17 50 1084 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b82c7bd991eccf82015f0c1066b1a5a.pdf 4cdffbe6e883c498bde4d6d36bd3e30e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2929 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2733 Title A name given to the resource Folkloryzm nauk o kulturze ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.23-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Piotr Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Piotr Kowalski FOLKLORYZM NAUK 0 KULTURZE LUDOWEJ* Problem można b y ł o b y s p r o w a d z i ć d o zasadniczego pytania c y n o w a n a s w o i m p r z e d m i o t e m p o z n a n i a , sprzyja m i t o l o g i z o w a - 0 to co i dlaczego u c z y n i o n o z f o l k l o r e m i kulturą l u d o w ą w e n i u i często w t ó r n e m u w p r o w a d z a n i u u t o p i j n y c h w i z j i , bądź współczesności. Tak s f o r m u ł o w a n e zadanie jest w ł a ś c i w i e nie d o wysoko ocenianych zabytkowych tekstów do współczesnego wykonania w j e d n y m , k r ó t k i m tekście. P o w o d y t e g o są tyleż o b i e g u . W s p ó ł c z e ś n i badacze pisali o stałej o b e c n o ś c i mechaniz­ oczywiste, co g i g a n t y c z n i e s k o m p l i k o w a n e — z f o l k l o r e m z r o b i o ­ m u mityzacji k u l t u r y l u d o w e j w myśli n a u k o w e j . Stefan Kołacz­ no wszystko, c o się zrobić d a ł o i t o , c o b y ł o z u p e ł n i e n i e m o ż l i w e , k o w s k i przed laty ujął t o ładniej — „ n a s z stosunek estetyczny d o w y k o r z y s t y w a n o g o w e w s z y s t k i c h m o ż l i w y c h sytuacjach i d o poezji l u d o w e j " celów rozmaitych. W latach s i e d e m d z i e s i ą t y c h , k t ó r y c h kulturą rozmaite. Nasze d o b r e s a m o p o c z u c i e zyskuje d o d a t k o w y ar­ 1 8 7 p o z w a l a n a m w p r o j e k t o w y w a ć w nią treści masową autor z a j m o w a ł się d o k ł a d n i e streszczało się t o w haśle g u m e n t , g d y m o ż e m y nieco p r o t e k c j o n a l n i e w m ó w i ć f o l k l o r o w i „kultura l u d o w a — d o b r e m n a r o d u " . K ł o p o t z o d p o w i e d z i ą na m y ś l o w e głębie. Często są o n e t y l k o naszą w ł a s n o ś c i ą . zadane pytanie polega także i na t y m , że udzielano jej już wielokrotnie, c o niestety w c a l e nie oznacza, że 8 T e r m i n „ f o l k l o r y z m " k w i t u j e p e w n e nasilające się w różnym ostatecznie s t o p n i u zjawiska społeczne i kulturalne. Trzeba jednak stale Z racji t a k i c h w ł a ś n i e o g r a n i c z e ń — i l o ś c i o w y c h w y m i a r ó w w kulturze m a s o w e j , z a r ó w n o o a n t r o p o l o g i c z n y p r o g r a m k u l ­ tematyki — bohater liryczny tekstu będzie t y l k o j e d e n — nauka, t u r o w y c h ofert, jak i a n t r o p o l o g i ę ich o d b i o r c ó w . Są t o jednak która p o w i n n a z a j m o w a ć się o b i e k t y w n y m o p i s e m , później zaś s p r a w y zasadniczo — interpretacją, zjawisk o b d a r z o n y c h m i a n e m „ k u l t u r y l u d o w e j " . masowej mylone. Nauka j e d n a k często m i e w a uznać za zasadniczy obszar s w o i c h r o z w a ż a ń . wyjaśniano s p r a w ę . pamiętać, że są t o zjawiska inaczej określony stosunek do własnego p r z e d m i o t u p o z n a n i a . I t o s t a n o w i p r o b l e m t e g o t e k s t u . 9 w i e l o r a k i e , c h o d z i , jak różne, c h o ć często w krytykach Kulturę o d b i o r c ó w e t n o l o g o w i e zawsze kultury proponują 10 T e r m i n „ f o l k l o r y z m " zaś ma r z e c z o w o , o b i e k t y w n i e o p i s y w a ć ludowa s p o ł e c z n o - k u l t u r o w ą rzeczywistość; p o s ł u g u j ą c się n i m trzeba Książka jest starannie p r z y g o t o w a n a , z e l e g a n c k i m i w c i ą ż w i d z i e ć o w ą c o najmniej d w u a s p e k t o w o ś ć : oferta komer­ komentarzami i k o l o r o w y m i f o t o g r a f i a m i . Jest w ś r ó d n i c h zdjęcie cyjna — czy w polskiej sytuacji — decyzje p o l i t y k i kulturalnej, W roku 1 9 8 8 A r k a d y o p u b l i k o w a ł y a l b u m Sztuka 2 w Polsce . są oraz społeczna p r a w d a — r y n k o w e z a p o t r z e b o w a n i a k o n s u m e n ­ l u d o w o , c h o ć niektóre e l e m e n t y stroju są bardzo w s p ó ł c z e s n e . t ó w . R y z y k o w n e jest zawsze b u d o w a n i e u o g ó l n i e ń na temat Podpis przynosi i n f o r m a c j ę „ O k o l i c e Ł o w i c z a . Ok. 1 9 7 5 przedstawiające „Kobietę z dzieckiem". Postacie ubrane r." o d b i o r c ó w , (zakres z a i n t e r e s o w a ń a n t r o p o l o g ó w , e t n o l o g ó w ) , Wszystko się niby zgadza, ale t o w s p ó ł c z e s n e zdjęcie, z dzisiej­ w y ł ą c z n i e na p o d s t a w i e t o w a r ó w o f e r o w a n y c h im przez rynek szymi l u d ź m i i o d l e g ł y m i t ł a m i , zawiera w sobie p e w i e n w y o b ­ czy p r o p a g a n d ę . 11 rażeniowy p r z y m u s , p o d p i s g o jeszcze w z m a c n i a . Pisała o t y m Dyskusja o f o l k l o r y z m i e w y b u c h ł a u s c h y ł k u lat sześćdziesią­ Susan S o n t a g : „ F o t o g r a f i a w z m a c n i a n o m i n a l i s t y c z n y p o g l ą d na t y c h i t r w a ł a przez całe lata siedemdziesiąte. W k s z t a ł t o w a n i u rzeczywistość społeczną t r a k t o w a n ą tak, j a k b y składała się z m a ­ m o d e l u p o l i t y k i kuluralnej t o okres szczególny. Programy k u l ­ łych j e d n o s t e k w y s t ę p u j ą c y c h w nieskończenie w i e l k i e j liczbie turalne z a r ó w n o a k c e n t o w a ł y „ u p o w s z e c h n i e n i e " , „ d e m o k r a t y ­ — jako, że n i e s k o ń c z o n a jest liczba zdjęć c z e g o k o l w i e k . Poprzez zację k u l t u r y " , jej „ o ś w i a t o w o ś ć " , jak i skłaniały d o „ r a d o s n y c h " , fotografie ś w i a t staje się c i ą g i e m n i e z w i ą z a n y c h ze sobą s w o b o d ­ k o n s u m p c y j n y c h p o s t a w . Społeczne skutki t e g o b y w a ł y jednak nych cząstek, a historia i w s p ó ł c z e s n o ś ć — s k u p i s k a m i a n e g d o t e k dość d w u z n a c z n e , c o pokazują badania nad ś w i ę t o w a n i e m po 1 fait polsku. 3 divers." N o m i n a l i s t y c z n a sugestia zawiera w s o b i e p u ł a p k ę hipo- stazowania t e g o , c o na f o t o g r a f i i się znajduje. T e r m i n y n a u k o w e , które stają się p u b l i c y s t y c z n ą w ł a s n o ś c i ą , przez s w o j e t e m a t y 12 Obraz „ w s i s p o k o j n e j , w s i w e s o ł e j " i c e p e l i o w s k o k o l o r o w e j , b y ł w t y m w y p a d k u p r o p a g a n d o w o n i e z w y k l e poży­ teczny. S p o r y w o k ó ł „ f o l k l o r y z m u " u s i ł o w a ł y u c h w y c i ć istotę k u l ­ t u r o w y c h zjawisk. Stale u p o m i n a n o się o w i d z e n i e mogą p o w t a r z a ć sugestie takie same. Artykuł chce więc powiedzieć o jednej z m o ż l i w y c h , zapewne między f o l k l o r e m a f o l k l o r y z m e m . różnicy 13 nieprzyjemnej dla p r o f e s j o n a l i s t ó w o d k u l t u r y l u d o w e j , s p r a w i e . W c a l e j e d n a k nie oznacza t o , że udało się ostatecznie uniknąć Otóż za perypetie z f o l k l o r y z m e m , za tracący na o p e r a t y w n o ś c i pułapek interpretacji i s p o ł e c z n y c h użyć i nadużyć n a u k o w y c h termin i p e w n ą k u l t u r o w ą rzeczywistość, za użycia i nadużycia k o n c e p c j i . Rzecz nie t y l k o w przecenianiu znaczenia niektórych w p o s ł u g i w a n i u się l u d o w y m i r e k w i z y t a m i i l u d o w o ś c i ą j a k o instytucji k u l t u r a l n y c h dla p o d t r z y m a n i a „ a u t e n t y c z n y c h " trady­ p e w n y m m o d e l e m , zapisem hierarchii w a r t o ś c i , w s p ó ł o d p o w i e ­ cji. Problem leży w t y m , że ó w r e a n i m o w a n y „ a u t e n t y z m " także dzialni są n a u k o w c y , którzy f o l k l o r e m się z a j m u j ą . Źródła t e g o są zawsze jest w y ł ą c z n i e „ f o l k l o r y z m e m " , jeżeli t y l k o towarzyszą m u różne: brak precyzji w określeniu p r z e d m i o t u p o z n a n i a , s a m o gesty „przebierania s i ę " , w y k o n y w a n i a o d t w a r z a n e j roli. Parado­ 1 s k o m p l i k o w a n i e materii n a u k o w y c h penetracji. Jest też rzecz ksalnie w i ę c f o l k l o r y ś c i m o g l i przyczyniać się d o utwierdzania najważniejsza — t r u d n o ś ć rezygnacji z rozmaitości ról, jakie z m i t y z o w a n y c h przekonań o „ a u t e n t y c z n o ś c i " , f o l k l o r y s t y c z n o - humaniście p r z y c h o d z i pełnić w s p o ł e c z e ń s t w i e : bycia n a u k o ­ ści zjawisk, które były p r z e d m i o t e m ich n a u k o w y c h w c e m , p o p u l a r y z a t o r e m , moralistą, działaczem, c o d o p r o w a d z a e s o w a ń . Niektóre takie zjawiska w c i ą ż f u n k c j o n u j ą w s p ó ł c z e ś ­ zainter­ Skutki nie, ale nie oznacza t o w c a l e , że są t y m s a m y m , czym były wizji w k u l t u r a c h d a w n y c h . N a u k o w i k o n s u l t a n c i STL i Cepelii speł­ kultury l u d o w e j , poprzez p r o g r a m a t o r s k i e intencje o r g a n i z a t o r ó w niają n i e w ą t p l i w i e w a ż n e spłecznie f u n k c j e , ale utrwalają także do mieszania r ó ż n y c h zjawisk i p o s t a w w o b e c b y w a j ą różne: o d t w o r z e n i a nich. literacko-humanistycznych m i m o c h o d e m m n i e m a n i a o istnieniu rzeczywistości, która zamar­ k o n k u r s ó w aż d o s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h z a s t o s o w a ń . 5 Folkloryzm j a k o p o s t a w a s w o b o d n i e z a d o m o w i ł się w nauce, która zajmuje się b a d a n i e m k u l t u r y l u d o w e j . Działalność n a u k o ­ w a także b y w a f o l k l o r y z m e m , w t e d y kiedy nauka — zafas- ła w m u z e a l n y c h salach. Przed dalszymi rozważaniami należy p o c z y n i ć istotne za­ strzeżenie. Pisząc o f o l k l o r y s t y c e m a m na myśli jej społeczne znaczenie, sensy p r z y p i s y w a n e n a u k o w y m u s t a l e n i o m w p o t o c z ­ * A r t y k u ł jest wersją referatu w y g ł o s z o n e g o na sesji pt. Folklor i folkloryzm na Pomorzu Zachodnim dawniej i dziś z o r g a n i z o w a ­ nej w 1 9 8 9 roku w Szczecinie przez W o j c i e c h a Łysiaka. n y m , o b i e g o w y m odbiorze. Przykłady przytaczane nie są w i ę c pretensjami p o d adresem badaczy, e d y t o r ó w , p o p u l a r y z a t o r ó w . Służą one w y ł ą c z n i e d o t e g o , by pokazać, że nałożenie się na 23 �siebie p e w n y c h n i e d o s t a t k ó w w p r e c y z y j n y m ustaleniu w s p ó ł ­ założenia myślenia „ s k a n s e n o w e g o " , n o b i l i t u j ą c e g o p o s z c z e g ó l ­ czesnego p r z e d m i o t u etnografii i f o l k l o r y s t y k i , zadań p o p u l a r y z a ­ ne, cenne okazy w m u z e u m sztuki l u d o w e j . t o r s k i c h , muzealniczych i d o k u m e n t a c y j n y c h oraz działanie k u l ­ Warte o d n o t o w a n i a w t y m kontekście są trzy s p r a w y : tury m a s o w e j i aprobata ze s t r o n y k o n s u m e n t ó w — w s p ó ł k o n s - a. Na naszym r y n k u w y d a w n i c z y m rzadko t y l k o p o j a w i a j ą się t y t u u j ą s k o m p l i k o w a n y obraz w s p ó ł c z e s n e g o f o l k l o r y z m u . N a u ­ scjentystyczne o p r a c o w a n i a o charakterze f o l k l o r y s t y c z n o - d i a l e - k o w c y usiłując u w o l n i ć w ł a s n e prace o d t e g o rodzaju niebez­ k t o l o g i c z n y m . Przykładem w y d a n a przez Instytut Śląski w O p o l u pieczeństw, sami pogłębiają społeczną m i t o l o g i z a c j ę w ł a s n e g o i o p r a c o w a n a przez S t a n i s ł a w a S m i e ł o w s k i e g o a n t o l o g i a Klek- przedmiotu poznania. Folkloryści p r o d u k u j ą f o l k l o r t r a d y c y j n y ; limanki. Opo­ może inaczej — przyczyniają się d o h i p o s t a z o w a n i a historycz­ wieści ludowe Zawiera ona zapisane z d i a l e k t o l o g i c z n ą precyzją ze Śląska Opolskiego Z a s t o s o w a n a notacja jest postacie tak d o k ł a d n a , że staje się barierą nie d o przebycia dla n i e p r o f e s ­ h u m a n i s t y c z n y c h działań n a u k o w y c h m o g ą się w s p o ł e c z n y m j o n a l n e g o czytelnika. T o o c z y w i ś c i e d y l e m a t e d y t o r s k i , decyzja odbiorze na siebie nakładać. „ P o p u l a r y z a c j a n a u k i " a l b o raczej 0 kształcie j ę z y k o w y m oznacza f i n a n s o w ą klęskę, a dla c z y t e l n i k a , nych w y o b r a ż e ń o n i m w e w s p ó ł c z e s n o ś c i . Różne „ n a u k a na użytek m a s o w y " w latach siedemdziesiątych wy­ twarzały także „ a u t o r e f l e k s j ę " k u l t u r y m a s o w e j " , której f o l k loryzm był istotną częścią. Nauki badające kulturę ludową z n a j d o w a ł y się w i ę c zawsze w t a k i m „ a g r e s y w n y m " kontekście. który książki nie przeczyta, lecz t y l k o zobaczy — t o m a g i c z n e w r a ż e n i e czegoś nieskończenie e g z o t y c z n e g o . b. A n t o l o g i e , które c h c ą być 19 przekrojami historycznymi, należą d o p o m y s ł ó w e d y t o r s k i c h najczęściej p o d e j m o w a n y c h . Niebezpieczeństwa b y ł y szczególne, g d y teksty były a d r e s o w a n e Ich kształt w i ą ż e się z d a w n y m i d o szerokiego a u d y t o r i u m . — p r e z e n t o w a n i a najcelniejszych p r z y k ł a d ó w o k r e ś l o n y c h f o r m tradycjami wydawniczymi W p o t o c z n y m r o z u m i e n i u u s a n k c j o n o w a n y m przez p o p u l a r n e działalności literackiej w p e r s p e k t y w i e historycznej. Dla p o t r z e b leksykony, f o l k l o r t o „ l u d o w a t w ó r c z o ś ć artystyczna o b e j m u j ą c a e d u k a c y j n o - m u z e a l n y c h t e g o rodzaju zabiegi p o r z ą d k u j ą c e są literaturę (baśnie, p o d a n i a , p r z y s ł o w i a ) , m u z y k ę (pieśni i t a ń c e ) , n i e w ą t p l i w i e n i e z w y k l e przydatne i pouczające. A n t o l o g i a staje W a r t o zobaczyć, jak p o t o c z n y o d b i o r c a , się prezentacją d z i e j ó w g a t u n k u , f o r m y , t e m a t u itd., i r ó w n o c z e ś ­ czytający a d r e s o w a n e d o n i e g o teksty badaczy k u l t u r y l u d o w e j , nie jest skarbczykiem najlepszych d o k o n a ń . P o p r a w n o ś ć l o g i c z ­ sztukę zdobniczą i t p . " 1 5 nabiera przekonania o w s p ó ł c z e s n o ś c i tak p o j m o w a n e g o f o l k ­ na t a k i e g o założenia jest poza dyskusją. J e d n a k dla c z y t e l n i k a , loru. który w muzeach b y w a nieczęsto, kryje się w t y m niejaka p u ł a p k a . O t o n p . J a n i n a H a j d u k - N i j a k o w s k a o p u b l i k o w a ł a a n t o l o g i ę Nie 1. Konkursy f o l k l o r y s t y c z n e i nieoficjalność. Troską nie t y l k o r e g i o n a l n y c h działaczy k u l t u r a l n y c h jest wszystko 20 bajka . O d b i o r c y o b y t e m u z tekstami f o l k l o r y s t y c z n y m i „ r o z w i j a n i e f o l k l o r u " . Intencje takie są tyleż szlachetne, c o oparte dostarcza ona materiału d o przemyśleń na temat l u d o w e g o , ale na zasadniczym n i e p o r o z u m i e n i u . Jeżeli „ k u l t y w o w a n i e folk­ także i p o t o c z n e g o , myślenia o historii, o s p o s o b a c h postrzegania l o r u " przybiera kształt e s t r a d o w y c h p o p i s ó w a r t y s t ó w w y s t ę p u ­ d z i e j ó w , zasadach selekcji f a k t ó w h i s t o r y c z n y c h w folklorze i ich p a c h n ą c y c h naftaliną k o s t i u m a c h , t o z p e w n o ś c i ą p r z y s w o j e n i a w narracjach e p i c k i c h . Lektura może j e d n a k być w intencjach działaczy miesza się społeczne p o s ł a n n i c t w o z b a ł a ­ także inna ( w y s o k o ś ć n a k ł a d u w s k a z u j e także i na n i e p r o f e s ­ jących w mutnym nazewnictwem. j o n a l n e g o c z y t e l n i k a ) — o d b i o r c a w ł ó c z ą c się p o m u z e a l n y c h 16 Oto po zakończeniu w i d o w i s k o w o - k o n k u r s o w e j Ogólnopolskiego przeglądu gawędziarzy części // salach, g d y l e n i w i e nie będzie m u się c h c i a ł o szukać b i b l i o ­ w g r a f i c z n y c h i n d e k s ó w , może p o g u b i ć się w ś r ó d z a p i s ó w z róż­ regionalnych Byto­ miu ( 1 9 7 6 ) o d b y ł o się t r a d y c y j n e , kameralne s p o t k a n i e uczest­ n y c h epok. T y c h d a w n y c h i t y c h dzisiejszych. W książce z n a j d u j ą n i k ó w , o r g a n i z a t o r ó w , j u r o r ó w i stałych b y w a l c ó w , t y m razem już się o n e wszakże o b o k siebie. w nieoficjalnej, biesiadnej sytuacji. W e d ł u g Smolińskiej 17 zapisów Teresy zarówno timbre opowieści wtedy wygłaszanych, c. W i e l e edycji zawiera rzeczywiście celne, b ł y s k o t l i w e teksty 1 t o zapisane przez zbieraczy w s p ó ł c z e ś n i e . Dla jak i o g ó l n i e j — cały repertuar, z m i e n i ł y się zasadniczo. Prezenta­ o d b i o r c y kryją się w t y m niebezpieczne p u ł a p k i : cja t e k s t ó w toczyła się i n n y m t e m p e m , narratorzy nie musieli t e k s t ó w . Stoi oset 21 nade drogą popularnego preselekcja zawiera „ p i e ś n i , p r z y ś p i e w k i , wszakże liczyć się z „ f o l k l o r y s t y c z n y m i " o c z e k i w a n i a m i o b e c ­ porzekadła". n y c h w c i ą ż na sali o r g a n i z a t o r ó w i ich scenariuszami, które 0 s a m y m zbieraniu, s w o j e j fascynacji w y m u s z a ł y t e m a t y c z n e i r e g u l a m i n o w e ograniczenie w ż y w y m o b i e g u . A n i s ł o w a nie w s p o m i n a o zasadach selekcji. (temat, W e w s t ę p i e , autor, W ł a d y s ł a w S o b c z y k , pisze materiałem słyszanym biesiady, 1 teraz czytelnik o t r z y m u j e zbiór p o c h o d z ą c y c h z o k r e ś l o n e g o s w o i s t e j , autentycznej f o l k l o r o t w ó r c z e j s y t u a c j i , określały potrze­ obszaru t e k s t ó w . Są o n e rzeczywiście dużej urody, b y w a j ą także forma, czas w y k o n a n i a , g a t u n e k i t d . ) . Kształt całej by ludyczne, ale także i integracyjne stałej, w w i ę k s z o ś c i w y p a d ­ i śmiałe, b o , jak w y j a ś n i a autor, zależało m u na ich a u t e n t y c z n o ­ ków, grupy b y w a l c ó w gawędziarskich ści, nie m ó g ł w i ę c z r e z y g n o w a ć z t y c h t e k s t ó w , które b y w a ł y przeglądów. Biesiada w tym zamkniętym środowisku pozwalała rezygnować z w y m u ­ o b s c e n i c z n e i z n i e p r z y z w o i t y m i w y r a z a m i i t d . M o ż e się w i ę c s z o n y c h przez estradę z a c h o w a ń ( t z n . d b a ł o ś ć o s t r ó j - k o s t i u m , c z y t e l n i k o w i w y d a w a ć , że o t r z y m u j e nieretuszowany, a u t e n t y c z ­ cenzuralność, r e k w i z y t y i t p . ) , które o c e n i a n e są przez z a w o d o ­ ny zbiorek b ę d ą c y c h w ż y w y m o b i e g u o p o w i e ś c i f o l k l o r y s t y c z ­ w y c h o r g a n i z a t o r ó w k o n k u r s ó w ( k r y t e r i u m z g o d n o ś c i z tradycją n y c h . Obraz jest j e d n a k n i e p r a w d z i w y — poza z a m i e s z c z o n y m i l u d o w ą jest stale u z n a w a n e za p o d s t a w o w e l ) . J uż p o przeglądzie tekstami p o z o s t a ł o jeszcze w i e l e t a k i c h , których nie w y d r u k o w a ­ i często bez n i e w y g o d n y c h s t r o j ó w , o p o w i a d a się inne teksty, np. n o . O s o b i s t y g u s t i autorskie w y o b r a ż e n i e o w a r t o ś c i a c h k u l t u r y 0 charakterze o b s c e n i c z n y m , z m o t y w a m i s k a t o l o g i c z n y m i , ero­ l u d o w e j p o d y k t o w a ł y zasady w y b o r u . Oryginalność, w a r t o ś c i t y c z n y m i , teksty polityczne... A przecież nieco w c z e ś n i e j , w e d ł u g estetyczne, t r a d y c y j n o ś ć — t o t y l k o niektóre kryteria, n i e w ą t p ­ w y o b r a ż e ń działaczy, kształtuje się w y m a g a n i a p o d adresem liwie niezbędne, tyle że nie u j a w n i o n e . W e współczesnym gawędziarzy, ci zaś — o d g a d u j ą c system p r e m i o w a n i a , d o p a s o ­ repertuarze znajdują się jednak także teksty wują swój słabe, w t ó r n e , w z i ę t e z kultury m a s o w e j , w u l g a r n e . . . reprertuar k o n k u r s o w y do jury. A zgromadzona nieautentyczne, Dopiero p u b l i c z n o ś ć słucha i o g l ą d a , i w y p r o w a d z a ć ma w n i o s k i na temat razem t w o r z ą o n e panoramę kultury, której zapisem ma w c i ą ż ż y w e g o — b o t o przecież w i d a ć — f o l k l o r u . „ W i e ś tańczy zbiorek-antologia. 1 śpiewa". 3. E d y t o r s t w o : w stronę stylizacji. „ C z ę s t o na prośbę w y c i e c z k o w i c z ó w u z u p e ł n i a ł e m 2. E d y t o r s t w o : w stronę skansenu. być swoje Potrzeby p u b l i k o w a n i a t e k s t ó w f o l k l o r u d o k u m e n t u j ą szcze­ informacje ( p r z e w o d n i k a ) o p o w i a d a n i e m legend i g a d e k l u d o ­ gólnie wyraźnie kłopoty z przedstawianiem tradycyjnego folkloru w y c h p o kaszubsku. Przypominałem sobie o p o w i e ś c i zasłyszane jako w s p ó ł c z e s n e j realności społecznej. W y d a w a n e zbiory f o l k ­ w d z i e c i ń s t w i e , i sam w y m y ś l a ł e m n o w e . D w a d o ś ć lorystyczne z i n t e n c j a m i n a u k o w y m i , p o p u l a r y z a t o r s k i m i bądź w y s t ą p i e n i a w telewizji, a także w y k o r z y s t a n i e m o i c h o p o w i a d a ń udane od w a u d y c j a c h r a d i o w y c h zachęciło m n i e d o bliższego zajęcia się rzeczywistości obrazu k u l t u r y w i e j s k i e j . W y d a j e się, że o s o b l i w i e s p r a w a m i r e g i o n u i nawiązania ścisłych k o n t a k t ó w ze ś r o d o w i s ­ istotne w kiem działaczy r e g i o n a l n y c h . " d o k u m e n t a c y j n y m i , m o g ą służyć k s z t a ł t o w a n i u dalekiego tym konstruowaniu i sprzyjaniu utwierdzania się w s p o ł e c z n y m o b i e g u m n i e m a n i a o kształtach k u l t u r y l u d o w e j , są 24 22 W y p o w i e d ź autora g a w ę d o p u b l i k o w a n y c h przez L S W j e s t �bardzo charakterystyczna. U j a w n i a m o t y w a c j e pisania — p o p u ­ n y c h z i n n y m i historycznie systemami kultury. M ó w i ą c w istocie laryzacja, u a t r a k c y j n i e n i e pracy p r z e w o d n i k a , „ k u l t y w o w a n i e " 0 przeszłości, pragnie jej szukać w e w s p ó ł c z e s n o ś c i . W n i o s k i tradycji. P o s t a w a jest z u p e ł n i e zrozumiała: o t o pisarz z n a u k o w y c h o p i s ó w mają b y ć praktyczne — aby mówi uchronić 0 własnej potrzebie pisania. J e d n o c z e ś n i e p o j a w i a się także i inna kulturę l u d o w ą przed niszczącym u p ł y w e m czasu, trzeba ją sugestia — t r z e b a w z m o c n i ć a u t o r y t e t w ł a s n e g o przekazu: kryje z m u m i f i k o w a ć w skansenie. J e d n a z autorek dylematy te, p r a w i e się za n i m nie t y l k o t a l e n t a u t o r a , ale także w i e l o w i e k o w a tradycja s y m b o l i c z n e , zamknęła w t y t u l e s w o j e g o szkicu 1 ustny przekaz. G a w ę d y są w i ę c p o d p i s a n e , a w i ę c — autorskie, stan r ó w n o c z e ś n i e j e d n a k są d o w a r t o ś c i o w a n e przez tradycyjny kultury w środowisku Współczesny wielkoprzemysłowym 29 przywołanie ( . . . ) . J e d n o z n i e b e z p i e c z e ń s t w , na jakie etnografia jest narażo­ m o d e l u i u t r w a l o n y c h w społecznej ś w i a d o m o ś c i w a r t o ś c i k u l ­ na w s w o i c h s z l a c h e t n y c h i n t e n c j a c h , polega na nakładaniu się tury l u d o w e j . W efekcie z b i o r k i są t w o r a m i h y b r y d y c z n y m i : są s p o ł e c z n y c h r ó l , n a u k o w c a , który opisuje, t ł u m a c z y i interpretuje zarazem a u t o r s k i e i p o d m i o t o w e , jak r ó w n i e ż l u d o w e i k o l e k t y w ­ fakty i działacza-społecznika, który chce w p ł y w a ć na kształty ne. W istocie f o l k l o r y s t y c z n y m i być przestają — nie są wszakże społecznej i k u l t u r o w e j rzeczywistości. zapisem a u t e n t y c z n y c h , a n o n i m o w y c h działań t e k s t o t w ó r c z y c h , Popularyzatorskie, e t n o g r a f i c z n e opisy w czytelniczych k o n ­ lecz s t a n o w i ą efekt ś w i a d o m y c h działań, w y b o r u o d p o w i e d n i e j s e k w e n c j a c h zabarwiają się w a r t o ś c i u j ą c o i nostalgicznie. O t o f o r m y , p o d d a n i a j ę z y k a - g w a r y uczytelniającej o b r ó b c e , selekcji o p o w i a d a j ą c o t y m , z c z y m „ s t y k a się na c o d z i e ń " turysta t e m a t ó w , a często n a w e t — przeniesienia w ą t k ó w z i n n y c h , p r z y b y w a j ą c y na Śląsk, e t n o g r a f i n f o r m u j e o w y g l ą d z i e , a w i ę c w c z e ś n i e j z n a n y c h przez pisarza a n t o l o g i i . W s z y s t k o t o c z y n i o n e 2 3 jest z pełną „ ś w i a d o m o ś c i ą f o r m y " , o s o b l i w i e stylizatorskiego 1 życiu w s i . Lakoniecznie stwierdza: „ W e w s p ó ł c z e s n y m b u d o w n i c t w i e w i e j s k i m , o b o k cegły, mają d y s t a n s u d o w ł a s n e j działalności artystycznej i w y k o r z y s t y w ­ z a s t o s o w a n i a r ó w n i e ż i inne materiały, n p . ' p u s t a k i ' . " Obraz anego t w o r z y w a . współczesności 4, E d y t o r s t w o : w stronę repertuaru p o t o c z n e g o . zwięzła, o w y g l ą d z i e całego w i e j s k i e g o obejścia: „ C a ł o ś ć obejś­ dopełnia informacja, jak poprzednio bardzo M o ż n a p r o b l e m y edytorskie p o t r a k t o w a ć bardziej n o w o c z e ś ­ cia otacza o g r o d z e n i e — d a w n i e j w y p l a t a n e ze ś w i e r k o w y c h , nie: a n t o l o g i e d o w c i p ó w śląskich, które zaczęły się u k a z y w a ć s o s n o w y c h l u b j o d ł o w y c h gałęzi, później w y k o n y w a n e z c i e n ­ w opracowaniu Doroty Simonides, początkowo były p o w o d e m k i c h żerdzi, a o b e c n i e zastąpione m e t a l o w y m i s i a t k a m i . " 3 0 r o z l i c z n y c h a t a k ó w ze s t r o n y f o l k l o r y s t ó w . Nie rozumiejąc z a i n ­ Dla k u l t y w o w a n i a tradycji z a p e w n e b y ł o b y lepiej, żeby o g r o ­ t e r e s o w a n i a w s p ó ł c z e s n ą rzeczywistością f o l k l o r y s t y c z n ą zarzu­ dzenia były z gałęzi. A l e jeżeli się już t a k i c h nie r o b i , t o należy nie cano i m , że lekceważą s p r a w ę g e n e a l o g i i p u b l i k o w a n y c h teks­ t y l k o fakt t e n s k o n s t a t o w a ć , ale także i w y p r o w a d z i ć z niego t ó w , że zamieszczono w n i c h a n e g d o t y nie t y l k o o l u d o w y m w n i o s k i . N a w e t n o w e , s t a n d a r d o w e b u d o w n i c t w o , c h o ć b y na­ p o c h o d z e n i u , często zaczerpnięte ze ś r o d k ó w m a s o w e g o przeka­ wet zu, dalej — że narratorami b y w a l i ludzie z r ó ż n y c h , a w i ę c nie „ p r o d u k u j e " także s t o s o w a n e n o r m y k u l t u r o w e : oswajania prze­ zawsze l u d o w y c h ś r o d o w i s k . 24 Sama autorka w r a c a ł a p a r o k r o t ­ nie d o uzasadnienia tej s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j r ó ż n o r o d n o ś c i . 25 T y l k o p o m o c n i c z o i n t e r e s o w a ł o ją p y t a n i e o p o c h o d z e n i e t e k s ­ ż y w y m , autentycznie w y k o n y w a n y m repertuarze. Dopiero upodobaniami badacza, strzeni, s t a n d a r d ó w e s t e t y c z n y c h , określa r ó w n i e ż kształty roz­ m a i t y c h interakcji. P r z e k o n y w u j ą c o opisują t o o d lat badacze w „ J o u r n a l of Popular C u l t u r e . " t ó w , s p r a w ą najważniejszą miał b y ć fakt w y s t ę p o w a n i a a n e g d o t w nie g o d z i ł o się z e s t e t y c z n y m i 3 1 N a u k o w e i p u b l i c y s t y c z n e użycia t e r m i n u „ f o l k l o r y z m " o d ­ syłają zawsze d o całej w i ą z k i pojęć z w i ą z a n y c h z „ l u d o w o ś c i ą " , umieszczenie k o n k r e t n e j a n e g d o t y w ś r ó d i n n y c h , w y k o n y w a ­ „ludem". nych w pozwala społecznej a k t y w n o ś c i i t u muszą się u j a w n i a ć obnażając maleją­ w y ś l e d z i ć realne, a k t u a l n e znaczenia p o s z c z e g ó l n y c h t e k s t ó w . cą o p e r a t y w n o ś ć przez n a u k ę w y m y ś l o n e g o , o b i e k t y w i z u j ą c e g o Rekonstrukcja ś w i a t o p o g l ą d u „ n o s i c i e l i f o l k l o r u " staje się t y m w intencji pojęcia. d a n y m m o m e n c i e , ś r o d o w i s k u , kontekście, s a m y m o p i s a n i e m stanu dzisiejszego ich m e n t a l n o ś c i . Jest t o P o w i k ł a n e relacje n a u k i , p u b l i c y s t y k i , propagandy, T e r m i n e m bardzo t u b l i s k i m jest „ r e g i o n a l i z m " . „ F o l k l o r y z m r ó w n o z n a c z n e z p o s t u l a t e m zbliżania się d o p o s z u k i w a ń raczej — sytuacji f o l k l o r o t w ó r c z e j niż upieranie się przy s o c j o l o g i c z n y c h m a s o w e j , jej stylem l u d y c z n y m , stylem n a w e t p o ż ą d a n y m . N a t o ­ i n d e k s a c h . D o w c i p y lokują się blisko „ ś w i a d o m o ś c i miast r e g i o n a l i z m p i ś m i e n n i c t w a jest w dalszym ciągu rezultatem nej". 2 6 potocz­ O d c z y t a n i e t e k s t ó w w tej p e r s p e k t y w i e pokazuje o g r o m n e przesunięcia f u n k c j o n a l n e — o t o d a w n e o p o w i e ś c i w i e r z e n i o w e , w e w s p ó ł c z e s n y m przekazie stać się m o g ą nagle materią o p o w i e ­ ści h u m o r y s t y c z n y c h . 27 „ C e l e m p u b l i k a c j i — piszą a u t o r z y w e w s t ę p i e d o kultury S u l i m a — jest dla m n i e nie tyle różnic, ile w y n i k i e m — przejawem użyjmy t u kultury wartościującego określenia — n i e r ó w n o ś c i w d o b i e r ó w n y c h s z a n s . " 3 2 Folkloryzm z g o d n i e z p r z y j m o w a n y m i d e f i n i c j a m i , jest z w i ą ­ zany z I u k ł a d e m k u l t u r y w e d ł u g t e r m i n o l o g i i A n t o n i n y K ł o s k o w - 5. Radość i m e l a n c h o l i a s k a n s e n ó w , czyli p u ł a p k i e t n o g r a f i i . ludowej pisze R o c h na Śląsku i w Częstochowskiem skiej. 33 M a w i ę c apetyt i m o ż l i w o ś c i p o c h ł a n i a n i a r e g i o n a l n y c h Zabytków o d r ę b n o ś c i . Ś r o d o w i s k o w e ograniczenia r e g i o n a l i z m u , o k t ó r y c h — było przed­ pisze R o c h S u l i m a , nie w y c z e r p u j ą charakterystyki p r o b l e m u . s t a w i e n i e w f o r m i e p o p u l a r n e j m o ż l i w i e p e ł n e g o obrazu t r a d y c y j ­ K ł o p o t polega na t y m , że w e w s p ó ł c z e s n e j historii p u l s o w a n i e nej k u l t u r y (...)". Nieco dalej d o p o w i e d z i a n e zostają jeszcze p o w s t a w a n i a i zamierania r u c h ó w r e g i o n a l n y c h , nie było t y l k o u w a g i na t e m a t m o t y w a c j i p o d j ę c i a o p r a c o w a n i a : „ S t a r a n o się kwestią potrzeb l o k a l n y c h s p o ł e c z n o ś c i . D e c y d o w a ł y w o m a w i a n e j gałęzi w i e d z y u w y p u k l i ć najistotniejsze p r o b l e m y , raczej d o m i n u j ą c e t e n d e n c j e p o l i t y k i kulturalnej i s p o ł e c z n e j . s z c z e g ó l n i e t e , z którymi żyjący, czy p r z y b y w a j ą c y na Śląsk Kultura l u d o w a — z m i t o l o g i z o w a n a przez politykę i tradycję stykają się na c o d z i e ń . " 2 8 34 — d o d a t k o w o jeszcze m i t y z o w a n a przez naukę, która ma ją U z a s a d n i e n i e potrzeby w y d a n i a p o p u l a r n e g o i n i e w ą t p l i w i e b a r d z o p o ż y t e c z n e g o informatora o kulturze l u d o w e j o tym regionu o p i s y w a ć — stawała się często w y g o d n y m materiałem d o w y ­ g r y w a n i a rozmaitych a k t u a l n y c h p o t r z e b p o l i t y c z n y c h . M o ż l i w o ­ ś l ą s k i e g o jest znamienne. Kilka p r o b l e m ó w jest t u bardzo w y r a z i ­ ści grania o d w o ł a n i a m i d o z m i t y z o w a n e j l u d o w o ś c i d o k u m e n ­ s t y c h . K ł o p o t e m p o d s t a w o w y m jest r o z u m i e n i e pojęcia „ k u l t u r a tują perypetie ze s ł o w e m „ l u d o w a " w p r o g r a m a c h p o l i t y c z n y c h l u d o w a " . S p r a w a druga zasygnalizowana jest s ł ó w k i e m „ t r a d y ­ lat czterdziestych, ale także intencje z a m a n i f e s t o w a n e w przemó­ c y j n a " — z a w i e r a się w n i m p e w n a teza o p r z e d m i o c i e p o d ­ w i e n i u Bieruta na o t w a r c i e rozgłośni w r o c ł a w s k i e j w 1 9 4 7 r. 35 s t a w o w y m , presupozycja j e g o interpretacji. Kwestią dalszą jest W trakcie obrad j e d n e j z konferencji n a u k o w y c h p o ś w i ę c o ­ p o i n t a c y t a t u — w zakończeniu m ó w i się, że c h o d z i o zjawiska, n y c h p r o b l e m a t y c e k u l t u r y w s i , nad s t o ł e m prezydialnym umiesz­ z k t ó r y m i s t y k a m y się na c o dzień. A w i ę c — dziś, w s p ó ł c z e ś n i e c z o n o napis:' „ W a r t o ś c i k u l t u r y c h ł o p s k i e j ź r ó d ł e m odrodzenia i w m i a r ę często, a może n a w e t — p o w s z e c h n i e . I wreszcie n a r o d o w e g o " (Siedlce, 1 9 8 8 ) . I d e o l o g i c z n e d z i e d z i c t w o Ż e r o m ­ z n a j d u j e się t u akces d o niejakich z o b o w i ą z a ń — trzeba w y j a ś n i ć skiego, Solarza, Ciernika, agraryzmu, p o w r ó c i ł o c h o ć w o d m i e n ­ i d b a ć o kształt w ł a ś c i w y , czysty, oryginalny, „ t r a d y c y j n y " k u l t u r y nej zasadniczo sytuacji, a w i ę c i z i n n y m i już znaczeniami. Stało l u d o w e j . P u ł a p k i etnografii w jej s p o ł e c z n y m o d b i o r z e można się m o t t e m prac n a u k o w y c h , ale s w o i m p r o g r a m o w y m charak­ streścić k r ó t k o — otóż chce ona m ó w i ć o „ p r z e d m i o t a c h " , k t ó r y m terem n a u k o w o ś ć zmieniało w s p o ł e c z n i k o w s k i postulat. p r z y p i s u j e się w a l o r „ t r a d y c y j n o ś c i " , a w i ę c d a w n y c h i z w i ą z a ­ Józef Burszta p o j m o w a ł f o l k l o r y z m „ w y s t a w i e n n i c z o " . M o ż e 25 �się jednak okazać, że zespół zjawisk przez n i e g o t e r m i n e m t y m p r z e d m i o t b a d a ń nad kulturą l u d o w ą . K o n c e n t r o w a n i e się t y l k o o b e j m o w a n y okaże się o w i e l e szerszy i bogatszy w społeczne na reliktach oznacza, że nauka będzie p r o d u k o w a ł a najbardziej znaczenie. Z f o l k l o r y z m u j a k o s p o ł e c z n e g o zjawiska, które p o s i a ­ niebezpieczną, z m i t o l o g i z o w a n ą w e r s j ę f o l k l o r y z m u : będzie b o ­ da społeczne tradycje i n a u k o w e , o b i e k t y w n e o p i s y stanu w y j ­ w i e m w istocie w y t w a r z a ł a s w ó j w ł a s n y p r z e d m i o t p o z n a n i a . ś c i o w e g o ( f o l k l o r u ) , można z b u d o w a ć hipostazę, sugestię ist­ F o l k l o r y z m jest działaniem „ w y s t a w i e n n i c z y m " , często w t ó r ­ nienia w nieskażonej postaci rezerwuaru w a r t o ś c i dla n a r o d o w e ­ nie w p r o w a d z a j ą c y m d o ż y w e j k u l t u r y d a w n e teksty. Trzeba g o odrodzenia. Tradycja r o m a n t y c z n e g o i p o l i t y c z n e g o myślenia j e d n a k pilnie u w a ż a ć , żeby ulegając fascynacji d a w n y m i , u r o k ­ p o s t a w ę taką bardzo u ł a t w i : uroda i m e l a n c h o l i a s k a n s e n ó w l i w y m i tekstami na n o w o zaistniałymi, nie zacząć dostarczać pocznie a r g u m e n t ó w d o w i z j i r ó w n i e ż p o l i t y c z n i e n a u k o w y c h , m e l a n c h o l i j n y c h hipotez i hipostaz na t e m a t kształtu nacechowanych. 36 budować współczesnej kultury w s i . O c z y w i ś c i e s p r a w ą s p o ł e c z n y c h i p o l i t y c z n y c h i d e o l o g i i jest „ S p o s ó b u j m o w a n i a bazujący na p r z e d s t a w i e n i u historycznie w y k o r z y s t y w a n i e e l e m e n t ó w tradycji. T y m istotniejsze są n a u k o ­ z m i e n i a j ą c y c h się f o r m i s z c z e g ó ł o w y c h o p i s a c h p o s z c z e g ó l n y c h w e ustalenia, z d e f i n i o w a n i e zakresu o b s e r w a c j i etnografii i f o l k ­ części u b i o r u l u d o w e g o i j e g o o z d ó b (...) — pisze badaczka lorystyki. Z a p e w n e s p r a w ą p o d s t a w o w ą jest rozdzielenie historii, — jest nadal p r z e d m i o t e m rozważań szerokiego kręgu badaczy tradycji i w s p ó ł c z e s n o ś c i . Czasem t o k ł o p o t l i w e — p r z e d m i o t y i dla n a u k i , a także z a i n t e r e s o w a n y c h f o l k l o r e m ma d u ż e znacze­ z historycznych badań są wszakże w c i ą ż w u ż y c i u : o p o w i a d a się nie, zwłaszcza praktyczne, przy o d t w a r z a n i u , r e k o n s t r u o w a n i u stare teksty, u ż y w a przestarzałych narzędzi, inne w oraz p r o p a g o w a n i u m o t y w ó w r e g i o n a l n y c h . " spoczywają w cieniu Levi-Straussowskim płotów... bricollagem Trzeba jednak zobaczyć Współczesność odpadków nieładzie jest często 3 8 O t o k ł o p o t p o d s t a w o w y : w y m i e n n o ś ć ról s p o ł e c z n y c h j a k i e dziejów kultury. humaniście przychodzi nowe sfunkcjonalizowanie tekstów h i s t o r y c z n y c h p r z e k a z ó w o d n a j d u j e ich relikty w e w s p ó ł c z e s n o ­ pełnić. Badacz k u l t u r o w e j dawności, kultury, dostrzec zupełnie n o w e , c h o ć b y nieautentyczne g e n e t y ­ ści. J a k o muzealnik, popularyzator i działacz — c h c e d b a ć o ich cznie, ale ż y w e w użyciach przekazy. I d o p i e r o w t e d y można trwanie — s p r ó b o w a ć je s y s t e m o w o n a c e c h o w a n e . J e s t w t y m często moralistą, k t ó r y z a s m u c o n y interpretować. Wymaga to wielu bo to dawne, bo wartościowe i sentymentalnie n o w y c h d e f i n i c y j n y c h z a b i e g ó w , z g o d y na z u p e ł n i e inny obraz w s p ó ł c z e s n ą bylejakością, zżyma się w i d z ą c panoszącą się na w s p ó ł c z e s n e g o f o l k l o r u , i n n y c h w a r t o ś c i o w a ń , a także o d m i e n ­ j e g o dzisiejszym p o l u o b s e r w a c j i n a u k o w y c h — k u l t u r o w ą t a n ­ nych narzędzi p o z n a w c z y c h . 37 Trzeba w n a u k o w y c h b a d a n i a c h detę. B y w a także d z i a ł a c z e m - p o l i t y k i e m , który pragnie z o p i - zgodzić się, że elementy tradycji w z i ę t e z d a w n i e j s z y c h k o n t e k s ­ s u - p r z y w o ł a n i a tradycji w y p r o w a d z a ć w n i o s k i i a r g m e n t y t ó w są już t y l k o k u l t u r o w y m i c y t a t a m i , często uroczymi i urzeka­ teraźniejszych i przyszłych działań. F o l k l o r y z m jest zawsze w y ­ j ą c y m i , czasem n a w e t f u n k c j o n a l n y m i . J a k o c y t a t y są j e d n a k g r y w a n i e m historii, nauka m u s i t o precyzyjnie p o w i e d z i e ć i z o b a ­ czymś zasadniczo i n n y m niż w p i e r w o t n y m ś r o d o w i s k u . O n e czyć t o , c o w d a w n i e j s z y m jej p o l e t k u jest dzisiaj. P r z e d m i o t e m do znaczą c o i n n e g o , o d m i e n n e też pełnią f u n k c j e . Nie umniejsza t o b a d a ń p o w i n i e n b y ć także m i ł o ś n i k , f o l k l o r y s t a , etnograf, tak jak ich znaczenia, ale nakazuje w n o w y s p o s ó b w i d z i e ć w s p ó ł c z e s n y jest n i m artysta, dla k t ó r e g o „ l u d o w o ś ć " b y w a inspiracją. PRZYPISY 1 P. K o w a l s k i , Parterowy Olimp. Rzecz o polskiej kulturze masowej lat siedemdziesiątych, Wrocław 1988 E. Fryś, A . Iracka, M . Pokropek, Sztuka ludowa w Polsce, Warszawa 1 9 8 8 S. S o n t a g , O fotografii. W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 2 6 Interesującym przykładem o s o b l i w i e „ u t o p i j n e g o " myślenia o kulturze l u d o w e j w latach siedemdziesiątych b y ł y prace W . Pawluczuka. J . Burszta, Kultura ludowa — kultura narodowa. Warszawa 1 9 7 4 ; R. S u l i m a , O regionalizmie bez iluzji, „ R e g i o n y " 1 9 8 8 nr 1—4 Cz. R o b o t y c k i , Myślenie typu ludowego, „Etnografia Pol­ s k a " 1 9 8 5 nr 1 ; L. S t o m m a , Antropologia ku/tury wsi polskiej XIX wieku. Warszawa 1 9 8 6 S. K o ł a c z k o w s k i , Nasz stosunek estetyczny do poezji ludo­ wej, ( w : ) tenże. Pisma wybrane, t. 1 , W a r s z a w a 1 9 6 8 Por. J . Burszta, hasło Folkloryzm ( w : ) Słownik etnologicz­ ny. Terminy ogólne. W a r s z a w a 1 9 8 7 A . K ł o s k o w s k a , Kultura masowa. W a r s z a w a 1 9 8 0 , P. K o w a ­ lski; Wokół literatury popularnej, „ L i t e r a t u r a L u d o w a " , 1 9 7 6 , nr 2 Por. Cz. R o b o t y k i , op.cit. P. K o w a l s k i , Parterowy..., op.cit. B. S u ł k o w s k i , Zabawa. Studium socjologiczne. Warszawa 1984 J . Burszta, Kultura ludowa..., op.cit. P. K o w a l s k i , op.cit. J . Burszta, Fokloryzm, op.cit. J . Kmita, O kulturze symoblicznej. Warszawa 1982 T. S m o l i ń s k a , Z wybranych problemów dawnej i współ­ czesnej sztuki opowiadania, O p o l e 1 9 8 7 ; tejże, „Ja wóm trocha połosprowiom...", Opole 1986 S. S m i a ł o w s k i , Kleklimanki. Ludowe opowieści ze Śląska Opolskiego, Katowice 1967 O d y l e m a t a c h w s p ó ł c z e s n e g o e d y t o r s t w a por. P. K o w a l s k i , Antologie śląskich dowcipów, czyli dylematy folklorystycznego edytorstwa, „ A n n a l e s Silesiae" ( w d r u k u ) . J . H a j d u k - N i j a k o w s k a , Nie wszystko bajka.... W a r s z a w a 1987 W . Sobczyk, Stoi oset nade drogą. W y b ó r i oprać.... Warszawa 1 9 8 7 2 3 4 6 6 7 8 8 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 26 2 2 A . D o m i n i k , Gawędy kaszubskie. W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 1 0 W . P a w l u c z u k , Żywioł i forma. W a r s z a w a 1 9 7 8 J . K r z y ż a n o w s k i , Wybór roweru, czyli o śląskim humorze ludowym, ( w : ) tenże. Paralele, W a r s z a w a 1 9 7 7 S. S i m o n i d e s , Śląskie beranie czyli humor Górnego Śląska. W y b ó r i oprać..., K a t o w i c e 1 9 8 8 ; por. tejże: Bery to nie tylko gruszki czyli rzecz o humorze śląskim, O p o l e 1 9 8 4 Por. n p . T. H o ł ó w k a , Myślenie potoczne. Warszawa 1986. Inspirujące są t u także refleksje w y w o d z ą c e się z kręgu a m e r y k a ń ­ s k i e g o i n t e r a k c j o n i z m u s y m b o l i c z n e g o . Por. np. M . M a r o d y , Technologie intelektu. W a r s z a w a 1 9 8 7 D. S i m i n i d e s , Śląski horror. O diabłach, skarbnikach, utopcach i innych strachach, Katowice 1984 Zabytki ludowej kultury na Śląsku i w Częstochowskiem, B y t o m 1 9 7 5 , s. 9 K. Kaczko, Współczesny stan badań tradycyjnej kultury ludowej w środowisku wielkoprzemysłowym Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, „Łódzkie Studia Etnograficzne" XX (1979). B. H e i n d r e i c h , Budownictwo, ( w : ) Zabytki kultury..., op.cit. Por. także, E. G i l , S. Pilarski, Budownictwo ludowe Opolszczyzny, Kraków 1970 Por. „ J o u r n a l of Popular C u l t u r e " 1 9 7 7 , nr 3 R. S u l i m a , O regionalizmie..., op.cit., s. 1 0 7 A . K ł o s k o w s k a , Społeczne ramy kultury. W a r s z a w a 1 9 7 2 P o u c z a j ą c y m p r z y k ł a d e m m a n o w c ó w myślenia o r e g i o n a ­ lizmie które g u b i ten p o l i t y c z n y aspekt jest praca R. Karpińskiego, Prasa w systemie kultury. W a r s z a w a 1 9 7 9 J . Jastrzębski, Wokół kultury iliteratury ludowej. W a r s z a w a 1 9 7 9 ; tenże. Między apologią a negacją. Kultura ludowa w pole­ mikach 1939—1948, Warszawa 1987 Przykładem t a k i e g o myślenia jest książka J . S z c z e p a ń s ­ k i e g o Chłopi i kultura chłopska w społeczeństwie polskim. Warszawa 1 9 8 8 P. K o w a l s k i , Próba nowej definicji operacyjnej folkloru, „Literatura L u d o w a " ( w druku) B. Bazielich, Współczesne aspekty badań nad strojami ludowymi, „ L u d " L X V I I : 1 9 8 3 , s. 291 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 28 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef237f69df6131c0562e2988828abe97.pdf 5fdd65df4850ddcd56105b520ec4129e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2931 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2735 Title A name given to the resource Co kaplica na Długich Młakach pod Turbaczem "daje do myslenia" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.29-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czesław Robotycki CO KAPLICA NA DŁUGICH MŁAKACH POD TURBACZEM „DAJE DO MYŚLENIA" Tytuł zapożyczony c z ę ś c i o w o o d Paula R i c o u e r a 1 zapowiada nie t y l k o czysto teoretyczne rozważania o s y m b o l u . Jest t o a n o n s interpretacji, której p r z e d m i o t e m jest materiał e m p i r y c z n y zebrany sposobem najbardziej klasycznym dla e t n o g r a f i i . M a t e r i a ł y t e , t o między i n n y m i , zbiór w y p o w i e d z i o t y t u ł o w e j kaplicy, w o k ó ł której p o w s t a ł a już legenda. Z a s t o s o w a n i e d o nich w y k ł a d n i symbolicznej przełamuje, nie pierwszy już raz, k ł o p o t y etnografii z o d c z y t y w a n i e m t e k s t ó w kultury. Kłopoty, o k t ó r y c h w s p o m n i a ł e m , p o l e g a ł y g ł ó w n i e na t y m , że po pierwsze, myślenie s y m b o l i c z n e d o s t r z e g a n o t a m t y l k o gdzie — j a w i ą się nadal j a k o coś n a d d a n e g o , a b s t r a k c y j n e g o , n i e ­ r z e c z y w i s t e g o , literackiego. Co w i ę c e j , ó w m a r t w y skansen traktuje się j a k o s k o ń c z e n i e p o z n a n y . S y m b o l nadal — jak dla M o s z y ń s k i e g o — (z p e r s p e k t y w y takiej ' e m p i r y c z n e j ' a n e g d o t y ­ cznej, nie w y c h o d z ą c e j poza ś w i a t w i o s k i N. i i n f o r m a t o r a X., e t n o g r a f i i ) jest c z y m ś p r z y n i e s i o n y m 'z g ó r y ' przez interpretatora. D l a t e g o największą zasługą Eliadego jest, w m o i m p r z e k o n a n i u t o , że j e g o prace znoszą ó w sztucznie p o g ł ę b i o n y przez naukę p o d z i a ł na c z ł o w i e k a p r y m i t y w n e g o i c y w i l i z o w a n e g o , nie zacie­ rając p o m i ę d z y n i m i różnic, w s k a z u j ą , że myślenie s y m b o l i c z n e jest z a r ó w n o udziałem ' c z ł o w i e k a p i e r w o t n e g o ' , p s y c h o p a t y , dziecka i p o e t y , członka s p o ł e c z n o ś c i w i o s k o w e j i p r z e d s t a w i c i e ­ la c y w i l i z a c j i m i a s t a . . . " 2 szło o „ n i e l o g i c z n y " ś w i a t m a g i i , a p o d r u g i e , c o wynikało z pierwszego, nie d o p u s z c z a n o m o ż l i w o ś c i s y m b o l i c z n e j p e r c e p ­ M i m o tak s u r o w e g o osądu e t n o g r a f i i autor c y t a t u p r o p o n u j e cji i s y m b o l i c z n e g o k o m u n i k o w a n i a się „ l u d z i p r o s t y c h " . Istotę rozwiązanie p o z y t y w n e . Z a w i e r a się o n o w p o d k r e ś l e n i u zasług sporu z t a k i m i p o s t a w a m i zawiera tekst Z b i g n i e w a Benedyk- Eliadego, ale też w j e g o (Benedyktowicza) p r z e k o n a n i u , że t o w i c z a , z w o l e n n i k a interpretacji s y m b o l i c z n y c h charakteryzują­ istnieje „ e m p i r i a s y m b o l u " . Jest nią j e g o c y c h , j e g o z d a n i e m , w ł a ś n i e podejście a n t r o p o l o g i c z n e . Pisze o n i w i e l o w a r s t w o w o ś ć . Przejdźmy w i ę c d o p r z y k ł a d u . 3 W G o r c a c h na p o l a n i e D ł u g i e M ł a k i między i n n y m i : „...Nadal — za M o s z y ń s k i m — r o z w i ą z a ń , rozstrzygnięć i o d ­ powiedzi na pytanie czy c h ł o p (rsp. c z ł o w i e k w s p ó ł c z e s n y ) może myśleć s y m b o l i c z n i e p o s z u k u j e się na g r u n c i e e m p i r y c z n y c h badań t e r e n o w y c h z w i a d o m y m s k u t k i e m , n o b o jeśli nie padnie w „ a u t e n t y c z n e j " w y p o w i e d z i i interpretacji s ł o w o s y m b o l (a raczej nie pada) t o znaczy, że g o t a m nie ma. W t e n s p o s ó b utrzymuje się o w ą przepaść p o m i ę d z y c z ł o w i e k i e m a r c h a i c z n y m a człowiekiem współczesnym, chłopem d a w n y m a chłopem w s p ó ł c z e s n y m . Cała strategia t a k i c h w s p ó ł c z e s n y c h , e m p i r y c z ­ nych b a d a ń , o p a r t y c h j e d y n i e na uzyskanych w w y w i a d z i e explicite w y r a ż o n y c h przekonaniach ( w i e r z e n i a c h , s ą d a c h ) , g u b i częstokroć ó w w y m i a r s y m b o l i c z n e g o d z i e d z i c t w a , każe trak­ t o w a ć je często z g ó r y j a k o m a r t w y skansen, n a s t a w i o n a j e d y n i e na u c h w y c e n i e t e g o c o o d e ń różne, i n d y w i d u a l n e , o r y g i n a l n e i j e d n o s t k o w e . Nic w i ę c d z i w n e g o , że z tej p e r s p e k t y w y s y m b o l i symbolistyczne interpretacje — jak d a w n i e j u M o s z y ń s k i e g o II. 1-5 schroniska na T u r b a c z u ) od 1979 polisemantyczność (20 minut drogi r o k u stoi kaplica od różnie n a z y w a n a : „ k a p l i c a pasterska", kaplica „ p a p i e s k a " , „ p a r t y z a n c ­ k a " , „ p o d T u r b a c z e m " . P o s t a w i o n a na u s k o k u , na w y ż s z y m skraju p o l a n y o p o ł u d n i o w e j ekspozycji w i d o c z n a jest z daleka z r ó ż n y c h stron na tle ściany lasu. Rzut przyziemia, f o r m a oraz w y s t r ó j k a p l i c y mają przemyślany p r o g r a m i d e o w y . Każdy f r a g m e n t w y w o ł u j e d a l e k o idące asocja­ cje, być może o d b i e g a j ą c e o d intencji b u d o w n i c z y c h i f u n ­ d a t o r ó w . A l e przecież rzecz t o n o r m a l n a w odbiorze treści s y m b o l i c z n y c h . Tak się składa, że istnieje pełna w y k ł a d n i a treści i d e o w y c h k a p l i c y o d d a j ą c a zamierzenia jej t w ó r c ó w . Znalazłem ją o p u b l i k o w a n ą w d r u k u u l o t n y m ( n a k ł a d 4 5 0 egz.) w y d a n y m przez Komisję T u r y s t y k i Górskiej PTTK. Tak w i ę c na razie nie trzeba korzystać z p o m o c y h e r m e n e u t y , by p r z e d s t a w i ć s z c z e g ó - Kaplica. W i d o k z zewnątrz 29 �ł o w o obraz o b i e k t u , który m n i e zainteresował; m a m y o t o w y k ł a d ­ na P o d h a l u . Nad k o n a r a m i — krzyż z polskiej szabli i b a g n e t u . nię „ w z o r c o w ą " ; Całość s y m b o l i z u j e Polskę — hełmy, broń — w a l k ę o Nią, f i g u r k a M a t k i Boskiej — J e j opiekę nad t y m i , którzy o Polskę w a l c z y l i . „ . . . B o g u na c h w a ł ę W pień ze z n a k i e m Polski walczącej s k r ę p o w a n y Ojcu ś w i ę t e m u ku radości kolczastym d r u t e m o k u p a c j i w b i t e są trzy bagnety najeźdźców: n i e m i e c k i , G ó r o m na urodę s o w i e c k i i s ł o w a c k i ( n i e w i e l e o s ó b w i e obecnie, że w r a z z N i e ­ T u r y s t o m ku p o ż y t k o w i m c a m i o d p o ł u d n i a uderzyły d y w i z j e s ł o w a c k i e , które o k u p o w a ł y W c z e r w c u br m i n ę ł o 1 0 lat o d p o w s t a n i a w G o r c a c h na Polanie Spisz i O r a w ę ) . Z b o k u umieszczono v o t u m g o p r o w c ó w — czar­ wkomponowana ną d r e w n i a n ą pietę, następnie jest tablica upamiętniająca p o b y t w gorczański krajobraz przy ż ó ł t y m szlaku, na p ł d - w s c h . o d papieża J a n a P a w ł a II w N o w y m Targu dnia 8 c z e r w c a 1 9 7 9 r. schorniska na T u r b a c z u , w o d l e g ł o ś c i ok. 2 k m . Została z b u d o w a ­ oraz epitafia p o ś w i ę c o n e k o l e j n o tragicznej śmierci: — W o j c i e c h a R u s n a k o w e j kaplicy. Jest ona harmonijnie na 1 9 7 9 roku i o f i a r o w a n a p a p i e ż o w i j a k o w o t u m w d z i ę c z n o ś c i , Ruge, który zginął w katastrofie lotniczej w K l i k u s z o w e j R d z a w c e z okazji I pielgrzymki Ojca Ś w i ę t e g o J a n a Pawła II d o Polski — oraz h i m a l a i s t ó w : Eugeniusza Chrobaka, M i r o s ł a w a a konkretnie d o N o w e g o T a r g u . Kaplica jest z b u d o w a n a na planie — krzyża Virtuti Militari o w y m i a r a c h 7 x 7 m. W szczytach kaplicy — ' Z y g a ' , W a c ł a w a Otręby, którzy zginęli w maju 1 9 8 9 r o k u 'Falco', Mirosława Gardzielewskiego, Andrzeja Dąsała Heinricha na zewnątrz znajdują się cztery orły — każdy z innej e p o k i w czasie w y p r a w y na M o u n t Everest. Inicjatorem a zarazem historycznej — w r a z z d a t a m i . O d z a c h o d u — orzeł z c z a s ó w króla fundatorem Stanisława A u g u s t a i rok 1 7 7 2 (I rozbiór P o l s k i ) , o d p ó ł n o c y s p o ł e c z n y o p i e k u n z a b y t k ó w na P o d h a l u , Spiszu i O r a w i e , przez — orzeł II Rzeczypospolitej w i e l e lat kustosz M u z e u m i rok 1 9 3 9 (wybuch II wojny k a p l i c y jest Czesław Pajerski z N o w e g o Regionalnego w Nowym Targu, Targu. ś w i a t o w e j ) , o d w s c h o d u — orzeł p i a s t o w s k i i rok 1 9 4 4 (akcja Kaplica znajduje się na j e g o polanie. Przy jej b u d o w i e p r a c o w a l i : 'Burza' i w k r o c z e n i e l-szej A r m i L W P ) a nad w e j ś c i e m d o kaplicy Jan orzeł z c z a s ó w Kazimierza W i e l k i e g o z p o d w ó j n ą datą 1 0 7 9 d r e w n o z w ł a s n e g o lasu. Stefan M r u g a ł a , J ó z e f Sułka, J a n N i e m i e c - W a c h w r a z z s y n a m i , który r ó w n i e ż ofiarował (męczeńska śmierć Św. S t a n i s ł a w a , biskupa K r a k o w a ) . Rok 1 9 7 9 B a t k i e w i c z , cieśla Bartłomiej C z u b e r n a t i i n n i , w s z y s c y p r a c o w a l i ( p o w s t a n i e kaplicy w o b e c n y m kształcie. B e l k o w a n i e d r z w i daje społecznie. W p o b l i ż u jest później w y s t a w i o n y p o l o w y ołtarz rysunek s t y l i z o w a n e g o orła, k t ó r e g o k o r o n ę s t a n o w i o r n a m e n t e k u m e n i c z n y , w z w i e ń c z e n i u k t ó r e g o są umieszczone krzyże: z popiersiem o b e c n e g o papieża i napisem 'Pasterzowi pasterze' k a t o l i c k i , p r a w o s ł a w n y i s y m b o l p r o t e s t a n t y z m u . Został w y b u d o ­ a d r z w i zamyka się na ł a ń c u c h z k ł ó d k ą tak p r z e p r o w a d z o n y , że w a n y na 6 0 0 - l e c i e p o w s t a n i a obrazu M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w ­ orzeł jest zakuty t y m ł a ń c u c h e m — jest w n i e w o l i . Na w i e ż y c z c e skiej w roku 1 9 8 2 . jest umieszczony znak Polski Walczącej. Ołtarz s t a n o w i bryła granitu o w a d z e 2 ton sprowadzona specjalnie z Tatr tak B e z p o ś r e d n i o za kaplicą stoi d r e w n i a n a s t y l o w a d z w o n n i c a w y s o k a na o k o ł o 15 m. D z w o n jest z a w i e s z o n y p o d zadaszeniem u l u b i o n y c h przez Ojca Św. W kaplicy znajdują się liczne pamiątki z g o n t u , w z w i e ń c z e n i u k t ó r e g o jest u m i e s z c z o n y orzeł l e g i o n o ­ sakralne i nie t y l k o . Najważniejsza z n i c h t o kapliczka partyzancka w y . U p o d n ó ż a leży głaz z w y r y t y m n a p i s e m : ' C z ę s t o c h o w s k i e j w i d o c z n a za ołtarzem, w y s t a w i o n a na t y m miejscu znacznie jasnogórskiej naszej K r ó l o w e j 1 3 8 2 RP 1 9 8 2 ' . wcześniej, która znalazła się w obrębie o b e c n e j kaplicy. P i e r w o ­ W p o b l i ż u znajduje się leśna D r o g a K r z y ż o w a z o r y g i n a l n ą XIV tna kapliczka — jest t o w y s o k i pień smreka o trzech k o n a r a c h Stacją złożenia d o g r o b u , a r ó w n o c z e ś n i e c h y b a — konary są przykryte h a ł m a m i polskiej p i e c h o t y i kawalerii w Polsce p o m n i k i e m ofiar Katynia. Jest t o d u ż y b r z o z o w y krzyż, z 1 9 3 9 roku oraz s p o d M o n t e Cassino. M i ę d z y konarami stoi s p o d k t ó r e g o w z n o s z ą się z ziemi trzy b e t o n o w e d ł o n i e s y m ­ gliniana figurka M a t k i Boskiej Leśnej — w y k o n a n a przez n o w o ­ bolizujące o b o z y Kozielsk, O s t a s z k ó w i Starobielsk.... o d p r a w i a ­ tarskiego ceramika p. J a n a R e c z k o w s k i e g o — ta M a t k a Boska ne są regularnie M s z e ś w i ę t e w sezonie l e t n i m i z i m o w y m oraz czczona przed w o j n ą przez ludzi l a s ó w g o r c z a ń s k i c h w czasie inne n a b o ż e ń s t w a o charakterze p a t r i o t y c z n o - h i s t o r y c z n y m . . . " w o j n y wzięła p o d s w o j ą opiekę żołnierzy o d d z i a ł ó w l e ś n y c h , b o w i e m Gorce przez całą o k u p a c j ę s t a n o w i ł y c e n t r u m partyzantki 30 Wychodząc z oczywistego pierwszym założenia, że p r o g r a m 4 ideowy k a p l i c y z r e a l i z o w a n y przez t w ó r c ó w i j e g o recepcja przez o d - �M • 3 �6 II. 6, 1 0 W n ę t r z e k a p l i c y w i e d z a j ą c y c h ją ludzi m o g ą się rozmijać, s p r ó b o w a ł e m od­ t w o r z y ć ich sądy w y k o r z y s t u j ą c p o d s t a w o w ą m e t o d ę e t n o g r a f i ­ O t o w i ę c jeszcze j e d n a sytuacja p o d o b n a d o t e j , którą w c y t o ­ w a n y m w y ż e j artykule o p i s u j e Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z . czną: w y w i a d y t e r e n o w e — pamiętając przy t y m o w s z y s t k i c h S ą d y o k a p l i c y określa k o m p e t e n c j a k u l t u r o w a t y c h , którzy je zastrzeżeniach Z b i g n i e w a B e n e d y k t o w i c z a . W y w i a d y te, p r o w a ­ wyrażają. Z r ó ż n i c o w a n i e s t o p n i a k o m p e t e n c j i oznacza się, m i ę ­ dzone przez badaczy, miały f o r m ę luźnej r o z m o w y , jak się w y d a j e dzy i n n y m i , przez miejsce zamieszkania, w y k s z t a ł c e n i e i w i e k . w sytuacji sprzyjającej w y n u r z e n i o m i a s o c j a c j o m , t o jest p o mszy W p r z y p a d k u r o z m ó w c ó w s p o d Turbacza badający mieli świętej p o d kaplicą, w ś r ó d jej u c z e s t n i k ó w . 5 D e c y d u j ą c się na czynienia z mieszkańcami Podhala (Nowy Targ, do Kowaniec, zgromadzenie t a k i e g o materiału m i a ł e m przekonanie, że d i a l o g K l i k u s z o w a , O b i d o w a , L u d ź m i e r z ) , z mieszkańcami miast z p o ł u ­ o rzeczach n i e u c h w y t n y c h jest rodzajem w z a j e m n e g o p o b u d z a ­ d n i o w e j Polski ( C h r z a n ó w , B i e l s k o - B i a ł a , K r a k ó w ) i z W a r s z a w y . nia w y o b r a ź n i i późniejsze s p r a w o z d a n i a są t a k i e g o d i a l o g u Ich w y k s z t a ł c e n i a , r ó w n i e ż z r ó ż n i c o w a n e g o , nie można w i ą z a ć d o k u m e n t e m , a w i ę c nie są t y m c o c h c i a ł b y osiągnąć „ t r a d y c y j n y z miejscem zamieszkania. Na przykład przedstawiciele Podhala etnograf". mieli w y ż s z e w y k s z t a ł c e n i e t e c h n i c z n e , byli rzemieślnikami i r o l ­ Na marginesie d o d a m , że p o d o b n y , pionierski naówczas, d i a l o g p r o w a d z i ł w latach trzydziestych M i e c z y s ł a w Gładysz, s o n d u j ą c poczucie estetyczne Górali Ś l ą s k i c h . 6 Na c o i n n e g o n i k a m i . M i e s z k a ń c y miast t o u c z n i o w i e l i c e ó w ogólnokształ­ c ą c y c h , nauczyciele, t e c h n i c y itp. W i e k b a d a n y c h w a h a ł się m i ę d z y 17 a 5 0 r o k i e m życia. j e d n a k n a s t a w i o n y , s w o j e w y n i k i p r ó b o w a ł później o b i e k t y w i z o ­ Informacje o niektórych wskaźnikach kompetencji kulturowej w a ć w d u c h u zaleceń s w o j e g o mistrza Kazimierza M o s z y ń s k i e g o . nie służą dalej d o w o d z e n i u j a k i c h k o l w i e k korelacji m i ę d z y n i m i 32 �a m o ż l i w o ś c i a m i myślenia s y m b o l i c z n e g o . Ta o g ó l n a charak­ w a r i a n t ó w , nawiązujących do partyzanckich m o t y w ó w , powiada terystyka p o w i n n a w y s t a r c z y ć za s t w i e r d z e n i e , że p o d T u r b a c z e m się, że kapliczkę p o s t a w i l i górale, konspiracyjnie w n o s z ą c p o ­ spotykają się ludzie najróżniejsi, kaplica d o s t ę p n a jest dla każ­ trzebne d o b u d o w y kamienie w plecakach ( n o t a b e n e — kaplica dego a jej s y m b o l i c z n e znaczenia każdy m o ż e z d e k o d o w a ć na jest d r e w n i a n a ) . I n n y jeszcze w a r i a n t j a k o f u n d a t o r ó w w y m i e n i a swój s p o s ó b . Z w i ą z e k P o d h a l a n , p a r t y z a n t ó w , i ... Z B O W i D . W k o ń c u o d n a j ­ Oto na p o z i o m i e a p o k r y f ó w w y j a ś n i a j ą c y c h p o w s t a n i e kaplicy o d n o t o w u j e m y trzy różne w e r s j e a j t i o l o g i c z n e , r o z w i j a j ą c e w ą t k i związane z p o s t a c i a m i ś w . S t a n i s ł a w a m ę c z e n n i k a , J a n a Pawła II i bohatera z b i o r o w e g o — p a r t y z a n t ó w . d u j e m y wersję w s k a z u j ą c ą na b u d o w n i c z e g o : „ k a p l i c ę Pajerski postawił", (porównaj wykładnię wzorcową). W l i c z n y c h w a r i a n t a c h a p o k r y f ó w o p o w s t a n i u kaplicy m ó w i się o niej j a k o o v o t u m z w i ą z a n y m z w y b o r e m papieża — Polaka Najuboższa t r e ś c i o w o jest wersja pierwsza, która w i ą ż e p o l u b z J e g o w i z y t ą na P o d h a l u . Kolejne wersje z w i ą z k ó w postaci prostu p o w s t a n i e k a p l i c y z 9 0 0 . rocznicą męczeńskiej śmierci J a n a Pawła II z kaplicą p r z y p o m i n a j ą t o , że przyszły papież Stanisława biskupa. ( p o d o b n o ) często t u p r z e b y w a ł , t u kiedyś ukazała M u się Matka Legenda partyzancka ma w t y c h o k o l i c a c h g ł ę b o k i e zakorze­ nienie. Stąd wersje, że kaplica stoi w m i e j s c u kapliczki partyzanckiej, d o d a j e się w wcześniejszej i n n y c h w a r i a n t a c h , że postawionej w 1 9 4 4 r o k u , że znajduje się t a m „ M a t k a Boska Gorczańska" — p a t r o n k a p a r t y z a n t ó w . W j e d n y m z c i e k a w s z y c h Boska. J u ż j a k o papież p o b ł o g o s ł a w i ł t o miejsce przelatując h e l i k o p t e r e m nad G o r c a m i w d r o d z e d o N o w e g o T a r g u . Rozmaitość znaczeń s y m b o l i c z n y c h o d c z y t y w a n y c h przez o d ­ w i e d z a j ą c y c h kaplicę w G o r c a c h można p o g r u p o w a ć w ciągi s k o j a r z e n i o w e w y w o ł y w a n e przez poszczególne jej fragmenty. II. 7 D r o g a k r z y ż o w a z g r o b e m k a t y ń s k i m , przy kaplicy, stan z 1 9 8 4 roku 33 �Rzut przyziemia o d c z y t y w a n y jest j a k o krzyż, krzyż Virtuti Zbigniew Benedyktowicz. Pogrupowałem wszak warianty aj- M i l i t a r i , krzyż Virtuti M i l i t a r i dla Ojca ś w i ę t e g o . Kaplica na t a k i m tiologiczne planie t o s y m b o l z w y c i ę s t w a chrześcijaństwa w Polsce. Krzyż o percepcji kaplicy i jej otoczenia. Postępując dalej w t y m d u c h u o r a m i o n a c h 7 x 7 m e t r ó w oznacza d o s k o n a ł o ś ć . d o interpretacji, w której zaznaczyć trzeba istnienie specyficznej Orły: z datami historii P o l s k i — t o znaki jej d z i e j ó w , w k o r o n a c h , i wersje asocjacji, u p o r z ą d k o w a ł e m inne relacje sprzyjającej, folkloryzacji zdarzeń i miejsc, atmosfery. bo takie b y ł y przed w o j n ą kiedy s t a w i a n o kaplicę. Dla i n n y c h są Gorce i w i o s k i otaczające t o p a s m o górskie b y ł y w czasie II znakami Polski w o g ó l e . Orzeł na d r z w i a c h w k a j d a n a c h t o Polska w o j n y ś w i a t o w e j zapleczem dla s i l n y c h u g r u p o w a ń A K , z k t ó r y c h w niewoli. część działała dalej p o 1 9 4 5 r o k u . T u m i a ł o bazę u g r u p o w a n i e Kapliczka partyzancka w e w n ą t r z kaplicy: hełmy na k o n a r a c h t o „ O g n i a " . N i e w ą t p l i w i e jest w i ę c t u istotna „ t r a d y c j a partyzanc­ atrybuty partyzanckie l u b , w innej w e r s j i , t o hełmy f r a n c u s k i , k a " heroizująca o d d z i a ł y i postaci ich d o w ó d c ó w , szczególnie angielski i rosyjski, które należały d o t y c h , na k t ó r y c h p o m o c słynnych, znanych z pseudonimów „ O g n i a " , „Harnasia" i innych. liczono w 1 9 3 9 r o k u . W jeszcze innej wersji t o h e ł m y żołnierzy 0 ile d o n i e d a w n a o f i c j a l n i „ l i t e r a c i " i „ h i s t o r y c y " ( w rodzaju polskich z września 1 9 3 9 , s p o d M o n t e Cassino i Berlina. B a g n e t y M a c h e j k a , W a ł a c h a , Czerniaka) t w o r z y l i czarną legendę „ b a n d " , w b i t e w pień „ k a p l i c z k i p a r t y z a n c k i e j " oznaczają leśnych ż o ł ­ t o w folklorze m i e j s c o w y m ich c z ł o n k o w i e i p r z y w ó d y u c h o d z ą za nierzy, a l b o — w s k a z u j ą trzy s t r o n y ś w i a t a , w k t ó r y c h u k r y w a ł się postacie „ j a n o s i k o w e " . W latach o s i e m d z i e s i ą t y c h , na przykład, „Ogień". k o l p o r t o w a n e b y ł o na P o d h a l u w t z w . „ d r u g i m o b i e g u " w y d a w ­ W e w n ą t r z kaplicy r o z p o z n a w a n e są n a d t o epitafia partyzanc­ n i c t w o o J . Kurasiu, „ O g n i u " , p o d z n a c z ą c y m t y t u ł e m Zginął Polskę kie i „ g o p r o w s k i e " . W o t o c z e n i u b u d o w l i o d w i e d z a j ą c y w s k a z u j ą na s y m b o l i c z n y bez komunistów. za Nie t r u d n o dziś o c e n i ć , że nie b y ł o t o rzetelne o p r a c o w a n i e historyczne. Nie w d a j ą c się w m e r y t o r y c z ­ charakter ołtarza p o l o w e g o o s ł o n i ę t e g o d a c h e m z trzema krzyża­ ną j e g o ocenę, w i e m że w o d b i o r z e s p o ł e c z n y m f u n k c j o n o w a ł o mi. D r u g i m c z y t e l n y m e l e m e n t e m otoczenia jest d r o g a k r z y ż o w a , j a k o p r z e c i w s t a w i a j ą c e się f a ł s z y w y m f a k t o m , t w o r z ą c t y m sa­ szczególnie stacja g r o b u Chrystusa, która dla w i e l u znaczy też m y m legendę p o z y t y w n ą . p o m n i k katyński. Trzy d ł o n i e w y s t a j ą c e z ziemi oznaczają trzy o b o z y : w K a t y n i u , Starobielsku i O s t a s z k o w i e . . . " P o w i a d a się też, Podobnie folklorotwórcze były wizyty Papieża w Polsce. P o w s t a w a ł y l u b b y ł y p o w t a r z a n e w ó w c z a s na P o d h a l u — jak że „...grób taki jak dla Chrystusa był k o ń c e m ich d r o g i , ich 1 w całej Polsce — pieśni, wiersze, o d ż y w a ł y profetyczne wizje, m ę k i . . . " , „ d r o g a k r z y ż o w a jest w l e s i e " m ó w i inna interpretacja, krążyły n i e z w y k ł e o p o w i e ś c i . Na P o d h a l u ś p i e w a n o P a p i e ż o w i : bo „ l a s był d r o g ą p a r t y z a n t ó w , trzeba umieć ją odnaleźć na drzewach...". Przybywający na n a b o ż e ń s t w a na R u s n a k o w ą Polanę t w i e r ­ dzą, że msza ś w i ę t a ma tutaj dla n i c h większą w a r t o ś ć , s z c z e g ó l ­ ... Tysiąc r o k ó w m y czekali, Ciebie m y się d o c z e k a l i ! 7 Później krążył p o Polsce w o d p i s a c h wiersz z a t y t u ł o w a n y Do nie przeżywają ją w o t o c z e n i u gór i przyrody. W i e l u lepiej czuje sosny ( o d c z u w a ) g d y „ t r z e b a t u d o j ś ć " . N i e z w y k ł y nastrój ma zwłasz­ Paweł II Papież". Tekst t e n t o s f o l k l o r y z o w a n a wersja u t w o r u i wyobrażenia uczestników o p a t r z o n y datą „ 1 9 8 5 r o k " i p o d p i s a n y : Stefana W i t w i c k i e g o — cza „ p a s t e r k a " i n a b o ż e ń s t w a r o c z n i c o w e . Odczucia polskiej mszy ś w i ę t y c h oraz polskiej na obczyźnie. 8 p o e t y r o m a n t y c z n e g o — Do Był on dodatkowo „Jan sosny zaopatrzony t u r y s t ó w w ę d r u j ą c y c h t a m t ę d y szlakiem, z r e f e r o w a ł e m s p o s o ­ w komentarz, iż wiersz napisał Papież g d y zasadził w waty­ bem bliskim raczej etnografii kańskim sosnę 34 i folklorystyki — stwierdziłby ogrodzie podarowaną Mu przez górali �— w by nie Nowym tęsknił Targu za Podhalem. utwierdziła Wizyta wśród Jana Podhalan Pawła niczym II nie zmącone przekonanie, że jest O n g ó r a l e m , ergo, „ s w o i m " , „ i c h papieżem". w a ż dzięki f a k t y c z n e m u u c z e s t n i c t w u w jej s p r a w a c h znosi w s z e l k i dystans, który b y ł b y siedliskiem o b c o ś c i , i n n o ś c i , w r o g o ­ ści. Pozostałe znaki nie mają już p o d o b n e j n o ś n o ś c i , w każdym razie nie będą miały jej same przez s i ę . . . " 1 2 Powie w i ę c folklorysta l u b e t n o g r a f s u m u j ą c p o w y ż s z e : o d ­ Nie można przy t y m n i k o m u zarzucić n i e w ł a ś c i w e g o o d c z y t a ­ kryliśmy i w y j a ś n i l i c z y n n i k i , które w p ł y n ę ł y na m o t y w a c j e t y c h , nia. Kto u ż y w a s y m b o l u , k o n d e n s u j ą c e g o treści i poruszającego co s p o w o d o w a l i , że o t o o d dziesięciu lat w k u l t u r o w y m pejzażu w y o b r a ź n i ę , nie g w a r a n t u j e sobie p o p r a w n o ś c i o d b i o r u . W t y m Podhala istnieje kaplica p o d T u r b a c z e m . P o d o b n i e sensie b a g n e t y w b i t e w pień kapliczki w s k a z u j ą bezmiar obszaru zapewne część p r z y b y s z ó w odczuwa i t o m o ż e mieć w p ł y w na ich gdzie u k r y w a ł się heros m i e j s c o w y , „ O g i e ń " , ale są też żelazem skojarzenia. D o d a ć też m o ż n a , że przy całej o r y g i n a l n o ś c i realiza­ w b i t y m w ciało ojczyzny. D l a t e g o też p o w i n n o się podkreślić, że cji pomysłu ma o n s w o j e a n a l o g i e w e w s p ó ł c z e s n e j kulturze t y p u w w y p o w i e d z i a c h r o z m ó w c ó w nie m a m y d o czynienia z w a r i a n ­ l u d o w e g o . J a k o przykłady służyć m o g ą k o ś c i ó ł z „ M a t k ą Boską t a m i t e g o s a m e g o — jak t o się m ó w i w f o l k l o r y s t y c e w o d ­ Kleberczyków", p a n o r a m a o b r o n y W i z n y , p o m n i k legionisty, 9 niesieniu d o l o k a l n y c h i n w a r i a n t ó w — j e d n e g o tekstu. Czy O d c z y t y w a n i e ( h e r m e n e u t y k a ) s y m b o l u może g o poszerzać." po t y m uznać rzecz za już w y c z e r p a n ą ? A n t r o p o l o g i a p r o p o n u j e P r z y p o m i n a m interpretację rzutu przyziemia kaplicy: krzyż. Krzyż krok następny, k t ó r y należy u c z y n i ć z p o m o c ą h e r m e n e u t y k i , Virtuti M i l i t a r i , V i r t u t i . . . dla papieża, z w y c i ę s t w o chrześcijaństwa wykorzystując ją na ile t o m o ż l i w e . w Polsce. A l e też w z i ę t a g l o b a l n i e s y m b o l i k a kaplicy, jej wnętrza i pomniki l u d o w e w o g ó l e — badacze n o t u j ą takie z j a w i s k o . 10 Maria J a n i o n napisała kiedyś, że w czasach t r u d n y c h i przeło­ i otoczenia o d c z y t y w a n a i rozumiana była j a k o zbiór z n a k ó w m o w y c h dla n a r o d u , uczestnicy społecznej k o m u n i k a c j i w trakcie o p i s u j ą c y c h tragedię Ojczyzny ( h e ł m y , orły, droga k r z y ż o w a ) . porozumiewania się c h ę t n i e j p o s ł u g u j ą się s t e r e o t y p a m i , a sztuka G d y ma się p r z y s w o j o n y w s p ó l n y system s y m b o l i c z n y — g d y popada w banał, b o w i e m potrzeba raczej z n a k ó w i f o r m dla idei i pojęć nie zaś n o w y c h r o z w i ą z a ń a r t y s t y c z n y c h . 11 Dziesięciolecie 1 9 7 9 — 1 9 8 9 okazało się w n a j n o w s z e j historii Polski okresem przełomu, w k t ó r y m s p o l a r y z o w a n e s p o ł e c z e ń s t w o z j e d n o c z y ł o się przeciw t z w . „ w ł a d z y " p o d w s p ó l n y m z n a k i e m „ S o l i d a r n o ­ porzuca się s t a n o w i s k o w i d z a 1 4 — m o ż l i w a jest relacja her- meneutyczna. s y m b o l integruje różne płaszczyzny — kosmiczną, t e o l o g i ­ czną, a n t r o p o l o g i c z n ą , egzystencjalną, scalając wszystkie te p o z i o m y nie stapia ich w j e d n o . . . " 1 5 ś c i " . Opierając się później presji jaką w o b e c n i e g o z a s t o s o w a ł a Taka natura s y m b o l u p o z w a l a p o ś w i ę c i ć kaplicę p a p i e ż o w i „ w ł a d z a " , d o p r o w a d z i ł o ostatecznie d o jej u p a d k u . W t a k i c h i n a r o d o w i . Papieża p o z w a l a postrzegać j a k o „ s w o j e g o " i r ó w n o ­ w a r u n k a c h treści i idee w y p o w i a d a n o w s p o s ó b jaki przedstawiła cześnie reprezentanta to Maria J a n i o n . N o ś n i k a m i t y c h treści b y ł y znaki z w i ą z w a n e i s y m b o l i c z n y sens J e g o n i e z w y k ł e j postaci w umieszczonej na z tradycją n a r o d o w ą . Z tej sfery p o c h o d z ą s y m b o l e , które „ d a j ą d o k a p l i c y d e d y k a c j i : „ P a s t e r z o w i — pasterze". Tak też o d c z u w a j ą pewnej d u c h o w o ś c i , widzieć fizyczny myślenia" także w p r z y p a d k u k a p l i c y s p o d Turbacza. O n e są mistykę gór i ich hierofaniczny w y m i a r c i , którzy uważają, że g d y czytelne. Pisze hermeneuta: trudzą się z d o b y w a j ą c w y ż y n y idąc na mszę p o d Turbacz, t o Poza kręgiem w i a r y i m u r e m ś w i ą t y n i relacja h e r m e n e u t y c z na pojawia się t y l k o w g r a n i c a c h ' O j c z y z n y ' i w sferze p a t r i o t y z ­ mu: każdy jej ' s y n ' o ż y w i a n y ' u c z u c i e m ' p a t r i o t y c z n y m ' c h w y t a w lot' wszystkie ' z n a k i ' p r z e m a w i a j ą c e d o ń w jej i m i e n i u , p o n i e ­ o d b y w a j ą też d r o g ę d u c h o w ą ( „ m s z a ma t u większe z n a c z e n i e " ) b o p o w t ó r z ę za ś w . A u g u s t y n e m : „...Sercem w s t ę p u j e m y na w y ż y n ę i ś p i e w a m y pieśń s t o p n i . O g n i e m T w o i m — o g n i e m d o b r y m — pałamy i idziemy. W górę idziemy ku p o k o j o w i J e r o z o l i m y n i e b i a ń s k i e j . . . " 16 „ Ż y c i e s y m b o l i c z n e " k a p l i c y p o d T u r b a c z e m przekroczyło już intencje jej t w ó r c ó w . W kaplicy p r z y b y w a w c i ą ż n o w y c h e l e m e n ­ t ó w : e m a l i o w a n a tablica w b i a ł o - n i e b i e s k i e pasy z trójkątem i literą „ P " w j e g o p o l u , z w i e ń c z o n ą d r u t e m kolczastym, portret M a x y m i l i a n a K o l b e g o , ryngrafy M a t k i Boskiej, figurka Chrystusa F r a s o b l i w e g o , różańce, sznury s z t u c z n y c h korali, krzyżyki, szarfy, plakietki z r a j d ó w t u r y s t y c z n y c h , szkolne tarcze, pęki kluczy, j a k o dekoracje — d z b a n k i , h u b y , kłosy zbóż, ż y w e i suszone k w i a t y , liście, w r z o s y i t d . W s z y s t k o t o razem z w y p o s a ż e n i e m z n a n y m już z „ w y k ł a d n i w z o r c o w e j " t w o r z y coraz bogatszy w y r a z i atmosferę s y m b o l i c z n ą kaplicy. Jest to... „ . . . także c h w i l a , kiedy s y m b o l e nakładają się na siebie. W t y m miejscu zatrzymuje się hermeneutyka — niechaj przemawiają symbole..." 1 7 Wskazałem p o w y ż e j na p e w n e m o ż l i w o ś c i interpretacyjne sygnalizując t y m s a m y m p r o b l e m ogólniejszy, związany z o d ­ c z y t y w a n i e m t e k s t ó w s y m b o l i c z n y c h . W o d k r y w a n i u ich s e n s ó w trzeba brać r ó w n o c z e ś n i e p o d u w a g ę kilka rozwiązań. W o m a ­ w i a n y m p r z y p a d k u m a m y d o czynienia z „interpretacją w z o r ­ c o w ą " oddającą intencje t w ó r c y o b i e k t u , z tekstami l e g e n d o ­ w y m i , jakie krążą o kaplicy, z interpretacjami t u r y s t ó w i uczest­ n i k ó w n a b o ż e ń s t w i wreszcie z niniejszym tekstem. Każdy z nich istnieje dzięki i n n y m k o m p e t e n c j o m . Łącznie p o w s t a ł a więc struktura s y m b o l i c z n a , w i e l o k r o t n i e z a k o d o w a n a , p o d a t n a na dalsze inne jeszcze interpretacje. Nie m o g ę się w i ę c p o w s t r z y m a ć by nie dorzucić propozycji jeszcze j e d n e g p o d c z y t a n i a . T y m razem poprzez skojarzenia jakie p o d s u w a p e w i e n tekst literacki. J u ż o n sam może być kluczem interpretacyjnym: „...ściany c h l e w i k ó w , k o m ó r e k i b u d y n k ó w w s z y s t k o było p o m a l o w a n e farbami o l e j n y m i , a j e d e n obraz przechodził w d r u g i c h o c i a ż n i e w i e l e miały ze sobą w s p ó l n e g o . . . A t u , proszę p a n ó w , m a m y k u c h n i ę — w o ł a ł koźlarz — w c h o d z ą c t y ł e m d o pomiesz­ czenia. Tutaj w s z y s t k o m a m y p o m a l o w a n e : nie t y l k o ściany 35 �i sufit, ale i szafy i t o nie t y l k o na z e w n ą t r z , ale i w e w n ą t r z . Ściany k u c h n i lśniły jak w n ę t r z e pieczary. S m u t n i mężczyźni c a ł o w a l i ciężarne k o b i e t y , w tle b o d ł y się r o g a m i białe w o ł y , nad ł ó ż k i e m kięczała m ł o d a kobieta i myła w w o d z i e strumyka f l a k i . a w z d ł u ż szpaleru w i e r z b j e c h a ł m u z y k a n t z z a r z u c o n y m na ramię h e l i k o n e m na rzemieniu... Proszę z w r ó c i ć u w a g ę na t e n kredens, obrazy mają t u s w ó j ciąg dalszy w e w n ą t r z kredensu i ciągną się zeń na z e w n ą t r z — uśmiechał się pan Z e r k o . . . " 1 8 PRZYPISY 1 P. Ricouer, Egzystencja i hermeneutyka. Warszawa 1985 ( w y d . 2 ) s. 5 8 — 7 5 Z. B e n e d y k t o w i c z , Symbol w etnografii, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R. 4 2 : 1 9 8 8 nr 3, s. 1 4 7 Tamże, s. 1 4 8 T. Kochański, Kaplica na Turbaczu. B i u l e t y n OTG PTTK na T u r b a c z u , l u t y — październik 1 9 8 9 ( d r u k u l o t n y ) . W g r o m a d z e n i u m a t e r i a ł ó w brali udział s t u d e n c i uczestnicy k o n w e r s a t o r i u m jakie p r o w a d z i ł e m w r o k u a k a d . 1 9 8 8 / 8 9 M . Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kra­ k ó w 1 9 3 5 , tenże, Zdobnictwo metalowe na Śląsku, K r a k ó w 1 9 3 8 K. Ł o z i ń s k a , „Więc oto idzie papież słowiański... „Roman­ t y c z n e t ł o m i t y c z n e g o w i z e r u n k u J a n a Pawła I I , „ P r a c e Etno­ g r a f i c z n e " Z N U J z. 2 7 : 1 9 9 0 , s. 3 9 Tamże, s. 41 A . J a c k o w s k i , Ryszarda Chlebowicza panorama obrony 2 3 4 9 8 7 8 9 36 Wizny, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R. 3 9 : 1 9 8 5 nr 1/2, s. 4 5 — 5 8 , A . M a ł e t a , Ludowy pomnik legionisty, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R. 3 5 : 1 9 8 1 , nr 1 / 4 , s. 1 5 1 — 1 5 5 A . J a c k o w s k i , Pomnik ludu, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R. 3 5 : 1 9 8 1 nr 3 / 4 , s. 1 3 1 — 1 5 0 M . J a n i o n , Czas formy otwartej. W a r s z a w a 1 9 8 4 , s. 1 3 4 S. C i c h o w i c z , Cóż po hermeneucie w czasie biedy Polska Sztuka L u d o w a " R. 4 2 : 1 9 8 8 , nr 3, s. 1 7 3 Ricouer, o p . c i t , s. 6 6 — 6 8 Tamże, s. 6 9 B e n e d y k t o w i c z , Symbol..., s. 1 4 8 , Ricouer, Egzystencja..., s. 6 8 Ś w . A u g u s t y n , W y z n a n i a , X I I I , 9 ( t ł m . Z. K u b i a k ) . Ricoeur, o p . cit., s. 1 4 6 B. Hrabal, Bambini di Praga 1947 ( w : ) t e g o ż , Lekcja tańca dla starszych i zaawansowanych, P I W W a r s z a w a 1 9 6 7 , s. 8 3 — 8 6 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 8 1 7 1 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2c7fb9ec53fb6803befd220e2132786.pdf bc74a5e9327b567232205b4fc3d5c074 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2933 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2737 Title A name given to the resource Rzecz o pewnej propagandzie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.41-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Łysiak RZECZ O PEWNEJ PROPAGANDZIE O d r o d z o n e u s c h y ł k u 1 9 1 8 r o k u p a ń s t w o polskie już w p i e r w ­ p o l a n , inne w a r u n k i g o s p o d a r c z e i p o l i t y c z n e w j a k i c h przyszło im szych d n i a c h s w e g o n i e p o d l e g ł e g o b y t u n a t k n ę ł o się na p o w a ż n e żyć w c i ą g u p o n a d 1 2 0 lat p r u s k i e g o z a b o r u , inna w trudności e k o n o m i c z n e i p o l i t y c z n e . S z y b k o następujące m e n t a l n o ś ć oraz szczególnie p r a g m a t y c z n y stosunek d o p r a w a , po końcu sobie w y d a r z e n i a i o g ó l n i e n i e p e w n a sytuacja w e w s z y s t k i c h niezależnie przez k o g o s t a n o w i o n e g o , sprawiały, że o d b i ó r treści niemal obszarach życia s p o ł e c z n e g o w y k r e o w a ł y potrzebę t ł u ­ p r o p a g a n d o w y c h będących wyrazem wspomnianych wydarzeń maczenia ich oraz p r z e k o n y w a n i a zasadności p o s u n i ę ć w ł a d z nie zawsze przebiegał t u tak, jak życzyliby sobie ich autorzy centralnych r ó ż n y m i ś r o d k a m i perswazji z n a n y m i p r o p a g a n d z i e . i organizatorzy. Opinia p u b l i c z n a zależna jest w s z a k o d p r o p a g a n d y i ściśle z nią związana. Ludzie najczęściej nie t w o r z ą n o w y c h o p i n i i lecz Troska o p r z y c h y l n ą p o s u n i ę c i o m Rządu i Naczelnika Państwa o p i n i ę s p o ł e c z e ń s t w a w i e l k o p o l s k i e g o s p r a w i ł a , że na łamach przyswajają sobie o p i n i e g o t o w e , s p r e p a r o w a n e w t y m w ł a ś n i e urzędowej celu. Biorą je z i n w e n t a r z a z a a k c e p t o w a n y c h p o g l ą d ó w z n a j ­ p r o p a g a n d o w e hasła p r z y p o m i n a j ą c e o pożyczce, np.: dujących się p o d ręką, nieznacznie je t y l k o m o d y f i k u j ą c . P r o p a ­ ganda b o w i e m p r o w o k u j e d o u c z e s t n i c t w a w życiu s p o ł e c z n y m , a opinia społeczna jest w y r a z e m t e g o u c z e s t n i c t w a . Propaganda to, jak t w i e r d z i M a r c i n C z e r w i ń s k i , „ u r a b i a n i e p o g l ą d ó w , przy­ 1 wabianie ludzi, k i e r o w a n i e z a c h o w a n i a m i " . J e d n y m z k a n a ł ó w docierania d o mas była prasa, a jej m o ż l i w o ś c i o d d z i a ł y w a n i a sprawiały, że najchętniej w y k o r z y s t y w a n a była w okresie kształ­ towania się p a ń s t w o w o ś c i polskiej p o I w o j n i e ś w i a t o w e j . Chcę t u wskazać na n i e w i e l k i obszar k u l t u r y z o r i e n t o w a n e j na masy, i m e c h a n i z m t w o r z ą c y o p i n i ę społeczną. Nie sposób w rozważaniach t y c h u n i k n ą ć p e r s p e k t y w y s o c j o l o g i c z n e j . Nie chodzi mi t u j e d n a k o szeroko p o j m o w a n y p r o b l e m s o c j o l o g i i odbioru, o p e r s p e k t y w ę s o c j o l o g i c z n ą bardziej „ w e w n ę t r z n y " rozumianą w węższy, względem tekstu sposób. Chodzi tu b o w i e m o analizę t z w . „ o d b i o r c y w i r t u a l n e g o " , a szerzej: całej prasy lokalnej już w połowie maja p o j a w i ł y się „ L e p i e j o d d a j t e n grosz k r a j o w i o p ł a c i ci się s t o k r o t n i e i zdobędziesz zasługę. Podpisz Pożyczkę Odrodzenia P o l s k i " . " W t y m czasie, g d y w o j s k a polskie ruszyły w kierunku K i j o w a , w i e l k o p o l s k a prasa nie zamieściła ż a d n y c h paraliterackich haseł r e a g u j ą c y c h na t o w y d a r z e n i e . J e d n a k już w tydzień po zajęciu s t o l i c y Ukrainy, w w i e l u pismach na pierwszych stronicach p o j a w i ł a się taka o t o informacja: „ K i j ó w wzięty! Żołnierz polski stanął nad brzegiem Dniestru! Rozbił stutysięczne armie w r o g a i olbrzymią zdobycz osiągnął. T o u c z y n i ł żołnierz p o l s k i , A tyś c o u c z y n i ł dla t e g o żołnierza? J a k m u pomagasz z w y c i ę ż a ć ? Czy podpisałeś j u ż POŻYCZKĘ O D R O D Z E N I A P O L S K I " . 6 2 „ p o e t y k i o d b i o r u " z a p r o g r a m o w a n e j w strukturze t e k s t u . Ł a t w o dostrzec t u prostą grę na e m o c j a c h . Entuzjastycznie Przedmiotem r o z w a ż a ń będą d w a , p o z o r n i e różne, w y d a r z e n i a przyjęte z d o b y c i e K i j o w a b y ł o w s z a k p i e r w s z y m o d odzyskania z 1920 r o k u oraz udział w ich r o z p r o p a g o w a n i u i k s z t a ł t o w a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i w i e l k i m sukcesem m i l i t a r n y m Polski, e c h e m d a w ­ o c z e k i w a n y c h n a s t r o j ó w literatury p r o p a g a n d o w e j d r u k o w a n e j n y c h z w y c i ę s t w z c z a s ó w ś w i e t n o ś c i p r z e d r o z b i o r o w e j Rzeczy­ na łamach l o k a l n e j , w i e l k o p o l s k i e j prasy. P i e r w s z y m z n i c h b y ł o pospolitej. uchwalenie przez Sejm U s t a w o d a w c z y 2 7 l u t e g o 1 9 2 0 r o k u P o d o b n y c h haseł p r o p a g a n d o w y c h w p r o s t n a w o ł u j ą c y c h d o d w ó c h pożyczek ( d ł u g o - i k r ó t k o t e r m i n o w e j ) . Pierwsza t o 5% w y k u p u o b l i g a c j i pożyczek p a ń s t w o w y c h bardzo d u ż o z n a j ­ Pożyczka O d r o d z e n i a Polski, z w a n a „ M i l i o n ó w k ą " , d r u g a t o 4 % d z i e m y na ł a m a c h prasy w y c h o d z ą c e j w maju i c z e r w c u 1 9 2 0 pożyczka p r e m i o w a , z w a n a p o w s z e c h n i e „ P r e m i ó w k ą " . Obie r o k u . O b s e r w o w a ć t u j e d n a k będziemy nie t y l k o zjawiska parali- przeznaczone były na p o k r y c i e d e f i c y t u b u d ż e t o w e g o z w i ą z a n e ­ terackie, lecz przede w s z y s t k i m poezję p r o p a g a n d o w ą realizującą go z t w o r z e n i e m p a ń s t w o w o ś c i polskiej oraz p r z y g o t o w a n i a m i „ s t r a t e g i ę u c z e s t n i c t w a " , by użyć pojęcia Edwarda Balcerzana. do w o j n y z Rosją Radziecką. Pożyczki te o s i ą g n ę ł y J e j g ł ó w n y m e c h a n i z m o d d z i a ł y w a n i a s p r o w a d z a się d o prostych poważne rozmiary, s t a n o w i ą c najbardziej w y d a j n e ź r ó d ł o pokrycia budżetowych. 3 Drugim zaś w y d a r z e n i e m była wojna 7 luk e f e k t ó w e m o c j o n a l n y c h i b e z p o ś r e d n i c h apeli, kosztem uprosz­ pols­ czeń i redukcji artystycznych r o z w i ą z a ń . O d b i ó r t y c h treści stawał k o - b o l s z e w i c k a . Te a u t o n o m i c z n e z p o z o r u w y d a r z e n i a , w o p i n i i się w ó w c z a s irracjonalny i zależny o d sympatii czy uprzedzeń już społecznej t w o r z y ł y s p ó j n y i j e d n o l i t y obszar t k w i ą c y c h w ś w i d o m o ś c i bądź p o o d ś w i a d o m o ś c i o g ó ł u o d b i o r ­ rzeczywistości p o l i t y c z n o - e k o n o m i c z n e j s p r a w n i e w y k o r z y s t y w a n y przez s p e c ­ c ó w . Perswazja w y d a j e się być skuteczniejsza g d y nie o d w o ł u j e jalistów o d p r o p a g a n d y Urzędu Organizacji się w p r o s t d o e m o c j i w y ż s z e g o rzędu, lecz i m p u l s ó w Pożyczki Państ­ w o w e j dla byłej d z i e l n i c y pruskiej oraz r e d a k t o r ó w p o s z c z e g ó l ­ nych p o w i a t o w y c h pism u r z ę d o w o y c h . Rozpętana pod- świadomościowych. wówczas O d czerwca hasła p r o p a g a n d o w e w znacznej mierze w y p i e r a n e kampania p o z w a l a w y r a ź n i e dostrzec rodzaj s t o s o w a n y c h c h w y ­ są przez u t w o r y literackie p o d n o s z ą c e ten w ł a ś n i e temat. Poezja tów. Sztuczna j e d n a k o w o ż rzeczywistość p r o p a g a n d o w a gęst­ propagandowa nieje w w a r u n k a c h k a m p a n i i i ł a t w o m o ż e b y ć t y l k o o d n o s i się d o p r z e d m i o t u apeli. Powstała b o w i e m przedmiotem obserwacji. poświęcona g r u n c i e toczącej się w o j n y agitacji „ p o ż y c z k o w e j " i to wojna pozornie była j e d y n y m na bodaj Proces k s z t a ł t o w a n i a o p i n i i p u b l i c z n e j d e t e r m i n o w a n y jest m o t o r e m , który w y z w o l i ł potrzebę takiej poezji. T e m u z a g a d ­ wieloma c z y n n i k a m i w y n i k a j ą c y m i na o g ó ł z u k ł a d u s p o ł e c z ­ n i e n i u c h c i a ł b y m p o ś w i ę c i ć t u w i ę c e j u w a g i , b o w i e m jest t o nego, p o l i t y c z n e g o oraz p r z y m u s u k u l t u r o w e g o , narzucającego n i e z w y k l e interesujący i m a ł o znany obszar literatury p o p u l a r n e j . wzory z a c h o w a ń . P r z e d m i o t e m z a i n t e r e s o w a n i a o p i n i i p u b l i c z ­ W w i e l k o p o l s k i e j prasie lokalnej o d czerwca d o g r u d n i a 1 9 2 0 nej są przede w s z y s t k i m p r o b l e m y a k t u a l n e w y n i k a j ą c e z przeży­ r o k u p o j a w i ł o się blisko pięćdziesiąt w i e r s z o w a n y c h wania w y d a r z e ń n i e s i o n y c h z j e d n e j s t r o n y przez środki m a s o w e ­ p r o p a g a n d o w y c h p o w t a r z a n y c h w i e l o k r o t n i e w t y c h samych go przekazu, z d r u g i e j przez u s t n y o b i e g informacji o w y d a r z e ­ pismach. niach l o k a l n y c h . T r u d n o uznać o p i n i ę p u b l i c z n ą za s u m ę i n ­ Krasickiego: d y w i d u a l n y c h o p i n i i zwartej g r u p y ludzi.* Jest t o raczej j e d n a z form ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j u j a w n i a j ą c a się w kontekście aktualiów s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h . W i e l k o p o l s k a p o k o r z y s t n y m rozstrzygnięciu z r y w u n i e p o d l e g ­ ł o ś c i o w e g o leżała na u b o c z u w i e l k i e j p o l i t y k i i w y d a r z e ń d z i e j o ­ wych jakie w roku 1 9 2 0 r o z g r y w a ł y się na Kresach W s c h o d n i c h . Inne w a r u n k i k s z t a ł t o w a n i a się ś w i a d o m o ś c i n a r o d o w e j W i e l k o ­ 8 tekstów Pierwszym z n i c h był p r z e t w o r z o n y u t w ó r Ignacego „ N i e patrzajmy na w z o r k i : Zeszły się raz d w a w o r k i , Pozłacany i skórzany. P o z d r o w i w s z y się serdecznie Rzekł złoty: „ T o niezręcznie, lżeś skórzany, I obszarpany, 41 �M ł o d z i e ń c y , starce, żołnierze? G d y z n o w u zbiorą się c h m u r y G d y z n o w u na w a s z a w o ł a Czy dacie serca w o f i e r z e ? " G d y patrzę na Cię, Żal mi cię b r a c i e " . — — „ J a m obszarpany". Rzekł m u skórzany, „ L e c z każdy m n i e w i ę k s z y m s z a c u n k i e m darzy, Bo w t o b i e pełno b a n k n o t ó w paskarzy. J a m też nie narażony, jak t y , na straty, Bo w e m n i e są Pożyczki Polskiej a s y g n a t y " . 1 2 W k r ó t c e p o n i m prasa d r u k o w a ł a r ó w n i e ż a n o n i m o w y wiersz pt. Przypomnij T r u d n o j e d n a k przejść d o s p r a w e g z e m p l a r y c z n y c h nie za­ kultury m a s o w e j , jej p e w n y m , w ą s k i m obszarem k u l t u r y s ł o w n e j , t o czy w y o d r ę b n i e n i e takie ma j a k i e k o l w i e k racjonalne pod­ s t a w y ? Z drugiej zaś s t r o n y zapytać należy, czy literatura ta p o s ł u g i w a ł a się jakąś szczególną retoryką, czy w języku przez nią w y k o r z y s t y w a n y m kryły się jakieś szczególne w ł a ś c i w o ś c i o d ­ d z i a ł y w a n i a , inne o d t y c h j a k i m i p o s ł u g u j e m y się w r o z m a i t y c h p o z a s ł o w n y c h systemach z n a k o w y c h ? C h o d z i mi t u o k w e s t i ę s k u t k u s p o ł e c z n e g o , p o w o d o w a n e g o — realnie l u b c h o ć b y t y l k o się o b i e k t y w n i e wykryć intencji komunikacyjnej — przez określony fakt k u l t u r y . I n n y m i s ł o w y , c h o d z i o miejsce i rolę d a w n e g o tekstu w historycznie o k r e ś l o n y m s p o ł e c z n y m procesie k o m u n i k a c j i , a m ó w i ą c najprościej — o związek t e g o tekstu z problematyką o d b i o r u . Nie c h o d z i mi t u j e d n a k o okreś­ lenie t y c h t e k s t ó w j a k i m k o l w i e k znakiem w a r t o ś c i u j ą c y m , nie chodzi o o c e n ę ich w a l o r ó w artystycznych. J e d y n y m bodaj kryterium o c e n y t y c h t e k s t ó w może być kryterium ich s p o ł e c z ­ nego skutku. W r ó ć m y j e d n a k d o rzeczywistych inspiracji o w e j literatury. G d y kraj u p o j o n y z w y c i ę s t w a m i na Ukrainie ś w i ę t o w a ł sukcesy p o l ­ skiego oręża, na f r o n c i e sytuacja uległa g w a ł t o w n e j zmianie na niekorzyść Polski. O d d z i a ł y A r m i i C z e r w o n e j opuszczając K i j ó w p r z y g o t o w y w a ł y się d o uderzenia na f r o n c i e p ó ł n o c n y m , gdzie już d a w n o rząd radziecki k o n c e n t r o w a ł w o j s k a , osłabiając j e g o kosztem f r o n t p o ł u d n i o w y . Po o s t a t e c z n y m u p o r a n i u się z siłami Denikina, armia radziecka całą s w o j ą siłę skierowała p r z e c i w k o Polsce. O f e n s y w a z f r o n t u p ó ł n o c n e g o o d b y w a ł a się p o d hasłami n a r o d o w y m i j e d n o ś c i Ukrainy z Rosją. „ P o m i ę d z y m ł o t e m reakcji a kowadłem ogólnego niezadowolenia wywołanego ogólną nędzą, p a n o w i e L e n i n o w i e i T r o c c y nie w i d z i e l i dla siebie innej ucieczki, jak poruszenie p r z y t ę p i o n y c h uczuć patriotycznych w ludzie rosyjskim i zatrąbili na krucjatę p r z e c i w P o l s c e . . . " 10 Krucjata ta rozpoczęła się 1 4 maja 1 9 2 0 roku na f r o n c i e p ó ł n o c n y m , d o w o d z o n y m przez 2 7 - l e t n i e g o w ó w c z a s M i c h a ł a T u c h a c z e w s k i e g o . 1 2 czerwca w o j s k a radzieckie zajęły K i j ó w , a f r o n t przerwany został na całej niemal d ł u g o ś c i . 11 Właśnie w ó w c z a s , g d y w o j s k a polskie b y ł y w o d w r o c i e , w prasie w i e l k o ­ polskiej p o j a w i ł się wiersz pt. Czy dacie serca „ A kiedy w s t a w a ł a z g r o b u Po długiej strasznej n i e w o l i . Ojczyzna nasza... L u d pracujący na roli, W jarzmie s r o g i e g o w ł o d a r z a Stanął o d b l a s k ó w o l ś n i o n y . W zorzy p ł o n ę ł y z a g o n y , Bory c h y l i ł y się k o ł e m . I k w i a t y g ł o w y chyliły. Kobiety starce i dzieci, I prości bracia — żołnierze, Stali, a serca im biły... A kiedy w r o g ó w g r o m a d a D z w o n i ł a w ł a ń c u c h y świeże, By z n o w u zakuć jej d ł o n i e . Kto żył! K o m u śmierć blada, Była zaszczytem i s ł a w ą , Ten niósł jej życie w ofierze... Oczy im zaszły mgłą k r w a w ą , Pot z n o j n y zrosił im skronie — A ż d o p e ł n i ł o się p r a w o ! J u ż ś w i t na n o w y m z a g o n i e , J u ż kłos d o ś p i a ł y się m i e n i I zorza w blaskach już p ł o n i e ! Czy przestał k o c h a ć jak który, Bracia w maju rodzeni? 42 w o d w o ł u j ą c y się d o najskrytszych „ G d y Polska jeszcze była w g r o b i e , 0 jej w o l n o ś c i każdy śnił! 1 o b i e c y w a ł każdy sobie, Ze nie oszczędzi dla niej sił! O! każdy w t e d y d a ł b y życie I w s z y s t k o c o w skarbnicy miał! By t y l k o w i d z i e ć ją w r o z k w i c i e , Całe by m n i e n i e za t o dał! Czekałeś d ł u g o Z m a r t w y c h s t a n i a , Czekałeś d ł u g o na Jej z e w , Patrz! O t o w s t a j e Ś w i t Zarania... J u ż boski na nas m i n ą ł g n i e w . . . Patrz! O t o Ona wreszcie wstała Z k a j d a n ó w , z b ó l u , k r w i i łez... M ę c z a r n i e s w o j e przecierpiała I przyszedł dla niej b ó l u kres! O t o w y c i ą g a s w o j e ręce. Na k t ó r y c h jeszcze kajdan ślad... Czyż J ą nie wesprzesz p o tej męce?! J u ż czas byś s w o j ą ofiarę kładł. W miastach i siołach w k o ł o zniszczenie, Jeszcze p a n u j e nędza i g ł ó d . Skądże p o w s t a n i e ich Odrodzenie Z t w e j ofiary i przez t w ó j t r u d : S p a l o n e k t o o d n o w i sioła? I kto tysiącom wróci dach! Wszak t o uczynić m o c t w a z d o ł a ! T o b i e o d e g n a ł w o j n y strach! Kto o d b u d u j e te kościoły, W k t ó r y c h d z i ę k c z y n n y zabrzmi ś p i e w . Kto d z i e c i o m da naukę, szkoły Wszak t y l k o t y ! Czy słyszysz z e w ? P r z y p o m n i j stare o b i e t n i c e ! Z z a m i a r ó w o g i e ń ś m i a ł o skrześ. O t w ó r z bez żalu s w ą skarbnicę. Na o d r o d z e n i e Polski nieś! A g d y położysz s w ą ofiarę. Dasz i n n y m d o b r y przykład s w ó j ! Polska p r z y p o m n i lata stare I ś m i a ł o w r o g o m krzyknie: S t ó j ! A będzie silna i w s p a n i a ł a . O d r o d z i się na n o w o kraj. Dla Cię nagroda będzie miała! W i ę c na Pożyczkę hojnie d a j ! " nia takiej literatury. Jeśli b o w i e m zająć się t u przyjdzie w y c i n k i e m dającej obietnice — apelem o w y k u p o b l i g a c j i Poożyczki N a r o d o w e j : s t a n o w i w s z y się nad t e o r e t y c z n y m i m o ż l i w o ś c i a m i o d d z i a ł y w a ­ w stare uczuć, d o p a t r i o t y c z n e g o s u m i e n i a , z a k o ń c z o n y s i l n y m a k c e n t e m 9 ofierze, 1 3 4 lipca rozpoczęła się d r u g a o f e n s y w a radziecka. W o j s k a M i c h a ł a T u c h a c z e w s k i e g o uderzyły siłą czterech armii i j e d n e j grupy operacyjnej na linie polskie, by „ p o t r u p i e P o l s k i " jak m ó w i ł d o w ó d c a tej operacji, przenieść r e w o l u c j ę d o Europy Z a c h o d n i e j . Rozpoczęła się t r w a j ą c a bez p r z e r w y przez p ó ł t o r a miesiąca o f e n s y w a , a o d w r ó t w o j s k p o l s k i c h tragiczny i d r a m a t y c z n y , k t ó r y d o p i e r o u przedproża W a r s z a w y zamienił się w o d w r ó t Rosjan r ó w n i e tragiczny i g w a ł t o w n y , z a k o ń c z o n y c a ł k o w i t ą klęską „ p o c h o d u za W i s ł ę " . Z k o ń c e m lipca A r m i a C z e r w o n a zbliżała się d o etnicznej g r a n i c y Polski. Nie zatrzymały jej ani przeciągające się r o k o w a n i a p o l s k o - r a d z i e c k i e , ani działania armii W r a n g l a , ostatniej „ b i a ł e j " armii p r ó b u j ą c e j w y r w a ć się z krymskiej p u ł a p k i . Lenin o d r z u c i ł wszystkie p r o p o z y c j e c z ł o n k ó w KC a b y p r z e r w a ć o f e n s y w ę na f r o n c i e p o l s k i m i s k o n c e n t r o w a ć się na W r a n g l u . P r z e w o d n i c z ą c y Rady Komisarzy L u d o w y c h w i e d z i a ł , że „ b i a l i " i Polacy nie będą uzgadniali s w o i c h działań. W trakcie r o z m ó w z M a r c h l e w s k i m o s o b i s t y przedstawiciel rządu p o l s k i e g o przeka­ zał p r z e d s t a w i c i e l o w i Lenina, że p o d s t a w ą p o l i t y k i P i ł s u d s k i e g o w stosunku do Rosji jest pragnienie niedopuszczenia „aby reakcja rosyjska z n o w u z a p a n o w a ł a " . Sam W r a n g e l nie p r z e d ­ s t a w i a ł p o w a ż n e g o niebezpieczeństwa dla w ł a d z y r a d z i e c k i e j . 14 W t y m czasie, g d y na f r o n c i e p o d n o s i ł się s t o p i e ń d r a m t u r g i i , a pozycje polskie systematycznie przesuwały się na z a c h ó d , g d y b o j o w e hasło b o l s z e w i k ó w „ n a W a r s z a w ę ! " zastąpiło hasło „ n a B e r l i n ! " , w o d l e g ł e j W i e l k o p o l s c e o d p o ł o w y lipca zaczynało coraz częściej p o j a w i a ć się paraliterackie hasło: �„ P o l s k i bagnet i polski pieniądz są Europie dzisiaj rękojmią odrodzenia, Polsce g w a r a n c j ą wspaniałej p r z y s z ł o ś c i " . 15 W y d a j e się, że w t y m w y p a d k u , a także w p r z y p a d k u w s z y s t k i c h i n n y c h , teksty paraliterackie d r u k o w a n e na całej, bądź p o ł o w i e J a k i ś gorsik. Pełen trzosik Chcecie s c h o w a ć , Zdeponować Ostatecznie I bezpiecznie. — M o j a rada: Niechaj składa Każdy grosze. C h o ć potrosze Polsce naszej! C h o ć na spłaty. Zysk na raty I bez straty Dostaniecie Asygnaty". 17 pierwszej stronicy l o k a l n y c h c z a s o p i s m , miały o d d z i a ł y w a ć w i z u ­ W trzecim wierszu autor apeluje o p o m o c Polsce w o b e c za­ alnie, a w połączeniu z t w o r z y w e m leksykalnym spełniać f u n k c j e grożenia, w i a d o m e g o raczej, a c z k o l w i e k n i e n a z w a n e g o : inspiratorskie. W p r o p a g a n d z i e c h o d z i przecież nie t y l k o o t o , żeby ludzi przekonać, ale także, a może przede w s z y s t k i m , aby pobudzić ich d o c z y n u , w y z w a l a ć energię t k w i ą c ą w masach. W s p o m i n a ł e m na w s t ę p i e o potrzebie analizy w e w n ą t r z t e k s t o w e j treści p r o p a g a n d o w y c h , a w p r z y p a d k u badania k u l t u r y m a s o w e j , o potrzebie badania t z w . o d b i o r c y w i r t u a l n e g o i p o e t y ­ ki o d b i o r u w p i s a n e j w s t r u k t u r ę tekstu literackiego. W takim interesowała nas "będzie o s o b o w o ś ć ujęciu odbiorcy w nim „ G d y ś p o l s k i m jest o b y w a t e l e m S w e szczęście w Polski znajdziesz losie; G d y cel s w ó j z Polski złączysz celem J e j siłą będzie T w o j a siła. Dzisiaj w p o b u d k i polskiej głosie Słyszysz t ę s k n o t ę sercu miłą: „ N a p o m o c P o l s c e ! " trąbka w o ł a , „ R a t u j s w ą ziemię, miasta, sioła, Daj na Pożyczkę O d r o d z e n i a ! A B ó g ofiarność tę o c e n i a . . . " 18 „ z a p r o g r a m o w a n a " , j e g o „ w e w n ą t r z t e k s t o w y p o r t r e t " , intereso­ w a ł nas będzie ten zespół e l e m e n t ó w t e k s t u , który określał miejsce i rolę czytelnika w e l e m e n t a r n y m procesie k o m u n i k a c y j ­ nym, jaki t w o r z y się w o k ó ł d a n e g o tekstu k u l t u r y . O c z y w i ś c i e nie odrzucam t u s t a n o w i s k a b a d a w c z e g o , p r o p o n o w a n e g o socjologię k u l t u r y i m a j ą c e g o charakter raczej przez „zewnętrzny", które zakłada b a d a n e z a c h o w a n i a i reakcje realnych o d b i o r c ó w . C h c i a ł b y m j e d n a k podkreślić znaczenie „ w e w n ę t r z n e g o " , s o c ­ j o l o g i c z n e g o ujęcia w o b s e r w a c j i „ w e w n ę t r z n e g o " z a p r o g r a m o ­ wania „ p o e t y k i o d b i o r u " p o s z c z e g ó l n y c h t e k s t ó w . Przyjmując taką p o s t a w ę w o b e c tekstu nie m o ż n a o g r a n i c z y ć się t y l k o d o rejestracji s k u t k ó w s p o ł e c z n y c h już zaistniałych na g r u n c i e j e g o recepcji. C h o d z i t u raczej o p r z e w i d y w a n y s k u t e k o d d z i a ł y w a n i a treści p r o p a g a n d o w y c h d o s t r z e g a n y w s a m y m tekście, a m o ż l i w y d o o d c z y t a n i a d r o g ą analizy w e w n ą t r z t e k s t o w y c h czynników o w ą recepcję p r o g r a m u j ą c y c h . D r o g a ta z a p r o w a d z i nas d o odkrycia propagandowych mechanizmów maniulacyjnych, u b e z w ł a s n o w a l n i a j ą c y c h o d b i o r c ę . S p ó j r z m y zatem na trzy w i e r ­ sze p r o p a g a n d o w e d r u k o w a n e w l i p c u 1 9 2 0 r o k u d o t y c z ą c e Pożyczki P a ń s t w o w e j , w o b e c z u p e ł n e g o załamania się f r o n t u . Pierwszy z n i c h s a m y m j u ż t y t u ł e m Przekleństwo zdradza i n t e n ­ cje n i e z n a n e g o autora w o b e c nieprzystąpienia d o w y k u p u o b l i ­ gacji: „ O b y ś nie zaznał o d p o c z y n k u ciszy. G d y myśli grają jak g r a m o f o n stary, O b y ubrania t w e p o j a d ł y myszy, I m ó l się zakradł d o każdej kotary, O b y ś miał zawsze sacharynę w k a w i e , I ż o n ę , która p r z e m a w i a b u c i k i e m . O b y ś mieszkania szukać miał w W a r s z a w i e , I całe życie zostać u r z ę d n i k i e m , O b y ci szklanki nie p o d a n o p i w a , G d y ś zjadł na o b i a d w ę g i e r s k i e salami, O b y ś c o d z i e ń jeździć m u s i a ł k o l e j a m i , O b y ś c o r o k u , bracie, miał bliźnięta, I nie doczekał się śmierci t e ś c i o w e j , O b y ci z b u t ó w w y ł a z i ł a pięta. Jeśli nie kupisz Pożyczki P a ń s t w o w e j " . 1 6 W d r u g i m zaś w i e r s z u , b ę d ą c y m k o l e j n y m p r z e t w o r z e n i e m u t w o ­ ru I g n a c e g o Krasickiego, treści p r o p a g a n d o w e w c i ą ż jeszcze mają charakter m a ł o a g r e s y w n y : „Panie Janie! W k a ż d y m stanie Zyskać m o ż n a M y ś l ostrożna Obrać u m i e , Gdy rozumie, I obiera, Gdy otwiera: T o w czem treści, W i ę c boleści, Się ustrzega Zapobiega, W czem ma stracić W czem z b o g a c i ć . Ten ucztuje, Ten paskuje. B l i ź n i c h zdziera. T a m t e n sknera, Zbiera grosze, I potrosze W banku chowa. T o nie z d r o w a Jest lokata. B o ( d o kata) Precent mały Tam dostały Kapitały! I n n y c h trując Maltretując I paskując Będzie z t e g o Nic d o b r e g o : Honor mały! Kryminały, Bo szalbierstwo, Pasek, z d z i e r s t w o . Źle p r o w a d z i . Zawsze zdradzi! A w i ę c bracie, Jeśli macie O b i e , ź r ó d ł o w e k w e s t i e o m a w i a n e j literatury propagandowej łączy k o l e j n y tekst, k t ó r e g o f u n k c j a perswazyjna musiała z p e w ­ nością o d d z i a ł y w a ć na społeczne emocje: „ W y t r w a l i m na kresach, jak d a w n i e j pradziady, C h o ć stal w nas g o d z i ł a , c h o ć grzmiały kul grady, C h o ć d y m y n a m oczy zamgliły c z e r w o n e I usta o t w a r t e na w ę g i e l s p a l o n e Na p r ó ż n o w z d y c h a ł y za w o d ą . Naboje Kładź w lufę, mierz dobrze, raz, d w a , pal!... ja stoję... I nic j u ż nie w i d a ć , huk, g r z m o t i kurzawa, I nic już nie słychać, piekielna z a b a w a . Sam jestem p i o r u n e m . B ó g w o j n y m n i e niesie, W ś r ó d piekła na ziemi, w y t r w a l i m na kresie! A dziś — j a m służby nie zaparł Ojczyźnie J a m w i e r n y jej żołnierz. C h o ć nie w n o w e j bliźnie! R o d a k u ! k i m jesteś, p ó j d ź ze mną, kto ż y w y ! Na szańce, na szańce, kraj ma być szczęśliwy! Rzucał im o c h o t n i e : k r e w , życie na szale, Dziś grosza nie skąpmy; N i e c h k w i t n i e w s p a n i a l e . N i e c h rośnie ojczyzna w b o g a c t w a i siły. Którą d ł o ń nasza i pierś o b r o n i ł y , W p o d d a ń s t w o o b c e g o pieniądza nie d a m y — W y t r w a l i m na kresach i w d o m u w y t r w a m y ! " A k t y w n o ś ć tej literatury ulega nasileniu z początkiem sierpnia, g d y w o j s k a radzieckie z n a j d o w a ł y się już w Brześciu i prze­ kraczały B u g . O d p o c z ą t k u t e g o miesiąca p r o p a g a n d o w e u t w o r y literackie d r u k o w a n e w prasie są krótkie i j a s n o wyrażające s w o j e przesłanie. Język tej p r o p a g a n d y , dzięki prostocie nazywania i o p i s y w n i a rzeczy, u ł a t w i a ł agitację w s p r a w a c h w ó w c z a s tak w a ż k i c h . Wszak t o o n o d g r y w a czynną rolę w p e r c e p o w a n i u przez ludzi otaczającego ich ś w i a t a . Rola ta jest d w o j a k o u w a r u n ­ k o w a n a . Po pierwsze w y n i k a z f a k t u , że jak każdy język s ł o w n y jest o n w a ż n y m s k ł a d n i k i e m s u b i e k t y w n e j strony procesu p o ­ znania. D l a t e g o , c o b y ł o czytelne w w y ż e j c y t o w a n y c h tekstach, nie musi o n za każym razem w y p o w i a d a ć o t w a r c i e w ł a ś c i w y c h treści l u b d o k o n y w a ć ich j a w n e g o w a r t o ś c i o w a n i a . Język p r o p a ­ g a n d y d o k o n u j e zmian w ś w i a d o m o ś c i ludzkiej dzięki s w o i s t y m w ł a ś c i w o ś c i o m t k w i ą c y m w n i m s a m y m j a k o narzędziu interp­ retacji. Po d r u g i e , szczególnie c z y n n a rola języka p r o p a g a n d y w k s z t a ł t o w a n i u ś w i a d o m o ś c i ludzi jest s p o w o d o w a n a t y m , że j e g o t w o r z y w o leksykalne służy r ó ż n y m t e c h n i k o m p r o p a g a n ­ d o w e j perswazji. Często, jak np. w n a s t ę p u j ą c y m wierszu: „Wszystko minęło co było niewolą, W s z y s t k o odeszło c o k u ł o kajdany, Lecz rany jeszcze zostały i bolą Czy słyszysz? Nasi biją w tarabany. Czy słyszysz? — Nasi w z y w a j ą : „ d o b o j u ! " Czy słyszysz? — Nasi krzyczą: „ d o o b r o n y ! " B o niema jeszcze w Ojczyźnie s p o k o j u — Jeszcze p o b u d k a brzmi na w s z y s t k i e s t r o n y " operuje z b i t k a m i s ł ó w o d u ż y m ł a d u n k u e m o c j o n a l n y m i w k o n ­ s e k w e n c j i kieruje l u d z k i m działaniem. 1 9 2 0 S t o s o w a n i e ' j ę z y k a p r o p a g a n d y d o k o n u j e się w kontekście społecznym i wymaga określonym podporządkowania formy języka jeszcze i n n y m r e g u ł o m niż k o m p e t e n c j e j ę z y k o w e . Są t o zasady o sensie s o c j o l o g i c z n y m , w y n i k a j ą c e b o w i e m z f a k t u , że k o m u n i k a t s f o r m u ł o w a n y w języku p r o p a g a n d y o d n o s i się d o z r ó ż n i c o w a n y c h społecznie g r u p l u d z k i c h , dla k t ó r y c h dana seria z n a k ó w ma ściśle określony sens. Z a t e m w układzie n a d a w ­ a j �c z o - o d b i o r c z y m spełnia t e n język f u n k c j ę fatyczną polegającą na nia. A u t o r z y tej p r o p a g a n d y d r o g ą k o n t r a s t u o d w o ł u j ą się d o p o d t r z y m a n i u k o n t a k t u między n a d a w c ą a o d b i o r c ą w y p o w i e d z i patriotycznych o d r u c h ó w z czasów zaboru pruskiego, — w i d z i a n e j e d n a k w p e r s p e k t y w i e c e l ó w tekstu z w i ą z a n y c h c h ł o p w i e l k o p o l s k i „ d a w a ł nieskoro, g n ą c kark p o d b i c z e m " . kiedy z o d d d z i a ł y w a n i e m na o d b i o r c ę . Kolejną f u n k c j ą t e g o języka jest Funkcja k o n a t y w n y t y c h t e k s t ó w w y r a ż a się j e d n o z n a c z n y m funkcja k o n a t y w n a , by użyć t u t e r m i n o l g i i z a p r o p o n o w a n e j przez apelem o s p r a w y doraźne, mając na u w a d z e d o b r o o g ó l n e . Romana J a k o b s o n a . 21 Funkcja ta polega na b e z p o ś r e d n i m u s i ł o ­ w a n i u w p r o w a d z e n i a z m i a n y w p o s t ę p o w a n i u o d b i o r c y . Skala m o ż l i w o ś c i o p e r a c y j n y c h tej f u n k c j i rozkłada się o d n e u t r a l n e g o stwierdzenia jakiegoś f a k t u , d o n i e d w u z n a c z n e g o , rozkazu. Taki p r a w d o p o d o b n i e zamiar miały r y m o w a n e u t w o r y , które „ z a l a ł y " w p r o s t w i e l k o p o l s k ą prasę u r z ę d o w ą w początkach sierpnia w z y w a j ą c d o o d s t a w y zbóż, b o w i e m w t y m czasie kraj przeżywał p o w a ż n e t r u d n o ś c i ż y w n o ś c i o w e z w i ą z a n e z zaopatrzeniem f r o n t u . Teksty, o k t ó r y c h m o w a , d r u k o w a n e b y ł y aż d o p o ł o w y października, n a w e t w ó w c z a s , g d y t ł o b o l s z e w i c k i e g o zagrożenia przestało być już tak o b o w i ą z u j ą c e jak w s i e r p n i u . A g i t a c j i tej „ Z ł y m jest d o r a d c ą p u s t y żołądek, C h o ć b y ś d o ń m ó w i ł — nie w i e m jak czule; Z b o ż e o d s t a w i ć każde rozsądek, • B o przestać m o ż e m zbierać w o g ó l e . U w a ż a j c i e hej rolnicy. Że u g r a n i c ! b o l s z e w i c y ! " „ T r z y złóż rzeczy na Polski Ołtarzu Ich n a z w a : zboże, zboże, zboże. o m ł ó ć , o d s t a w je w lot g o s p o d a r z u . B o t o ojczyznę d ź w i g n ą ć m o ż e . " „ N a j w y ż s z y już. R o l n i k u czas, Dostarczyć zbóż, Dla g ł o d n y c h m a s . " 31 3 2 3 3 sprzyjał też fakt, że r o l n i c y przystąpili d o o m ł o t u t e g o r o c z n y c h zbiorów. Dziewięć tekstów adresowanych było wprost d o w i e l ­ kopolskiego ziemiaństwa: „ C i co wiodą rozhowory. Ojczyzny nie z b a w i ą . J e n o o w e polskie d w o r y . Co zboże o d s t a w i ą . " „Ziemianinie! O m ł ó ć zboże, spiesz z o d s t a w ą , Bacz, że dzisiaj kraj w potrzebie; Toczy za Cię w a l k ę k r w a w ą . Byś m ó g ł żyć na T w o j e j g l e b i e ! " „ W każdym się d w o r z e W s ł a w i s z przykładem. G d y oddasz zboże Przed s w o i m s ą s i a d e m . " „ G d y zada ci ktoś pytanie, Kto c z u w a nad Polski p o p r a w ą . M y w s z y s c y — o d p o w i e s z — ziemianie Zbóż m ł o c k ą , o d s t a w ą . N i m taką dasz j e d n a k o d p o w i e d ź . W p r z ó d c z y n e m jej p r a w d y sam d o w i e d z . " „ D o w s z y s t k i c h należy, By g m a c h onej Macierzy. Wznosić, kuć od podstaw; I ty ziemianinie, Spiesz s t a w i ć się w czynie; Zboże z m ł ó ć i o d s t a w . " 34 22 3 5 2 3 24 2 5 2 6 „ C h c e s z b y w Polsce b y ł o dobrze, O m ł ó ć , o d s t a w zboże szczodrze. K o m u z ziemian kraj nasz d r o g i , Z młocarzami marsz p o d s t o g i ! M i m o przemądrej z e w s z ą d k r y t y k i , S p r a w a skończyła się tak. Że j e m y zboże aż z A m e r y k i , Że w Polsce zboże dziś brak. O d s t a w w i ą c zboże, hej ziemianinie. Bo kraj u o b c y c h brnie w d ł u g i . By nikt w społecznej życia ruinie, Nie chciał t w e j dojrzeć z a s ł u g i . " „ D l a P o l a k ó w bardzo w i e l k a Jest Ojczyzna w i e r z y c i e l k a ; Ten największe ma zasługi: Kto jej w pełni spłaca d ł u g i : Żołnierz d ł u g t e n w k r w i s w e j płaci A ziemianin w tej p o s t a c i , Że s w ą rolę, orze, s p r a w i a , Zboże młóci i o d s t a w i a . " 3 7 3 8 3 9 końcu zwrócić uwagę na s i e d e m tekstów u t r z y m a n y c h w p o d o b n y m t o n i e i o tej samej, c o p o w y ż s z a , t e m a t y c e . Teksty te a d r e s o w a n e są p r a w d o p o d o b n i e d o w s z y s t ­ k i c h m i e s z k a ń c ó w w s i b o w i e m adresat nie został w n i c h o k r e ś ­ lony. Zasadniczą f u n k c j ą społeczną t y c h t e k s t ó w jest n a k ł o n i e n i e d o zalecanych z a c h o w a ń . G o s p o d a r k a Rzeczypospolitej Polskiej przeżywać musiała w i e l k i e t r u d n o ś c i z zaopatrzeniem w ż y w n o ś ć , c o daje się t ł u m a c z y ć w y n i s z c z a j ą c y m i działaniami f r o n t u w s c h o ­ d n i e g o . S t ą d z r o z u m i a ł y m się staje, iż f u n k c j a k o n a t y w n a treści p r o p a g a n d o w y c h s k i e r o w a n a była ku W i e l k o p o l s c e , n a j p o w a ż ­ 2 8 niejszego rezerwuaru ż y w n o ś c i w ó w c z e s n y c h g r a n i c a c h a d ­ „ Z i e m i a n i n i e ! Kraj z g ł o d z o n y A w i ę c latem, a w i ę c zimą Spiesz z o m ł o t e m , spiesz z o d s t a w ą . " „ B a c z n o ś ć ziemianinie! Hej, o b y w a t e l u ! Każdy niech stanie dziś d o a p e l u : Młócić, odstawić, Zboże, coprędzej. Ażeby poprawić Wartość pieniędzy." S ł o w a p r o p a g a n d y związanej z potrzebą szybkiej o d s t a w y zbóż o r i e n t o w a n e na w i e l k o p o l s k i c h c h ł o p ó w , c h o ć p r z y p o m i n a j ą poprzednie, niosą i n n y nieco ł a d u n e k s e m a n t y c z n y . W d z i e w i ę c i u c y t o w a n y c h poniżej tekstach nie ma już treści u k r y t y c h , w s z y s t k o jest t u jasne i czytelne, b o w i e m o d b i o r c a musi b y ć przekonany d o p r z e d m i o t u agitacji. T o też wyraźnie-został w n i c h określony w r ó g oraz n i e b e z p i e c z e ń s t w o w y n i k a j ą c e z b o l s z e w i c k i e g o zagroże­ 2 9 44 3 6 Chciałbym tu w 27 30 „ S p i e s z zboże z m ł ó c i ć , o d s t a w i ć . By los r o d a k ó w p o p r a w i ć . Czas k ł a m zadać t y m , c o mruczą, Że niektórzy z g o s p o d a r z y , Z odstawą umyślnie zwłóczą, W nadzieji z y s k ó w p a s k a r z y . " „Gospodarzu! Chcesz l i c h w ę ukrócić, Dolę Polski p o p r a w i ć . T o spiesz zboże o m ł ó c i ć , I natychmiast o d s t a w i ć ! " „ B a c z n o ś ć rolnicy. W r ó g na g r a n i c y . Baczność raz wreszcie; Bierność p o r z u ć c i e . Zboże omłóćcie, Z o d s t a w ą spieszcie. Coś Prusaczyźnie D a w a ł nieskoro. G n ą c kark p o d biczem, Dzisiaj Ojczyźnie, Ofiaruj s p o r o Z chętnym obliczem." „ N a w r o t a c h w e swej komorze W y p i s z r o l n i k u takie s ł o w a : , O m ł ó ć , o d s t a w zboże, Jest t o p o w i n n o ś ć n a r o d o w a . ' " „ O j c z y z n a dzisiaj w potrzebie, Czas zaniedbania n a p r a w i : R o l n i k u zacznij o d siebie, M ł ó ć zboże, spiesz je o d s t a w i ć . " „Hej włodarze, Gospodarze, Najważniejsza dzisiaj s p r a w a , O m ł o t zboża i o d s t a w a . " m i n i s t r a c y j n y c h kraju. „ W y w c z a s na p o t e m W r ó g u przed proza! Spieszcie z o m ł o t e m , Z odstawą zboża!" „ P o m n y zasług żołnierzy, Jeśli duszę masz p r a w ą . U c z y ń c o się należy, Spiesz ze zboża o d s t a w ą . " „ M i n ą klęski, n i e p o k o j e . Jeśli każdy spełni s w o j e . Nie patrzcie w i ę c na sąsiada. O d s t a w , c o na cię p r z y p a d a . " „Ten krajowi dopomoże Dobrobyt poprawi, Kto w y m ł ó c i s z y b k o zboże I wszystko o d s t a w i . " 4 0 4 1 4 3 42 �„ Ż o ł n i e r z w a l c z ą c na w o j n i e G o t ó w za kraj umierać, Byś t y w d o m u s p o k o j n i e M ó g ł orać, siać i zbierać. P o m n y zasług żołnierzy, Jeśli duszę masz p r a w ą . U c z y ń , c o się należy, Spiesz ze zboża o d s t a w ą . " " „ B i e r n o ś ć rzuć. Zboże m ł ó ć , I oddaj krajowi: Plony T w y c h p ó l . Zmniejszysz b ó l , Bliźnich, Kraj o z d r o w i . " * „ G ł ó d nie czeka A jest rdzeniem I p o d s t a w ą Burzl Niech nie z w l e k a Nik z m ł ó c e n i e m I odstawą zbóż." miała z p e w n o ś c i ą r e k l a m a - h a s ł o , jakie p o j a w i ł o się w t y m czasie w e w s z y s t k i c h niemal w i e l k o p o l s k i c h p i s m a c h l o k a l n y c h i n f o r ­ m u j ą c e o przedłużeniu m o ż l i w o ś c i w y k u p u o b l i g a c j i d o 1 w r z e ś ­ nia: „ P o l s k a u b o g a nie zdoła się o b r o n i ć przed z a l e w e m b o l s z e w i z m u l S u b s k r y b c j ę Pożyczki O d r o d z e n i a przedłużono d o 1 września." 49 Dostrzec t u m o ż n a , że p r o p a g a n d a na język p r y m a r n y nakłada sensy w t ó r n e . Z j e d n e j s t r o n y robi t o ze w z g l ę d u na pod­ k o l o r y z o w a n i e zalecanej r z e c z y w i s t o ś c i , z d r u g i e j , by ukryć t o , 5 czego o d b i o r c a nie p o w i n i e n w i e d z i e ć . Z r o z u m i a ł y m jest prze­ cież, że dezinformacja przypisana jest j a k b y d o p r o p a g a n d y , jest jej d r u g i m o b l i c z e m . Praktyka taka w y n i k a z samej istoty p r o p a g a ­ ndy, b o w i e m u p r a w i a j ą c ją zmierza się d o jak najszerszego o d d z i a ł y w a n i a . W p r o p a g a n d z i e s k a l k u l o w a n e jest z g ó r y , iż ta 48 retuszuje zastane bądź zamierzone, c e l o w o przeszkadza d y s k u s j i , Zwraca u w a g ę , iż p o w y ż s z e teksty operują p e w n y m i stałymi nie w n o s i ż a d n y c h o d k r y ć . J e j treści są zaś f o r m u ł o w a n e i roz­ w a r t o ś c i a m i m a j ą c y m i na celu w y w o ł a n i e p o ż ą d a n y c h reakcji p o w s z e c h n i a n e w p e w n y m szerszym o t o c z e n i u , które je r e l a t y w i ­ społecznych. Język tej p r o p a g a n d y w p r o s t o d d z i a ł u j e na o d b i o r ­ zuje i d e z a w u u j e . By osiągnąć s w e cele p o s ł u g u j e się m a n i p u l a - cę, nie ma w y s z u k a n y c h s f o r m u ł o w a ń . Język ten dzięki prostocie t o r s t w e m s y m b o l i c z n y m , b ę d ą c y m w istocie p r z e d s t a w i e n i e m nazywania i o p i s y w a n i a rzeczy i zjawisk u ł a t w i a k o m u n i k a c j ę , symbolicznego poznania. łatwiej dociera d o szerokich w a r s t w s p o ł e c z n y c h , a przecież j e g o Właśnie w przededniu 50 i w dni b i t w y warszawskiej obok zadaniem jest tak przedstawić treści p o d d a n e p r o p a g a n d z i e , by te k o m u n i k a t ó w f r o n t o w y c h p o j a w i ł y się w prasie lokalnej teksty były ł a t w o odczytane. T w o r z y w o leksykalne służy r ó ż n y m t e c h ­ propagandowe, w n i k o m p r o p a g a n d o w e j perswazji. Często operuje z b i t k a m i s ł ó w perswazyjna, nierzadko o d w o ł u j ą c a się d o s y m b o l u : o znacznym ł a d u n k u e m o c j o n a l n y m . Przykładem może być zbitka „ o d s t a w a z b o ż a " różnorako o d m i e n i a n a w p o w y ż s z y c h k i l k u n a s ­ tu tekstach, które w k o n s e k w e n c j i w i n n y k s z t a ł t o w a ć ludzkie z a c h o w a n i a . J e d n a k w tekstach p r o p a g a n d o w y c h o d n o s z ą c y c h się d o rzeczywistości s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e j 1 9 2 0 roku język propagandy pełni jednocześnie f u n k c j ę p o z n a w c z ą i f u n k c j ę nośnika w a r t o ś c i e m o c j o n a l n y c h . 47 Właśnie w ó w c z a s , gdy pod Warszawą w o j s k a polskie odpierały i p r z e ł a m y w a ł y b o l s z e w i c k ą nawałnicę na p i e r w s z y c h s t r o n i c a c h w s z y s t k i c h niemal w i e l k o ­ polskich O r ę d o w n i k ó w p o j a w i ł się tekst, który c h o ć a l t e r n a t y w n y z założenia, p o d s u w a ł o d b i o r c y j e d n o c z e ś n i e w y b ó r i nalegał na wsparcie: k t ó r y c h szczególnie czytelna jest funkcja „ P o l s k a w s w y m d u m n y m majestacie, W świętości swego zmartwychwstania. Dzisiaj się ku w a m w s z y s t k i m skłania I pyta c i c h o : „ C z y m n i e z n a c i e ? " Ku każdej polskiej idzie chacie. Na ustach b l a d y c h drżą pytania „Powracam do was bom z wygnania — Co dla m n i e w sercach s w o i c h m a c i e ? " W s p o m ó ż c i e — dajcie grosze w d o w i e — Dajcie — przechyli się w n e t w a g a . . . Bo c h o ć dziś j e s t e m b i e d n a , naga K r ó l e w s k o ś ć drga w m e m k a ż d y m s ł o w i e . Nadzieja jutra b ó l m ó j zmaga N i e c h resztę serce w a m d o p o w i e . . . " 5 1 „ M o r d , rozbój, rzezie, spustoszenie pól i l a s ó w , bezrobocie, strajki, nędza, o g ó l n e u b ó s t w o , zastój przemysłu, b a n d y t y z m rządy pięści i nahajki: Oto b o l s z e w i z m Praca, b e z p i e c z e ń s t w o o b y w a t e l i , Wkrótce r o z k w i t r o l n i c t w a i przemysłu, społecznych, s p r a w i e d l i w e rządy, r o z b u d o w a dobrobyt i wolność chrześcijańska: O t o przyszłość Rzeczypospolitej Polskiej Co w o l i s z ? Jeżeli nie uczyniłeś w s z y s t k i e g o dla o b r o n y kraju. Jeżeli nie poparłeś całą siłą Pożyczki Odrodzenia Polski, W i d o c z n i e w o l i s z ujrzeć Polskę g n i j ą c ą W k r w a w e j n o c y anarchii i r e w o l u c j i . " 4 8 Przykład ten przekonuje, że język p r o p a g a n d y p o s ł u g u j e się z w y k l e zespołem g o t o w y c h określeń i wypróbowanych już technik przez s p o ł e c z e ń s t w o p r z y s w o j o n y c h . Język t e n p o s ł u g u ­ je się o b i e g o w y m i z w r o t a m i , efektami j u ż s p r a w d z o n y m i , ale wciąż jeszcze działającymi na o d b i o r c ó w . J e d n a k o b o k e l e m e n ­ t ó w u t w i e r d z a j ą c y c h system s p o ł e c z n y c h o c z e k i w a ń , język p r o ­ pagandy zawiera także n o w e elementy w z b o g a c a j ą c e społeczne oczekiwania. W p r z e d s t a w i o n y m przekładzie język p r o p a g a n d y służy k s z t a ł t o w a n i u n a s t r o j ó w p o l i t y c z n y c h , a poprzez nie p o ­ staw p a t r i o t y c z n y c h m a n i f e s t u j ą c y c h się c z y n n y m poparciem Pożyczki Odrodzenia Polski. Perswazja w n i m w y r a ż o n a jest w pełni uzasadniona i nie p o z o s t a w i a miejsca na n i m , na j e d n e j szpalcie „ O r ę d o w n i k a Polskiego Sztabu Generalnego Powiatu Wojska o sytuacji na linii f r o n t u , Tadeusz Kończyc d r u k u j e p a t r i o t y c z n y wiersz pt. Pójdziemy wszyscy, posługujący się retoryką w a l k i : krajowej cywilizacji i kultury, ż y d o w s k i w Rosji. po O b o r n i c k i e g o " o b o k Komunikatu równouprawnienie warstw domysł. Nadawca konstruując p r z e d s t a w i o n y w y ż e j k o m u n i k a t , b u d u j e go tak, by a d r e s a t o w i u ł a t w i ć p o d j ę c i e określonej decyzji, zatem w pragmatycznej f u n k c j i języka c h o d z i w g r u n c i e rzeczy o efekt k o ń c o w y w i e ń c z ą c y zabiegi perswazyjne. T a k i m c e l o m służyć „Pójdzeimy wszyscyl z bronią, czy bez b r o n i Pieszo, czy w k o n n y m b o j o w y m o r d y n k u ! I nie zaznamy rozkoszy s p o c z y n k u , I nie w y p u ś c i m d o t ą d miecza z d ł o n i , Aż w r ó g s w ó j k r w a w y łeb d o nóg nam skłoni! Pójdziemy w s z y s c y ! J a k o w o n e lata, Kiedy dla c h w a ł y R z e c z y p o s p o l i t e j , R z u c a n o g n i a z d a , mienie i zaszczyty. G d y się zrywała husarja skrzydlata I szła jak w i c h e r , c o p o s t e p a c h lata! Pójdźmy wszyscy! Przez ciernie i g ł o g i , Z u ł a m k i e m szabli b o d a j ! z k r w a w ą blizną! Zraszając p o t e m i k r w i ą ziemię żyzną, Przez ukraińskie i poleskie d r o g i I białorusko-litewskie rozłogi! Pójdziemy w s z y s c y ! Póki sił w y s t a r c z y , B ę d z i e m y w a l c z y ć , Polsko, o T w e szczęście! A g d y zabraknie armat, ta na pięście! Na kosy, jeśli b a g n e t ó w nie starczy! I p o w r ó c i m y „ z tarczą l u b na t a r c z y " ! A ci c o s p o c z n ą w s a m o t n e j m o g i l e Na w i e l k i m stepie, śród leśnej g ę s t w i n y . Strzeżeni j e n o przez dzkie b a d y l e . Ni z g i n ą w szarym z a p o m n i e n i a pyle I będą w i e c z n i e żyć przez s w o j e c z y n y ! J u ż rozpętała się ofiarna fala! Fala z a p a ł u ! — fala b o h a t e r s t w a ! Drgnęła u c z u c i e m każda dusza czerstwa I o g n i e w sobie niezmiernie rozpala. 45 �A t o c o b y ł o liche — w p r o c h obala! Słyszysz o Polsko! t e n szum groźnej f a l i ! Słyszysz jak bije o T w ó j p r ó g daleki Krwią się zrumienią bezimienne rzeki. Krwią T w o i c h s y n ó w , lecz k r w i ą m o s k a l i ! Tak się d o k o n a czyn c o Cię o c a l i ! O t o najwyższa zebrała się Rada W j e d n y m w y s i ł k u m ę s t w a , a nie t r w o d z e ! Idą w szeregu żołnierze i w o d z e ! C h ł o p ostrzy kosę, szlachcic na k o ń w s i a d a ! Któż śmiałby t w i e r d z i ć , że Polak upada? Pójdziemy w s z y s c y ! Za j e d n y m rozkazem! I z w y c i ę ż y m y teraz, czy też p ó ź n i e j ! Nic już tej spójni d u c h ó w nie rozluźni I z w y c i ę ż y m y — O g n i e m i żelazem I tern, że w s z y s c y dziś idziemy r a z e m ! " W p o d o b n y m d u c h u i t o n i e utrzymany jest inny w i e r s z z t e g o okresu, pt. Wroga pognębi!'Ten Pożyczki Odrodzenia Polski: „ W r o g a p o g n ę b i m o c oręża, M y ś l , c o w j e d n a k i m biegnie celu, M ł o d o ś ć , c o dąży d o a p e l u , W i a r a , c o w przyszłość w z r o k w y t ę ż a . W r o g a p o g n ę b i d u c h nasz p r a w y , W s p ó l n e j radości zrozumienie, W i e l k i e Ojczyzny O d r o d z e n i e , Umiłowanie jednej sprawy! A j e d y n ą tą w i e l k ą naszą w s p ó l n ą s p r a w ą , J e d y n y ten w a m ś w i ę t y cel j e d n o c z ą w s o b i e A r m j a i Pożyczka O d r o d z e n i a ! Kupuj Pożyczkę jeżeli z orężem w ręku nie możesz w a l c z y ć za o j c z y z n ę ! " 52 54 Język p r o p a g a n d y oscyluje między n a k ł a n i a n i e m , i n f o r m a c y j n o ś cią i rytualnością opierając się na d o m i n a c j i f u n k c j i fatycznej. P a ń s t w o musi wszak jakoś p r z e m a w i a ć d o o b y w a t e l a , muszą istnieć hasła i w y s t ą p i e n i a . Co p r a w d a p o w t a r z a n i e t y c h s a m y c h f o r m u ł zakrawa na parodię o b r z ę d ó w r e l i g i j n y c h i ma w sobie cechy magii. W s p ó l n e z magią jest przekonanie, że s ł o w e m można w y w o ł a ć jednak p o ł ą c z o n y został z k o l e j ­ n y m apelem ó w c z e s n y c h p r o p a g a n d z i s t ó w o w y k u p rzecz, że rzeczywistość można zaczarować. Język tej p r o p a g a n d y ma f u n k c j ę kreacyjną i c h c e nie t y l k o o p i s y w a ć rzeczywistość, ale r ó w n i e ż ją t w o r z y ć . W s p r a w a c h społecznych nie jest t o uproszczenie bezzasadne, b o w i e m rzeczy­ w i s t o ś ć społeczną w dużej mierze t w o r z y t o , c o ludzie o niej sądzą. Z kolei zaś na myślenie i uczucia można w p ł y w a ć przy p o m o c y dostatecznie u p o r c z y w i e p o w t a r z a n e j p r o p a g a n d y . O b o k t e g o w języku p r o p a g a n d y f o r m u ł o w a n y jest opis rzeczy­ w i s t o ś c i . Na o g ó ł nie jest jej f o t o g r a f i ą . Obraz p o s z c z e g ó l n y c h w y d a r z e ń w ł a ś c i w i e przestaje być ich o p i s e m , staje się j a k b y formą, w którą t o , c o się dzieje, jest bez w z g l ę d u na s w ą treść u j m o w a n e . W y s t ę p u j e t u coś w rodzaju p o d w ó j n e g o z a k o d o w a ­ nia, które utrudnia rozszyfrowanie t e k s t u , ale g o nie u n i e m o ż ­ l i w i a , b o w i e m w języku t y m w i e l e jest „ w a t y s e m a n t y c z n e j " , gdzie w y p o w i e d z i służą często j a k o s z u m , nie mający sam w sobie w i e l e znaczenia, lecz przeznaczony d o u t r u d n i a n i a publicznej dyskusji o i s t o t n y c h s p r a w a c h s p o ł e c z n y c h . W i a d o m o przecież, że istnieją c h w y t y i s p o s o b y j ę z y k o w e charakterystyczne dla wszelkiej p r o p a g a n d y , istnieją takie, które w ł a ś c i w e są p r o p a g a n ­ dzie p o l i t y c z n e j , a za taką uznać należy p r o p a g a n d ę związaną z wojną polsko-bolszewicką. N a t o m i a s t w k o ń c u sierpnia 1 9 2 0 r o k u , kiedy sytuacja na f r o n c i e już czytelna, a c z k o l w i e k d o k o ń c a jeszcze nie rozstrzyg­ nięta, na ł a m a c h kilku w i e l k o p o l s k i c h pism l o k a l n y c h p o j a w i ł się wiersz s ł a w i ą c y t o w i e l k i e z w y c i ę s t w o : „ M i j a j ą j u ż udręczeń c h w i l e , Okrzykiem dzisiaj jest: z w y c i ę s t w o ! Stanęła Polska w g n i e w u sile. B ł o g o s ł a w i o n e jest jej m ę s t w o . N i e c h jej nieznane będą s w a r y Stare n i e z g o d y , stare „ v e t o " — Przyszłość ze w s p ó l n e j rąk ofiary Niech dzisiaj będzie j u ż p o d n i e t ą ! " 5 5 C h c i a ł b y m w k o ń c u z w r ó c i ć u w a g ę na k o l e j n y t r w a ł y element p r o p a g a n d y j a k i m jest nakłanianie, c h o ć p o części j u ż nań w s k a z y w a ł e m . W y d a j e się o n o być s z c z e g ó l n y m rodzajem f u n k c j i k o n a t y w n e j , b l i s k i m f u n k c j i perswazyjnej. W p r z y p a d k u t e g o c z y n n i k a sytuacja jest najbardziej bodaj p o w i k ł a n a . O t o b o w i e m na p o w i e r z c h n i tekstu m a m y m n ó s t w o apeli, w e z w a ń , z o b l i g o w a ń i zachęt, k t ó r y c h skuteczność m o ż e być r ó w n i e iluzory­ czna, jak i n f o r m a t y w n o ś ć s t w i e r d z e ń w p r o s t w z i ę t y c h z p o w i e r z ­ c h n i t e k s t u . Należy przyjąć, że skukteczność o d d z i a ł y w a n i a t a k i e g o tekstu leży w n i m s a m y m , t z n . w fakcie j e g o istnienia. A k c e p t a c j a społeczna t a k i e g o tekstu — j e s t akceptacją r z e c z y w i ­ stości przezeń p r o m o w a n e j , a o t o t u przecież c h o d z i , by s t y m u l o w a ć działania t y c h ludzi, na k t ó r y c h teksty te o d d z i a ł u j ą poprzez k s z t a ł t o w a n i e ich p o s t a w . Taką rolę spełniały k o l e j n e , paraliterackie hasła d o t y c z ą c e Pożyczki, w c h w i l i g d y f r o n t w s c h o d n i w dalszym c i ą g u systematycznie o d s u w a ł się o d c e n t r u m Polski. Wówczas, gdy wskutek „ b i t w y warszawskiej" wojska Michała T u c h a c z e w s k i e g o zostały o d p a r t e , a w części rozbite, g d y f r o n t przełamany został na całej niemal d ł u g o ś c i , o d trzeciej d e k a d y sierpnia p r o p a g a n d a z u p e ł n i e zmienia s w e oblicze. Coraz mniej już t e k s t ó w n a w o ł u j ą c y c h d o o d s t a w y zboża, a c z k o l w i e k w c i ą ż jeszcze sporadycznie d r u k o w a n y c h , w i ę c e j natomiast u t w o r ó w o rozwiniętej f o r m i e n a w o ł u j ą c y c h d o ostatecznego rozbicia w r o g a . Z n a m i e n n y m jest epitet w j e d n y m z wierszy określający najeźdźcę: „spieszcie z w y c i ę ż y ć piekła c z y n y ! " Wiersz, który 21 sierpnia p o j a w i ł się w kilku „ O r ę d o w n i k a c h " jest j e d n y m z t y c h , które najmocniej musiały o d d z i a ł y w a ć na ludzkie emocje: „ P o l s k a dziś żąda T w e j p o m o c y T w e j służby, rady i ofiary... Po d ł u g i m śnie, p o d ł u g i e j n o c y . L e d w i e przeświecił d z i o n e k szary. G d y szatan c h c e zagasić s ł o ń c e . W o ł a w i ę c Polska w ś w i a t a k o ń c e . Spieszcie, c o macie w sercu B o g a , Spieszcie z w y c i ę ż y ć piekła c z y n y ! Na barbarzyńcę i na w r o g a , Spieszcie szlachetnych matek syny! Spieszcie z o d w a g ą i s u m i e n i e m , Z mieczem, g r a n a t e m l u b s w y m m i e n i e m ! Niech nikt nie szczędzi dziś ofiary Precz s k n e r s t w o , próżność, bagatele! J e d n a dziś s p ó j n i a ! j e d n e cele. Bo nie u n i k n i e nikt s w e j kary, B o nie u n i k n i e nikt s w e j z g u b y Nastał dzień w a l k i b o — dzień p r ó b y . " 5 3 46 „ B y dać m o ż l i w o ś ć s u b s k r y b o w a n i a Pożyczki Odrodzenia o b y w a t e l o m ziem p o l s k i c h oswbodzonych od okupacji sowieckiej M i n i s t e r s t w o Skarbu zarządziło przedłużenie s u b s k r y b c j i w całej Polsce do 1 października." 56 Kiedy w o j s k a polskie b y ł y już bliskie z w y c i ę s t w a o s t a t e c z n e g o , a A r m i a C z e r w o n a niemal rozbita, w i e l k o p o l s k a prasa lokalna na pierwszych stronicach donosiła i apelowała: „ Ż m i j a zdeptana jeszcze syczy! Z w y c i ę s t w o jeszcze nie z u p e ł n e ! Groza zaczajona jeszcze czyha u d r z w i ! Nie w o l n o zasypiać! Jeszcze nie czas na laury i w y t c h n i e n i e ! Każda na Pożyczkę O d r o d z e n i a s u b s k r y b o w a n a marka o j e d n ą c h w i l ę skraca ż y w o t b o l s z e w i z m u , o j e d e n s t o p i e ń zbliża nas d o c e l u . " 2 3 września J ó z e f Piłsudski ubiegając uderzenie radzieckie rozpoczyna o f e n s y w ę w k i e r u n k u na G r o d n o i B r z o s t o w i c ę oraz W o ł k o w y s k . 2 6 września Polacy zajęli G r o d n o , a w trzy d n i później — Lidę i Pińsk. 2 8 września T u c h a c z e w s k i nie m o g ą c w y k o r z y s t a ć s w e j p r z e w a g i zarządza o d w r ó t . Polacy z d o b y w a j ą N i e ś w i e ż , S t o ł p c e i N o w o g r ó d e k . O d w r ó t w o j s k radzieckich nabiera charakteru ucieczki. W ręce polskie dostają się dziesiątki tysięcy j e ń c ó w i sprzęt w o j s k o w y . Pościg armii polskich dociera za A r m i ą C z e r w o n ą d o Słucka i M i ń s k a . Tutaj jednak o f e n s y w a została w s t r z y m a n a , g d y ż o d 18 października 1 9 2 0 roku o b o w i ą ­ z y w a ł p o d p i s a n y w Rydze sześć d n i wcześniej układ r o z e j m o w y . W o j n a była zakończona. 5 7 5 8 �Nie została j e d n a k z a k o ń c z o n a k a m p a n i a p r o p a g a n d o w a t y ­ cząca się b e z p o ś r e d n i o Pożyczki O d r o d z e n i a Polski. D o k o ń c a grudnia 1 9 2 0 r o k u , kiedy akcja ta ustała, o p u b l i k o w a n o na łamach w i e l k o p o l s k i e j prasy s i e d e m jeszcze wierszy o znacznie zmienionej f o r m i e . Z n i s z c z o n y kraj, czy raczej ś w i a d o m o ś ć t a k i e ­ go f a k t u sprzyjały r o z w i j a n i u tej akcji oraz u c z e s t n i c t w a w e ń w i e l k o p o l s k i e j s p o ł e c z n o ś c i . Forma treści p r o p a g a n d o w y c h n a ­ kłaniających d o w y k u p u o b l i g a c j i jest dalece ukryta. Nie ma t u j u ż bezpośrednich apeli i w e z w a ń . N i k t nie z o b o w i ą z u j e n i k o g o d o czynu w p r o s t , a j e d n a k m o ż l i w o ś c i o d d z i a ł y w a n i a wyrażają się s p e c y f i c z n y m rodzajem f u n k c j i k o n a t y w n e j . M a n i f e s t u j e się o n t y m i s z c z e g ó l n y m i c z y n n i k a m i , które d e t e r m i n u j ą l u b u s i ł o w a ł y d e t e r m i n o w a ć fizyczne l u b materialne z a c h o w a n i e o d b i o r c y i t o z d e t e r m i n o w a ć w s p o s ó b p o ś r e d n i , niejako u t a j o n y , nie zaś drogą b e z p o ś r e d n i c h n a k a z ó w czy zaleceń. T e g o rodzaju o d ­ d z i a ł y w a n i e n a z y w a m y za S t a n i s ł a w e m Barańczakiem f u n k c j ą perswazyjną, która w e d ł u g n i e g o polega „ n a u s i ł o w a n i u uzys­ kania realnego w p ł y w u na s p o s ó b myślenia l u b p o s t ę p o w a n i a o d b i o r c y — j e d n a k ż e nie d r o g ą b e z p o ś r e d n i e g o rozkazu, a m e t o ­ dą utajoną i pośrednią, tak że w w y p o w i e d z i d o m i n u j e z p o z o r u inna niż k o n a t y w n a f u n k c j a j ę z y k o w a n p . f u n k c j a estetyczna, poznawcza, e m o t y w n a . " Funkcja perswazyjna j a k o naczelna wyraża się w d w ó c h w i e r s z a c h d r u k o w a n y c h w październiku 1 9 2 0 r o k u , z k t ó r y c h pierwszy z a t u ł o w a n y jest Pan Jacenty i podatki, a d r u g i W botanicznym ogrodzie. 6 9 „ M ó w i ł sobie pan Jacenty Sześćdziesiąt przeżywszy latek „ C o ja zrobię. Boże ś w i ę t y , N o w y c o d z i e ń płać p o d a t e k . Toć towarzysz mój jedyny. Burek o p r ó c z k r o m k i chleba T r o s k o m daje dziś przyczyny. Podatek zań zapłacić trzeba. M y ś l i , m y ś l i , z lulki d m u c h a , Zal m u Burka, żal pieniędzy. Wtem wstąpiła w e ń otucha, Paltot kładzie s w ó j c o p r ę d z e j . Nie zapłacę j u ż f e n i g a Na p o d a t e k o d g o t ó w k i , C h o d ź , m ó j Burek, z a m i e n i m y Wszystko, wszystko w m i l j o n ó w k i . " „ K o c h a m C i ę " — szeleszczą liście,, „ K o c h a m " — m ó w i ą oczy ł z a w e , „ T y m n i e kochasz? r z e c z y w i ś c i e ! " „ Ś w i a d k i e m d r z e w a złote, k r w a w e " . „ D a j m i d o w ó d ! " — chyli g ł ó w k ę , „ D a j m i d o w ó d — nie w y k r ę t y " . O n jej p o d a ł : M i l j o n ó w k ę I odebrał w n e t procenty. A na s ł o n k u na ł a w e c z c e Pan M i k o ł a j , Pan H i e r o n i m Rozgorzali w ż y w e j sprzeczce — „ G d z i e przed biedą m y się s c h r o n i m ? " „Wierzę w długoterminową" „ T o jedyny schron g o t ó w k i " . „ A ja w k r ó t k ą " — s ł o w o w s ł o w o Wzięli o b a j : M i l j o n ó w k i ! Wiezie B o b o w w ó z k u niania Śliczne m u p i o s e n k i ś p i e w a , S ł o ń c e się z u ś m i e c h e m kłania, A l e B o b o w c i ą się g n i e w a , Płacze, krzyczy, bije, c h w y t a . Rzuca piłką, m a ł p k ę , k r ó w k ę — „ C o c h c e s z ? ! " niania wreszcie pyta B o b o c h c e mieć M i l j o n ó w k ę . " percepcji treści p r o p a g a n d o w y c h p e r s w a d u j ą c y c h w y k u p „ P r e miówki": „ N a rynku w Kiszkowie Stanęli p a n o w i e , Wkrąg wróble obsiadły d a c h ó w k i : Rzekł burmistrz, skroń c h y l i , A inni w t ó r z y l i : „Kupujmy, kupujmy Premiówki!" W cukierni w M o s i n i e , O pewnej godzinie. Zeszły się mężatki i w d ó w k i Nie g w a r z ą o m o d z i e J a k z w y k l e w t y m grodzie Lecz szepcą: „ K u p u j m y P r e m i ó w k i ! " W ś r ó d l a s ó w śnią Gadki Nie s ł a w ę , p a m i ą t k i — Lecz mądre s w y c h mieszczan r o z m ó w k i ; Tradycje j u ż prysły, Lot d u c h a o b w i s ł y Dziś g w a r z ą na temat: P r e m i ó w k i . " 6 2 Pożyczka O d r o d z e n i a Polski w listopadzie 1 9 2 0 roku stała się treścią j e d n e g o jeszcze wiersza p r o p a g a n d o w e g o , w którym w a r t o ś ć p o d s t a w o w a jaką jest apel, przestała j a k b y istnieć na powierzchni tekstu: „ S m u t n a jest pora listopada, Z a w i e w a zima, d n i są krótkie — I s m u t e k w serce się zakrada I w m g ł ę o w i j a myśl o jutrze. D n i szare, s m u t n e , d n i bez s ł o ń c a , Pędzą za morza t ł u m y p t a c t w a — Czekam t y g o d n i a t e g o k o ń c a . Czekam... i tęsknię d o b o g a c t w a . Bo w i e m ( t o j e d n o m i ę p o d n i e c a ) , M o ż e podążę hen za n i m i — Jest c o ś , c o szczęście m i o b i e c a ; Sen o dalekiej ciepłej ziemi... Sen o dalekiej gdzieś podróży. Z dala o d l u d z k i c h trosk i nędzy — Coś m i w c i ą ż szepce, c o ś m i w r ó ż y . Że d u ż o będę miał pieniędzy. I na t o dusza moja czeka. Pełna nadzieji i o c h o t y — J e d n a pociecha dla c z ł o w i e k a : Czekać w y g r a n e j c o s o b o t y . " 6 3 6 0 W g r u d n i u t e g o roku na ł a m a c h w i e l k o p o l s k i e j prasy urzędowej p o j a w i ł y się jeszcze trzy teksty literatury p r o p a g a n d o w e j z w i ą z a ­ nej z Pożyczką. B y ł y t o zarazem ostatnie już u t w o r y tej p r o p a g a n ­ dy. Perswazja w y r a ż o n a w t y c h u t w o r a c h o d w o ł u j e się d o pełnej ś w i a d o m o ś c i c z ł o w i e k a a g i t o w a n e g o . N a d a w c a tak b o w i e m k o n s t r u u j e tekst, b y o d d z i a ł y w a ć na w y o b r a ź n i ę o d b i o r c y , j a k np. w następującym wierszu: „ T y s i ą c Ojczyźnie — m i l i o n s o b i e ! T o w c a l e niezły jest rachunek. Spiesząc Ojczyźnie na ratunek M i l j o n i k zagarniesz w ręce o b i e . Ojczyzna będzie t o b i e w d z i ę c z n a Za t o , żeś k o c h a ł ją o b f i c i e — I w d z i ę c z n o ś ć ta nie spełznie marnie. Będzie t o w d z i ę c z n o ś ć w s z a k t y s i ę c z n a . " 64 P o d o b n i e jest w k o l e j n y c h d w ó c h i o s t a t n i c h zarazem wierszach tej k a m p a n i i , które nie w p r o s t nakłaniają d o w y k u p u obligacji. W y d a j e się, że wszystkie niemal teksty k u l t u r y zorientowane perswazyjnie „ z a c z y n a j ą " s w o j e o d d z i a ł y w a n i e na o d b i o r c ę o d swoistego spraliżowania możliwości refleksyjno-intelektualnych 6 1 P o d s t a w o w ą m e t o d ą s t o s o w a n ą przez każdą p r o p a g a n d ę jest w a r t o ś c i o w a n i e polegające na d y n a m i c z n y m s t o s o w a n i u z n a ­ k ó w j ę z y k o w y c h . S k u t e c z n o ś ć o d d z i a ł y w a n i a perswazji jest t y m większa, im w a r t o ś c i bardziej u t a j o n e . O d b i o r c a b o w i e m nie chce z d a w a ć sobie s p r a w y z t e g o , iż jest o b i e k t e m m a n i p u l a c j i , a przecież dzieło w p e w i e n s p o s ó b n i m steruje, z w a l n i a j ą c g o jakby z o b o w i ą z k u p o d e j m o w a n i a samodzielnej decyzji. Nie przypadkiem w w i e r s z u pt. Echa prowincji autor o d w o ł u j e się d o s y m b o l i c z n e g o znaczenia jakie dla m i e s z k a ń c ó w W i e l k o p o l s k i miały trzy m i e j s c o w o ś c i : K i s z k o w o , M o s i n a i Gadki. Pierwsza znana była z s ł y n n y c h s ą d ó w , d r u g a z s w o j e g o eleganta, zaś Gadki ze s w e g o „ p i e r d o ł y " . W a r t o ś c i te u t r w a l o n e w w i e l k o p o l s ­ kim folklorze, a przez t o znane w c a ł y m regionie sprzyjały i s p o t ę g o w a n i a z d o l n o ś c i d o o d c z u w a n i a emocji poprzez ukryte o d d z i a ł y w a n i e na e m o c j e . „ Z a m i a s t n i e p e w n y c h spekulacji B r z y d k i e g o h a n d l u , l i c h w y , pasku. Który dziś w Polsce jest w z w y c z a j u . Przyspórz Ojczyźnie szczęścia blasku. Dbaj o ' d o b r o b y t s w e g o k r a j u ! Jest w tern r a c h u n e k — d u ż o racji: Z o b y w a t e l s k i e j przecież c n o t y . Kraj się p o d n o s i i w z b o g a c a — Interes także w tern jest złoty: Interes piękny, d o b r y , czysty, O g ó l n y i t w ó j osobisty: Za tysiąc Polska m i l i o n z w r a c a ! " 6 5 47 �„ S p ó j r z , czy tysiączek masz w s w e j kasie. Spiesz, by nie przeszły szczęścia c h w i l e — Jeśli cię los z o s t a w i w tyle, Będziesz ż a ł o w a ł p o niewczasie. Jeśli p o w t a r z a ć będziesz „ p ó ź n i e j " , M i n i e szczęśliwa t w a g o d z i n a — Żelazo c h ł o d n ą ć w n e t zaczyna H e n ! w tajemniczej losu k u ź n i . " t e k s t ó w prozatorskich o szczególnie s u g e s t y w n e j , a c z k o l w i e k Kampanie p r o p a g a n d o w e 1 9 2 0 roku nie s p r o w a d z i ł y się d o ł e c z n y c h . Nie można z a p o m i n a ć t u o tysiącach apeli i w e z w a ń ukrytej perswazji. W e ź m y np. u t w ó r pt. Jak Maciej u bolszewików", byl sołtysem k t ó r y w niezliczonych ilościach p r z e d r u k ó w i o d p i s ó w zalał d o s ł o w n i e w i e ś w i e l k o p o l s k ą , c h o ć znany b y ł przecież w całej Polsce. O p e r a t y w n o ś ć p r o p a g a n d y 1 9 2 0 roku wyrażała się poza t y m 6 6 udziałem w e ń l i d e r ó w w s z e l k i c h u g r u p o w a ń p o l i t y c z n y c h i s p o ­ p r e z e n t o w a n y c h t u ś r o d k ó w perswazji. Nie przebiegały tak, jak d r u k o w a n y c h w prasie, a s y g n o w a n y c h przez s t a r o s t ó w i b u r m i s ­ można by w n i o s k o w a ć z t y c h t e k s t ó w . Literatura p o p u l a r n a była t r z ó w . P o w a ż n y m e l e m e n t e m tej k a m p a n i i były w k o ń c u o d e z w y j e d y n i e w ą s k i m w y c i n k i e m p r o p a g a n d o w e j m a c h i n y , a może W i n c e n t e g o W i t o s a i a u t o r y t e t Naczelnika P a ń s t w a . W s z y s t k o t o raczej t ł e m dla niej. tu składało się na potężną m a c h i n ę p r o p a g a n d o w ą , która w efekcie zaprezentowane. Poza licznymi tekstami paraliterackimi i u t w o r a ­ okazała się i s t o t n y m zapleczem w o j n y z b o l s z e w i z m e m i p r ó b mi w i e r s z o w a n y m i , w o b i e g u s p o ł e c z n y m z n a n y c h b y ł o w i e l e g w a ł t o w n e j n a p r a w y polskiej g o s p o d a r k i . Nie całe jej bogactwo mogło być PRZYPISY: 1 M . C z e r w i ń s k i , Przyczynki do antropologii współczesności. Warszawa 1 9 8 8 , s. 1 3 5 zob. M . G ł o w i ń s k i , Wirtualny odbiorca w strukturze utworu poetyckiego, ( w : ) Studia z teorii i historii poezji, W r o c ł a w 1 9 6 7 , s. 1; tenże. Style odbioru. Szkice o komunikacji literackiej, Kraków 1 9 7 7 ; E. Balcerzan, Perspektywy „poetyki odbioru", ( w : ) Pro­ blemy socjologii literatury, p o d red. J . S ł a w i ń s k i e g o , W r o c ł a w 1971 Z. L a n d a u , Pożyczki wewnętrzne państwa, (w:) Encyklope­ dia Historii Gospodarczej Polski do 1945roku. W a r s z a w a 1 9 8 1 , t. 2, s. 1 2 9 W literaturze p r z e d m i o t u o p i n i ę p u b l i c z n ą u z n a w a n o w ł a ś n i e za s u m ę i n d y w i d u a l n y c h o p i n i i d o t y c z ą c y c h w s p ó l n y c h z a g a d ­ nień dla historycznie z w a r t y c h g r u p ludzi, t a k i c h jak klasa, w a r s t w a , naród. Por. S. Kuśmierski, Teoretyczne problemy propa­ gandy i opinii publicznej. W a r s z a w a 1 9 8 0 , s. 2 0 0 — 3 2 9 ; tenże, Świadomość społeczna, opinia publiczna, propaganda. War­ szawa 1 9 8 7 , s. 4 7 — 2 3 0 ; F. Ryszak, Wstęp do nauki o polityce (Uwagimetodologiczne). W a r s z a w a - P o z n a ń 1 9 7 8 , s. 1 3 9 — 1 4 0 „ O r ę d o w n i k P o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ dziskiego oraz miast Grodziska, O p a l e n i c y i B u k u " , 1 2 maja 1 9 2 0 , R.l, nr 3 0 , s. 1 Tamże, 15 maja 1 9 2 0 , R.l, nr 3 9 , s. 1 E. Balcerzan, Poezja polska w latach 1939—7965. Strategie liryczne, cz. 1 , W a r s z a w a 1 9 8 2 , s. 3 7 — 7 1 Ze w z g l ę d u na t o , w przypisach p o d a w a ł będę informację o pierwszej p u b l i k a c j i d a n e g o u t w o r u . „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 1 0 czerwca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 6 6 , s. 2 „ K u r i e r W a r s z a w s k i " , 16 l u t e g o 1 9 2 0 , nr 4 7 M . Heller, A . Niekricz, Historia ZSRR. Rządy utopii, L u b l i n 1 9 8 7 , t. 1 , s. 1 2 9 — 1 3 0 „ O r ę d o w n i k P o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ dziskiego...", op.cit., 16 czerwca 1 9 2 0 , R.l, nr 4 8 , s. 1 Tamże, 2 8 c z e r w c a 1 9 2 0 , R.l, nr 5 2 , s. 1 M . Heller, A . Niekricz, o p . c i t , s. 131 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 17 lipca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 8 2 , s. 1 Tamże, 1 lipca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 7 5 , s. 1 Tamże, 17 lipca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 8 2 , s. 1 Tamże, 2 0 lipca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 8 3 , s. 1 Tamże, 15 lipca 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 8 1 , s. 1 Tamże, 3 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 8 9 , s. 2 R. J a k o b s o n , Poetyka w świetle językoznawstwa, (w:) Współczesne teorie badań literackich za granicą, p o d red. H. Karkiewicza, K r a k ó w 1 9 7 2 , s. 2 „Orędownik Powiatu Żnińskiego.Urzędowy organ publika­ cyjny. O r ę d o w n i k dla miast Ż n i n a , J a n o w c a , R o g o w a i G ą s a w y " , 4 sierpnia 1 9 2 0 , R. X X X I I I , nr 6 1 , s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t S z u b i ń s k i " , 1 2 sierpnia 1 9 2 0 , R.l, nr 7 6 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 21 sierpnia 1 9 2 0 , R.LXIV, nr 9 5 , s. 2 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t C z a r n k o w s k i " , 2 6 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 9 9 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u Ż n i ń s k i e g o . . . " , op.cit., 4 sierpnia 1 9 2 0 , R. X X X I I I , nr 6 1 , s. 2 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 8 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 6 3 0 3 1 48 3 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t S z u b i ń s k i " , 5 sierpnia 1 9 2 0 , R.l, nr 7 4 , s. 5 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 7 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 9 1 , s. 2 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u Leszczyńskiego. O r g a n u r z ę d o w y dla p o w i a t u oraz dla miast Leszna, R y d z y n y , Osiecznej i Ś w i ę c i e c h o w y " , 11 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 1 1 0 , s. 2 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 2 6 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 9 9 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u Ż n i ń s k i e g o . . . " , op.cit., 4 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 6 1 , s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 Tamże, s. 2 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u Leszczyńskiego...", op.cit., 11 sierpnia 1 9 2 0 , R.l, nr 5 9 , s. 1 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t C z a r n k o w s k i " , 2 8 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 1 0 0 , s. 1 Tamże, 31 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 1 0 1 , s. 1 por. S. Kuśmierski, Świadomość społeczna..., op.cit., s. 2 1 3 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 1 4 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 9 4 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ dziskiego...", op.cit., 7 sierpnia 1 9 2 0 , R.l, nr 6 3 , s. 1 M . C z e r w i ń s k i , op.cit., s. 1 3 7 „ O r ę d o w n i k p o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ dziskiego...", op.cit., 11 sierpnia 1 9 2 0 , R.l, nr 6 4 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 1 4 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 9 4 , s. 2 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t C z a r n k o w s k i " , 21 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 9 7 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 2 6 sierpnia 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 9 9 , s. 1 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t C z a r n k o w s k i " , 31 sierpnia 1 9 2 0 , R. L X V I I I , nr 1 0 1 , s. 1 „ O r ę d o w n i k na p o w i a t S z u b i ń s k i " , 2 września 1 9 2 0 , R.l, nr 8 2 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 1 8 września 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 1 0 9 , s. 1 M . Heller, A . Niekricz, op.cit., s. 1 3 4 ; A . O s t o j a - O w i s i a n y , Rok 1920 w krzywym zwierciadle propagandy iw rzeczywistości, W r s z a w a 1 9 8 1 , s. 6 7 S. Barańczak, Czytelnik ubezwłasnowolniony. Perswazja w masowej kulturze literackiej PRL, Paryż 1 9 8 3 , s. 31 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u Ż n i ń s k i e g o . . . " , op.cit., 17 października 1 9 2 0 , R. X X X I I I , nr 9 1 , s. 1 Tamże, 2 7 października 1 9 2 0 , R. X X X I I I , nr 9 5 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ d z i s k i e g o . . . " , op.cit., 6 listopada 1 9 2 0 , R.l, nr 8 9 , s. 1 Tamże, 2 0 listopada 1 9 2 0 , R.l, nr 9 3 , s. 1 „ O r ę d o w n i k P o w i a t u O b o r n i c k i e g o " , 21 g r u d n i a 1 9 2 0 , R. LXIV, nr 1 4 7 , s. 2 „ O r ę d o w n i k P o w i a t o w y . U r z ę d o w y o r g a n dla p o w i a t u g r o ­ d z i s k i e g o . . . " , o p . c i t , 2 2 g r u d n i a 1 9 2 0 , R.l, nr 1 0 2 / 1 0 3 , s. 2 Tamże, s. 2 J . M a z u r , Jak Maciej byl sołtysem u bolszewików. War­ szawa 1 9 2 0 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 8 0 6 1 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e9fbce9f63c834d90dd04d91f0d693f.pdf 5e9bfa34249355274c4c5c6e0cec5456 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3537 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3314 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.117-125 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew [et al.] Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedykłowicz Czesław Robołycki Ludwik Stomma Ryszard Tomicki Jerzy S. Wasilewski ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE - DZIEDZICTWO, POJĘCIA, INSPIRACJE MATERIAŁY D O S Ł O W N I K A , Cz. I EDMUND RONALD LEACH L e a c h ( u r 1908) — p r o f e s o r a n t r o p o l o g i i społecznej w K i n g s C o l l e g e , C a m b r i d g e . Jest k o n w e r t y t ą — w A n g l i i rzecz t o n i e r z a d k a — szczególnego j e d n a k r o d z a j u : b ę ­ dąc p r z e z długie l a t a funkcjonalistą n a w r ó c i ! się m i a ­ n o w i c i e n a s t r u k t u r a l i z m . „ N a w r ó c e n i e " n i e w y d a się t u określeniem p r z e s a d n y m , jeśli u z m y s ł o w i m y sobie r o z m i a r przepaści ś w i a t o p o g l ą d o w e j między obydwoma kierunkami, zakorzenionymi w biegunowo odmiennych t r a d y c j a c h f i l o z o f i c z n y c h . F u n k c j o n a l i z m t k w i przecież w typowo angielskim empiryzmie i zamiłowaniu do k o n k r e t u , s t r u k t u r a l i z m zaś — w e f r a n c u s k i m r a c j o ­ n a l i z m i e i p r e d y l e k c j i do porządku l o g i c z n e g o . Pierwszy uważa za w ł a ś c i w y p r z e d m i o t badań r z e c z y w i s t e z a c h o ­ w a n i a społeczne, „to co z r o b i o n e " — a r t e f a k t y , zaś d r u ­ g i — i d e e rządzące t y m i działaniami, wyrażające je n o r m y , ,,to co p o w i e d z i a n e " (albo i „ p o m y ś l a n e " — m e n t a l - f a k t y ) . F u n k c j o n a l i z m l e k c e w a ż y religię, s t r u k ­ t u r a l i z m — ekonomię. W t a k i b i e g u n o w y sposób p r z e d ­ s t a w i a oba k i e r u n k i — postulując z a r a z e m i c h k o m p l e mentarność — s a m L e a c h . W y z n a j e w p r a w d z i e , że „ w głębi serca w d a l s z y m ciągu pozostał funkcjonalistą" jeśli j e d n a k oceniać go n i e po i n t e n c j a c h , lecz p o p u ­ b l i k o w a n y c h r e z u l t a t a c h , t o okaże się, że przestał n i m być p r z e d p o n a d 20 l a t y . I n s p i r a t o r e m p r z e ł o m u był z pewnością C l a u d e Levi-nStrauss. Słynna książka L e a cha z o w e g o o k r e s u , zatytułowana w y z y w a j ą c o Antro­ pologia przemyślana na nowo — Rethinking Anthropology, L o n d o n 1961 — z a w i e r a szkice n a t e m a t s y s t e ­ m ó w p o k r e w i e ń s t w a już w d u c h u f r a n c u s k i e g o s t r u k turalizmu. Jedyny odbiegający o d t e m a t y k i społecz­ n e j krótki esej n a t e m a t s y m b o l i c z n y c h przedstawień czasu p r e z e n t u j e k i l k a istniejących w różnych k u l t u ­ r a c h sposobów wyrażania t e j i d e i : k o n c e p c j a czasu nieodwracalnego (liniowego), koncepcja czasu powra­ cającego (kolistego) i wreszcie wahadłowe widzenie g o j a k o ciągu o s c y l a c j i między b i e g n ą c y m i opozycja­ m i . Taką w ł a ś n i e w i z j ę nieść m a m i t o l o g i a grecka; L e a c h d o w o d z i t e g o ujawniając o p o z y c j e b i n a r n e , za­ w a r t e w m i c i e o K r o n o s i e ( p i e r w o t n a rozrodczość — p o t e m ©kastrowanie, p o ż a r c i e d z i e c i — zwymiotowa­ n i e i c h , upadek z Niebios w Podziemia itd.). Zary­ s o w u j e teorię święta j a k o m o m e n t u z a t r z y m a n i a w a ­ hadła m i ę d z y j e d n y m interwałem czasowym a na­ stępnym, ilustrując ją współczesnymi europejskimi zwyczajami. W schemacie t y m święto p r z e b i e g a •— po u s t a n i u czasu ś w i e c k i e g o — w c y k l u zorganizo­ wanym przez dwie pary opozycji binarnych: jako całość jest o d w r ó c e n i e m porządku p r o f a n i c z n e g o , w j e ­ go obrębie zaś f a z a wstępna ( p o w a g a i f o r m a l i z a c j a , odpowiadające „śmierci" starego) j e s t przeciwstawna wobec fazy końcowej (karnawał i m a s k a r a d a , o d p o ­ wiadające „odrodzeniu" nowego). D a l s z e p r a c e poświęcone są p o s z u k i w a n i o m z n a c z e ­ n i a . Już a r t y k u ł Magical hair „Journal of t h e R o y a l A n t r o p o l o g i c a l I n s t i t u t e " , v . 88, 1958, s t a n o w i próbę o d ­ p o w i e d z i n a p y t a n i e , n a j a k i e j z a s a d z i e e t n o l o g może orzekać, co „ z n a c z y " d a n y s y m b o l . A n a l i z o w a n y m p r z y ­ k ł a d e m są w ł o s y , których w z r o s t w w i e l u k u l t u r a c h k o ­ j a r z o n y j e s t z płodnością, seksem, podczas g d y s t r z y ­ żenie m o ż e symbolizować kastrację, o b r z e z a n i e , zakaz stosunków s e k s u a l n y c h i t d . Choć n a g ł ó w n e p y t a n i e a u t o r n i e m a o d p o w i e d z i (dziś z a p e w n e o d w o ł a ł b y się do k o n c e p c j i „logiki k o n k r e t u " (to j e d n a k w t o k u r o z ­ p r a w i a się z wyjaśnieniem p s y c h o a n a l i t y c z n y m , w t a m ­ t y c h l a t a c h jeszcze kuszącym. M i m o że a k u r a t w k w e s ­ t i i „seksualnej s y m b o l i k i w ł o s ó w " zgadzałoby się o n o z interpretacją etnologiczną, t o j e d n a k — j a k s t w i e r ­ dza — oba tłumaczenia odnoszą się d o zupełnie i n n y c h rzeczywistości (tam — prywatnych, jednostkowych, z gabinetu psychiatry, t u — publicznych, k u l t u r o w y c h ) i t a k j a k n i e wykluczają się n a w e t g d y są sobie p r z e ­ c i w s t a w n e , t a k też n i e wspierają się w z a j e m n i e , n a ­ w e t jeśli się p o k r y w a j ą . A r t y k u ł Antropologiczne aspekty języka: o rodza­ jach zwierząt i brzydkich wyrazach (Anthropological aspects of language: animal categories and verbal aluse, 1964, p r e z e n t u j e p r a w d z i w i e strukturalną już a n a ­ lizę k i l k u s p l e c i o n y c h ze sobą p r o b l e m ó w : t a b u j ę z y ­ k o w y c h , sposobu k a t e g o r y z o w a n i a zwierząt, p o ż y w i e n i a i k o b i e t . L e a c h p o k a z u j e t u p a z u r a n a l i t y k a , który p e w ­ n i e czuje się w e g z o t y c z n y m birmańskim t e r e n i e , z n a subtelności m i e j s c o w e g o języka i k u l t u r y ( w A z j i p o ­ ind.-(wschodniej pracował j a k o oficer b a d a w c z y ) z d r u ­ g i e j zaś s t r o n y p o t r a f i śmiało poruszać się n a g r u n c i e angielskich zwyczajów językowych, przy c z y m — p o ­ w i e d z m y t o w p r o s t — z dużą swobodą, b y n i e rzecz prodylekcją sięga do t y c h o b s c e n i c z n y c h , łączących się ze s f e r a m i seksu i w y d a l a n i a . T ę samą łatwość m ó w i e ­ n i a o rzeczach n i e nadających się do d r u k u będ/.ij można zauważyć w bodaj wszystkich jego pracach. Dzięki n i e j d o w i a d u j e się c z y t e l n i k n a d r o d z e jakich to skojarzeń językowych patronem „Playboya" jest n i e w i n n y króliczek, j a k i e asocjacje odciskają się na d z i e j a c h różnych słów, powodując i c h nieużywanie. T a w ł a ś n i e sfera r z e c z y z a k a z a n y c h s t a n o w i g ł ó w n y przedmiot analizy. Logikę tabu bada Leach czysto s t r u k t u r a l n i e , wychodząc z założenia, iż e l e m e n t t e n j e s t o p e r a t o r e m b i n a r n y c h k l a s y f i k a c j i , k t ó r e umysł n a ­ r z u c a n a jednolitą przecież rzeczywistość. T a b u służyć m a d o o d d z i e l e n i a j e g o o d świata i d o u s t a n o w i e n i a d a l s z y c h p r z e d z i a ł ó w między o b i e k t a m i . A b y móc j e ­ d n o z n a c z n i e k l a s y f i k o w a ć t r z e b a stłumić w s z y s t k o t o , co z n a j d u j e się n a g r a n i c y k l a s . L e a c h d a j e t u przykład w y d z i e l i n c z ł o w i e k a ; s u b s t a n c j e t e są intrygujące, t o z a s a d n i c z o d w u z n a c z n e , utrudniające o d p o w i e d ź n a p y ­ t a n i e „ c z y m j e s t e m w odróżnieniu o d r e s z t y świata'', „ g d z i e są m o j e g r a n i c e " — a więc p i e r w s z e w ą t p l i w o ś c i dziecka. Takie właśnie o b i e k t y graniczne stają się przedmiotem najsilniejszych tabu. Aby logika dychot o m i c z n e j k l a s y f i k a c j i mogła działać s k u t e c z n i e muszą zostać usunięte c z y l i c e l o w o z a p o m n i a n e , stłumione, pokryte zakazem — wszystkie niewygodne obiekty, które należą do d w ó c h k l a s jednocześnie. F o r m u ł a iż t a b u (oraz wszelkie s a k r u m ) jest „zarówno p j a k i o o p " p o w t a r z a ć się będzie odtąd często w p r a c a c h L e a c h a . Z tej zasady m a wynikać tabuizacja zwierząt d o ­ m o w y c h — j a k o d w u z n a c z n y c h , pośrednich pomiędzy 117 �człowiekiem a otoczeniem zewnętrznym; naruszeniem o w e g o t a b u b y ł o b y w y z w i s k o z w i e r z ę c e w r o d z a j u ,,ty świnio, s u k i n s y n u " i t d . Opierając się n a s t w i e r d z o n y m p r z e z etnologię s y m b o l i c z n y m z w i ą z k u między jedze­ n i e m a s e k s e m L e a c h s t a w i a tezę, że sposób, w j a k i w d a w n e j k u l t u r z e k l a s y f i k u j e się z w i e r z ę t a ze wzglądu n a i c h jadalność, o d p o w i a d a s p o s o b o w i , w j a k i k l a s y ­ f i k u j e się l u d z i ze w z g l ę d u n a i c h przydatność do związków seksualno-małżeńskich. Za Lévi-^Straussern p r z y j m u j e , iż n a w e t z a k a z k a z i r o d z t w a n i e m a n a L u r a l n e g o u z a s a d n i e n i a , zaś z własnego p o b y t u w dżungli w i e , że „wszystko j e s t j a d a l n e " , t a k więc j a k i e k o l w i e k r e s t r y k c j e w o b u t y c h d z i e d z i n a c h mają c h a r a k t e r a r ­ b i t r a l n y , k u l t u r o w y . O b i e g r u p y o b i e k t ó w p o w i n n y być z a t e m a n a l o g i c z n i e u s z e r e g o w a n e , zaś o d p o w i a d a j ą c e so­ b i e k l a s y z w i e r z ą t i l u d z i p o w i n n y być w r ó w n y m s t o p ­ n i u u z n a w a n e za nadające się — l u b n i e — do m a ł ­ żeństwa ( l u d z i e ) i j e d z e n i a (zwierzęta). K r y t e r i u m sze­ r e g o w a n i a s t a n o w i d l a L e a c h a odległość od ego; p=y i k o t y są w E u r o p i e u z n a n e za n i e j a d a l n e , zaś n a z w y i n n y c h b l i s k i c h człowiekowi zwierząt stanowią tabj — co o d p o w i a d a z a k a z o w i k a z i r o d z t w a i małżeństwa kuzynów pierwszego stopnia. N a t o m i a s t na zwierzęta z d a l e k i e g o l a s u można polować, t a k j a k można żenić się z k o b i e t a m i zza l a s u . I m d a l e j o d d o m u , t y m b a r ­ dziej k o b i e t y nadają się do żeniaczki, zaś zwierzęta do j e d z e n i a (a n a z w y i c h przestają być t a b u ; n i e m i a ­ łoby sensu w y z w i s k o „ t y niedźwiedziu p o l a r n y " ) . W y w o d y t e wydają się m o c n o sztuczne, są n a t o ­ miast d o b r y m przykładem t y p o w e g o d l a s t r u k t u r a l i z m u z a i n t e r e s o w a n i a różnymi k l a s y f i k a c j a m i i s z u k a n i a o d powiedniości p o m i ę d z y n i m i . Jest t o w i ę c pokazowa p r e z e n t a c j a m e t o d y , z pomocą której a u t o r chciał j e d ­ n a k c h y b a z b y t w i e l e wyjaśnić i s a m znalazł się w t y m s a m y m m i e j s c u , w k t ó r y m później u l o k u j e z ironią L é v i - S t r a u s s a : „ w świecie g d z i e w s z y s t k o j e s t m o ż l i w e , ale n i c n i e j e s t p e w n e " . P r z e j d ź m y j e d n a k d o omówienia z n a c z e n i e k o n k r e t n i e j s z y o h a n a l i z , które uznać c h y b a należy za n a j c i e ­ kawsze w d o r o b k u E d m u n d a Leacha — na t e m a t m i t o ­ logii biblijnej. J a k wiadomo, zarzucano strukturalbmowi ( P a u l R i c o e u r ) , iż n i e n a d a j e się d o a n a l i z y p r z e k a z ó w o c h a r a k t e r z e b a r d z i e j h i s t o r y c z n y m niż t o t e m i c z n o - k l a s y f i k a c y j n y m , t a k i c h j a k B i b l i a czy m i t y i n d o e u r o p e j s k i e . W o d p o w i e d z i L e a c h p r o p o n u j e śmiało t r a k t o w a ć Biblię j a k o miit. M ó w i to w b r e w całej t r a ­ d y c j i o r t o d o k s y j n e j b i b l i s t y k i i s a m e m u Lévi-Straussow i (który t y m m o t y w o w a ł s w o j e d e s i n t e r e s e m e n t d l a t e m a t u ) , traktującym P i s m o św. j a k o a m a l g a m a t t e k s ­ t ó w f a ł s z y w y c h i p r a w d z i w y c h , relacjonujących chro­ n o l o g i c z n i e — choć w zniekształceniu — historię, a w i ę c j a k o zbiór p r z e k a z ó w , których k r y t y c z n a a n a l i z a p o z ­ w o l i w y w n i o s k o w a ć , co z d a r z y ł o się n a p r a w d ę p r z e d p a r o m a tysiącami l a t . „ Z l e p i e n i e j a j e k z j a j e c z n i c y j e s t zajęciem p r a c o c h ł o n n y m i n i e p o p r a w i a j e j s m a k u " — i r o n i z u j e n a t e m a t t a k i c h z a b i e g ó w (The legitimacy of S o l o m o n . S o m e structural aspects of Old Testament history, ..Archives Européennes de Sociologie", V I I , 1, 1966). P a r t i e h i s t o r y c z n e i f i k c y j n e S t a r e g o T e s ­ t a m e n t u zlały się b o w i e m w jednolitą masę m i t o - h i s toryczną, która funkcjonowała j a k o s a n k c j a d l a s t a n u społeczeństwa ż y d o w s k i e g o w czasie g d y d a n a część t e k s t u b i b l i j n e g o osiągała — dzięki p r a c y r e d a k t o r ó w — stabilność kanoniczną. Działo się to i t a k dużo p ó ź ­ n i e j niż m o g ł y r o z g r y w a ć się o p i s y w a n e wydarzenia, a w i ę c historyczność p r z e k a z u j e s t z n i k o m a . S k o r o t a K , to n i e w a r t o dociekać, co zdarzyło się n a p r a w d ę a co j e s t m i t e m , a l e należy spytać d l a c z e g o właśnie p e w n e fakty, prawdziwe i f a ł s z y w e b y ł y zapamiętane, i n n e zaś — m i m o że p r a w d z i w e — zostały z a p o m n i a n e . 118 O d p o w i e d ź b r z m i : bo t a k i właśnie zespół f a k t ó w układał się w s t r u k t u r a l n y s c h e m a t , stały d l a różnych b i b l i j n y c h opowieści. Z d a n i e m s t r u k t u r a l i s t y znaczenia poszczególnych i n f o r m a c j i w każdej opowieści szukać należy w i c h układzie; najważniejsza j e s t więc n i e z a ­ wartość treściowa t e k s t u , ale różnice s c h e m a t u między różnymi opowieściami. T a k właśnie a n a l i z u j e Leach K s i ę g ę R o d z a j u ; odsłoniwszy b i n a r n e k a t e g o r i e w m i ­ cie o s t w o r z e n i u świata u k a z u j e historię K a i n a i A b l a , Noego i synów, L o t a i córek, A b r a h a m a i S a r y etc. j a k o przekształcenie m i t u o A d a m i e i E w i e , j a k o , , w a sis as myth, „ D i s c o v e r y " , v. 23 n ° , 5, 1962). W t y m s a m y m m a t e r i a l e m i t o l o g i c z n y m , t y l e że w y r a ż o n y m w języku obrazów, odkrywa zasadnicze tożsamości p r z e d s t a w i o n y c h p o s t a c i , przejścia pomiędzy którymi tworzą serię równań t r a n s f o r m a c y j n y c h (Genesis Michała Anioła. Sfukturalistyczne uwagi o freskach zdo­ biących sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej, tłum. p o l . „Literatura n a ś w i e c i e " , 5/1978). Analizę nowotestamentowej odwróconej analogii ż y w o t ó w Jezusa i św. J a n a C h r z c i c i e l a wykorzystuje j a k o p r z y k ł a d w p r o w a d z a j ą c y w metodę s t r u k t u r a l n e g o r o z u m i e n i a tekstów. O t o f r a g m e n t : „poczęcie o b u b o h a ­ t e r ó w j e s t n a d n a t u r a l n e , ale g d y M a r i a j e s t dziewicą, t o Elżbieta j e s t już z b y t s t a r a n a m a c i e r z y ń s t w o . O b i e one są k u z y n k a m i , a l e J a n należy d o l i n i i kapłańskiej, zaś Jezus do k r ó l e w s k i e j . J a n j e s t p r o r o k i e m ż y j ą c y m na puszczy, n o s i skóry zwierząt, ż y w i się szarańczą i d z i k i m m i o d e m — j e s t c z ł o w i e k i e m N a t u r y . Jezus j e s t ogłaszany k r ó l e m , żyje w mieście, j e s t s y n e m cieś­ l i — j e s t w i ę c c z ł o w i e k i e m k u l t u r y . P o d d a j e się c h r z t o ­ w i z rąk J a n a a w ó w c z a s t a m t e n p o d p o r z ą d k o w u j e m u się. W końcu J a n g i n i e p r z e z ścięcie, co w S t a r y m T e s t a m e n c i e j e s t r o d z a j e m śmierci zastrzeżonym d l a k r ó ­ l ó w , p o d c z a s g d y Jezus zostaje uśmiercony j a k p r z e s ­ tępca. Ś m i e r ć J a n a j e s t s p o w o d o w a n a p r z e z spisek sek­ sualny n i k c z e m n y c h kobiet, natomiast kobiety z oto­ czenia Jezusa są c n o t l i w e , choć j e d n a z n i c h to była jawnogrzesznica". Dalsza analiza p r o w a d z i do w n i o s k u , że o b a j b o h a t e r o w i e zamieniają się r o l a m i , zaś o g ó l ­ n i e biorąc m i t chrześcijański o k a z u j e się n o w ą w e r s j ą z n a c z n i e wcześniejszej opowieści ż y d o w s k i e j o M e s j a ­ s z u : „ Z a u w a ż m y , że w p r o c e s i e d r a m a t y z a e j i k o n t e k s t h i s t o r y c z n y opowieści staje się c a ł k o w i c i e n i e i s t o t n y ; n i e m a t o w końcu z n a c z e n i a , czy c o k o l w i e k z t e g o w y d a r z y ł o się „ n a p r a w d ę " w h i s t o r i i . P r z e k a z m i t y c z ­ n y jest p r a w d z i w y w s w y c h własnych k a t e g o r i a c h . " (Structuralism in Social anthropology, w: Structuralism. An Introduction, O x f o r d 1972). S z k i c e L e a c h a n i e są m o ż e n i c z y m w i ę c e j niż i n t e ­ l i g e n t n y m i pomysłowym „ćwiczeniem z L e v i - S t r a u s s a " p r o w a d z o n y m d a l e j niż chciałby t o robić s a m m i s t r z , w sposób n a d z w y c z a j j a s n y , n a m a t e r i a l e d o b r z e n a m z n a n y m , bez u c i e k a n i a w dżunglę indiańskich m i t ó w . L e k t u r ę u r o z m a i c a z a b a w n y , k o l o k w i a l n y j ę z y k i czesie e f e k t y p i r o t e c h n i c z n e . P o w t a r z a j ą c e się złośliwości p o d adresem „ Ż a b o j a d a " mają c h y b a zatuszować i n t e l e k ­ tualną zależność od m i s t r z a . Zresztą L e a c h n i e j e s t w y r o z u m i a l s z y d l a s w y c h a n g i e l s k i c h kolegów, w ś r ó d których m i a ł niegdyś zasłużoną opinię e n f a n t t e r r i b l e . Jest o n zatem świetnym n a u c z y c i e l e m n a wstęp­ n y m k u r s i e s t r u k t u r a l i z m u ; j a k o podręcznik d l a k u r ­ santów można polecić j e g o Culture and Communication. The logic by which symbols are connected, 1976. N i e ­ zastąpiony do w p r o w a d z e n i a w metodę — s a m ją d o ­ kładnie w y t e s t o w a ł — ś w i a d o m j e s t j e j u r o k ó w a z a ­ r a z e m ograniczeń. A l b o w i e m „ m o ż e j e d n a k paść p y ­ t a n i e : j a k i j e s t cel t a k i e g o s t r u k t u r a l n e g o p o r ó w n a n i a ? Jeśli n a w e t d o w i e d z i o n e z o s t a n i e podobieństwo s c h e m a ­ t ó w — co t o n a m daje? N a t o p y t a n i e n i e m a m o d - �p o w i e d z i w p r o s t . Przyjemność jaką d a j e a n a l i z a s t r u k ­ t u r a l n a m a do pewnego stopnia c h a r a k t e r estetyczny. T a k j a k m a t e m a t y k c z u j e , że rozwiązanie eleganckie j e s t „ l e p s z e " niż n i e z g r a b n e r o z w i ą z a n i e t e g o s a m e g o p r o b l e m u , t a k i s t r u k t u r a l i z m u n i e można oceniać w ą s ­ k o , podług k r y t e r i ó w p r a k t y c z n y c h , w r o d z a j u : „czy t e n k i e r u n e k p r o w a d z i do jakichś użytecznych r e z u l t a ­ tów". Pokazanie elegancji „nieświadomych operacji umysłu l u d z k i e g o " samo w sobie j e s t wartością, n a w e t jeśli n i e z b y t d o b r z e w i e m y , co t o za c z y n n i k działa j a k o ów „umysł l u d z k i " . J.S.W. CLAUDE LEVI-STRAUSS S t r a u s s ( u r . 1908) n i e j e s t oczywiście t w ó r c ą s t r u k t u ­ r a l i z m u (początek tego n u r t u w n a u c e z w y k ł o się r a ­ czej w i ą z a ć z pośmiertną edycją w y k ł a d ó w F e r d y n a n ­ da d e S a u s s u r e ' a — Cours de linguistique générale, 1916; o r a z z p r a c a m i j ę z y k o z n a w c ó w ze szkoły ge­ n e w s k i e j i koła p r a s k i e g o ) ; n i e j e s t r ó w n i e ż p r e k u r s o ­ r e m z a s t o s o w a n i a m e t o d y t y p u s t r u k t u r a l n e g o do badań nad dyskursem m i t y c z n y m (tu wyprzedza go choćby Włodzimierz Propp). A j e d n a k przełom strukturalny w e t n o l o g i i ( i szerzej: w n a u k a c h społecznych) w i ą ­ z a n y j e s t zawsze i j e d n o z n a c z n i e z n a z w i s k i e m L é v i -Strauss. Bodaj najpełniejszego wyjaśnienia tego p o ­ z o r n e g o p a r a d o k s u d o s t a r c z a n a m artykuł s a m e g o C l a u de'a L é v i - S t r a u s s a Struktura i forma. Refleksje nad dziełem Włodzimierza Proppa („International Journal of S l a v i c L i n g u i s t i c s a n d P o e t i c s " t . I I I — 1930). Cóż zarzuca w n i m f r a n c u s k i antropolog a u t o r o w i M o r ­ f o l o g i i bajki? — P r z e d e w s z y s t k i m połoiwiczność, za­ t r z y m a n i e się n a p o z i o m i e z b y t b l i s k i m e m p i r i i , b r a k k r o p k i n a d „ i " . P r z y j m u j ą c koncepcję zawartą w Ant­ ropologii strukturalnej są t o bez wątpienia zarzuty zasadne. „ P i r a m i d a p o j ę c i o w o - m e t o d o l o g i c z n a " struktu­ r a l i z m u w jego post^straussowskim w y d a n i u przedsta­ w i a się b o w i e m następująco: 1 a. zasada opozycji (inwersji) zasada m e d i a c j i b. zbiór p a r o p o z y c j i elementów m e d i a c y j n y c h (konotacji) c. dcnotacje elementów opozycyjnych i mediacyjnych d. układy wybranych desygnatów — mitemów e. kombinacje i przetworzenia uzyskanych mitemów (fabuły, w i e r z e n i a , p r z e ś w i a d c z e n i a ) I n n y m i słowy ostatecznym odniesieniem jest d l a Lévi- S t r a u s s a u m y s ł l u d z k i i p r o c e s y myślenia ( t u w s p i e r a go w y d a t n i e J e a n Piaget), z k t ó r y c h , a ściślej — z i c h odzwierciedlenia w u n i w e r s a l i a c h językowych (Roman J a k o b s o n , C h a r l e s F. H o c k e t t ) w y w o d z i o n p o d s t a w o w e p r a w a rządzące strukturą (a.). P r a w a t e , c z y raczej z a ­ sady, mają c h a r a k t e r p r a w d z i w o ś c i o w y — d o p i e r o w i ę c g d y za z m i e n n e z d a n i o w e p o d s t a w i o n e zostaną w i c h f u n k c j i zdaniowej konkretne zdania (elementy opozycyj­ ne), f u n k c j a przekształci się w z d a n i e (konkretną o p o ­ zycję). K a ż d a k u l t u r a o p e r u j e p r z y t y m s p e c y f i c z n y m (i w p e w n y m z a k r e s i e z m i e n n y m ) z e s t a w e m opozycji i e l e m e n t ó w m e d i a c y j n y c h (b.), p r z y c z y m każdy z c z ł o ­ n ó w o p o z y c j i i m e d i a c j e są d e n o t a t a m i z b i o r u d e s y g n a ­ t ó w ( c ) , k t ó r e z k o l e i łączą się w m i t e m y (d.) — b u d u ­ lec w s z e l k i e j fabuły (e.). T y m c z a s e m W ł o d z i m i e r z P r o p p ograniczył się w s w o i c h a n a l i z a c h d o t r z e c h niższych pięter (c., d., e.), c z y l i — j a k pisze A n n S h u k m a n — „sformalizował o n s c h e m a t s y n t a g m a t y c z n y b a j k i , j e d ­ nakże n i e s f o r m a l i z o w a ł p o z i o m u p a r a d y g m a t y c z n e g o " ; wskazał drogę, j e d n a k n i e ośmielił się l u b n i e m ó g ł ( t r z e b a pamiętać, że k o n c e p c j a o p o z y c j i f o n o l o g i c z n e j d o ­ p r a c o w a n a została p r z e z M i k o ł a j a T r u b e c k i e g o już p j p o w s t a n i u Morfologii bajki) pójść nią do końca. Istota dokonanego przez C l a u d e LéviiSraussa p r z e ­ łomu zasadzałaby się w i ę c n a k o n s e k w e n c j i uogólnienia i w y m i a r z e a m b i c j i poznawczych? Zapewne. Wszakże r ó w n i e , jeśli n i e b a r d z i e j i s t o t n y m osiągnięciem a u t o r a Myśli nieoswojonej wydaje się u c z y n i e n i e z owych ogólnych z a s a d użytecznego praktycznie instrumentu analizy. W swojej „najczystszej" metodologicznie, w z o r ­ c o w e j p r a c y G i o s m a s e k ( L a voie des masques, Ge­ n è v e 1975) p i s z e o n : „ J a k ż e i l u z o r y c z n e są złudzenia, k t ó ­ r y m u l e g a p o dziś dzień w i e l u e t n o l o g ó w i h i s t o r y k ó w s z t u k i , iż m a s k a j e s t c z y m ś n a kształt r z e ź b y , czy o b r a ­ z u i m o ż e być i n t e r p r e t o w a n a s a m a w sobie, p o p r z e z t o co w y o b r a ż a l u b p r z e z s w o j e z a s t o s o w a n i a d e k o r a ­ cyjne i r y t u a l n e . M a s k a b o w i e m n i e istnieje sama w so­ b i e lecz o d w o ł u j e się z a w s z e d o i n n y c h m a s e k r z e c z y w i ­ s t y c h l u b p o t e n c j a l n y c h , k t ó r e m o g ł y b y ją zastąpić. (...) Sens m a s k i n i e t k w i w i ę c w t y m , co o n a p r z e d s t a w i a , lecz w t y m , co przeobraża, c z y l i w t y m w ł a ś n i e p r z e c i w c z e m u ( w z a m i a n za co) p r z e d s t a w i a . P o d o b n i e j a k m i t , m a s k a jednocześnie o z n a j m i a i z a p r z e c z a ; r ó w n i e i s t o t ­ n e j e s t w n i e j t o co u k a z u j e j a k i t o , co w y k l u c z a " . N a dobrą s p r a w ę j e s t t o w ł a ś c i w i e bezpośredni w y k ł a d 1. zasady, i ż k a ż d y k o n k r e t n y m i t e m d a n y n a m w r z e c z y ­ wistości k u l t u r o w e j j e s t t y l k o j e d n y m z m o ż l i w y c h d e ­ sygnatów przynależnych d o u t a j o n e j d e n o t a c j i ; 2. k o n ­ cepcji opozycji nacechowanego w stosunku do nienacec h o w a n e g o ( M . T r u b e c k i ) . A j e d n a k dzięki t e m u w y k ł a ­ d o w i z j a w i s k o „ m a s k a " j a w i się n a g l e w zupełnie n o ­ w y m świetle. J a k zaś olśniewające i d e m a s k a t o r s k i e b y ­ w a o w o światło w y k a z a ł d o b i t n i e C l a u d e L é v i - S t r a u s s w L e totémisme aujourd' hui (tłum. p o l s k i e : Tote­ mizm, W a r s z a w a 1968). W i s z y s t k i e a r g u m e n t y , p r z y p o ­ m o c y k t ó r y c h r o z b i j a o n s t a r e k o n c e p c j e t o t e m i z m u są t u t a k ż e w g r u n c i e r z e c z y bezpośrednimi p o c h o d n y m i najogólniejszych z a s a d s t r u k t u r a l i z m u . I t a k t e z y R a y ­ monda F i r t h a , Jamesa Frazera i W i l l i a m a H . Riversa zostają o d r z u c o n e , g d y ż uwzględniają t y l k o p o j e d y n c z e człony o p o z y c j i — t y l k o t o , co t o t e m „przedstawia i o z n a j m i a " ; k o n c e p c j e A d o l p h u s a P. E l k i n a , gdyż i m p l i ­ kują przyjęcie klasyfikacji niedychotomieznej; teorie Bronisława Malinowskiego, gdyż zaprzeczają regule dwoistego c h a r a k t e r u z n a k u ( „ K a ż d y znak jest z j e d n e j s t r o n y — p o w i ą z a n i a m i ę d z y f o r m ą a stroną z n a c z e n i o ­ w ą — d o w o l n y , z d r u g i e j — po o b i e k t y w i z a c j i społecz­ nej — obowiązujący"). Tej ostatniej k o n t r o w e r s j i w a r t o poświęcić c h w i l ę u w a g i . B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i w i ą ż ą c zasady d o b o r u f o r m t o t e m ó w ze statystyką użytecznoś­ c i gospodarczej o d p o w i a d a j ą c y c h i m g a t u n k ó w z w i e r z ę ­ c y c h i roślinnych z a p r z e c z a — p o w t ó r z m y — r e g u l e d w o i s t e g o c h a r a k t e r u z n a k u , a ściślej t e j j e j części, k t ó ­ r a m ó w i o dowolności powiązania m i ę d z y formą i s t r o ­ ną znaczeniową z n a k u . W y k a z a n i e t e g o w i n n o już w ł a ś ­ c i w i e C l a u d e L é v i - S t r a u s s o w i wystarczyć. Tymczasem 110 I �d u b l u j e o n k r y t y k ę tez t w ó r c y f u n k e j o n a l i z m u ukazując i c h bezzasadność r ó w n i e ż w o p a r c i u o szczegółową a n a ­ lizę d a n y c h e m p i r y c z n y c h . Jakiż j e s t sens t e g o z a b i e ­ gu? — C z y ż b y poniósł a u t o r a Totemizmu polemiczny t e m p e r a m e n t l u b c h o d z i ł o m u o dodatkową, intymną s a ­ tysfakcję? — Satysfakcję, iż rzeczywistość k u l t u r o w a p o ­ twierdza r u d y m e n t a l n e założenia strukturalizmu? - A czemuż b y n i e ! W a r t o przecież z w r ó c i ć u w a g ę , ż e t a s i e m c o w e i p r z e ­ w a ż n i e dość mało j a s n e ( w P o l s c e m . i n . : J e r z y K m i t a , M i e c z y s ł a w A . K r ą p i e c , A n t o n i B . Stępień, B o g d a n S u ­ c h o d o l s k i ) , żeby n i e wspominać o k o m p l e t n i e i g n o r a n c ­ k i c h , p o l e m i k i z dziełem C l a u d e Lévi-Straussa pozosta­ w a ł y z r e g u ł y n a e t a p i e f i l o z o f i c z n y c h i m p l i k a c j i stoso­ w a n e j przezeń m e t o d y . K o n k r e t n e , p a r e x e l l e n c e e m p i ­ r y c z n e s u k c e s y s t r u k t u r a l i z m u b y ł y i są n a d a l p o m i j a ­ ne w s t y d l i w y m m i l c z e n i e m przez przeciwników. A prze­ cież n i e odwołują się n a w e t do p o m n i k o w y c h M y t h o ­ l o g i q u e s ( P a r i s , t . I — 1964, t . I I — 1966, t . I I I — 1968, t. I V — 1971) — przedstawić można s z e r e g p r z y k ł a d ó w (np. a n a l i z a z j a w i s k a a w u n k u l a t u ) teoretycznego w y p r a ­ c o w a n i a przez Claude Lévi-Straussa m o d e l i z j a w i s k a n ­ tycypujących p r a w i d ł o w o rzeczywistość kulturową — osiągnięcie, k t ó r y m n i e może się pochwalić żaden z u p r z e d n i c h kierunków w etnologii. T r u d n o się w i ę c d z i w i ć , że w b r e w k r y t y k o m i p e w ­ n y m d r o b n y m n i e k o n s e k w e n c j o m wskazań m e t o d o l o g i c z ­ n y c h C l a u d e Lévi-Straussa p i e r w s z e p o k o l e n i e a n t r o p o ­ logii strukturalnej (m. i n . : L u c de Heusch, Jean-Marie A u z i a s , B e r n a d e t t e B û c h e r ) poszło d o k ł a d n i e śladami m i s t r z a lękając się j a k i c h k o l w i e k odstępstw, czy k o r e k t u r . N u r t t e n , acz n a d a l ż y w y w e t n o l o g i i f r a n c u s k i e j okazał się j e d n a k s t o s u n k o w o mało płodny i t w ó r c z y . S z y b k o n a t o m i a s t dało się stwierdzić, że d z i e ł o m e t o d o ­ l o g i c z n e C l a u d e L e v i - S t r a u s s a w c h o d z i z łatwością w z w i ą z k i z k o n c e p c j a m i p o k r e w n y m i , p r z e z co s t a n o w i doskonałą platformę do d o s k o n a l e n i a narzędzi p o z n a w ­ czych i a p a r a t u r y pojęciowej. J a k jest t o w y k o r z y s t y ­ w a n e w s k a z u j e poniższy s c h e m a t r o z w o j u s t r u k t u r a l i z ­ m u , o p a r t y na a r t y k u l e Pierre M a r a n d y Strukturalism in Cultural Anthropology (1979): -I81B3 [3 W y d a j e się, że pobieżny n a w e t przegląd t e g o s c h e ­ m a t u upoważnia d o d w ó c h w n i o s k ó w : 1. W r o z w o j u e t ­ n o l o g i i dzieło C l a u d e L e v i - S t r a u s s a z a j m u j e m i e j s c e c e n ­ t r a l n e i k l u c z o w e ; 2. P o s z u k i w a n i a strukturalistów w y ­ szły już dziś d a l e k o p o z a j e g o u s t a l e n i a . N i e d o p r z y j ę ­ c i a j e s t w i ę c d y s k u s j a ze s t r u k t u r a l i z m e m ograniczająca się do d o r o b k u a u t o r a Smutku Tropików; z drugiej j e d n a k i s t r o n y n i e m a bez n i e g o s t r u k t u r a l i z m u . I d ł u g o 120 jeszcze d l a każdego, k t o chciałby pozyskać r u d y m e n ­ tarną choć w i e d z ę o t y m k i e r u n k u w e t n o l o g i i Mytyhologiąues, Antropologia strukturalna I i I I , Myśl nieoswojona, czy Totemizm będą l e k t u r a m i podstawo­ w y m i i niezbędnymi. A skądinąd — j a k ż e s c h o l a r s k i m i mdłym słowem jest „lektura", g d y m o w a o w s p a n i a ­ łej i n t e l e k t u a l n e j p r z y g o d z i e . L. ELEAZAR MOJSIEJEWICZ S. MIELETYŃSKI M i e l e t y ń s k i w y b i t n y współczesny r a d z i e c k i f o l k l o r y s t a i literaturoznawca o etnologicznej, strukturalistycznej orientacji, profesor moskiewskiego I n s t y t u t u L i t e r a t u r y Światowej i m . M . Gorkiego A k a d e m i i N a u k ZSRR. E w o l u c j a m e t o d o l o g i c z n a M i e l e t y ń s k i e g o układa się j a k b y w następny o d c i n e k s p i r a l i , której p o p r z e d n i f r a g ­ m e n t zakreśliły, o m a w i a n e w o d d z i e l n y m haśle, p r a c e W . P r o p p a . U c z o n y t e n s t a r t u j e w końcu l a t 5 0 - t y c h z p o d o b n y c h p o z y c j i , n a j a k i c h t a m t e n kończy w ó w c z a s swe najważniejsze p r a c e , b y później — aż p o dzień d z i ­ siejszy — w e własny o r y g i n a l n y sposób, w d u c h u s t r u k ­ t u r a l n y m nawiązywać do pierwszego prekursorskiego dzieła P r o p p a . Skądinąd już w s w y c h w c z e s n y c h p u b l i ­ kacjach f o l k l o r y s t y c z n y c h (Gieroj wolszebnoj skazki Proischożdienie obraza, M o s k w a 1958) z w r a c a M i e l e t y ń ­ s k i u w a g ę n a m o t y w y i p o s t a c i e , które później p r z e a n a ­ l i z u j e ze s t r u k t u r a l n e g o p u n k t u w i d z e n i a ( n p . b a j k o w a „socjologia r o d z i n y " a l b o postać m i t o l o g i c z n e g o oszu­ sta — „ t r i c k s t e r a " ) . D o m i n u j e j e d n a k w j e g o p r a c a c h m y ś l e n i e h i s t o r y c z n e z t y m s a m y m co u P r o p p a a k c e n ­ t o w a n i e m m o m e n t u przełomu e p o k j a k o c h w i l i n a r o ­ d z i n b a j k o w y c h m o t y w ó w : „bajka została z r o d z o n a n i e p r z e z społeczeństwo r o d o w e , a l e p r z e z j e g o rozpad" (tamże, s. 256). J e j p o s t a c i e — m a c o c h a , pasierbica, s i e r o t a — są t y p o w y m i p o s t a c i a m i o k r e s u r o z p a d u w s p ó l ­ noty pierwotnej, naruszenia demokratycznej równości j e j członków; w epoce p o p r z e d n i e j postać n p . m a c o c h y b y ł a b y przecież n i e m o ż l i w a , ze w z g l ę d u n a i s t n i e n i e zbiorowości k l a s y f i k a c y j n y c h m a t e k (Mieletyń­ s k i p r z y j m u j e t u o c z y w i ś c i e koncepcję „stadialności") W t y m też d u c h u k o r y g u j e r y t u a l i s t y c z n e u p r o s z c z e n i a p o p r z e d n i k ó w : „ B a j k a n i e w y r a s t a z obrzędu, j a k t o przyjmują S a i n t y v e s i R a g l a n (...) b o h a t e r b a j k i n i e j e s t n o w y m w c i e l e n i e m b o g a , s z a m a n a , świętego i t p . B o h a t e r e m b a j k i z o s t a j e t e n , k t o b y ł p i e r w s z ą ofiarą rozkła­ d u r o d u , k t o h i s t o r y c z n i e został p o k r z y w d z o n y w r e z u l ­ t a c i e przejścia o d r o d u d o r o d z i n y . . . " (tamże, s. 11—14). Jakaż t o różnica w o b e c f o r m a l i s t y c z n e j t e z y Proppa z Morfologii bajki, który sieroctwo bajkowego bohate­ r a wyjaśniał t y m , że śmierć r o d z i c ó w j e s t p o p r o s t u spotęgowaną formą, zapoczątkowującą akcję funkcją i c h odejścia. Już w k r ó t c e j e d n a k p o d e j m u j e analizę s t r u k t u r a l no-formalną; j e j r e z u l t a t e m j e s t n o w y m o d e l s y n t a g m a t y k i b a j k i m a g i c z n e j , l a p i d a r n i e j i s z y , operujący b a r d z i e j a b s t r a k c y j n y m i k a t e g o r i a m i aniżeli m o d e l P r o p p a . P r z e d ­ s t a w i a n y j e s t o n w l i c z n y c h p u b l i k a c j a c h , z których część p o w s t a j e w e w s p ó ł p r a c y z p r z e d s t a w i c i e l a m i n o ­ w e j f a l i s e m i o t y k ó w k u l t u r y , co z a p e w n e p r z y c z y n i a się do większej f o r m a l i z a c j i w y n i k ó w ( p a t r z n p . G . M i e ­ letyński, S. N i e k l u d o w , E. N o w i k , D . Segal, Problemy strukturnogo opisania wolszebnoj skazki ( w : ) Trudy po znakowym sistiemam, t . I V , T a r t u 1969). W e d l e t e g o s c h e m a t u n a strukturę b a j k i n a p o z i o m i e t e m a t u skła­ dają się t r z y s p r a w d z i a n y j a k i m p o d d a w a n y jest k o l e j n o b o h a t e r , z d o b y w a j ą c y p o przejściu każdego t a ­ k i e g o t e s t u b a j k o w ą wartość, umożliwiającą m u p o k o ­ n a n i e następnego; s p r a w d z i a n y ułożone są h i e r a r c h i c z ­ n i e a o s t a t n i p r o w a d z i d o u z y s k a n i a wartości k o ń c o w e j �(małżeństwo z księżniczką). Traktując j a k o p u n k t w y j ­ ścia „ s p r a w d z i a n " z t o w a r z y s z ą c y m m u z d o b y c i e m l u b utratą „ w a r t o ś c i " M i e l e t y ń s k i n a w i ą z u j e d o Proppowskiego u s t a l e n i a b i n a r n e g o c h a r a k t e r u f u n k c j i , wycho­ d z i n a t o m i a s t p o z a t a m t e n s c h e m a t stwierdzając h i e rairohiczność o b y d w ó c h testów. W o p a r c i u o u s t a l e n i a f o r m a l n e w n o s i coraz t o p r e ­ cyzyjniejsze k o r e k t u r y do t e z y o p r o s t y m , i n i c j a c y j n o -mitologicznym rodowodzie baśni. Podkreśla f a k t , że o i l e w n i e z r ó ż n i c o w a n y m f o l k l o r z e a r c h a i c z n y m (z j e ­ d y n y m z n a n y m t a m p o d z i a ł e m : n a m i t y j a k o opowieści p r a w d z i w e i na p r y m i t y w n e b a j k i mitologiczne) s t r u k ­ t u r y o b u t y p ó w u t w o r ó w są j e d n a k o w e , t o już n a d r o ­ dze d o r o z w i n i ę t e j . k l a s y c z n e j p o s t a c i baśni m a g i c z n e j , dokonać się musiało r a d y k a l n e przesunięcie s t r u k t u r y , „ p r z e g r u p o w a n i e " z a r ó w n o w o b r ę b i e s y s t e m u wartości j a k i w układzie s y n t a g m a t y c z n y m t e k s t u . P o d s t a w o w e przeciwieństwo między baśnią a m i t e m i d e n t y f i k u j e M i e l e t y ń s k i j a k o opozycję indywidualny / zbiorowy. O i l e m i t d o t y c z y l o s u „ l u d z k o ś c i " ( t a k j a k w i d z i a ł ją członek g r u p y p l e m i e n n e j ) t o bajkę i n t e r e s u j e j e d y n i e los j e d n o s t k i . M i t o p e r u j e p o d s t a w o w y m i j e d n o s t k a m i k l a s y f i k a c j i n a p o z i o m i e m a k r o k o s m i c z n y m , t w o r z ą c swą szczególną „ f i z y k ę " c a ł o ś c i o w e g o o b r a z u świata, g d z i e poszczególne k o d y są w z a j e m n i e przekładalne (tożsamość elementów znaczeniowych dostarczanych m . i n przez poszczególne zmysły: góra/dół = męski/żeński = s u r o ­ w y / g o t o w a n y i t d . ) . N a t o m i a s t c e l e m baśni n i e j e s t w c a ­ le w y j a ś n i a n i e m e c h a n i k i świata a j e d y n i e p r z e d s t a w i e ­ n i e l o s u b o h a t e r a j a k o ciągu k o l e j n o pokonywanych przeszkód. W porównaniu z m i t e m j e s t w i ę c bajka u p r o s z c z o n a d o m i k r o k o s m o s u społecznego, w k t ó r y m z a m i a s t o p o z y c j i t e n świat / z a ś w i a t y p o j a w i a się k o n t ­ rast d o m / las a z a m i a s t p a r y m i t o l o g i c z n e j swój / obcy — podział n a w ł a s n e i c u d z e k r ó l e s t w o a l b o też k o n f l i k t w obrębie rodziny, bohatera i b r a c i . B i n a r n e k l a s y f i k a ­ cje, j a k i e o c z y w i ś c i e występują r ó w n i e ż w b a j c e są t u w zupełności p o d p o r z ą d k o w a n e z a s a d n i c z e m u p o d z i a ł o ­ w i n a świat d o b r a i zła, s p r z y m i e r z e ń c ó w i p r z e c i w n i ­ ków. P o s t ę p o w a n i e b a j k o w y c h p o s t a c i n i e j e s t orga­ n i z o w a n e w e d ł u g zasad m a g i o z n o - w i e r z e n i o w y c h , a l e w z g o d z i e ze s p e c j a l n y m i „ r e g u ł a m i g r y " , o b o w i ą z u j ą c y m i w bajce, a mającymi zasadniczo charakter moralno- a t y c z n y , k t ó r e t o w z g l ę d y n i e o d g r y w a j ą w m i c i e żad­ nej roli, podobnie j a k i charakterystyczne d l a b a j k i współczucie d l a p o k r z y w d z o n e g o bohatera, zaintereso­ w a n i e kompensacją. M i t j e s t , w odróżnieniu od bajki, antypsyohologiczny. Z etnograficznego p u n k t u w i d z e n i a szczególnie i n ­ teresujące są u s t a l e n i a M i e l e t y ń s k i e g o n a t e m a t roli obrzędu w e s e l n e g o w baśni. W m i c i e , jeśli n a w e t w y ­ stąpi z a w a r c i e małżeństwa, t o t y l k o j a k o środek do z d o ­ b y c i a o s t a t e c z n y c h c e l ó w a l b o osiągnięcia pożądanego stanu równowagi n a i n n y c h poziomach (wyrażanych w różnych k o d a c h , n p . k l i m a t y c z n y m a l b o ż y w n o ś c i o w y m : m a ł ż e ń s t w o b o h a t e r a p o w o d u j e zmianę p o g o d y a l b o o b ­ fitość p o ż y w i e n i a ) ; w baśni j e s t o d w r o t n i e : z d o b y w a n e k o l e j n o środki m a g i c z n e n i e mają wartości a b s o l u t n e j , służą j e d y n i e zbliżeniu b o h a t e r a i j e g o w y b r a n k i . Stąd biorą się różnice w s c h e m a c i e s y n t a g m a t y c z n y m t e k ­ stów; m i t u m i e s z c z a w e s e l e w środku, b a j k a — n a koń­ c u , b r a k t e ż w m i c i e c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a b a j k i ze­ s t a w i e n i a s p r a w d z i a n u wstępnego i zasadniczego. M i e ­ letyński s u g e r u j e , że w społeczeństwach a r c h a i c z n y c h obrzędy w e s e l n e ustępują p o d w z g l ę d e m z n a c z e n i a i r o z ­ w o j u f o r m y obrzędom p l e m i e n n e j i n i c j a c j i , która d o m i ­ nuje w p i e r w o t n y m folklorze. Wraz z przechodzeniem — j a k t o m i a ł o m i e j s c e w najpełniejszej p o s t a c i w E u ­ r o p i e — o d układu r o d o w o - p l e m i e n n e g o do b a r d z i e j z i n ­ d y w i d u a l i z o w a n y c h f o r m życia społecznego z a n i k a o g ó l - n o p l e m i e n n a i n i c j a c j a , zaś z n a c z e n i a n a b i e r a j e d n o s t ­ k o w e z n a t u r y rzeczy wesele. T a k więc „rytualnym ek­ w i w a l e n t e m klasycznej f o r m y b a j k i jest raczej wesele — rytuał młodszy i b a r d z i e j z i n d y w i d u a l i z o w a n y w p o ­ r ó w n a n i u z inicjacją, z którą częściowo j e s t z w i ą z a n y g e n e t y c z n i e , t a k iż j e s t część p r a w d y w t w i e r d z e n i u , , że inicjacja istanowi r y t u a l n y e k w i w a l e n t m i t u i archaicz­ n y c h f o r m b a j k i , w e s e l e zaś — r o z w i n i ę t e j baśni m a ­ g i c z n e j " (Poetika mifa, M o s k w a 1976, s. 267). I n i c j a c j a t w o r z y jądro, w e s e l e — o b r a m o w a n i e b a j k i m a g i c z n e j . Do porównywania f o l k l o r u europejskiego i p l e m i e n ­ n e g o u p r a w n i a M i e l e t y ń s k i e g o głęboka, f i l o l o g i c z n a z n a ­ jomość a r c h a i c z n y c h tekstów. Jest z a r ó w n o e d y t o r e m b a ­ jek australijskich j a k i badaczem staroskandynawskiej p o e z j i e d d y c z n e j . A n a l i z u j ą c mitologiczną systemowość Eddy ustala w niej cztery podsystemy: d w a przestrzen­ ne ( m o d e l p i o n o w y i p o z i o m y ) i d w a c z a s o w e ( e t i o l o ­ giczny i eschatologiczny). C i sami bogowie i istoty m i ­ t y c z n e p r z e j a w i a j ą się różnie w k a ż d y m z p o d s y s t e m ó w : w w e r t y k a l n y m p r z e c i w s t a w i e n i u są p o t w o r e m e h t o n i c z n y m , w horyzontalnym — wielkoludem, przy czym w pierwszym z n i c h mediacyjną „ s z a m a ń s k ą " rolę g r a O d y n , w d r u g i m zaś t a k i m pośrednikiem — t r i c k s t e r e m jest L o k i . S t r u k t u r a l n a analiza postaci „mitologicznego szalbie­ r z a " , t r i c k s t e r a , z a j m u j e w p r a c a c h Mieletyńskiego w i ­ d o c z n e m i e j s c e . Szczególnie o b f i t e p o l e badań s t a n o w i archaiczny f o l k l o r ludów paleoazjatyckich (Czukczów, K a m c z e d a ł ó w i i n . ) g d z i e cały c y k l e p i c k i , złożony z m i ­ tów i bajek mitologicznych, z b u d o w a n y jest wokół p o ­ staci K r u k a . Ta charakterystyczna postać, analizo­ w a n a r ó w n i e ż p r z e z L e v i - S t r a u s s a n a m a t e r i a l e północ­ n o a m e r y k a ń s k i m — także j a k o K o j o t i i n . — z r a c j i s w e j l o g i c z n e j pośredniości (padlinożerca, a w i ę c m e ­ d i u j e m i ę d z y roślinożerczymi a d r a p i e ż c a m i , p t a k n i e p r z e l o t n y , całoroczny, a w i ę c pośredniczy m i ę d z y zimą a wiosną) o k a z u j e się być u n i w e r s a l n y m m e d i a t o r e m m i ę d z y członami najróżniejszych opozycji binarnych: męskim i żeńskim, g ł o d e m i sytością, wodą słoną i s ł o d ­ ką i t d . , co w m i c i e w y r a ż o n e j e s t w różnych k o d a c h — żywnościowym, erotycznym, meteorologicznym i t d . Sta­ nowiące jądro b a j k o w o - m i t o l o g i c z n y c h przekazów oszu­ kańcze t r i c k i k r u k a (mające n a c e l u uśmierzenie głodu n p . p r z e z z m i a n ę płci i n o w e m a ł ż e ń s t w o a l b o p n e z s t w o r z e n i e żywności z antyniateriałów, o d p a d ó w i t d . — są parodią j e g o w ł a s n y c h działań j a k o h e r o s a k u l t u r o ­ wego i szamana. Mieletyński analizuje m i t y c y k l u K r u k a w e właści­ w y s o b i e d w o j a k i sposób — s y n t a g m a t y c z n i e i p a r a d y gmatycznie. Pod względem s y n t a g m a t y c z n y m stwierdza dwuczęściową strukturę k o m p o z y c j i ( n p . d w a k o l e j n e małżeństwa K r u k a ) p r z y c z y m t e j dwoistości układu odpowiadają p a r a d y g m y s e m a n t y c z n e : m a ł ż e ń s t w o egzoi e n d o g a m i o z n e , n i e b o i z i e m i a , i s t o t y szkodzące i i s t o ­ t y dostarczające żywność. P o d s u m o w a n i e t y c h p r a c p r z y ­ n o s i najświeższa książka, d e d y k o w a n a Levi-Straussowi: Paleoziatskij mifołogiszeskij epos. Cikł Worona, Mo­ s k w a 1979. Referuję t u t y l k o m n i e j znane prace Mieletyńskie­ go, a l b o w i e m j e g o dzieło życia, Poetika mifa Moskwa 1976, b ę d z i e n i e b a w e m dostępne p o p o l s k u . Dostępność n i e c h oznacza t u z a r a z e m przystępność; s k o r o M i e l e t y ń ­ s k i z e s t a w i a n y b y ł dotąd tylekroć z L e v i - S t r a u s s e m , n a ­ leży w r e s z c i e p o w i e d z i e ć , ż e t y m co i c h z d e c y d o w a n i e różni — poza k r y t y c y z m e m M i e l e t y ń s k i e g o w o b e c p r z e ­ c i w s t a w i a n i a h i s t o r i i s t r u k t u r z e — j e s t właśnie u m i e ­ jętność j a s n e g o p i s a n i a . Poetika mifa t o książka s y n ­ tetyzująca współczesną w i e d z ę o m i c i e porządkująca p o d ­ s t a w o w e pojęcia j e g o a n a l i z y . W o p a r c i u o mitologię całego świata a u t o r p r z e d s t a w i a zasadnicze r o d z a j e m i - 121 I �t ó w , i c h strukturę, relację m i t u do rytuału i o b u t y c h e l e m e n t ó w do f o l k l o r u . A p r z y t y m M i e l e t y ń s k i j e s t t u n i e t y l k o i n i e t y l e e t n o l o g i e m czy folklorystą, i l e l i t e raturoznawcą, który w s k a z u j e , że d a w n a m i t o l o g i a z a ­ w a r ł a w sobie początki z a r ó w n o w y o b r a ż e ń r e l i g i j n o - f i l o z o f i e z n y c h j a k też — stąd tytuł książki — n o w o ż y t ­ nej l i t e r a t u r y pięknej. Siedzi t e n związek od zarania g a t u n k u powieściowego — „powieść w y c h o w a n i a " p r z e d ­ s t a w i a p e r y p e t i e dojrzewającego bohatera n a podobień­ stwo i n i c j a c j i . Mieletyński d a l e k i jest od swych p o ­ p r z e d n i k ó w z r y t u a l n o - m i t o l o g i o z n e j szkoły k r y t y k i l i ­ teraturoznawczej: „zbieżne e l e m e n t y w powieści X I X w i e k u i w t r a d y c j a c h a r c h a i c z n y c h stanowią nieko­ niecznie „przeżytki", n a w e t w r o z u m i e n i u J u n g o w s k i m , a l e raczej p e w n e wspólne f o r m y myśli, przeżycia, w y o ­ brażenia, w s t o s u n k u do których o b r a z y m i t y c z n e są t a k i m s a m y m w a r i a n t e m szczegółowym j a k i realistycz­ n e " ( t a m ż e s. 283). Szczególnie w n i k l i w i e a n a l i z u j e M i e l e t y ń s k i t w ó r ­ czość dwóch ś w i a d o m i e n a w i ą z u j ą c y c h d o f o r m y m i t u p i s a r z y X X w i e k u : T . M a n n a i J . J o y c e ' a , czerpiących zresztą ś w i a d o m i e z „ m i t o t w ó r c z e g o " n u r t u w ó w c z e s ­ n e j n a u c e . Fascynująco p r z e p r o w a d z o n e j e s t zwłaszcza o d s z u k i w a n i e s y m b o l i k i i n i c j a c j i w Czarodziejskiej gó­ rze. M i e l e t y ń s k i z w r a c a naszą u w a g ę n a t a k i e d e t a l e j a k s c h o d y , k t ó r y m i b o h a t e r p o w i e ś c i zstępuje do r e n t ­ g e n o w s k i e j prześwietlarni i w i ą ż e t o z m o t y w e m ini­ c j a c y j n y c h w i z j i r o z k a w a ł k o w a n i a ciała w d o l n y m ś w i e ­ cie. A n a l i z a t a j e s t w s p a n i a ł y m p r z y k ł a d e m j a k uważ­ ne, etnologiczne odczytywanie wnieść m o ż e do dzieła n i e d o s t r z e g a l n e d l a l a i k a treści, a w i ę c ogólniej, że w i e ­ dza e t n o l o g i c z n a — n a którą z ł o ż y ł y się w s z y s t k i e w y ­ m i e n i o n e a n a l i z y m o t y w ó w — m o ż e pogłębić nasze r o ­ z u m i e n i e największych dzieł k u l t u r y współczesnej, b y ­ najmniej nie ludowej. Prace Mieletyńskiego, p o d o b n i e j a k Proppa, prze­ rzucające p o m o s t między etnografią a f o l k l o r y s t y k ą c . y l i t e r a t u r o z n a w s t w e m rozszerzają n i e z m i e r n i e p o l e b a ­ d a w c z e e t n o l o g i i , choć z a r a z e m w y r a ź n i e ostrzegają, w j a k i m z a k r e s i e i p o d j a k i m i t y l k o w a r u n k a m i można w tę n o w ą materię wkroczyć. J.S.W. LA NOUVELLE HISTOIRE „Nie m a historii materialnej i historii ducha, nie m u h i s t o r i i g o s p o d a r c z e j i h i s t o r i i społecznej, n i e m a h i ­ s t o r i i p o l i t y c z n e j i h i s t o r i i k u l t u r y . Jest t y l k o p o p r o ­ s t u h i s t o r i a , h i s t o r i a w s w o j e j jedności". — T o w e z ­ w a n i e do h i s t o r i i t o t a l n e j pochodzące z w y g ł o s z o n e g o w 1941 r. w y k ł a d u M a r k a B l o c h a j e s t m o ż e n a j l a p i d a r n i e j s z y m s t r e s z c z e n i e m p r o g r a m u przodującego dziś îa świecie n u r t u r o z u m i e n i a i u p r a w i a n i a h i s t o r i i — t z w Nouvelle Histoire, czyli N o w e j H i s t o r i i . Wynikają bo­ w i e m z tego w e z w a n i a — p r o g r a m u d w a c o n a j m n i e j g e ­ n e r a l n e p o s t u l a t y : 1. h i s t o r y k dążący do u k a z a n i a i n ­ t e g r a l n e g o o b r a z u d z i e j ó w n i e m o ż e się ograniczać do o d n o t o w y w a n i a zmienności, o p i s y w a n i a b i e g u zdarzeń, lecz zauważać m u s i także p r z e s z k o d y i granice owej zmienności — zauważać m u s i t r w a n i e ; 2. spostrzegać i analizować w i n i e n n i e t y l k o to co b y ł o (jest) p r z e z ludzkość r e a l i z o w a n e świadomie a l e r ó w n i e ż , c z y r a c z e j p r z e d e w s z y s t k i m , d z i e j e nieuświadamianych f o r m r z e ­ czywistości społecznej. Przykładem n i e z w y k l e precyzyjnej i jednocześnie s p e k t a k u l a r n e j r e a l i z a c j i t y c h postulatów j e s t a r c y d z i e ­ ło F e r n a n d a B r a u d e 1 a Morze Śródziemne i świat śródziemnomorski w epoce Filipa I I (t. I — Gdańsk 1976, t . I I — G d a ń s k 1977). Już s a m o s f o r m u ł o w a n i e t y tytułu w s k a z u j e n a n o w a t o r s k i , a n a w e t rewolucyjny 122 c h a r a k t e r t e j p r a c y ; z dwóch w y m i e n i o n y c h w n i m b o ­ h a t e r ó w — m o r z a i króla, w ł a ś n i e m o r z e łączące l u d y żyjące n a j e g o b r z e g a c h u z y s k u j e pierwszeństwo. W p i e r w s z y m rzędzie a n a l i z u j e b o w i e m F e r n a n d B r a u d e l o w e t r w a ł e s t r u k t u r y , które w sposób n i e u ś w i a d o m i a n y p r z e z społeczeństwa i j e d n o s t k i t w o r z ą i m o k r e ś ­ l o n e w a r u n k i i wyznaczają z a k r e s możliwości r o z w o j u . Do t a k i c h zaś s t r u k t u r należy m i ę d z y i n n y m i kształt środowiska g e o g r a f i c z n e g o śródziemnomorskiego świata. Później d o p i e r o o d w o ł u j e się d o k o n i u n k t u r a w i ę c t e n d n e c j i z m i a n społecznych; t e n d e n c j i , których z a k r e s c h r o n o l o g i c z n y j e s t już w d z i e l e F e r n a n d a B r a u d e l a d a ­ t o w a n y , które wykazują j e d n a k stabilność wystarczają­ cą b y „ w y p e ł n i ć " czas i europejską (po 1579) przestrzeń władztwa F i l i p a I I . N a t y m wreszcie t l e rozpatruje francuski historyk z d a r z e n i a — ową barwną i m i ­ gotliwą m o z a i k ę poszczególnych faktów, g d z i e p r z y p a ­ d e k n a j b a r d z i e j zaskakujące p r o w o k u j e niespodzianki, g d z i e j e d n o s t k i kochają się i umierają, w y k a z u j ą p o d ­ łość i o d w a g ę , piszą k r o n i k i i planują p o l i t y c z n e w o l t y n i e ś w i a d o m e zgoła istotności w p ł y w u j a k i s t r u k t u r y i k o ­ n i u n k t u r y w y w i e r a j ą n a i c h postępowanie, u c z u c i a , r o ­ z u m i e n i e świata... I to n a t y m w ł a ś n i e piętrze zdarzeń s y t u u j e się s a m p r a c o w i t y i n i e u f n y , d r o b i a z g o w y i asce­ t y c z n y F i l i p I I . F i l i p I I d a l e c e m n i e j interesujący h i s t o ­ r y k a niż m o r z e . F i l i p I I — j e d n o s t k a . B r o n i s ł a w G e r e m e k i W i t o l d K u l a w e w s t ę p i e do polskiego wydania Morza Śródziemnego... zwracają słusznie u w a g ę , b y b r a u d e l o w s k i e j t r i a d y : s t r u k t u r y — k o n i u n k t u r y — z d a r z e n i a : n i e rozumieć j a k o d e t e r m i ­ nistycznego układu p r z y c z y n o w o - s k u t k o w e g o . I c h zda­ n i e m z n a c z e n i e t e j t r i a d y zasadza się p r z e d e w s z y s t k i m n a u k a z a n i u j a k „różne są w y m i a r y czasowe, różne t e m ­ p a d z i a n i a się w h i s t o r i i " . K o n f r o n t a c j a zaś t y c h róż­ n y c h w y m i a r ó w c z a s o w y c h p o z w a l a z a s a d n i e wykazać, „ ż e sprzeczność m i ę d z y synchronią a diachronią, m i ę d z y badaniem relacji u t r w a l o n y c h i statycznych niejako układów, o r a z b a d a n i e m z m i a n w r o z w o j o w y m ciągu c h r o n o l o g i c z n y m , o k a z u j e się p o z o r n a i n i e m a l b e z p r z e d ­ m i o t o w a " . I n n y m i słowy zasługą F e r n a n d a B r a u d e l a b y ­ łaby t u w p i e r w s z y m rzędzie r e a l i z a c j a p o s t u l a t u , k t ó r y oznaczyliśmy n a w s t ę p i e cyfrą 1. — „ w y k a z a n i u z siłą, ż e h i s t o r y k zmagający się z d i a l e k t y k ą różnorodnych czasów, b a d a n i e t y l k o z m i a n y w t o k u dziejów, lecz t a k ­ że t r w a ł o ś ć i " . P o z w ó l m y sobie j e d n a k rozszerzyć nieco przesłanie a u t o r a M o r z a Śródziemnego... S t r u k t u r y w jego rozu­ m i e n i u r z e c z y w i ś c i e n i e determinują k o n i u n k t u r , t e zaś z k o l e i zdarzeń. N i e determinują w t y m sensie, iż s t r u k ­ t u r y mają n i e j a k o c h a r a k t e r p r a w d z i w o ś c i o w y — n i e określają w i ę c i określać n i e mogą konieczności w y s t ą ­ p i e n i a j a k i e j k o l w i e k k o n k r e t n e j , poszczególnej k o n i u n k ­ t u r y . P o d o b n i e z układu k o n i u n k t u r n i e w y ł a n i a j ą się s a m e p r z e z się p r z e w i d y w a l n e z d a r z e n i a . Z d r u g i e j j e d ­ n a k s t r o n y wyznaczają s t r u k t u r y zakres koniunktur, (a k o n i u n k t u r y — z d a r z e ń ) które wystąpić mogą, t w o r z ą s u i g e n e r i s d e n o t a c j e , których k o n i u n k t u r y ( i o d p o w i e d d n i o — z d a r z e n i a ) są d e s y g n a t a m i . Oczywiście — j e s t to p a r a l e l a o t y l e nieścisła, iż poszczególne zdarzenie okazać się może n a t y l e w a ż k i e , że jego konsekwencją okażą się n a r o d z i n y n o w e j k o n i u n k t u r y . N i e z m i e n i a to j e d n a k f a k t u , iż w c h w i l i z a i s t n i e n i a z d a r z e n i e t o z a ­ w i e r a ć się musiało c a ł k o w i c i e w j e d n e j z istniejących k o n i u n k t u r l u b i c h układzie. T e zaś z k o l e i r o z p a t r y ­ w a ć się d a j a k o jedną z m o ż l i w o ś c i r e a l i z o w a n i a się struktury. Relacje wewnętrzne t r i a d y : s t r u k t u r y — k o ­ n i u n k t u r y — z d a r z e n i a odpowiadają w i ę c w o g r o m n e j m i e r z e z w i ą z k o m , k t ó r e R o l a n d B a r t h e s określa m i a n e m „relacji h o m o l o g i c z n y c h " . O c z y w i ś c i e r e l a c j e t e są z r e ­ g u ł y nieuświadamiane. �„ L u d z i e zawsze m i e l i w r a ż e n i e — pisze Fernand B r a u d e l w s z k i c u Historia i, nauki społeczne: długie trwanie (tłum. p o l s k i e w : Historia i trwanie, Warsza­ w a 1971), — że żyjąc w s w o i m czasie pojmują także z d n i a n a dzień j e g o p r z e b i e g . T a h i s t o r i a świadoma, j a s n a , w y d a j e się już o d d a w n a w i e l u h i s t o r y k o m t y l ­ k o c z ę ś c i o w y m ujęciem, j e d n y m z p a s m d z i e j ó w . L i n g ­ w i s t y k a n i e d a w n o jeszcze uważała, że w s z y s t k o można w y p r o w a d z i ć ze słów. H i s t o r i a zaś ż y w i ł a iluzję, że wszystko można wyprowadzić z wydarzeń. Niejeden z n a s z y c h współczesnych skłonny będzie u w i e r z y ć , ża o w s z y s t k i m z d e c y d o w a ł y p o r o z u m i e n i a w Jałcie czy P o c z d a m i e (...) T y m c z a s e m h i s t o r i a nieświadoma dzieje się poza t e r e n e m o ś w i e t l o n y m , poza t y m i błyskami f l e ­ szów. (...) P r z e w r ó t — gdyż j e s t t o p r z e w r ó t u m y s ł o w y — p o l e g a n a f r o n t a l n y m a t a k u na t e n o b s z a r zaciem­ n i o n y , n a p r z y z n a n i u m u coraz szerszego m i e j s c a o b o k — czy n a w e t k o s z t e m — w a r s t w y wydarzeniowej." J a k widać wyodrębnione przez nas na wstępie pos­ t u l a t y 1. i 2. — zauważania l o n g u e durée, c z y l i s t r u k ­ tur długiego t r w a n i a i uwzględniania „historii nie­ świadomej" są w ł a ś c i w i e dwojakim sformułowaniem jednej i t e j samej d y r e k t y w y . Człowiek m a b o w i e m skłonność d o nadwartościowania s p e k t a k u l a r n e j w a r s ­ twy zdarzeniowej przy jednoczesnym zapoznawaniu, czy n i e p o s t r z e g a n i u s t r u k t u r trwałych. U j a w n i a j ą c w i ę c n i e ś w i a d o m e , n a w e t jeżeli w y c h o d z i m y o d p o j e d y n c z e ­ go zdarzenia, z m i e r z a m y , chcąc niechcąc w p r o s t do odsłonięcia mechanizmów k o n i u n k t u r i s t r u k t u r d ł u g i e ­ go t r w a n i a ; w y p r e p a r o w u j ą c t e s t r u k t u r y i k o n i u n k ­ t u r y w e d r z e ć się zaś m u s i m y p r z e b o j e m n a t e r e n y „ h i s ­ t o r i i n i e ś w i a d o m e j " niezbędnej do pojęcia sensu z d a ­ rzeń. T a k i e postawienie sprawy rewolucjonizuje już j e d n a k r o z u m i e n i e pojęć t a k n a w e t p o d s t a w o w y c h , j a k n p . „fakt h i s t o r y c z n y " . „ B o czyż obchodzić n a s w t e j s y t u a c j i m o ż e f a k t s a m w sobie, t e n r z e k o m y atom materii historycznej? — zapytuje L u c i e n Febvre w Spo­ rach o historię (Combats pour l'histoire, P a r i s 1953) — W e ź m y choćby zabójstwo H e n r y k a I V p r z e z R a v a i l l a c a . Jest l i t o f a k t — a t o m ? — A l e ż z e c h c i e j m y go rozłożyć n a e l e m e n t y m a t e r i a l n e i d u c h o w e , złożone r e z u l t a t y p r a w ogólnych, szczegółowszych okoliczności c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a m i e j s c a i czasu, czy wreszcie cech i n d y w i d u a l n y c h j e d n o s t e k , które d z i s i a j sławne jeszcze l u b całkiem z a p o m n i a n e , o d e g r a ł y w s z e l a k o rolę w t a m t e j t r a g e d i i . . . Jakże s z y b k o s t a n i e m y w e b e c m n o ­ gości cząsteczek i e l e m e n t ó w z a g m a t w a n e g o , wieloas­ pektowego systemu..." O c z y w i ś c i e — w i e l e e l e m e n t ó w tego s y s t e m u n i e j e s t i n i e może być o p i s a n y c h w d i a r i u s z a c h , k r o n i ­ kach, d y p l o m a t y c z n y c h elaboratach... T a k i e nowe r o ­ z u m i e n i e i s t o t y f a k t u h i s t o r y c z n e g o pociągać w i ę c za sobą m u s i r e w o l u c y j n e r o z s z e r z e n i e r e p e r t u a r u w y k o ­ r z y s t y w a n y c h przez historyków źródeł (i z m i a n ę m e ­ t o d i c h k r y t y k i — toż s a m d o k u m e n t też m u s i zostać „ z d e s t r u k t u r y z o w a n y " a b y ujawnić w a r u n k i w których powstał). Z j e d n e j s t r o n y N o u v e l l e H i s t o i r e rozszerzy w i ę c p r a c e n a d historią umysłowości, w y o b r a ż e ń , r e l i ­ gijności, k u l t u r y m a t e r i a l n e j , m a r g i n e s ó w społecznych, s t r u k t u r społecznych i g o s p o d a r c z y c h . . . ; z drugiej w j a k o ś c i o w o n o w y m z a k r e s i e o d w o ł u j e się do badań i n t e r d y s c y p l i n a r n y c h — do zdobyczy t a k i c h n a u k , j a k antropologia kultury (przede wszystkim!), statystyka, s o c j o l o g i a , h i s t o r i a s z t u k i , e k o n o m i a etc. etc. Przyszłość t a k u p r a w i a n e j h i s t o r i i może być d w o ­ j a k a : „Albo — p r z e w i d u j e Jacques L e G o f f w ency­ k l o p e d i i La Nouvelle Histoire ( P a r i s 1978) — i n w e s t u ­ jąc coraz w i ę c e j n a t e r e n a c h i n n y c h n a u k społecznych w c h ł o n i e j e w r e s z c i e t w o r z ą c panhistorię — g l o b a l n a naukę o c z ł o w i e k u , o l u d z i a c h i czasie; a l b o d o k o n a się f u z j a pomiędzy t r z e m a najbliższymi n a u k a m i s p o ­ łecznymi — historią, antropologią k u l t u r y i socjologią. W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u proponowałbym ochrzcze­ nie nowej dyscypliny m i a n e m a n t r o p o l o g i i h i s t o r y c z n ej..." Czy p r z e w i d y w a n i a J a c q u e s a L e G o f f a mają r e a l ­ ne szanse spełnienia się? — C h y b a t a k . Można b o ­ w i e m śmiało p o w i e d z i e ć , iż czołowi a d h e r e n c i N o u v e l l e H i s t o i r e posunęli się już w s w o i c h dziełach n a sanie p r z e d p o l a k r a i n y a n t r o p o l o g i i h i s t o r y c z n e j i t o — co w i ę c e j — z w i e l u s t r o n jednocześnie. B y n i e być g o ł o ­ słownym wymieńmy garść chociaż najważniejszych nazwisk i tytułów: P h i l i p p e A r i è s ( u r . 1914) — h i s t o r y k w y o b r a ż e ń człowieka n a t e m a t j e g o e g z y s t e n c j i i m i e j s c a w spo­ łeczeństwie. W s ł a w i o n y p r z e d e w s z y s t k i m Historią po­ pulacji francuskich i ich stosunku do życia (od X V H I w . ) , P a r i s 1948, o r a z a r c y d z i e ł e m Człowiek wobec śmier­ ci, P a r i s 1977, w k t ó r y m p r z y w y k o r z y s t a n i u n i e z w y ­ k l e w s z e c h s t r o n n e j b a z y ź r ó d ł o w e j d o k o n u j e przeglądu postaw w o b e c śmierci społeczeństw europejskich od średniowiecza po dzień dzisiejszy. M a r c B l o c h ( u r . 1886, z a m o r d o w a n y p r z e z h i t l e ­ r o w c ó w w 1944) — C z o ł o w y , o h o k F e r n a n d a B r a u d e l a i L u c i e n a Febvre'a, p r e k u r s o r Nouvelle Histoire. Gros s w o i c h dzieł poświęcił h i s t o r i i społeczeństw w i e j s k i c h , już w p i e r w s z y m z n i c h — z a p o z n a n y m n i e s t e t y p r z e z e t n o l o g ó w — K r ó l o w i e C u d o t w ó r c y ( P a r i s 1924) ukazał fascynującą p e r s p e k t y w ę możliwości h i s t o r y c z n e g o u j ­ mowania zjawisk ludowej kultury tzw. „duchowej". Z a m k n ą ł swój b o g a t y d o r o b e k pozycją symboliczną — w y d a n ą pośmiertnie Apologią historii i zawodu histo­ ryka ( P a r i s 1976), g d z i e r a z jeszcze ukazał jedność c n lów a n t r o p o l o g i i i h i s t o r i i porównawczej. Fernand B r a u d e l ( u r . 1902) — Prócz wymie­ n i o n y c h p r a c tłumaczonych n a j ę z y k p o l s k i , r ó w n i e ż m . i n . : Kultura materialna a kapitalizm ( X V — X V I I I w.), P a r i s 1967; Morze Śródziemne — przestrzeń i czas, P a r i s 1977. A n d r é B u r g u i è r e ( u r . 1938) — H i s t o r y k s t r u k t u r pokrewieństwa i r o d z i n y , organizator i n t e r d y s c y p l i ­ n a r n y c h badań s o c j o - h i s t o r y c z n y c h , m e t o d o l o g a n t r o p o ­ logii historycznej. Lucien Febvre (1878—1956) — Współzałożyciel ( w r a z z M . B l o c h e m ) o r g a n u N o u v e l l e H i s t o i r e — słyn­ nego p i s m a „ A n n a l e s " , w k t ó r y m w l a t a c h 1929—1948 p u b l i k u j e 924, a o d 1948 do 1956 dalsze 371 a r t y k u ł ó w i n o t poruszających z a g a d n i e n i a n i e m a l w s z e l k i c h d y s ­ cyplin historycznych i nauk pokrewnych. Głównym w s z e l a k o k i e r u n k i e m j e g o zainteresowań, któremu dał w y r a z z a r ó w n o w p o m n i k o w y c h dziełach ( n p . : Probien niewiary w XVI w. — religia Rabelais'go, P a r i s 1942) j a k i w w i e l u szkicach metodologicznych, były owocne próby kreowania historii wyobrażeń zbiorowycli, a więc r o z w i j a n i a n a płaszczyźnie d i a c h r o n i c z n e j osiąg­ nięć E m i l a D u r k h e i m a i M a r c e l a Maussa. J a c q u e s L e G o f f ( u r . 1924) — M e d i e w i s t a , w s p ó ł ­ r e d a k t o r „ A n n a l e s " i — jakże t o c h a r a k t e r y s t y c z n e p o ­ łączenie d l a N o u v e l l e H i s t o i r e — „Ethnologie F r a n ç a i ­ se", i n s p i r a t o r i k i e r o w n i k w y d a w a n y c h p r z e z F l a m m a ­ r i o n s e r i i : „Etnologia H i s t o r y c z n a " o r a z „ T r a d y c j e i C o ­ dzienność", czołowy i d e o l o g i m e t o d o l o g N o u v e l l e H i s ­ toire zainteresowany p r z e d e w s z y s t k i m analizą s t r u k ­ t u r długiego t r w a n i a i k o n i u n k t u r , acz l i c z n e j e g o p r a c e ( m . i n . tłumaczone n a j ę z y k p o l s k i : Inteligencja w wie­ kach średnich, W a r s z a w a 1966 i Kultura średniowiecz­ nej Europy, W a r s z a w a 1970) są p a n o r a m a m i k o n i u n k t u r w p i e r w s z y m rzędzie. S t r u k t u r y pozostają w n i c h na d a l s z y m p l a n i e — i c h postrzeżenie p o z o s t a w i o n e jest niejako i n t e l i g e n c j i c z y t e l n i k a . Za to przedstawienie 123 I �strony zdarzeniowej realizuje wirtuozersko postulat L u c i e n a F e b v r e ' a . Z d a r z e n i a przestają być j e d y n y m t w o ­ r z y w e m d z i e j ó w — stają się i c h ilustracją. W pośpiechu w y l i c z m y jeszcze François F u r e t a , G u y Bois, E m m a n u e l a L e R o y L a d u r i e , M i c h e l a Vovelle... A przecież N o u v e l l e H i s t o i r e n i e kończy się w e F r a n c j i , że W i S p o m n i m y t y l k o n a j z n a k o m i t s z e n a z w i s k a : B r o n i s ­ ław Geremek, Aleksander Gieysztor, W i t o l d K u l a (Pol­ ska), N a t a l i e Z e m o n D a v i s ( U S A ) , A r o n G u r i e w i c z , M i ­ chaił B a c h t i n ( Z S R R ) , C a r l o G i n z b u r g ( W ł o c h y ) . N i e b r a k też N o u v e l l e H i s t o i r e w y b i t n y c h m ł o d y c h k a d r : J a c q u e s R e v e l ( u r . 1942), R o g e r C h a r t i e r ( u r . 1945), Jean-Claude S c h m i t t ( u r . 1946), J a c e k Banaszkiewicz ( u r . 1947)... Z a i s t e , niemały j e s t potencjał i n t e l e k t u a l ­ ny niedalekiej antropologii historycznej. Wobec niej etnologia s t r u k t u r a l n a . S t r u k t u r y dłu­ g i e g o t r w a n i a , czy s t r u k t u r y n i e k i e d y w r o d z o n e — spór wobec ograniczonego zasięgu źródeł, p r a k t y c z n i e b e z ­ p r z e d m i o t o w y . K o n i u n k t u r y — czy d e n o t a c j e ; zdarze­ n i a — czy d e s y g n a t y , kłótnia w ł a ś c i w i e o słowa. P o ­ rażki strukturalnych „uniwersalistów" wykazały zaś i bez p o m o c y N o u v e l l e H i s t o i r e konieczność p r e c y z y j ­ nego p r z e s t r z e g a n i a z a s a d y c z a s o p r z e s t r z e n n e j jedności pochodzenia m i t e m ó w — desygnatów. W i ę c ? Wydaje się, że p r z e d s t a w i c i e l e o b u d y s c y p l i n stają t u p r z e d p y t a n i e m e l e m e n t a r n y m : czy o d m i e n n e t r a d y c j e śro­ dowiskowe, różne f r a z e o l o g i e naukowe i różnorodne upiory n i e zdołają zaćmić perspektywy wspólnych punktów dojścia i j e d n a k i e j , pasjonującej do nich drogi! A swoją drogą j e s t s w o i s t y m p a r a d o k s e m , iż s p o t ­ k a n i e historyków i e t n o l o g ó w nastąpić m o ż e d o p i e r o n a g r u n c i e m e t o d y s t r u k t u r a l n e j — m e t o d y , którą w ł a ś n i e za r z e k o m y a h i s t o r y z m odsądzano od czci i w i a r y . L.S. WŁADIMIR JAKOWLEWICZ PROPP P r o p p (1895—1970) f o l k l o r y s t a i e t n o l o g r a d z i e c k i , p r o ­ fesor k a t e d r f o l k l o r u i l i t e r a t u r y r o s y j s k i e j U n i w e r s y ­ tetu Leningradzkiego. Chronologia pięciu najważniejszych dzieł Proppa d a j e w i e l e d o myślenia; przegląd i c h zawartości u j a ­ w n i a , w j a k z n a m i e n n y a n i e t y p o w y sposób zmieniała się w przeciągu 40 l a t o r i e n t a c j a b a d a w c z a autora. Pierwsza, młodzieńcza n i e l e d w i e r o z p r a w a , s t r u k t u r a l no-typologiczna Morfologia skazki, Leningrad 1928 (Morfologia bajki, Warszawa 1976) j e s t n a t y l e p r e ­ k u r s o r s k a , że s k r y t y k o w a n a za „ f o r m a l i s t y c z n e p o d e j ś ­ c i e " — przeżyje swe p r a w d z i w e n a r o d z i n y dopiero w l a t a c h 6 0 - t y c h , w y n i e s i o n a n a światło d z i e n n e w E u r o ­ p i e p r z e z triumfujący w t e d y s t r u k t u r a l i z r n . I n i g d y już p o t e m nie powróci P r o p p do t a k i e g o t y p u analizy. S k i e r u j e się k u s t u d i o m g e n e t y c z n o - h i s t o r y o z n y m , , g d z i e m o t y w y f o l k l o r y s t y c z n e — b a j k i i e p o s u — będzie w y ­ jaśniał w o p a r c i u o a r c h a i c z n e w y o b r a ż e n i a m i t o l o ­ g i c z n e i działania r y t u a l n e . I c h p o d s u m o w a n i e s t a n o w i nawiązujące jeszcze do F r a z e r a o b s z e r n a p r a c a Jstoriczeskije korni wolszebnoi skazki, L e n i n g r a d 1946 o r a z szereg towarzyszących jej artykułów; najciekawsze z n i c h zostały o s t a t n i o z e b r a n e w t o m F o l k l o r i diejstwitielnost. Izbrannyje statu, M o s k w a 1976, k t ó r y p o ­ t r a k t u j m y j a k o trzecie opus a u t o r a . Bibliografię z a m y ­ kają m . i n . podsumowujący b a d a n i a a u t o r a n a d d z i e j a ­ m i e p o s u b o h a t e r s k i e g o Russkij gieroiczeskij epos, Le­ n i n g r a d 1955 oraz n a j b a r d z i e j t r a d y c y j n e , n a j m n i e j o d ­ k r y w c z e o p r a c o w a n i e r o s y j s k i c h świąt d o r o c z n y c h R u s skije agrarnyje prazdniki. Opyt istoriko-etnograficzeskogo issledowania, L e n i n g r a d 1963. 224 A więc, z p u n k t u w i d z e n i a k o l e j n o triumfujących k i e r u n k ó w n a u k o w y c h , j a k b y u s t a w i c z n y regres. N a t o ­ m i a s t s a m a u t o r z p e r s p e k t y w y l a t oceniał b i e g s w e j d r o g i n a u k o w e j j a k o przyjęty ś w i a d o m i e i n a t u r a l n y . Sądzę, że s k o k j a k i d z i e l i d w i e p i e r w s z e książki P r o p p a s t a n o w i interesujący p r z y k ł a d p o r z u c e n i a badań n a d strukturą formalną tekstów, n a d i c h syntaktyką n a rzecz studiów n a d i c h p o c h o d z e n i e m o r a z znaczeniem, semantyką, któremu w a r t o p r z y j r z e ć się b l i ż e j . Morfologia bajki odsłoniła niedostrzeżone dotąd p r z e z f o l k l o r y s t ó w regularności układu b a j k i (czy ściś­ l e j : t e j j e j o d m i a n y , którą n a z y w a się magiczną, cza­ rodziejską l u b po p r o s t u baśnią) i stała się pracą f u n ­ damentalną d l a n o w o c z e s n y c h badań w z a k r e s i e for­ m a l n e j s t r u k t u r y tekstów f o l k l o r u . A u t o r u d o w a d n i a t y m s a m y m jedność g a t u n k u , co dotąd, w o b e c różno­ rodności k o n k r e t n y c h szczegółów, p r z y j m o w a n e b y ł o r a ­ czej i n t u i c y j n i e — a c z y n i t o p r z e z w y k a z a n i e n a p r ó ­ b i e s t u b a j e k r o s y j s k i c h jednolitości s c h e m a t u s t r u k t u ­ r a l n e g o m i m o zmienności m o t y w ó w . Co z n a c z y t u sło­ w o „ s t r u k t u r a " i j a k zostaje o n a odsłonięta? Pierwsza o p e r a c j a , prowadząca, d o u j a w n i e n i a stałego s c h e m a t u , p o l e g a n a p o d z i e l e n i u baśni n a ciąg k o l e j n y c h w y d a ­ rzeń. K a ż d a z t a k i c h k i l k u z d a n i o w y c h s e k w e n c j i zostaje następnie z r e d u k o w a n a do j e d n e g o krótkiego zdania (1. R o d z i c e opuszczają d o m . 2. Zakazują d z i e c i o m w y ­ chodzić. 3. D z i e c i idą do l a s u i t d . ) . Z d a n i a te dadzą się p r z e f o r m u l o w a ć t a k , że każda a k c j a z o s t a j e opi­ sana j e d n y m s ł o w e m , r z e c z o w n i k i e m w y r a ż a j ą c y m c z y n ­ ność ( 1 . Odejście. 2. Z a k a z . 3. N a r u s z e n i e z a k a z u ) . I o t o o k a z u j e się, że p r z y całej zmienności osób działają­ c y c h i i c h atrybutów, działania p o w o d u j ą c e rozwój a k c j i — n a z y w a n e p r z e z P r o p p a dość m y l ą c o f u n k c j a ­ m i — n i e zmieniają się. W każdej b a j c e magicznej l i c z b a i c h j e s t stała (31), także i c h następstwo — co d l a samego a u t o r a było największym zaskoczeniem — pozostaje n i e z m i e n n e . Okazało się też, ż e b a j k a m a ­ g i c z n a m a stałą liczbę p o s t a c i ( w t e r m i n o l o g i i P r o p p a r ó l : p r z e c i w n i k , d o n a t o r , p o m o c n i k i t p . r a z e m 7). A z a t e m „struktura" — schemat f o r m a l n y w s z y s t ­ k i c h baśni m a g i c z n y c h j e s t t e n s a m , a składa się n a ń : 1. I d e n t y c z n e l i n i o w e następstwo 31 p o w t a r z a l n y c h d z i a ­ łań c z y l i f u n k c j i oraz 2. Stały z e s t a w 7 realizują­ c y c h j e postaci c z y l i r ó l . I chyba właśnie P r o p p o w s k i p o m y s ł przesunięcia p u n k t u a n a l i z y z przyciągających dotąd u w a g ę b a d a c z y a obciążonych konkretnością „ m o ­ t y w ó w " na a b s t r a k c y j n i e sformułowane „funkcje" sta­ n o w i o prekursorsfcostrukturalnym charakterze tej p r a ­ cy. Z p e r s p e k t y w y s t r u k t u r a l i s t y c z n e j g o d n y o d n o t o w a ­ n i a j e s t też f a k t sformułowania większości f u n k c j i w języku o p o z y c j i b i n a r n y c h (brak, l i k w i d a c j a ; zakaz, n a ­ ruszenie itd.). Czy z takiego formalnego schematu następstwa f u n k c j i ( P r o p p nadał m u n a w e t postać z a p i s u l i t e r o w o - g r a f i c z n e g o ) coś w y n i k a ? N i e l e k c e w a ż m y celowości a b s t r a k c y j n y c h schematów — d o w o d e m choćby p r z y ­ datność Van Gennepowskiej strukturyzacji obrzędu przejścia. Jednolitość s c h e m a t u p o z w a l a n a hipotezę o genetycznym wręcz charakterze: „wszystkie bajki ( m a g i c z n e ) można w y p r o w a d z i ć z b a j e k o porwaniu k r ó l e w n y p r z e z s m o k a " (Morfologia bajki, s. 202). Z d a ­ niem Proppa t a właśnie b a j k a n a podobieństwo „ p i e r w o r o ś l i n y " G o e t h e g o , którego rozważania o m o r f o ­ l o g i i roślin stanowią m o t t a k o l e j n y c h r o z d z i a ł ó w — z a ­ w a r ł a w sobie p r a f o r m y w s z y s t k i c h późniejszych o d ­ m i a n , zdeterminowała specyfikę gatunku i stanowi o jednolitej jego s t r u k t u r z e T a k i e p o d s u m o w a n i e oznacza w y j ś c i e poza m o r f o ­ logię i p o z a analizę układu, k o m p o z y c j i . W e d ł u g s a ­ mego autora badanie f o r m y stanowi dopiero pierwszy, �niewdzięczny etap, „czarną robotę" nieodzowną dla d a l s z y c h badań, p o r ó w n a w c z y c h i g e n e t y c z n y c h . D o ­ p i e r o b o w i e m p o d odsłonięty m o d e l „ s y n t a g m a t y k i m e t a f a b u l a r n e j " ( t e r m i n E. M e l e t y ń s k i e g o ) można podłożyć o d p o w i e d n i materiał e t n o g r a f i c z n y , będący bazą g e n e ­ tyczną b a j k i . I odtąd n i e m a już w p r a c a c h P r o p p a a w a n g a r d o w e g o s t r u k t u r a l i z m u , jest j e d n a k w i e l e i n t e ­ resującej e t n o l o g i i , w s p ó ł b r z m i ą c e j z t y m co p r e z e n t u j e ówczesna a n g l o s a s k a „szkoła m i t u i r y t u a ł u " (E. O. James, J . Weston i in.). J a k i t a m c i reprezentuje P r o p p przekonanie, że n a wczesnych e t a p a c h r o z w o j u f o l k l o r u decydującą rolę odegrała j e g o zależność o d r z e c z y w i s ­ tości e t n o g r a f i c z n e j i t y l k o w t y m z w i ą z k u m o ż e być o n wyjaśniony. W swej pracy o historycznych korzeniach bajki m a ­ g i c z n e j k o n c e n t r u j e się z a s a d n i c z o n a j e d n y m o b r z ę ­ dzie j a k o p i e r w o w z o r z e b a j k i : na p l e m i e n n e j i n i c j a c j i . U n i k a dzięki t e m u e l e k t y z m u , c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a rytualistów (zwłaszcza d l a d y l e t a n c k i e g o L o r d a R a g l a n a , który n p . w m i c i e o E d y p i e w i d z i zapis t r z e c h o b ­ rzędów: narodzinowego, weselnego i pogrzebowego). W e d l e P r o p p a — idącego t u za sugestią F r a z e r a i śla­ d e m P. S a i n t y v e s a , który p o d o b n i e a n a l i z o w a ł bajki P e r r a u l t a — baśniowa w y p r a w a d o i n n e g o królestwa odpowiada inicjacyjnemu pobytowi w odizolowanym miejscu, symbolizującym zaświaty, gdzie młodociany adept zostaje p o d d a n y t o r t u r o m i i n n y m zabiegom s y m ­ bolizującym uśmiercanie go ( p o r . b a j k o w e męczarnie, t r u d n e z a d a n i a i t d . ) ; z tego s p o t k a n i a z d u c h a m i p r z o d ­ ków wraca w nowej, odrodzonej postaci, otrzymawszy od n i c h w p r o w a d z e n i e w t a j n i k i p l e m i e n n e j m a g i i oraz a u t e n t y c z n e t a l i z m a n y (stąd baśniowy s k a r b ) ; j a k o d o j ­ r z a ł y odtąd członek społeczności u p r a w n i o n y j e s t d o r o b y ; stąd „ l i k w i d a c j a b r a k u " j a k o z a d a n i e b o h a t e r a , n p . o d n a l e z i e n i e p o r y w a n y c h p r z e z p t a k a jabłek. P r o p p o d n a j d u j e dziesiątki a n a l o g i i p o m i ę d z y m o ­ t y w a m i b a j k i e u r o p e j s k i e j a szczegółami p r a k t y k ini­ c j a c y j n y c h u p l e m i o n w s z y s t k i c h i n n y c h kontynentów, n i e krępując się p r z y t y m k w e s t i a m i odległości g e o g r a ­ f i c z n y c h i różnic k u l t u r o w y c h . N a ogół są o n e zresztą t r a f n e , choć c z a s e m z d u m i e w a j ą c e w s w e j dosłowności, j a k w t e d y , g d y o p i s c h a t k i B a b y J a g i — „na j e d n e j nóżce" — z b a j k i rosyjskiej zostaje zestawiony z i d e n ­ t y c z n y m o p i s e m a r c h i t e k t u r y d o m u i n i c j a c y j n e g o gdzieś n a M a l a j a c h , a l b o g d y o k a z u j e się, ż e t r z y l a t a j a k i e bajkowy bohater musi spędzić n a służbie w d o m u r o z b ó j n i k ó w , paląc t a m w p i e c u , o d p o w i a d a j ą d o k ł a d ­ nie t r z e m l a t o m p o b y t u adepta w i n i c j a c y j n y m d o m u mężczyzn w r a m a c h w p r o w a d z e n i a d o indiańskich t a j ­ n y c h z w i ą z k ó w , p r z y c z y m j e g o posługową funkcją j e s t w ł a ś n i e p r z y n o s z e n i e d r e w n a opał. P r o p p n i e poprzestaje n a u k a z a n i u związków na l i n i i b a j k a - r y t u a ł ; w i d z i także zależność między bajką a m i t e m . W a r s t w a i n i c j a c y j n a w baśni j e s t b o w i e m uzupełniona o przekształcone w y o b r a ż e n i a m i t o l o g i c z n e n a t e m a t w ę d r ó w k i d u s z y w zaświaty, a p r z e d e w s z y s t ­ k i m o s z a m a n i s t y c z n e o b r a z y l o t u n a t a m t e n świat w p o s z u k i w a n i u duszy chorego, p o r w a n e j przez d u c h a cho­ r o b y ; stąd „ l i k w i d a c j a b r a k u " j a k o z a d a n i e bajkowego bohatera, n p . odnalezienie porywanych przez p t a k a jabłek. W e wszystkich przypadkach (inicjacje, szamanizm, wyobrażenia eschatologiczne na t e m a t śmierci) m a m y d o c z y n i e n i a z zasadniczą ideą w y p r a w y n a t a m t e n świat, przejścia między ż y c i e m a śmiercią. P r o p p a n a ­ l i z u j e na m a t e r i a l e f o l k l o r y s t y c z n y m i e t n o g r a f i c z n y m o w e d w a porządki, d w a ś w i a t y k t ó r y m p r z y p i s a n e są w ł a ś c i w e z a c h o w a n i a s y m b o l i c z n e , d y c h o t o m i c z n i e zes­ t a w i o n e „znaki ż y c i a " i „znaki śmierci". W i n t e r e s u ­ jącej r o z p r a w i e Ritualnyj śmiech w jolklorie prezen­ t u j e szerzej witalną symbolikę śmiechu n a t l e i n n y c h z n a k ó w życia, d o których z a l i c z a też m o w ę , w i d z e n i e , z a p a c h ciała i i n n e o b j a w y f i z j o l o g i c z n e . W t y c h k a ­ t e g o r i a c h a n a l i z u j e m i t o l o g i c z n e i b a j k o w e m o t y w y śle­ p e j strażniczki d r o g i w zaświaty, która usiłuje r o z ­ śmieszyć szamana (a także b a j k o w e g o śmiałka), b y s p r a w d z i ć c z y m a p r a w o przejść d o k r a i n y u m a r ł y c h (Folklor i diejstwitielnosł, s. 179—204). Sumując: b a j k a — m i t — rytuał stanowią t r z y wierzchołki trójkąta połączone z w i ą z k a m i odpowiedności; baśniowa d r o g a p r z e z las o d p o w i a d a zarówno r e a l n e m u gąszczowi — m i e j s c u p l e m i e n n y c h i n i c j a c j i , j a k i l a s o w i oddzielającemu s i e d z i b y z m a r ł y c h w m i ­ tologii plemiennej, przy c z y m także między dwoma ostatnimi elementami istnieje wzajemny związek. Propp wychodzi jednak daleko poza koncepcję bajki jako odzwierciedlenia etnograficznej rzeczywis­ tości a r c h a i k i . D o s t r z e g a p o w a ż n e przekształcenia s e n s u wynikłe z dezaktualizacji historycznej, z z a p o m i n a n i a z n a c z e n i a odchodzącego w przeszłość rytuału, co p r o ­ w a d z i d o z n a m i e n n y c h o d w r ó c e ń s e n s u : w b a j c e to d z i e c i torturują Jagę, co w p r a w d z i w e j i n i c j a c j i b y ł o ­ b y przecież n i e d o pomyślenia. N a p o d o b n e j z a s a d z i e w s w y c h o s t a t n i c h p r a c a c h a n a l i z u j e epos j a k o p r z e ­ kształcony, o d w r ó c o n y m i t , u k a z u j e k o l e j n e w a r s t w y znaczeniowe obrzędów a g r a r n y c h . Extremalmy przejaw podejścia h i s t o r y c y stycznego s t a n o w i i n t e r p r e t a c j a m i t u o E d y p i e : Edip w swietie folklora ( w : ) Folklor i diejstwitielnost, s. 258—299. U k a ­ z u j e o n a — w z g o d z i e z obowiązującą w ó w c z a s z a ­ sadą „staidialiności" — przekształcanie treści z n a c z e ­ n i o w y c h w r a z z następstwem k o l e j n y c h stadiów r o z ­ w o j u społecznego, zwłaszcza z przejściem o d m a t r i a r ­ c h a t u do p a t r i a r c h a t u . T a k j a k b a ś n i o w e w y o b r a ż e n i e s k r z y d l a t e g o r u m a k a unoszącego b o h a t e r a m i a ł o b y być r e z u l t a t e m nałożenia w y o b r a ż e ń późniejszych, z o k r e s u p r z y s t o s o w a n i a k o n i a j a k o zwierzęcia transportowego n a wcześniejszą koncepcję p t a k ó w j a k o n o s i c i e l i d u s z , tak również najbardziej charakterystyczne elementy m i t u o E d y p i e (ojcobójistwo, k a z i r o d z t w o ) mają sta­ n o w i ć n i e s w o i s t e , e l e m e n t a r n e treści z n a c z e n i o w e , a l e być h y b r y d a m i z r o d z o n y m i z przeniesienia „starych k o n f l i k t ó w n a n o w e s t o s u n k i społeczne". „ M o t y w E d y ­ pa w y t w o r z y ł się w r e z u l t a c i e p r z e n i e s i e n i a w r o g i c h stosunków panującego — o j c a do męża córki, zięcia — następcy n a następcę •— s y n a , zaś r o l i córki w ł a d c y , j a k o przekazującej t r o n p r z e z m a ł ż e ń s t w o —• n a w d o w ę po w ł a d c y " (tamże, s. 29). Ogarniając całą linię r o z w o j u p r a c P r o p p a , „a n i e t y l k o każdą z n i c h o d d z i e l n i e " , z a u w a ż y ć t r z e b a p e w n ą nieciągłość, zwłaszcza pomiędzy dwiema pierwszymi, najważniejszymi. W b r e w ogólnie w y r a ż o n e m u przeko­ n a n i u s a m e g o a u t o r a w y d a j e się, że p u n k t wyjścia a n a ­ l i z y w d r u g i e j (złożona o d p o w i e d n i o ś ć : bajka-rytuał) w c a l e n i e p o k r y w a się i n i e w y n i k a z p u n k t u dojścia pierwszej ( s t w i e r d z o n a czy s u g e r o w a n a odpowiedniość s t r u k t u r y b a j k i i p r o t o - b a j k i , m i t u ) . Levi-iSitrauss oce­ niając samą M o r f o l o g i e bajki zauważa w n i e j r o z d a r ­ c i e m i ę d z y „złudą f o r m a l i z m u " ( o n także p o w t a r z a t e n s t a r y z a r z u t ) a „obsesją wyjaśniania h i s t o r y c z n e g o " ; p o ­ r ó w n u j e w r ę c z tę pracę do „ g r a m a t y k i bez s ł o w n i k a " (łan. bez r e a l i ó w e t n o g r a f i c z n y c h ) . Jeśli pozostać n a j e g o s t a n o w i s k u , t o drugą t r z e b a b y nazwać „słowni­ k i e m bez g r a m a t y k i " . S u m a dzieł P r o p p a n i e j e s t w i ę c może o p t y m i s t y c z n y m przykładem możliwości płynnego przejścia o d m e t o d o l o g i i f o r m a l n o - i s t r u k t u r a l n e j do b a ­ dań h i s t o r y c z n y c h i s e m a n t y c z n y c h . N a t o m i a s t każde z n i c h z o s o b n a s t a n o w i k l a s y c z n y j u ż dziś przykład analizy materiału f o l k l o r y s t y e z n o - e t n o g r a f i c z n e g o , mo­ d e l o w y w swej k o n w e n c j i badawczej. J.S.W. 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a80b17d24a8cdb247c3286885daf8eb.pdf 60dbfad8b4cc335365c3fa92aae7bafe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4801 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4457 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1; s.64 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O I N K A za okres X - XII 1 9 6 4 7 p a ź d z i e r n i k a z m a r ł w w i e k u 84 l a t w Swierzacn G ó r n y c h Leon K u d ­ ła, jeden z najwybitmejszycn p o l sKicn r z e ź b i a r z y ludowycn, człomeK z w i ą z k u e o l s k i c h A r t y s t ó w Plasty­ k ó w . Li. irmaie p o ś w i ę c i m y jeden z najoiizszycn z e s z y t ó w pisma. wystawy i konkursy Muz. w Ł o w i c z u z o r g a n i z o w a ł o w październiku wystawę: „Twórczość l u d o w a w Łowiciciem w oitresie 20lecia Polski L u d o w e j " , p r e z e n t u j ą c ą dorobek k o n k u r s u ogłoszonego przez Wydz. K u l t . P P R N i P W R U N w Ł o ­ dzi, CPLiiA i Muzeum. 108 t w ó r c ó w n a d e s ł a ł o ok. 800 prac. Pokazano pa­ j ą k i , wydmuszki, c e r a m i k ę , r z e ź b ę i n a j w i ę c e j wycinanek. * W Bydgoszczy Muz. T o r u ń s k i e oraz Tow. K u l t u r a l n e KujawsKo-PomorsKie z o r g a n i z o w a ł y w p a ź d z i e r n i k u w y s t a w ę „Sztuka ludowa wojewódz­ t w a bydgoskiego". W sali pierwszej o b r a z u j ą c e j s z t u k ę 20-lecia pokaza­ no menie i fragmenty w n ę t r z w i e j ­ skich oraz m a p y i dane o o r a z u j ą c e stan .posiadania, w y n i k i badan i działalności o ś w i a t o w e j m u z e ó w na terenie w o j e w ó d z t w a . Sala d r u g a — zawierała rzeźbę tradycyjną i współ­ czesną, trzecia .— eeramiKę, plecion­ karstwo, hafty kujawskie i p a ł u c k i e , ozdobne okucia kowalskie i t k a n i n y wykonane przez p r z e s i e d l e ń c ó w . ;W czwartej — 'pokazano zastosowanie sztuki , ludowej we współczesnym wzornictwie, j a k w plecionkach ze słomy i fajansach w ł o c ł a w s k i c h . Katalog „ S z t u k a ludowa w o j . b y d ­ goskiego i opieka nad n i ą w okresie XX-lecia Polski Ludowej", Byd­ goszcz, 1964, s. 32, mapy 2, ilustr. 22. Zawiera ogólny wstęp, , omówienie w y s t a w y , zestawienie i charaktery­ s t y k ę 6 p l a c ó w e k muzealnych, etno­ graficznych l u b p o s i a d a j ą c y c h zbiory ludoznawcze, t a b e l ę stanu posiadania p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej na te­ renie w o j e w ó d z t w a , spis twórców ludowych. „ W y s t a w a sztuki ludowej czterech w o j e w ó d z t w " (białostockiego, kielec­ kiego, lubelskiego i rzeszowskiego) zorganizowana została dla uczczenia 20-lecia Polski Ludowej przez Wydz. K u l t . PWRN oraz muzea o k r ę g o w e tych w o j e w ó d z t w . Celem — b y ł o problemowe i p o r ó w n a w c z e ukazanie o s i ą g n i ę ć ostatniego 20-lecia w dzie­ dzinie twórczości ludowej. Repre­ zentowane b y ł y wszystkie najbardziej i n t e r e s u j ą c e , ż y w e dziedziny sztuki ludowej. Obok zazwyczaj pokazywa­ nych działów, wśród eksponatów rzeszowskich z n a l a z ł y się r ó w n i e ż w s p ó ł c z e s n e malowane m a k a t k i oraz malarstwo o na poły amatorskim charakterze. W y s t a w ę pokazywano począwszy od Lublina (listopad), w Rzeszowie, B i a ł y m s t o k u , P r z e m y ś l u i Sanoku. Scenariusz w y s t a w y o p r a c o w a ł prof. R. Reinfuss. Komisarzem w y s t a w y był m g r J. Optołowicz, komisarzami regionalnymi: mgr J. Petera, mgr J. Maciejewska, m g r A. Dobrowolska, doc. F. Kotula. Oprawa plastyczna w L u b l i n i e — E. Pol i S. Sarnecki. 64 Katalog w y s t a w y zawiera w p r o w a ­ dzenie d r K . Pietkiewicza, a r t y k u ł y komisarzy regionalnych, charaktery­ zujące t w ó r c z o ś ć p o s z c z e g ó l n y c h w o ­ j e w ó d z t w oraz ilustracje. „ W y s t a w a w s p ó ł c z e s n e j sztuki l u d o w e j 4 w o ­ j e w ó d z t w " , katalog, L u b l i n listopad 1964, Wydz. K u l t . P W R N w L u b l i n i e , s. 58, ilustr. 54. * Doroczny, X X I I konkurs szopek ! krakowskich, zorganizowany przez ) Krakowskie Muzeum Historyczne, o d b y ł się na K r a k o w s k i m R y n k u 12 grudnia. Od 14 g r u d n i a czynna b y ł a w Muzeum H i s t o r y c z n y m w y s t a w a szopek (recencja E. F r y ś - P i e t r a s z k o wej — w numerze). * D n . 14.XI. o t w a r t o w salach B W A W g r u d n i u o t w a r t o w Szczecinie w Łodzi j u b i l e u s z o w ą w y s t a w ę X X - na Z a m k u „ W o j e w ó d z k ą wystawę lecia Polski L u d o w e j , z o r g a n i z o w a n ą sztuki ludowej i p l a s t y k i amator­ przez W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Ł o ­ skiej", z o r g a n i z o w a n ą przez Wydz. dzi, G P I i A , muzea: Archeologiczne i K u l t . PWRN, W D K w Szczecinie i Etnograficzne w Łodzi oraz Regio­ Zarz. W o j . Z M W . W dziale plastyki nalne w Łęczycy, Łowiczu, Pabia­ ludowej pokazano t k a n i n y dekora­ nicach, P i o t r k o w i e T r y b . , Sieradzu, cyjne, wielo ni cielni co we oraz r ę c z n i ­ Tomaszowie-iMaz, i W i e l u n i u . O t w a r ­ k i lniane, zdobione s z y d e ł k o w ą k o ­ cie w y s t a w y połączono ze spotkaniem r o n k ą i haftem, wykonane przez re­ z t w ó r c a m i l u d o w y m i ( a r t y k u ł A . p a t r i a n t ó w z Wileńszczyzny i B i a ł o ­ Jackowskiego o w y s t a w i e — w n u ­ rusi. P l a s t y k ę o b r z ę d o w ą reprezen­ merze). towały palmy „wileńskie". Staranny katalog w y d a n y przez Katalog pn.: „ W o j e w ó d z k a w y s t a w a B W A w Łodzi s k ł a d a s i ę z 7 ze­ sztuki ludowej i plastyki amatorskiej s z y t ó w . „ K a t a l o g w y s t a w y sztuki l u ­ 1964", Szczecin, s. 14 n l b . ilustr. 12 dowej ziemi łódzkiej na X X - l e e i e zawiera k r ó t k i w s t ę p i spis i n w e n t a ­ P R L " , B W A , O ś r o d e k Propagandy rzowy e k s p o n a t ó w . S z t u k i w Łodzi —1964, zeszyt 1 k a ­ * talogu, s. 12 n l b . zawiera a r t y k u ł y : W g r u d n i u t r w a ł a w Poznaniu w y ­ prof. d r Kazimiery ZawistowiczA d a m s k i e j : „ O twórczości i t w ó r c a c h stawa ludowego h a f t u wielkopolskie­ ludowych", B o g u s ł a w a K o w a l c a : Pod­ go, zorganizowana przez Wydz. K u l t . sumowanie k o n k u r s u , *Wykaz uczest­ P W R N i M u z e u m Narodowe w Poz­ n i k ó w konkursu zakwalifikowanych n a n i u . Scenariusz w y s t a w y opr. m g r do drugiego etapu i w y s t a w y k o n k u r ­ Z . G r ó d e c k a , komisarzem b y ł m g r sowej, A l b u m y z tekstami w p r o w a ­ M . P r i l l , o p r a w a plastyczna Ireny Jadzającymi prof. K. Zawistowicz- r z y ń s k i e j . A d a m s k i e j : 1 — Plecionki, s. 12 nlb., Katalog pn.: „ W y s t a w a ludowego ilustr. ,14, 2 — T k a n i n y , stroje, haf­ haftu wielkopolskiego", P o z n a ń , g r u ­ ty, s. 14 n l b , ilustr. 14, 3 — Rzeźba, dzień 11964, s. 14, i l u s t r . 10, zawiera s. 14, ilustr. 20, 4 .— Ceramika, s. 12, a r t y k u ł Zofii G r ó d e c k i e j , eharakteilustr. 17, 5 — Kowalstwo, s. 8, rzowy e k s p o n a t ó w . ilustr. 6 — Ozdoby w n ę t r z i 7 — * Plastyka o b r z ę d o w a , s. 20, ilustr. 34. W Muzeum w S u w a ł k a c h o t w a r t a * b y ł a w g r u d n i u wystawa pn.: „ O s a d ­ W dn. 26—30.XI, w czasie K o n g r e ­ nictwo, budownictwo, tkanina i s t r ó j su Z S L czynna b y ł a w kuluarach Suwalszczyzny". W y s t a w ę zorganizo­ F i l h a r m o n i i Narodowej w y s t a w a zor­ w a ł o miejscowe Muzeum przy pomo­ ganizowana przez M i n . K u l t . i Szt. cy Muz. w B i a ł y m s t o k u . oraz Muz. Etn. w W - w i e „ P o l s k a sztuka ludowa i jej w p ł y w na w s p ó ł ­ W Rzeszowie o d b y ł a się w g r u d n i u czesną k u l t u r ę a r t y s t y c z n ą " . Pokaza­ pokonkursowa w y s t a w a p a m i ą t k a r ­ no m . i n . d y w a n y dwuosnowowe l u ­ stwa woj. rzeszowskiego. Udział dowe i art.-plast. E. P l u t y ń s k i e j i wzięło 87 osób, zgłaszając 895 prac. J. Stankiewiczowej, pasterskie t o r b y Najciekawsze eksponaty n a d e s ł a n o w góralskie zestawione z t k a n i n a m i dziedzinie ceramiki. Pierwsze nagro­ uczennic szkoły i m . Modrzejewskiej d y przyznano t u Janowi G ą s i o r o w i z w Zakopanem, ś w i ą t k i w zestawieniu M e d y n i G ł o g o w s k i e j , Janowi Schoz pracami A . R z ą s y i Pecucha. d z i ń s k i e m u z Zalesia, drugie nagro­ Scenariusz opr. d r K . Pietkiewicz, d y otrzymali — A n t o n i Kos, L u d w i k komisarzami w y s t a w y b y l i — prof. Gołojuch, r ó w n i e ż z Zalesia — wszy­ K . Piwoeki i m g r H . O l ę d z k a . scy w y k o n a l i miniatury siwaków. * W ł a d y s ł a w a Prucnal z Medyni otrzy­ W listopadzie o t w a r t o w Sokółce m a ł a trzecią n a g r o d ę za f i g u r k i g l i ­ w y s t a w ę sztuki ludowej pow. so­ niane. W zakresie plecionkarstwa w y ­ kolskiego. Pokazano w s p ó ł c z e s n e pra­ r ó ż n i ł a się Katarzyna Trojnacka ze ce 30 t w ó r c ó w , przede wszystkim d y ­ wsi Ostrawy Tuszowskie, a M a r i ę wany p o d w ó j n e , a t a k ż e c e r a m i k ę , D o m i n z Jarusiowa, S t e f a n i ę Bawoplecionkarstwo, w i k l i n i a r s t w o i p i - łek z Brzozy i A n n ę M a g i e r ę z Bo­ bowej, pow. Gorlice w y r ó ż n i o n o za • sanki. Organizatorami wystawy b y l i : hafty i koronki. * Wydz. K u l t . P W R N w B i a ł y m s t o k u , C P L i A oraz P D K w Sokółce, w W p a r y s k i m Muzeum Sztuki Współ­ k t ó r e g o l o k a l u wystawa się o d b y ł a . czesnej o t w a r t a b y ł a w p a ź d z i e r n i k u Celem w y s t a w y było m . i n . z a c h ę c e ­ retrospektywna wystawa malarstwa nie l u d n o ś c i wiejskiej do podjęcia „ n a i w n y c h " , przywieziona z Rotter­ twórczości, podobnej j a k na w y s t a ­ damu. P o l s k ę r e p r e z e n t o w a ł y obrazy wie. Wydano k a t a l o g - s k ł a d a n k ę . Ociepki i N i k i f o r a . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/425fd6b399c6bd393a2a7a422dde37b0.pdf f0d446f8f2207b78243a335b4357186e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4798 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy wycinanka łowicka sztuka ludowa - muzea Foks, Zofia - wycinankarka Muzeum Okręgowe w Zielonej Górze muzea - zbiory Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4454 Title A name given to the resource Wystawa wycinanek łowickich Zofii Foks w Muzeum Okręgowym w Zielonej Górze/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1; s.57-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kołodziejska, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Kołodziejska W Y S T A W A W Y C I N A N E K Ł O W I C K I C H ZOFII FOKS W M U Z E U M O K R Ę G O W Y M W Z I E L O N E J G Ó R Z E W czerwcu 1963 r. Dział Etnograficzny Muzeum O k r ę g o w e g o w Zielonej Górze p r z y g o t o w a ł w y s t a w ę wycinanek ł o w i c k i c h Z o f i i Foks, z a m i e s z k a ł e j obecnie we w s i C h w a l i m , pow. S u l e c h ó w . Jest to druga z kolei wystawa p o ś w i ę c o n a kulturze ludowej l u d n o ś c i p r z y ­ b y ł e j po I I wojnie ś w i a t o w e j na teren w o j e w ó d z t w a zielonogórskiego. * Znaczenie tej ekspozycji polega przede wszystkim na t y m , że prezentuje ona t w ó r c z o ś ć a r t y s t y c z n ą p o w s t a ł ą z dala od rodzimego o ś r o d k a , twórczość w y c i n a n k a r k i p r z e b y w a j ą c e j już o s i e m n a ś c i e lat na „ n o w y c h ziemiach", w ś r o d o w i s k u , k t ó r e w prze­ w a ż a j ą c e j części s k ł a d a się z p r z y b y s z ó w z r ó ż n y c h stron Polski. Na wystawie przedstawiono t r z y rodzaje w y c i n a ­ nek: kodry, w s t ą ż k i i gwiazdy (ogółem 107 wycinanek). Poszczególne t y p y wycinanek umieszczono w oddziel­ nych salach. W m i a r ę możności starano się na plan pierwszy w y s u n ą ć prace p o s i a d a j ą c e cechy d a w n y c h wycinanek ł o w i c k i c h . N i e m o ż n a b y ł o b o w i e m ułożyć wycinanek w p o r z ą d k u chronologicznym, p o n i e w a ż wszy­ stkie p o w s t a ł y w ciągu d w ó c h lat. N i e k t ó r e z nich n a w i ą z u j ą do dawnych wycinanek łowickich, inne czer­ pią m o t y w y ze w s p ó ł c z e s n y c h makatek, o b r a z k ó w , a nawet z i l u s t r o w a n y c h czasopism. Czynnikiem w p ł y ­ w a j ą c y m n i e w ą t p l i w i e ujemnie na t ę t w ó r c z o ś ć jest fakt, że Zofia Foks w y k o n u j e swe prace już t y l k o dla muzeum i obawia się, czy „ b ę d ą się p o d o b a ł y " . P r o ­ wadzi to do zaniechania dawnych tradycyjnych f o r m * Pierwsza w y s t a w a p o ś w i ę c o n a kulturze przesied­ l e ń c ó w m i a ł a miejsce w czerwcu 1962 r. Eksponowano na niej u b i o r y i t k a n i n y ludowe w o j e w ó d z t w a zielono­ górskiego. 11. 1. „Kodra", i 38 X 86 cm. Wyk. Zofia Foks. Chwalim, i „ u n o w o c z e ś n i e n i a " ich przez korzystanie z w z o r ó w zaobserwowanych na wyrobach fabrycznych. Pod w z g l ę d e m kolorystycznym w y c i n a n k i te są dość ubogie. N i e m o ż n o ś ć zakupienia p a p i e r ó w o rozległej gamie k o l o r ó w sprawia, że w y c i n a n k i komponowane są z 6—8 barw. W y c i n a n k a r k a u s k a r ż a się na m a ł ą ilość r o d z a j ó w kolorowych p a p i e r ó w a nawet na zu­ p e ł n y ich brak. Wycina w i ę c z tych p a p i e r ó w , jakie są w s p r z e d a ż y , choć często od razu k r y t y k u j e swoje w y t w o r y m ó w i ą c , że powinno się d o d a ć jeszcze takie czy inne kolory. Zofia Foks, z domu Kochanek, u r o d z i ł a się w 1901 r. we wsi Duplice Duże, pow. Łowicz, gdzie p r z e b y w a ł a do 1916 r. S t a m t ą d p r z e p r o w a d z i ł a się do Z ł a k o w a K o ś ­ cielnego. Od 1926 r. m i e s z k a ł a we wsi Mastki, s k ą d p r z y b y ł a w 1945 r. do Chwalimia, pow. S u l e c h ó w . Pierwsze w y c i n a n k i zaczęła w y k o n y w a ć m a j ą c 18 lat. R o b i ł a je g ł ó w n i e na w ł a s n y u ż y t e k , ewentualnie sprze­ d a w a ł a s ą s i a d o m ze swej w s i . U m i e j ę t n o ś ć t ę p r z e j ę ł a od swej m a t k i ' M a r i i Kochanek. Z a n i e c h a ł a tego zajęcia ok. 1930 r., m i e s z k a j ą c jeszcze w Ł o w i c k i e m , kiedy po w y j ś c i u za m ą ż zajęta b y ł a sprawami gospodarskimi. Obecnie, po przeszło trzydziestoletniej przerwie, pod­ jęła na nowo s w ą d z i a ł a l n o ś ć w y c i n a n k a r s k ą , propo­ n u j ą c sama, że w y k o n a w y c i n a n k i dla M u z e u m O k r ę ­ gowego w Zielonej Górze. Zrobienie pierwszych w y ­ cinanek po d ł u g o l e t n i e j przerwie s p r a w i a ł o jej w i ­ doczne t r u d n o ś c i . Dopiero po w y k o n a n i u pewnej ich ilości stwierdziła, ż e „ t e r a z się już w p r a w i ł a " , t w o r z ą c w y c i n a n k i nawet wtedy, gdy nie m i a ł a p e w n o ś c i , czy Muzeum je zakupi. Praca ta zaczęła s p r a w i a ć jej p r z y ­ j e m n o ś ć i c h ę t n i e p o ś w i ę c a ł a jej k a ż d ą chwilę, w o l n ą od zajęć gospodarskich. pow. Sulechów. 57 �Zofia Foks, Chwalim, 11. 2—4. „Kodry", 25 25 X 70 cm. II. 5—7. „Kodra", 55 X 92 cm. II. pow. Sulechów: X 70, 30 X 71, „Wstążki". II. S. 9, 10. „Gwiazdy". �9 10 Zofia Foks wykonuje trzy rodzaje w y c i n a n e k : kodry, w s t ą ż k i i gwiazdy. Pod w z g l ę d e m r o z m i a r ó w i k s z t a ł ­ t ó w w ś r ó d kodr m o ż n a w y r ó ż n i ć : m a ł e , z b l i ż o n e do kwadratu, kodry w kształcie wydłużonego prostokąta (te umieszczano w c h a ł u p i e na belkach stropowych) i wreszcie d u ż e , o w y m i a r a c h dość z r ó ż n i c o w a n y c h (mniej w i ę c e j : 40 X 60 cm, 50 X 70 cm, 60 X 100 cm). Tło kodr jest w p r z e w a ż a j ą c e j części b i a ł e , rzadziej szare, a zdarza się t e ż kolorowe — b r ą z o w e , r ó ż o w e , fioletowe. Tematyka k o d r jest bardzo urozmaicona. Przeważają k o d r y z przedstawieniami stylizowanych k w i a t ó w i liści ( i l . 3, 4). U k ł a d m o t y w ó w na kodrach jest n a s t ę p u j ą c y : 1) symetryczny w e d ł u g osi symetrii prze­ c h o d z ą c e j przez ś r o d e k kodry, 2) częściowo symetrycz­ ny — p o ś r o d k u t ł a k o d r y znajduje się u k ł a d k w i a t ó w i liści ułożonych niesymetrycznie, a po obu jego stro­ nach naklejono gałązki z k w i a t a m i — symetrycznie w z g l ę d e m siebie, 3) l u ź n o rzucone b u k i e t y k w i a t ó w . Rośliny w y s t ę p u j ą c e na kodrach s ą w zasadzie sty­ lizowane, lecz m o ż n a p o ś r ó d nich r o z p o z n a ć k w i a t y bzu, chabry, b r a t k i , korale j a r z ę b i n y , liście i owoce w i n n e j latorośli. W ujęciach m o t y w ó w r o ś l i n n y c h prze­ w a ż a j ą linie faliste, rzadko z d a r z a j ą się l i n i e proste. Nieliczne są k o d r y z w y o b r a ż e n i a m i z w i e r z ą t . K o m ­ pozycja tych kodr polega na umieszczeniu przedsta­ wienia zwierzęcia p o ś r o d k u t ł a w y c i n a n k i . M o t y w o m zoomorficznym t o w a r z y s z ą m o t y w y r o ś l i n n e . O d r ę b n ą g r u p ę s t a n o w i ą k o d r y z przedstawieniami postaci ludz­ kich, pojedynczych l u b w zespołach ( i l . 1 i 2). Postacie te b y w a j ą przedstawione też w scenach z życia wsi (orka, p r z ę d z e n i e l n u na k o ł o w r o t k u , wesele). Ubrane są w ubiory ł o w i c k i e . Przedstawione s ą statycznie l u b w r u c h u (np. para t a ń c z ą c a na weselu). Na szczególną u w a g ę z a s ł u g u j e k o d r a p r z e d s t a w i a j ą c a postacie ludz­ kie (trzy kobiety i trzech m ę ż c z y z n ustawionych na przemian), k t ó r y c h ubiory wykonane są plastycznie: w e ł niaki z kolorowych p a p i e r ó w u k ł a d a n e są w sterczące fałdy, bufiaste r ę k a w y koszul z b i a ł e j b i b u ł k i , m a r ­ szczonej przy r a m i e n i u i przy d ł o n i . T w a r z e postaci narysowane są ł ó w k i e m ( i l . 1). Fot.: Tamara D r u g ą g r u p ę wycinanek Z o f i i Foks s t a n o w i ą w s t ą ż ­ k i ( i l . 5—7). Są to pary zwierciadlano podobnych w y ­ cinanek, k t ó r y c h z w i e ń c z e n i e m jest k ó ł k o papieru z na­ klejonymi na nie k r ę g a m i p a s k ó w z k o l o r o w y c h pa­ p i e r ó w . Zofia Foks nazywa te z w i e ń c z e n i a „ g e o r g i n i a m i " . Długość w s t ą ż e k w a h a się w granicach od 40 do 46 cm, szerokość od 14 do 15 cm. Ś r e d n i c a „ g e o r g i n i i " wynosi najczęściej 13 do 14 cm, w y j ą t k o w o — 18 cm. Tło t y c h wycinanek jest b i a ł e , jasnoszare l u b rzadziej kolorowe — czerwone, r ó ż o w e , fioletowe, b r ą z o w e . Z a ­ kończenie wstążek stanowią frędzle wycięte z różno­ kolorowych p a p i e r ó w . Na w s t ą ż k a c h w y s t ę p u j ą t y l k o m o t y w y r o ś l i n n e , stylizowane k w i a t y i liście, w u k ł a ­ dzie symetrycznym, w k t ó r y m oś symetrii przechodzi m i ę d z y w s t ą ż k a m i . Na poszczególnych w s t ą ż k a c h m o ­ t y w y komponowane są rozmaicie: 1) jedna g a ł ą z k a z liśćmi i k w i a t a m i (w t y m jeden k w i a t znacznie w i ę k ­ szy od pozostałych), 2) k w i a t umieszczony w p o ł o w i e wysokości w s t ą ż k i , nad n i m i pod n i m — w i ą z a n k i k w i a t ó w i liści, 3) dwa u k ł a d y k w i a t ó w i liści nie z w i ą z a n e ze sobą, 4) gałązki z d r o b n y m i liśćmi i k w i a ­ t a m i w i j ą c e się od d o ł u k u górze. I n t e r e s u j ą c y jest m o t y w doniczki p o j a w i a j ą c y się j a k o podstawa, z k t ó ­ rej wyrasta g a ł ą z k a ( i l . 7). Trzecią g r u p ę wycinanek Zofii Foks s t a n o w i ą gwiaz­ dy ( i l . 9 i 10). Są to k ó ł k a o ś r e d n i c y 22 do 24 cm, w y ­ cięte z b i a ł e g o lub szarego papieru. Brzegi k ó ł k a są g ł a d k i e l u b w y c i ę t e w z ą b k i ; niekiedy ząbki są tak duże, że całość sprawia w r a ż e n i e raczej gwiazdy w i e loramiennej niż koła. Na gwiazdach w y s t ę p u j ą m o t y w y r o ś l i n n e i geometryczne. Te ostatnie umieszczane są przy brzegu w y c i n a n k i i o k a l a j ą jej w n ę t r z e . M o t y w y rozmieszczone są na tle w y c i n a n k i rozmaicie: 1) w e d ł u g symetrii osiowej, k t ó r e j oś przebiega przez ś r o d e k gwiazdy, 2) p r o m i e n i ś c i e , 3) w u k ł a d z i e kół w s p ó ł ś r o d kowych i wreszcie 4) rozrzucone l u ź n o na tle w y c i ­ nanki. Ten t y p wycinanek zamyka ekspozycję twórczości artystycznej Zofii Foks. Roszak, poświęconą � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0fba3607cf439aef19ab3de483b3bab.pdf 188817bdc3c8bb36a72002151c6240e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3759 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3529 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4, pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L 1 ". v \ - ^ ^ ^ ^ * •** T & INSTYTUT SZTUKI PAN ROK XIV 1960 NR 4 oo o et 3 �T R E Ś Ć Olga Mulkiewicz Z zagadnień kieleckiej Jerzy Czajkowski Ozdobne ule skrzynkowe Anna Kunczyńska Chrystus Frasobliwy w snycerki . . . 206 polskiej rzeźbie ludowej 211 Franciszek Kotula Nowożytne Aleksander Jackowski Michał Maśliński O motywach ludowych i ich adaptacji Ludowe kowalstwo artystyczne (Uwagi z w i ą z a n e z p o k o n k u r s o w ą wysta­ w ą w Krakowie) Anna K u n c z y ń s k a Konkurs sztuki Anna Kunczyńska urny haftu 230 żywieckiego i 231 243 przegląd ludowej 248 Wystawy wycinanek w Muzeum Ł o w i c k i m Kronika Summary of articles 195 250 252 . . 254 Na okładce: 1. Fragm. pióra przęślicy. Wyk. Piotr Konajcik. Mąkosy Stare, pow. Radom. Wł. Muz. Świętokrzyskiego. 2. Okucie, żelazo, 1960 r. Wyk. Franciszek Piwowarczyk. Skrzynka, pow. Myślenice. 3. „Chrystus Frasobliwy", rzeźba w drzewie, polichr., wys. 54 cm. Andrzejówka, pow. Biłgoraj. Wł. Muz. w Zamościu. Fot. Jan Świderski. Na stronie tytułowej: „Gwiazda", wycinanka, Gałaj, Łowicz. Fot. Stefan Deptuszewski. 1960 r., wys. 22 cm. Wyk. Anna �polska sztuka ludowa KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI PAN R O K XIV 1960 NR �KOMITET Mgr mgr prof, prof, prof, REDAKCYJNY Aleksander Jackowski, Kazimierz Pietkiewicz, dr Ksawery P l w o ć k i , dr Roman Reinfuss, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, dr Roman Rein­ fuss, sekretarz redakcj i i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, redaktor działu: mgr A n ­ na K u n c z y ń s k a , redaktor techniczny: Maria K l u k o w ska, okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. T ł u m a c z : Hilda Andrews Red.: Instytut Sztuki P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd. i administr.: PP. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, Krak. P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34e87d1e734e674b5eb75f511e3c8f0f.pdf f2fd05db2fc0ed9bc47670bfd0034aa4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4794 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4450 Title A name given to the resource Współczesna sztuka ludowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1; s.19-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Kosynier, karczmarz i zawiadow­ ca, drzewo polichr., wys. 27, 25, 26 cm. Wyk. Ignacy Kamiński. Oraczew, pow. Łęczyca. Aleksander W S Jackowski P Ó Ł C Z E S N A S Z T U K A L U D O W A Uwagi po wystawie łódzkiej Rok „dwudziestolecia" sprzyjał obrachunkom, a zwłaszcza podsumowaniom dorobku minionych lat. M i e l i ś m y wiec k i l k a bardzo starannie przygotowanych w y s t a w powojennej sztuki ludowej, z k t ó r y c h na szcze­ g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j ą t r z y : K u r p i ó w (z Puszczy Zielo­ nej i B i a ł e j ) , czterech w o j e w ó d z t w (rzeszowskie, l u ­ belskie, kieleckie, b i a ł o s t o c k i e ) oraz poprzedzona k o n ­ kursem i pokazami p o w i a t o w y m i — w y s t a w a t w ó r c z o ś ­ ci ludowej w w o j . ł ó d z k i m . Ta ostatnia ze szczególną o s t r o ś c i ą u w y d a t n i ł a charakter p r o c e s ó w z a c h o d z ą c y c h obecnie na w s i w twórczości ludowej. Dlatego też na jej p r z y k ł a d z i e chciałbym zarysować problematykę w s p ó ł c z e s n e j twórczości ludowej i z w e r y f i k o w a ć pewne s ą d y Obiegowe, nie zawsze oparte o r z e c z y w i s t o ś ć . Oczywiście, w o g ó l n y m zarysie te same zagadnienia m o ż n a dostrzec i na obu p o z o s t a ł y c h wystawach, jeśli je pomijam, to dlatego, że „ k u r p i o w s k a " , chociaż sama w sobie u r z e k a j ą c o p i ę k n a , nie w n i o s ł a w istocie rzeczy nic nowego d o stanu naszej dotychczasowej wiedzy, a wystawa czterech w o j e w ó d z t w k a ż e w pierwszym r z ę ­ dzie m ó w i ć o problemie o d r ę b n o ś c i regionalnych i o cechach w s p ó l n y c h — sugeruje w i ę c k r ą g r o z w a ż a ń inny, choć na pewno nie m n i e j istotny. Wystawa ł ó d z k a obejmuje z a r ó w n o tereny o stosun­ kowo ż y w e j jeszcze t r a d y c j i sztuki ludowej, jak też i inne, na k t ó r y c h trzeba b y ł o dopiero r e a k t y w o w a ć pewne dziedziny r z e m i o s ł poprzez system r ó ż n y c h b o d ź ­ ców, j a k konkursy, pomoc i i n s t r u k t a ż ze strony etno­ grafów, z a c h ę t a materialna (stypendia, nagrody, zaku­ py) i akcja propagandowa, prowadzona g ł ó w n i e przez p r a s ę i m i e j s c o w ą r o z g ł o ś n i ę r a d i o w ą . Wystawa ł ó d z k a jest przy t y m p i ą t ą j u ż po wojnie o g ó l n o w o j e w ó d z k ą i m p r e z ą tego t y p u , p o p r z e d z o n ą przez solidne rozpoz­ nanie terenu, a w pewnych wypadkach i przez specjal­ ne badania penetracyjne prowadzone przez p r a c o w n i ­ 1 2 3 k ó w m u z e ó w regionalnych. Dodajmy, że po raz p i e r w ­ szy w ś r ó d o r g a n i z a t o r ó w z n a l a z ł a się miejscowa Ce­ pelia. A zatem wolno u w a ż a ć z a r ó w n o konkurs, jak i w y s t a w ę za reprezentatywne dla tego t y p u imprez, o b e j m u j ą c y c h to, co nazywamy zazwyczaj „ w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ą l u d o w ą " . Czy jednak zebrany m a t e r i a ł pokazuje w całej pełni w s p ó ł c z e s n ą twórczość? Na to pytanie postaram się udzielić odpowiedzi w dalszym ciągu roz­ w a ż a ń i przyznam, ta - w ł a ś n i e sprawa „współczesnej sztuki ludowej" interesuje mnie najbardziej. Czym jest w swej istocie? Jakie są granice tego pojęcia? N i m się na to odpowie, w a r t o z a s t a n o w i ć się w ogóle nad t y m , jakie modele twórczości reprezentowane są obecnie na wsi i w k r ę g u tzw. ludowej k u l t u r y . Sztuka ludowa jest jednym z p r o d u k t ó w k u l t u r y ludowej. Tam gdzie k u l t u r a l u d o w a jest w z g l ę d n i e samoistna, w w y r a ź n e j opozycji do k u l t u r y p a n u j ą c e j , k u l t u r y s p o ł e c z e ń s t w a o ś w i e c o n e g o — tam zazwyczaj i sztuka ludowa ma rysy o d r ę b n e , nader .spójny zasób pewnych cech, nazywany nieraz (mniejsza o t o czy precyzyjnie) — stylem l u d o w y m . W sytuacji jednak roz­ padu k u l t u r y ludowej jako formacji o d r ę b n e j (a w k a ż ­ dym razie w uchwytny sposób innej), sztuka ludowa przestaje istnieć jako pewien s p ó j n y zespół f o r m , sta­ j ą c się w coraz w i ę k s z y m stopniu zjawiskiem o cha­ rakterze r e l i k t o w y m . W warunkach współczesnego życia g i n ą zasadnicze czynniki p o w o d u j ą c e izolację a w i ę c i o d r ę b n o ś ć b y t u ludowej k u l t u r y . Te same informacje d o c i e r a j ą w s z ę ­ dzie. Tworzy się nowy model k u l t u r y społecznej, w k t ó r e j i s t n i e j ą „ p i ę t r a " , ale linie p o d z i a ł u b i e g n ą j u ż nie w e d ł u g k r y t e r i u m pochodzenia, p r z y n a l e ż n o ś c i do wsi czy miasta, a nawet w y k s z t a ł c e n i a . N a w y k i k u l t u r o w e z a c h o w u j ą się oczywiście, ale g ł ó w n i e w pokoleniach ludzi starszych. Młodzież poza 19. �Jan Lamęcki, Dąbrowa Zielona, pow. Radomsko: Rzeźby w drzewie polichr.: II. 2. Żołnierz Księstwa Warszaw­ skiego, wys. 39,5 cm. 1964 r. II. 3. Sw. Józef w róży krzaku (awers rzeźby dwustronnej), wys. 29 cm. 1964 r. II. 4. Matka Boska w róży krzaku (rewers tejże rzeźby), wys. 29 cm. 1964 r. II. 5. Zyzik Marianna wys' 37 5 cm 1964 r. II. 6. Jan XXIII (jragm.), 1963 r. ' ' nielicznymi w y j ą t k a m i partycypuje już w powszech­ n y m modelu k u l t u r y , coraz bardziej obca t r a d y c j i r o ­ dzimej, p a r t y k u l a r n y m n a w y k o m i upodobaniom. Wieś p r z e s t a ł a już dawno b y ć t w o r e m jednolitym. Jest, podobnie jak i m a ł e miasteczka, terenem zderzeń r ó ż n y c h modeli k u l t u r o w y c h . R o z p a t r u j ą c a r t y s t y c z n ą t w ó r c z o ś ć polskiej „ p r o w i n c j i " , a w i ę c wsi, m a ł y c h miasteczek, osad — widzimy, że współżyją ze sobą r o ż ­ 20 ne modele twórczości. Tak w i ę c spotykamy obok siebie, często jednocześnie, takie zjawiska j a k : 1. t w ó r c z o ś ć oparta o wzory tradycyjnej k u l t u r y l u ­ dowej, przeznaczona na u ż y t e k w ł a s n y i ś r o d o w i s k a , 2. t w ó r c z o ś ć oparta o wzory tradycyjnej k u l t u r y ludo­ wej, przeznaczona d l a odbiorcy spoza ś r o d o w i s k a w ł a s n e g o (sztuka „ e s k p o r t o w a " , dla miasta, zagra­ nicy), �. twórczość zgodna z i s t n i e j ą c y m i obecnie upodoba­ n i a m i w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m i peryferii miejskich, przeznaczona na u ż y t e k tych ś r o d o w i s k , twórczość o ambicjach n a ś l a d o w c z y c h w stosunku do r ó ż n y c h w s p ó ł i s t n i e j ą c y c h konwencji twórczych (realizm, impresjonizm, abstrakcja), '. twórczość i n d y w i d u a l n a , w y n i k a j ą c a ze szczególnych dyspozycji psychicznych, gatunku w y o b r a ź n i , spo­ sobu odczuwania ś w i a t a , i. twórczość dzieci, '• twórczość profesjonalna art. p l a s t y k ó w . Wszystkie te modele t w ó r c z o ś c i i s t n i e j ą r ó w n o l e g l e obok siebie. Są t u w i ę c z a r ó w n o zjawiska, k t ó r e m o ż n a i n t e r p r e t o w a ć w kategoriach sztuki ludowej i inne, nic już nie m a j ą c e w s p ó l n e g o z t y m pojęciem, j a k w ł a ś n i e wymienione w punktach 4, 5, 6, 7. Nie zaliczamy bowiem do „ s z t u k i l u d o w e j " ani t w ó r ­ czości art. p l a s t y k ó w m i e s z k a j ą c y c h i m a l u j ą c y c h na wsi czy w miasteczkach (p. 7), ani t w ó r c z o ś c i dzieci (p. 6), zindywidualizowanej w m i n i m a l n y m stopniu, podległej g ł ó w n i e p r a w o m rozwoju psychiki dziecięcej, k s z t a ł t o w a n i a się p o s t r z e ż e ń , w y o b r a ź n i , sprawności manualnej i t p . T w ó r c z o ś ć dzieci f o r m u j e się zresztą w naszym czasie pod w p ł y w e m szkoły, ilustracji k s i ą ż k o - 2 1 A �wej, telewizji i t p . zjawisk, t y l k o u dzieci a k t y w n y c h t w ó r c ó w l u d o w y c h obserwujemy zainteresowanie dla k r ę g u sztuki uprawianej przez starszych (wycinanki, w y r o b y z b i b u ł k i i słomy). Nie jest też „ s z t u k ą l u d o w ą " t w ó r c z o ś ć Nikifora, Ociepki i i m podobnych (p. 5 ) . Nie jest i nie b y ł a akceptowana przez społeczność m i e j s c o w ą , a ź r ó d ł e m jej nie jest tradycja, ale szczególne dyspozycje psy­ chiczne, w e w n ę t r z n e nakazy. T r u d n o też zaliczać do „sztuki l u d o w e j " — malarstwo czy r z e ź b ę o w y r a ź n i e n a ś l a d o w c z y m charakterze. Zaliczamy je do kategorii twórczości amatorskiej, k s z t a ł t u j ą c e j się na ogół dość podobnie w r ó ż n y c h ś r o d o w i s k a c h i warstwach społecz­ nych (p. 4). Na k s z t a ł t tej sztuki w n i e w i e l k i m tylko stopniu Wpływa tradycyjna k u l t u r a ś r o d o w i s k a . Jedynie w sytuacjach przedstawionych w p. 1, 2 i 3 m o ż n a m ó w i ć o sztuce i o twórczości ludowej. Nie w n i k a m t u w szczegółową definicję pojęcia, k t ó r e g o zakres w y z n a c z a j ą umownie p r z y j ę t e k r y t e r i a . O sztu­ ce ludowej m y ś l ę t u w sensie powszechnie p r z y j ę t y m , obiegowym, ramy tego- pojęcia w y z n a c z y ł a p r a k t y k a , sposób p o s ł u g i w a n i a się n i m w czasopiśmiennictwie etnograficznym. Sytuację najprostszą, najbardziej p r z y s t a j ą c ą do konwencjonalnych definicji sztuki l u d o w e j przedsta­ wia p. 1. Jest to klasyczny model twórczości o charak­ terze powszechnym, zbiorowym ( a b s t r a h u j ę t u od tego, czy w y k o n a w c ą b y ł a jednostka, „ s p e c j a l i s t a " — czy k a ż d y członek g r u p y społecznej na u ż y t e k w ł a s n y ) , k t ó r e j zespół cech formalnych wyznacza w pierwszym rzędzie tradycja, rola zaś inwencji w ł a s n e j b y ł a w y r a ź ­ nie w t ó r n a w stosunku do tej tradycji. P u n k t 1 od 2 pozornie r ó ż n i t y l k o przeznaczenie tej twórczości. R ó ż n i c a ta ma jednak kapitalne znaczenie. W pierwszym w y p a d k u m a m y bowiem do czynienia ze s z t u k ą d e t e r m i n o w a n ą upodobaniami ogółu społeczności, s z t u k ą w t y m w i ę c sensie p o w s z e c h n ą i z b i o r o w ą , w y 4 5 II. 7. Kobieta z dzieckiem, drzewo surowe, wys. 37 cm. Wyk. Bolesław Grabski. Leśmierz, pow. Łęczyca. II. 8. Diabeł, kamień, wys. 14 cm. Wyk. B. Grabski. II. 9. Ko­ bieta w kłosach, drzewo surowe, wys. 22 cm. Wyk. Wacław Czerwiński. Świnice, pow. Łęczyca. II. 10. Chuligan w strachu, drzewo surowe, wys. 18 cm. Wyk. W. Czer­ wiński. 98 �11 11. 11. Kobiety, Para staruszków, drzewo surowe, drzewo surowe, wys. wys. 12 18,5 i 17 cm. Wyk. Stefan Kołodziejski. Leśmierz, pow. Łęczyca. II. 12. 12,5 cm. Wyk. Mieczysław Zegliński. Rylsk Duży, pow. Rawa Mazowiecka. n i k a j ą c ą w sposób b e z p o ś r e d n i z odmiennego charakteru ludowej k u l t u r y , z całej s t r u k t u r y życia. W d r u g i m w y p a d k u chodzi o s z t u k ę , w y k o n y w a n ą w w a r u n k a c h coraz mniejszego oparcia o ś r o d o w i s k o w ł a s n e , niekiedy nawet w b r e w jego upodobaniom. Po­ wodem tej twórczości jest z a m ó w i e n i e „z z e w n ą t r z " , co pociąga za sobą r ó ż n o r a k i e konsekwencje. Gwarantem f o r m y staje się instytucja z a m a w i a j ą c a , n a d z ó r a r t y ­ styczny. Sztuka taka nie mieści się już w strukturze życia danej społeczności, nie w y n i k a ' z ż a d n y c h istot­ nych potrzeb. Jest k o n t y n u a c j ą f o r m dawnych, .zamie­ r a j ą c y c h czy w r ę c z m a r t w y c h . T w ó r c z o ś ć taka m o ż e być i n t e r e s u j ą c a a nawet w y ­ bitna, jej rola w p o m n a ż a n i u d ó b r naszej narodowej k u l t u r y artystycznej nie ulega w ą t p l i w o ś c i , ale nie uczestniczy już ona w ż y w y m k r w i o b i e g u k u l t u r y , co­ raz bardziej oderwana od potrzeb i u p o d o b a ń ś r o d o ­ wiska. Model twórczości reprezentowanej w p. 3 stanowi pewien w a r i a n t p. 1. Tyle że w w a r u n k a c h zacierania się w i e l u o d r ę b n o ś c i n u r t u ludowej k u l t u r y , w czasie jej stopniowego rozpadu w y w o ł a n e g o i n f i l t r a c j ą treści i w z o r ó w p r z y c h o d z ą c y c h z miasta, z innych grup spo­ łecznych. Jest to w i ę c t w ó r c z o ś ć w w a r u n k a c h rozpadu dawnych t r a d y c j i , kiedy i s t n i e j ą jeszcze pewne w s p ó l n e więzi, n a w y k i estetyczne i „ m o d y " , ale ich k s z t a ł t i droga rozwojowa w a r u n k o w a n e są coraz silniej w p ł y ­ w a m i w z o r ó w estetycznych miasta, a ściślej m ó w i ą c p e r y f e r i i ' miejskich. N a t u r a l n y m obszarem s t y k u wsi i miasta b y ł y dawniej j a r m a r k i , odpusty, targi, t a m t e ż u f o r m o w a ł się szczególny model estetyki wiejsko-drofan o m i e s z c z a ń s k i e j , o b e j m u j ą c y swym zasięgiem z a r ó w n o l u d n o ś ć wiejską., jak. i pewne środowiska miejskie ( r o b o t n i k ó w , r z e m i e ś l n i k ó w ) . Ta estetyka „ o d p u s t o w a " stanowi dziś zaplecze i w c i ą ż ż y w ą t r a d y c j ę dla w s p ó ł ­ czesnej twórczości ludowej omawianego t u modelu 3. I w czasie, kiedy w i e ś coraz bardziej odczuwa obcość swoich dawnych f o r m k u l t u r o w y c h , izolujących j ą od miasta — ś w i a t odpustowych k r a m ó w , jarmarcznej b a r w n o ś c i , kolorowych k w i a t ó w z bibuły, l i z a k ó w i za­ bawek dla dzieci wciąż jest obszarem w s p ó l n y m , o d ­ powiadającym z a r ó w n o upodobaniom l u d n o ś c i wiej­ skiej, jak i pewnych grup z miejskich peryferii k u l t u ­ rowych. W r o z w a ż a n i a c h teoretycznych, dla czystości w y w o ­ du, warto m o ż e w p r o w a d z i ć w t y m miejscu pewne roz­ r ó ż n i e n i e . Mianowicie do „sztuki l u d o w e j " zaliczać t y l ­ ko modele 1 i 3 (mimo że w ostatnim przypadku po­ jęcie „ l u d " jest szersze i mniej o k r e ś l o n e ) . Model 2 jest w moim odczuciu wciąż jeszcze t w ó r c z o ś c i ą autentycz­ n ą i l u d o w ą , ale w ł a ś n i e t w ó r c z o ś c i ą , a nie sztu­ ką. Twórczość jest bowiem s p r a w ą jednostki czy j a ­ kiegokolwiek zbioru ludzi, k t ó r y c h łączą pewne w s p ó l ­ ne założenia, program d z i a ł a n i a . S z t u k ę j a k i e j ś zbioro­ wości m o ż n a jednak r o z u m i e ć jako pojęcie, w k t ó r y m w y s t ę p o w a ć m u s z ą więzi terytorialne i k u l t u r o w e , w k t ó r y m istnieje pewien w s p ó l n y model ż y w e j tradycji, akceptowany powszechnie. W t a k i m znaczeniu m ó w i ­ m y o sztuce Odrodzenia czy sztuce M ł o d e j Polski, dla działalności poszczególnych a r t y s t ó w r e z e r w u j ą c raczej o k r e ś l e n i e „ t w ó r c z o ś ć " (np. M i c h a ł a A n i o ł a czy W y ­ spiańskiego). Rozpatrzmy teraz w s p o s ó b bardziej konkretny i szczegółowy w y r ó ż n i o n e uprzednio trzy modele t w ó r ­ czości, b i o r ą c za p u n k t w y j ś c i a w y s t a w ę łódzką, to co zostało i to ep nie zostało na niej pofcazane. �i 13 II. 13. Bażant, drzewo polichr., 15,5 X 35 cm. Wyk. Fran­ ciszek Marciniak. Witów, pow. Łęczyca. II. 14. Tańcząca para, drzewo polichr., wys. 21,5 cm. Wyk. Czesław Czekalik. Stoczki, pow. Sieradz. II. 15. Harmonista, drzewo polichr., wys. 29,5 cm. Wyk. Wiktor Rysio. Świnice, pow. Łęczyca. II. 16. Drzewko z gajowym, drzewo polichr., v:ys. 85 cm. Wyk. Cz. Czekulik. 11. 17. Kobieta z masielnicą, drzewo polichr., wys, 29,5 cm. Wyk. Fr. Marciniak. 15 T w ó r c z o ś ć oparta o wzory tradycyjne w coraz m n i e j ­ szym stopniu zaspokaja potrzeby ś r o d o w i s k a . I t r u d n o nawet p r z y p u s z c z a ć , że m o ż e b y ć inaczej. C h o c i a ż b y dlatego, że zmienia się rola i miejsce tej t r a d y c j i . N i e ­ g d y ś — p r z y d a w a ł a spoistości l u d o w e j kulturze, stwa­ r z a ł a ramy, w k t ó r y c h m i e ś c i ł a się t w ó r c z o ś ć całej zbio­ r o w o ś c i . B y ł a j e d y n ą siłą o k r e ś l a j ą c ą granice i n d y w i ­ d u a l n y c h u p o d o b a ń , przeszłością z a a k c e p t o w a n ą i po­ p a r t ą autorytetem starszych p o k o l e ń , k s z t a ł t u j ą c ą gusta i n a w y k i artystyczne. A l e tradycyjne f o r m u ł y w no­ w y c h w a r u n k a c h nie m o g ą w y s t a r c z a ć . Przede wszyst­ k i m dlatego, że wraz z rozpadem tradycyjnych f o r m k u l t u r o w y c h w c h o d z ą formy nowe, odmienne. Tradycja „ l u d o w a " jest w i ę c , j a k to już przedtem m ó w i l i ś m y , t y l k o j e d n ą z konwencji artystycznych, i to nie zawsze n a j w a ż n i e j s z ą . Jest nieprzydatna w stosunku do coraz w i ę k s z e j ilości zjawisk i p r z e d m i o t ó w . Nie do p o m y ś l e ­ nia jest np. s a m o c h ó d , t r a k t o r czy m o t o c y k l malowane w k w i a t k i , „ l u d o w a " maszyna do szycia, radio, lampa, żelazko. B u r z ą one w nieuchronny s p o s ó b dotychczas i s t n i e j ą c e wzorce estetyczne, w p r o w a d z a j ą nowe pojęcia i wartości. Oczywiście nic nie dzieje się nagle, zwłaszcza w sferze ś w i a d o m o ś c i ludzkiej. Z m i a n y m a j ą charakter procesualny, pewne elementy o b u m i e r a j ą p r ę d z e j , za­ s t ą p i o n e n o w y m i , inne z a c h o w u j ą w z g l ę d n ą t r w a ł o ś ć . G i n ą dziedziny ekonomicznie nieprzystosowane do k o n k u r e n c j i z t o w a r a m i sklepowymi. Nie istnieje j u ż artystyczne kowalstwo, produkcja malowanych czy zdo­ bionych snycerskim ornamentem mebli, p r z e m y s ł o w e w y r o b y w y p i e r a j ą garncarstwo, a nawet tkactwo. Gipsy z a s t ę p u j ą dawne ś w i ą t k i , i do w y j ą t k ó w n a l e ż ą dziś kapliczki, w k t ó r y c h stawia s i ę nowe r z e ź b y l u d o w y c h a r t y s t ó w . Na szerszą s k a l ę robi to Janos z D ę b n a , ale już m a ł o kto poza n i m . Co zostało z dawnej sztuki ludowej? Przede wszyst­ k i m te dziedziny, k t ó r e w y t r z y m u j ą r y w a l i z a c j ę z w y ­ r o b a m i fabrycznymi. Niech nas przy t y m nie łudzi f a k t w y s t ę p o w a n i a jeszcze na pewnych obszarach stroju l u 24 �dowego, stroju paradnego czy u ż y w a n i a glinianych g a r n ­ k ó w . C h c ą c z o r i e n t o w a ć się w dynamice z a c h o d z ą c y c h p r o c e s ó w , n a l e ż y widzieć zmiany z a c h o d z ą c e w r ó ż ­ nych generacjach, d o s t r z e g a ć co się kupuje i w y t w a r z a , a co donasza i u ż y w a . Absolutna większość stroju" j a ­ k ą m o ż n a jeszcze s p o t k a ć we wsiach łowickich, opo­ czyńskich, rawskich, kurpiowskich a nawet p o d h a l a ń ­ skich — pochodzi z lat dawniejszych. Dziś m a ł o k t o j u ż w y k o n u j e s t r ó j do noszenia, a d a w n i mistrzowie k r o j u p r a c u j ą już g ł ó w n i e na z a m ó w i e n i e z e s p o ł ó w a r t y ­ stycznych czy Cepelii. Znamienne, że na konkurs łódz­ k i p r z y s ł a n o bodaj że jeden a m o ż e dwa p e ł n e stroje, p a r ę czepców, bo zapaski, k t ó r y c h było sporo — wszyst­ kie z a s t a ł y zakupione przez Cepelię i p r z e w a ż n i e z m y ­ ślą o niej b y ł y robione. K o n k u r s s t a n o w i ł d o k ł a d n ą f o r m ę penetracji terenu i , przy założeniu n a d s y ł a n i a t y l k o w y r o b ó w w y k o n a n y c h w latach powojennych, p o z w a l a ł na dosyć p r a w i d ł o w ą o r i e n t a c j ę w ż y w o t n o ś c i poszczególnych dziedzin. 6 W y t w a r z a się nadal p i ę k n e tkaniny, wełndaki i coraz więcej — szmaciaki. T k a n i n y na wystawie są absolut­ nie d o s k o n a ł e , p i ę k n e w kolorystyce, w r y t m i e rapor­ tów, b e z b ł ę d n e technicznie. Jest to dziedzina twórczości jeszcze ż y w a , a tkanina s w ą j a k o ś c i ą i kosztem k o n k u ­ ruje z f a b r y c z n ą (w k a l k u l a c j i wiejskiej p r a c ę liczy się n i e s ł y c h a n i e n i s k o ) . Wydaje się, że wiele w z o r ó w t k a n i n m o ż e się m i e ś c i ć w ramach i s t n i e j ą c y c h obecnie „mód", i p r z y j m u j ą c wzorzec m i e s z c z a ń s k i e g o w n ę t r z a z meblami na wysoki p o ł y s k m o ż n a pogodzić z n i m ka­ py, szmaciaki, Obrusy. S p r a w ę t ę w a r t o by zresztą p r z e b a d a ć w terenie m e t o d ą a n k i e t o w ą , podobnie j a k i całe zagadnienie stosunku do t r a d y c j i w r ó ż n y c h g r u ­ pach w i e k u , zawodu i t p . 7 ¿Ná u ż y t e k w ł a s n y w y k o n u j e się jeszcze r ó ż n e g o r o ­ dzaju b i b u ł k o w e p r z y s t r o j ę , k w i a t y , k t ó r y m i zdobi się ś w i ę t e obrazy, domowe kapliczki, a czasem i s a m ą izbę (il. 33, 36). I one mieszczą się w k r ę g u u p o d o b a ń w s p ó ł ­ czesnych, dlatego też zasięg w y s t ę p o w a n i a kwiatów sztucznych nie ogranicza się do wsi, a obejmuje t a k ż e osiedla fabryczne, miasteczka i miasta, z a s p o k a j a j ą c po­ trzeby ś r o d o w i s k z peryferii k u l t u r a l n y c h . Ż y w y od­ d ź w i ę k wzbudza nadal repertuar k r a m ó w jarmarcznych i odpustowych. Znajdujemy na nich m . i n . tradycyjne zabawki — sprzedawane przez handlarzy, r o z w o ż ą c y c h t o w a r z w i ę k s z y c h o ś r o d k ó w . Tak jest np. w K r a k o w ­ skiem, gdzie ż y w i e c k i e centrum produkcji drewnianych, zdobionych zabawek w c i ą ż znajduje zbyt dla swych w y r o b ó w (wózki z k o ń m i , s t o ł k i - k o n i k i , karuzele, tacz­ k i , k o n i k i , a w ostatnich latach i samoloty, zdobione niemal w identyczny niemal sposób), czy z zabawka c e r a m i c z n ą , w c i ą ż jeszcze p o w s z e c h n ą na d u ż y c h obsza­ rach k r a j u (gliniane koguty-gwizdki), czy z cukrow"ynii kogutkami. Zabawek zresztą na wystawie łódzkiej było niewiele i p r z e w a ż n i e nie te, k t ó r e zobaczyć m o ż n a u wiejskich dzieci, lecz j u ż dla miasta robione d r e w ­ niane, p i ę k n i e malowane ptaszki A d a m a i Kazimierza S t e f a ń s k i c h , W a c ł a w a Laskowskiego czy Andrzeja Ł ę bowskiego oraz ruchome modele — zabawki (tracze) Z innych d z i a ł ó w tradycyjnej sztuki, ż y w e j jeszcze w ś r ó d l u d n o ś c i wiejskiej, w y m i e n i ć m o ż n a pisanki oraz garncarstwo, chociaż to, co w i d z i e l i ś m y na wystawie, raczej znajduje już n a b y w c ę w Cepelii niż w ś r ó d l u d ­ ności okolicznej. (Stąd pewne cechy „ c e p e l i o w s k i e " w y ­ r o b ó w M u s z y ń s k i e g o czy S t e f a ń s k i e g o — d o s k o n a ł a s p r a w n o ś ć , dbałość o p o l e w ę , g l a z u r ę — ale i pewna s c h e m a t y c z n o ś ć , tak c z ę s t a przy masowej produkcji, przy k t ó r e j gubi się „ślad d ł o n i " , to m i n i m a l n e odchy­ lenie, k t ó r e o d r ó ż n i a artystyczne r ę k o d z i e ł o od p r o ­ dukcji fabrycznej, masowej). I t o wszystko ... Dodajmy, że poza pewnego t y p u z a b a w k ą d r e w n i a n ą i zdobieniem w n ę t r z wszystkie w y ­ mienione t u rodzaje sztuki, spotkane na łódzkiej w y ­ stawie, w y k o n y w a n e są r ó w n i e ż , i to coraz liczniej, dla odbiorcy miejskiego, dla Cepelii. Tak jest — i w y s t a w a t y l k o p o t w i e r d z i ł a ten stan rzeczy. Wszystko, poza w s p o m n i a n y m i t u w y j ą t k a m ' . 25 �II. 18. Kobieta z masielnicą, drzewo, wys. 36 cm. Wyk. Jan Tomasik, Zakościele, pow. Rawa Mazowiecka. II. 19. Jeździec na koniu, biskwit, wys. 11 cm. Wyk. J. Grala. II. 20. Figurka ceramiczna, biskwit, wys. 8 cm. Wyk. Jadwiga Grala. Burzenin, pow. Sieradz. II 21. Pa­ jąk, słoma, papier. Wyk. Maria Kabzińska. Rawa Ma­ zowiecka. II. 22. „Jeż" — słoma, papier. Wyk. Maria Słomczyńska. Gołocice, pow. Łęczyca. stawy. (Na o m a w i a n y m konkursie ł ó d z k i m znalazło s i ę np. sporo wycinanek w t a m t y m „ s t y l u " poczętych.' O d ­ rzucono je oczywiście we w s t ę p n e j selekcji. Bo t e ż dziś d e c y d u j ą o t y m co dobre a co złe k o ­ misje artystyczne, złożone z e t n o g r a f ó w , p l a s t y k ó w , z n a w c ó w zagadnienia. I w y t w a r z a się nieraz sytuacja paradoksalna, gdy w ł a ś n i e wieś d ą ż y do zmian, odrzuca s t a r ą s z t u k ę , tradycyjne formy, a broni ich miasto, nabywca, k t ó r y chce m i e ć w ł a ś n i e to co było, co jest zgodne z i s t n i e j ą c y m dawniej l u d o w y m kanonem. D o ­ dajmy, aby u n i k n ą ć n i e p o r o z u m i e ń , w i e ś odrzuca sztu­ kę l u d o w ą , gdyż przyjmuje na co dzień i n n ą m o d ę , k t ó r a (część t k a n i n i g a r n k ó w , k w i a t y b i b u ł k o w e , pisanki) — n a l e ż y już do twórczości, k t ó r a chociaż wyrasta z t r a ­ dycji i w niej znajduje oparcie, przeznaczona jest dla innych, nie-ludowych ś r o d o w i s k , na samej wsi nie z n a j d u j ą c j u ż dziś ż a d n e g o rezonansu. Oczywiście i dawniej, jeszcze w połowie zeszłego stulecia b y w a l i ludzie „z miasta" k u p u j ą c y za grosze h u c u l s k ą c e r a m i k ę , g ó r a l s k ą s n y c e r k ę , a później w y ­ cinanki, skrzynie malowane, r z e ź b y i obrazy na szkle. T y l k o że wtedy nie miejski klient d e c y d o w a ł o formie przedmiotu, lecz ś r o d o w i s k o , k t ó r e b y ł o o d b i o r c ą i sę­ dzią, w i e ś — k t ó r e j zbiorowy s ą d mocen b y ł akcepto­ w a ć , ale i o d r z u c a ć f o r m y obce tradycji, niezgodne z podstawowymi kanonami p a n u j ą c e g o smaku. M i ł o ś ­ n i k sztuki ludowej k u p o w a ł t o co widział, co już b y ł o zrobione pod ciśnieniem ludowego ś r o d o w i s k a . A l e teraz ten w ł a ś n i e obcy klient s t a ł się n i e m a l że j e d y n y m już o d b i o r c ą . On decyduje, on przyjmuje nowe r o z w i ą z a n i a lub je odrzuca. W praktyce chodzi t u oczywiście nie o przypadkowych gości z miasta, k u ­ p u j ą c y c h czy zamawiających j a k i ś przedmiot, lecz o aparat skupu Cepelii, o komisje artystyczne tej i n ­ stytucji a wreszcie o j u r y k o n k u r s ó w i wystaw, one to b o w i e m stały się obecnie w i e l k i m i g i e ł d a m i , k t ó r e fe­ r u j ą w y r o k i , w s k a z u j ą co potrzebne i co zdobywa uzna­ nie, a co spotyka się z p r z y g a n ą lub d y s k w a l i f i k a c j ą . Robi się w i ę c pod gust komisji plastycznej, nieraz na­ wet domniemany (zwłaszcza na imprezy okolicznościo­ we i rocznicowe). I nieraz, gdy m y z a p o m n i e l i ś m y już co się przed k i l k u n a s t u l a t y chwaliło, o wycinankachsloganach, r z e ź b a c h upstrzonych emblematami i po­ w i e r z c h o w n ą s y m b o l i k ą — tam, na w s i , gdzie nie do­ ciera warszawska wieść i nie śledzi się w a h a ń baro­ m e t r u p o l i t y k i k u l t u r a l n e j , zdarza się w s k r z e s z a ć te niedobre tradycje n a - o k o l i c z n o ś c i o w e fconkursy j wy26 20 �21 o b o w i ą z u j e p o s z c z e g ó l n y c h ludzi. Przy w y s t ą p i e n i a c h zbiorowych, „ n a z e w n ą t r z " — podczas d o ż y n k ó w , ś w i ą t narodowych, o b c h o d ó w i t p . — s t r ó j l u d o w y jest „ z n a ­ k i e m " regionu, jego symbolem. Z e s p o ł y regionalne k u l ­ t y w u j ą s t r ó j podobnie j a k szopki czy m a s k i , p o j a w i a j ą się one w zabawach i widowiskach, c h ę t n i e o g l ą d a n e , ale w ł a ś n i e — o g l ą d a n e z z e w n ę t r z jak przedstawienie, a nie p r z e ż y w a n e b e z p o ś r e d n i o na zasadzie w s p ó ł u c z e s t ­ nictwa (tak noszono ... tak b y ł o ... tak o n i to r o b i l i ...). Sztuka l u d o w a staje s i ę o ż y w i o n ą h i s t o r i ą . „ O ż y w i a n i e " takie b y ł o b y oczywiście dalekie od p r a w d y , nieporadne i często artystycznie b e z w a r t o ś c i o ­ we, jak to w i d z i m y w rekonstrukcjach przeszłości, do­ konywanych z a r ó w n o za g r a n i c ą , j a k i np. w naszych „zielonogórskich w i n o b r a n i a c h " — gdyby nie to, że t w ó r c z o ś ć ludowa jest w c i ą ż ż y w a w p a m i ę c i tysięcy ludzi, że istnieje p o k a ź n a liczba znakomitych tkaczek, garncarzy, rzeźbiarzy, w i k l i n i a r z y , wycinankarek — prawdziwych mistrzów swego fachu, a nieraz bez­ sprzecznych a r t y s t ó w . A l e nawet o n i nie zawsze w y z n a j ą na w ł a s n y u ż y t e k dawne formy, tak 'np. tkaczki d y w a n ó w p o d w ó j n y c h w Sokółce inne w z o r y u k ł a d a j ą d l a siebie, inne zaś dla miasta. Nierzadko z a m a w i a j ą c w y c i n a n k ę czy haft u s ł y ­ szeć m o ż n a — a j a k i m a b y ć ? po starodawnemu czy p o naszemu? W p o d t a t r z a ń s k i e j wiosce jeden z górali z a p y t a ł w p r o s t : „A w j a k i m m a b y ć stylu?" Tworzenie poza ś r o d o w i s k i e m jest oczywiście rzeczą .możliwą i nawet d o ś ć często s p o t y k a n ą , ale w a r u n k i e m .poziomu artystycznego takiej t w ó r c z o ś c i musi b y ć j e j zgodność z w y o b r a ż e n i a m i i s ą d a m i t w ó r c y . Inaczej staje się r z e m i o s ł e m , w k t ó r y m producent oferuje towar „w stylu gotyckim", „ b a r o k o w y m " czy „ n o w o m o d n y m " , jak to b y w a w warsztatach w y k o n y w a j ą c y c h wystroje kościołów czy meble „stylowe". Nie sposób nie w i ­ 22 dzieć tego r y s u j ą c e g o się n i e b e z p i e c z e ń s t w a d l a sztuki ludowej, przeistaczania się jej w p r o d u k t r z e m i e ś l n i ­ czy, w „ s z t u k ę „ c e p e l i o w s k ą " — tak j a k zmieniło s i ę j u ż w n i ą nasze „ M a z o w s z e " czy „ Ś l ą s k " , tak jak obserwujemy to w i n n y c h krajach, w k t ó r y c h wcześniej z a n i k ł a autentyczna sztuka l u d o w a l u b gorsze b y ł y f o r m y opieki. M o ż e m y cieszyć się z o s i ą g n i ę ć opieki nad l u d o w ą t w ó r c z o ś c i ą , nie zmienia to jednak f a k t u , że w p o r ó w ­ n a n i u z d a w n ą s z t u k ą obserwujemy m i m o wszystko artystyczny regres. Powolny, hamowany przez cały sy­ stem opieki, ale widoczny. P r z y c z y n ą jego nie jest jednak wymieranie najlepszych starych t w ó r c ó w (ostat­ n i o Maria Konopka, Leon K u d ł a , Jakub Czeczelewski, Franciszka B u r z y ń s k a , Anna Legutowska...), k t ó r y c h nie m o g ą zastąpić mniej uzdolnione jednostki z m ł o d ­ szych generacji, ale to, że t w ó r c y ci nie m a j ą dziś ,dla swej d z i a ł a l n o ś c i w ł a ś c i w e g o oparcia. Nie daje i m jej ś r o d o w i s k o w ł a s n e , a i od n u r t u p a n u j ą c y c h k o n ­ wencji artystycznych odcina ich o d m i e n n o ś ć tradycji, które kontynuują. Inna jest psychika współczesnego człowieka, inna ś w i a d o m o ś ć a nawet widzenie artystyczne. (Artysta w s p ó ł c z e s n y m o ż e ś w i a d o m i e o d r z u c i ć np. p e r s p e k t y w ę zbieżną, ale jest to przecież czymś i n n y m n i ż auten­ tyczna nieznajomość zasad tejże perspektywy u d a w ­ nego t w ó r c y ludowego.) ( Inne jest r ó w n i e ż d z i a ł a n i e tradycji. Dawniej b y ł a to tradycja ś r o d o w i s k a , tradycja ż y w a i jedyna, a w i ę c bezwzględna, k t ó r ą k a ż d y członek społeczności m u s i a ł a k c e p t o w a ć —• dziś jest to już t y l k o jeden z modeli sztuki, k t ó r y w s p ó ł c z e s n y t w ó r c a m o ż e p r z y j ą ć , ale nie musi. Dawna tradycja w y z n a c z a ł a n u r t twórczości, sta­ nowiła w a ż n y element więzi grupowej. Dzisiejsza t r a 27 �II. 23. Wycinanka —drzewko, 41,5X54 cm. Wyk. Stanisława nanki, 46 X 26 cm. Wyk. Katarzyna Kaczor, Wierznowice, dycja nie ma j u ż ani dawnej mocy działania, ani nie formuje w t y m stopniu w y o b r a ź n i t w ó r c z e j i na­ w y k ó w estetycznych. Znajduje się w stadium rozpadu, z tradycji staje się modelem twórczości, j e d n y m z w i e ­ l u , i to modelem odrzucanym coraz bardziej przez g r u ­ p ę , ś r o d o w i s k o . Nie chcę powiedzieć, ż e p r z y j ę c i e tej dawnej t r a d y c j i wyobcowuje t w ó r c ę z w ł a s n e g o ś r o d o ­ wiska, choć i tak już niekiedy bywa, ale w a r t o z d a w a ć sobie s p r a w ę , że t r a d y c j a ta nie jest j u ż ł ą c z n i k i e m m i ę d z y ż y j ą c y m pokoleniem, zwłaszcza ludzi m ł o d s z y c h . Pozostaje już t y l k o „ a r k ą przymierza" z przeszłością, k t ó r e j coraz m n i e j oddaje się cześć. O s ł a b i e n i e s i ł y d z i a ł a n i a t r a d y c j i obserwujemy na­ wet w ś r ó d t y c h , k t ó r z y ś w i a d o m i e do n i e j n a w i ą z u j ą . Sprzyja to i n d y w i d u a l n y m poszukiwaniom, powoduje w i ę k s z e z r ó ż n i c o w a n i e twórczości, w k t ó r e j coraz moc­ niej akcentuje się w ł a s n e oblicze jednostki, kosztem tego co b y ł o dawniej w s p ó l n e , powszechne. Prowadzi ,to jednak w ł a ś n i e poprzez r o z w ó j i n d y w i d u a l n y c h cech do rozbijania dawnej t r a d y c j i . I jest to proces nie­ uchronny, p r o w a d z ą c y do sytuacji, w k t ó r e j t w ó r c a zacznie jak r z e m i e ś l n i k p o w i e l a ć gotowe f o r m y , b ą d ź ,też będzie coraz bardziej odchodzić od zasad t r a d y c y j ­ n y c h , zdając się na w ł a s n ą i n w e n c j ę . Ta druga droga prowadzi oczywiście do rozwoju indywidualności — niestety, w sztuce p o s t ę p tego rodzaju bynajmniej nie m u s i oznaczać w y ż s z e j w a r t o ś c i artystycznej dzieł, przeciwnie, wiemy, że t w ó r c y samorodni, o n i k ł e j na ogół ś w i a d o m o ś c i artystycznej o d r z u c a j ą c t r a d y c j ę sta­ j ą się nieporadni i dopiero lata nauki i pracy m o g ą i m pozwolić na przekroczenie progu, k t ó r y dzieli amatoradyletanta od prawdziwego artysty. 8 Oczywiście sprawy te najmniej widoczne są w t w ó r ­ czości o charakterze r z e m i e ś l n i c z y m , gdzie decyduje f> w y n i k u przestrzeganie w y m o g ó w warsztatowych — j a k np. w tkactwie. A l e już w kowalstwie czy g a r n ­ carstwie obserwujemy, że gdy t w ó r c a chce o d e j ś ć od f o r m tradycyjnych, s z u k a j ą c np. r o z w i ą z a ń bardziej naturalistycznych — ł a m i e d y s c y p l i n ę warsztatu, i uzy­ skuje efekt, k t ó r y choć samemu w y k o n a w c y wydaje s i ę w i e l k i m k r o k i e m n a p r z ó d , nie jest n i m w istocie (ceramika bolimowska, w y r o b y kowalskie S t a n i s ł a w a 28 Kubik. Monice, pow. Łowicz. pow. Sieradz. II. 24. Tasiemki, wyci­ Rydza). Dzieje się tak, .ponieważ t w ó r c o m t a k i m nie dostaje p e ł n e j ś w i a d o m o ś c i artystycznej, k t ó r ą dawniej z a s t ę p o w a ł a ś w i a d o m o ś ć ograniczona, u k s z t a ł t o w a n a na gruncie tradycji, k t ó r e j uprawianie p r o w a d z i ł o do swoi­ stej w i r t u o z e r i i „ j e d n e j g a m y " . Szczególna sytuacja w y s t ę p u j e w twórczości r z e ź ­ biarskiej, k t ó r a najmniej z w i ą z a n a jest z d y s c y p l i n ą warsztatu oraz z b e z p o ś r e d n i m w p ł y w e m f o r m t r a d y ­ cyjnych. W rzeźbie zawsze n a j w y ż s z y był w s p ó ł c z y n n i k i n d y w i d u a l n e j i n w e n c j i t w ó r c z e j , toteż stanowi ona n a j ­ bardziej i n d y w i d u a l n ą i p e ł n ą f o r m ę wypowiedzi, uza­ l e ż n i o n ą bardziej od t y p u u m i e j ę t n o ś c i , n a w y k ó w i w y ­ o b r a ź n i t w ó r c y niż od estetycznej tradycji ś r o d o w i s k a . ( W i d a ć to nawet t a m , gdzie i s t n i e j ą pewne w s p ó l n e k o n t a k t y r z e ź b i a r z y , możliwości wzajemnego ich od­ d z i a ł y w a n i a na siebie, a t a k ż e inspirowania się po­ dobnymi t r e ś c i a m i czerpanymi z f o l k l o r u regionu, j a k to ma miejsce np. w grupie łęczyckiej.) 9 J a k o ś ć artystyczna Współczesnej rzeźby ludowej za­ leży przede wszystkim od siły talentu i w y o b r a ź n i t w ó r c y , od jego dyspozycji psychicznych. Nic dziwnego, że najwybitniejsi jej reprezentanci to ludzie w y j ą t k o w i , żyjący j a k b y poza swoim czasem i ś r o d o w i s k i e m , o s i l ­ nej o s o b o w o ś c i t w ó r c z e j , co pozwala i m p r z e c h o d z i ć m i m o rzeczy widzianych i zmusza do tworzenia form o d r ę b n y c h , w ł a s n y c h , o d p o w i a d a j ą c y c h ich w y o b r a ź n i i n a w y k o m technicznym. Ci najwybitniejsi — to (mówię o c a ł y m k r a j u ) Józef Janos z D ę b n a , Józef P i ł a t z D ę b ­ skiej W o l i , a zwłaszcza z m a r ł y niedawno Leon K u d ł a . Ten n a j w y ż s z y poziom reprezentuje na omawianej przez nas w y s t a w i e Jan Lamęcki. Nie c h c ę przez to powiedzieć, że i n n i s ą słabi. Prze­ ciwnie, z a s k a k u j ą c y jest na ogół w y r ó w n a n y i niezły poziom t w ó r c z o ś c i , k t ó r a oscyluje dziś p r z e c i e ż m i ę d z y tradycją ludową, twórczością „naiwną" i zwykłym amatorstwem. Rzeźba stanowi najciekawszy chyba dział w s p ó ł c z e s n e j ż y w e j twórczości. Jest t e ż j e d y n ą dzie­ d z i n ą tej t w ó r c z o ś c i , w k t ó r e j nie stosuje się w ocenie k r y t e r i ó w ściśle „ e t n o g r a f i c z n y c h " , a w k a ż d y m razie interpretuje się je nader szeroko. Wystawa ł ó d z k a p o k a z a ł a (a zjawisko to p o t w i e r ­ d z a j ą r ó w n i e ż inne wystawy), że ilość r z e ź b i a r z y r o ś - �10 nie, a poziom p r z e c i ę t n y prac w p o r ó w n a n i u ze sta­ nem sprzed k i l k u n a s t u lat w y r a ź n i e się p o d n i ó s ł . D u ż ą r o l ę o d g r y w a w t y m i a k t , ż e r z e ź b i a r z e nie t w o r z ą „sobie a muzom", a k a ż d a dobra r z e ź b a kupowana jest przez Cepelię, k t ó r a u m i a ł a s t w o r z y ć t w ó r c o m l u d o ­ w y m w ł a ś c i w y k l i m a t , z a p e w n i ć dobre w a r u n k i m a ­ terialne, z b y t . Obecny r o z w ó j r z e ź b y w i ą ż e się ściśle z d o b r ą na n i ą k o n i u n k t u r ą . Gdyby nie masowe za­ potrzebowanie, nie doszliby L a m ę c k i czy K a m i ń s k i do tego stanu perfekcji, j a k i z a u w a ż a m y w i c h pracach. Bez k o n k u r s ó w i opieki — K a m i ń s k i nie r z e ź b i ł b y w ogóle, a L a m ę c k i t y l k o sporadycznie. Obecnie p r a ­ cują bardzo intensywnie, w o l n i od t r o s k materialnych, k ł o p o t ó w ze zbytem. (Rzeźbiarz za figurę dostaje prze­ w a ż n i e p a r ę s e t złotych — najlepsi z a r a b i a j ą rocznie do 90.000 zł). W i ę c p r a c u j ą dużo, na pewno w i ę c e j n i ż d a w ­ ny ś w i ą t k a r z . Tak np. K a m i ń s k i w ciągu 5 lat pracy dla Cepelii w y k o n a ł ponad 2.000 r z e ź b . Inni rzeźbią w granicach 60 — 100 figur rocznie. Oczywiście p r o ­ wadzi to do pewnej standaryzacji, ale j e d n o c z e ś n i e sta­ n o w i j a k b y tygiel, w k t ó r y m w y k r y s t a l i z o w u j e się for­ ma, szczególny „ s t y l " artysty. Przez powtarzanie szli­ fują f o r m ę , u s t a l a j ą proporcje, szczegóły. Odpadają czynności i efekty przypadkowe, u t r w a l a j ą się zdoby­ cze. Tworzenie setek w a r i a n t ó w podobnych r o z w i ą z a ń stwarza w ł a ś n i e t ę s w o b o d ę obracania się w raz za­ k r e ś l o n y m k r ę g u . W i d a ć to doskonale np. w sposobie b u d o w y g ł o w y , a zwłaszcza b r w i i oczu w figurach L a m ę c k i e g o . R z e ź b i a r z d o p r a c o w a ł się t u f o r m y w ł a s ­ nej, konsekwentnej i plastycznie niezwykle ciekawej (il. 2—6). P o d w y ż s z a n i e się ś r e d n i e g o poziomu produkcji r z e ź ­ biarskiej jest t e ż w y n i k i e m na ogół p r a w i d ł o w e j opie­ k i nad n i m i ze strony Cepelii, a t a k ż e w ł a ś c i w e j w ostatnich latach p o l i t y k i n a g r ó d na konkursach i w y ­ stawach. Z n i k ł a więc z sal w y s t a w o w y c h najgorsza amatorszczyzna, nagradzana o n g i ś tak s k w a p l i w i e za „ n o w y " temat, za naturalizm, za t a n i ą i j a k ż e często nieprawdziwą symbolikę. R z e ź b a należy do tych dziedzin, dla k t ó r y c h wciąż jeszcze jest miejsce we w s p ó ł c z e s n e j kulturze i k t ó r a zapewne d ł u g o jeszcze będzie uprawiana, z a r ó w n o za­ wodowo, j a k i amatorsko. Gdy w a r u n k i życia i p o d a ż w y r o b ó w fabrycznych uczynią zbędne wytwarzanie g a r n k ó w , t k a n i n czy wycinanek, t w ó r c z o ś ć r z e ź b i a r s k a m i e ć będzie więcej szans istnienia, gdyż W y r a ż a ona pewne potrzeby t w ó r c z e człowieka. Być może obok wspomnianej już k o n i u n k t u r y r ó w ­ nież i potrzeba tworzenia z a w a ż y ł a na t y m , że ilość 1 1 l i . 25. Kodra, 35,5 X 100 cm. Wyk. 1961 r. Katarzyna r z e ź b i a r z y stale się p o w i ę k s z a , tak np. w Łodzi poja­ w i ł y się nowe nazwiska: Adam Kolski, Mieczysław Żegliński, S t a n i s ł a w Kołodziejski, Franciszek M a r c i n i a k , C z e s ł a w Czekalik oraz Jan Tomasik. Te d w a nazwiska warto zapamiętać. Czekalik p o k a z a ł prace najbardziej m o ż e „ l u d o w e " , s t o j ą c e na granicy r z e ź b y i zabawki ( i l . 14, 16), Tomasik natomiast z a p r e z e n t o w a ł dwie r z e ź b y .pozornie b y ć m o ­ że p r y m i t y w n e , ale modelowane z dużą k o n s e k w e n c j ą r z e ź b i a r s k ą ( i l . 18). Rzeźb i n t e r e s u j ą c y c h b y ł o na w y s t a w i e sporo, szcze­ gólnie jednak ciekawe jest, j a k r ó ż n i są ci r z e ź b i a r z e . L a m ę c k i , K a m i ń s k i , Tomasik, Czekalik, Grabski, Czer­ w i ń s k i — k a ż d y jest i n n y . Bo t e ż , j a k t o j u ż m ó w i ł e m , właśnie r z e ź b a daje w twórczości l u d o w e j n a j p e ł n i e j s z ą p r o j e k c j ę osobowości a r t y s t y . T o t e ż spotykamy w tej profesji t w ó r c ó w o w y o b r a ź n i lirycznej, epicznej i ekspresywnej. P o j ę c i a te nie m i a ł y b y oczywiście sensu, gdyby je z a s t o s o w a ć do tkacza czy garncarza. Tkacze b o w i e m czy garncarze, niezależnie od sposobu p r z e ż y ­ wania, t y p u w y o b r a ź n i i usposobienia, d a d z ą p r o d u k ­ cję nie r ó ż n i ą c ą się od siebie, l i m i t o w a n ą t r a d y c j ą re­ gionu a nie stanami psychicznymi. Rzeźba jednak jest j a k czuły sejsmograf, u j a w n i a j ą c y i n d y w i d u a l n o ś c i ludz­ kie, a r ó ż n i c e osobowości, t y p ó w emocji, w y o b r a ź n i — odczuwa się w y r a ź n i e w samej t w ó r c z o ś c i . T a k np. K a ­ m i ń s k i w swych r z e ź b a c h opisuje, i l u s t r u j e t y p y w i e j ­ skie, kolejarza, muzykanta ( i l . 1). C z e r w i ń s k i natomiast tworzy z pobudek emocjonalnych, chęci wyrażenia w ł a s n y c h s t a n ó w psychicznych, r o z ł a d o w a n i a ich po­ przez d r a m a t y c z n ą o p o w i e ś ć o ludziach bezbronnych i nieszczęśliwych. 12 Nie rzeźba d o s t a r c z y ł a jednak n a j w i ę k s z e j niespo­ dzianki, ale ceramika figuralna, a ściślej m ó w i ą c Jad­ wiga Grala z Burzenina. Jej r z e ź b y z gliny przypomina­ ją f o r m y archaiczne i to nie tyle europejskie co po­ łudniowo-amerykańskie. Postacie z w i e r z ą t , ptaków, j e ź d ź c ó w na koniach zdobi ornament wyciskany g w o ź ­ dziem ( i l . 19, 20). F i g u r k i te nie m a j ą b e z p o ś r e d n i c h analogii w naszej sztuce l u d o w e j , choć sama zasada k s z t a ł t o w a n i a ich, a nawet dekoracja nie o d b i e g a j ą od repertuaru stosowanego w ceramice. Są p r z y k ł a d e m twórczości i n d y w i d u a l n e j , choć w y n i k a j ą c e j z „ d u c h a " ludowej sztuki, z p r a w i d ł o w e g o stosunku do m a t e r i a ł u , gliny. P o c z ą t k o w o , na w y s t a w i e pokonkursowej w Sie­ radzu, p o k a z a ł a Grala zwierzaki z gliny ( b i s k w i t y ) . W rok później — j u ż otoczona o p i e k ą mgr Zofii N e u manowej, kierowniczki regionalnego Muzeum w Sie­ 13 Guzek. Jackowice, pow. Łowicz, �radzu, Grala wzbogaciła t e m a t y k ę prac (wojak na k o ­ niu), zaczęła f i g u r k i p o k r y w a ć b r ą z o w ą lub zieloną p o l e w ą , n a s t ę p n i e w y p a l a ć , k o r z y s t a j ą c z pomocy ś w i e t ­ nego garncarza Hieronima M u s z y ń s k i e g o . Można są­ dzić, że w ł a ś n i e pomoc i n n y c h u ł a t w i ł a G r a l i pozbycie się w r z e ź b a c h e l e m e n t ó w drobnych, n a r a ż o n y c h na ł a t w e zniszczenie (nip. lanc u w o j a k ó w ) . M ó w i ą c o G r a l i trzeba w i ę c t a k ż e w s p o m n i e ć o r o l i opieki, pomocy okazanej jej tak przez k o l e g ę - f a c h o w c a j a k i przez etnografa. Problem pomocy ma swoje dobre, ale i złe strony. Z a s t ę p u j e d a w n ą k o r e k t ę ś r o d o w i s k a , podsuwa nowe rozwiązania technologiczne, koryguje błędy, ułatwia przestawienie twórczości na potrzeby miejskiego od­ biorcy. Ale t e ż w dalszej konsekwencji m o ż e p r o w a d z i ć do tego, że t w ó r c a staje się coraz bardziej w y k o n a w c ą . Gorzej, gdy osoba r a d z ą c a nie reprezentuje n a j w y ż s z y c h k w a l i f i k a c j i plastycznych, zwłaszcza że t w ó r c y l u d o w i , skoro już zaczynają s t o s o w a ć się do zaleceń, nie m o g ą mieć przecież rozeznania, k t ó r a rada jest słuszna, a k t ó r a p r o w a d z i ć m o ż e na m a n o w c e . 14 A jednak opieka jest dziś n i e z b ę d n a , stanowi nawet s k ł a d o w ą część s t r u k t u r y współczesnej sztuki ludowej. Od f o r m i jakości tej opieki zależy w d u ż y m stopniu poziom twórczości, jej dalsze losy — w więc czy i j a k d ł u g o n o s i ć jeszcze będzie charakter autentycznego r ę ­ kodzieła. K o n k u r s y , wystawy, nagrody i selekcja przy zaku­ pach Cepelii, s t a n o w i ą bardzo istotny czynnik u t r z y ­ m y w a n i a poziomu sztuki. Na konkurs łódzki n a d e s ł a n o kilkaset wycinanek, w t y m wiele r a w s k o - o p o c z y ń s k i c h , d o s k o n a ł y c h jeszcze przed k i l k u laty. O k a z a ł o s i ę j e d ­ nak, że te same w y c i n a n k a r k i , k t ó r e w ó w c z a s d a w a ł y b e z b ł ę d n e kompozycje, po latach, w k t ó r y c h nic nie r o b i ł y na sprzedaż ani na konkursy, n a d e s ł a ł y prace znacznie gorsze, słabe, a często w r ę c z niedobre. W y ­ s t a r c z y ł o w i ę c k i l k a lat b r a k u zainteresowania, aby na terenie wybitnie „wycinankarskim" nastąpił duży regres. 15 Tam zaś, gdzie stwarza się zapotrzebowanie, anga­ żuje t w ó r c ó w w s p r a w ę p r z y w r ó c e n i a do życia za­ m a r ł e j już dziedziny czy technik — rezultaty b y w a j ą d o s k o n a ł e . P r z y k ł a d e m — p r ą ż k o w a n e w e ł n i a k i łęczyc­ kie, o p i ę k n i e stonowanych barwach, szmaciaki brze­ 30 zińskie, a t a k ż e i wycinanka z tego powiatu, w i e l u ń ­ skie plecionki ze s ł o m y i korzeni, artystyczne w y r o b y kowalskie. O ile jednak plecionki czy szmaciaki nie o d b i e g a ł y od znanych Wszędzie w z o r ó w , o tyle t k a n i n y łęczyckie b y ł y p r a w d z i w y m zaskoczeniem. Nie z n a l i ś m y i c h do­ tąd, teraz pokazano spory zestaw w e ł n i a k ó w , odtworzo­ nych przez ludzi, k t ó r z y podobno p a m i ę t a l i je z lat m ł o d o ś c i . Za n a m o w ą m g r J a d w i g i Grodzkiej, k i e r o w ­ niczki Muzeum w Łęczycy, w e ł n ę farbowano b a r w n i k a ­ m i n a t u r a l n y m i . W rezultacie otrzymano t k a n i n y o bar­ wach ściszonych, stonowane, k t ó r y c h k o l o r y s t y k ę w y ­ znaczało przede wszystkim tło i szersze pasy, skontrastowane czy zharmonizowane z r ó ż n o b a r w n y m i p r ą ż ­ k a m i . (Walentyna i A n t o n i K r ó l a s i k o w i e z Oraczewa pokazali piękne szaro-brązowe i czerwono-zielone, Franciszka Palbiańczyk z Łęczycy o l i w k o w o - z i e l o n o - ż ó ł te, barwione w ł u s c e cebuli, Jadwiga B i a ł o k o z z Ja­ s t r z ę b i a p i ę k n e srebrnoszare z zielonymi p r ą ż k a m i — farbowane w odwarze z k o r y d ę b o w e j itd.). Tego rodzaju rewelacje k o n k u r s ó w , starannie p r z y ­ gotowane p o p r z e d n i ą 'penetracją w terenie, z a c h ę t ą , stypendiami — m a j ą d u ż e znaczenie, 'pozwalają nam o d t w o r z y ć w a r t o ś c i sztuki ludowej regionu, j u ż z a n i k ł e a d o t ą d nie znane. Pozwala t o z a p e ł n i a ć b i a ł e p l a m y na mapie, daje nadzieje, ż e t k a n i n y takie zobaczymy w sklepach Cepelii, co stanowi z kolei w k ł a d w n a s z ą współczesną kulturę artystyczną, a ludowym twórcom ( p r z e w a ż n i e ludziom starym) pozwoli p o p r a w i ć s y t u a c j ę materialną. Czy jednak w o l n o bezkrytycznie p r z y j ą ć k a ż d ą no­ wość, u j a w n i o n ą na konkursie czy wystawie? Nie po­ w i n n a b u d z i ć w ą t p l i w o ś c i od tej strony sprawa plecio­ nek. Są zgodne z f o r m a m i i s t n i e j ą c y m i na terenach niezbyt o d l e g ł y c h ; przy czym podobne, 'niezależnie od siebie, n a d e s ł a n o z r ó ż n y c h Wsi, a precyzja w y r o b u wskazuje na rzemiosło długo uprawiane, doskonale znane. Inaczej ze w s p o m n i a n ą w y ż e j t k a n i n ą łęczycką, pokazanymi w y p i e k a m i o b r z ę d o w y m i czy f o r m a m i brze­ zińskiej w y c i n a n k i . T u konkurs t y l k o zarysowuje p r o ­ blem, ale go nie r o z w i ą z u j e , m a t e r i a ł pokazany jest w i ę c — p ó k i co — t y l k o s y g n a ł e m a nie dowodem. Dla naukowca sens k o n k u r s ó w polega bowiem na t y m , że poszerzają one n a s z ą wiedzę, p o z w a l a j ą obser- �w o w a ć procesy zmian, z a c h o d z ą c e w twórczości l u d o ­ wej i s y g n a l i z u j ą nowe zjawiska, pełniąc t y m samym jakby rolę w s t ę p n e g o rozpoznania w terenie. Jednak z p u n k t u widzenia n a u k i , takie s y g n a ł y nie m o g ą za­ stąpić d o k ł a d n i e j s z y c h b a d a ń , dają jednak konkretne p u n k t y zaczepienia, p o z w a l a j ą f o r m u ł o w a ć pytania w y ­ m a g a j ą c e odpowiedzi. Gdy konkurs ujawnia prace dawne m i e s z c z ą c e się' w ramach naszej wiedzy o regionie, rzecz jest oczywista, stają one się p e ł n o w a r t o ś c i o w y m dokumentem. Inaczej jest jednak z d z i e ł a m i n o w y m i , zwłaszcza gdy m a j ą charakter jednostkowy. W y m a g a j ą one w e r y f i k a c j i , stwierdzenia czy o d p o w i a d a j ą temu, co b y ł o n i e g d y ś w danym terenie powszechne. M o ż n a to nawet ująć tak, że i m bardziej ciekawe i oryginalne jest n o w o o d k r y t e zjawisko, t y m w a ż n i e j s z e jest ujawnienie jego jednost­ kowego w z g l ę d n i e społecznego charakteru i genezy. Badacz nie m o ż e też z a p o m i n a ć o t y m , że p i ę k n a i chwalebna czynność inspirowania t w ó r c z o ś c i k a ż e b r a ć pod u w a g ę r ó w n i e ż i w s p ó ł c z y n n i k w p ł y w u osoby i n s p i r u j ą c e j , dodajmy — w p ł y w u nieraz niezamierzo­ nego. S t ą d jeszcze jeden argument na rzecz potrzeby w e r y f i k a c j i m a t e r i a ł ó w konkursowych i w y s t a w o w y c h w procesie dalszych b a d a ń . W niczym to jednak nie umniejsza w i e l k i e j i wielostronnej r o l i k o n k u r s ó w . Reaktywowanie z a m a r ł y c h technik dla celów po­ znawczych, jednorazowo, np. dla uzyskania kolekcji dawnych f o r m w y c i n a n k i czy haftu — ma sens oczy­ wisty. A l e pobudzanie twórczości, d a j ą c e nadzieje na t r w a ł y zarobek, m a sens jedynie wtedy, gdy ten zaro­ bek m o ż n a z a p e w n i ć , inaczej czyni się ludziom t y l k o niepotrzebny zawód, k r z y w d ę . Rozumiem r a d o ś ć o r ­ g a n i z a t o r ó w k o n k u r s u i w y s t a w y , ż e u d a ł o się i m na­ m ó w i ć do pracy t y l u plecionkarzy, w t y m aż 7 z Ł ę c z y c ­ kiego, a po j e d n y m z Sieradzkiego i Piotrkowskiego. R a d o ś ć t ę m ą c i m i t y l k o obawa, czy pobudzanie do życia tej w ł a ś n i e dziedziny jest uzasadnione ekonomicz­ nie. O ile m i wiadomo Cepelia p r z e s t a ł a przecież k u ­ p o w a ć s ł o m i a n e naczynia od plecionkarzy białostockich, a zbyt nie d o r ó w n u j e p o d a ż y . Z kolei — plecione na­ czynia, nawet tak d o s k o n a ł e j a k S t a n i s ł a w a Pierzakowskiego czy Wojciecha D r ą ż c z y k a , t r a c ą dziś s w ą pier­ w o t n ą f u n k c j ę . N i e g d y ś b y ł y n a j t a ń s z y m naczyniem, dziś w y p a r ł je emaliowany garnek, a l u m i n i u m i plastyk, są to więc jeszcze jedne przedmioty b e z u ż y t e c z n e , „ozdobne". Owszem — b. ł a d n e . A l e gdy m y ś l ę o ich cenie, k t ó r a musi b y ć wysoka, aby w y r ó b b y ł o p ł a c a l n y (kufel — ponad 100 zł) — o g a r n i a j ą w ą t p l i w o ś c i czy uda się z a p e w n i ć t y m rzeczom zbyt. Na pewno nato­ miast słuszne i celowe jest rozwijanie p r o d u k c j i mat 1 6 s ł o m i a n y c h , na k t ó r e zawsze istnieje d u ż e wanie. zapotrzebo­ S z c z e g ó l n y m p r z y p a d k i e m jest k o w a l s t w o artystycz^ ne. Szczególnym dlatego że w zasadzie ż a d n a z f o r m w y k o n y w a n y c h dawniej dziś nie jest u ż y t e c z n a . Obok więc znajomości r z e m i o s ł a , t w ó r c a musi m i e ć s p o r ą wyobraźnię plastyczną, umiejętność znalezienia n o ­ wych z a s t o s o w a ń dla swego kunsztu, j a k t o p o k a z a ł na wystawie Stefan M o r a w s k i ( i l . 35). A to nie jest proste. N a p r a w d ę niewiele dobrych i t w ó r c z y c h po­ m y s ł ó w w i d z i się na konkursach, r e a k t y w u j ą c y c h k o ­ w a l s t w o artystyczne. A nawet w t e d y , gdy ż y r a n d o l , popielniczka czy ś w i e c z n i k szczęśliwie p o ł ą c z ą w sobie użyteczność z ł a d n ą f o r m ą , m o ż e o k a z a ć się, ż e przed­ m i o t jest n i e o p ł a c a l n y . Kowalstwo jako rzemiosło ulega procesowi prze­ k s z t a ł c e n i a . Jego sytuacja jest inna niż np. garncarstwa, k t ó r e po prostu ginie, staje s i ę n i e o p ł a c a l n e , niepo­ trzebne. K o w a l i zawsze jest za m a ł o , t y l k o ż e zmienia się p r o f i l zawodu, k u ź n i a p r z e k s z t a ł c a się w warsztat mechaniczny, a zamiast r o b i ć gwoździe, p r y m i t y w n e okucia i n a b i j a ć k o n i o m p o d k o w y , k o w a l w s p ó ł c z e s n y reperuje s p r z ę t rolniczy, t r a k t o r y , skomplikowane m a ­ szyny. I w y r a ź n a jest l i n i a r o z w o j u — warsztaty na­ prawcze, mechaniczne, a w dalszej perspektywie i r a ­ diowe, elektrotechniczne. Zmienia s i ę w i ę c p r o f i l za­ wodu, m ł o t i k o w a d ł o u s t ę p u j ą miejsca bardziej s k o m ­ p l i k o w a n y m n a r z ę d z i o m i maszynom. Z p u n k t u widzenia opieki nad d a w n y m i t w ó r c a m i l u d o w y m i , problem k o w a l s t w a nie istnieje. N i e m a b o ­ w i e m w i e l u w y b i t n y c h , utalentowanych t w ó r c ó w , po­ zbawionych m o ż n o ś c i pracy i zarobku. O celowości artystycznego r z e m i o s ł a kowalskiego d e c y d o w a ć m u s z ą potrzeby r y n k u . Dziś jeszcze ś w i a d o m o ś c i tych potrzeb nie w i d a ć niemal, ale wydaje się, ż e są dane, aby po­ trzeby te rozbudzić. J e ś l i się nie w i e do czego j a k i e ś przedmioty m a j ą służyć, po co istnieć, nazywa się je p a m i ą t k a r s t w e m . Konkursy p a m i ą t k a r s k i e są też miejscem, na k t ó r e n a d s y ł a się w s p ó ł c z e s n e w y r o b y l u d o w y c h t w ó r c ó w , ł ą ­ czące elementy tradycyjnej f o r m y z n o w y m przezna­ czeniem. Usiłuje się t e ż w c i s n ą ć w k r ą g „ p a m i ą t k a r ­ s t w a " w y r o b y artystycznego kowalstwa. Chyba jednak nie to jest w ł a ś c i w e miejsce i nie w k i e r u n k u drobnej p a m i ą t k i powinno k i e r o w a ć się t w ó r c z o ś ć w y b i t n y c h k o w a l i . Zastosowanie dla i c h pracy w i d z ę w e w s p ó ł ­ czesnej architekturze, w n ę t r z u . Tam, gdzie chodzi 0 rzecz j e d n o s t k o w ą , u n i k a l n ą , s z l a c h e t n ą w materiale 1 technice. K r a t y , latarnie, świeczniki, kandelabry i t d . T y l k o że taka twórczość, z a s t ę p u j ą c a g i n ą c e j u ż (a ra- ft. 26. Melioracja pola, wycinanka, 23 X X 32,5 cm. Wyk. Zofia Wiechno. Wierznowi, pow. Łowicz. II. 27. Wycinanka, " , 5 X 25 cm. Wyk. Łucja Ogórek, Zawada, Pow. Brzeziny. c e 31 �p o d t r z y m a ł a przy życiu g a s n ą c e już o ś r o d k i t w ó r c z e , d a ł a m o ż n o ś ć p e ł n e g o wypowiedzenia s i ę w y b i t n i e uta­ lentowanym t w ó r c o m l u d o w y m . Dzięki zorganizowaniu zbytu do miasta i za g r a n i c ę , dzięki d u ż e m u w y s i ł k o w i organizacyjnemu a po części i propagandowemu u d a ł o się nie t y l k o u t r z y m a ć poziom produkcji „ludowej sztuki" na poziomie lat p o p r z e d z a j ą c y c h o s t a t n i ą wojnę, ale w w i e l u wypadkach poziom ten znacznie przekro­ czyć. I w t y m t y l k o sensie m o ż n a m ó w i ć o r o z w o j u ludo­ wej twórczości. Istotnie, dzięki opiece, u d a ł o się za­ c h o w a ć przy życiu p a m i ę ć w i e l u p r o c e d e r ó w , niekiedy s p o w o d o w a ć , iż w y b i t n i starzy t w ó r c y przekazali swe u m i e j ę t n o ś c i i w i e d z ę dzieciom i w n u k o m , co jednak najistotniejsze — pomoc, k o n i u n k t u r a s p o w o d o w a ł a podjęcie pracy przez starych t w ó r c ó w , od lat już nie­ a k t y w n y c h . Chyba jednak trudno n a z y w a ć to „ r o z k w i ­ tem sztuki ludowej". J u ż chyba p r ę d z e j m o ż n a m ó w i ć o jej galwanizacji. P r z y z n a ć trzeba — galwanizacji doskonałej. II. 28. Wycinanka, 23 X 18 cm. Janina Frzyborkowa. Zakościele, Rawa Mazowiecka. Wyk. pow. czej zanikłe) w miastach warsztaty metaloplastyki nie obejdzie się bez w s p ó ł p r a c y z plastykiem, a przede wszystkim z architektem. Nie o „ o z d o b ę " bowiem cho­ dzi, ale o f u n k c j o n a l n o ś ć , o o k r e ś l o n y charakter p l a ­ styczny dzieła, k t ó r e g o prostota i d o s k o n a ł o ś ć f o r m y ś w i e t n i e m o g ą ' h a r m o n i z o w a ć tak z z a b y t k o w y m , j a k i nowoczesnym w n ę t r z e m . K o n k u r s y u j a w n i ł y uzdolnione jednostki, dalszy los kowalstwa artystycznego zależy od p r a w i d ł o w e g o usta­ wienia ich pracy, i n s t r u k t a ż u prowadzonego przez do­ brego metaloplastyka i architekta w n ę t r z , od dalszych f o r m artystycznej opieki. Rzecz dotyczy o c z y w i ś c i e j e d ­ nostek, ale wydaje się, ż e przy p r a w i d ł o w y m zorga­ nizowaniu ich pracy, na brak zbytu nie p o w i n n i na­ rzekać. Od r o l i o r g a n i z a t o r ó w i o p i e k u n ó w zależy dziś ist­ nienie twórczości ludowej „na eksport". P r z e r w a ć za­ m ó w i e n i e , z l i k w i d o w a ć f o r m y opieki — a w ciągu k i l ­ k u lat nie będzie już większości dawnych dziedzin sztuki ludowej, a w k a ż d y m razie przestanie ona i s t n i e ć jako fakt k u l t u r o w y i społeczny. Niezależnie bowiem od s l o g a n ó w na temat r o z k w i t u sztuki ludowej w naszym k r a j u w rzeczywistości obserwujemy zanik na wsi tradycyjnych f o r m sztuki, s t a ł e kurczenie s i ę modelu 1, k t ó r y ma charakter w y ­ r a ź n i e r e l i k t o w y , przy czym charakterystyczne dla na­ szego czasu jest jego w s p ó ł i s t n i e n i e r ó w n o l e g ł e z k u l ­ turą masową, kulturą przemysłową, formami w y k s z t a ł ­ conymi już nie na gruncie k u l t u r y ludowej. 1 7 18 Powstrzymywanie tego procesu przemian nie wydaje się ani r o z s ą d n e , ani nawet m o ż l i w e . Sprawa nie roz­ g r y w a się bowiem na płaszczyźnie u p o d o b a ń , d e c y d u j ą czynniki ekonomiczne, społeczne, k u l t u r o w e , decyduje sytuacja obiektywna, p o d w a ż a j ą c a r a c j ę istnienia od­ r ę b n e j k u l t u r y ludowej. M o ż n a w i ę c w ą t p i ć w skutecz­ ność akcji z m i e r z a j ą c y c h do zahamowania procesu roz­ padu tej tradycyjnej k u l t u r y w ś r o d o w i s k u l u d o w y m . Realne jest natomiast podtrzymywanie przy życiu twórczości, samej produkcji ludowych w y r o b ó w , nawet w ó w c z a s gdy nie s ą już swojej społeczności potrzebne. I w t y m zakresie pomoc M i n . K u l t u r y , m u z e ó w a zwłaszcza Cepelii d a ł a rezultaty doskonałe, doprowa­ dziła do aktywizacji p o k a ź n e j liczby osób (3 — 4.000), 32 Jest to więc coraz bardziej sztuka „ c e p e l i o w s k a " , rzemiosło kierowane, a zasługą w i e l k ą o p i e k u n ó w jest, że proces przeradzania się autentycznej twórczości w r z e m i o s ł o kierowane przebiega powoli, w atmosferze serdeczności i szacunku dla żyjącego jeszcze pokolenia autentycznych t w ó r c ó w ludowych. U ż y w a m o k r e ś l e n i a „ s z t u k a cepeliowska" w sensie r e f e r u j ą c y m , nie w a r t o ś c i u j ą c , nie s t w i e r d z a j ą c czy jest ona „ g o r s z a " czy „lepsza". Jest, jak się zdaje, w z g l ę d n i e n a j l e p s z ą jeszcze d r o g ą dalszej egzystencji w i e l u dzie­ dzin ludowej sztuki. C e c h ą tej „ c e p e l i o w s k i e j " sztuki jest wysoki poziom techniczny, d o s k o n a ł o ś ć wykonania, ale i pewna r u ­ tyna, r z e m i e ś l n i c z a s p r a w n o ś ć , w y n i k a j ą c a z n a t u r a l ­ nego d ą ż e n i a do z w i ę k s z e n i a tempa produkcji, aby uczy­ nić j ą j a k najbardziej o p ł a c a l n ą (np. ceramika pokazana na wystawie). A przy produkcji masowej z r o z u m i a ł y jest b r a k czasu na n a m y s ł , b r a k świeżości, j a k ą m i a ł dawny t w ó r c a , k t ó r y m ó g ł spokojnie o b m y ś l a ć , co i j a k zrobi. (Pięknie pisała o takim tkaczu dywanów H . S c h r a m m ó w n a ) , W perspektywie czasu ta „ c e p e l i o w ­ ska" sztuka zapewne zastąpi dziś ż y w e jeszcze f o r m y twórczości ludowej, stanie się r z e m i o s ł e m p r o d u k u j ą ­ cym „ w stylu l u d o w y m " . I m później to n a s t ą p i , t y m oczywiście lepiej, nie m n i e j z tych nieuniknionych konsekwencji trzeba sobie z d a w a ć s p r a w ę , zwłaszcza że j u ż obecnie w i d a ć pierwsze oznaki tego k i e r u n k u przemian. Widoczne jest to zwłaszcza w r ę k o d z i e l e , w rzemio­ słach takich j a k tkactwo czy garncarstwo, w k t ó r y c h już obecnie dostrzegamy coraz częściej powielanie (do­ s k o n a ł y c h zresztą) w z o r c ó w . W przyszłości nie w y k l u ­ czona jest sytuacja, gdy o k a ż e się najcelowsze w y k o ­ nywanie t k a n i n „ l u d o w y c h " w warsztatach miejskich, w e d ł u g dawnych, najlepszych w z o r ó w , a k t o wie czy w pewnych sytuacjach produkcji autentycznych wzo­ r ó w l u d o w y c h nie podejmie p r z e m y s ł tekstylny ( p r ó b y takie podjął przed k i l k u laty Instytut Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o ) . Oczywiście zniknie wtedy „ j e d y n o ś ć " k a ż d e j tkaniny, satysfakcja j a k ą daje jeszcze naszemu pokoleniu ś w i a d o m o ś ć , że coś jest „ręcznej roboty". Nie zatraci się natomiast istotny walor artystyczny l u ­ dowych t k a n i n (oczywiście przy d o b r y m w y k o n a n i u i surowcu). I n n a natomiast będzie sytuacja w tych dziedzinach, k t ó r e oparte są o t w ó r c z ą i n w e n c j ę jednostki, jak np. w rzeźbie figuralnej. T u o powielaniu nie m o ż e być mowy, n a j w y ż e j o dobrych kopiach najwybitniejszych �dzieł przeszłości (tak jest za g r a n i c ą , czemu u nas się tego nie robi?). Proces rozwoju będzie zapewne p r o w a ­ dził w r z e ź b i e do coraz bardziej poprawnych prac, s t o j ą c y c h na granicy sztuki profesjonalnej i amator­ szczyzny. K o n t y n u a c j a dawnej r z e ź b y nie jest m o ż l i w a , przede w s z y s t k i m dlatego że jej charakter w y n i k a ł nie tyle ze s p r a w n o ś c i technicznej ś w i ą t k a r z a , co z jego widzenia, o d m i e n n o ś c i p s y c h i k i . Dziś, w i n n y c h w a ­ runkach, r z e ź b i a r z m a i n n ą , bliższą naszemu czasowi p s y c h i k ę i w y o b r a ź n i ę , t o t e ż i dzieła jego m u s z ą być inne od dawnych. P r a w d z i w ą o d r ę b n o ś ć z a c h o w a ć m o g ą t y l k o „ n a i w n i " , t w ó r c y w e w n ę t r z n i e odizolowani od o t a c z a j ą c e g o i c h ś w i a t a , ludzie najczęściej z j a k ą ś s k a z ą p s y c h i c z n ą , k t ó r y c h sztuka jest p r o j e k c j ą i c h oso­ bowości. 19 W r ó ć m y jednak w t y c h naszych r o z w a ż a n i a c h do t e r a ź n i e j s z o ś c i . S m ę t n e refleksje na temat zmierzchu autentycznej t w ó r c z o ś c i l u d u nie p o w i n n y nam prze­ s ł a n i a ć Obrazu zmian z a c h o d z ą c y c h w twórczości i upo­ dobaniach w s p ó ł c z e s n e j wsi i peryferii miejskich. Zmierzch tradycyjnej sztuki ludowej nie jest bowiem r ó w n o z n a c z n y z l i k w i d a c j ą o d r ę b n y c h f o r m twórczości. Proces l i k w i d a c j i r ó ż n i c m i ę d z y w s i ą a miastem p o t r w a zapewne długo. G i n ą powody w y w o ł u j ą c e o d r ę b n o ś ć , ale p o z o s t a j ą n a w y k i . Tworzenie się jednolitego mo­ delu k u l t u r y opartego o wzorzec k u l t u r y masowej nie jest s p r a w ą c h w i l i ani r o k u , ani nawet k i l k u lat. P r a w ­ dopodobnie zresztą zawsze i s t n i e ć b ę d ą o d r ę b n o ś c i upo­ d o b a ń i m ó d r ó ż n y c h ś r o d o w i s k i pokoleń. Czy d o t y ­ czyć b ę d ą t y l k o u p o d o b a ń biernych, recepcji — ozy i twórczości w ł a s n e j (amatorskiej)? P r z y s z ł o ś ć p o k a ż e . W obecnym okresie procesy scalające dopiero prze­ n i k a j ą do ś r o d o w i s k wiejskich i peryferii k u l t u r o w y c h miast i miasteczek. Ś r o d o w i s k a te m a j ą jednak i swoją a k t u a l n ą twórczość, z g o d n ą z i c h obecnymi upodoba­ niami, s z t u k ę , k t ó r ą m o ż n a r ó w n i e ż n a z w a ć l u d o w ą , j a k o że jest powszechna, o d r ę b n a od sztuki n u r t u p r o ­ fesjonalnego i przy t y m kontynuuje nawet pewne ce­ chy i tradycje sztuki, k t ó r ą m o ż n a by n a z w a ć o d p u ­ s t o w ą , j a r m a r c z n ą . Jest to w ł a ś n i e model 3 w s p o r z ą ­ dzonej na w s t ę p i e a r t y k u ł u systematyce. M o d e l ten obejmuje t w ó r c z o ś ć o d p o w i a d a j ą c ą a k t u ­ alnym potrzebom i upodobaniom l u d n o ś c i wsi i pery­ f e r i i miejskich, u p r a w i a n ą w k r ę g u tego ś r o d o w i s k a i dla niego. Są to z a r ó w n o powszechnie dziś spotykane m a k a t k i z jeleniami czy ł a b ę d z i a m i na stawie, o k t ó r y c h w n i k ­ l i w i e p i s a ł niedawno Fr. K o t u l a , j a k też i wszelkiego rodzaju w y r o b y spotykane na kramach odpustowo-jarmarcznyeh, zabawki, gipsowe psy, koty i koguty — rzadziej t y g r y s y (słonie w y s z ł y z mody), Z o r r a na ko­ niu, tancerki, kobiety w n e g l i ż u na l w i e leżące i t p . tematy, k t ó r y c h ź r ó d ł e m są zapewne porcelanowe f i ­ g u r k i rokokowe, k t ó r y c h r ó ż n e późniejsze nawet wersje s p o t k a ć m o ż n a b y ł o przed w o j n ą w dworach czy miesz­ kaniach miejskich. F i g u r k i takie masowo n a b y w a ć m o ż ­ na b y ł o b e z p o ś r e d n i o po w o j n i e na k a ż d y m bazarze. 2 0 i ś w i ę t a sukienki o d o m i n u j ą c e j kolorystyce niebieskiej czy np. r ó ż o w e j , a starsze kobiety k o m p o n u j ą z k u p ­ nych m a t e r i a ł ó w barwne stroje o o d r ę b n e j formie i k o ­ lorystyce — już nie tradycyjnie ludowe, ale jeszcze nie miejskie. Nie jest to j u ż sztuka ludowa, taka j a k ą znamy z przeszłości. Nie jest — przede w s z y s t k i m dlatego że w z g l ę d n i e spoista s t r u k t u r a l u d o w e j k u l t u r y u l e g ł a rozpadowi i w c h ł a n i a coraz w i ę c e j e l e m e n t ó w obcych, niezdolna już całkowicie je z a a d a p t o w a ć , z o r g a n i z o w a ć w n o w ą o d r ę b n ą całość. Jest to jednak sztuka okresu przejściowego, okresu rozpadu tradycyjnej kultury, w k t ó r e j na r ó w n i z elementami r e l i k t o w y m i w s p ó ł ­ istnieją z u p e ł n i e nowe. Nie zamierzam t u b r o n i ć artystycznej w a r t o ś c i tej sztuki. Na pewno nie da s i ę jej w całości p o r ó w n a ć z d z i e ł a m i d a w n y m i , choć i w niej z n a j d u j ą się obiekty, w k t ó r y c h już dzisiaj w i d z i m y walory estetyczne. S ą to oczywiście w a l o r y inne niż w dawnej sztuce i jeśli dostrzegamy je, to dzieje się to w k o n t e k ś c i e r o z w o j u f o r m sztuki naszego czasu, K s z t a ł t o w a n i a się nowych postaw estetycznych, innych nieco potrzeb. P r z y s z ł o ś ć zapewne pozwoli z a u w a ż y ć w tej jarmarczno-odpustowej twórczości elementy i n n e jeszcze, k o r e s p o n d u j ą c e z n o w y m i potrzebami. Pozwoli o d c z u w a ć j ą w kate­ goriach o d r ę b n e g o „stylu", b y ć m o ż e m i e s z c z ą c e g o się w nowych konwencjach estetycznych. A l e to są t y l k o przypuszczenia. Obecnie bowiem bynajmniej nie w i d z ę potrzeby propagowania tej nowej sztuki l u d o w o - j a r marcznej, czynienia na n i ą „ m o d y " . A jeśli tak ak­ c e n t u j ę ten — istotnie w s p ó ł c z e s n y — n u r t sztuki l u ­ dowej, to dlatego aby z w r ó c i ć n a ń u w a g ę e t n o g r a f ó w i ludzi z a j m u j ą c y c h się s z t u k ą l u d o w ą , aby b a d a ć j ą , d o k u m e n t o w a ć i u c h r o n i ć przed z a g ł a d ą , j a k ą t y m n i e ­ t r w a ł y m dziełom niesie czas. Niestety, nie notuje się obecnie przemian w upodo­ baniach l u d u — ipomija niemal wszystko, co wykracza poza f o r m y już znane i m i e s z c z ą c e się w ramach t r a ­ dycyjnych w y o b r a ż e ń o sztuce ludowej. A przecież zachodzące zmiany chociażby w tematyce gipsowych figurek m o g ą b y ć i n t e r e s u j ą c e dla socjologa, etnografa czy historyka k u l t u r y , ś w i a d c z ą c o procesie f o r m o w a n i a się g u s t ó w a nawet o pokracznych formach przenikania mody na „ n o w o c z e s n o ś ć " w s z t u k ę m a s o w ą . Niestety „ r a d a r y " naszych e t n o g r a f ó w w y c h w y t u j ą doskonale k a ż d y przejaw tradycyjnej sztuki, niewiele jednak u w a ­ gi p o ś w i ę c a się zjawiskom, k t ó r e k s z t a ł t u j ą się i zmie­ n i a j ą współcześnie. B y ć m o ż e w y n i k a t o z tego, że II. 29. Wycinanka, Marianna Dudaszek. ziny. 17 X 17 cm. Zacharz, pow. Wyk. Brze­ Nowa t w ó r c z o ś ć ludowa, to t a k ż e spotykane gdzie­ niegdzie fabryczne meble (nawet na „ w y s o k i p o ł y s k " ) zdobione przez u ż y t k o w n i k ó w W jaskrawo kolorowe wzory r o ś l i n n e , k w i a t o w e a nawet geometryczne. To — malowane d o s ł o w n i e na szkle, dekoracyjne bordiury, o k a l a j ą c e w obrazku miejsca, pod k t ó r e w k ł a d a się foto­ g r a f i e . To — specyficzny sposób p o s ł u g i w a n i a się ele­ mentami nieludowej twórczości w celu uzyskania efek­ t u bliskiego upodobaniom danej społeczności — tak w u r z ą d z e n i u w n ę t r z , j a k i stroju. P r z y k ł a d e m m o g ą być ubiory C y g a n ó w , ale i w pow. nowotarskim spo­ tyka się wsie, w k t ó r y c h d z i e w c z ę t a noszą w niedziele 21 22 33 �II. 30. Pająk, słoma, papier. Wyk. Maria Słomczyńska. Gołocice, pow. Łęczyca. U. 31. „Prześcieradło", len szary z białą bawełną. Wyk. Rozalia Koska. Łęg, pow. Rawa Mazowiecka. II. 32. Tkanina. Wyk. Katarzyna Królasik. Oraczew, pow. Łę­ czyca. II. 33. Bukiet, papier, bibuła. Wyk. Józefa Wojciechowska. Zawady, pow. Brzeziny. II. 34. Naczynie zasobowe, sło­ ma. Wyk. 1963 r. Wojciech Drążczyk. Zduny, pow. Łęczyca. badania prowadzi się z pozycji tradycyjnych form sztuki, że w założeniu ich chodzi zazwyczaj o u c h w y ­ cenie obrazu przeszłości. Nie n e g u j ę oczywiście celo­ wości takich b a d a ń , szkoda jednak, że s z u k a j ą c ś l a d u przeszłości, pomija się nieraz fakty współczesne. A przecież w s p ó ł c z e s n a t w ó r c z o ś ć wiejska jest znacz­ mu* I W 34 i m $ F4«4 lYifiTffrT! rjiUiiLL nie m n i e j t r w a ł a niż dawna, przedmiot ma życie k r ó t ­ kie, to co było przed 10 laty, dziś jest n i e m a l nie do zrekonstruowania, w ł a ś n i e dlatego że n i k t nie przy­ w i ą z y w a ł do tego wagi, że najmniej ceni się m o d ę p o p r z e d n i ą , a o wiele w y ż e j t a k ą , k t ó r ą dzieli j u ż od nas dystans czasu. �Sądzę, że powinno się o r g a n i z o w a ć w y s t a w y o r ó ż ­ nych profilach. A w i ę c : — Wystawy k l e j n o t ó w sztuki ludowej, dzieł n a p r a w d ę najwyższej rangi — g ł ó w n i e r z e ź b y , drzeworytu, m a ­ larstwa, w y c i n a n k i , t k a n i n y (takie w y s t a w y ś w i a d ­ czą o miejscu ludowej sztuki w dorobku k u l t u r y narodowej). — Wystawy przeglądowe współczesnej twórczości, ś w i a d c z ą c e o formach i rezultatach opieki nad t ą twórczością. ( S t w a r z a j ą o k a z j ę ujawnienia się nie znanych d o t ą d a r t y s t ó w , co z kolei pozwala na oto­ czenie ich o p i e k ą , zapewnienie i m w a r u n k ó w dalszej d z i a ł a l n o ś c i ) . Do tej kategorii zaliczam w y s t a w ę łódzką. — W y s t a w y problemowe, p o k a z u j ą c e autentyczny stan twórczości ludowej danego okresu, proces z a p o ż y ­ czeń i asymilacji, zagadnienia inspiracji s z t u k ą l u ­ d o w ą architektury, malarstwa, r z e ź b y , g r a f i k i i rze­ m i o s ł artystycznych. Dla etnografa, dla badacza k u l t u r y w s p ó ł c z e s n e j , (a w i ę c i k u l t u r y ludowej) cenne b y ł o b y na pewno za­ poznanie się w ł a ś n i e z w y s t a w a m i o charakterze p r o ­ blemowym. Wystawy b o w i e m „ w s p ó ł c z e s n e j sztuki l u ­ dowej" nie p o k a z u j ą w istocie całości zagadnienia, obrazu zachodzących przemian. Mogą nawet, choć oczy­ wiście bez ż a d n y c h intencji tego rodzaju, s u g e r o w a ć nieprzygotowanemu w i d z o w i obraz jednostronny, nie o d p o w i a d a j ą c y rzeczywistej sytuacji. Obraz k r a j u , w k t ó r y m k w i t n i e sztuka ludowa i f o l k l o r , obraz Polski nie rzeczywistej a turystycznej. Egzotyka l u d o w a ma i dziś zapewne swój sens, z w ł a s z c z a w aspekcie zagra­ nicznej t u r y s t y k i , ale chyba dobrze b y ł o b y , aby w y ­ stawy o i n n y m , p r o b l e m o w y m charakterze, k o r y g o w a ł y ten t r o c h ę przecież n i e p r a w d z i w y obraz w s p ó ł c z e s n e j twórczości naszego l u d u . 25 33 Chodzi t u w i ę c przede wszystkim o i n t e n s y f i k a c j ę b a d a ń nad procesami z a c h o d z ą c y m i na w s i i peryferiach miejskich, o dostrzeganie i dokumentowanie zjawisk w s p ó ł c z e s n y c h , chodzi o to, aby muzea etnograficzne Zbierały p r z y k ł a d y tej w s p ó ł c z e s n e j twórczości, ekrany f o t o g r a f ó w ulicznych, m a l o w i d ł a ze strzelnic i karuzel, szyldy malowane, m a l u n k i i r z e ź b y z w o z ó w c y g a ń ­ skich, barwne m a k a t k i , f i g u r k i gipsowe, w y r o b y z l u ­ sterek, kule szklane z zatopionymi w wodzie f i g u r ­ kami (św. stajenka, ł a b ę d z i e , p i ł k a r z e , T r ó j c a Ś w i ę t a itp.), obrazki malowane na szkle, przedmioty służące do dekoracji w n ę t r z i t d . Chodzi wreszcie o to, aby u j a w n i a ć rezultaty takich badań nawet w postaci w s t ę p n y c h rejestracji w formie a r t y k u ł ó w w czasopis­ mach fachowych, r e p o r t a ż y fotograficznych, k s i ą ż e k , filmów. 2 6 34 2 3 M o ż e też i w a r t o p o k a z a ć j u ż teraz w trybie w y s t a w naukowo-problemowych t ę s z t u k ę p r z e d m i e ś ć i w s p ó ł ­ czesnej wsi, p o d y s k u t o w a ć co jest, a co nie jest kiczem, z a s t a n o w i ć się nad i s t o t ą zjawiska „ s z m i r y " , a przez to widzieć problem szerzej — nie z a w ę ż a j ą c go do p ł y t ­ kich kampanii przeciwko „jeleniom na r y k o w i s k u " . Może i w a r t o n i e k t ó r e f o r m y tej sztuki jarmarcz­ nej n o b i l i t o w a ć , p o k a z u j ą c je w odpowiednim kontek­ ście na wystawach sztuki ludowej czy prymitywnej. Takiej n o b i l i t a c j i d o c z e k a ł y się ostatnio sztuczne k w i a ­ ty, d o t ą d p r z e w a ż n i e pomijane, a nawet uznawane za „szmirę". N i e z w y k ł y urok w y s t a w y „ k w i a t y dla W a r ­ szawy" zorganizowanej przez C e p e l i ę s p o w o d o w a ł na­ wet w p e w n y m ś r o d o w i s k u m o d ę na te kwiaty. Wszystkie eksponaty zakupiono. 2 4 Nie b y ł o b y jednak s ł u s z n e m i e s z a ć na wystawach o charakterze artystycznym o b i e k t ó w cennych z w ą t ­ p l i w y m i . Rola b o w i e m takich w y s t a w jest inna — po­ kazuje ś w i a t o d r ę b n e j i p i ę k n e j sztuki naszego l u d u . Są one w a ż n e i d l a samych t w ó r c ó w ludowych, k t ó ­ rych np. na w e r n i s a ż łódzkiej w y s t a w y p r z y b y ł o blisko dwie setki. 35 �A miejsce w y b i t n y c h dziel ludowej sztuki jest dziś w ł a ś n i e w muzeach, z a ł o ż y w s z y oczywiście, że s ą to muzea z prawdziwego zdarzenia, dobrze w y p o s a ż o n e w reprezentatywne kolekcje dzieł, otwarte dla publicz­ ności, a nie w stanie permanentnych r e m o n t ó w czy organizacji. Przyjdzie też zapewne czas gdy b ę d z i e m o ż n a wybrane najcenniejsze r z e ź b y czy obrazy o g l ą ­ d a ć w muzeach sztuki obok sal ze s z t u k ą ś r e d n i o ­ wieczną, obok r z e ź b Szczepkowskiego, d r z e w o r y t ó w Sko­ czylasa i Kulisiewicza, o b r a z ó w Tadeusza Makowskiego. Sztuka l u d o w a jeszcze nas otacza, ale jest t o czas jej zmierzchu. Dobrze byłoby, aby nie u r o n i ć niczego z jej dorobku, z tego co jeszcze m o ż n a z b a d a ć , zano­ tować, utrwalić i zachować. PRZYPISY 1 Sztuka ludowa północnego Mazowsza. Pułtusk, w r z e s i e ń 1964 r. Por. n o t ę w „ K r o n i c e " „Pol. Szt. L u d . " , X V I I I , 1964, nr 4, s. 232. Wystawa współczesnej sztuki ludowej czterech województw [rzeszowskie, lubelskie, białostockie i k i e ­ leckie], L u b l i n , listopad 1964 r. Por. n o t ę w „ K r o n i c e " niniejszego numeru, s. 64. Sztuka ludowa ziemi łódzkiej na XX-lecie PRL. Ł ó d ź 1964. Dane d o t y c z ą c e wystawy, konkursu i kata­ logu z n a j d u j ą się w „ K r o n i c e " niniejszego n u m e r u pisma. Na t y m miejscu c h c i a ł b y m t y l k o powiedzieć, że jak zawsze wystawa zorganizowana została doskonale, a k a ­ talog stanowi w istocie m a ł y album, opracowany z nie­ z w y k ł ą t r o s k l i w o ś c i ą tak o t r e ś ć i r z e t e l n o ś ć informacji, jak i o poziom graficzny oraz edytorski. Por. A . Jackowski, Z p r o b l e m a t y k i współczesnej amatorskiej twórczości plastycznej, „Pol. Szt. L u d . " , I X , 2 3 4 II. 35. Ukrzyżowany, fragm. krzyża kutego w żelazie, wys. 20,5 cm. Wyk. Stefan Morawski. Wólka, pow. Łę­ czyca. II. 36. Bukiet, krepina. Wyk. Marcjanna Chlebna. Złaków Kościelny, pow. Łowicz. II. 37, 38. Figurki jarmarczne, 1964 r. Łowicz. 1955, nr 5 oraz K . Piwocki, A la limité de l'art popu­ laire et non-populaire, „ Z e s z y t y Etnograf. Muz. KÛlt. i Szt. L u d . w Warszawie", t. 1, 1960. ,...w t y c h zespołach k u l t u r o w y c h , k t ó r e etnografia o k r e ś l a n a z w ą «lud», spotykamy na t r a d y c j i o p a r t ą w y t w ó r c z o ś ć a o i o r o w ą o charakterze artystycznym, t a ­ k ą czy i n n ą , w t a k i c h czy i n n y c h regionach. T ę t r a ­ d y c y j n ą w y t w ó r c z o ś ć l u d u , ,bez w z g l ę d u na to czy f o r m y j e j s ą pierwotne, czy też n a p ł y w o w e , nazywam s z t u k ą l u d o w ą , p o n i e w a ż t e r m i n ten jest dziś p o w ­ szechnie p r z y j ę t y w tym właśnie znaczeniu" (H. S c h r a m m ó w n a , Sztuka ludowa i j e j znaczenie dla kul­ tury artystycznej, W i l n o 1939, s. 1). [Sztuka ludowa jest to:] „ S z t u k a tworzona przez l u d dla w ł a s n e g o u ż y t k u , o specjalnych, swoistych cechach, o w ł a s n y m , sobie t y l k o w ł a ś c i w y m wyrazie s t y l o w y m z a r ó w n o f o r m a l n y m , j a k i technicznym" ( K . P i w o c k i , Zagadnienie metody w badaniach nad sztuką ludową, „ L u d " , 1951, t. X , seria I I ) . „Sztuka ludowa w społeczeństwach cywilizowanych to t w ó r c z o ś ć artystyczna l u d u , czyli tej części społe­ c z e ń s t w a , k t ó r a z p o w o d u r ó ż n i c ekonomicznych i u c i ­ sku klasowego nie m o g ł a k o r z y s t a ć z d o r o b k u sztuki, zwanej « w y ż s z ą » " (R. Reinfuss w pracy: R. Reinfuss, J. Swiderski, Sztuka ludowa w Polsce, K r a k ó w i960, s. 6). W konkursie, j a k to podaje w szczegółowym o m ó ­ w i e n i u z a w a r t y m w katalogu B . Kowalec, wzięło udział 378 o s ó b z 11 p o w i a t ó w , n a d s y ł a j ą c ponad 3150 prac. W I I etapie pozostawiono 2.200 prac 234 t w ó r c ó w . Por. A . Damrosz, Artystyczne tkactwo ludowe z Porządzia (Puszcza Biała), „Pol. Szt. L u d . " ; X V I I I , 1964, nr 2. s. 87. Por. uwagi J. St. Bystronia o p i e ś n i a c h l u d o w y c h : „ M o ż n a śmiało powiedzieć, że pieśń l u d o w a ginie nie tyle w s k u t e k zaniku samodzielnej t w ó r c z o ś c i , jak r a ­ czej wskutek nadmiaru twórczości i n d y w i d u a l n e j , k t ó ­ ra powoduje w rezultacie coraz to intensywniejsze p r z e k s z t a ł c a n i e zasobu pieśniowego, rozbicie na coraz to drobniejsze części i wreszcie zanik t r a d y c j i p i e ś n i o ­ w e j , k t ó r a p r z e c i e ż stanowi i s t o t ę życia p i e ś n i " . (Artyzm pieśni ludowej, P o z n a ń 1921). 5 6 7 8 36 �9 „W 'przedmiotach tych [nietradycyjnych — przyp. A. J.] w y k a z u j ą w y t w ó r c y n i e u d o l n o ś ć swoją nie dla­ tego że brak i m talentu, ale dlatego że te przedmioty są dla nich zbyt m ł o d e . Jeszcze się z n i m i nie zżyli, nie p r z e t r a w i l i ich i nie u r o b i l i w f o r m ę o k r e ś l o n ą w ł a s n y m i zbiorowym postanowieniem" — pisze T. Se­ w e r y n w : Rozdroża sztuki ludowej, Warszawa 1948, s. 62. 10 w w y s t a w i e szt. l u d . w o j . łódzkiego z 1955 r. b r a ł o udział 3 r z e ź b i a r z y : J. Brzozowski, J. Grzegory z pow. łowickiego i K . Ajs z pow. piotrkowskiego. W 1957 r. — t y l k o Grzegory, w 1958 r. — Ajs i I . K a ­ m i ń s k i z pow. łęczyckiego, w 1959 r. „ o d k r y t o " J. L a m ę c k i e g o , k t ó r e g o prace z n a l a z ł y się na wystawie szt. lud. ziemi r a d o m s z c z a ń s k i e j . W 1961 r. w y s t a w i a ł o 6 r z e ź b i a r z y łęczyckich, 2 — łowickich, 1 — p i o t r k o w s k i , 3 — z r a d o m s z c z a ń s k i e g o . Razem 12. Na ostatniej w y ­ stawie w 1964 r. z n a l a z ł y się r z e ź b y 27 t w ó r c ó w , w t y m z p o w i a t ó w : łęczyckiego — 14(!), sieradzkiego — 6, rawskiego — 4, i po jednym z w i e l u ń s k i e g o , r a d o m ­ szczańskiego i piotrkowskiego (z dotychczas w y s t a w i a ­ j ą c y c h nie wzięli u d z i a ł u Grzegory i Brzozowski, obaj z łowickiego. W t y m samym roku w wystawie w s p ó ł ­ czesnej łęczyckiej sztuki ludowej wzięło udział 22(!) rzeźbiarzy. 1 W zestawieniu t y m u w z g l ę d n i a m jedyni? r z e ź b i a ­ rzy — t w ó r c ó w figur, pomijam w i ę c w y k o n a w c ó w p t a s z k ó w , zabawek i t p . D u ż ą r o l ę o d e g r a ł t u dvr. A n t o n i K a m i ń s k i , k t ó ­ r y o r g a n i z u j ą c p l a c ó w k ę Cenelii w N o w v m Jorku u m i a ł z a i n t e r e s o w a ć nasza -rzeźbą ludowa z a r ó w n o m u ­ zea, jak i w y b i t n y c h k o l e k c j o n e r ó w sztuki. Orientacja w zagadnieniu i ś w i e t n y smak pozwoliły m u na stwo­ rzenie p o w a ż n e g o r y n k u eksoortowego dla rzeźby, co s t w o r z y ł o w a r u n k i dla rozwoju twórczości r z e ź b i a r s k i e j w k r a j u . Z kolei racjonalna polityka z a k u p ó w , z a m ó ­ wień, konkursów i wystaw ugruntowała koniunkturę i p r z y c z y n i ł a się do podniesienia poziomu prac. Jest t o zasługa p. Janiny O r y n ż y n y i zespołu w s o ó ł p r a c o w n i k ó w Cepelii — zwłaszcza w Łodzi i Warszawie — a t a k ż e k i e r o w n i k ó w m u z e ó w regionalnych w Łęczycy, Sieradzu, Kielcach i t d . Por. A . Jackowski, Współczesna rzeźba ludowa, „Pol. Szt. L u d . " , X V I I I , 1964, nr 1. 1 1 1 2 37 13 Na wystawie w s p ó ł c z e s n e j szt. l u d . pow. Ł a s k i Sieradz, Sieradz, czerwiec 1963. Por. n o t ę w „ K r o n i c e " „Pol. Szt. L u d . " , X V I I , 1963, n r 3—4, s. 204. W ł a ś n i e obawa o m o ż l i w o ś ć wypaczenia auten­ tycznej twórczości ludowej p o d y k t o w a ł a w 1929 r. W a n ­ dzie S c h r e i b e r ó w n i e s ł o w a : „ A r t y s t ó w l u d o w y c h nie należy d o k s z t a ł c a ć w szkołach d l a i n s t r u k t o r ó w ani na kursach zawodowych. Oczywiście nie wolno też pod­ s u w a ć ż a d n y c h u r z ą d z e ń ani u ł a t w i e ń pracy..." (Rozwa­ ż a n i a o popieraniu sztuki ludowej i ludowego przemysłu artystycznego, ..Sztuki Piękne", V , 1929, s. 469). 14 15 Dowodem ż y w e j jeszcze t r a d y c j i w y c i n a n k i jest chociażby to, że 38,5% u c z e s t n i k ó w k o n k u r s u łódzkiego stanowili t w ó r c y wycinanek (90 osób), d o m i n u j ą c i l o ­ ściowo nad i n n y m i d z i a ł a m i sztuki (np. t k a c t w o — 23%, rzeźba — 11,5%). 16 Z w r a c a ł u w a g ę na ten aspekt k o n k u r s ó w jeszcze w 1949 r. Józef Grabowski, p i s z ą c : „ D l a t e g o też roz­ dmuchiwanie twórczości garncarzy, bez zapewnienia jej zbytu jest może cenne dla n a u k i , lecz bolesne w skut­ kach dla k r ó l i k ó w d o ś w i a d c z a l n y c h " (Drogi i manowce współczesnej plastyki ludowej, „ O d r o d z e n i e " , 1949 r., nr 29). 17 „ J e s t s p r a w ą powszechnie z n a n ą , że u p ł y w a j ą c e dwudziestolecie b y ł o i dla polskiej sztuki ludowej o k r e ­ sem p o w a ż n e g o r o z w o j u " — czytamy w j e d n y m z ostat­ nio wydanych k a t a l o g ó w — „ S z t u k a l u d o w a nie t y l k o nie ginie, ale rozwija się i w n i e k t ó r y c h dziedzinach osiąga f o r m y znacznie bogatsze niż to notuje histo­ r i a " — pisze p o w a ż n y etnograf w popularnej pracy w y ­ danej przed k i l k u laty. 18 Por. B. G a ł ę s k i , Chłopi i zawód rolnika, Warsza­ w a 1963, s. 147—154; St. Ż ó ł k i e w s k i , O kulturze Polski Ludowej, Warszawa 1964, s. 151—167, 173—174. „W niedalekiej już przyszłości sztuka ideoplastyczna, ograniczona do prostych z n a k ó w semantycznych, w y s t a r c z a j ą c y c h na w y r a ż a n i e p r y m i t y w n e g o p o g l ą d u na ś w i a t , dobiegnie swego kresu. Bo nie będzie j u ż m o g ł a podołać swoim rozszerzonym zadaniom na sku­ tek przyswojenia sobie przez w i e ś i w ogóle przez cały ś w i a t pracy k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j , szerzej, k u l t u r y 1 9 1 38 37 �11. 39. „Łabędzie", Łosice. makatka, ol. na pł. europejskiej. Nowe w a r s t w y społeczne zasilą zawodowo grupy p r o d u c e n t ó w k u l t u r y z a r ó w n o naukowej, j a k artystycznej, z o s t a n ą automatycznie w ł ą c z o n e w z w y k ł y proces budowania cywilizacji, a jako elementy psy­ chicznie zdrowe i ż y w o t n e o d e g r a j ą w n i m zapewne w i e l k ą rolę. K t o wie, m o ż e dopiero na tej drodze m o ż ­ na się będzie d o p r a c o w a ć nowych f o r m artystycznych, zgodnych z n o w y m i czasami" — p i s a ł w 1948 r. Tadeusz Dobrowolski w art.: Wystawa sztuki ludowej w Kra­ kowie, „ N o w i n y Literackie", 1948, n r 6. Fr. Kotula, „Dywany" — współczesne malarstwo ludowe wsi rzeszowskich, „Pol. Szt. L u d . " , X V I I , 1963, nr 3—i. Por. r ó w n i e ż tegoż autora art.: Dwie strony medalu, „ N o w i n y Rzeszowskie", 1960, n r 186. I n f o r m a c j i tej udzielił m i ł a s k a w i e p. doc. dr Józef Grabowski, k t ó r y przed k i l k u tygodniami na­ p o t k a ł podobne p r z y k ł a d y w M a g ó r z e , i d ą c z Suchej do Z a w o i . Widział tam r ó w n i e ż szafkowe kapliczki p r z y d r o ż n e z n o w y m i dekoracyjnymi m a l u n k a m i na szkle, za k t ó r y m i s t a ł a figura. Por. J. Burszta, Zb. Jasiewicz, Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle ma­ teriałów ze wsi koszalińskich, „Pol. Szt. Lud.", X V I , 1962, n r 4. 2 0 2 1 2 2 Fot.: 3« Jan Swiderski 2 3 W y j ą t k i e m jest t u , o ile m i wiadomo, redakcja „Gromady", k t ó r e j pracownicy zebrali za w ł a s n e p i e ­ n i ą d z e k o l e k c j ę tego rodzaju prac. Przed k i l k u zaś laty m a ł ą w y s t a w k ę makatek, .pocztówek, r z e ź b i t d . zorga­ nizowało k o ł o naukowe przy Z a k ł a d z i e Etnografii U.W., o r g a n i z u j ą c na o t w a r c i u jej d y s k u s j ę na temat tej t w ó r c z o ś c i . R ó w n i e ż doc. K o t u l a z e b r a ł w muzeum rzeszowskim zbiór l u d o w y c h makatek. 2 * luty KuHaty dla Warszawy, Warszawa, Salon TPSP, 1964. Uczestnicy w y s t a w y łódzkiej dostali w 1964 r. od Cepelii za swe prace ok. 350.000 zł (już po o d t r ą ­ ceniu podatku). Informacja p. I . W i t o r z e ń ć , k i e r o w ­ niczki Rejonowego B i u r a S k u p u Cepelii w Ł o d z i . Na ten aspekt zagadnienia zwraca u w a g ę Zb. Gawrak w art. Nieporozumienie z Polską egzotyczną ( „ K u l t u r a " , 1964, n r 29) o b a w i a j ą c się, że propagowanie ludowej egzotyki u t w i e r d z a ć m o ż e m i t Polski j a k o k r a ­ j u p r y m i t y w n e g o , k r a j u wiejskich strzech, gliny, d r e w ­ na i słomy. Bardzo ciekawe uwagi na temat w s p ó ł ­ czesnego stosunku do sztuki ludowej zawiera art. B. M i c h a ł o w s k i e j : W etnograficznym słoju, „Polityka", 1962 r., nr 30. 2 5 2 6 — i l . 1—38; Jan Urbanowicz — i i . 39. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d6934441c598386017485d843948f197.pdf 453aca0cd01d133d373b9bd6c207f480 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3467 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3250 Title A name given to the resource Tradycja i współczesność. Uwagi po biennale kowalstwa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.39-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ UWAGI PO BIENNALE KOWALSTWA Wszystkie konkursy sztuki ludowej, zwłaszcza ogól­ n o p o l s k i e , m a j ą d w a , w y r a ź n i e d o s t r z e g a l n e , cele. J e d ­ n y m jest s t y m u l a c j a d a n e j d z i e d z i n y t w ó r c z o ś c i , d r u g i m rozeznanie w procesach, k t ó r e w tej t w ó r c z o ś c i zacho­ d z ą . O b a cele s ą ze s o b ą p o w i ą z a n e , s k o r o s i ę b o w i e m chce p r o w a d z i ć p o l i t y k ę o p i e k i , trzeba w i e d z i e ć , j a k i jest s t a n r z e c z y w i s t y z j a w i s k a , w j a k i m k i e r u n k u z m i e ­ r z a , co j e s t w n i m w a r t e p o p a r c i a , co z a ś n i s z c z y n a j ­ cenniejsze jego w a r t o ś c i . c h a r a k t e r y s t y c z n ą d l a naszej s z t u k i l u d o w e j z a s a d ą e k o ­ n o m i i sił i ś r o d k ó w , z a s a d ą — n a z w i j m y j ą t a k — o p ­ tymalizacji (maksimum wyrazu przy m i n i m a l n y m wkła­ dzie pracy). M o ż n a przy t y m z a u w a ż y ć , że i m bardziej p r z e d m i o t jest z w y c z a j n y i f u n k c j o n a l n y , t y m silniejsze są związki f o r m y z t e c h n i k ą , z t r a d y c j ą . D o ś w i a d c z e n i e i p a m i ę ć wiążą się w ó w c z a s z n a w y k a m i estetycznymi, k t ó r e b a z u j ą na w z o r a c h w y n i e s i o n y c h z p r z e s z ł o ś c i , odziedziczonych po w c z e ś n i e j s z y c h pokoleniach. Biennale kowalstwa ludowego, k t ó r e zorganizowano p o d k o n i e c 1979 r . w R a d o m i u , m i m o ż e n i e o b j ę ł o w s z y s t k i c h c z y n n y c h jeszcze w k r a j u w a r s z t a t ó w , b y ł o i m p r e z ą w a ż n ą . Przede w s z y s t k i m dlatego, ż e w y j ą t k o w o w y r a ź n i e p o k a z a ł o j a k i e j e s t d z i s i a j k o w a l s t w o , co j e s t j e g o s i ł ą , co z a ś s ł a b o ś c i ą . B y ł a to n i e t y l e k o n f r o n t a c j a o ś r o d k ó w , co p o s t a w t w ó r c z y c h , s p o s o b ó w r o z w i ą z y w a ­ nia starej i n o w e j t e m a t y k i . S p r z y j a ł o t e m u zoriento­ wanie r e g u l a m i n u k o n k u r s u j e d n o c z e ś n i e na f o r m y t r a ­ dycyjne i nowe. Dzięki temu, oglądając w y s t a w ę m o ż n a b y ł o o b s e r w o w a ć relacje m i ę d z y t r a d y c j ą a w s p ó ł ­ c z e s n o ś c i ą , m i ę d z y zasadami m y ś l e n i a , w ł a ś c i w y m i d a w n e j sztuce l u d o w e j a t e n d e n c j a m i e s t e t y c z n y m i , k t ó ­ re dostrzec m o ż n a obecnie w ś r ó d w i ę k s z o ś c i twórców l u d o w y c h . Chodzi t u o jednoczesne w y s t ę p o w a n i e d w ó c h estetyk, d w ó c h k o d ó w estetycznych, z których jeden w i ą ż e się z zasadami d a w n e j sztuki l u d o w e j , d r u g i z a ś z obecnymi upodobaniami twórców oraz środowiska, w którym przebywają. N a t o m i a s t t a m , gdzie p o j a w i a s i ę n o w a f u n k c j a , no­ w y p r z e d m i o t — dochodzi do g ł o s u w s p ó ł c z e s n a ś w i a ­ d o m o ś ć e s t e t y c z n a t w ó r c y , u p o d o b a n i a , k t ó r e o n (a t a k ­ że jego ś r o d o w i s k o ) przejawia w zdobieniu wnętrza, w o c e n i e tego, co p i ę k n e czy b r z y d k i e . S ą d z ę n a w e t , ż e d a ł o b y się t u s f o r m u ł o w a ć t a k ą p r a w i d ł o w o ś ć : i m bar­ d z i e j t w ó r c a d ą ż y do tego, a b y j e g o d z i e ł o b y ł o „ p i ę k n e " , t y m silniej podlega p r e s j i obecnych u p o d o b a ń estetycz­ n y c h , t y m bardziej o d r y w a się od d a w n y c h r e g u ł k s z t a ł ­ towania formy. (Dawne formy, k t ó r e m y percepujemy w kategoriach piękna, t w ó r c y l u d o w i oceniają w kategor­ iach r z e m i o s ł a , rzeczy „starodawnych"; natomiast za „ p i ę k n e " u w a ż a j ą t o , co o d p o w i a d a i c h o b e c n y m u p o d o ­ b a n i o m e s t e t y c z n y m , co z a w i e r a n a d w y ż k ę d e k o r a c j i n a d formą funkcjonalną). 1 2 3 Nie t r u d n o z a u w a ż y ć , że ta „ d a w n a " estetyka w i ­ doczna jest przede w s z y s t k i m w w y t w o r a c h tradycyj­ n y c h , z w ł a s z c z a u ż y t k o w y c h , t a m gdzie prostota i k l a ­ r o w n o ś ć f o r m y w y n i k a j ą z p o s z a n o w a n i a cech m a t e r i a ł u i t e c h n i k i jego o b r ó b k i ; gdzie k s z t a ł t , k o m p o z y c j a , o r n a ­ m e n t zgodne są z p o d s t a w o w ą f u n k c j ą p r z e d m i o t u oraz Interferencja dawnej i nowej estetyki występuje z r e s z t ą n i e t y l k o p r z y p o d j ę c i u n o w e j t e m a t y k i . Jest ona zauważalna również w wykonawstwie dawnych p r z e d m i o t ó w . P r z e j a w i a s i ę w ó w c z a s w d ą ż e n i u do o b fitszego z d o b i e n i a p o w i e r z c h n i , do k o m p l i k o w a n i a s y l ­ w e t y ( n p . z a w i a s u czy w y k ł a d k i ) , do z a s t ę p o w a n i a o r n a ­ m e n t y k i geometrycznej — roślinną. Na schemat t r a d y ­ cyjnego w z o r u nasuwa się w ó w c z a s w a r s t w a nowsza, k t ó r e j c e c h ą p o d s t a w o w ą jest w ł a ś n i e dekoracja, roz­ budowanie m o t y w ó w floralnych, d ą ż e n i e do w p r o w a - �k l i e n t ó w , k t ó r z y w o l ą od a u t e n t y k u l u d o w e g o ( z b y t w ich m n i e m a n i u „ z g r z e b n e g o " ) f o r m y bogato dekorowane, g r a w i t u j ą c e k u w z o r o m nie-ludowego k o w a l s t w a . (Oto paradoks współczesnej twórczości „ l u d o w e j " — kierunek jej przemian wiedzie od szlachetnej prostoty f o r m d a w ­ nych, chłopskich, k u wzorom dworskim, mieszczańskim, h i s t o r y c z n y m czy p s e u d o - n o w o c z e s n y m . Jest t o w i ę c p r o ­ ces a k u r a t o d w r o t n y o d tego, k t ó r y w y s t ę p o w a ł w p r z e ­ s z ł o ś c i , k i e d y to l u d w z o r y d w o r s k i e , k o ś c i e l n e czy m i e s z c z a ń s k i e a d a p t o w a ł do s w o i c h w a r u n k ó w i u p o ­ d o b a ń estetycznych). Z d o b i e n i u , gdzie t y l k o to m o ż l i w e , s p r z y j a j ą rów­ nież upodobania p r a c o w n i k ó w skupu w r ó ż n y c h insty­ tucjach, a zwłaszcza wycena p r z e d m i o t ó w . Niemal w s z ę ­ d z i e ( d o t y c z y t o n i e t y l k o s z t u k i l u d o w e j ) za rzecz z d o ­ b i o n ą p ł a c i s i ę z n a c z n i e w i ę c e j , n i ż za p r z e d m i o t s z l a ­ c h e t n y , lecz p r o s t y . P o d s t a w ą w y c e n y n i e j e s t b o w i e m d o s k o n a ł o ś ć p r z e d m i o t u , lecz w k ł a d pracy potrzebnej do j e g o w y k o n a n i a . 2 d z e n i a , g d z i e t y l k o s i ę da, l i n i i f a l i s t y c h , esowato-flores o w a t y c h . W y s t ę p u j e to w s t o p n i u n i e w i e l k i m p r z y p o ­ d e j m o w a n i u t e m a t y k i u ż y t k o w e j (okucia w o z ó w , n a r z ę ­ dzia gospodarskie), ale w znacznie silniejszym p r z y w y ­ robie p r z e d m i o t ó w , k t ó r e obok swej f u n k c j i użytkowej p e ł n i ą r ó w n i e ż (a o b e c n i e p r z e d e w s z y s t k i m ) f u n k c j e zdobnicze, reprezentacyjne. P r z y k ł a d e m m o g ą być np. zawiasy pasowe i esowe W ł a d y s ł a w a , A n d r z e j a i Jana G ą s i e n i c ó w —• M a k o w s k i c h , w y k o n y w a n e n a z a m ó w i e ­ nie właścicieli i budowniczych nowo p o w s t a j ą c y c h w i l l i w s t y l u „ z a k o p i a ń s k i m " ( i l . 10—12). U p o d o b a n i a i a m b i c j e k o w a l i z n a j d u j ą w ó w c z a s uzasadnienie w w y r a ź n i e zdob­ n i c z e j f u n k c j i t a k i c h z a w i a s ó w , o k u ć czy k l a m e k . Z g o d ­ ne s ą z r e s z t ą z o c z e k i w a n i a m i z d e c y d o w a n e j większości II. 93 40 1. M i e c z y s ł a w H u l e w i c z , k r z y ż , w y s . 50 i 96 c m . I I . 3. E u g e n i u s z C h o ł u j , kopos, Trzecim czynnikiem sprzyjającym rozwojowi deko­ racji p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h są konkursy. Pozornie m a m y w ó w c z a s do c z y n i e n i a z p o w i e l a n i e m d a w n y c h w z o r ó w , w r z e c z y w i s t o ś c i j e d n a k są to j u ż p r z e d m i o t y inne. A t r a p y , k t ó r e — o czym w y k o n a w c a dobrze w i e — n i g d y nie b ę d ą s p e ł n i a ł y swej w ł a ś c i w e j r o l i . Z a w i a s pasowy b ę d z i e l e ż a ł w sali w y s t a w o w e j na kostce l u b w i s i a ł na planszy — nie b ę d z i e j e d n a k d ź w i g a ł przez d ł u g i e lata c i ę ż k i c h d r z w i . K o w a l stara się w i ę c , aby był on piękniejszy od pięćdziesięciu innych z a w i a s ó w jego r y w a l i . Z m y ś l e n i a funkcjonalnego przechodzi na e s t e t y c z n e . C z ę s t o zEipomina n a w e t , j a k i m p o w i n i e n b y ć „ p r a w d z i w y " zawias. R o z c z ł o n k o w u j e jego k s z t a ł t , roz­ w i j a , m i m o iż t y m s a m y m o s ł a b i a m a t e r i a ł ( n p . r e p r . w katalogu zawiasy pasowe S t a n i s ł a w a Chołuja czy Z y g m u n t a L o r k a ) . L u d z i e z n a j ą c y się na rzeczy w y t y ­ k a j ą k o w a l o m t a k i e u c h y b i e n i a . C z y k o w a l e s a m i tego nie r o z u m i e j ą ? O c z y w i ś c i e r o z u m i e j ą i g d y b y p r a c o w a l i d l a siebie, czy r o b i l i z a w i a s y do d r z w i k o ś c i e l n y c h l u b w r ó t s t o d o ł y przede w s z y s t k i m m y ś l e l i b y o t y m , j a k i ciężaT m u s z ą one w y t r z y m a ć , j a k w z m o c n i ć miejsca, k t ó r e najbardziej „ p r a c u j ą " . A l e k u j ą c na k o n k u r s nie z a s t a n a w i a j ą się nad t y m , z a p o m i n a j ą , że to ma b y ć autentyk „na niby"; widzą zresztą reprodukcje w kata­ l o g a c h , i n s p i r u j ą c e i c h w ł a ś n i e do t a k i c h estetyzujących r o z w i ą z a ń (np. katalog omawianego Biennale). Wie­ d z ą t e ż , ż e w y k ł a d k a , w r z e c i ą d z czy z a w i a s z o s t a n ą p o ­ k a z a n e na wystawie niczym bransoletki u jubilera. A w i ę c je zdobią. Przede w s z y s t k i m z d o b i ą ! I często c m . I I . 2. A n d r z e j i J a n u s z G ą s i e n i c e M a k o w s c y , w i d e ł k i , d ł . 40 c m . I I . 4. Mieczysław Hulewicz, trójnóg-denarek, 14 c m . wys. wys. �6 П. 5. Antoni Moćko, ś w i e c z n i k , w y s . 48,5 c m . I I . 6. B r o n i s ł a w P i e t r a k , Świecznik I I . 7. M i e c z y s ł a w H u l e w i c z , ś w i e c z n i k , w y s . 6,5 c m . na t y m w y g r y w a j ą , j a k o ż e p r z e d m i o t y t a k i e (nawet nieudane) zyskują niejednokrotnie najwyższe oceny'. P a t r z ą c na o b f i t ą o r n a m e n t y k ę w i e l u e k s p o n a t ó w — z t y m w i ę k s z y m szacunkiem i wręcz zachwytem podzi­ w i a ł e m na B i e n n a l e f o r m y p i ę k n e — w ł a ś n i e p r z e z s w ą prostotę, proporcje, oszczędne wprowadzenie elementu zdobniczego (np. zawiasy pasowe Antoniego Moćki, Edwarda Chołuja, Dominika Ustaszewskiego, widełki A . i J. G ą s i e n i c ó w - M a k o w s k i c h ( i l . 2), w s z y s t k i e n a d e ­ s ł a n e p r a c e M i e c z y s ł a w a H u l e w i c z a — ( i l . 1, 4, 7). O ile jednak przy w y r o b a c h u ż y t k o w y c h i w y k o n y ­ w a n y c h od d a w n a , z a s a d n i c z y s c h e m a t k o m p o z y c j i nie 7 na trzy świece, wys. 36 cm. u l e g a ł w i ę k s z y m zmianom, a p u n k t e m odniesienia b y ł a p a m i ę ć d a w n e j f o r m y , to p r z y p o d e j m o w a n i u n o w y c h te­ m a t ó w (o c e c h a c h n i e z a w s z e z n a n y c h z d o ś w i a d c z e n i a ) , do g ł o s u d o c h o d z i ł o i n d y w i d u a l n e p o c z u c i e f o r m y , po­ m y s ł o w o ś ć , i n w e n c j a ; a co za t y m i d z i e — k s z t a ł t u j ą c e się w s p ó ł c z e ś n i e u p o d o b a n i a estetyczne. R z u t u j e to w s p o s ó b oczywisty na p r z e c i ę t n y poziom artystyczny tych prac, n i ż s z y od p o z i o m u w y r o b ó w t r a d y c y j n y c h ; nieraz nawet ocierający się o granice kiczu. Z w ł a s z c z a widocz­ ne j e s t to t a m , g d z i e w z o r e m i n s p i r u j ą c y m k o w a l a b y ł p r z e d m i o t m a j ą c y s ł u ż y ć przede w s z y s t k i m ozdobie. C i sami ludzie, k u j ą c dobre, t r a d y c y j n e przedmioty użytkowe, proponowali niedobrą amatorszczyznę, wyko­ n u j ą c przedmioty t y l k o dekoracyjne — k o g u t k i , pieski, smoki, f i g u r k i z ż e l a z a , „ p a m i ą t k i " . W tej d z i e d z i n i e spo­ ro n a d e s ł a n y c h e k s p o n a t ó w n a d a w a ł o s i ę b a r d z i e j na w y s t a w ę kiczu niż sztuki ludowej (przykłady m.in. w katalogu Biennale). Charakterystyczne jest w takich p r z y k ł a d a c h odejście o d w z o r c ó w t r a d y c y j n e g o k o w a l s t w a (od j e g o g r a m a t y k i form), a szukanie inspiracji w przedmiotach nie-ludowej proweniencji, w świecznikach z mosiądzu, tralkach d r e w n i a n y c h , w y r a b i a n y c h na t o k a r s k i m warsztacie, b i ­ b e l o t a c h s t a w i a n y c h n a s t o l i k a c h czy n a b i u r k u , w s p ó ł ­ c z e s n y c h p a m i ą t k a c h ( i l . 9). Z a r ó w n o wśród adaptacji jak i dzieł o charakterze dekoracyjnym, inspirowanych rozwiązaniami techniczny­ m i i artystycznymi dawnego kowalstwa, wyróżnić można d w i e postawy, d w a t y p y n a w i ą z a ń do t r a d y c j i . Jeden, częściej spotykany w ś r ó d n a d e s ł a n y c h e k s p o n a t ó w i , j a k s i ę zdaje, s z c z e g ó l n i e p o ż ą d a n y p r z e z m i ł o ś n i k ó w i o p i e ­ k u n ó w s z t u k i l u d o w e j , to n a w i ą z a n i e do k o n k r e t n y c h 41 �8 w z o r ó w (jak np. k r a t y , zawiasy, spinki), d r u g i , rzad­ szy, a l e z n a c z n i e c i e k a w s z y — t o w y c h o d z e n i e o d g r am a t y k i l u d o w y c h f o r m , r e g u ł artystycznego m y ś ­ l e n i a , e l e m e n t a r n y c h zasad k o m p o z y c j i . P i e r w s z y p o l e g a na ż o n g l e r е е e l e m e n t a m i z n a n y m i , d r u g i n a p r z e m y ś l e ­ n i u sensu p o d e j m o w a n e g o z a d a n i a , z g o d n i e z c h a r a k t e ­ rem t w o r z y w a i t r a d y c y j n ą technologią. Jedno o c z y w i ś ­ cie nie przeczy d r u g i e m u , l o g i k a k o n s t r u k c j i nie w y k l u ­ cza s i ę g n i ę c i a po r o z w i ą z a n i e f o r m a l n e , występujące w d a w n y m przedmiocie. M o t y w k r a t y z okienka spich­ rza m o ż e b y ć z a s t o s o w a n y i w e w s p ó ł c z e s n y m p r z e d ­ m i o c i e , a l e t y l k o w t e d y , g d y m a to s w o j e u z a s a d n i e n i e logiczne, z a r ó w n o u ż y t k o w e j a k i k o m p o z y c y j n e . Z re­ g u ł y j e d n a k nastawienie na t a k i t y p adaptacji p r o w a d z i do p s e u d o - l u d o w e g o e k l e k t y z m u , do s t y l i z a c j i , p o d c z a s gdy m y ś l e n i e formą, r o z w i ą z a n i a m i w y n i k a j ą c y m i z tech­ n i k i kowalstwa, sprzyja autentycznej twórczości. Dla­ tego z p e w n ą n i e u f n o ś c i ą p a t r z ę n a p r a c e , k t ó r e z g o d ­ nie z oczekiwaniami z a m a w i a j ą c y c h , mają być tylko a d a p t a c j ą d a w n y c h form. Rzadko kiedy b y w a j ą dobre, i j a k s ą d z ę w ł a ś n i e dlatego, że sama idea adaptacji k i e ­ r u j e u w a g ę l u d o w y c h t w ó r c ó w na z e w n ę t r z n e podo­ b i e ń s t w o , na wykorzystanie schematu dawnego przed­ m i o t u w n o w y m zastosowaniu. W d o b r y m p r z y p a d k u b ę d z i e to np. wieszak na p ł a s z c z e w k s z t a ł c i e zawiasu p a s o w e g o (z d o d a n y m i k o ł e c z k a m i ) , z a p r o p o n o w a n y p r z e z B r o n i s ł a w a Pietraka, p r z y n a j m n i e j d o w c i p n y w tej z m i a ­ n i e r ó l , w z ł y m : k r a t a — d r z w i c z k i do k o m i n k a . O ile ciekawsze b y ł y na Biennale prace w y w o d z ą c e się z m y ś l e n i a o f u n k c j i p r z e d m i o t u , o jego k o n t e k ś c i e 42 9 przestrzennym i p r z e d m i o t o w y m . Pokazali je m.in. M i e ­ c z y s ł a w H u l e w i c z i A n t o n i M o ć k o , obaj d o s k o n a l i , a za­ razem w y r a ź n i e r ó ż n i od siebie. W t y m m i e j s c u p r z e j d ź m y do n a s t ę p n e j refleksji, j a k ą n a s u n ę ł a wystawa. Otóż w sytuacji, gdy kowal w y k o n u j e p r z e d m i o t y n a w y s t a w ę , a do tego formy, k t ó r e n i e są a n i ściśle u ż y t k o w e , a n i osadzone w t r a ­ d y c j i r e g i o n u (czy o ś r o d k a ) , w y r a ź n i e j z a r y s o w u j e s i ę j e g o o s o b o w o ś ć t w ó r c z a . N i e znaczy t o , ż e b y ł j e j p o ­ zbawiony dawny kowal, pracujący w bliskim kontakcie z i n n y m i k o w a l a m i , a l e n i e m i a ł on t e j szansy i n d y w i ­ d u a l n e j w y p o w i e d z i , co w s p ó ł c z e s n y . Z r e s z t ą w y o s t r z o ­ n e m u s p o j r z e n i u n a cechy i n d y w i d u a l n e s p r z y j a za­ r ó w n o forma konfrontacji, j a k ą jest k o n k u r s , j a k t e ż i n i e m o ż n o ś ć o c e n i e n i a n a j e g o p o d s t a w i e , co j e s t d o ­ b r e m w s p ó l n y m j a k i e g o ś o ś r o d k a , co z a ś c e c h ą o d r ę b n ą . W s y t u a c j i , k i e d y w B i e n n a l e u c z e s t n i c z y 45 o s ó b , a w i ę c m n i e j n i ż jest w k r a j u w o j e w ó d z t w , odpada m o ż ­ ność porównania w k ł a d u indywidualnego z tradycją lo­ k a l n ą . Jedynie kowale radomscy wystąpili jako zespół. O g l ą d a j ą c i c h w y r o b y , z a s t a n a w i a m s i ę t y l k o c z y to, co w y d a j e s i ę w i d z o w i p o d o b n e w i c h p r a c a c h , w i ą ż e się z d a w n i e j s z ą t r a d y c j ą , czy t e ż jest j u ż r e z u l t a t e m sporej ilości k o n k u r s ó w , p r z e p r o w a d z a n y c h po w o j n i e na t e r e n i e o b e c n y c h w o j . r a d o m s k i e g o i k i e l e c k i e g o . M y ś l ę o t e n d e n c j i do obfitego zdobienia k a ż d e g o p r z e d ­ m i o t u u ż y t k o w e g o , swoistego h o r r o r v a c u i , k a ż ą c e g o k o ­ walowi podziabać każdy centymetr kwadratowy powierz­ chni, j a k b y w o b a w i e , że sam „ c z y s t y " k s z t a ł t pozba­ w i o n y jest w a l o r ó w a r t y s t y c z n y c h . �Cechy w s p ó l n e m o ż n a wali zakopiańskich, ale Gąsieniców-Makowskich. Cukier kolegów w Jan jak Mieczysław spod było również dotyczą one Zarówno Biernacik Gubałówki. bowiem różnią Niestety, Biennale. (Jednak i oni, i biorący Schrainer prostych do z Brzeźna bogato również dekorowanych, zauważyć jedynie nie u Bronisław się od wzięli udział ko­ rodziny w ewoluują swych udziału Biennale od form „naturalistycznych"). G ą s i e n i с e-M а к o w s с у reprezentują kowalstwo bardzo dobre warsztatowo, a k c e n t u j ą c e rolę zdobnictwa. Na ich p r z y k ł a d z i e doskonale w i d a ć kierunek przemian w estetyce w y r o b ó w k o w a l s k i c h , z w i ą z a n y z c z y n n i k a m i . 0 k t ó r y c h pisałem już uprzednio. P i ę k n e , szlachetne w s w y c h p r o p o r c j a c h „ w i d e ł k i " ( i l . 2) r e p r e z e n t u j ą d a w ­ n y p u n k t o d n i e s i e n i a , z a w i a s y esowe, a z w ł a s z c z a k l a m k i — s ą j u ż p r z y k ł a d e m t e n d e n c j i „ b a r o k i z u j ą c y c h " ( i l . 10— 12). N i e n e g u j ą c s p r a w n o ś c i w a r s z t a t o w e j M a k o w s k i c h m o ż n a i m z a r z u c i ć , ż e w d ą ż e n i u do e f e k t u w i r t u o z o w ­ s k i e g o z a t r a c j ą c z a s e m s z l a c h e t n o ś ć f o r m y , czego p r z y ­ k ł a d e m mogą być reprodukowane w katalogu klamka 1 smok (Janusza) oraz p e l i k a n (Władysława). Niejednorodność poszczególnych elementów całości, z a k ł ó c e n i e „ s t y l i s t y k " m o ż n a też dostrzec w pracach M i e c z y s ł a w a Z a n i e w s k i e g o z Lubijewa (woj. ostro­ łęckie). Obok ł a d n i e w y w a ż o n e g o w proporcjach zawia­ su p o k a z a ł o n w i e l e p r a c ś w i a d c z ą c y c h o i n w e n c j i , c h o ć niejednolitych, niespójnych. Są w nich udane fragmen­ t y , j a k np. o r z e ł w ś w i e c z n i k u z m a p ą Polski, ale b r a k c a ł o ś c i o w e g o u j ę c i a p r z e d m i o t u . Z a n i e w s k i n a d e s ł a ł na B i e n n a l e n a j w i ę c e j , b o a ż 36 p r a c , j e g o t e m p e r a m e n t t w ó r c z y i w y s i ł e k m o g ą z a i m p o n o w a ć , ale k i e r u n e k roz­ w o j u niepokoi. Odchodzi b o w i e m od u m o w n o ś c i ludo­ w e g o k o w a l s t w a d ą ż ą c do e f e k t ó w r a c z e j i l u s t r a c y j n y c h . W i d a ć to z a r ó w n o w k o n i k u , w i e ń c z ą c y m okucie dyszla wozu, jak też w świecznikach i figurkach z żelaza (il. 17). W c h o d z ą c w i n n ą k o n w e n c j ę a r t y s t y c z n ą n i e z a w s z e u m i e jej s p r o s t a ć , toteż wiele jego prac sprawia w r a ż e ­ n i e a m a t o r s t w a n i e osadzonego j u ż w r y g o r a c h l u d o w e j twórczości. Podobne u w a g i b u d z ą prace S t a n i s ł a w a T o m с z ук a z T a r n o w a . M i e s z c z ą się one w szerokiej skali — między tradycją a współczesnością, między znakomitą a d a p t a c j ą dawnych form (funkcjonalne i p i ę k n e przybo­ ry kominkowe), a zupełnie już „nie — ludowymi" kon­ cepcjami o b r a z ó w z żelaza i krat tematycznych. T o m ­ czyk jest d u ż ą i n d y w i d u a l n o ś c i ą i nie m o ż e d z i w i ć , że p r z y s w y c h z a i n t e r e s o w a n i a c h a r t y s t y c z n y c h oraz k o n s t r u k c y j n o - m e c h a n i c z n y c h w y k r a c z a poza f o r m y l u d o w e ­ go k o w a l s t w a . C h o d z i t y l k o o to, j a k to r o b i , do czego z m i e r z a , co o s i ą g a . J e g o k o ł a t k i s t a n o w i ą p r z y k ł a d n i e t y l k o dobrego r z e m i o s ł a k o w a l s k i e g o , ale i ś l u s a r s t w a . D o w o d z ą d u ż e j p o m y s ł o w o ś c i i w y o b r a ź n i (np. k o ł a t k i w k s z t a ł c i e m ł y n a , d z w o n ó w ( i l . 16), p a w i a ) , k t ó r e t o ce­ chy z n a j d u j e m y r ó w n i e ż w jego d e k o r a c y j n y c h k r a t a c h i s c e n a c h h i s t o r y c z n y c h . A l e p r a c e te n i e s t a n o w i ą j u ż przedłużenia ludowego kowalstwa, w y r a s t a j ą bowiem z g r u n t u innego m y ś l e n i a , i n n y c h w z o r ó w estetycznych. I s t o t n e staje się w n i c h przekroczenie o g r a n i c z e ń , k t ó r e — z d a w a ł o b y się — d e t e r m i n u j ą charakter kowalskiego d z i e ł a . W j e d n e j ze scen „ H i s t o r i i O r ę ż a Polskiego" t w o r z y j a k b y w y c i n a n k o w y fresk, ale m i m o p r ó b u p o ­ rządkowania kompozycji przez r y t m i z a c j ę podobnych e l e m e n t ó w , c a ł o ś ć n a l e ż y j u ż n i e do k r ę g u i n s p i r a c j i l u ­ d o w y c h , ale do p o s z u k i w a ń , c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla n u r ­ t u p l a s t y k i a m a t o r ó w . N a j c i e k a w s z a z tej serii d z i e ł jest k r a t a p r z e d s t a w i a j ą c a K o p e r n i k a na t l e k r ę g ó w n i e b i e s ­ k i c h ( i l . 14), c e l n a w s y m b o l i c z n y m u j ę c i u , z w a r t a w k o m p o z y c j i , o p a r t e j n a w y r a ź n i e a k c e n t o w a n e j osi sy­ metrii i r y t m i e t o r ó w planet. 1Я I I . 8. K a z i m i e r z M a r k i e w i c z , Świecznik na osiem świec, w y s . 99 c m . I I . 9. P a w e ł W i n i a r s k i , ś w i e c z n i k , wys. 156 c m . Z a w i a s y : A n d r z e j G ą s i e n i c a M a k o w s k i , i l . 10, d ł . 30 c m ; W ł a d y s ł a w G ą s i e n i c a M a k o w s k i , i l . 11, d ł . 33,5 c m ; i l . 12, d ł . 39,5 c m . 43 I �Zupełnie inny typ osobowości twórczej przedstawia sobą A n t o n i M o ć k o z O b l ę g o r k a (woj. kieleckie). I n ­ w e n c j a j e g o , c h o ć n i e m n i e j s z a n i ż T o m c z y k a czy Za­ niewskiego w y r a ż a się w o b r ę b i e r o z w i ą z a ń k o m p o z y ­ cyjnych, charakterystycznych dla ludowej o r n a m e n t y k i . Dla każdego tematu umie znaleźć w ł a s n e , konsekwentne rozwiązanie. Najbliższy wzorom rzemiosła kowalskiego j e s t w ż y r a n d o l u ( i l . 15). P r o s t o t a i p i ę k n o t e g o d z i e ł a s p r a w i a j ą , że z n a k o m i c i e h a r m o n i z o w a ł o b y z a r ó w n o те ś r e d n i o w i e c z n y m jak i nowoczesnym w n ę t r z e m . W ś r ó d ś w i e c z n i k ó w , z k t ó r y c h k a ż d y jest i n n y , s z c z e g ó l n i e cie­ k a w e s ą d w a , o p a r t e o t y p o r n a m e n t y k i , z b l i ż o n y do kompozycji w y c i n a n e k . D o w o d z ą one d o b r e g o p o c z u c i a formy i proporcji, k t ó r e zresztą przejawia artysta we wszystkich s w y c h pracach. W i d a ć je w i ę c z a r ó w n o w t y c h „ k a n d e l a b r a c h " ( i l . 5) j a k i w m o n u m e n t a l n y m ś w i e c z n i ­ k u „z o r ł e m " ( i l . 13). Z n a k o m i c i e z e s t a w i a w n i m p ł a s z ­ czyznę p i ę k n i e stylizowanego orła z d r o b n y m ornamen­ tem, b i e g n ą c y m w z d ł u ż całej kompozycji. Ś w i e c z n i k ten po k i l k u r e t u s z a c h ( p o d s t a w a , t a l e r z y k i p o d ś w i e c e , „ b l a s z a n o ś ć " orła) m ó g ł b y być j e d n y m z najlepszych dziei „ r e p r e z e n t a c y j n e j " sztuki kowalskiej. •: . IJ. 13. A n t o n i Moćko, świecznik, wys. . .. • is 123 cm. Dzieła Moćki oraz Mieczysława H u l e w i c z a z Czarnej Wsi Kościelnej (woj. białostockie) zdecydowa­ n i e w y r ó ż n i a ł y s i ę na B i e n n a l e s w ą k l a s ą a r t y s t y c z n ą i więzią z ludową tradycją. Ale kiedy Moćko nawiązu­ j e w s w y c h f o r m a c h do r ó ż n y c h , n i e k o n i e c z n i e k o w a l ­ skich w z o r ó w , Hulewicz w y p o w i a d a się c a ł k o w i c i e w granicach f o r m prostych, funkcjonalnych, kowalskich. Rozłożysty świecznik M o ć k i w i d z i m y z pewnego odda­ lenia jak f o r m ę p ł a s k ą , u Hulewicza natomiast k a ż d y przedmiot ma swą przestrzenność, k a ż d y element swą g r u b o ś ć . P u n k t e m w y j ś c i a j e s t sztaba ż e l a z a , k u t e g o , zginanego, k s z t a ł t o w a n e g o w sposób najbardziej pro­ sty i — c h c i a ł o b y s i ę p o w i e d z i e ć — r z e c z o w y . T r ó j n ó g - d e n a r e k ( i l . 4) a z w ł a s z c z a ś w i e c z n i k ( i l . 7) m o g ą b y ć d e m o n s t r o w a n e na- w y k ł a d a c h s z t u k i j a k o w z ó r formy f u n k c j o n a l n e j , n i c z e g o n i e n a ś l a d u j ą c e j , lecz w y p r o w a ­ dzonej z samej istoty t w o r z y w a i t e c h n i k i jego o b r ó b k i . Konkurs ujawnił zarówno możliwości uczestniczących w n i m kowali, jak też problemy związane z przejściem od f o r m u ż y t k o w y c h d o a d a p t a c j i , od t r a d y c y j n e g o r z e ­ m i o s ł a do w s p ó ł c z e s n e g o r ę k o d z i e ł a a r t y s t y c z n e g o . O d tej strony rolę s w ą spełnił. P o k a z a ł d w a n i e b e z p i e c z e ń ­ s t w a , k t ó r e g r o ż ą t e j d z i e d z i n i e l u d o w e j s z t u k i . Jedn-o polega na l i k w i d a c j i jego t r a d y c y j n y c h w a r t o ś c i „od ś r o d k a " , d r u g i e na l i k w i d a c j i k o w a l s t w a „od z e w n ą t r z " , przez b r a k d o p ł y w u n o w y c h k a d r , z e r w a n i e c i ą g u po­ k o l e n i o w e g o p r z e k a z u u m i e j ę t n o ś c i i zasad a r t y s t y c z n e ­ go m y ś l e n i a . W o b u p r z y p a d k a c h d e c y d u j ą c ą s t a j e s i ę rola o p i e k u n ó w sztuki ludowej. II. 14. S t a n i s ł a w T o m c z y k , Kopernik, wym. 76 X 62,5 c m . I I . 15. A n t o n i M o ć k o , Żyrandol, 76 X 76 c m . I I . 16. S t a n i s ł a w T o m c z y k , Ko­ łatka w kształcie dzwonków, w y s . 52 c m . K o n k u r s y nie zastąpią p r z e m y ś l a n e j , konsekwentnej d z i a ł a l n o ś c i . P o w i e d z m y w i ę c e j — k o n k u r s y bez t e j d a l ­ szej d z i a ł a l n o ś c i s t a j ą s i ę p o z o r e m o p i e k i , z a s ł o n ą d y m ­ n ą p r z e s ł a n i a j ą c ą f a k t , ż e w i s t o c i e n i c s i ę n i e r o b i od l a t , a b y p o w s t r z y m a ć z a n i k l u d o w e g o k o w a l s t w a . Czy u d z i a ł w j u r y (jako p r z e w o d n i c z ą c e g o ) przedstawiciela C e p e l i i oznacza, ż e c o ś s i ę z m i e n i ? N i e u m i e m z d o b y ć s i ę na o p t y m i z m , s k o r o i n s t y t u c j a t a , coraz s i l n i e j p o d ­ dana naciskom „ p l a n u " , „zysku", „ p r o d u k c j i " , nie uczy­ n i ł a d o t ą d niczego istotnego dla zachowania k o w a l s t w a czy g a r n c a r s t w a . T r u d n o m i u w i e r z y ć a b y w i l k ( n a w e t najbardziej sympatyczny) m ó g ł być d o b r y m pasterzem owiec. Opieka nad k o w a l s t w e m w y m a g a d z i a ł a ń gospo­ darczo n i e e f e k t y w n y c h , t r o s k i mecenasa, t r o s k i w r ę c z i n ­ d y w i d u a l n e j o c z ł o w i e k a , s p o s ó b r o z w i ą z a n i a jego t r u d ­ n o ś c i ż y c i o w y c h i t d . O c z y m t u z r e s z t ą m ó w i ć , s k o r o od k i l k u l a t n i k t ze s t a t u t o w y c h o p i e k u n ó w t w ó r c ó w l u ­ d o w y c h n i e u m i a ł z a p e w n i ć i m p r a w a do p o s i a d a n i a u c z n i ó w (przekazu umiejętności) s p o w o d o w a ć w y ł ą c z e n i e �ich z gestii ustawy o z a t r u d n i a n i u i zarobkach emery­ t ó w . A k o w a l i j e s t coraz m n i e j . S t a r z y w y m i e r a j ą , p o ­ r z u c a j ą k u ź n i e , m ł o d y c h jest n i e w i e l u . 5 S p r a w y są trudne, w y m a g a j ą kompleksowego roz­ w i ą z a n i a , bo p r z e c i e ż p r z y s z ł o ś ć k o w a l s t w a ( j a k t e ż i g a r n c a r s t w a ) , z a l e ż y p r z e d e w s z y s t k i m o d t e g o , czy się stworzy odpowiednio skuteczny i t r w a ł y system b o d ź ­ ców, zachęcających młodych, zdrowych i silnych ludzi do p o d j ę c i a p r a c y w t y c h d z i e d z i n a c h ; czy z n a j d z i e s i ę i n s t y t u c j a g o t o w a n i e t y l k o t e m u p a t r o n o w a ć , ale i r e a l ­ n i e p o m ó c ( S T L ? ) . D o p i e r o o d p o d j ę t y c h (czy n i e p o d j ę t y c h ! ) d e c y z j i b ę d z i e z a l e ż a ł o , czy B i e n n a l e r a d o m s k i e stanie się p o c z ą t k i e m rzeczywistej opieki nad l u d o w y m k o w a l s t w e m , czy t e ż p o z o s t a n i e w pamięci widzów i uczestników tylko jako piękne rekwiem, podzwonne r z e m i o s ł u , k t ó r e tak jest obecnie potrzebne s p o ł e c z n i e . N i e z a l e ż n i e j e d n a k o d r o z w i ą z a ń z a s a d n i c z y c h , na charakter współczesnego kowalstwa w p ł y w a j ą wnioski, jakie w y c i ą g a j ą uczestnicy k o n k u r s ó w i p u b l i c z n o ś ć z t a ­ kich imprez jak Biennale. Sądzę nawet, że rola dydak­ tyczna k o n k u r s ó w t w ó r c z o ś c i l u d o w e j znacznie jest w i ę k ­ sza n i ż p o d o b n y c h i m p r e z p r o f e s j o n a l i s t ó w ; t w ó r c y l u ­ d o w i b a r d z i e j s i ę b o w i e m l i c z ą z o p i n i ą f a c h o w c ó w , od k t ó r y c h n b . z a l e ż y i c h sukces i z a r o b e k . O b s e r w u j ą w i ę c co s i ę z n a l a z ł o n a w y s t a w i e , co w y b r a n o d o k a t a l o g u , k o g o i .za co n a g r o d z o n o . D l a t e g o j e s t t a k w a ż n e , a b y w y k o r z y s t a ć szansę d y d a k t y c z n ą , k t ó r ą stwarza konkurs. Czy u c z y n i o n o t o w R a d o m i u ? niej, 1 Zacznijmy od nagród, a więc w s k a z ó w k i bezpośred­ co z n a l a z ł o u z n a n i e w o c z a c h j u r y . P r z y z n a n o sie- �dem n a g r ó d pierwszych, d w i e drugie, siedem trzecich. Proporcje z a s k a k u j ą c e . K i e s ł y s z a ł e m d o t ą d o t a k i e j licz­ bie p i e r w s z y c h n a g r ó d w k o n k u r s i e na j e d n ą d z i e d z i n ę t w ó r c z o ś c i . O c e n i a j ą c tak samo W i n i a r s k i e g o , Z a n i e w ­ s k i e g o , W . i J. G ą s i e n i c ó w - M a k o w s k i c h , T o m c z y k a , H u ­ lewicza i M o ć k ę traci się szansę wskazania, j a k i e w a r t o ś ­ c i c e n i s i ę n a j w i ę c e j . Co m a m y ś l e ć w i d z , o g l ą d a j ą c p r z y niezbyt u d a n y m eksponacie k a r t k ę — I nagroda? T r u d ­ no u w i e r z y ć , a b y j u r y n i e d o s t r z e g ł o i s t o t n y c h r ó ż n i c w poziomie artystycznym nagrodzonych kowali. Bardziej prawdopodobne w y d a j e s i ę , iż k i e r o w a ł o s i ę r ó w n i e ż i n n y m i , n i e t y l k o a r t y s t y c z n y m i p r z e s ł a n k a m i . M o ż e na­ g r o d z i ł o i k s a za t o , ż e r e p r e z e n t u j e w o j e w ó d z t w o , w k t ó ­ r y m z o r g a n i z o w a n o k o n k u r s , y g r e k a za w k ł a d pracy i p o n i e s i o n e k o s z t y , zeta za w i e r n o ś ć t r a d y c j i a o m e g ę w r ę c z p r z e c i w n i e , za ś m i a ł e o d e j ś c i e o d t r a d y c j i ? . . . A l e wtedy należało o t y m wyraźnie powiedzieć. Jawność motywacji jury winna być zasadą i trudno zrozumieć, dlaczego p o s t u l a t t e n , t a k p r z e k o n y w a j ą c o sformułowa­ n y przez A l e k s a n d r a B ł a c h o w s k i e g o , nie jest r e a l i z o w a ­ n y . S ą d z ę t e ż , ż e n a l e ż a ł o b y d ą ż y ć do tego, a b y w e r n i ­ saż k o n k u r s u s t a ł się o k a z j ą do spotkania jego uczestni­ k ó w ze z n a j ą c y m z a g a d n i e n i e p l a s t y k i e m . J e s t t o j e d n a z n i e l i c z n y c h szans t a k i e j f a c h o w e j k o n s u l t a c j i , k t ó r a na p e w n o m o g ł a b y bardzo p o m ó c n i e j e d n e m u t w ó r c y , z w ł a s z c z a gdy p o d e j m u j e o n nowe zadania. W ł a ś n i e na t a k i m „ s e m i n a r i u m " w i d z i a ł b y m sens pokazania p r z e d m i o t ó w nieudanych, nawet kiczów. A l e pozostawienie i c h na w y s t a w i e ( z w ł a s z c z a tak ładnie i starannie z a a r a n ż o w a n e j j a k w R a d o m i u ) na pewno nie u ł a t w i a s t a r a ń o w y c h o w a n i e estetyczne s p o ł e c z e ń s t w a . A p r z e c i e ż tego zagadnienia n i e m o ż n a t r a c i ć z oczu, organizując wystawę. O b a w i a m s i ę , iż ź r ó d ł e m p o d o b n e g o lesseferyzmu m o ż e b y ć p r z e ś w i a d c z e n i e , ż e w s z y s t k o co c h ł o p z r o b i ł było p i ę k n e . R z e c z y w i ś c i e , bardzo często było. A l e dzi­ siaj w c a l e n i e m u s i b y ć . I n n a j e s t b o w i e m s y t u a c j a l u ­ dowego t w ó r c y , z a k ł ó c o n y ś w i a t jego w a r t o ś c i estetycz­ nych, inne relacje z otoczeniem. P o d o b n i e j a k w y s t a w a , i s t o t n e j e s t , co s i ę p o k a z u j e w katalogu. D o b ó r ten, z a l e ż n y t y l k o od organizatora, najlepiej u j a w n i a jego upodobania. K a t a l o g r a d o m s k i , d o b o r e m z d j ę ć o r i e n t u j e na te cechy, przed k t ó r y m i n a ­ l e ż a ł o b y w ł a ś n i e przestrzec k o w a l i , pokazuje w i e l e p r z e d ­ m i o t ó w , k t ó r e w ogóle nie p o w i n n y się b y ł y z n a l e ź ć n.i II. 17. Mieczysław Zaniewski, przy pracy, w y s . 21 c m . Kowal w y s t a w i e . N i e z a w i e r a t e ż , co j u ż t r u d n o z r o z u m i e ć , p o d ­ stawowych informacji o Biennale. Ile osób wzięło w n i m u d z i a ł , i l e prac n a d e s ł a n o , i l e zaś odrzucono, k t o i gdzie zamieszkały wziął udział w konkursie. Rozumiem t r u d ­ n o ś c i w y d a w n i c z e , ale s k o r o m o ż n a b y ł o w y d r u k o w a ć k a r t k ę z n a z w i s k a m i nagrodzonych, nie r o b i ł o j u ż w i ę k ­ szej t r u d n o ś c i d o d a n i e t y c h n i e w i e l u , a w a ż n y c h i n f o r ­ m a c j i . W s y t u a c j i , g d y n i k t n i e chce p o ś r e d n i c z y ć m i ę ­ dzy p o t e n c j a l n y m o d b i o r c ą a k o w a l a m i n a w e t adres w y ­ starczyłby zainteresowanym. B i e n n a l e r a d o m s k i e b y ł o pierwsze, p o c z ą t k i zawsze są t r u d n e , teraz chodzi o to, aby w y k o r z y s t a ć jego do­ ś w i a d c z e n i a i — rzecz n a j w a ż n i e j s z a — a b y p o d j ą ć d z i a ­ ł a n i a o r g a n i z a c y j n e , zdolne p o w s t r z y m a ć z a n i k tego p i ę k ­ nego r z e m i o s ł a . P R Z Y P I S Y 1 Ogólnopolskie Biennale K o w a l s t w a Ludowego, Ra­ d o m , l i s t o p a d — g r u d z i e ń 1979. O r g a n i z a t o r z y : M i n i s t e r ­ stwo K u l t u r y i Sztuki, Departament Bibliotek, D o m ó w Kultury i Działalności Społ.-Kult., „Cepelia", Związek Sp. R ę k o d z i e ł a L u d . i A r t . w W a r s z a w i e , W y d z . K u l t . i Szt. U r z ę d u W o j e w ó d z k i e g o w R a d o m i u , M u z e u m W s i R a d o m s k i e j w R a d o m i u . K o m i s a r z e w y s t a w y : d r . S. R o ­ s i ń s k i i m g r M . Jurecka, ekspozycja: art. p l . Z. K a r b a r z . W Biennale wzięli udział kowale z w o j e w ó d z t w : r a d o m s k i e g o ( o k . 18), n o w o s ą d e c k i e g o (9), t a r n o w s k i e ­ go (3), ł o m ż y ń s k i e g o (4), b i a ł o s t o c k i e g o (2), p ł o c k i e g o (2), c h e ł m s k i e g o (2), l u b e l s k i e g o (2), z a m o j s k i e g o (1), k i e l e c ­ 2 k i e g o (2). D a n e m o g ą n i e b y ć ś c i s ł e , z a c z e r p n i ę t e s ą z protokołu nagród, sformułowanego niezbyt dokładnie. Jako ośrodek m o ż n a p o t r a k t o w a ć jedynie g r u p ę k o w a l i z w o j . radomskiego. P o r . A . J a c k o w s k i , K o n k u r s y , „ P o l . Szt. L u d . " , R. 32, 1978, n r 3—4, s. 166. J a k w y n i k a n p . ze s p i s u c z ł o n k ó w S T L o r a z d a ­ n y c h 11 k o w a l i , b i o r ą c y c h u d z i a ł w B i e n n a l e , k t ó r y c n d a t y u r o d z e n i a s ą m i z n a n e , n a 50 o s ó b : w w i e k u p o n i ­ żej 30 l a t j e s t 1, w p r z e d z i a l e w i e k u 30—50 l a t j e s t 19 o s ó b , w p r z e d z i a l e 51—60 l a t j e s t 8 o s ó b , p o w y ż e j 60 l a t — 22 o s o b y , w t y m 10 l i c z y p o n a d 70 l a t . 3 4 5 Fot.: J . Swiderski 46 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b43f50a02f44f187223088f62ea5ea70.pdf 2299eecaa9a91bc581b638b6d47b8860 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3468 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3251 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje (materiały do słownika) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.47-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew [et al.] Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz, Czesław Robotycki Ludwik Stomma, Ryszard Tomicki, Jerzy S. Wasilewski ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE - DZIEDZICTWO, POJĘCIA, INSPIRACJE MATERIAŁY D O Antropologia kultury jest nauką młodą. Jeszcze w 1952 г., w t o k u S y m p o s i u m I n t e r n a t i o n a l o f A n t r o p o logy w N o w y m J o r k u , Siegfried F r e d e r i c k N a d e l nego­ w a ł j e j o d r ę b n o ś ć od f u n k c j o n a l i s t y c z n i e r o z u m i a n e j a n ­ tropologii s p o ł e c z n e j . Dzisiaj w p r a w d z i e n i k t j u ż nie od­ m a w i a s p e c y f i k i tej d y s c y p l i n i e , , k t ó r e j p r z e d m i o t e m nie jest c z ł o w i e k p e ł e n z n a c z e ń , ale c z ł o w i e k t w ó r c a zna­ czeń", jednak p r ó b y ściślejszego o k r e ś l e n i a jej zakresu i pozycji wśród nauk społeezno-historycznych natrafiają n a d a l na p o w a ż n e t r u d n o ś c i . I n n ą p o s t a w ę p r e z e n t u j e t u p r z e c i e ż s o c j o l o g i z u j ą c a g r u p a p a r y s k a Isaaca C h i v y , i n ­ ną ekonomizujący Maurice Godelier, związani z trady­ cją szkoły praskiej i W ł a d i m i r a Proppa przedstawiciele tartuskiej szkoły semiotycznej, etnologizujący historycy s p o d z n a k ó w N o u v e l l e H i s t o i r e etc. N a t y m t l e s t o s u n ­ k o w o w y r a ź n i e r y s u j ą się zainteresowania o d l e g ł e j od inspiracji socjologicznych i ekonomicznych nowej etno­ logii polskiej, której p r o g r a m charakteryzuje najpełniej pięć n a s t ę p u j ą c y c h p o s t u l a t ó w : 1. — o d e j ś c i a o d p o z y t y w i s t y c z n y c h i p o s t p o z y t y w i stycznych (funkcjonalizm) k i e r u n k ó w etnologii w s t r o n ę u j ę ć s y s t e m o w y c h , w y c h o d z ą c y c h od k a t e g o r i i w ł a ś c i ­ w y c h badanej kulturze, a więc niejako „od w e w n ą t r z " ; 2. — a p l i k o w a n i a k o h e r e n t n e g o i k o n s e k w e n t n e g o aparatu p o j ę c i o w o - m e t o d o l o g i c z n e g o , a k c e n t u j ą c e g o stro­ nę znaczeniową zjawisk kultury; 3. — k o n c e n t r a c j i b a d a ń n a s y s t e m i e t z w . k u l t u r y d u ­ chowej w jej szerszym j e d n a k r o z u m i e n i u , n i ż u K a z i ­ mierza Moszyńskiego, o b e j m u j ą c y m również religijność, obrzędowość, mitologię, literaturę ludową, problematy­ kę identyfikacji kulturowej etc; 4. — z a n i e c h a n i a — w a r u n k o w a n y c h p r z e z f o r m a l n e pseudoklasyfikacje — p r z y p a d k o w y c h o p i s ó w z j a w i s k , na k o r z y ś ć syntetycznych prac interpretacyjnych mających na celu u j a w n i e n i e u k r y t y c h s t r u k t u r d ł u g i e g o t r w a n i a ; 5. — i n t e r d y s c y p l i n a r n o ś c i r o z u m i a n e j j a k o w i e l o ­ stronne w y k o r z y s t y w a n i e i asymilowanie w s p ó ł c z e s n y c h o s i ą g n i ę ć d y s c y p l i n p o k r e w n y c h , n a czele z h i s t o r i ą , semiologią, religioznawstwem, j ę z y k o z n a w s t w e m , biblistyką, historią sztuki i literaturoznawstwem. P o m i m o t a k z d e c y d o w a n e g o o d c i ę c i a s i ę od t e n d e n ­ c j i r e p r e z e n t o w a n y c h n p . p r z e z M a u r i c e ' a G o d e l i e r a , czy M a r c a A u g ś , p r o g r a m t e n m o ż e b y ć jeszcze — w z a l e ż ­ n o ś c i od r e a l i z a c j i — b l i s k i co n a j m n i e j p a r u n u r t o m antropologii k u l t u r y . To w ł a ś n i e m i e l i ś m y na m y ś l i p i ­ s z ą c , iż w y z n a c z a o n p o z y c j e „ s t o s u n k o w o wyraźnie". Niech w i ę c nie d z i w i czytelnika p e w n a n i e j e d n o r o d n o ś ć haseł pomieszczonych w niniejszym s ł o w n i k u . Ukazuje ona po p r o s t u z a k r e s w e w n ę t r z n e g o z r ó ż n i c o w a n i a t e n ­ dencji, dostrzegalnych w nowej etnologii polskiej, k t ó r a — j a k s ą d z i ć m o ż n a — r o z w i j a ć się poczyna w czte­ r e c h u z u p e ł n i a j ą c y c h się k i e r u n k a c h : o r t o d o k s y j n i e s t r u k t u r a l n y m , p o s i ł k u j ą c y m się przede w s z y s t k i m dokonaniami radzieckiej szkoły semiotycznej, struk­ SŁOWNIKA t u r a 1 n o - h i s o r y c z n y r n — d ą ż ą c y m do w z b o g a c e ­ nia d o r o b k u etnologii osiągnięciami francuskiej, pol­ skiej i radzieckiej ,,nouvelle histoire", s t r u k t u r a l n o - m i t o z n a w с z у m — o d w o ł u j ą c y m się obok s p u ś ­ cizny Claude'a Levi-Straussa i uczonych g r u p y tartus­ k i e j r ó w n i e ż do t r a d y c j i m i t o z n a w s t w a p o r ó w n a w c z e g o i wreszcie f e n o m e n o l o g i c z n y m — podejmują­ cym g ł ó w n i e zagadnienie identyfikacji k u l t u r o w e j , m e n ­ talnych konsekwencji konfrontacji „swój : obcy". Wy­ daje się, że ten w ł a ś n i e o r y g i n a l n y d o b ó r r ó ż n y c h ale w istocie rzeczy blisko s p o k r e w n i o n y c h o r i e n t a c j i , ich d o p e ł n i a n i e się i w s p ó ł p r a c a , d e c y d u j ą o specyfice i po­ tencjale polskiej antropologii k u l t u r y . K r ó t k a historia antropologii k u l t u r y nie wyklucza o c z y w i ś c i e jej d ł u g i e j t r a d y c j i . N i e ogranicza się w i ę c do z d e k l a r o w a n y c h s t r u k t u r a l i s t ó w p i e r w s z a c z ę ś ć s ł o w ­ n i k a — p r e z e n t u j ą c a uczonych, k t ó r y c h d z i e ł a s t a ł y się dla nowej etnologii polskiej ż y w y m i bezcennym ź r ó d ­ ł e m inspiracji. Nie chodzi w niej o o m a w i a n i e całości dorobku uszeregowanych alfabetycznie k l a s y k ó w , lecz t y l k o o p r e z e n t a c j e t y c h i c h p r a c , t w i e r d z e ń , czy d e z y ­ d e r a t ó w , z k t ó r y c h do d z i ś k o r z y s t a m y , l u b k t ó r y c h c z u ­ j e m y s i ę s p a d k o b i e r c a m i . Jest to w i ę c u j ę c i e g ł ę b o k o i ś w i a d o m i e s u b i e k t y w n e , z czego a u t o r z y z d a j ą s o b i e w pełni sprawę. Po c z ę ś c i s u b i e k t y w n y c h a r a k t e r m a r ó w n i e ż d o b ó r haseł i w d r u g i m — metodologicznym rozdziale s ł o w ­ nika, z a w i e r a j ą c y m prócz podstawowych pojęć i katego­ r i i , t a k ż e te z nich, k t ó r e w procesie zwalczania n o w o ś ­ ci g r u p o w a ł y n a j w i ę c e j a t a k ó w , j a k r ó w n i e ż p a r ę h a s e ł m a j ą c y c h dopiero s p r o w o k o w a ć d y s k u s j ę i sprzeciw. Trzecia i ostatnia część s ł o w n i k a p o ś w i ę c o n a jest na­ tomiast bilansowi dotychczasowych, konkretnych doko­ n a ń w y p u n k t o w a n y c h o r i e n t a c j i n o w e j etnologii. Nie ms w niej kropek nad i , r o z w i ą z a ń i o b o w i ą z u j ą c y c h for­ muł, raczej zbiór propozycji, hipotez i spostrzeżeń. I w ł a ś n i e d l a t e g o a u t o r z y s ł o w n i k a w i e r z ą , iż o k a ż e s i ę o n u ż y t e c z n y . (L.S.) ROLAND BARTHES W s k a z a n i a m e t o d o l o g i c z n e R o l a n d a B a r t h e s a (1915—1930) z a w a r t e p r z e d e w s z y s t k i m w p r a c a c h : . M i t dzisiaj 1956, Znak w wyobraźni 1962 i Działalność strukturalistyczr.i 1963 ( t ł u m . p o l s k i e w z b i o r z e Mit i znak, W a r s z a w a 1970) nie w y c h o d z ą z a s a d n i c z o poza z a k r e s o r t o d o k s y j n e g o strukturalizmu, w jego levi-straussowskim wydaniu. Wszakże ani wyróżnienia symbolicznych, paraćl£gmatyczn y c h i"syntagmatycznych relacji znaku, ani znanej ana­ lizy m i t u j a k o systemu semiologicznego nie s p o s ó b za­ liczyć do jego o r y g i n a l n y c h o s i ą g n i ę ć . N i e w ą t p l i w i e p r e ­ kursorski charakter ma natomiast Barthesa k r y t y k a so­ cjologii, jak r ó w n i e ż t y p podejmowanej p r z e z e ń proble­ matyki. �W Systeme de la mode (1967) a n a l i z u j e R o l a n d B a r t ­ hes „ u b r a n i e o p i s a n e " ( v e t e m e n t ś c r i t ) , a w i ę c z b i ó r su­ gestii i d y r e k t y w p r z e k a z y w a n y c h w k o m u n i k a t a c h m o d y przez m a s o w e ś r o d k i przekazu. P o r ó w n u j ą c serie t a k i c h k o m u n i k a t ó w s t a r a s i ę w y ł o w i ć u k ł a d cech d y s t y n k t y w nych decydujących o t y m , iż d a n y p o s z c z e g ó l n y eg­ zemplarz „ u b r a n i a rzeczywistego" (vetement reel) m o ż e b y ć , w p r z e c i w i e ń s t w i e d o i n n e g o , u z n a n y za m o d n y . O k a z u j e s i ę , i ż o „ m o d n o ś c i " s t r o j u n i e d e c y d u j e z osob­ n a j e g o k r ó j , t y p m a t e r i a ł u , k o l o r e t c , lecz t y l k o u t a ­ jona s t r u k t u r a i c h p o w i ą z a ń . I t a k oto znajduje po­ t w i e r d z e n i e i n t u i c j a , iż n p . o s o b n i k w b i t y w s z l a g i e r o ­ w e spodnie, e x t r a k o s z u l ę , a opatrzony ponadto superm o d n y m i d e t a l a m i , miast b y ć en vogue, s t a n o w i ć m o ż e ż a ł o s n ą k a r y k a t u r ę m o d y — uosobienie niezrozumienia i zanegowania j e j w y m o g ó w . Tymczasem socjologia s k ł o n ­ na jest do p o s ł u g i w a n i a się k l a s y f i k a c j a m i o p a r t y m i w ł a ś n i e na p o j e d y n c z y c h , w y r w a n y c h z k o n t e k s t u i c y ­ sto z e w n ę t r z n y c h s y m p t o m a c h . „ N a p r z y k ł a d , s o c j o l o g k u l t u r y — k o m e n t u j e Stefan Ż ó ł k i e w s k i — bada p r e ­ ferencyjne w y b o r y f i l m o w e danej zbiorowości. Jak ma p o k l a s y f i k o w a ć f i l m y b ę d ą c e p r z e d m i o t e m w y b o r u , bez uprzedniej analizy semiotycznej i f i l m ó w i odpowied­ n i c h z a c h o w a ń w i d z ó w ? (...) B e z w y n i k ó w uprzedniej analizy strukturalnej wszelka taka klasyfikacja, n i e z b ę d ­ n a p r z e c i e ż d l a socjologa k u l t u r y , b ę d z i e dyletancka". D o t y c z y to z r e s z t ą n i e t y l k o t a k d e l i k a t n e j i s p e c y f i c z ­ n e j r n a t e r i i i , j a k p r o d u k c j a a r t y s t y c z n a ale r ó w n i e ż k u l ­ t u r y m a t e r i a l n e j , czy s p o ł e c z n e j , d o k t ó r e j aplikowane są u p o r c z y w i e przez s o c j o l o g ó w , rzekomo o b i e k t y w n e , a w rzeczywistości mechaniczne i często z a t r a c a j ą c e j a ­ k i k o l w i e k sens w y n i k ó w , p o d z i a ł y n a g r u p y w i e k u , p ł c i etc. „ M i t — s t w i e r d z i ł R o l a n d B a r t h e s — polega na przedstawieniu szeregów natury i kultury — ukazywa­ n i u jako naturalnych, w y t w o r ó w s p o ł e c z n y c h , ideologicz­ nych, historycznych etc, przedstawianiu bezpośrednich produktów stosunków kulturowo-społecznych i związa­ n y c h z n i m i p o w i k ł a ń m o r a l n y c h , estetycznych, klaso­ w y c h , czy i d e o w y c h , j a k o p o w s t a ł y c h s a m e p r z e z s i ę , co w k o n s e k w e n c j i p r o w a d z i do u z n a n i a i c h za » d o b r e p r a w a « , »głos o p i n i i publicznej«, » n o r m y « , »chwalebne z a s a d y « — j e d n y m s ł o w e m za rzeczy w r o d z o n e " . W y ­ c h o d z ą c od tej d e f i n i c j i z d e c y d o w a ł s i ę R o l a n d B a r t h e s na a n a l i z ę , w k a t e g o r i a c h m i t u , szeregu z j a w i s k t z w . w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y elit. W e ź m y na p r z y k ł a d pojęcie „ p o s t ę p u c y w i l i z a c y j n e g o " . Jest w j e g o r a m a c h rzeczą p e w n ą — i zgodną zresztą z powszechnym odczuciem E u r o p e j c z y k ó w — iż n p . k u l t u r a p r a w n a współczesnej E u r o p y stoi w y ż e j o d j u r y s t y k i P i g m e j ó w M b u t i . S ą d ten wydaje się tak oczywisty, że nie m u s i b y ć nawet uza­ s a d n i a n y czy t o w i ę k s z ą s k u t e c z n o ś c i ą ( t a k n i e j e s t ! ) , czy i n s t r u m e n t a l n ą p r a k t y c z n o ś c i ą ( i t a k n i e j e s t ! ) n a ­ szych k o d e k s ó w . W y p ł y w a o n b o w i e m z n i e u ś w i a d a m i a nego, a w k a ż d y m razie r z a d k o f o r m u ł o w a n e g o prze­ konania, że k u l t u r a europejska realizuje najlepiej ogól­ noludzkie d ą ż e n i a psychiczne, moralne i intelektualne. I n n y m i słowy, że n a t u r a l n y m i w r o d z o n y m d ą ż e n i e m l u d z k o ś c i jest p ę d k u tej o d m i a n i e k u l t u r y , j a k ą w d r o ­ dze s p e c y f i c z n y c h z b i e g ó w o k o l i c z n o ś c i i p r o c e s ó w d z i e ­ j o w y c h w y t w o r z y ł a z a c h o d n i a E u r o p a . I t a k oto s a m a natura człowieka, interes jego wrodzonych potrzeb u s p r a w i e d l i w i a ć poczyna narzucanie d a l e k i m M b u t i eu­ r o p e j s k i c h n o r m i p r a w , n a w e t j e ś l i p r o w a d z ą o n e do konfliktów, dezintegracji społecznej i zagłady. Takie najprostsze p r z y p a d k i m i t u , s t a n o w i ą c e niejako r o z w i n i ę c i e jego d e f i n i c j i , i n t e r e s u j ą jednak Rolanda Barthesa tylko marginalnie. W y r a f i n o w a n y smak inte­ l e k t u a l n y i ironiczny z m y s ł obserwacyjny, k a ż ą m u po­ d e j m o w a ć analizę p r z y p a d k ó w , w których mit przejawia się w sposób bardziej z a k a m u f l o w a n y , b ą d ź paradoksal­ n y . Z n a j d z i e m y na t e j l i ś c i e w s p ó ł c z e s n y c h m i t ó w m . i n . ; n o w y m o d e l C i t r o e n a , t w a r z G r e t y G a r b o , T o u r de F r a n ­ ce, f r a n c u s k i p l a k a t w y b o r c z y , s t r i p - t e a s e , w y o b r a ż e n i a o E i n s t e i n i e , i k o n o g r a f i ę A b b e P i e r r e ' a , czy G u i d e B l e u . Z a t r z y m a j m y się c h w i l ę przy ostatnim z tych p r z y ­ p a d k ó w . „ B y ł p a n w H i s z p a n i i ? ? — A czy w i d z i a ł p a n A l h a m b r ę , corridę, Escurial, flamenco, Prado i Samosierr ę ? " — Ten bełkot pojęcio-zabytków charakteryzuje nie­ mal w pełni Hiszpanię z perspektywy Trabanta. Hiszpa­ n i e s ą n i e j a k o d o d a t k i e m do t e g o m e n u , d o d a t k i e m w ł a ś ­ ciwie z b ę d n y m . Escurial przestaje b y ć elementem c a ł e g o systemu k u l t u r y i b e r y j s k i e j , w y r a s t a j u ż sam przez s i ę , deus ex machina, w r o z k ł a d z i e o b i e k t ó w , k t ó r e p o z n a ć winien k u l t u r a l n y turysta. Obejrzenie nie t y l k o zastę­ puje t u zrozumienie, ale n i e p o s t r z e ż e n i e w k r a d a się w j e ­ go f u n k c j e . K t ó ż p y t a : ,, czy z r o z u m i a ł p a n f l a m e n c o ? " Ten intelektualny b e ł k o t znajduje jednak swoich spon­ s o r ó w , s c h l e b i a j ą c y c h jego o f i a r o m . A l e ż to c a ł k i e m n a ­ t u r a l n e widzenie ś w i a t a . A l e ż tak w ł a ś n i e trzeba. I tak o f i a r a z m i e n i a s i ę w w y r o c z n i ę , b ł ę d y w „ s ł u s z n e zasa­ dy". Powstaje kolejny m i t . „ G u i d e Bleu uznaje t y l k o p e j z a ż e m a l o w n i c z e . M a l o w n i c z e j e s t z a ś t o , co j e s t w y ­ j ą t k o w e . P o m i ę d z y w i d o k a m i p o w o ł y w a n y m i przez G u i ­ de do e s t e t y c z n e g o i s t n i e n i a r ó w n i n a w y s t ę p u j e s p o r a ­ dycznie i to t y l k o wtedy, gdy m o ż n a s t w i e r d z i ć , że jest żyzna. P ł a s k o w z g ó r z e nie istnieje wcale. Jedynie góra, w ą w ó z , przełęcz lub w a r t k i potok z a d o ś ć u c z y n i ć m o g ą w y m a g a n i o m panteonu podróży, o tyle jednak tylko, o ile p o t ę g o w a ć m o g ą uczucia grozy, s a m o t n o ś c i i i m po­ d o b n y c h u n i e s i e ń . (...) O g ó l n i e rzecz b i o r ą c G u i d e B l e u dzieli miałkość wszelkich opisów analitycznych odrzuca­ j ą c y c h jednocześnie w y j a ś n i a n i e i fenomenologię — nie o d p o w i a d a o n na ż a d n e z p y t a ń , k t ó r e m o ż e sobie s t a ­ wiać współczesny podróżnik przyglądający się widokom rzeczywistym, widokom, k t ó r e trwają. Sam już dobór prezentowanych z a b y t k ó w niweczy j e d n o c z e ś n i e rzeczy­ w i s t o ś ć d a n e j z i e m i i d a n y c h l u d z i , p o m i j a w s z y s t k o co m a t a m m i e j s c e w t e r a ź n i e j s z o ś c i , co j e s t w i ę c h i s t o r y c z ­ ne. I s t n i e j ą c y z a ś n i e j a k o s a m p r z e z s i ę z a b y t e k s t a j e s i ę w k o ń c u n i e z r o z u m i a ł y , a w i ę c g ł u p a w y . T a k oto p o w y n i s z c z e n i u w s z y s t k i e g o , co s ł u ż y z r o z u m i e n i u , s p o ­ t y k a nasz p r z e w o d n i k los w s p ó l n y z r e s z t ą w s z e l k i m m i ­ s t y f i k a c j o m — staje s i ę o n z a p r z e c z e n i e m w ł a s n e j f u n k ­ c j i — n a r z ę d z i e m z a ś l e p i a n i a . . . " ( M y t h o l o g i e s , 1968). Wezwanie do kontekst k u l t u r o w y n o w ą . Rzadko ujęć systemowych, kto dał m u jednak zemplifikację, jak Roland Barthes. unaocznić tą najgłębszą prawdę znajecie? — Siebie s a m y c h JAN STANISŁAW uwzględniających nie jest na p e w n o w e t n o l o g i i r z e c z ą tak dramatyczną I któż jak on etnografii — Kogóż poznajecie! eg- potrafił po­ (L.S.) BYSTRON B y s t r o ń (1892—1964) z a j m u j e w d z i e j a c h e t n o g r a f i i p o l ­ skiej p o z y c j ę w y j ą t k o w ą , a j e d n o c z e ś n i e zgoła specyfic7ną. Otóż a n i jego n a j w a ż n i e j s z e prace o charakterze p o d r ę c z n i k o w y m , do k t ó r y c h p r z y k ł a d a ł s z c z e g ó l n ą w a ­ g ę (Wstęp do ludoznawstwa polskiego 1926 i rozsz. 1939, Kultura ludowa 1936, Etnografia Polski 1947), a n i z a p o ż y ­ c z o n y o d E m i l a D u r k h e i m a i w m n i e j s z y m s t o p n i u od Luciena L e v y - B r u h l a aparat metodologiczny nie o p a r ł y s i ę z ę b o w i czasu. R ó w n i e ż m o n o g r a f i e z w y c z a j ó w z w i ą ­ z a n y c h z u p r a w ą z b ó ż (Zwyczaje żniwiarskie w Polsce 1916) i z n a r o d z i n a m i (Słowiańskie obrzędy rodzinne 1916) s ą d z i ś w . w a r s t w i e i n t e r p r e t a c y j n e j anachronicz­ ne. P o m i m o t o jest s p u ś c i z n a J a n a S t a n i s ł a w a B y s t r o n i a ż y w y m ź r ó d ł e m inspiracji nowoczesnej etnologii polskiej, a z a d e c y d o w a ł y o t y m trzy jej p r z e s ł a n i a : �1. P i e r w s z y w ś r ó d p o l s k i c h e t n o g r a f ó w z w r ó c i ł B y ­ stroń u w a g ę na m i t o t w ó r c z y charakter konfrontacji s w ó j ' obcy ( w k t ó r e j k r y t e r i a o b c o ś c i m o g ą b y ć bardzo r ó ż ­ ne: etniczne, j ę z y k o w e , r e l i g i j n e , zawodowe, klasowe, k u l t u r a l n e . . . ) i p r e c y z y j n e o p i s a ł w Megalomanii Narodo­ wej (1935) m e c h a n i z m y m i t y z a c j i obcego. I t a k s k o n k r e ­ tyzowane początkowo symptomy obcości poczynają pod­ legać — p o d ł u g Jana S t a n i s ł a w a B y s t r o n i a — procesom idealizacji w trzech w y m i a r a c h . Pierwszy z nich, k t ó r y m o g l i b y ś m y określić j a k o w y o b r a ż e n i o w y , to p o s t ę p u j ą c a d e f o r m a c j a o b r a z u obcego. N p . r e l i g i a ż y d o w s k a j e s t n a j ­ p i e r w i n n a , p ó ź n i e j o c z y w i ś c i e . gorsza, n a s t ę p n i e d e m o ­ niczna, wreszcie diabelska i zbrodnicza (w3 obrażenia o mordach r y t u a l n y c h , d o d a w a n i u k r w i dzieci c h r z e ś c i ­ j a ń s k i c h do m a c y e t c ) . P o d o b n i e N i e m i e c ze ś m i e s z n e g o c u d a k a staje s i ę d i a b ł e m , k o m u n i s t ą , z y s k u j e m i a n o Ż y ­ da, m a s o n a , ś w i ę t o k r a d c y , A n t y c h r y s t a etc. D r u g i w y ­ m i a r to r o z c i ą g a n i e s ą d u i n d y w i d u a l n e g o na c a ł ą g r u p ę : to s t ą d w y r a s t a j ą k o s z m a r n e p o w i e d z e n i a o t y m , „ ż e d o ­ bry N i e m i e c to t a k i , k t ó r y spoczywa pod ziemią", o „ s k ł o n n o ś c i a m e r y k a ń s k i c h W ł o c h ó w do z b r o d n i " , „ d y ­ b i ą c y c h na c n o t ę europejskich panienek A r a b a c h " , „ l e ­ n i w y c h c h ł o p a c h " . . . Stereotyp przestaje r ó ż n i c o w a ć . Z l y j e s t k a ż d y N i e m i e c , w s z y s c y W ł o s i to m a f i o s o i t d . T r z e ­ c i m wreszcie w y m i a r e m jest idealizacia historyczna w y ­ twarzająca wrogów „odwiecznych", „wiekowe krzywdy", czy c h o ć b y t r a g i c z n e , w i e ń c z ą c e Megalomanię narodową przysłowie, że „jak świat ś w i a t e m nie będzie Niemiec P o l a k o w i b r a t e m " . B y w a j ą r ó w n i e ż , acz z n a c z n i e r z a ­ dziej, sytuacje o d w r o t n e : „ W ę g i e r , Polak d w a b r a t a n k i " . wierzymy w „angielski spokój", „japońską pracowitość", „ s k a n d y n a w s k ą u c z c i w o ś ć " — z n ó w bez w y j ą t k ó w , bez zastrzeżeń. Na t y m p o z y t y w n y m przykładzie zauważyć m o ż e m y dalszy etap k s z t a ł t o w a n i a się obrazu obcych. Nie d o ś ć w i ę c , że A n g l i k jest p u n k t u a l n y , ż e p u n k t u a l ­ n y jest k a ż d y A n g l i k , że k a ż d y A n g l i k b y ł , jest i b ę d z i e p u n k t u a l n y , t r z e b a jeszcze t e n s t e r e o t y p z o b i e k t y w i z o ­ w a ć . I t a k f o r m u j e s i ę o s t a t e c z n i e m i t , w k t ó r y m nasze wyobrażenia o „odwiecznej niższości k u l t u r a l n e j " np. Papuasów przestają już być subiektywnymi, uwarunko­ w a n y m i historycznie s ą d a m i , a stają się „ p o c z u c i e m i n ­ s t y n k t o w n y m " . Z a p ó ź n i e n i e z a ś Papuasa jest o c z y w i ś c i e cechą z „mlekiem matki wyssaną" (porównaj: „Polka mnie zrodziła, z jej piersi wyssałem...") lub w y k s z t a ł c o ­ n ą p r z e z o b i e k t y w n e (sic!) w a r u n k i h i s t o r y c z n e , czy n a ­ wet klimatyczne. 7 2. Szereg d r o b n y c h p r a c p o ś w i ę c i ł J a n Stanisław B y s t r o ń p r o b l e m a t y c e n i e p e n e t r o w a n e j d o t ą d p r z e z et­ n o g r a f i ę , j a k n p : n a p i s o m na drzewach, m o g i ł a c h , p r z e d ­ m i o t a c h c o d z i e n n e g o u ż y t k u , s z y l d a c h etc. (Napisy — drobiazgi tradycyjne 1927), z n a k o m g r a n i c z n y m i o r i e n t a ­ c y j n y m (Znaki 1938), j ę z y k o w i u c z n i ó w s z k o l n y c h , k o r p o ­ r a c j i z a w o d o w y c h , g r u p p r z e s t ę p c z y c h (Języki drugorzęd­ ne 1911), z a s a d o m konstruowania dowcipów (Komizm 1939, w y d . z m i e ń . 1960), t z w . ł a ń c u s z k o m ś w . A n t o n i e ­ go (Łańcuch szczęścia 1938), czy l u d o w y m w y o b r a ż e n i o m k o s m o l o g i c z n y m (Wierzenia o środku świata 1923, Czyn­ niki magiczno-religijne w osadnictwie 1937) etc. P r z y ­ c z y n i ł y s i ę one n i e t y l k o do w y d a t n e g o r o z s z e r z e n i a et­ n o g r a f i c z n e j b a z y ź r ó d ł o w e j , lecz u k a z a ł y r ó w n i e ż , iż „ c h a r a k t e r s y m b o l i c z n y " , osadzony w g ł ę b o k i c h , u t a j o ­ nych strukturach m y ś l e n i a mitycznego m o g ą mieć r ó w ­ nież zjawiska, k t ó r y c h nie b y l i b y ś m y wcale s k ł o n n i t r a k ­ t o w a ć j a k o „ l u d o w e " , czy „ p i e r w o t n e " , i n n y m i s ł o w y , żc m i t j e s t w ś r ó d nas. W a n a l i z i e o w y c h „ d r o b i a z g ó w " c h w y ­ t a ł się B y s t r o ń r ó ż n y c h s p o s o b ó w : od p ł a s k i e g o socjol o g i z m u (Języki drugorzędne), poprzez dociekania histor y c z n o - g e n e t y c z n e (Łańcuch szczęścia), a ż po p r ó b y b u ­ d o w y bardzo zresztą uproszczonych m o d e l i (Czynniki...). N i e o s i ą g n ą w s z y na t y m p o l u n a d m i e r n y c h sukcesów zwrócił wszelako uświadamiany — co w Jan Stanisław charakter warunkach wielu Bystroń u w a g ę na zjawisk kultury, zmienność trwaniu nietakże etnografii polskiej u z n a ć n a l e ż y s z c z e g ó l n i e p i o n i e r s k i e — na z ł o ż o n y charakter mian: a zdarzeń, przy za ich prze­ jednoczesnym długim struktur. 3. „ O c z y w i ś c i e n i e m a m z ł u d z e ń co do tego, ż e ogromna ilość c z y t e l n i k ó w będzie t r a k t o w a ł a niniejszą książkę jako zbiór mniej lub więcej wesołych opowia­ dań i zabawnych konceptów. Niech i tak będzie! Jeżeli t e o r i a o k a ż e s i ę c h y b i o n a , to n i e c h p r z y n a j m n i e j k s i ą ż ­ ka w tej niezamierzonej r o l i o k a ż e się p r z y d a t n a . T y l e j e s t k s i ą ż e k n a ś w i e c i e i to z n a j b a r d z i e j d o s t o j n y m i t y ­ t u ł a m i , z k t ó r y c h nawet takiego p o ż y t k u nie ma" p i s a ł J a n S t a n i s ł a w B y s t r o ń w e w s t ę p i e do Komizmu. A w i ę c — dystans do w ł a s n y c h dzieł, k p i n a z k o t u r n ó w i p o ż ó ł k ł y c h z a s ł u g , i u d y c z n y r ó w n i e ż cel n a u k i . J e ś l i p r z y p o m n i m y j e d n a k , że ten sam r o z b a w i o n y autor p o ­ t r a f i ł w Megalomanii narodowej z d o b y ć się na d r a m a ­ t y c z n e p o t ę p i e n i e n a c j o n a l i z m u i n i e c o f n ą ć go n a w e t w obliczu najplugawszych a t a k ó w i i n w e k t y w , p r z y z n a ć chyba b ę d z i e m y m o g l i , że w y b r a ł on h u m a n i s t y k i n a j ­ i s t o t n i e j s z ą c z ą s t k ę i u z n a ć go za p r a w d z i w e g o n a u c z y ­ c i e l a n a u k o w e j 1'art d e v i v r e . (L.S.) GEORGES DUMEZIL D u m e z i l u r . 1898 j e s t t w ó r c ą n o w o c z e s n e g o m i t o z n a w s t w a p o r ó w n a w c z e g o , a u t o r e m m . i n : L e Festin d'immortalitć ( U c z t a n i e ś m i e r t e l n o ś c i ) 1924, Loki 1948, L'idcnlogie tripa-atie des Indo-Europeens (Trójdzielna ideolo­ gia I n d o e u r o p e j c z y k ó w ) 1958, L c s Dieux des Germains (Bogowie G e r m a n ó w ) 1959, t r y l o g i i Mythe et Epopee 1968—1973, F e t e s romaines d'dele et d'automne (Letnie i j e s i e n n e ś w i ę t a r z y m s k i e ) 1975, Manages romains (Wasela r z y m s k i e ) 1979. Ż a d n a z t y c h j e g o p r a c n i e byJa t ł u m a c z o n a na j ę z y k p o l s k i . O znaczeniu etnologii Georgesa zadecydowały podstawowe Dumezila przede dla wszystkim współczesnej jego cztery tezy: 1. I ż m i t o l o g i e p o s z c z e g ó l n y c h g r u p e t n i c z n y c h , b ę ­ dąc odbiciami koherentnych i logicznych wizji świata, t w o r z ą zawsze s y s t e m y . 2. I ż p r ó b y n a w e t w z g l ę d n e g o d a t o w a n i a wątków m i t y c z n y c h s ą p r z e d s i ę w z i ę c i a m i ex d e f i n i t i o n e b e z p ł o d ­ n y m i , b o w i e m : „ K r z e s ł o nie jest p r o s t ą s u m ą k a w a ł k ó w drewna, wiechci słomy i śrub metalowych, z których zostało zrobione. Dopiero f u n k c j o n o w a n i e całości t ł u m a ­ czy poszczególne elementy. Wiedza o wieku owych szczap, w i e c h c i , czy ś r u b n i e w i e l e s i ę w i ę c p r z y c z y n i do zrozumienia — jeśli wolno się tak wyrazić — istoty k r z e s ł a . " O w s z e m , m i t y m a j ą s w o j ą h i s t o r i ę ale w p i s a ­ n a j e s t ona i v d ł u g i e t r w a n i e ( l o n g u e d u r ć e ) n i e m i e r z a l ­ ne w k a t e g o r i a c h c h r o n o l o g i c z n y c h z a p o ż y c z o n y c h z h i ­ storii politycznej. 3. I ż o b r z ę d j e s t m i t e m w a k c j i , c z y l i i n n y m i s ł o ­ w y , o b r z ę d o w o ś ć i m i t o l o g i a b ę d ą c o d b i c i a m i tej samej wizji świata mogą być interpretowane łącznie (wzajem­ nie służyć swojej interpretacji). Natomiast kwestia pierwszeństwa mitu (Jacques Soustelle), ,czy rytuału (Victor B e r a r d , Robert Graves) nie ma w i ę k s z e g o zna­ czenia. 4. I ż s t r u k t u r a p a n t e o n u b ó s t w w s z y s t k i c h m i t o l o g i i indoeuropejskich jest t r ó j d z i e l n a — b ó s t w a o w e r e a l i z u z u j ą b o w i e m t r z y zasadnicze f u n k c j e o d r ę b n e ale i w z a ­ j e m n i e s i ę d o p e ł n i a j ą c e : a. p a n o w a n i a , w sensie w ł a d z y a d m i n i s t r a c y j n e j i n a d p r z y r o d z o n e j n a d ś w i a t e m , b. s i ­ ły zdobywczej — militarnej, с płodności. N p : 49 T �Indie funkcja funkcja funkcja a. b. c. Skandyna­ Rzym (Weda) wia Mitra Туг Waruna Indra Odyn Dius Jupiter Bliźnięta Thorr Nsordr Mars Quirinus Nasatya Freyr Flora (Edda) etc. s a m i e n i e t e g o co ś w i ę t e z t y m co s p o ł e c z n e , a t a k ż e i d e a p r y m a t u s p o ł e c z e ń s t w a nad k a t e g o r i a m i m y ś l i , nie m o ­ gą b y ć k o n t y n u o w a n e przez s t r u k t u r a l n ą — a n i w o g ó ­ le w s p ó ł c z e s n ą — e t n o l o g i ę . K o n k r e t n e p r a c e e t n o g r a ­ ficzne Marcela M a u s s a (1872—1950) p r z y n o s z ą tu w p r a w d z i e n i e r z a d k o c i e k a w ą d o k u m e n t a c j ę tez s o c j o l o g i z m u : gdy bada on okresowe n a r a s t a n i e i z a m i e r a ­ nie ż y c i a r e l i g i j n e g o E s k i m o s ó w j a k o p r o s t ą funkcję zjawiska s p o ł e c z n e g o — k o n c e n t r a c j i i rozpraszania się w ę d r u j ą c y c h g r u p , gdy demonstruje potęgę społecznej s u g e s t i i d o p r o w a d z a j ą c e j j e d n o s t k ę do ś m i e r c i , czy t e ż gdy szkicuje s p o ł e c z n e u w a r u n k o w a n i a indywidualnych, bezwiednych w r ę c z „ s p o s o b ó w p o s ł u g i w a n i a się c i a ł e m " 1 2 O s t a t n i a (4) z t y c h tez b u d z i d z i s i a j n a j w i ę c e j u sadnionych wątpliwości. W y s u n i ę t e kontrpropozycje uka­ z u j ą b o w i e m system p r z e c i w s t a w i e ń b i n a r n y c h j a k o zbsadnicze r u s z t o w a n i e k o n s t r u k c j i m i t ó w , w k t ó r e j u k ł a d triadowy odgrywałby tylko drugorzędną, uzupełniającą rolę. N a t o m i a s t p o z o s t a ł e trzy tezy z o s t a ł y w t y m stoyn i u z a s y m i l o w a n e przez n o w o c z e s n ą e t n o l o g i ę , ż e w y ­ d a w a ć się j u ż m o g ą — n i e b a g a t e l n y to d o w ó d znaczenia d z i e ł a ich autora dla r o z w o j u d y s c y p l i n y — nieledw ie t r u i z m a m i . S z c z e g ó l n i e p r z y t y m w a ż n e w y d a j e się d z i ­ siaj s t w i e r d z e n i e s t r u k t u r a l n e j t o ż s a m o ś c i m i t ó w i c y k ­ l ó w o b r z ę d o w y c h , oraz ich systemowego charakteru. P r z e s ł a n k i te legły w s z a k ż e u podstaw nie t y l k o b a d a ń n a d m i t a m i , czy r y t u a ł a m i l u d o w y m i , lecz r ó w n i e ż i c h pojedynczymi o k r u c h a m i i p o g ł o s k a m i , czyli tą sfera kultury, k t ó r ą o k r e ś l a ć się p r z y j ę ł o eufemistycznymi m i a n a m i : „ w i e r z e n i o w o ś c i " , „ z a b o b o n u " albo „ p r z e s ą d u " , a k t ó r ą obecnie u w a ż a m y — zgodnie z Georgesem D u m ć z i l c m — za j e d n ą z f u r t e k do „ w y ś w i e t l e n i a i z r o z u ­ m i e n i a s t r u k t u r m y ś l e n i a l u d z k i e g o " . (L.S.) T STEFAN CZARNOWSKI I GICZNEJ INTERPRETACJI KATEGORII MYŚLI) MARCEL MAUSS KULTURY DO (OD SOCJOLO­ ELEMENTARNYCH O d p o w i e d ź na w s t ę p n e p y t a n i e biograficzne: j a k ą e t y k i e ­ t ę p r z y d a w a ć o b u t y m p o s t a c i o m — e t n o l o g ó w czy so­ cjologów — będzie zależeć od p r z y j ę t e g o k r y t e r i u m w y ­ r ó ż n i a n i a obu dyscyplin. Jeśli o ich o d r ę b n o ś c i m a sta­ n o w i ć p r z e d m i o t b a d a ń , to w ó w c z a s z n a c z n a CZĘŚĆ d o ­ robku t y c h t e o r e t y k ó w k u l t u r y i badaczy społeczności archaicznych, ich religii, m i t o l o g i i , t r a d y c y j n e j kultury c h ł o p s k i e j m i e ś c i się w szeroko p o j ę t e j etnologii. M o ż n a jednak różnicę m i ę d z y socjologią a etnologią u s t a n a w i a ć n i c w sferze p r z e d m i o t u b a d a ń < z j a w i s k w y j a ś n i a n y c h , e x p l a n a n d u m , ale w sferze e x p l a n a n s o w — f a k t ó w p r z e z k t ó r e w y j a ś n i a się b a d a n ą r z e c z y w i s t o ś ć s p o ł e c z n o - k u l t u r o w ą . A w t e d y s o c j o l o g i ę b ę d z i e o d r ó ż n i a ć od e t n o l o g i i to, iż p i e r w s z a t ł u m a c z y k u l t u r ę f u n k c j o n o w a n i e m me c h a n i z m ó w społeczeństwa, druga zaś — wewnętrznymi m e c h a n i z m a m i j e j sarnej. M i e j s c e o b u b a d a c z y b y ł o b y w ó w c z a s w d y s c y p l i n i e , przez samego C z a r n o w s k i e g o n a z y w a n ą socjologią kultury. A b y n a l e ż y c i e szeroko — w b r e w d z i s i e j s z e m u s k o ­ jarzeniu z r o z u m i e ć ten t e r m i n , trzeba w z i ą ć pod u w a g ; , że zakorzeniony jest on w m y ś l i teoretycznej francuskiej szkoły socjologicznej, stworzonej przez E m i l a D u r k h e i m a (1859—1917), k t ó r e j c z y n n y m i u c z e s t n i k a m i b y l i o b a j badacze. Z a r ó w n o e t n o l o g i a j a k s o c j o l o g i a czy n a w e t h i ­ storia są w d u r k h e i m o w s k i m ujęoiu s k ł a d o w y m i jednej nauki generalnej — antropologii, k t ó r a traktuje o czło­ w i e k u j a k o istocie s p o ł e c z n e j . N a u k i te o d r ó ż n i a oczy­ w i ś c i e s p e c y f i k a b a z y ź r ó d ł o w e j , ale o d m i e n n e t y p y f a k ­ t ó w m a j ą s ł u ż y ć do k o n s t r u o w a n i a w s p ó l n y c h d l a c a ł e j antropologii ogólnych praw życia społecznego. Akcent k ł a d z i o n y t u na idei s p o ł e c z e ń s t w a p r z e j a w i a się w y r a ź ­ nie w h a s ł a c h , k t ó r e nierzadko z a s ł u g u j ą w r ę c z na m i a ­ no m i s t y f i k a c j i p a n - s o c j o l o g i z m u . P r o g r a m o w e s f o r m u ­ łowania Durkheima, typu: „pod postacią adorowanej ś w i ę t o ś c i ( b ó s t w a ) g r u p a czci s a m ą s i e b i e " , d a l e j — u t o ż - 50 1 3 — w s z ę d z i e widoczne jest p o d p o r z ą d k o w a n i e f a k t ó w i n ­ d y w i d u a l n y c h (fizjologicznych i psychologicznych) socjo­ logicznym. C h o c i a ż p o g l ą d y te z p e w n o ś c i ą nie są m y l n e i ш з w y m a g a j ą dziś s z c z e g ó l n e j r e w a l o r y z a c j i , to p r z e c i e ż nie w idei s p o ł e c z e ń s t w a szuka s t r u k t u r a l n a etnologia pa­ r a d y g m a t u dla w y j a ś n i e n i a k u l t u r y . C z y m zatem z a s ł u ­ ż y ł sobie M a u s s n a p o w t ó r n e o d k r y c i e , j a k i e g o d o k o n a ł L e v i - S t r a u s s , a u t o r obszernego w p r o w a d z e n i a do jego p i s m ( S o c i o l o g i e et antropologie 1950, w y d . p o l . S o c j o l o ­ g i a i antropologia, W a r s z a w a 1973 ( I ) . A n a l o g i c z n i e z a p y ­ t a j m y t e ż , co w p r a c a c h C z a r n o w s k i e g o w y m a g a d z i ś najuważniejszego odczytania. K w e s t i ę tę potraktujemy z a r a z e m j a k o s p o s o b n o ś ć do z a s t a n o w i e n i a s i ę , co d l a etnologii strukturalnej w y n i k a z prac o biegunowo od­ m i e n n y c h z a ł o ż e n i a c h i j a k to s i ę w o g ó l e d z i e j e ż e w p r a c a c h t y c h — z a c z y n a j ą c y c h s i ę z r e g u ł y od z d e ­ cydowanie socjocentrycznych deklaracji programowych — jest z a s k a k u j ą c o d u ż o t a k i c h gotowi jesteśmy przyjąć. ustaleń, które i dzisiaj D w a a k t u a l n e do d z i ś d z i e ł a M a u s s a t o n a p i s a n a w r a z z I I . H u b e r t e m p r a c a Esąuisse d'une theorie ge­ nerale de la magie, 1902—1903, w y d . p o l . Zarys ogól­ nej teorii magii (I), a przede wszystkim imponujący Esąuisse sur le don, 1923—24 — Szkic o darze (1). W pierwszym formułuje myśli, które stanowią na­ s t ę p n y po d z i e l e F r a z e r a k r o k k u z r o z u m i e n i u m a g i i . Uwydatnia binaryzm w myśleniu magicznym (zresztą to j e g o m i s t r z i w u j , D u r k h e i m , j e s t t w ó r c ą opozycji sacrum — profanum, która zrobi później t a k ą k a r i e r ę w nauce: „ w s z y s t k i e m a g i e s p e k u l o w a ł y na p r z e c i w i e ń ­ s t w a c h , na o p o z y c j a c h : p o w o d z e n i e i pech, z i m n o i c i e p ­ ło, w o d a i o g i e ń , w o l n o ś ć i p r z y m u s itd. W i e l e rzeczy u g r u p o w a n o n a zasadzie p r z e c i w i e ń s t w i p o s ł u g i w a n o się ich o p o z y c y j n y m c h a r a k t e r e m . B ę d z i e m y zatem u w a ­ ż a l i p o j ę c i e p r z e c i w i e ń s t w a za s p e c y f i c z n e p o j ę c i e m a g i i " ( I , s. 92). P r e c y z u j e p r a w a m y ś l o w e , k t ó r e r z ą d z ą m a ­ gią, p r z y c z y m stale a k c e n t u j e p o n a d - i n d y w i d u a l n y , spo­ łeczny charakter magicznych operacji m y ś l o w y c h , co u p o d a b n i a m a g i ę do j ę z y k a : „ M a g i a j e s t p r z e c i e ż m o ż l i ­ w a t y l k o dlatego, że operuje p o k l a s y i i k o w a n y r n i gatun­ k a m i . G a t u n k i i k l a s y f i k a c j e są j u ż same z j a w i s k a m i z b i o r o w y m i . Tego w ł a ś n i e dowodzi ich a r b i t r a l n y charak­ t e r i n i e w i e l k a i l o ś ć w y b r a n y c h p r z e d m i o t ó w do k t ó r y c h s i ę o g r a n i c z a j ą . (...) s t a j e m y t u w o b e c z j a w i s k p o d o b ­ n y c h d o z j a w i s k m o w y . (...) P o d o b n i e j a k d l a r z e c z y istnieje s k o ń c z o n a ilość n a z w i n i e w i e l k a ilość z n a k ó w , podobnie j a k s ł o w a p o z o s t a j ą w o d l e g ł y m t y l k o albo zgoła ż a d n y m z w i ą z k u z rzeczami, k t ó r e oznaczają, tak związki między znakiem magicznym i rzeczą oznaczaną s ą w p r a w d z i e bardzo ś c i s ł e , ale t e ż i bardzo nierzeczy­ wiste; są to z w i ą z k i liczby, płci, obrazu — i w o g ó l e wszystkich w y o b r a ż o n y c h j a k o ś c i — wszelako j a k o ś c i w y o b r a ż o n y c h przez s p o ł e c z e ń s t w o " (s. 103—4). , , U p o d ­ łoża systemu w r ó ż b i a r s k i e g o znajduje się, p r z y n a j m n i e j i m p l i c i t e , s y s t e m k l a s y f i k a c j i (...) k a ż d a m i t o l o g i a jest w g r u n c i e r z e c z y k l a s y f i k a c j ą " ( I , s. 772—3). �P r z y z n a n i e k l u c z o w e j r o l i praw-om k l a s y f i k a c j i i k o ­ jarzenia, dzięki relacjom p o d o b i e ń s t w a i ciągłości z j e d ­ nej a opozycji z drugiej strony, u p o w a ż n i a Maussa — k i e d y w y j a ś n i a m a g i ę — do r e z y g n a c j i z T y l o r o w s k i c j k o n c e p c j i a n i m i z m u , t e o r i i duszy, p o j ę c i a p a r t y c y p a c j i i t d . I d e e t e u w a ż a o n n i e bez r a c j i za k a t e g o r i e w ł a ś ­ ciwe indywidualistycznie nastawionym europejskim u m y s ł o m , podczas gdy z j a w i s k o m a g i i — j a k wszelkie i n n e — n a l e ż y w y j a ś n i a ć za p o m o c ą k a t e g o r i i m y ś l o ­ w y c h w y p r a c o w a n y c h p r z e z z b i o r o w o ś c i , w k t ó r y c h ono istnieje. K i e r u j ą c się t ą d y r e k t y w ą o d k r y w a u podstaw zjawisk w y s t ę p u j ą c y c h w społeczeństwach plemiennych ( t a k i c h j a k m a g i a czy p e r m a n e n t n a w y m i a n a darów) p e w n e specyficzne kategorie m y ś l o w e , k t ó r e s ą o w y m g r u p o m w ł a ś c i w e a „ c a ł k o w i c i e obce n a s z y m r o z s ą d k o m d o r o s ł y c h E u r o p e j c z y k ó w " . S ą to t u b y l c z e i d e e typu mana — z a r a z e m s i ł y i s u b s t a n c j i , j a k b y e t e r u , d z i ę k i i s t n i e n i u k t ó r e g o m o ż l i w e jest d z i a ł a n i e magiczne albo t y p u hau — „ d u c h a r z e c z y d a r o w a n e j " , k t ó r y p o w o d o ­ w a ć m a wieczne k r ą ż e n i e d a r ó w . I t u w ł a ś n i e — jak wskazuje Levi-Strauss — roz­ p o c z y n a s i ę ś l e p a u l i c z k a : c h c ą c u c i e c od i n t e r p r e t a c j i europocentrycznych Mauss ulega spekulacjom tubyl­ czym, k t ó r e też przecież m i s t y f i k u j ą rzeczywistość. Za­ t e m w y j a ś n i e n i e n i e p o w i n n o o d w o ł y w a ć s i ę do t u b y l ­ czej t e o r i i m a g i i czy w y m i a n y a n i t e ż d o „ e u r o p e j s k i e j " l o g i k i k l a s y c z n e j , ale do „ z n a c z n i e b a r d z i e j a b s t r a k c y j ­ nej matematycznej l o g i k i relacji", na j ę z y k k t ó r e j L e v i -Strauss proponuje przeformułować p o j ę c i e mana (i, s. X L V ) . W z g o d z i e ze s w y m i p r y n c y p i a m i s o c j o l o g i z m u M a u s s postulował badanie wszystkich „ e l e m e n t a r n y c h kategorii m y ś l i z b i o r o w e j " j a k o u z a l e ż n i o n y c h zawsze o d f o r m życia społecznego. Sama zresztą ludzka u m i e j ę t n o ś ć ka­ tegoryzacji, klasyfikowania zjawisk ma w t y m ujęciu — biegunowo o d m i e n n y m od strukturalistycznego — s w ó j czysto s p o ł e c z n y r o d o w ó d . A n a l i z u j ą c w r a z z D u r k h e i m e m t o t e m i z m j a k o s k ł o n n o ś ć do w y r ó ż n i e n i a w s z e l ­ k i c h r o d z a j ó w rzeczy ( z w i e r z ą t , r o ś l i n itd.) na podo­ bieństwo podziałów własnej grupy plemiennej, pisze: .„Nie j e s t b y n a j m n i e j t a k , j a k zdaje s i ę p r z y p u s z c z a ć Frazer, że z w i ą z k i logiczne m i ę d z y rzeczami p o s ł u ż y ł y za p o d s t a w ę z w i ą z k o m s p o ł e c z n y m m i ę d z y l u d ź m i , lecz w r ę c z p r z e c i w n i e , te d r u g i e b y ł y p i e r w o w z o r e m p i e r ­ w s z y c h " ( I , s. 776). „ N i e m a p o w o d u p r z y j m o w a ć za rzecz o c z y w i s t ą , ż e l u d z i e k l a s y f i k u j ą w s p o s ó b c a ł k i e m n a t u r a l n y na m o c y w e w n ę t r z n e j k o n i e c z n o ś c i swojego j e d n o s t k o w e g o rozumu... to k l a s y f i k a c j a rzeczy o d t w a ­ rza k l a s y f i k a c j ę l u d z i " ( I , s. 714—715). B r z m i t o j a k p o l e m i k a z L e v i - S t r a u s s e m , k t ó r y p r z e c i e ż d o p i e r o w 60 lat p ó ź n i e j napisze: „ Z a ł o ż e n i e m życia s p o ł e c z n e g o , na­ w e t p i e r w o t n e g o , jest zawsze d z i a ł a n i e i n t e l e k t u , k t ó r e :go w ł a ś c i w o ś c i f o r m a l n e n i e m o g ą b y ć b e z p o ś r e d n i m (odbiciem konkretnej organizacji s p o ł e c z e ń s t w a " (Totc•mizm, W a r s z a w a 1962, s. 129). U p r o ś c i l i b y ś m y j e d n a k obraz p o w y ż s z e j k o n t r o w e r s j i g d y b y ś m y przeoczyli paradoksalny fakt, ż e c y t o w a n y m t u z d a n i e m L e v i - S t r a u s s r e k a p i t u l u j e p o g l ą d y ... s a m e g o Durkheima, w dziele k t ó r e g o dostrzega wewnętrzną sprzeczność: socjocentrycznej werbalistyce towarzyszy zrozumienie dla koncepcji w y c h o d z ą c e j od p r a w l u d z ­ k i e g o u m y s ł u . J e ś l i tak jest w istocie, to z n a c z y ł o b y , że o j c o w i e francuskiej s z k o ł y socjologicznej w t o k u k o n ­ k r e t n y c h analiz p r z e b i l i się na d r u g ą s t r o n ę s w y c h w ł a s ­ n y c h z a ł o ż e ń ; t a k d ł u g o badali system m y ś l i j a k o po­ chodny wobec systemu społecznego, że wreszcie o k a z a ł się on rzeczą n i e l e d w i e n a j w a ż n i e j s z ą . Formułowany przez n i c h p r o g r a m b a d a n i a „ s p o ł e c z n e j h i s t o r i i k a t e g o r i i ludzkiego umysłu", sporządzenia katalogu kategorii, ;z u w z g l ę d n i e n i e m ich zmienności w różnych typach s p o ł e c z e ń s t w , r e a l i z o w a ł c a ł y zespól uczonych. W efek­ cie z a d o k u m e n t o w a n a została odmienność pojmowania t a k i c h , z d a w a ł o b y s i ę u n i w e r s a l n y c h k a t e g o r i i , j a k czas i p r z e s t r z e ń , c a ł o ś ć , r o d z a j , osoba, s u b s t a n c j a i t d . M o ż e to w ł a ś n i e u d o w o d n i e n i e istnienia innej l o g i k i , r z ą d z ą ­ cej n p . k a t e g o r i ą czasu i p r z e s t r z e n i , w m y ś l e n i u ar­ c h a i c z n y m w o l n o n a m u z n a ć za n a j i s t o t n i e j s z e o s i ą g n i ę ­ cie t e j s z k o ł y , c h o ć p r z y c z y n t y c h o d m i e n n o ś c i n i e w i ą ­ ż e m y d z i ś t a k p o p r o s t u ze z m i e n n y m i s o c j o l o g i c z n y m i . S t e f a n C z a r n o w s k i (1879—1938) — z a p o c z ą t k o w a ł w ramach szkoły c h a r a k t e r y s t y k ę kategorii przestrzeni, i d ą c t u w ś l a d za H u b e r t a s t u d i u m o czasie. C a ł e j e g o d z i e ł o jest z r e s z t ą p r z e n i k n i ę t e d u c h e m s z k o ł y francus­ k i e j . Teza D u r k h e i m a , ż e idea s p o ł e c z e ń s t w a o d z w i e r ­ ciedla się w idei b ó s t w a , przebija n a w e t w t a k i c h l a ­ p i d a r n y c h k o n s t a t a c j a c h C z a r n o w s k i e g o na t e m a t r e l i ­ g i j n o ś c i l u d u p o l s k i e g o , j a k c z ę s t o c y t o w a n y s ą d iż chłop p a ń s z c z y ź n i a n y p r z y d a w a ł Matce Boskiej, Opie­ kunce i O r ę d o w n i c z c e rysy ł a s k a w e j i w s t a w i a j ą c e j się za n i m „ d o b r e j p a n i e n k i ze d w o r u " (Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, 1937 ( w : ) Dzieła, 1956 ( I I ) . Inspiracja Maussowska n a j w y r a ź n i e j w y s t ę p u j e w stu­ d i u m n a t e m a t i r l a n d z k i e j l e g e n d y o ś w . P a t r y k u , Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Sw. Patryk bohater narodowy Irlandii, 1919 ( I I ) . S p o ł e c z e ń s t w o i r l a n d z k i e w c z e s n e g o ś r e d n i o w i e c z a zostaje t u p r z e d s t a w i o n e tro­ c h ę na p o d o b i e ń s t w o E s k i m o s ó w , gdzie z a s a d n i c z ą isto­ t ą k u l t u r o t w ó r c z e j z m i a n y j e s t f a k t s k u p i e n i a po o k r e ­ s o w y m rozproszeniu. Legenda irlandzka ma stanowić mit ś w i ą t narodowych — „jedynych chwil, gdy n a r ó d l o b i w r a ż e n i e zorganizowanej g r u p y " . Przez w i ę k s z o ś ć r o k u b o w i e m c z ł o n k o w i e g r u p y żyją w rozproszeniu (nie ma t u miast ani wsi) „ w d n i powszednie nie istnieją o n i , rzec m o ż n a , i n a c z e j n i ż j a k o j e d n o s t k i ; s p o t y k a j ą s i ę ze s o b ą w y ł ą c z n i e w ś w i ę t a (...) Ś w i ę t o j e s t j e d y n ą chwilą, w której społeczeństwo uświadamia sobie ż e istnieje jako grupa, a u ś w i a d a m i a t y m silniej, i m m n i e j ­ szy j e s t k o n t a k t m i ę d z y j e g o c z ł o n k a m i w okresach d z i e l ą c y c h j e d n o ś w i ę t o od d r u g i e g o " ( I I , t . I V , s. 118, 233). P o s t a ć bohatera bada C z a r n o w s k i j a k o osobowy w i ­ zerunek g r u p y — ale nie pokazuje w y r a ź n i e m e c h a ­ nizmu społecznych uwarunkowań legendy. Odnajduje za to n i e j a k o w e w n ę t r z n e , h i s t o r y c z n o - k u l t u r o w e i m i t o ­ logiczne d e t e r m i n a n t y z e s p o ł u w i e r z e ń n a t e m a t osoby ś w i ę t e g o . M ó w i ą c k r ó t k o : d o w o d z i , iż chrześcijańska hagiografia zajęła t u miejsce plemiennej epiki, legen­ darna osobowość św. Patryka została bowiem zbudo­ wana z e l e m e n t ó w rodem z irlandzkiej tradycji epic­ k i e j i m i t o l o g i c z n e j . N i e b y ł o to t y l k o p r z e j ę c i e p o s z ­ czególnych m o t y w ó w m i t y c z n y c h i wzbogacenie t a k i m i kliszami legendarnego ż y w o t u świętego. Legenda irlandz­ k a to w c a l e n i e z b i ó r e p i z o d ó w m i t y c z n y c h „ n a h a f t o w a n y c h n a k a n w i e o p o w i a d a n i a , lecz w g r u n c i e rzeczy j e j o b c y c h " ; t u sama k a n w a m a c h a r a k t e r g ł ę b o k o . m i ­ tologiczny. Jak pokazuje C z a r n o w s k i k a n w a ta — a w i ę c p o w i e d z i e l i b y ś m y : s t r u k t u r a t e k s t u — w s p ó l n a jest dla b a d a n e j l e g e n d y oraz d l a w i ę k s z o ś c i m i t ó w i r l a n d z k i e g o c y k l u mitologicznego. C y k l ten obejmuje wieloaktową historię kolejnych fal bogów i demonów, najeżdżających w y s p ę i n i s z c z ą c y c h się n a w z a j e m . G ł ę b o k a analogia o b e j m u j e n i e t y l k o l e g e n d ę i m i t y , ale t a k ż e o b r z ę d y — g r o m a d n e ś w i ę t a d o r o c z n e w r a z ze s k ł a d a n y m i n a n i c h o f i a r a m i . P r e z e n t a c j a tego z w i ą z k u n i e w y p a d ł a , ze w z g l ę d u n a p o g m a t w a n i e i r l a n d z k i e j m i t o l o g i i , n a ­ zbyt czytelnie. M i t y irlandzkiego cyklu m ó w i ą o powtarzających s i ę n a j a z d a c h b o g ó w zza m o r z a , k t ó r z y w y z w a l a j ą k r a j spod władzy poprzedników, zaś p ó ź n i e j sami giną. Chrystianizacyjna misja Patryka, który również przybył 51 1 �— j a k o c u d z o z i e m i e c — zza m o r z a , z k r a i n y p r z y p o ­ m i n a j ą c e j m i t o l o g i c z n ą s i e d z i b ę b o g ó w — jest w i ę c dzie­ ł e m a n a l o g i c z n y m i s t a n o w i ostatni r o z d z i a ł tej samej m i t o l o g i i . Co w i ę c e j , ś m i e r ć s t a r y c h b o g ó w i t r i u m f n o ­ w y c h oraz liczne, s k ł a d a j ą c e się n a m i t o l o g i ę c e l t y c k ą w ą t k i p o c h o d n e w o b e c tego m o t y w u ( k r ó l o b ó j s t w a , t r a ­ giczne ś m i e r c i w d n i w i e l k i c h ś w i ą t ) są — j a k to e n i g ­ matycznie formułuje Czarnowski — „mitami odpowia­ d a j ą c y m i " n a j w i ę k s z y m ś w i ę t o m , p r z y p a d a j ą c y c h na po­ c z ą t k i zasadniczych p ó r r o k u ; podobnie i legenda patr y c j a ń s k a w i ą ż e się kalendarzowo z W i e l k a n o c ą . Noto­ ryczne w m i t o l o g i i celtyckiej epizody ś m i e r c i w dzień ś w i ę t a m a j ą s t a n o w i ć „ m i t s k ł a d a n e j tego d n i a o f i a r y " , u k ł a d a j ą c się w r y t m c y k l u rocznego. Ś w i ą t e c z n a ofia­ ra w y n i k a ć ma — t u Czarnowski idzie ś l a d e m Frazera — z idei u ś m i e r c a n e g o i z m a r t w y c h w s t a ł e g o bóstwa; „ o d r o d z e n i e s i ę boga w r o z m a i t y c h p o s t a c i a c h j e s t s t a ­ ł y m e l e m e n t e m w y d a r z e ń z w i ą z a n y c h ze ś w i ę t a m i w I r l a n d i i (...) o f i a r a ś w i ą t e c z n a j e s t c z y m ś , co n a m w y ­ jaśnia kolejność klęsk i zwycięstw w życiu mitycznych najeźdźców. Powszechny w mitach motyw — stały p o w r ó t d u c h ó w kolonizatorów, którzy w pewne określo­ ne d n i p r z y b y w a j ą z a s t ą p i ć s w y c h k r e w n y c h z m a r ł y c h l u b w y m o r d o w a n y c h p r z e z n i c h — s p r o w a d z a s i ę do wyobrażenia obrzędowej śmierci boga świątecznego, śmierci poprzedzającej r y c h ł e jego z m a r t w y c h w s t a n i e (...) d z i e j e n a j a z d ó w , k t ó r y c h p o s z c z e g ó l n e e p i z o d y u k ł a ­ dają się zgodnie z kolejnością świąt, są mitycznym w y o b r a ż e n i e m liczbowego c y k l u p ó r roku. C y k l ten dzie­ l i się na okresy, k t ó r e o d p o w i a d a j ą z m i a n o m z a c h o d z ą ­ c y m w p r z y r o d z i e " ( I I , t . I V , 103, 107—108). Natomiast rezultaty szczegółowej analizy skłaniają C z a r n o w s k i e g o do w n i o s k ó w , c h y b a c e n n i e j s z y c h n i ż t e , k t ó r e w y n i k a ł y b y z socjologicznych założeń: św. Patryk zawdzięcza s w ą p o p u l a r n o ś ć nie tyle mechanizmom ściśle społecznym, ile zbieżności z postaciami i schematami mitologicznymi a w u f o r m o w a n i u legendy uczestniczyły również ukryte reguły w a r u n k u j ą c e jej związek z m i ­ tem, o b r z ę d e m c y k l u dorocznego i l o g i k ą ofiary: P a t r y k p e ł n i r o l ę n o w e g o boga, z a j m u j ą c e g o m i e j s c e b o g a u ś ­ mierconego w ofierze, jest w i ę c b o g i e m o d r a d z a j ą c y m się, z w y c i ę s k i m . o r a z n a g r a n i c y i poza j e j o b r ę b e m , razem miejsca s k u t e c z n o ś c i o b r z ę d ó w . co wyznacza za­ W s p o s ó b z g o ł a p r e k u r s o r s k i dostrzega z w i ą z e k k a ­ t e g o r i i p r z e s t r z e n i i czasu, r o z u m i a n e g o j a k o n a s t ę p s t w a p o k o l e ń , z w i ą z e k , k t ó r y m y ś l symboliczna unaocznia w i d e i c e n t r a l n e j osi k o s m i c z n e j . Z w r a c a u w a g ę n a g ł ę b o ­ kie znaczenie w o b r z ę d o w o ś c i r u c h u spiralnego i jego z w i ą z e k z r u c h e m p o osi g ó r a - d ó ł , c h o ć o g r a n i c z a s i ę t u do i n t e r p r e t a c j i s o c j o l o g i c z n y c h . Czarnowska uwrażliwia nas na fakt nieciągłości przestrzeni w k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h , na to ż e n i e jest t a m ona c z y s t ą „ f o r m ą poznania", że jest r ó ż n o r o d n i e w a r t o ś c i o w a n a i z a b a r w i o n a u c z u c i o w o . W y c h o d z ą c z za­ ł o ż e n i a , ż e to o k r e ś l o n e k o n w e n c j e s p o ł e c z n e d e t e r m i ­ n u j ą sposoby p o d z i a ł u przestrzeni n i e u k a z a ł w p r a w d z i e , że o w e k o n w e n c j e b a z u j ą n a systemach w y o b r a ż e ń m a ­ j ą c y c h s w ą logikę, b y ł j e d n a k bardzo blisko ustalenia p o d s t a w o w y c h zasad t e j l o g i k i . P r z e c z u w a ł t o c h y b a , bowiem w swych rozważaniach nad ruchem w i r o w y m w y p o w i a d a zdanie, k t ó r e m u i z dzisiejszej p e r s p e k t y w y przyznajemy s ł u s z n o ś ć : „ Z d a j e m i się, ż e p r z y c z y n i a m s i ę do ( r o z w i ą z a n i a d o ś ć w a ż n e g o z a g a d n i e n i a , w k a ż d y m r a z i e m o j a p r ó b a . s t a n o w i n o v u m " . (J.S.W.) 1 Es­ Socjo­ 2 wpływ Szkice o sezonowych przemianach społeczeństw kimosów. Studium z morfologii społecznej, (w:) logia i antropologia, W a r s z a w a 1973. Idea śmierci wpajana przez zbiorowość i jej na cmlo j e d n o s t k i , t a m ż e . Sposoby posługiwania się ciałem, tamże. 3 M I R C E A E L I A D E I R U D O L F O T T O ( O D F E N O M E N O L O G I I RE­ LIGII D O F E N O M E N O L O G I I KULTURY) » E l i a d e u r o d z i ł s i ę w 1907 r . w B u k a r e s z c i e , d z i e s i ę ć l a t przed ukazaniem się podstawowego s t u d i u m z zakresu m o r f o l o g i i s a c r u m , d z i e ł a R u d o l f a O t t o — Das Heilige. Uber das Irrationale in der Idee des Gottlichen und sein Verhaltnis cum Rationalen, 1917. ( t ł u m . p o l . — Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich, stosunek do elementów racjonalnych, W a r s z a w a 1968 ( I ) . Pisarz, religioznawca ś w i a d o m i e n a w i ą z u j ą c y w s w y c h późniejszych pracach do d o r o b k u n i e m i e c k i e g o u c z o ­ nego, k o n t y n u a t o r f e n o m e n o l o g i c z n e g o k i e r u n k u badań nad symbolem, m i t e m i religią (Carl Gustav Jung, Gerardus van der Leeuw). Tak jak w analizach Otta ka­ p i t a l n e znaczenie miało ujawnienie pierwiastka irra­ cjonalnego w w y o b r a ż e n i a c h , d o ś w i a d c z e n i a c h i p r z e ż y ­ ciach s a c r u m , t a k dla o g r o m n y c h syntez Eliade'go i s t o t ­ ne b y ł o ukazanie jego z ł o ż o n o ś c i , w i e l o z n a c z n o ś c i i p e ł ­ n i : ... p o m a s z e r u j e m y jednak inną drogą: oświetlimy zjawisko ś w i ę t o ś c i w całej jego złożoności, a nie t y l k o s k o n c e n t r u j e m y spojrzenie na jego stronie i r r a c j o n a l n e j . I n t e r e s u j e nas n i e t y l k o s t o s u n e k m i ę d z y elementem nieracjonalnym i racjonalnym, a świętość w całej pełni". Z a n i m d o s z ł o do t e g o w y z n a n i a u c z o n e g o i r e a l i z a c j i p o s t a w i o n e g o w n i m sobie c e l u , w p o s t a c i t a k i c h f u n ­ d a m e n t a l n y c h p r a c , j a k : Traite d'histoire des religions, 1949, t ł u m . p o l . Traktat o historii religii, W a r s z a w a 1966 1 W efekcie w i ę c C z a r n o w s k i , podobnie j a k jego f r a n ­ cuscy mistrzowie dążący skrupulatnie do ustalenia wszechobecnośici systemu społecznych u w a r u n k o w a ń w k u l t u r z e , p r z y c z y n i a się m i m o w o l i do u j a w n i e n i a we­ wnętrznej system o w o ś ci k u l t u r y . Podobnie rzecz się m a w p r z y p a d k u d w ó c h k r ó t k i c h Studiów z socjologii poznania: Podział przestrzeni i jej rozgraniczenie w ma­ gii, oraz Góra i dół w systemie kierunków sakralnych (II), p o ś w i ę c o n y c h kategorii przestrzeni w k u l t u r a c h a r c h a i c z n y c h . A u t o r r o z p o c z y n a od d e k l a r a c j i s o c j o l o ­ gicznych; p r z e s t r z e ń , w k t ó r e j działa o k r e ś l o n a moc m a g i c z n o - r e l i g i j n a (zbadanie r e g u ł r o z k ł a d u tej m o c y jest celem pracy) m a dla Czarnowskiego przede w s z y s t k i m w a l o r s p o ł e c z n y , jest p r z e s t r z e n i ą danej g r u p y . Odchodzi on j e d n a k d a l e k o o d s t w i e r d z e n i a p r o s t e g o przekładu, odzwierciedlania się s p o ł e c z e ń s t w a w przestrzeni i szki­ cuje w s t ę p n i e p e ł n i e j s z ą k o n c e p c j ę j e j w a l o r y z a c j i i k a ­ t e g o r y z a c j i . Z d a j e sobie s p r a w ę z w a ż n o ś c i opozycji: p r z e s t r z e ń s w o j a — p r z e s t r z e ń obca i j e j s a k r a l n y c h k o n o t a c j i . Z w r a c a u w a g ę n a m a g i c z n o ^ r e l i g i j n e znacze­ nie g r a n i c y j a k o „ p r z e s t r z e n i odmiennej n a t u r y , niż p r z y l e g a j ą c e do niej tereny", w i d z ą c j ą — w r a z z d r o ­ gami i wszelkiego t y p u miejscami p u s t y m i , niczyimi, j a k o ś w i a t n i e u p o r z ą d k o w a n e g o sacrum. W jego szkico­ wej koncepcji z a w a r t y jest postulat w i d z e n i a przestrze­ ni jako układu koncentrycznych kręgów, w których sacrum realizuje się najmocniej w p u n k c i e c e n t r a l n y m 52 ( I I ) ; Le mythe de 1'ćternel retour. Archetypes et rćpe-' titions (Mit wiecznego powrotu, Archetypy i powtórze­ nia) 1949; Images et Symboles. Essais sur le Symbolisme magoco — religieusse (Obrazy i symbole. Eseje 0 symbolizmie magiczno-religijnym) 1952; Mythes, reves, mysteres ( M i t y , m a r z e n i a , m i s t e r i a ) 1957 — w y b ó r ł ą c z n y t ł u m . p o l . S a c r u m , m i t , h i s t o r i a , W a r s z a w a 1970 ( I I I ) Birth and Rebirh. Patterns of Initiation (Narodziny 1 Odrodzenie. Wzory inicjacji) 1958 — w a r t o z w r ó c i ć u w a g ę na n i e k t ó r e elementy jego biografii, p o z w a l a j ą c e lepiej u c h w y c i ć i z r o z u m i e ć nie t y l k o g ł ó w n e w ą t k i i te- �m a t y jego n a u k o w e j t w ó r c z o ś c i , ale r ó w n i e ż (przyznawa­ ne m u w powszechnej o p i n i i ś w i a t a n a u k i , j a k ż e r z a d ­ kie w dobie w s p ó ł c z e s n e j specjalizacji, m i a n o i n t e g r a l ­ nego h u m a n i s t y . W c u r r i c u l u m v i t a e r u m u ń s k i e g o u c z o ­ nego d a d z ą s i ę b o w i e m o d n a l e ź ć z a r ó w n o t a k i e m o ­ m e n t y , k t ó r e p o z w a l a j ą w n i m w i d z i e ć j u ż to filozofa, już to f i l o l o g a , literaturoznawcę, indianistę, badacze f o l k l o r u , j a k i te, d l a nas n a j b a r d z i e j z n a c z ą c e , k t ó r e p o z w a l a j ą (spostrzec w n i m p r z e d e w s z y s t k i m e t n o g r a f a , z g o d n i e z t y m , co o i s t o c i e t e j n a u k i s ą d z i C l a u d e L ć vi-Strauss, u j m u j ą c ją jako „oscylację między misją a a z y l e m (...) r e a k c j ę p r a w i e z a k o n n ą p o b u d z a j ą c ą do w y c o f a n i a s i ę n a p e w i e n czas l u b n a z a w s z e w d z i e ­ dzinę studiów, wchłonięcia i rozpowszechniania war­ t o ś c i n i e z a l e ż n y c h o d c h w i l i , k t ó r a p r z e m i j a ; co z a ś do p r z y s z ł e g o uczonego, jego cel jest w s p ó ł m i e r n y j e d y n i e z czasem t r w a n i a w s z e c h ś w i a t a " . „(...) e t n o g r a f s t a r a s i ę zarazem p o z n a ć i osądzić c z ł o w i e k a z p u n k t u widzenia dostatecznie w y n i o s ł e g o i oddalonego, aby u c z y n i ć to w o d e r w a n i u o d cech p r z y p a d k o w y c h , z w i ą z a n y c h z o k ­ reślonym społeczeństwem lub z określoną cywilizacją" — dla k t ó r e g o wreszcie etnografia jest t ą s p e c y f i c z n ą h i s t o r i ą , k t ó r a j a k o „(...) h i s t o r i a d o t y k a j ą c a s w y m i d w o ­ m a k r a ń c a m i h i s t o r i i ś w i a t a i m o j e j h i s t o r i i o d s ł a n i a za­ razem ich w s p ó l n ą r a c j ę , a p r o p o n u j ą c m i badanie czło­ w i e k a w y z w a l a m n i e od z w ą t p i e n i a , r o z w a ż a b o w i e m r ó ż n i c e i p r z e m i a n y m a j ą c e znaczenie d l a w s z y s t k i c h , z w y j ą t k i e m l u d z i p r z y s t o s o w a n y c h do j e d n e j , j e d y n e j c y w i l i z a c j i i k t ó r z y b y u l e g l i r o z k ł a d o w i , g d y b y m i e l i sie. z n a l e ź ć poza n i ą " . P o c z ą t e k tej drogi Eliade'go s t a n o w i ą studia n:3 uniwersytecie b u k a r e s z t e ń s k i m z zakresu indianistyki, kontynuowane w Kalkucie pod k i e r u n k i e m wybitnego historyka filozofii indyjskiej Surendramatha Dasgputy. Po s t u d i a c h a k a d e m i c k i c h n a s t ę p u j e t r z y l e t n i o k r e s „ w y ­ cofania s i ę " w p o d h i m a l a j s k i region gól Uttar Pradeszu, g d z i e E l i a d e staje s i ę u c z n i e m h i n d u s k i e j s z k o ł y d u c h o w e j p r a k t y k u j ą c a s e e z ę i j o g ę . O w o c e m tego e t a ­ p u j e s t j e g o p r a c a d o k t o r s k a : Yoga, Essai sur les origenes de la mystique indienne (Joga. Rozprawa o ge­ nezie mistyki indyjskiej) 1936, p ó ź n i e j s z e monografie tematyczne takie j a k np. studium o szamanizmie — Le chamanisme et les techniques archaiques de I'extase (Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy) 1951, s t u d i u m o s y m b o l i c e w ę z ł ó w — Les dieux lieurs et le s-ymbolisme des n o e u d s ( B ó s t o w i -wierzące i symbolizm węzłów) 1947, o r a z szereg a r t y k u ł ó w w y d a w a n y c h w z a ­ ł o ż o n y m przez siebie c z a s o p i ś m i e , u k a z u j ą c y m się w l a ­ t a c h 1938—42 „ Z a l m o x i s . R e v u e d e s ' e t u d e s r e l i g i e u s e s " , k t ó r e n i e w ą t p l i w i e z b l i ż a ł y a u t o r a k u p i e r w s z e m u spo­ śród d w u b i e g u n ó w wspomnianej oscylacji m i ę d z y mis­ ją a azylem. Okres misji i rozpowszechnienia w c h ł o ­ n i ę t y c h w a r t o ś c i t r w a nieprzerwanie od p o w r o t u E l i a ­ de'go do E u r o p y , g d z i e p o c z ą t k o w o p o d e j m u j e w y k ł a d y z historii r e l i g i i na Uniwersytecie Bukareszteńskim, o g ł a s z a j ą c m . i n . p u b l i k a c j e : Metalurgy, Magic, Alchemy (Metalurgia, Magia, Alchemia) 1938; Cosmologie si alchimie babiloniana (Kosmologia i alchemia, babilońsna) 1937; Notes sur le symbolisme aquatique (Uwagi o sym­ bolizmie akwatycznym) 1938; La mandragorę et les mylhes de la „naissance miraculese" (Mandragora i mity 0 cudownych narodzinach) 1940—42; Mitul reintegrari (Mit reintegracji) 1942; Les livres populaires dans la literature romaine (Literatura ludowa w literaturze ru­ muńskiej) 1939. O d 1946 n a s t ę p u j e okres współpracy z Georgesem D u m e z i l e m oraz wykładów z zakresu m o r f o l o g i i sacrum i s t r u k t u r m i t ó w w E'oole P r a c t i q u e des H a u t e s Etudes, u w i e ń c z o n y c h w y d a n i e m Traktatu... 1 w s p o m n i a n y c h j u ż s y n t e z . W 1957 r . E l i a d e o b e j m u j e po J o a c h i m i e W a c h u k a t e d r ę h i s t o r i i r e l i g i i n a U n i w e r ­ sytecie w Chicago. W latach 50-tych ukazuje się p o p r a ­ w i o n e i rozszerzone w y d a n i e J o g i p . t . Le Yoga. Immorialite et liberte (Joga. Nieśmiertelność i wolność) 1954. W 1960 r. p r z y s t ę p u j e d o w y d a n i a n o w e g o c z a s o p i s m a „ A n t a i o s , Z e i t s c h r i f t f u r eine freie W e l t " , w k t ó r e g o przedmowie zamieścił następującą deklarację: „Abstra­ hując od wszelkiej problematyki wyznaniowej, ś w i a t o ­ p o g l ą d o w e j czy p o l i t y c z n e j „ A n t a i o s " p r a g n i e s ł u ż y ć ż y ­ w e j t r a d y c j i , p o n i e w a ż c z ł o w i e k doby dzisiejszej, jeżeli n i e chce p ó j ś ć c a ł k o w i c i e w n i e w o l ę a u t o m a t ó w , m u s i n a w i ą z a ć ł ą c z n o ś ć z t y m co s t a ł e , p o n a d c z a s o w e , co z n a j ­ duje swój w y r a z w symbolu, micie, poezji". W dekla­ racji tej, jak i w innych wypowiedziach pełnych k r y ­ tycznych a k c e n t ó w pod adresem współczesnej cywili­ zacji o d n a j d u j e m y echa p o d o b n y c h w ą t k ó w i p r o b l e ­ m ó w , z k t ó r y m i s p o t y k a m y się w p i o n i e r s k i m s t u d i u m morfologii sacrum Rudolfa Otto. R u d o l f Otto (1869—1937) t e o l o g protestancki. W l a t a c h 1911—12 m i a ł o k a z j ę z e t k n i ę c i a s i ę z r e l i g i j ­ nością Wschodu biorąc udział w wyprawach nauko­ w y c h do M a r o k a , I n d i i , J a p o n i i . P o d s t a w o w y m z a g a d ­ n i e n i e m j e g o p r a c y Świętość... jest p y t a n i e o i s t o t ę do­ ś w i a d c z e n i a r e l i g i j n e g o , d o ś w i a d c z e n i a t e g o , co ś w i ę t e . Analizując poszczególne e l e m e n t y tego doświadczenia w oparciu o teksty modlitw, h y m n ó w , wypowiedzi o Bo­ gu — teksty numinotyczne poprzez a n a l i z ę etymologicz­ n ą s ł o w n i c t w a o d n o s z ą c e g o s i ę do ś w i ę t o ś c i , O t t o d o k o ­ n u j e oczyszczenia t e g o p o j ę c i a z j e g o p ó ź n i e j s z y c h n a ­ w a r s t w i e ń i w y d o b y c i a na j a w jego p i e r w o t n y c h zna­ czeń. O d p a d a j ą kolejno moralno-etyczne orzeozniki koja­ r z e n i a ze s ł o w e m „ ś w i ę t y " . Święty t o n i e t y l e d o b r y , d o s k o n a ł y , p r a w y ( n p . ś w i ę t y c z ł o w i e k ) co p r z e d e w s z y s ­ t k i m niezwykły, dziwny, n a p a w a j ą c y lękiem, niesamowi­ ty, c a ł k i e m inny. Na plan pierwszy w y s u w a się t u element irracjonalny świętości, b ó s t w a — numinosum, e l e m e n t g r o z y (tremendum), mocy (gniew boży, отдг theou, ira deorum), element wszechmocy (majestas), w o b e c k t ó r e j c z ł o w i e k czuje s i ę „ p r o c h e m i p y ł e m " , e l e m e n t t a j e m n i c y (mysterium) — którym towarzyszą: lęk, poczucie b o j a ź n i i t r w o g i ( „ s t r a s z n e to m i e j s c e " w o ł a J a k u b po p r z e b u d z e n i u s i ę ze s n u w B e t e l , ś w i ę ­ t y m miejscu). Otto p o d k r e ś l a tę a m b i w a l e n c j ę : uczuciom strachu i g r o z y t o w a r z y s z y f a s c y n a c j a ( e l e m e n t fascinans), po­ czucie n i e z w y k ł o ś c i ( e l e m e n t rnirum), c u d o w n o ś c i , wznios­ ł o ś c i numinosum ( e l e m e n t augustum), odczuwanie w o ­ bec n i e g o s z a c u n k u i czci. S i e d z ą c te e l e m e n t y , o b s e r ­ w u j ą c wzajemne ich relacje i odcienie, p r z y d a j ą c i m n a z w y , O t t o stale w s k a z u j e n a o p ó r j a k i s t a w i a to, co święte myśleniu dyskursywnemu, wszelkiej racjonalnej a n a l i z i e i o b r ó b c e p o j ę c i o w e j . T o co święte zawiera w sobie zawsze j a k ą ś n a d w y ż k ę z n a c z e n i o w ą , k t ó r e j n i e p o d o b n a o d d a ć w p o j ę c i a c h . C z ł o w i e k z b l i ż a s i ę do t e g o co ś w i ę t e t y l k o p o p r z e z p o j ę c i o p o d o b n e p r z e d s t a w i e n i a , w y o b r a ż e n i a — ideogramy, obrazy, analogie. S t a n o w i ą one p r ó b ę r a c j o n a l i z o w a n i a t e g o co i r r a c j o n a l n e . Siedząc n a p i ę c i e p o m i ę d z y e l e m e n t e m i r r a c j o n a l n y m i r a c j o n a l n y m w m i s t r z o w s k i s p o s ó b O t t o r y s u j e via n e g a t i o n i s n a j a k i e j c z ł o w i e k s z u k a d o s t ę p u do tego co ś w i ę t e , do numinosum, które jak Bóg u mistyka Tersteegena („Bóg, k t ó r e g o m o ż n a p o j ą ć nie jest B o ­ g i e m " ) jest w c i ą ż c z y m ś c a ł k i e m , z u p e ł n i e i n n y m : „ C z e ­ go o k o n i e w i d z i a ł o a n i u c h o n i e s ł y s z a ł o i w serca człowieka nie wstąpiło... któż nie odczuł podniosłego t o n u tych s ł ó w P a w ł a . . . P o u c z a j ą c e j e s t , ż e w t y c h s ł o ­ wach, w których u c z u c i e c h c i a ł o b y w y p o w i e d z i e ć to, co m a n a j w y ż s z e g o , z n o w u u s t ę p u j ą obrazy, u m y s ł u c i e ­ k a o d o b r a z ó w i c h w y t a t y l k o t o , co n e g a t y w n e . A j e s z ­ cze b a r d z i e j p o u c z a j ą c e j e s t , ż e p r z y c z y t a n i u czy s ł u ­ chaniu t y c h s ł ó w p r a w i e wcale nie z a u w a ż a m y ich w y - 53 T �łącznie negatywnego wywierające nic n i e ma. ność, jak ogromne Jest charakteru... wrażenie, to p o u c z a j ą c e niezależna jest napisano w ze cale których względu pozytywna treść hymny właściwie na od okolicz­ wyrazis­ t o ś c i p o j ę c i o w e j " ( I , s. 67). S z c z e g ó l n i e d l a nas i n t e r e s u j ą c e m o g ą b y ć t e p a r t i o analiz Otta, k t ó r e śledzą wspomniane elementy d o ś w i a d ­ czenia n u m i n o t y c z n e g o oraz o w ą v i a negationis w k u l turze-sztuce, muzyce, j ę z y k u l i t u r g i c z n y m : „ E l e m e n t p o t ­ worności i zgrozy p r y m i t y w n y c h o b r a z ó w i w i z e r u n k ó w bogów, w y d a j ą c y się n a m dziś dość często tak odpy­ chający, miał w ludziach p r y m i t y w n y c h i naiwnych, na­ w e t d z i s i a j jeszcze, a p r z y p a d k o w o n a w e t i u nas, w z b u ­ dzić poprzez swe oddziaływanie prawdziwe uczucie, p r a w d z i w e j religijnej bojaźni... Srogie, surowe a często n a w e t straszne, s t a r e b i z a n t y j s k i e p a n a g i e b a r d z i e j p o ­ b u d z a j ą n i e k t ó r y c h k a t o l i k ó w do p o b o ż n o ś c i n i ż M a ­ d o n n y Rafaela. Specjalnie daje się z a u w a ż y ć t e n r y s u p e w n y c h postaci b o g ó w indyjskich. Durga, bengal­ ska „ W i e l k a M a c i e r z " , k t ó r e j k u l t m o ż e b y ć o t o c z o n y prawdziwym obłokiem najgłębszej pełnej drżenia poboż­ ności, j a k w kanonicznym przedstawieniu prawdziwa karykaturą diabła. Pomieszanie przerażającej zgrozy z n a j w y ż s z ą ś w i ę t o ś c i ą n i g d z i e n i e w y s t ę p u j e w spo­ sób tak przejrzysty, jak w X I księdze Bhagawadgity. (...) D l a nas l u d z i Z a c h o d u , n a j b a r d z i e j numinotyczną s z t u k ą w y d a j e się gotyk, a to przede w s z y s t k i m z po­ w o d u s w e j p o d n i o s ł o ś c i . A l e t o n i e w y s t a r c z a . Jest za­ s ł u g ą W o r r i n g e r a , a u t o r a d z i e ł a Probleme der Golik wykazanie, że szczególne w r a ż e n i e , j a k i e sprawia gotyk, p o l e g a n i e t y l k o n a j e g o p o d n i o s ł o ś c i , lecz n a o d c i e n i u i dziedzictwie prastarego magicznego nadawania formy, k t ó r e o n s t a r a s i ę w p r o w a d z i ć h i s t o r y c z n i e . (...) G o t y k posiada j a k i ś urok, a t e n jest c z y m ś w i ę c e j n i ż u r o k c z e g o ś w z n i o s ł e g o (...) T o co w z n i o s ł e , a t a k ż e t o co t y l k o magiczne, jest — o ile t y l k o m o ż e — t y l k o p o ś r e d ­ n i m ś r o d k i e m p r z e d s t a w i e n i a n u m i n o s u m w sztuce. B e z ­ p o ś r e d n i c h ś r o d k ó w m a o n a u nas n a Z a c h o d z i e t y l k o d w a . I s ą one w c h a r a k t e r y s t y c z n y s p o s ó b j e d y n i e n e ­ g a t y w n e , s ą t o c i e m n o ś ć i m i l c z e n i e (...). P a n i e , m ó w t y s a m / W c i s z y n a j g ł ę b s z e j / I c i e m n o ś c i do m n i e . (...) C i e m n o ś ć musi b y ć taka, aby m o g ł a b y ć s p o t ę g o w a n a p r z e z k o n t r a s t , a t y m s a m y m jeszcze b a r d z i e j w y c z u ­ w a l n a : o n a s a m a m u s i jeszcze c h c i e ć przezwyciężyć o s t a t n i e ś w i a t ł o . D o p i e r o p ó ł m r o k j e s t m i s t y c z n y (...)". P ó ł m r o k z a p a d a j ą c y w halach o wysokich sklepieniach, pod k o n a r a m i w y s o k i c h d r z e w r o s n ą c y c h w z d ł u ż alei, osobliwie o ż y w i a n y na skutek tajemniczej gry półś w i a t ł a , w c i ą ż jeszcze p r z e m a w i a do p s y c h i k i , i b u ­ downiczowie świątyń, meczetów i kościołów potrafili z r o b i ć z niego u ż y t e k . W j ę z y k u d ź w i ę k ó w , c i e m n o ś c i o d p o w i a d a m i l c z e n i e . (...) N a j ś w i ę t s z y , n a j b a r d z i e j n u minotyczny m o m e n t w e mszy, m o m e n t konsekracji, na­ wet najdoskonalsza m u z y k a mszalna w y r a ż a t y l k o przez t o , ż e m i l c z y , i to c a ł k o w i c i e i p r z e z d ł u ż s z y czas, t a k , że j e d n o c z e ś n i e m o ż e p r z e b r z m i e ć samo milczenie. I ż a ­ den i n n y , c h o ć b y najbardziej p o b u d z a j ą c y do p o b o ż n o ś c i m o m e n t m s z y n i e da s i ę p o r ó w n a ć z t y m m i l c z e n i e m przed Panem. P o u c z a j ą c e jest p o s ł u c h a ć M s z y H - m o i Bacha. Jej n a j b a r d z i e j m i s t y c z n ą częścią, j a k to z a z w y ­ czaj b y w a w s k o m p o n o w a n y c h m s z a c h , j e s t incamatus. E f e k t polega t u na c i c h y m , s z e p c z ą c y m , p o w o l n y m na­ s t ę p o w a n i u po sobie f u g , k t ó r e p r z e c h o d z ą w p i a n i s s i ­ mo. W t y m p ó ł g ł o s i e , w t y c h w n a j w y ż s z y m stopniu osobliwych, o p a d a j ą c y c h w d ó ł m a ł y m i t e r c j a m i pasa­ żach, w tych u r y w a n y c h synkopach i w t y m p r o w a ­ dzeniu melodii w górę i w dół, w y r a ż a j ą c y c h pełne lęku zdumienie, m o ż n a się tylko d o m y ś l a ć w s t r z y m u ­ j ą c e j oddech t a j e m n i c y ; jest ona t u raczej z a s y g n a l i ­ z o w a n a n i ż w y r a ż o n a w p r o s t . (...) 54 Obok milczenia i c i e m n o ś c i sztuka W s c h o d u zna jeszcze t r z e c i ś r o d e k z d e c y d o w a n i e n u m i n o t y c z n e g o w r a ­ żenia: p r ó ż n i ę i p r z e s t r z e n n ą p u s t k ę . Przestrzenna p u s t k a j e s t j a k b y w z n i o s ł o ś c i ą w t y m co p r z y z i e m n e . R o z l e g ł e p u s t y n i e , bezkresne jednostajne stepy s ą c z y m ś p o d n i o s ł y m (...). A r c h i t e k t u r a c h i ń s k a — j a k o s z t u k a u k ł a d u i z g r u p o w a n i a b u d o w l i — w y k o r z y s t u j e ten ele­ ment bardzo m ą d r z e i głęboko. O s i ą g a w r a ż e n i e czegoś u r o c z y s t e g o n i e p r z e z w y s o k i e h a l e czy i m p o n u j ą c e p i o ­ ny, a p r z e c i e ż n i e ma n i c uroczystszego n i ż m i l c z ą c e przestrzenie p l a c ó w , p o d w ó r c ó w i d z i e d z i ń c ó w , k t ó r y m i o p e r u j e . N a j l e p s z y m tego p r z y k ł a d e m s ą g r o b o w c e ce­ sarzy z d y n a s t i i M i n g k o ł o N a n k i n u i P e k i n u , w c i ą g a ­ j ą c e do k o m p o z y c j i puste przestrzenie c a ł e g o k r a j o b r a z u . Jeszcze b a r d z i e j i n t e r e s u j ą c a j e s t p u s t k a w m a l a r s t w i e c h i ń s k i m . Istnieje t u w r ę c z sztuka m a l o w a n i a pustki, przedstawiania jej jako czegoś wyczuwalnego i r ó ż n i ­ c o w a n i a tego s z c z e g ó l n e g o t e m a t u w r ó ż n o r o d n y s p o s ó b . Nie t y l k o istnieją obrazy, na k t ó r y c h p r a w i e nic nie ma, nie t y l k o jest w ł a ś c i w o ś c i ą stylu w y w o ł y w a n i e j a k najsilniejszego wrażenia skąpą kreską i oszczędnymi ś r o d k a m i , ale p r z y d u ż e j ilości o b r a z ó w , z w ł a s z c z a p r z y tych, k t ó r e m a j ą j a k i ś z w i ą z e k z k o n t e m p l a c j ą , odnosi się w r a ż e n i e , że sama p u s t k a jest w y m a l o w a n y m p r z e d ­ m i o t e m i t o g ł ó w n y m p r z e d m i o t e m o b r a z u . " ( I , s. 99, 104—107). E l i a d e ' e g o ł ą c z y z O t t e m w y r a ź n a n i e c h ę ć do p r z e ­ ceniania w a r t o ś c i r o z u m u dyskursywnego m y ś l e n i a po­ j ę c i o w e g o , z m i e r z a j ą c e g o do ś c i s ł o ś c i i p r e c y z a e j i t e r m i ­ nologicznej z j a k i m m a m y do czynienia w k u l t u r z e Za­ chodu. Ł ą c z y ich przekonanie o ogromnej w a r t o ś c i i n ­ n y c h d r ó g poznania z a c h o w u j ą c y c h p o z y t y w n ą treść przy z n a m i e n n y m b r a k u p r e c y z j i p o j ę c i o w e j . Jak Otto w y ­ dobył i z a a k c e n t o w a ł v i a n e g a t i o n i s , tak Eliade u j a w n i a i a k c e n t u j e v i a c r e a t i o n i s , k t ó r a spoczy­ wa w symbolach, ideogramach, m i t a c h . Dla obu j e d n a k ­ że w s p ó l n e jest przekonanie, ż e : „ O b r a z y takie zbliżają j e d n a k l u d z i s k u t e c z n i e j i w s p o s ó b i s t o t n i e j s z y niż. j ę z y k a n a l i t y c z n y . W istocie jeśli istnieje p e ł n a solidar­ ność r o d z a j u ludzkiego, m o ż n a j ą o d c z u ć i «uczynić» na p o z i o m i e o b r a z ó w " ( I I I , s. 38). P r z y k ł a d e m m o g ą t u b y ć studia Otta nad p o r ó w n a n i e m zachodniej i wschod­ n i e j m i s t y k i , o d s ł o n i ę c i e p o d o b i e ń s t w m i ę d z y n i h i l za­ chodniej mistyki, a próżnią wschodniej, ukazanie za­ dziwiających zbieżności pomiędzy słownictwem Mistrza Erckhardta a s ł o w n i c t w e m Siankary . 2 P r z e k ł a d a n i e s y m b o l i , o b r a z ó w , m i t ó w na j ę z y k dysk u r s y w n y jest d l a Eliade'go z a j ę c i e m bezprzedmioto­ w y m , podobnie j a k r o z w a ż a n i a genetyczne „wyjaśnia­ j ą c e " i c h pochodzenie. C h a r a k t e r y s t y c z n a jest d l a niego podzielana z i n n y m i fenomenologami r e l i g i i rezerwa dla r o z w a ż a ń historyczno-genetyeznych, ewolucjanistycznych, uchylenia wyjaśnień p r z y c z y n o w o - s k u t k o w y c h (istnieje różnica p o m i ę d z y stwierdzeniem obecności strachu, lęku, trwogi, które towarzyszy doświadczeniu religijnemu — j a k czyni to Otto, a u p a t r y w a n i e m w strachu, lęku i t r w o d z e np. wobec sił p r z y r o d y p r z y c z y n postawy r e ­ l i g i j n e j , b u d o w a n i a na t y m t e o r i i , ; n a t u r y z m u " j a k o j e d ­ nego z p i e r w o t n y c h , w sensie e w o l u c j o n i s t y c z n o - r o z w o j o wego, s t a d i u m religii). T o drugie, m a ł o że nie uzasad­ nione postępowanie, redukuje złożoność doświadczenia r e l i g i j n e g o do j e d n e g o z a l e d w i e e l e m e n t u (trernendum), charakterystyczne jest t a k ż e u c h y l e n i e stawianego przez pozytywizm problemu fałszu i prawdy wyobrażeń, wie­ rzeń, symboli, idei religijnych. Eliade podobnie j a k Jung r e p r e z e n t u j e s t a n o w i s k o , iż j e d y n ą p r a w d ą s y m b o l i , o b ­ r a z ó w jest i c h i s t n i e n i e , a t y m co m o ż e z r o b i ć n a u k a jest uznanie i c h istnienia i badanie j a k o autentycznego p r z e d m i o t u , nie d a j ą c e g o się s p r o w a d z i ć do i n n y c h zja­ wisk. �„Zjawisko religijne należy b a d a ć w skali religijnej" ( I I , s. 1). W t y m f e n o m e n o l o g i c z n y m d u c h u E l i a d e a t a ­ k u j e F r e u d a , „ k t ó r y u w a ż a ł s i ę za w i e l k i e g o w t a j e m n i ­ czonego, .podczas g d y b y ł j e d y n i e o s t a t n i m p o z y t y w i s t ą . (...) P o c i ą g j a k i d z i e c k o p ł c i m ę s k i e j o d c z u w a wobec m a t k i i j e g o p o c h o d n a — k o m p l e k s E d y p a , m o g ą szo­ k o w a ć o tyle, o ile t r a k t u j e się to zjawisko d o s ł o w n i e, z a m i a s t — j a k n a l e ż y — p r z e d s t a w i ć j e j a k o o b ­ razy. Bo p r a w d z i w y jest Obraz M a t k i , n i e zaś t a k a to a t a k a m a t k a , h i c et n u n c , j a k t o r o z u m i a ł F r e u d . T o Obraz M a t k i odsłania, i jedynie on m o ż e odsłonić s w ą r z e c z y w i s t o ś ć i swe f u n k c j e — zarazem kosmologiczne, antropologiczne i psychologiczne. P r z e k ł a d a n i e obrazów n a t e r m i n y k o n k r e t n e t o zabieg b e z s e n s o w n y ; obrazy z a w i e r a j ą w s z e l k i e aluzje do k o n k r e t u , u j a w n i o n e przez F r e u d a , ale r z e c z y w i s t o ś ć j a k ą u s i ł u j ą w y r a z i ć n i e m i e ś c i s i ę bez r e s z t y w t e g o r o d z a j u o d n i e s i e n i a c h do k o n k r e ­ t u . (...) W y s t a r c z y p r z y p o m n i e ć , ż e p o c i ą g b u d z o n y p r ^ e z matkę, interpretowany w płaszczyźnie bezpośredniej i „ k o n k r e t n e j " — j a k o p o ż ą d l i w o ś ć w s t o s u n k u do w ł a s ­ n e j m a t k i — m a sens j e d n o z n a c z n y i ograni­ c z o n y ; jeżeli natomiast z w a ż y m y , że chodzi t u o Obraz M a t k i , p o c i ą g ó w n a b i e r a w i e l u z n a c z e ń , j e s t to za­ r ó w n o chęć odzyskania b ł o g o s t a n u , j a k i w ł a ś c i w y b y ł m a t e r i i o ż y w i o n e j , jeszcze « n i e u k s z t a ł t o w a n e j » , z w s z y s t ­ k i m i m o ż l i w y m i aspektami: kosmologicznym, antropolo­ g i c z n y m i t p , u r o k w y w i e r a n y na « d u c h a » przez « m a t e r i ę » , n o s t a l g i a za p r a j e d n o ś c i ą , a w i ę c t a k ż e c h ę ć o b a ­ lenia p r z e c i w i e ń s t w , polaryzacja itp. Otóż jak powiedzia­ ł e m i j a k p r ó b u j ę to w y k a z a ć O b r a z y z s a m e j s w e j s t r u k t u r y s ą w i e l o w a r t o ś c i o w e " ( I I I , s. 35). E l i a d e a k c e n ­ tuje polisemantyczną wartość obrazu i symbolu. „ P r a w d z i w y jest w i ę c o b r a z j a k o t a k i , j a k o z e s p ó ł znaczeń, n i e zaś j e d n o z j e g o z n a c z e ń , b ą d ź też jeden t y l k o z licznych p l a n ó w odniesie­ n i a ( I I I , s. 36). U s t a w i a to c a ł ą d z i a ł a l n o ś ć n a u k o w ą E l i a d e ' g o n i e po s t r o n i e n a u k ś c i s ł y c h ( m o n o l o g i c z n y c h ) a po s t r o n i e n a u k h u m a n i s t y c z n y c h ( d i a l o g i c z n y c h ) , ż e ­ b y u ż y ć t u r o z r ó ż n i e n i a w p r o w a d z o n e g o przez B a c h t i n a : „ G r a n i c ą n a u k i w naukach ścisłych okazuje się i d e n ­ t y f i k a c j a a = a, w b a d a n i a c h l i t e r a c k i c h ( w o g ó l e h u ­ manistycznych: antropologii, etnografii — dodajmy t u o d siebie — Z . B . ) — to p r z e z w y c i ę ż e n i e o b e c n o ś c i o b ­ cego, bez p r z e k s z t a ł c e n i a go w czysto s w o j e (...) P r z e j ś c i e obrazu w symbol nadaje m u szczególną g ł ę b i ę zna­ czeniową i perspektywę znaczeniową. Treść prawdzi­ wego s y m b o l u przez u p o ś r e d n i o n e z ł ą c z e n i a znaczeniowe wykazuje współzależność z ideą całkowitości świata, z p e ł n i ą u n i v e r s u m k o s m i c z n e g o i l u d z k i e g o . (...) W j a ­ k i e j m i e r z e m o ż n a s k o m e n t o w a ć sens ( o b r a z u czy s y m ­ b o l u ) ? T y l k o p r z y p o m o c y i n n e g o ( i z o m o r f i c z n e g o ) sensu ( o b r a z u czy s y m b o l u ) . O d s ł o n i ć go w p o j ę c i a c h nie­ podobna. Możliwa jest albo względna racjonalizacja sensu ( z w y k ł a a n a l i z a n a u k o w a ) , a l b o j e g o p o g ł ę b i a n i e p r z y p o m o c y i n n y c h s e n s ó w (...) p o g ł ę b i a n i e d r o g ą p o ­ szerzenia dalekiego k o n t e k s t u . W y j a ś n i a n i e s t r u k t u r s y m ­ bolicznych, z k o n i e c z n o ś c i przesuwa się w n i e s k o ń c z o ­ n o ś ć s e n s ó w symbolicznych, dlatego t e ż nie m o ż e s t a ć s i ę n a u k o w y m w sensie n a u k ś c i s ł y c h . Interpretacja s y m b o l i n i e m o ż e b y ć n a u k o w a lecz j e s t o n a g ł ę b o k o poznawcza" . 3 Rozumienie s y m b o l u przez symbol, wydobywanie i z e s t a w i a n i e w i e l u w a r t o ś c i t e g o samego s y m b o l u n a t l e i n n y c h , u m i e s z c z e n i e go n a t l e z e s p o ł ó w i k o m p l e k ­ s ó w s y m b o l i c z n y c h — oto d r o g i rozumienia znaczeń i sensu, k t ó r y m i p o s u w a s i ę E l i a d e . W i ą ż e s i ę z t y m określona terminologia, zadomowiona już zresztą we w s p ó ł c z e s n y m słowniku etnologicznym, k t ó r ą wprowadza Eliade w s w y c h studiach nad religią i człowiekiem re­ l i g i j n y m , homo religiosis. T o , co p o z w a l a rozpatrywać religię jako autonomiczny przedmiot badań, nie dający s i ę s p r o w a d z i ć bez r e s z t y do w y m i a r ó w h i s t o r y c z n y c h , socjologicznych, e k o n o m i c z n y c h , j ę z y k o w y c h , co t w o r z y s k a l ę r e l i g i j n ą — to p r z e c i w s t a w i e n i e s a c r u m i p r o f a num w y s t ę p u j ą c e w e w s z y s t k i c h r e l i g i a c h . D l a c z ł o w i e ­ k a r e l i g i j n e g o ( k t ó r e g o Eliade, c z ę s t o k r o ć zasadnie, w oparciu o m a t e r i a ł etnologiczny u t o ż s a m i a z c z ł o w i e k i e m społeczeństw tradycyjnych, pierwotnych, „prymitywnych" i przeciwstawia m u człowieka świeckiego często identy­ fikowanego z reprezentantem współczesnej cywilizacji) nie istnieje jedna jednorodna p r z e s t r z e ń , jeden j e d n o r o d ­ n y czas. P o s t a w a r e l i g i j n a w i ą ż e s i ę n i e o d ł ą c z n i e z w a r ­ t o ś c i o w a n i e m , w a l o r y z a c j ą , w y b o r e m . Pewna t y l k o p r z e s t r z e ń jest ś w i ę t a , w y o d r ę b n i o n a z c a ł e g o o t a ­ czającego ś w i a t a (miejsce ś w i ę t e , ś w i ą t y n i a , cudowne ź r ó d ł o , ś w i ę t a g ó r a i t p . ) p e w i e n o k r e ś l o n y czas j e s t cza­ sem ś w i ę t y m (czas ś w i ą t , p o s t u , p i e l g r z y m k i , modlitwy i t p . ) . A l e i c z ł o w i e k ś w i e c k i zna o d p o w i e d n i k i p r z e s t r z e ­ n i i czasu n i e c o d z i e n n e g o , n i e z w y k ł e g o ( e g z o t y c z n e k r a j ­ o b r a z y , „ H a w a j e " , czas w a k a c j i , z a b a w y ) . N a w e t ż y j ą c y w czasie „ n a j b a r d z i e j historycznym", świeckim, czło­ w i e k zna r ó ż n e r y t m y c z a s o w e — czas z a k o c h a n i a , czas melancholii, s ł u c h a n i a m u z y k i — w k t ó r y c h przekracza g r a n i c e czasu h i s t o r y c z n e g o . C a ł a f e n o m e n o l o g i a r e l i g i i u p r a w i a n a p r z e z E l i a d e ' g o z m i e r z a do o ż y w i e n i a ź r ó d e ł tych współczesnych, zdezaktualizowanych obrazów, t ę s ­ k n o t y za c z y m ś z u p e ł n i e i n n y m . F e n o m e n o l o g r e l i ; > i i staje p r z e d p r o b l e m e m , co u z ­ n a ć za f a k t y r e l i g i j n e , j a k i e d o k u m e n t y r o z p a t r y w a ć d l a u p o r z ą d k o w a n i a n i e z w y k ł e j i c h r ó ż n o r o d n o ś c i i bogac­ t w a . E l i a d e o p e r u j e t u t a j t e r m i n e m : hierofania — coś, co o b j a w i a sacrum. T a k i e szerokie rozumienie f a k t u w jego zasadniczej f u n k c j i — hierofanicznej, umożliwia rozpatrywanie i odkrywanie wszechzwiązku pomiędzy s z e r e g i e m t a k s t r u k t u r a l n i e o d m i e n n y c h o d siebie f a k ­ t ó w i d o k u m e n t ó w r e l i g i j n y c h . Z a r ó w n o w a ż n y jest t u t e k s t m i t u , p r z e s ą d , gest l i t u r g i c z n y , d z i a ł a n i e t e c h n i c z ­ n e otoczone o b r z ę d e m , r y t u a ł , w i z e r u n k i , s ł o w a m o d l i t w y i z a k l ę c i a , a r c h i t e k t u r a s a k r a l n a , m u z y k a i ś p i e w , szata k a p ł a n a , a m u l e t , w y r y t y na n i m s y m b o l i t d . D l a pozna­ nia z j a w i s k a r e l i g i j n e g o , jego istoty, r ó w n i e w a ż n e są d o k t r y n a l n e , teologiczne u j ę c i a idei r e l i g i j n y c h , w y p r a ­ cowane przez e l i t y , j a k i w e r s j e l u d o w e , a p o k r y f i c z n e , niejasne, odbiegające od ortodoksyjnych wykładni. W s z y s t k i e one u d z i e l a j ą sobie w z a j e m n i e ś w i a t ł a , u c z e s t ­ nicząc w d a j ą c y c h się wydzielić zespołach, odmianach, t y p a c h s a k r a l n o ś c i . P r z y n a l e ż ą c do r ó ż n y c h r e l i g i i , p o d ­ n o s z ą r ó ż n e z n a c z e n i a i sensy tego, co ś w i ę t e . W s z y s t k i e zanurzone w historii, b ę d ą c k o n k r e t n y m i h i s t o r y c z n y m i p r z y k ł a d a m i k s z t a ł t o w a n i a się stosunku c z ł o w i e k a do świętości, mogą stać się przedmiotem rozpatrywania i rozważania: 1 — tego co w n i c h 2 — tego, co w n i c h 3 — t e g o co historyczne lokalne, uniwersalne, 4 — tego co h i e r o f a n i c z n e i k r y p t o f a n i c z n e , 5 — tego, co j e d z i e l i i ł ą c z y . (1) K a ż d a h i e r o f a n i a z a w i e r a w sobie p e w i e n o k r e ś ­ lony moment historyczny: „ W e ź m y np. wedyjski tekst o d n o s z ą c y s i ę do z m a r ł e g o : „ P e ł z a j , k u z i e m i , m a t c e t w e j ! N i e c h a j w y b a w i c i ę o d n i c o ś c i ! ( R i g w e d a , X , 13, 10). T e k s t t e n u j a w n i a n a m (3) s t r u k t u r ę sakralności tellurycznej (ziemia w y s t ę p u j e jako m a t k a , Tellus M a ­ ter) a j e d n o c z e ś n i e p e w i e n m o m e n t w h i s t o r i i r e l i g i i i n ­ dyjskiej, ten, w k t ó r y m Tellus M a t e r n a b r a ł a o k r e ś l o ­ nej w a r t o ś c i — p r z y n a j m n i e j dla pewnej g r u p y ludzi — j a k o o p i e k u n k a b r o n i ą c a p r z e d n i c o ś c i ą (co z r e s z t ą z o ­ s t a ł o p ó ź n i e j zarzucone w w y n i k u r e f o r m y , j a k ą p o ­ c i ą g n ę ł y za s o b ą U p a n i s z a d y i N a u c z a n i e B u d d y ) " ( I I , s. 8). 55 1 �(2) H i e r o f a n i ą l o k a l n a to n p . j a k i ś o k r e ś l o n y g a t u ­ n e k d r z e w a u w a ż a n y za ś w i ę t y , i s t n i e j ą c y o b o k w y o b r a ­ ż e n i a (3) d r z e w a k o s m i c z n e g o ( A x i s M u n d i ) w d a n e j re­ l i g i i . C h o c i a ż jest h i e r o f a n i ą (nie jest b o w i e m d r z e w e m z w y k ł y m lecz ś w i ę t y m ) i c h o c i a ż w y r a ż a t ę s a m ą s y m b o ­ likę n i e p r z e r w a n e j regeneracji ś w i a t a , jej znaczenie jest oczywiste t y l k o w k r ę g u tej r e l i g i i i ma w a r t o ś ć l o k a l ­ n ą , podczas gdy w y o b r a ż e n i e A x i s M u n d i jest hierofa­ n i ą u n i w e r s a l n ą , z n a n ą we wszystkich s t a r o ż y t n y c h cy­ wilizacjach. (4) H i e r o f a n i ą j a w n ą j e s t i d e o g r a m d r z e w a k o s m i c z ­ nego, k r y p t o f a n i ą z a ś — w i o s e n n y m a i k , zwyczaj u r o ­ czystego p r z e n o s z e n i a g a ł ą z k i n a ' w i o s n ę d o w s i , w p r o ­ w a d z a n i e c h ł o p c a u b r a n e g o w g a ł ę z i e — „ Z i e l o n e g o Je­ rzego" w K a r y n t i i ( w dn. Sw. Jerzego), zielonego „ J a s i a kominiarza" (Jack-in-the-green) w A n g l i i w dn. 1 maja, zwyczaj dotykania drzewa przez k o b i e t ę c i ę ż a r n ą dla spowodowania pomyślnego porodu, zwyczaj sadzenia d r z e w n o w o n a r o d z o n e m u d z i e c k u l u b przez dzieci, za­ kaz ś c i n a n i a d r z e w i t p . (5) Przykładem wartościowania, zestawieniach palma może przesunięć jak: Axis tu być znaczeń Mundi, obserwowanie i sensów drzewo prze­ w takich życia, krzyż, wielkanocna. W świetle bogactwa, wielorakości hierofanii, podział n a sacrum i profanum traci pozornie s w o j ą w y r a z i s t o ś ć . „ W g r u n c i e r z e c z y n i e w i e m y , czy i s t n i e j e c o ś — p r z e d ­ m i o t , gest, f u n k c j a fizjologiczna, z a b a w a i t d — co b y g d z i e ś w c i ą g u h i s t o r i i l u d z k o ś c i nie p r z e k s z t a ł c i ł o się w h i e r o f a n i ę " ( I I , s. 17). T o b o g a c t w o Eakraliiości, d a ­ j ą c e się o b s e r w o w a ć na wszystkich poziomach rzeczy­ wistości (sztuka, dramat, taniec, m u z y k a , i n s t r u m e n t y muzyczne, d z i a ł a n i a techniczne, tradycje zawodowe i гаwody, rośliny, zwierzęta, zjawiska atmosferyczne i astro­ nomiczne, gry, zabawy, z a b a w k i — j a k np. grzechotka o d p ę d z a j ą c a od dziecka złe duchy i ś m i e r ć , kołatka W i e l k o p i ą t k o w a ) , p i e r w o t n y k u l t o w y c h a r a k t e r otacza­ j ą c y ś w i a t i rzeczy, z k t ó r y m i stykał się człowiek w c i ą g u s w e j h i s t o r i i — n i e t y l k o , ż e n i e s k ł a n i a do wyeliminowania przeciwstawienia sacrum i profanum,, ale p o z w a l a w o p a r c i u o n i e d o s t r z e g a ć w o w y m c h a o s i e sakralności pewne odmiany, typu hierofanii, podnoszące r ó ż n e z n a c z e n i a i sensy t e g o co ś w i ę t e ( h i e r o f a n i ę uraniczne, aquatyczne, telluryczne, agrarno-wegetacyjne itd). H i e r o f a n i ą o z n a c z a b o w i e m zawsze j a k i ś wybór, j a k i e ś o d d z i e l e n i e od r e s z t y z j a w i s k i r z e c z y . Ś w i ę t y k a m i e ń , święte drzewo, ś w i ę t e źródło są w y r a ź n i e w y ­ o d r ę b n i o n e i w y d z i e l o n e od r e s z t y k a m i e n i , d r z e w , w ó d . Owo oddzielenie w i d a ć nawet w p r z y p a d k u jednostko­ wej hierofanii: „ O d d z i e l e n i e przedmiotu hierofanicznego jest w k a ż d y m b ą d ź razie oddzieleniem przynajmniej o d niego samego, p o n i e w a ż p r z e d m i o t t e n s t a j e s i ę h i e ­ rofanią dopiero wtedy, gdy przestaje b y ć zwykłym przedmiotem świeokim i przybiera nowe wymiary, «wym i a r y » s a k r a l n o ś c i . " Ś w i ę t y k a m i e ń , ś w i ę t e d r z e w o sta­ j ą się h i e r o f a n i a m i , gdy niejako p r z e s t a j ą b y ć sobą — z w y k ł y m kamieniem, z w y k ł y m drzewem. Na t y m jedno­ stkowym etapie d i a ł e k t y k a hierofanii, jej rozumienie, jakie znajdujemy u Eliade'go p r z y p o m i n a rozumienie s y m b o l u i jego d i a l e k t y k i przez J u n g a : „Symbolowi przysługuje ten p o d w ó j n y charakter r e a l n o ś c i i nie­ realności. Nie b y ł b y on symbolem, gdyby był tylko realny, albowiem wtedy byłby realnym zjawiskiem, k t ó ­ re nie m o g ł o b y b y ć symboliczne. A symboliczne m o ż e b y ć t y l k o to, co w j e d n e j r z e c z y o b e j m u j e jeszcze i n n ą . G d y b y zaś s y m b o l b y ł n i e r e a l n y to b y ł b y t y l k o c z y m ś p u s t y m i w y i m a g i n o w a n y m , n i e o d n o s z ą c y m s i ę do ż a d ­ nej r z e c z y w i s t o ś c i , w s k u t e k czego t a k ż e n i e b y ł b y s y m ­ bolem." as Te d w a k l u c z o w e t e r m i n y : p r z e c i w s t a w i e n i e sacrum i profanum, o r a z hierofanią, w oparciu o k t ó r e Eliade przedstawia i p o r z ą d k u j e zjawiska z zakresu historii r e l i g i i ( d o c i e r a j ą c do u n i w e r s a l n y c h , p o w t a r z a l n y c h s t r u k ­ tur w najrozmaitszych i kulturowo odległych odmia­ nach d o ś w i a d c z e n i a religijnego) p o z w a l a j ą u t r z y m a ć i po­ ł ą c z y ć ze s o b ą d w i e p e r s p e k t y w y u j m u j ą c e i s t o t ę t y c h zjawisk. P e r s p e k t y w ę a k c e n t u j ą c ą w y b ó r (diałektyka: gr. d i a l o g o — w y b i e r a m , r o z d z i e l a m , w y d r ą ż a m ) i p e r ­ s p e k t y w ę akcentującą szczególnego rodzaju wartość, ja­ k ą z a w i e r a w sobie k a ż d a h i e r o f a n i ą — w a r t o ś ć s y m b o ­ l u , nie t y l k o z jego w i e l o w y m i a r o w y m , integrującym, 0 c z y m j u ż b y ł a m o w a , ale r ó w n i e ż z p r z e z r o c z y s t y m , p r z e z i e r a j ą c y m , o t w a r t y m n a i n n e z n a c z e n i a i sensy c h a ­ r a k t e r e m , co n a j t r a f n i e j w y r a ż a u l u b i o n a s e n t e n c j a P a u ­ l a R i c o e u r ' a : „ S y m b o l d a j e do m y ś l e n i a " . Co i n n e g o d a j ą d o m y ś l e n i a , i co i n n e g o „ m ó w i ą " h i e r o f a n i ę uraniczne (symbole, postaci z w i ą z a n e z nie­ b e m ) , co i n n e g o t e l l u r y c z n e , co i n n e g o l u n a r n e . Z d w o ­ istej p e r s p e k t y w y , ta p i e r w s z a p o z w a l a o b s e r w o w a ć : 1 — o t w i e r a n i e się p o s z c z e g ó l n y c h z e s p o ł ó w s y m b o ­ licznych na inne aspekty r z e c z y w i s t o ś c i sacrum; 2 — przesunięcia a k c e n t ó w , znaczeń i sensów, tak jak np. p r z e s u n i ę c i a od hierofanii uranicznyeh m ó w i ą ­ c y c h o o d d a l e n i u , t r a n s c e d e n c j i , w z n i o s ł o ś c i , do t e l l u ­ ry cznych i a g r a r n o - w e g e t a c y j n y c h , a k c e n t u j ą c y c h moc, s k u t e c z n o ś ć , p ł o d n o ś ć , gdzie miejsce hierofanii (czegoś co o b j a w i a sacrum) z a j m u j ą k r a t o f a n i e ( c o ś , co o b j a ­ wia moc); 3 — charakterystyczne i powtarzalne zjawiska jak n p . d e i o t i o s i — b ó s t w a bez k u l t u , b ó s t w a n i e b a w y ­ pierane przez telluryczno-agrarno-wegetacyjne kulty 1 symbolikę płodności; fenomen wspólny zarówno dla religii plemiennych, jak i dla pewnych e t a p ó w rozwoju u n i w e r s a l n y c h s y s t e m ó w r e l i g i j n y c h (np. w j u d o c h r z e ś c i j a ń s t w i e o d w r a c a n i e się od J a h w e k u B a a l o m — w Sta­ r y m t e s t a m e n c i e , od S t w ó r c y k u s t w o r z e n i u — p o g a ń ­ s t w o p i ę t n o w a n e p r z e z A p o s t o ł a P a w ł a ( R z y m . 1, 18—25); 4 — charakterystyczne zjawiska nieodłącznie zwią­ zane z ż y c i e m h i e r o f a n i i , s y m b o l i i o b r a z ó w — b. o g ó l ­ n i e p o j ę t e z j a w i s k o гкотгок^агттш ( b u r z e n i a j e d n y c h o b ­ r a z ó w i s y m b o l i , z a s t ę p o w a n i a ich i n n y m i ) oraz t d o l a t f i ( r a t o w a n i e s t a r y c h o b r a z ó w i s y m b o l i przez i n t e g r o w a ­ nie ich w n o w y c h u k ł a d a c h ) ; 5 — „imperializm" boskich postaci i lokalnych hierofanii, które zmierzają do wyrażenia wszystkich znaczeń z w i ą z a n y c h z i n n y m i hierofaniami i postaciami, i p r z e k s z t a ł c a n i a się na drodze totalizacji z n a c z e ń w po­ stacie i h i e r o f a n i ę u n i w e r s a l n e i t p . (że poprzestaniemy na w y m i e n i e n i u t y l k o t y c h k i l k u f e n o m e n ó w o b s e r w o ­ w a n y c h przez Eliade'go). D r u g a z a ś p e r s p e k t y w a ( ż e b y p o z o s t a ć p r z y t y m sa­ m y m u r a n i c z n y m p r z y k ł a d z i e ) p o z w a l a o d n a j d o w a ć sens symboliki niebiańskiej wstępowania, wchodzenia po schodach (w r y t u a ł a c h intronizacyjnych); w m o t y w a c h w ę d r ó w k i m i t y c z n y c h b o h a t e r ó w i ś w i ę t y c h , wznoszenia s i ę , l a t a n i a , „ b y c i a p o r w a n y m do t r z e c i e g o n i e b a " — j a k to o k r e ś l a j ą ś w i a d e c t w a o ś w i ę t y c h i ś w i ę t y m za­ chwyceniu, w technikach ekstatycznych; w symbolicz­ nej c i ą g ł o ś c i p o m i ę d z y ś w i ę t y m i g ó r a m i , mitologiczny­ m i w y o b r a ż e n i a m i góry kosmicznej, drzewa kosmiczne­ go, k o n t y n u a c j i t y c h s a m y c h z n a c z e ń w i d e o g r a m a c h wieży, s c h o d ó w , drabin, symbolice miejsc podniesionych i podniosłych jak np. tron, ołtarz. P e r s p e k t y w a t a k a p o k a z u j e j a k i s y m b o l „(...) p o z w a l a na p r z e j ś c i e , na obieg z jednej p ł a s z c z y z n y do d r u g i e j , z jednego ś w i a t a do d r u g i e g o , s c a l a j ą c w s z y s t k i e te p ł a s z c z y z n y i w s z y s t k i e t e p o z i o m y , ale n i e stapiając i c h w j e d n o " (por. n p . s y m b o l p e r ł y ł ą c z ą c y w s o b i e s y m b o l i z m a q u a t y e z n y i l u n a i i n y — I I . s. 432—3). N a �koniec perspektywa taka u m o ż l i w i a dostrzeżenie kores­ pondencji między np. niezwykle pojemnym kompleksem s y m b o l i k i l u n a r n e j , z w i ą z a n e j z r y t m e m faz k s i ę ż y c a , a tak r ó ż n o r o d n y m i f a k t a m i j a k „.narodziny, stawanie się, ś m i e r ć , z m a r t w y c h w s t a n i e ; w o d y , r o ś l i n y , kobieta, płodność, n i e ś m i e r t e l n o ś ć , c i e m n o ś c i kosmiczne, życie p ł o ­ dowe, egzystencja pozagrobowa z n a s t ę p u j ą c y m po niej odrodzeniem typu lumamego (światło w y ł a n i a j ą c e się z c i e m n o ś c i ) , tkanie, s y m b o l n i c i ż y w o t a , przeznaczenie, c z a s o w o ś ć i t d . " ( I I I , s. 162). P o z w a l a t e ż ś l e d z i ć n a j e j tle u w y r a ź n i a j ą c e się subkompleksy, j a k np. l u n a r n o -rozrodezy, księżyca-wody-kobiety-ziemi, księżyca-deszc z u - p ł o d n o ś c i - k o b i e t y - ś m i e r c i i t p (por. I I , s. 95—207). Obie zaś perspektywy w y z n a c z a j ą drogę, na k t ó r e j Eliade poddaje k r y t y c e szereg p o k u t u j ą c y c h dotychczas w e t n o g r a f i i p o j ę ć d o t y c z ą c y c h z j a w i s k r e l i g i j n y c h , oraz opacznych interpretacji i teorii z n i m i związanycn. P r z y k ł a d e m m o ż e t u b y ć k r y t y k a p o j ę c i a mana — u p a t ­ r y w a n i a w t y m z j a w i s k u w i a r y w moc, siłę o t a c z a j ą c ą przedmioty, osoby, zwierzęta, rośliny — pierwotnej, p r e a n i m i s t y c z n e j fazy r e l i g i i . I d ą c w tej k r y t y c e ś l a d a ­ m i s w y c h p o p r z e d n i k ó w e t n o l o g ó w : HocaTta, H o g b i n a , W i l l i a m s o n a , R a d i n a i i n . , r o z w a ż a j ą c o d p o w i e d n i k i rael a n e z y j i s k i e g o t e r m i n u mana ( o z n a c z a j ą c e g o o w ą m a g i c z ­ n ą moc i siłę) — jak orenda u Irokezów, oki u H u r o n ó w , megebe P i g m e j ó w , w o k a n d o i manitoo Siuksów i Algonkimów, Eliade kwestionuje tezę, iż w terminie mana z n a j d u j e w y r a z w i a r a w b e z o s o b o w ą s i ł ę i m o c r o z p r o s z o n ą w kosmosie, j a k t e ż poddaje w w ą t p l i w o ś ć w o g ó l e w s z e l k i e i n t e r p r e t a c j e s t a w i a j ą c e p r o b l e m oso­ b o w o ś c i tej mocy, d o c i e r a j ą c do i s t o t n y c h i m i m a n e n t n y c h k a t e g o r i i z w i ą z a n y c h z t y m i w i e r z e n i a m i . D a j e o n do zrozumienia j a k w odrzuconych interpretacjach , docho­ d z ą do g ł o s u p r o j e k c j e i k a t e g o r i e n a r z u c o n e p r z e z o b ­ s e r w a t o r ó w i b a d a c z y . Podczas g d y P a u l R a d i n u w a ż a w o d n i e s i e n i u do p o j ę ć wokanda i manitoo, iż najbar­ d z i e j a d e k w a t n y m i t e r m i n a m i , o d d a j ą c y m i i c h sens s ą : „święty", „dziwny", „ważny", „cudowny", „niezwykły", „silny", i że chodzi w nich przede w s z y s t k i m o z w r ó c e ­ nie u w a g i na moc realnego istnienia — Eliade dochodzi do w n i o s k u , i ż p r z e d m i o t y , z w i e r z ę t a , r o ś l i n y , d u s z e l u d z ­ k i e , o s o b y p o s i a d a j ą c e mana — t o p r z e d e w s z y s t k i m p r z e d m i o t y , r o ś l i n y , etc. i s t n i e j ą c e p a r e x e l l e n e e . „ K r ó t ­ k o m ó w i ą c w s z y s t k o co p a r exellenee istnieje, t y m s a m y m p o s i a d a mana; inaczej m ó w i ą c , posiada m a n a to w s z y s t k o , co w y d a j e s i ę c z ł o w i e k o w i s k u t e c z n e , t w ó r ­ cze, d o s k o n a ł e (...). T a k w i ę c p r o b l e m p o s t a w i ć n a l e ż y w k a t e g o r i a c h o n t o l o g i c z n y c h : z j e d n e j s t r o n y t o , co i s t n i e j e , co j e s t r z e c z y w i s t e , z d r u g i e j s t r o n y t o , co n i e istnieje; nie zaś w kategoriach osobowe-bezosobowe, cielesne-bezcielesne, p o j ę c i a te b o w i e m w ś w i a d o m o ś c i ludzi p i e r w o t n y c h nie m a j ą pozycji, j a k ą zyskały w k u l t u r a c h w y ż s z y c h . T o , co j e s t w y p o s a ż o n e w m a n a — istnieje w p ł a s z c z y ź n i e ontologicznej i t y m s a m y m jest skuteczne, p e ł n e , owocne. N i e m o ż n a w i ę c m ó w i ć o «bezosobowosci» mana, pojęcie to b o w i e m w archaicz­ n y m h o r y z o n c i e d u c h o w y m n i e m a s e n s u " ( I I I , s. 172). R e k o n s t r u u j ą c ó w horyzont duchowy człowieka re­ ligijnego (w k u l t u r a c h archaicznych, pierwotnych, ple­ m i e n n y c h ) E l i a d e dociera do szeregu u n i w e r s a l n y c h zja­ w i s k i t o w a r z y s z ą c y c h i m d z i a ł a ń i p o s t a w homo reli­ giosis. T a k i m z j a w i s k i e m j e s t illud tempus, czas ś w i ę t y , m i t y c z n y , czas w z o r c o w y . C z ł o w i e k r e l i g i j n y p r a g n i e ż y ć w owym czasie ( m o c n y m , r z e c z y w i s t y m , r e a k t u a l i z o w a nym, powtarzanym, odtwarzanym w rytuale, obrzędzie, zwyczaju, działaniu technicznym) n a ś l a d u j ą c ó w czas p o c z ą t k u , k i e d y wszystko d z i a ł o się p o r a z p i e r w s z y . M i t , ś w i ę t a historia (odpowiednio do t r a d y c j i z jej: „ T a k r o b i l i nasi ojcowie, dziadowie i pradziadowie...") j e s t o p o w i e ś c i ą o gęsta deorum, jest z b i o r e m preceden­ sowych aktów, historią. działań, wydarzeń. Jest więc wzorcową C z ł o w i e k r e l i g i j n y poprzez o b r z ę d y , r y t u a ł y , obrazy (imago — i m i t a r e = n a ś l a d o w a ć ) o d t w a r z a ó w czas, o w ą ś w i ę t ą r z e c z y w i s t o ś ć , stara się zbliżyć d o ń i odzy­ skać jej doskonałość i pełnię. Widać to zarówno w zwy­ czaju p i e l g r z y m k i na K a l w a r i ę ( k t ó r a , j a k z a u w a ż a Ste­ fan C z a r n o w s k i w s t u d i u m o r e l i g i j n o ś c i l u d o w e j , jest p o w r o t e m do czasu M ę k i P a ń s k i e j , „(...) w ę d r ó w k i Je­ zusa o d W i e c z e r n i k a p o p r z e z G ó r ę O l i w n ą a ż n a G o l ­ gotę") jak i w samych kalwariach odtwarzających wier­ nie scenerię t y c h w y d a r z e ń ( „ J e r o z o l i m a przeniesiona do P o l s k i ! " p o w i e C z a r n o w s k i ) , w B o ż o n a r o d z e n i o w y c h zwyczajach ż ł o b k a , r o z ś c i e l a n i a s ł o m y w izbie, w k ł a d a ­ n i a siana pod obrus w i g i l i j n e g o stołu itp. O w o o d t w a ­ r z a n i e czasu początków szczególnie w y r a ź n i e widać w k u l t u r a c h p l e m i e n n y c h , gdzie z a j ę c i o m t e c h n i c z n y m , r o l ­ n i c z y m , gospodarczym (np. b u d o w a n i u d o m u , k o n s t r u o ­ w a n i u łodzi, uprawie ogrodów) b ą d ź towarzyszy re­ cytacja m i t u kosmogonicznego, b ą d ź t e ż są cne w i e r n y m o d t w o r z e n i e m i p o w t a r z a n i e m c z y n n o ś c i oraz d z i a ł a ń o b ­ j a w i o n y c h przez B o g ó w , h e r o s ó w , o k t ó r y m opowiada mit. S z c z e g ó l n ą r o l ę w r e a k t u a l i z o w a n i u czasu ś w i ę t e g o o d g r y w a j ą m i t y kosmogoniczne z ich zasadniczymi w ą t ­ k a m i p r z e j ś c i a od C h a o s u do K o s m o s u , ' o d b e z ­ ł a d u do u f o r m o w a n i a , od ś m i e r c i do ż y c i a , „ o b r a z y R a ­ j u " , s y m b o l i z m centrum, s y m b o l i k a środka świata (por. S t e f a n C z a r n o w s k i , j e g o p r e k u r s o r s k i e s t u d i a o magdeznoHredigijnym w a r t o ś c i o w a n i u p r z e s t r z e n i ) . Człowiek religijny pragnie żyć w centrum, w sa­ mym środku rzeczywistości par exellenee istniejącej, t a m g d z i e m o ż l i w y j e s t k o n t a k t ze w s z y s t k i m i p o z i o m a ­ m i sacrum, gdzie m o ż l i w e jest p r z e j ś c i e z jednej sfery do d r u g i e j ( n i e b o - z i e m i a - p o d z j e m i e ) . T a k i m i e l e m e n t a m i s y m b o l i z m u c e n t r u m s ą n p . święta góra, góra kosmicz­ na d o t y k a j ą c a s w y m w i e r z c h o ł k i e m n i e b a , p r z e c h o d z ą c a p r z e z n i ą o ś ś w i a t a , drzewo kosmiczne, z n a j d u j ą c e się w o b r a z a c h R a j u d r z e w o ż y c i a , ź r ó d ł o w o d y żywej. Sku­ p i a t e e l e m e n t y w sobie ś w i ą t y n i a ( n p . w a r c h i t e k t u r z e c e r k w i w y s t ę p u j e p o d z i a ł na niebo i ziemię, złączone rajskimi, królewskimi wrotami), która jest Obrazem Ś w i a t a (Imago M u n d i ) , siedziby ludzkie, d o m y zoriento­ wane na ś r o d e k ś w i a t a (ołtarze domowe, miejsca święte) same b ę d ą c e o d w z o r o w a n i e m K o s m o s u (por. s t u d i u m o kosmologicznych aspektach symboliki j u r t y Jerzego S ł a w o m i r a Wasilewskiego), lokalne sanktuaria i miejsca święte dublujące symboliczną strukturę „środka świata" (Eliade zwraca u w a g ę na c h a r a k t e r y s t y c z n y fenomen c z ę s t y c h d u b l e t ó w w k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h — por. s t u d i u m Mariusza Wieczorkowskiego na temat legendy 0 środku świata w Oporowie — w tradycji nisławie Oporowskim). o św. Sta­ T e n kreacjonistyczny pierwiastek, p r z e j ś c i a od C h a ­ osu do K o s m o s u , n a w i ą z a n i e do p r a w z o r c a stworzenia ś w i a t a , p o w r ó t do i l l u d t e m p u s o b s e r w o w a ć możemy w r y t u a ł a c h konsekracyjnych, w obchodach ś w i ą t cyklu d o r o c z n e g o , w p r z e j ś c i u od S t a r e g o do N o w e g o R o k u , od z i m y do w i o s n y ( u t o ż s a m i a n y c h z p r z e j ś c i e m od ś m i e r c i do ż y c i a ) . P r z y k ł a d e m m o g ą t u b y ć , c z ę s t o k r o ć r e a l i ­ z u j ą c e się w s p o s ó b n i e j a w n y , n a w i ą z a n i a do praczasu 1 p r a a k t u stworzenia (np. obrazy stworzenia ś w i a t a , R a ­ j u — w k o l ę d a c h b o ż o n a r o d z e n i o w y c h , światy wyko­ nane z o p ł a t k a i zawieszane u p o w a ł y , sombolika cho­ i n k i czy p a l m y w i e l k a n o c n e j j a k o k r y p t o f a n i i Drzewa Ż y c i a ) , n a w i ą z a n i e do m i t u k o s m o g o n i c z n e g o w naj­ drobniejszych szczegółach o b r z ę d o w o ś c i dorocznej i ro­ dzinnej, w symbolach, emblematach, zwyczajach, w y ­ o b r a ż e n i a c h , wierzeniach, s k ł a d a j ą c y c h się na f o l k l o r — w i e d z ę , czy t e ż l u d o w ą w i z j ę ś w i a t a (szerzej o n a w i ą z a - r •)7 1 �niach do szard Tomiccy, i człowieka, mitu kosmogonicznego Drzewo Warszawa Życia. — por. Ludowa Joanna wizja i Ry­ świata 1975). Inne p r z y k ł a d y to: obrzędowość towarzysząca naro­ d z i n o m dziecka, s t a n o w i ą c a k o m p l e k s h u m i positio (roz­ w i ą z a n i a na ziemi — o b r z ę d napotykany p r a w i e w s z ę ­ d z i e o d A u s t r a l i i p o C h i n y , o d A f r y k i po A m e r y k ę P o ­ ł u d n i o w ą , p o s i a d a j ą c y swe o d p o w i e d n i k i u s t a r o ż y t n y c h G r e k ó w i Rzymian w wyobrażeniach bogini narodzin (Ejletyja, Damia, Aukseja), p r z e d s t a w i a j ą c y c h ją na k l ę c z k a c h , w p o z y c j i k o b i e t y , k t ó r a r o d z i na z i e m i ) , w jeszcze b a r d z i e j p o w s z e c h n y m z w y c z a j u k ł a d z e n i a n o ­ w o r o d k a na z i e m i ę , w k t ó r y m znajduje w y r a z d o ś w i a d ­ czenie i ż : „ m a t k a l u d z k a j e s t t y l k o przedstawicielką W i e l k i e j M a t k i t e l l u r y c z . n e j (...) p o c z ę c i e i r o z w i ą z a n i e to m i k r o k o s m i c z n e wersje wzorcowego a k t u d o p e ł n i o ­ nego przez z i e m i ę : m a t k a l u d z k a n a ś l a d u j e t y l k o i p o ­ wtarza praakt pojawienia się życia w łonie ziemi" ( I I I , s. 151). D o t e j s a m e j s y m b o l i k i — d a j ą c e j w y r a z p r z e ­ konaniu o ciągłości życia i śmierci, ich paradoksalnej j e d n o ś c i , o u z y s k a n i u nowego życia przez ś m i e r ć — n a w i ą z u j e zwyczaj grzebania z m a r ł y c h w pozycji kucz­ nej ( e m b r i o n a l n e j ) ; a t a k ż e o b r z ę d y n o w y c h n a r o d z i n (posiadające moc u z d r a w i a j ą c ą symboliczne pogrzeba­ nie chorych, g r z e s z n i k ó w , a w r y t u a ł a c h inicjacyjnych obejmujących obrzędową śmierć i zmartwychwstanie — p o g r z e b a n i e n e o f i t y w z i e m i , u m i e s z c z e n i e go w d o l e ) gdzie s y m b o l i c z n y pogrzeb ma t ę s a m ą w a r t o ś ć magiczn o ^ r e l i g i j n ą , co z a n u r z e n i e w w o d z i e , chrzest. „ C h r z e s t u z m y s ł a w i a ś m i e r ć i pogrzeb, ż y c i e i z m a r t w y c h w s t a ­ nie. G d y z a n u r z y m y g ł o w ę w wodzie, j a k b y w grobie, s t a r y c z ł o w i e k p o g r ą ż a s i ę i zostaje p o g r z e b a n y ; g d y wychodzi z wody: wraz pojawia się nowy człowiek." i'Jan C h r y z o s t o m ) . W obrzędach związanych z p a l m ą w i e l k a n o c n ą : ob­ c h o d z ą c z n i ą pola, s t a w i a j ą c j ą w rogach p ó l , uderza­ j ą c n i ą z w i e r z ę t a podczas p i e r w s z e g o w i o s e n n e g o w y p ę d u b y d ł a na pastwisko (palmy u ż y w a się w ó w c z a s w y m i e n n i e z c h o i n k ą , z a c h o w a n ą do tego c e l u o d B o ­ żego Narodzenia) — w geście uderzenia p a l m ą ludzi, w z a t y k a n i u " j e j p o d d a c h e m d o r n u czy b u d y n k ó w gos­ p o d a r c z y c h : c z ł o w i e k s t w a r z a n i e j a k o n a n o w o siebie, z w i e r z ę t a , p o l a i t d . czy t e ż p r e c y z y j n i e j m ó w i ą c — o d ­ t w a r z a na n o w o ś w i a t . Podobnie s y m b o l i z m „ s t w o r z e n i a ś w i a t a " odnajdu­ j e m y w zwyczajach o b d a r o w y w a n i a dzieci i z m a r ł y c h podczas N i e d z i e l i Przewodniej — jajkami, pisankami (z j a j k a w y p r o w a d z a ł y p o c z ą t e k ś w i a t a kosmogoniczne mity Egiptu, Fenicji, Chaldei, starożytnych Indii, Poli­ nezji i Malanezji, w Oceanii np. panuje przekonanie, że c z ł o w i e k rodzi się z jajka). Kosmogonii odpowiada w ó w c z a s antropogonia, stworzenie człowieka naśladuje i powtarza stworzenie Kosmosu. Zna „jajo w s z e c h ś w i a t a " t a k ż e i mitologia grecka — pelazgijski i h o m e r y c k i m i l o stworzeniu świata. W misteriach orfickich barwione do p o ł o w y n a c z a r n o j a j o s y m b o l i z o w a ł o n o c i d z i e ń , ś m i e r ć i ż y c i e . J a j k a u w a ż a n o t e ż za u l u b i o n ą p o t r a w ę z m a r ł y c h , o c z y m ś w i a d c z ą m a l o w i d ł a nagrobne i zna­ leziska skorupek, ś w i a d c z ą c y c h o z w y c z a j u składania w s t a r o ż y t n o ś c i j a j e k do g r o b u . S p l o t t y c h k r e a c j o n i ­ s t y c z n y c h z n a k ó w m o ż e m y z n a l e ź ć w z w y c z a j u zano­ szenia p i s a n e k na m o g i ł y , w z a w i e s z a n i u i c h s k o r u p e k na drzewkach „ m a i k a c h " , w geście p r z e ż e g n a n i a się znakiem krzyża, w modlitwach rozpoczynających i k o ń ­ c z ą c y c h d z i e ń , m o d l i t e w k a c h do ś w i ę t y c h i f o r m u ł a c h t o w a r z y s z ą c y c h zabiegom magiczno-medycznym, w k t ó ­ r y c h p r z y w o ł u j e się obrazy Raju, Golgoty, M ę k i P a ń ­ skiej (por. t e k s t y m o d l i t e w e k z e b r a n y c h przez Fran­ c i s z k a K o t u l ę w k s i ą ż c e p t . Znaki przaszłości). Wszyst­ 58 k i e obrazy w p r o w a d z a j ą c z ł o w i e k a w s y m b o l i c z n e uczes­ tnictwo w odrodzeniu i odnowieniu Kosmosu. Pierwiastek kreacjonistyczny m o ż e m y t a k ż e obser­ w o w a ć w s a m e j s t r u k t u r z e czasu ś w i ą t e c z n e g o — w za­ w i e s z e n i u n a co d z i e ń o b o w i ą z u j ą c y c h n o r m ( r y t u a l n e rozpasanie, orgie), w o d w r ó c e n i u r ó l z w i ą z a n y c h z po­ d z i a ł e m n a p ł c i , w o b r z ę d o w e j z a m i a n i e szat, w s y m b o ­ l i c z n y m p o w r o c i e do czasu C h a o s u , p i e r w o t n e g o n i e ukształtowania poprzedzającego akt stworzenia, czasu, który charakteryzuje się, podobnie jak czas e s c h a ­ tologiczny („pagórki b ę d ą z r ó w n a n e a doliny wypeł­ nione", „lew będzie obok jagnięcia", „dziecko obok żmiji"), podobnie j a k Bóg w „definicji" Mikołaja z K u zy — „ T a j e m n i c a p e ł n i " , p o g o d z e n i e m s p r z e c z n o ś c i , j e d ­ nością p r z e c i w i e ń s t w , coincidentia oppositorum. T o co u E l i a d e ' g o ( o b o k u j a w n i e n i a k o s m o - t e o l o gicznych f u n k c j i symbolu, w świetle k t ó r y c h t r a c ą racje b y t u takie p o j ę c i a j a k np. k u l t roślin czy k u l t zmar­ ł y c h ) s t a n o w i m o r f o l o g i ę sacrum, fenomenologię świę­ t o ś c i , to u G e r a r d u s a v a n d e r L e e u w ' a (1890 — —1950), h o l e n d e r s k i e g o t e o l o g a , p a s t o r a , r e l i g i o z n a w c y , muzykologa i egiptologa, autora Phdnomennologie der Religion, 1956 ( t ł u m . p o l . Fenomenologia Religii, War­ s z a w a 1978 ( I V ) i w i e l u i n n y c h p r a c — jest fenome­ n o l o g i ą m o c y . „ C z ł o w i e k r e l i g i j n y — pisze L e e u w — p r a g n i e ż y c i a bogatszego, g ł ę b s z e g o i szerszego, p r a g n i e mocy. I n n y m i s ł o w y człowiek szuka w swym życiu c z e g o ś , co go p r z e w y ż s z a , p r a g n ą c s i ę t y m p o s ł u ż y ć , a l b o s i ę do tego m o d l i ć . C z ł o w i e k , k t ó r y n i e p r z y j m u j e ż y ­ cia po p r o s t u , lecz c z e g o ś o d e ń chce ( m o c y ) , s t a r a s i ę z n a l e ź ć w ż y c i u sens. P o r z ą d k u j e ż y c i e w j a k ą ś s e n s o w ­ ną całość (znaczeniową): w ten sposób powstaje kul­ tura. Na p s t r o k a c i z n ę danych zarzuca r e g u l a r n i e sple­ cioną sieć; w t e d y p o j a w i a j ą się r ó ż n e postacie: d z i e ł o sztuki, obyczaj, gospodarka. Z kamienia człowiek czyni sobie o b r a z , z p o p ę d u n a k a z , z p u s t k o w i a — u p r a w n e pole. W ten s p o s ó b rozwija moc. A l e nie poprzestaje na t y m , s z u k a d a l e j coraz g ł ę b s z e g o i szerszego s e n s u " (TV, s. 720). 4 T a k j a k w p r z y p a d k u Eliade'go, z a s y g n a l i z o w a l i ś m y t y l k o n i e k t ó r e w ą t k i z jego s t u d i ó w , t a k i w p r z y p a d k u a u t o r a Fenomenologii religii o g r a n i c z y m y się t y l k o do w y p o w i e d z i określających p o s t ę p o w a n i e fenomenologicz­ ne. W w y p o w i e d z i a c h t y c h m a m y do c z y n i e n i a z b a r ­ dziej — a n i ż e l i u Eliade'go — ś w i a d o m y m w y a r t y k u c w a n i e m zasad i e t a p ó w m e t o d y f e n o m e n o l o g i c z n e j . ? F e n o m e n o l o g i a r e l i g i i , j a k k o l w i e k u p r a w i a n a i przez t e o l o g ó w , czy t e ż u j a w n i a j ą c a k o s m o - t e o l o g i c z n e f u n k c j e symboli, różni się od teologii: „Teologia m ó w i o Bogu. W f e n o m e n o l o g i i B ó g n i e jest a n i p o d m i o t e m , a n i p r z e d ­ miotem, albowiem m u s i a ł b y być fenomenem, t j . m u s i a ł ­ by u k a z y w a ć się. Bóg zaś nie ukazuje się, t j . nie u k a ­ z u j e s i ę w t a k i s p o s ó b , ż e b y ś m y m o g l i go r o z u m i e ć i m ó w i ć o n i m . K i e d y się ukazuje, r o b i to w z u p e ł n i e i n n y s p o s ó b , t a k i , k t ó r y n i e p o c i ą g a za s o b ą z r o z u m i a ­ ł e j m o w y , lecz z w i a s t o w a n i e " ( I V , s. 728). F e n o m e n o ­ logia n a t o m i a s t jest ś w i a d e c t w e m , j a k i e s k ł a d a badacz z tego, co z o s t a ł o m u u k a z a n e , co z r o z u m i a ł p r z y g l ą ­ d a j ą c się ludziom, zdarzeniom, f a k t o m ( r e l i g i j n y m , k u l ­ t u r o w y m ) . W teologii m ó w i ą c e j o Bogu, o g a r n i a j ą c e j kie­ r u n e k p i o n o w y ( d r o g ę o d B o g a do c z ł o w i e k a ) i p o z i o m v ( d r o g ę c z ł o w i e k a do B o g a ) , t r e ś c i ą z w i a s t o w a n i a o B o g u jest j e g o ukrycie i objawienie. Fenomenologia natomiast zajmuje się t y l k o k i e r u n k i e m poziomym. „Jej domem — n a w e t j e ś l i o p i e r a s i ę o n a n a m i ł o ś c i do z a ś w i a t ó w — j e s t z i e m i a " ( I V , s. 728). T r e ś c i ą , ś w i a d e c t w e m f e n o ­ m e n o l o g i i j e s t w i ę c t o , co dane i interpretacja. Fenomenologia, j a k k o l w i e k m ó w i ą c a o przeżyciach, n i e jest p s y c h o l o g i ą . N i e i n t e r e s u j ą jej subiektywne stany, odczucia, doznania, ale z o b i e k t y w i z o w a n e , u d o - �kumentowane, przeżycia, np. nia w (częstokroć takim „przeżycie nie rozumieniu drzewa, jako wyrażone jakie epifanii bezpośrednio) zawiera życia, w sobie odradza­ się, miodości, n i e ś m i e r t e l n o ś c i " itp. Aczkolwiek z u p e ł n i e r ó ż n a od s t r u k t u r a l i z m u , bo uznająca ciągłość pomiędzy przeżyciem a rzeczywistoś­ cią, r e k o n s t r u u j ą c a przeżycie jako organiczną całość, d a j ą c ą s i ę r o z u m i e ć n a p o d s t a w i e j e j c z ę ś c i (por. r e ­ konstrukcje przeżycia numinotycznego u Rudolfa Otta), fenomenologia ma z n i m wiele w s p ó l n y c h elementów. C ó ż b o w i e m oznacza ta r e k o n s t r u k c j a ? — „ M o ż n a j ą opisać j a k o wprowadzenie pewnego p l a n u w chaotycz­ n ą g m a t w a n i n ę w ą t k ó w t z w . r z e c z y w i s t o ś c i . Plam t e n n a z y w a s i ę s t r u k t u r ą . S t r u k t u r a to z w i ą z e k , k t ó r y n i e jest ani j e d y n i e p r z e ż y w a n y , a n i t e ż j e d y n i e w y a b s t r a ­ h o w a n y l o g i c z n i e czy k a u z a l n i e , lecz — r o z u m i a n y . S t a ­ n o w i ona o r g a n i c z n ą c a ł o ś ć , k t ó r e j n i e m o ż n a r o z ł o ż y ć na części, ale k t ó r ą n a l e ż y r o z u m i e ć na podstawie jej części; s t a n o w i t k a n i n ę , k t ó r e j nie uda się u t k a ć przez d o d a w a n i e p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w czy c l e d u k o w a n i e j e d n e g o e l e m e n t u z i n n e g o , ale k t ó r ą z n ó w da s i ę r o ­ z u m i e ć j a k o c a ł o ś ć . I n n y m i s ł o w y s t r u k t u r a jest w p r a w ­ dzie p r z e ż y w a n a , ale nie b e z p o ś r e d n i o ; jest k o n s t r u o w a ­ na, ale n i e w s p o s ó b l o g i c z n o - p r z y c z y n o w o - a b s t r a k c y j ny. S t r u k t u r a jest sensownie u c z ł o m o w a n ą r z e c z y w i s t o ś ­ c i ą . Sens z a ś n a l e ż y c z ę ś c i o w o do s a m e j r z e c z y w i s t o ś c i a c z ę ś c i o w o do k o g o ś , k t o s t a r a s i ę j ą z r o z u m i e ć . Sens jest zawsze z a r ó w n o z r o z u m i a ł o ś c i ą , j a k r o z u m i e n i e m , i to w n i e p o d z i e l n y m , p r z e ż y w a n y m z w i ą z k u . N i g d y nie da s i ę p o w i e d z i e ć z c a ł ą p e w n o ś c i ą , co j e s t m o i m r o z u ­ m i e n i e m , a co z r o z u m i a ł o ś c i ą tego, co r o z u m i a n e . T o m a m y na m y ś l i , k i e d y m ó w i m y , że o d s ł a n i a się p r z e d nami zrozumiałość jakiegoś związku, jakiegoś człowie­ k a czy t e ż j a k i e g o ś w y d a r z e n i a " ( I V , s. 713). Sens n i e jest t u w i ę c w y n i k i e m matematycznych (logicznych) m o ż l i w o ś c i k o m b i n a c j i z n a c z e ń — „... w y k l u c z a s i ę t u wszelkiego r o d z a j u przemoc wobec rzeczy, e m p i r y c z n ą , l o g i c z n ą czy m e t a f i z y c z n ą " ( I V , s. 719). N a w i ą z a n i e do t r a d y c j i n a u k h u m a n i s t y c z n y c h , o p i e ­ r a j ą c y c h się na r o z u m i e n i u ( D i l t h e y ) , ta g ł ę b o k a d i a l e k t y c z n o ś ć — „ C a ł a istota f e n o m e n u dana jest w t y m , że j a w i się » k o m u ś « . K i e d y ó w »ktoś« zaczyna m ó w i ć 0 t y m , co s i ę j a w i , w ó w c z a s m a m y do c z y n i e n i a z f e ­ n o m e n o l o g i ą " ( I V , s. 712) — p o z w a l a p o r ó w n a ć c h a r a k t e r p o s t ę p o w a n i a f e n o m e n o l o g i c z n e g o do r o z m o w y , j a k ą p r o ­ w a d z i badacz z r z e c z y w i s t o ś c i ą ( d o k u m e n t a m i , w y p o w i e ­ d z i a m i , f a k t a m i , o d n o s z ą c y m i s i ę c z ę s t o k r o ć do d a l e k i e j p r z e s z ł o ś c i , w t y m sensie do z a - ś w i a t ó w ) i p r z y z n a ć , ż e : „ F e n o m e n o l o g i a n i e j e s t w y s p e k u l o w a n ą m e t o d ą , lecz p r a w d z i w i e l u d z k ą d z i a ł a l n o ś c i ą ż y c i o w ą , k t ó r a polega na t y m , że n i e g u b i m y się a n i w rzeczach, a n i w na­ s z y m ego, n i e u n o s i m y s i ę , j a k B ó g , n a d r z e c z a m i a n i n i e p o r u s z a m y s i ę w ś r ó d n i c h j a k z w i e r z ę t a , lecz c z y ­ n i m y c o ś , co n i e j e s t d a n e a n i z w i e r z ę c i u , a n i B o g u : s t o i m y r o z u m i e j ą c o n a u b o c z u i o g l ą d a m y t o , co s i ę n a m u k a z u j e " ( I V , s. 717). „ K a ż d e p o s z c z e g ó l n e p r z e ­ ż y c i e j e s t j u ż z w i ą z k i e m , ( o d n o s i s i ę to z a r ó w n o do p r o c e s u b a d a w c z e g o , d o r o z u m i e n i a , i do p r z e ż y c i a j a k o p r z e d m i o t u r e k o n s t r u k c j i — p r z y p . Z . В . ) . T o co s i ę ukazuje, ukazuje s i ę w obrazie. M a p l a n y (tła) dalsze 1 p l a n y boczne; wobec i n n y c h u k a z u j ą c y c h się jestestw (Wesenheiten) pozostaje w s t o s u n k u p o d o b i e ń s t w a lub k o n t r a s t u , l u b t e ż w stu i n n y c h relacjach, t a k i c h j a k : uwarunkowanie, położenie peryferyjne lub centralne, k o n k u r e n c j a , dystans i t p . Relacje te są zawsze r e l a c j a m i postrzegalnyrni, stosunkami r o z u m i a n y m i . Nie są to n i g ­ dy relacje faktyczne, stosunki przyczynowe. Naturalnie, n i e w y k l u c z a j ą t y c h o s t a t n i c h , ale n i c o n i c h n i e m ó w i ą . M a j ą znaczenie w y ł ą c z n i e w z r o z u m i a ł y m z w i ą z k u . Tego r o d z a j u z w i ą z e k — n i e z a l e ż n i e od t e g o , czy d o t y c z y jakiegoś człowieka, nazywamy (Por. typem typologię sytuacji lub religii historycznej typem przeprowadzoną wśród znanych s y s t e m ó w religijnych, su i u c i e c z k i , r e l i g i a pokoju, religia i współczucia, w a l k i , religia nieskończoności religia czy idealnym" i religii (IV, przez пр.: religia s. Leeuwa, dystan­ : spokoju, relig a ascezy, religia — 714). nie­ nicości miłości). N a f e n o m e n o l o g i ę , „ k t ó r a j e s t m ó w i e n i e m o t y m , co się n a m p o j a w i ł o , s k ł a d a j ą się n a s t ę p u j ą c e stadia: a — N a z y w a n i e — „ t e m u co s t a ł o s i ę w i d z i a l n e n a d a j e m y n a z w ę . (...) N a d a j ą c n a z w y r o z d z i e l a m y f e n o ­ m e n y i ł ą c z y m y j e ze s o b ą , t j . i n n y m i s ł o w y k l a s y f i k u ­ j e m y je. C o ś do czegoś w ł ą c z a m y albo z czegoś e l i m i n u ­ j e m y . T o n a z y w a m y « o f i a r ą » , to z n ó w « o c z y s z c z e n i e m • > " ( I V , s. 715) . . . „ s y m b o l i z m e m c e n t r u m " , „ h i e r o f a n i ą " , „ h u m i positio", „ m y s t e r i u m t r e m e n d u m " i t p . b — W ł ą c z e n i e fenomenu we w ł a s n e ży­ cie — jeżeli b a r b a r z y ń c a opowiada p r o f e s o r o w i , że ongiś i s t n i a ł j e d y n i e w i e l k i pierzasty w ą ż , to ten uczo­ n y m ą ż n i e m ó g ł b y w o g ó l e u z n a ć s i ę za z n a w c ę w t e j materii, g d y b y nie poczuł się w e w n ę t r z n i e w s t r z ą ś n i ę t y i przynajmniej w pewnej mierze nie zechciał z a p r a g n ą ć , ażeby ó w barbarzyńca miał słuszność. Tylko stałe i usil­ ne ć w i c z e n i e w u m i e j ę t n o ś c i w z y w a n i a s i ę , t y l k o n i e ­ ustanne uczenie się r ó ż n y c h r ó l pozwala fenomenolo­ g o m w y j a ś n i a ć t o , co s i ę u k a z u j e " ( I V , s. 716); с — P o w s t r z y m a n i e s i ę od s ą d ó w (epo­ chs) — f e n o m e n o l o g i a m ó w i ą c п р . o s y m b o l i c e w ó d , z a ­ dowala się tu stwierdzeniem zawartej w niej concidentia oppositorum (woda, jako nośnik życia, odrodzenia, i w o d a , j a k o n o ś n i k ś m i e r c i , chaosu) — u c h y l a j ą c w s z e l ­ k i e s ą d y , d o t y c z ą c e tego, czy t a k i c h a r a k t e r s y m b o l i z ­ m u w ó d w y n i k a z e m p i r y c z n y c h , m e t a f i z y c z n y c h , czy t e ż logicznych (myślenie binarne) właściwości wody; d — V / у j a ś n i e n i e — „... t o , co n a l e ż y do siebie, p o w i n n o z o s t a ć z ł ą c z o n e , t o , co r ó ż n e , p o w i n n o z o s t a ć o d siebie o d d z i e l o n e . N i e w t e n j e d n a k s p o s ó b , b y z w i ą z ­ ki przyczynowe d e t e r m i n o w a ł y wyjaśnienie, jak np. A w y n i k a z В , С z n ó w ma t a k ą genezę, k t ó r a zbliża je do D — lecz j e d y n i e i w y ł ą c z n i e w t e n s p o s ó b , ż e u z y s ­ k u j ą f o r m ę z r o z u m i a ł y c h z w i ą z k ó w , j a k to n p . c z y n i p e j ­ zażysta łącząc lub oddzielając poszczególne «fragmenty». W s p ó ł i s t n i e n i e nie p o w i n n o s t a w a ć się istnieniem o d r ę b ­ n y m , lecz z r o z u m i a ł ą ł ą c z n o ś c i ą . I n n y m i s ł o w y s z u k a m y z w i ą z k u o charakterze t y p u idealnego. N a s t ę p n i e sta­ r a m y się z w i ą z e k ten p r z y p o r z ą d k o w a ć w i ę k s z e j c a ł o ś ­ ci z n a c z e n i o w e j i t d . ( I V , s. 717); e - - W s z y s t k i e te a k t y r a z e m i j e d n o c z e ś n i e s t a n o ­ wią w ł a ś c i w e rozumienie. Doświadczenia fenomenologii r e l i g i i , k t ó r a j e s t n i e h i s t o r i ą , lecz r o z u m i e n i e m f a k t ó w religijnych, w y m a g a j ą c y m nieustannej k o r e k t u r y i w s p ó ł ­ d z i a ł a n i a ze s t r o n y h i s t o r i i , f i l o l o g i i , a r c h e o l o g i i i i n ­ n y c h nauk szczegółowych, nie t y l k o w y d a j ą się nieod­ zowne w badaniu i rekonstruowaniu k u l t u r y duchowej, a l e m o g ą w n i e ś ć w i e l e c e n n y c h i n s p i r a c j i do b a d a ń n a d k u l t u r ą w ogóle. W y s t a r c z y b o w i e m z a u w a ż y ć , iż po­ między faktami religijnymi a faktami kulturowymi w y ­ s t ę p u j e istotne p o d o b i e ń s t w o . Wystarczy d o k o n a ć m a ł e g o p r z e s u n i ę c i a , k t ó r e zawiera się j u ż w pojęciu „rzeczy ś w i ę t y c h " (a w i ę c o d z n a c z a j ą c y c h s i ę s z c z e g ó l n ą w a r t o ś ­ c i ą , w a g ą i z n a c z e n i e m , j a k i e s i ę do n i c h p r z y w i ą z u j e ) by z n a l e ź ć się na g r u n c i e f e n o m e n o l o g i i k u l t u r y , zaj­ m u j ą c e j się t a k i m i faktami, k t ó r e w danej społeczności, k u l t u r z e , w y r ó ż n i a j ą s i ę od p o z o s t a ł y c h r z e c z y s w ą n a d w a r t o ś c i o w o ś c i ą . „ B a d a j ą c ż y c i e i w s p ó ł ż y c i e ludzi obec­ n i e l u b w p r z e s z ł o ś c i — pisze f e n o m e n o l o g Jacques D . J. W a a r d e n b u r g — w ś r ó d d a n y c h f a k t ó w możemy zawsze r o z r ó ż n i ć k i l k a t a k i c h , k t ó r e w t y m ż y c i u czy w s p ó ł ż y c i u m i a ł y l u b m a j ą dla zainteresowanego znacze- " 59 �nie s z c z e g ó l n e , w i ę k s z e n i ż w y d a r z e n i a codzienne. T a k i e w y r ó ż n i o n e f a k t y z a j m u j ą specjalne miejsce w naszym ż y c i u . D o t y c h f a k t ó w r ó ż n i ą c y c h s i ę od p o z o s t a ł y c h w y ­ d a r z e ń naszego ż y c i a s w ą n a d w a r t o ś c i ą ( M e h r w e r t ) n a ­ l e ż ą z a r ó w n o sposoby z a c h o w a n i a , w y o b r a ż e n i a , o p o w i e ś ­ ci i t d . , j a k i o k r e ś l o n e k o n k r e t n e r z e c z y , z w i e r z ę t a i l u ­ dzie. P r z y t y m aspekt z n a c z e n i o w y zazwyczaj d o m i n u j e n a d a s p e k t e m f a k t y c z n y m , t a k , ż e w y r ó ż n i o n e w t e n spo­ s ó b f a k t y ż y c i a d a n e j j e d n o s t k i czy s p o ł e c z n o ś c i n i e t y l ­ k o s p e ł n i a j ą f u n k c j ę w y z n a c z o n ą p r z e z samo t w o r z y w o lecz -'urazem t a k ż e s t a n o w i ą t o , co z w y k l e n a z y w a m y systemem symboli. K r ó t k o m ó w i ą c , s p e ł n i a j ą one f u n k ­ cję s y m b o l i c z n ą P o d o b n i e j a k z c h w i l ą p r z y b y c i a do obcego k r a j u , k t ó r y c h c i e l i b y ś m y p o z n a ć , b ę d z i e m y s z u ­ k a ć t y c h rzeczy, k t ó r e e w i d e n t n i e i n t e r e s u j ą d a n y c h l u ­ d z i , t a k t e ż b a d a j ą c i n n ą n i ż nasza k u l t u r ę — z w ł a s z c z a w t e d y g d y c h o d z i o p r o b l e m r e l i g i i — s z u k a m y tego, co m a t a m w i ę k s z ą w a r t o ś ć d l a z a i n t e r e s o w a n e g o . W y ­ k r y c i e tego r o d z a j u z n a c z ą c y c h f a k t ó w d o k o n u j e s i ę c z ę ś c i o w o n a p o d s t a w i e tego, co b a d a c z o w i r z u c a s i ę bez­ p o ś r e d n i o w o c z y ze w z g l ę d u n a z g o d n o ś ć l u b k o n t r a s t z j e g o w ł a s n ą k u l t u r ą i co u ś w i a d a m i a a n sobie w n o w y i szczególny sposób, częściowo zaś dzięki jego w y s i ł k o w i , by p o j ą ć w e w n ę t r z n ą s t r u k t u r ę o d n o ś n e j k u l t u r y i r e l i ­ g i i oraz z r o z u m i e ć z w i ą z k i w danej c a ł o ś c i . W odniesieaiu dc pierwszego p r z y p a d k u i n t e r e s u j ą c e m o ż e b y ć stwierdzenie, że zgodność i kontrast odnoszą się nie t y l ­ k o do z e w n ę t r z n y c h , o d i z o l o w a n y c h f a k t ó w z ż y c i a b a ­ dacza i b a d a n e j k u l t u r y , lecz t a k ż e do g ł ę b s z y c h w a r s t w , jak n p . w z a j e m n y u k ł a d t y c h z n a c z ą c y c h f a k t ó w w o d ­ n o ś n e j k u l t u r z e " . F e n o m e n o l o g i a „ i d ą c po t e j d r o d z e , m u s i p o k o n a ć w i e l e p r z e s z k ó d . N i e d a n y j e j jest o g l ą d ^ t w a r z ą w t w a r z » . A l e i za p o m o c ą z w i e r c i a d ł a m o ż n a w i e l e z o b a c z y ć . A o t y m , co s i ę w i d z i , m o ż n a m ó w i ć " . ( I V , s. 719). 5 K a g r u n c i e e t n o g r a f i i p o l s k i e j m o ż e m y z n a l e ź ć sze­ reg prac, k t ó r e a c z k o l w i e k nie i d e n t y f i k u j ą się z t r a d y ­ c j ą f e n o m e n o l o g i c z n ą , t o j e d n a k w p r ó b i e d o c i e r a n i a do t y c h znacznych f a k t ó w , w e w n ę t r z n y c h k a t e g o r i i s k ł a d a ­ j ą c y c h się na r z e c z y w i s t o ś ć badanej k u l t u r y , realizują s t a w i a n e sobie przez f e n o m e n o l o g i ę cele ( p o r . n p . J a c k a O l ę d z k i e g o Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, W r o c ł a w , 1971). N a t o m i a s t ś w i a d o m ą r e p r e z e n t a n t k ą p o ­ d e j ś c i a f e n o m e n o l o g i c z n e g o b y ł a C e z a r i a B a u d o u i n do 1 Das Heilige ligiosen (Świętość und das Profane. Mom Wesen des rei świeckość. O ilocie religii) 1957. 2 West-Ostliche Mystik. Vergleich und Unterscheidung zur Wesensdeutung (Zachodnio-wschodnia mistyka. Porównanie i rozróżnienie dla interpretacji istoty) 1926; Die Gnadenreligion Indiens und das Christentum (Indyj­ ska r e l i g i a ł a s k i a c h r z e ś c i j a ń s t w o ) 1930. 3 M . B a c h t i n , Uwagi do metodologii badań literac­ T ł u m . p o l . w : „ L i t e r a t u r a " 1976, n r 22 ( 3 . V I ) , s. 5. 4 Aegyptiscłie staroegip- kich, M . i n . : Goodsvorstellingen in de oud — pyramideteksten 1916 (Wyobrażenia bogów w 1 Courtenay E h r e n k r e u t z J ę d r z e j e w i c z o w a (1886—1967), a u t o r k a t a k i c h prac j a k : Siady walk Rosjan z Mordwinami w rosyjskiej literaturze lu­ dowej, 1916; Echa stosunków polsko-rosyjskich w bylinach, 1918; Obrzędy weselne ludu polskiego jako forma dramatyczna, 1927; Ze studiów nad obrzęda­ mi weselnymi ludu p o l s k i e g o , 1929; Zwyczaje wio­ senne ludu polskiego, 1927; Kwiatki św. Jerzego, 1927; Kalendarz świętojerski, 1959—1960; Legenda o Kra­ kusie Mistrza Wincentego i pogromcy smoka, św. Jerzy w legendzie aurea J. de Voraigne; Onomastyka najstar­ szych roczników świętojerskich, 1954—55; k t ó r a w s w y m s t u d i u m o p a t r o n c e m u z y k i , ś w . C e c y l i i (Sw. Cecylia, „ L u d " , 1922) p r z e d s t a w i a z n a n y ze w s p ó ł c z e s n e j t r a d y c j i ludowej „apokryficzny" typ św. Cecylii, jako ślepej, kor­ nej, cichej d z i e w i c y na tle u d o k u m e n t o w a n e j w z a b y t ­ k a c h k u l t u r y rzymskiej i w tradycjii hagiograf icznej, „li­ turgicznej" wersji, ukazującej t ę s a m ą postać, jako bo­ gatą, dostojną, d u m n ą przedstawicielkę rodu Ceceljuszów M e t e l l i . D z i ę k i t a k i e m u z e s t a w i e n i u d o c h o d z i a u t o r k a do w y d o b y c i a i s t o t n y c h cech c h a r a k t e r y z u j ą c y c h tradycję ludową, takich jak udramatyzowame, przerysowanie po­ s t a c i (poprzez p r z y p i s a n i e j e j ś l e p o t y , p o d k r e ś l e n i e u ł o m ­ ności, upośledzenia) o d s ł a n i a j ą c t y m s a m y m zakorzenienie takiego w i z e r u n k u w tradycyjnej ludowej w i z j i ś w i ę ­ tości, kojarzącej częstokroć p r z y n a l e ż n ą świętości nie­ z w y k ł o ś ć z u ł o m n o ś c i ą (kalecy, nawiedzeni, „ j u r o d i w i " , m u z y k u j ą c y ślepcy, żebracy etc). Odtwarzając p r a w d o p o d o b n ą drogę przejścia od mo­ t y w u „ b o g a c t w a " z a w a r t e g o w i m i e n i u gens C e c y l i a do m o t y w u „ ś l e p o t y " , d o c i e r a j ą c do s p e c y f i c z n e g o z j a w i s ­ ka, j a k i m jest t w ó r c z a l u d o w a e t y m o l o g i a , w o p a r c i u o m a t e r i a ł historyczny i filologiczny, rekonstruuje p e ł n y o b r a z t r a d y c j i , z w i ą z a n e j ze ś w i ę t ą C e c y l i ą . P r z y c z y m h i s t o r i a , k t ó r a s t a n o w i p o d s t a w ę do t e j r e k o n s t r u k c j i n i e jest t r a k t o w a n a j a k o e m p i r y c z n e n a s t ę p s t w o f a k t ó w , a l e j a k o s t o p n i o w e k s z t a ł t o w a n i e s i ę sensu. D l a B a u d o u i n de Couitenay, dla której tak j a k dla innych fenomenonog ó w , p r z e d m i o t n a u k i jest do p e w n e g o s t o p n i a „ w y t w o ­ rem czynności naukowych", „każdy w y t w ó r kultury, któ­ r y n a l e ż y do z a k r e s u b a d a ń e t n o l o g i c z n y c h j e s t t y l k o ostatnim ogniwem poprzedzającego, go s z e r e g u form p r z e k a z y w a n y c h przez t r a d y c j ę , o s t a t n i m w y k ł a d n i k i e m tej t r a d y c j i " . ( Z . B . ) skich tekstach Piramid); Egyptische Eschatologie 1919 ( E s c h a t o l o g i a E g i p s k a ) ; B a c h ' s Mattheuspassion 1937 (Pa­ sja według św. Mateusza. Bacha); In dem Himmel ist. ein Tanz... Uber religiose B e d e u t u n p des T a n z e s u n d des Festzuges 1937^ (W niebie jest taniec... O religijnym zna­ czeniu tańca i odświętnego pochodu. T ł u m . pol. w . : „Li­ t e r a t u r a n a ś w i e c i e " , 1978, n r 5); Sacred und Profane Beauty: The Holy in Art, 1963 (Święte i świeckie Pie'.ino: Święte w sztuce). J a c q u e s D . J. W a a r d e n b u r g , W sprawie fenome­ nologii religii. Uwagi zasadnicze [ w : ] „ E u h e m e r , Prze­ g l ą d R e l i g i o z n a w c z y " , 1974 n r 3, s. 73, 74. 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83a1fb22539bafb705338924e38b43db.pdf 9bccaeeb94042111bd7d584c5fcfd1e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2941 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2745 Title A name given to the resource Wyobrażenia twarzy Chrystusa w ikonie karpackiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.16-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Klekot WYOBRAŻENIE T W A R Z Y CHRYSTUSA W IKONIE KARPACKIEJ* W malarstwie sakralnym Kościoła W s c h o d n i e g o i k o n y z tere­ budzić zastrzeżenia c o d o zasięgu o d p o w i a d a j ą c e g o nazwie nów Podkarpacia, Karpat i Podola t w o r z ą g r u p ę , której o d r ę b n y obszaru, jeśli jednak p r z y m i o t n i k „ k a r p a c k i " rozumieć nie t y l k o charakter dostrzeżono j u ż w p o c z ą t k a c h b a d a ń n a d sztuką t e g o j a k o o d n o s z ą c y się d o t e r e n ó w g ó r s k i c h lecz d o w s z y s t k i c h ziem regionu. Pierwszy zainteresował się nimi w r o k u 1 8 8 5 M a r i a n w c h o d z ą c y c h geograficznie w skład ł a ń c u c h a , okaże się, iż j e g o Sokołowski; w e d ł u g n i e g o i k o n y z ó w c z e s n e j Galicji p o w s t a ł y na użycie jest u p r a w n i o n e w o b e c większości t e r e n ó w , na których styku sztuki bizantyjskiej z z a c h o d n i o e u r o p e j s k ą i w t y m w i d z i a ł w y s t ę p u j e t e n rodzaj z a b y t k ó w . O d r ę b n ą krainą geograficzną jest przyczynę ich o d m i e n n o ś c i . Podole, skąd p o c h o d z i reszta o m a w i a n y c h i k o n . Decydując się na Stanowisko S o k o ł o w s k i e g o s k r y t y k o w a ł n e g u j ą c y m i e j s c o w y t e r m i n o l o g i ę p o c h o d z ą c ą o d n a z w krain g e o g r a f i c z n y c h , których charakter t e g o malarstwa W ł a d y s ł a w Ł o z i ń s k i , który w z d o b i ą ­ zasięg pozostał n i e z m i e n i o n y w trakcie istnienia malarstwa iko­ cych podkarpackie c e r k w i e i k o n a c h u p a t r y w a ł i m p o r t z Grecji l u b n o w e g o , należałoby s t o s o w a ć określenie „ i k o n a k a r p a c k o - p o - Małorusi a w najlepszym w y p a d k u dzieła p r z y b y ł y c h s t a m t ą d d o l s k a " j a k o w pełni o d p o w i a d a j ą c e o p i s y w a n e j sytuacji. Ponie­ artystów [ Ł o z i ń s k i , 1 8 8 7 ] . Istnienie m i e j s c o w e g o stylu t w ó r c z o ­ w a ż j e d n a k t e r m i n „ i k o n a k a r p a c k a " ma p e w n ą tradycję w litera­ ści artystycznej u d o w a d n i a ł J o s i p Pełeński określając j e g o t w ó r ­ turze p r z e d m i o t u [ K ł o s i ń s k a , 1 9 6 8 , 1 9 7 3 ; B i a ł o p i o t r o w i c z , 1 9 8 9 ] ców mianem „ s z k o ł y h a l i c k i e j " [ P e ł e ń s k i , 1 9 1 4 ] . Termin użyty zbyteczne w y d a w a ł o się d o k ł a d a n i e j e g o u s z c z e g ó ł o w i o n e j w e r ­ przez tego autora t y l k o w o d n i e s i e n i u d o architektury znalazł sji d o i tak j u ż sporej listy nazw. P o w t ó r z y ć t y l k o trzeba, iż za zastosowanie r ó w n i e ż w literaturze dotyczącej malarstwa i k o n o ­ t e r m i n e m t y m kryją się ś w i ę t e obrazy z terenu Karpat rozumianych wego [ W a l i c k i , 1 9 3 0 ; M a r s ó w n a , 1 9 3 1 ] . J e d n a k ż e na p o d s t a w i e j a k o j e d n o s t k a geograficzna, czyli o b e j m u j ą c y c h oprócz pasm obecnego stanu w i e d z y o organizacji tej t w ó r c z o ś c i nie m o ż n a g ó r s k i c h także Zakarpacie, Pogórze ( P o d k a r p a c i e ) i S i e d m i o g r ó d wnosić o istnieniu w Haliczu bądź na terenie księstwa skupiającej artystów struktury, która z a s ł u g i w a ł a b y na n a z w ę szkoły. Podole. „ I k o n a k a r p a c k a " w y d a j e się d o d a t k o w o t y m szczęśliwszym określeniem, że podkreśla rolę Karpat w historii Zasłużony badacz zagadnienia llarion Svjencickyj p i s a ł o ikonie halickiej, zaś J a n i n a Kłosińska z a p r o p o n o w a ł a n a z w ę oraz 1 „ikona karpacka". U ż y w a n o też określeń „ i k o n a ł e m k o w s k a " , „ i k o n a o s a d n i c t w a t y c h ziem, w ich g o s p o d a r c e i kulturze. Specyfika tej sztuki b o w i e m w dużej mierze w ł a ś n i e w istnieniu Karpat ma s w o j e źródło. ukraińska", czy „ m a ł o p o l s k i e m a l a r s t w o i k o n o w e " . Żaden z p o ­ wyższych t e r m i n ó w nie jest w pełni z a d o w a l a j ą c y g d y c h o d z i o nazwanie zjawiska istniejącego na terenach o d Sądecczyzny p o Bukowinę i z Pogórza p o S i e d m i o g r ó d , a t r w a j ą c e g o bez mała pięć w i e k ó w — o d p o c z ą t k u XV d o s c h y ł k u X I X w i e k u . Termin „ i k o n a k a r p a c k a " przyjęty w niniejszej pracy może * S k r ó c o n a wersja pracy magisterskiej, która p o w s t a ł a w Kated­ rze Etnologii i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U.W. p o d kierunkiem d o c . dr hab. A n n y Kunczyńskiej-Irackiej. W trosce o czytelność pracy z r e z y g n o w a ł a m z części odniesień b i b l i o g r a f i c z n y c h . 17 �Teologia ikony Wyobrażenie twarzy Chrystusa w sztuce chrześcijańskiej W języku rosyjskim d w a różne s ł o w a określają gałąź sztuk plastycznych, która p o polsku nosi m i a n o malarstwa. Te d w a terminy t o ikonopis' i żivopis'; ostatni przekłada się z w y k l e j a k o „ m a l a r s t w o " , zaś sens pierwszego o d d a j e się o p i s o w o przez „ m a l a r s t w o i k o n " . Tłumaczenie takie może s u g e r o w a ć , że ikonopis"\es\ częścią żivopisi, p e w n ą jej o d m i a n ą . Tymczasem n a z w y te oznaczają d w a o d m i e n n e ś w i a t y , gdzie różne s p o s o b y t w o r z e n i a dają dzieła inne p o d w z g l ę d e m f o r m a l n y m , przeznaczone d o o d m i e n n e g o o d b i o r u i i n n e g o f u n k c j o n o w a n i a w kulturze, przez którą i dla której p o w s t a ł y . T w ó r c y , z a r ó w n o ikonopisi jak i żivopisi, k o n w e n c j ę , w której kształtują s w e przedstawienia n a z y w a j ą realizmem, lecz każdy z nich usiłuje być w i e r n y innej rzeczywistości. Realizm żivopisi opiera s w o j ą p r a w d ę na postrzeganiu z m y s ł o w y m i p r a w a c h w i d z e n i a „ o c z a m i c i a ł a " , natomiast k o n w e n c j ą ikonopisi jest „realizm d u c h o w y " , który ma za zadanie u k a z y w a ć ś w i a t w kate­ goriach świętości. Tematycznie obraz i ikona m o g ą w y d a w a ć się p o d o b n e , g d y przedstawiają tę samą o s o b ę czy zdarzenie, lecz przy p o m o c y „realizmu c i a ł a " przekazuje się t y l k o s u b i e k t y w n e odczucie ś w i ę t o ś c i , podczas g d y „realizm d u c h a " c h c e ukazać o b i e k t y w n ą p r a w d ę b o s k i e g o O b j a w i e n i a . Ikona ma udział w świętości, którą w y o b r a ż a i p r o w a d z i na s p o t k a n i e z boską rzeczywistością z a r ó w n o s w e g o t w ó r c ę , jak i o d b i o r c ę . Obraz jest obserwacją, ikona uczestniczeniem. W e d ł u g o r t o d o k s y j n e j t e o l o ­ gii Chrystus o b e c n y jest nie t y l k o substancjalnie w przeis­ t o c z o n y m chlebie i w i n i e , lecz także na s p o s ó b o b r a z o w y w ikonie dzięki p o d o b i e ń s t w u . 2 P o d o b n e d o p r o t o t y p u , a w i e c ś w i ę t e stać się może t y l k o dzieło wykonane zgodnie z kanonem, podpisane i poświęcone. Kanoniczność t e c h n i k i w y k o n a n i a i i k o n o g r a f i i oraz ścisłe określenie o s o b y t w o r z ą c e j ikonę i w a r u n k ó w , w jakich może o n a p o w s t a ć ma z a p e w n i ć m o ż l i w i e największą w i e r n o ś ć „ r e a l i z m o w i d u c h o ­ w e m u " , dającemu w y r a z ś w i ę t o ś c i poprzez formę. Ś w i ę t ą treścią ikony jest natomiast jej Imię w postaci napisu lub inicjału, które identyfikuje Osobę z jej w i z e r u n k i e m . Po n a m a l o w a n i u i p o d ­ pisaniu ikony następuje jej p o ś w i ę c e n i e i d o p i e r o w ó w c z a s staje się o n a miejscem o b e c n o ś c i Łaski, jest w pełni p o d o b n a d o P r o t o t y p u . O d tej c h w i l i zaczyna f u n k c j o n o w a ć w kulcie i o d ­ bierać cześć. 3 Pierwszą z czynności p r z e w i d z i a n y c h k a n o n e m p o s t ę p o w a n i a przy t w o r z e n i u ikony b y ł o staranne p r z y g o t o w a n i e p o d ł o ż a p o d w i z e r u n e k , gdyż s t o s o w a n e materiały nie m o g ą być p r z y p a d ­ k o w e w odniesieniu d o k u l t u . D l a t e g o też k a n o n y zabraniały robienia i k o n p a p i e r o w y c h , a także nie należało m a l o w a ć ich na płótnie. O d p o w i e d n i e j w i e l k o ś c i deskę, p r z e w a ż n i e s p o j o n ą z kilku mniejszych przy p o m o c y p o p r z e c z n y c h listewek w s u w a ­ n y c h w r o w k i na o d w r o c i e , ż ł o b i o n o niemal na całej p o w i e r z c h n i p o z o s t a w i a j ą c krawędzie wyższe i uzyskując w t e n s p o s ó b rodzaj o b r a m o w a n i a . W z a g ł ę b i e n i u , z w a n y m kowczegiem umieszcza­ n o w i z e r u n e k , zaś wyższe otaczające g o partie deski nosiły nazwę pola. Czasem całą deskę lub t y l k o pole o k l e j a n o p ł ó t n e m dla w z m o c n i e n i a ikony. Następnie starannie ją g r u n t o w a n o p o ­ w l e k a j ą c w i e l o k r o t n i e n a j p i e r w klejem, p o t e m l e w k a s e m , czyli z a p r a w ą zawierającą gips, kredę i inne składniki uzdatniające p o d k ł a d na przyjęcie farby. Na koniec s t o s o w a n o p o b i a ł k ę , którą starannie p o l e r o w a n o . Na tak p r z y g o t o w a n e p o d ł o ż e n a n o s z o n o przy p o m o c y farby lub rylca k o n t u r w i z e r u n k u . K o m p o n o w a n i e całości r o z p o c z y n a n o o d w y k r e ś l e n i a n i m b u g ł ó w n e j postaci przedstawienia. Po w y k o n a n i u k o n t u r ó w p r z y s t ę p o w a n o d o w y p e ł n i e n i a ich b a r w n i k a m i ; d o m a l o w a n i a na desce u ż y w a n o t e m p e r y j a j o w e j . J a k o pierwsze k o l o r o t r z y m y w a ł o t ł o , elementy architektury i pejzażu, następnie szaty, na k o ń c u zaś tak z w a n e „ o s o b o w e części i k o n y " , czyli nagie ciało. Była t o twarz, ręce, czasem s t o p y , rzadko cały akt d o p u s z c z a n y przez w s c h o d n i ą ikonografię tylko w przedstawieniu ukrzyżowania i opłakiwania, jeśli c h o d z i o Jezusa oraz w w y o b r a ż e n i a c h ś w i ę t y c h pustel­ n i k ó w i na umieszczonej w k l e j m a c h m a r t y r o l o g i i ś w i ę t y c h m ę c z e n n i k ó w . T e c h n i k a m a l o w a n i a t w a r z y była także s k a n o n i z o w a n a . Rozpocząć należało o d położenia ciemnej p o d m a l ó w k i z w a n e j sankirem, który następnie „ o ż y w i a n o " przez kilkakrotnie o c h r o w a n i e , na koniec d o d a j ą c ś w i a t ł a przy p o m o c y cienkich białych kreseczek. O s t a t n i m zabiegiem malarskim b y ł o p o n o w n e o b r y s o w a n i e k o n t u r ó w , po c z y m p o w i e r z c h n i ę i k o n y p o w l e k a n o p r z e g o t o w a n y m olejem l n i a n y m czyli olifą, bądź lakierem sporzą­ d z o n y m z ż y w i c y lub białka. M i a ł o t o c h r o n i ć farbę przed o d p r y s k i w a n i e m , a także n a d a w a ł o w i z e r u n k o w i połysk. 4 5 Z g o d n o ś ć przedstawienia z k a n o n i c z n ą i k o n o g r a f i ą zapew­ niała z n a j o m o ś ć Pisma Św., T r a d y c j i oraz o p r a c o w a n y c h na ich 6 1. Owczary, 2 poł. XV w . M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 7 8 8 , p u b l . Biskupski 1 9 7 1 , 1 9 8 5 ; Kłosińska 1 9 7 3 18 �podstawie p o d l i n n i k ó w {hermenei) czyli p o d r ę c z n i k ó w dla m a l a ­ rzy ikon . Zawierały o n e ścisłe w s k a z ó w k i d o t y c z ą c e k o m p o z y c j i , kolorystyki i symboliki p o s z c z e g ó l n y c h t y p ó w w y o b r a ż e ń . W i k o ­ nie nie mogło być miejsca na p r z y p a d k o w o ś ć ani na manifestację indywidualności artysty, gdyż ś w i ę t o ś ć jest n i e p r z y p a d k o w a i ponadindywidualna. Była natomiast m o ż l i w o ś ć w y k a z a n i a się doskonałością kunsztu malarskiego, k t ó r e m u t o w a r z y s z y ć m u s i a ­ ła dogłębna znajomość t e o l o g i i . 7 Podczas pracy ikonopisca, z o b o w i ą z a n y był d o wstrzemięź­ liwości oraz posłuszeństwa w o b e c s w e g o ojca d u c h o w n e g o . Najczęściej ikony m a l o w a ł m n i c h , k t ó r e g o ograniczenia p o ­ wyższe dotyczyły stale, a który okres pracy nad ś w i ę t y m obrazem poprzedzał d o d a t k o w y m i aktami p o b o ż n o ś c i jak post, d ł u g o ­ trwałe m o d l i t w y czy c z u w a n i e . „ N i e c h m o d l i się ze łzami, a b y B ó g przeniknął jego dusze. Niech idzie d o kapłana, a b y ten p o m o d l i ł się nad n i m " — zalecał rękopis z g ó r y A t h o s . Dzięki t y m praktykom malarz miał d o z n a ć o ś w i e c e n i a , „ C h r y s t u s miał roz­ niecić swoje ś w i a t ł o w j e g o s e r c u " [ E v d o k i m o v , 1 9 6 4 , s. 2 4 3 ] , gdyż tylko w ó w c z a s dzieło, które p o w s t a n i e będzie p r a w d z i w ą ikoną b o w i e m artysta nie t w o r z y o b r a z u , lecz s t o p n i o w o u j a w n i a go. Ikonopisca n i g d y nie m a l o w a ł w i z e r u n k ó w ś w i ę t y c h , a i k o n nie w o l n o mu b y ł o t w o r z y ć w celach z a r o b k o w y c h ani sprzeda­ wać za pieniądze. Przeważnie zresztą ś w i ę t e m a l o w i d ł o b y ł o dziełem d w ó c h lub w i ę c e j osób. J e d e n z a r t y s t ó w , z w a n y trawścikiem z a j m o w a ł się szatami postaci oraz otaczającym je światem , inny nakładał na szaty Chrystusa i n i m b y z ł o t o w płat­ kach, zwane ikonopą. N a j o d p o w i e d z i a l n i e j s z e zadanie miał licnik komponujący całość. T o o n w ł a ś n i e m a l o w a ł najważniejsze, osobowe części ikony, czyli ludzkie ciało. Nie bez przyczyny Jerzy Nowosielski nazwał ikonę „ t e o l o g i ą ciała l u d z k i e g o " p o z w a l a j ą ­ cą na ukazanie ciała w w y m i a r z e d u c h a dzięki r e a l i z m o w i eschatologicznemu. Z g o d n i e z n a u k ą Kościoła c z ł o w i e k s t w o r z o ­ ny został b o w i e m j a k o ż y w a ikona na Boży obraz i p o d o b i e ń s t w o . Zaćmił on jednak s w ą ikoniczność przez grzech, a jej przywrócenie dokonało się w m o m e n c i e Wcielenia. W ó w c z a s spełniony został warunek zaistnienia i k o n y - p r z e d m i o t u : w y o b r a ż a l n o ś ć Boga w l u ­ dzkim ciele. Stąd podczas w s c h o d n i e j liturgii kapłan okadza wiernych tak, jak okadza ikony pozdrawiając w ten sposób obraz Boży w człowieku. Z g o d n i e z t y m i założeniami teologii ciało 8 ukazywane w ikonie jest ciałem z m a r t w y c h w s t a ł y m , z b a w i o n y m , odbijającym Boga w sposób najpełniejszy — dlatego s t a n o w i tak w a ż n ą część w i z e r u n k u . Znaczenie ciała w w y o b r a ż e n i u Chrystusa zostaje z w i e l o k r o t n i o n e przez w z g l ą d na jego Osobę. Zupełnie w y j ą t k o w ą wartość ma w związku z t y m wizerunek Oblicza Zbawiciela, a jeśli w grę w c h o d z ą d o d a t k o w o c u d o w n e okoliczno­ ści p o w s t a n i a , zrozumiała staje się pozycja, jaką w e wschodniej ikonografii zajmuje M a n d y l i o n . „Każda ikona jest funkcją ikony Zbawiciela z w a n ą acheiropoietoi, czyli nie ręką ludzką s t w o r z o n y — Ś w i ę t e g o Oblicza, które a n i o ł o w i e trzymają na chuście i o b ­ jawiają ludziom. Nie jest o n a w rzeczywistości portretem Jezusa, ale ikoną J e g o o b e c n o ś c i " [ E v d o k i m o v , 1 9 6 4 , s. 2 5 3 ] . Tradycja chrześcijańska zna kilka w i z e r u n k ó w t w a r z y Chrys­ tusa p o w s t a ł y c h w s p o s ó b c u d o w n y . J e d n e zawdzięczają s w e istnienie b e z p o ś r e d n i e m u k o n t a k t o w i z o b l i c z e m Jezusa lub j e g o w y o b r a ż e n i e m — są o n e niejako f i z y c z n y m przedłużeniem życia p r a w z o r u , inne dziełem a n i o ł ó w , ś w i ę t y c h lub i n n y c h a u t o r ó w n a t c h n i o n y c h . Wszystkie o n e noszą n a z w ę nierukotworennych. I k o n y p o w s t a ł e przez bezpośredni k o n t a k t z ciałem Zbawiciela dzięki swej genezie mają r ó w n i e ż charakter relikwii. Dały one początek kilku t y p o m i k o n o g r a f i c z n y m o p a r t y m generalnie na d w ó c h s p o s o b a c h przedstawiania Ś w i ę t e g o Oblicza. Pierwszy z n i c h t o p o p u l a r n a na Z a c h o d z i e Chusta św. W e r o n i k i . W y o b ­ rażona na niej t w a r z Jezusa u t r w a l o n a została podczas męki Z b a w i c i e l a , g d y w drodze na G o l g o t ę w s p ó ł c z u j ą c a niewiasta otarła m u p o t i k r e w . Jest t o w i ę c oblicze cierpiącego Syna C z ł o w i e c z e g o , o k o l o n e d ł u g i m i w ł o s a m i spadającymi s p o d cier­ n i o w e j k o r o n y . O t o c z o n e zarostem u c h y l o n e usta, przymknięte lekko p o w i e k i nadają rysom p i ę t n o w i e l k i e g o zmęczenia, b ó l u i s m u t k u . W i z e r u n k i t e g o rodzaju łączą się z c y k l e m pasyjnym i w y s t ę p u j ą często j a k o j e d n o z A r m a Christi, nierzadko mając postać c h u s t y zawieszonej na Drzewie Krzyża. S t a n o w i ą one też atrybut świętej W e r o n i k i , której imię ł ą c z o n o z p o d o b n ą w brzmieniu ł a c i ń s k o - g r e c k ą n a z w ą w y o b r a ż e n i a : veraikon czyli p r a w d z i w y obraz (łac. — verus, gr. eikón). Za oryginał Chusty u c h o d z i ł obraz z w a n y V o l t o Santo, p r z e c h o w y w a n y w rzymskiej bazylice ś w i ę t e g o Piotra, który zaginął podczas Sacco di Roma w r o k u 1 5 2 7 . Popierany przez papieża kult t e g o w i z e r u n k u sprawił, iż często był o n e m b l e m a t e m p i e l g r z y m ó w p o w r a c a j ą 9 19 �c y c h z R z y m u , c o z kolei przyczyniło się d o j e g o w i e l k i e j popularności na obszarze całego z a c h o d n i e g o c h r z e ś c i j a ń s t w a . Drugim wątkiem ikonograficznym powstałym w oparciu o w i ­ zerunek „ n i e u c z y n i o n y ręką l u d z k ą " jest M a n d y l i o n ( o d gr. mandylion — c h u s t a ) . S ł o w o archeiropoietos pierwotnie używa­ ne b y ł o na określenie ciała Jezusa l u b ciała p o z m a r t w y c h w s ­ t a n i u , d o p i e r o z czasem o g r a n i c z o n o j e g o znaczenie d o c u d o w n i e p o w s t a ł y c h o b r a z ó w . Z n a n y c h jest kilka miejsc p r z e c h o w y w a n i a pierwszej ikony t e g o t y p u , największe j e d n a k znaczenie, które znalazło o d b i c i e w liturgii i tradycji Kościoła W s c h o d n i e g o ma M a n d y l i o n z Edessy. P o w s t a n i e w i z e r u n k u łączy się z legendą 10 0 w ł a d c y t e g o miasta Abgarze V i apostole J u d z i e Tadeuszu. Z g o d n i e z p o d a n i e m c h o r y na trąd A b g a r zaprosił d o siebie Jezusa na w i e ś ć o j e g o c u d a c h , licząc, że prorok z Galilei u z d r o w i go. Chrystus nie m ó g ł niestety o p u ś c i ć Ziemi Ś w i ę t e j , A b g a r posłał w i ę c malarza, a b y w y k o n a ł portret Mesjasza. Artysta jednak nie potrafił sprostać zadaniu, gdyż o d t w a r z y Chrystusa bił oślepiający blask. W i d z ą c , że malarz nie może się m u przyjrzeć, Pan sam wziął lnianą szatę o w e g o malarza i odcisnął na niej s w e oblicze. W e d ł u g opisu „ m i a ł o n piękne oczy i piękne b r w i , t w a r z pociągłą i był ł a g o d n i e p o c h y l o n y , c o jest oznaką d o j r z a ł o ś c i " [ V o r a g i n e , 1 9 5 5 , s. 6 1 0 ] . Chustę zaniósł d o Edessy ś w . J u d a Tadeusz, zaś A b g a r p o ujrzeniu w i z e r u n k u o z d r o w i a ł n a t y c h ­ miast. Ślad tradycji misji edesseńskiej ś w . Tadeusza w i d a ć w ikonografii zachodniej t e g o p o p u l a r n e g o ś w i ę t e g o , k t ó r e g o a t r y b u t e m stał się M a n d y l i o n . Ikona u c h o d z ą c a za o r y g i n a l n ą Chustę A b g a r a o d k r y t a c u d o w n i e w z a m u r o w a n e j niszy nad bramą miejską przyczyniła się d o ocalenia miasta przed Persami 1 otaczana była k u l t e m oraz u w a ż a n a za palladion ("świętość g w a r a n t u j ą c a b e z p i e c z e ń s t w o miasta). Sobór r o k u 7 8 7 uznał t o przedstawienie za p r a w d z i w y obraz Chrystusa, a w r o k u 9 4 4 uroczyście przeniesiono je d o stołecznego K o n s t a n t y n o p o l a . Z r a b o w a n e przez k r z y ż o w c ó w w roku 1 2 0 4 zostało przewiezione d o R z y m u , gdzie znajduje się d o dziś w kościele San Silvestro in Capite. M a n d y l i o n t o chusta z w y o b r a ż e n i e m t w a r z y B o g a w c i e l o n e g o w c z ł o w i e k a — p o w a ż n e j , n a w e t s u r o w e j , lecz bez śladu cier­ p i e n i a . G ł o w ę o d ł u g i c h w ł o s a c h i brodzie otacza n i m b krzyżo­ w y z w p i s a n y m h a g i o g r a m e m fi O H , oznaczającym „ T e g o , który Jest". lan W i l s o n w swojej książce Całun Turyński w y s u n ą ł hipotezę, że p r a w d z i w y m M a n d y l i o n e m jest p r z e c h o w y w a n a w T u r y n i e relikwia, c o o tyle nie znajduje uzasadnienia w i k o n o g r a f i i , iż twarz z c a ł u n u ma oczy zamknięte, przez c o staje się p o d o b n a d o w z o r o w a n y c h na V o l t o S a n t o „Weronikach", a nie d o oblicza z M a n d y l i o n u , które patrzy przed siebie i jest o t o c z o n e n i m b e m . U k a z y w a n o je bez szyi u p o d a b n i a j ą c w t e n s p o s ó b d o maski. A n d r é Grabar łączy w i ę c genezę t e g o rodzaju w y o b r a ż e ń z przed­ stawieniami g ł o w y G o r g o n y oraz sugeruje, że m o g ł y o n e wraz z f o r m ą przejąć z a n t y k u także a p o t r o p a i c z n e f u n k c j e w i z e r u n k u , z którego je w y w o d z i . Najistotniejsze zatem b y ł o b y spojrzenie 11 — w z r o k zamieniający w k a m i e ń b y ł cechą M e d u z y i o n t o sprawił, że jej t w a r z skutecznie c h r o n i ł a o d zła. Chusta na której o d c i ś n i ę t e zostało Oblicze, w starszych i k o n a c h najczęściej jest w y d ł u ż o n a , płasko rozciągnięta i o z d o ­ b i o n a frędzlami. W drugiej p o ł o w i e X I I I w i e k u p o j a w i a j ą się d w a n o w e s p o s o b y u k a z y w a n i a t k a n i n y — a l b o zawieszanej za p o m o c ą kółek p r z y m o c o w a n y c h d o g ó r n e g o brzegu, albo o kra­ w ę d z i a c h b o c z n y c h z w i ą z a n y c h w d w a w ę z ł y , czasem przy­ t r z y m y w a n e przez postacie A r c h a n i o ł ó w . W sztuce zachodniej istnieje jeszcze j e d e n w a r i a n t i k o n o ­ graficzny w y w o d z ą c y się o d w i z e r u n k u z San Silvestro in Capite. Jest t o w y o b r a ż e n i e Oblicza bez c h u s t y , t y l k o na tle n i m b u , z w a n e Sancta Effigies, p o j a w i a j ą c e się czasem r ó w n i e ż na Wschodzie. Dość p o p u l a r n e w malarstwie t a b l i c o w y m b y ł o r ó w n i e ż w y k o ­ r z y s t y w a n e przy rzeźbiarskiej dekoracji k o ś c i o ł ó w przyjmując w ó w c z a s postać m e d a l i o n u z g ł o w ą J e z u s a , u m i e s z c z o n e g o w e w s c h o d n i e j części b u d y n k u — w szczycie w s c h o d n i e g o okna bądź na w s c h o d n i m z w o r n i k u prezbiterium — a w i ę c p o d o b n i e , jak M a n d y l i o n w ś w i ą t y n i a c h o b r z ą d k u o r t o d o k s y j n e g o . W cer­ k w i b o w i e m najczęściej A c h e i r o p o i e t o s z n a j d o w a ł się n a d cars­ kimi w r o t a m i l u b o b o k n i c h ; jest t o z w i ą z a n e z treścią przed­ s t a w i e n i a , które ilustrując d o g m a t o W c i e l e n i u miało przybliżyć t a j e m n i c ę Ciała Pańskiego, k t ó r e g o m i s t e r i u m zasłaniały przed o c z y m a w i e r n y c h carskie w r o t a zamknięte w czasie Przeistocze­ nia. Podczas K o m u n i i ś w . w i e r n y c h r ó w n i e ż w y s t a w i a się na ołtarzu ikonę Oblicza Pańskiego, gdyż „ n o s t a c i eucharystyczne są p o t o , b y je s p o ż y w a ć , ikona w s k a z u j e w ł a ś c i w y kierunek adoracji — Osobę Z b a w i c i e l a [ E v d o k i m o v , 1 9 6 4 , s . 2 7 3 ] . 1 2 M a n d y l i o n umieszczano także nad d r z w i a m i p r o w a d z ą c y m i d o pomieszczenia, w k t ó r y m p r z y g o t o w y w a n o c h l e b k i k o m u n i j n e . M o ż l i w e , że fakt s y t u o w a n i a t e g o p r z e d s t a w i e n i a n a d drzwiami łączy się z w ł a ś c i w o ś c i a m i o c h r o n n y m i , jakie m u p r z y p i s y w a n o . W y n i k a ł y one, o c z y w i ś c i e z w i a r y w m o c Z b a w i c i e l a , lecz m o g ł y być także e c h e m a p o t r o p a i c z n y c h f u n k c j i G ł o w y G o r g o n y , o s p o ­ jrzeniu zamieniającym w k a m i e ń , której maskę umieszczano nad bramami a n t y c z n y c h miast. Stąd też o d k r y c i e p i e r w s z e g o M a n ­ d y l i o n u n a d bramą Edessy. W ikonostasie A c h e i r o p o i e t o s najczęściej ze w z g l ę d u na swoje u s y t u o w a n i e w p o b l i ż u carskich w r ó t znajduje się p o środku rzędu p r o r o c k i e g o l u b a p o s t o l s k i e g o , może b y ć umieszczony także w rzędzie i k o n n a m i e s t n y c h j a k o ikona c h r a m o w a jeśli c e r k i e w nosi w e z w a n i e Nie Ręką S t w o r z o n e g o O b r a z u . Kościół w s c h o d n i 1 6 sierpnia o b c h o d z i ś w i ę t o Przeniesienia M a n d y l i o ­ n u , na p r o s k y n i t a r i o n i e (specjalny p u l p i t w p o b l i ż u carskich w r ó t ) w y s t a w i a n a jest w ó w c z a s ikona z w y o b r a ż e n i e m Świętej C h u s t y odbierająca t e g o dnia szczególną cześć. Czasem treści z w i ą z a n e z o s o b ą Z b a w i c i e l a p r z e k a z y w a n o przy p o m o c y przed­ s t a w i e n i a samej j e g o t w a r z y umieszczając ją w kontekście w ł a ś c i w y m i n n e m u t y p o w i w y o b r a ż e ń . * Jeszcze raz podkreśla to rangę Oblicza Chrystusa j a k o w i z e r u n k u j e g o O b e c n o ś c i , jako ikony ikon. 13 1 Święte oblicze w ikonie karpackiej Granice przestrzenne zakreślone dla i k o n y karpackiej nie p o ­ k r y w a j ą się z istniejącymi w s p ó ł c z e ś n i e podziałami t e r y t o r i a l n y m i — ziemie te w c h o d z ą o b e c n i e w skład czterech j e d n o s t e k a d m i n i s t r a c y j n o - p o l i t y c z n y c h : Polski, C z e c h o s ł o w a c j i , Ukrainy i R u m u n i i . Różna jest w i ę c d o s t ę p n o ś ć z a b y t k ó w i ich stan z a c h o w a n i a , c o u t r u d n i a c a ł o ś c i o w e ogarnięcie zjawiska. P o d ­ s t a w ą poniższych rozważań są zatem i k o n y ze z b i o r ó w p o l s k i c h oraz p u b l i k o w a n e w w y d a w n i c t w a c h a l b u m o w y c h . Ta ostatnia f o r m a źródła o c z y w i ś c i e ogranicza m o ż l i w o ś ć analizy, zwłaszcza jeśli c h o d z i o kolorystykę i t e c h n i k ę dzieła. W większości w y p a d k ó w p o d ł o ż e i k o n y s t a n o w i g r u n t o w a n a kredą deska, a d o jej m a l o w a n i a s t o s o w a n a była tempera j a j o w a . Pierwsze dość sporadyczne w y p a d k i użycia farby olejnej i same­ g o p ł ó t n a j a k o p o d k ł a d u p o j a w i a j ą się w XVII w i e k u . W następ­ n y m stuleciu obie t e c h n i k i w s p ó ł i s t n i e j ą ze sobą, c h o ć p o ­ wszechniejsza jest jeszcze tempera, która na przestrzeni X I X w . ustępuje zupełnie m a l o w a n i u b a r w n i k a m i o s p o i w i e o l e j n y m . 20 Z a o b s e r w o w a ć tę praktykę m o ż n a na e l e m e n t a c h XVI II-wiecz­ n y c h i k o n o s t a s ó w , gdzie p o d w a r s t w ą p r z e m a l ó w k i znajduje się starsze w y o b r a ż e n i e w y k o n a n e t e m p e r ą . Różnice stylistyczne skłaniają d o w y o d r ę b n i e n i a w ikonie karpackiej trzech r o d z a j ó w dzieł, które m o ż n a przypisać d w ó m p r ą d o m t w ó r c z o ś c i : ikonie l u d o w e j i oficjalnej. Dzieła l u d o w e , j a k pisał Svjencickyj, c e c h u j e w y s t ę p o w a n i e w y r a ź n e g o , często bardzo g r u b e g o k o n t u r u oraz p e w n a niepora­ d n o ś ć k o m p o z y c j i i w y k o n a n i a . Podkreśla t o graficzność przed­ s t a w i e n i a i k o r e s p o n d u j e z u s z t y w n i o n y m i gestami płaskich postaci. R u c h o d d a n y jest schematycznie, p r o p o r c j e anatomiczne r o z c h w i a n e , przy jednoczesnej d b a ł o ś c i o realizm szczegółu i b o g a t y ornament. W n i e k t ó r y c h dziełach (il. 4 , M a n d y l i o n z B o g u s z y ) obrys arbitralnie określający f o r m y staje się s a m niemal ornamentem. R ó w n o c z e ś n i e uproszczenie b i e g u linii o d z w i e r c i e d l a dążenie do mniejszej k o m p l i k a c j i f o r m y . T e n s p o s ó b o p e r o w a n i a niezwykle �wyrazistym k o n t u r e m p r z y p o m i n a stylistycznie przedstawienia z haftowanych m o ł d a w s k i c h kap i t k a n i n . Kolorystyka o g r a n i c z o ­ na jest do n i e w i e l u s k o n t r a s t o w a n y c h b a r w , które dzięki s w e m u nasyceniu r ó w n o w a ż ą ciśnienie linii. M o d e l u n e k t w a r z y o g r a n i ­ cza się najczęściej d o c y n o b r o w y c h r u m i e ń c ó w k ł a d z i o n y c h na policzkach i białych świateł; te ostatnie stosuje się r ó w n i e ż d o oddawania f a ł d ó w szat. Na pograniczu n u r t u l u d o w e g o i o f i c j a l n e g o należy c h y b a umieścić pierwszą g r u p ę i k o n m u s z y ń s k i c h z w i ą z a n y c h z kręgiem Pawia ( A w l e n t e g o ) R a d y m s k i e g o . Charakteryzuje je b o w i e m zdecydowany k o n t u r i p ł a s z c z y z n o w e ujęcie postaci przy j e d n o ­ czesnym m o d e l o w a n i u p l a s t y c z n y m t w a r z y jak na ikonie z P o wroźnika. Ikona oficjalna dąży b o w i e m d o o d d a n i a b r y ł o w a t o ś c i oblicza bądź przez s t o p n i o w e r ó ż n i c o w a n i e w a l o r u k ł a d z i o n e g o na ciemnej p o d m a l ó w c e oraz unikanie t w a r d e g o k o n t u r u o d ­ dzielającego plamy b a r w n e (styl p i e r w s z y ) , bądź przez s t o s o w a ­ nie światłocienia (styl d r u g i ) . Podział stylistyczny w obrębie oficjalnego nurtu i k o n y w y c h o d z ą c o d analizy f o r m a l n e j dzieła posiada także aspekt c h r o n o l o g i c z n y . Z a b y t k i z XV i XVI w i e k u cechuje r ó w n o w a g a p o m i ę d z y prostą graficzną k o m p o z y c j ą i ograniczoną g a m ą b a r w n ą , które t w o r z ą język artystycznej w y p o w i e d z i zwięzły, a n a w e t lakoniczny, d o s k o n a l e nadający się do przedstawienia t w a r z y s u r o w e j , czasem n a w e t groźnej, lecz pełnej w e w n ę t r z n e g o s p o k o j u i „ b e z n a m i ę t n e j w i e l k o ś c i " (il. 6 ) . Wydaje się, iż te dzieła t w o r z y l i artyści dość ściśle p o w i ą z a n i ze środowiskiem klasztornym i zaznajomieni z t e o l o g i ą ikony. N o w e t e c h n i k i i n o w e środki w y r a z u p o j a w i a j ą się w X V I I - w i e c z n y c h z a b y t k a c h , k t ó r y c h t w ó r c y zaczynają korzys­ tać ze zdobyczy sztuki z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e j , w p r o w a d z a j ą c d o swych dzieł ś w i a t ł o c i e ń oraz o r n a m e n t y k ę z a p o ż y c z o n ą z nider­ landzkich w z o r n i k ó w . P r a w d o p o d o b n i e t o przechodzenie na stronę baroku zaczęło się w ś r o d o w i s k u miejskich malarzy c e c h o w y c h , u p r a w i a j ą c y c h o b o k ikonopisi m a l a r s t w o świeckie. Zmiana estetyki p o d w p ł y w e m w z o r c ó w z a c h o d n i c h objęła jednak także ś r o d o w i s k a klasztorne, tak, że cała sztuka oficjalna XVII w . t w o r z o n a jest w „ d r u g i m s t y l u " [ S v j e n c i c k y j , 1 9 2 8 ] . Choć „ p i ę t n o l u d o w o ś c i " w y n i k a j ą c e ze s k ł o n n o ś c i d o uprosz­ czeń f o r m a l n y c h oraz „ s u c h o ś ć i t w a r d o ś ć t r a k t o w a n i a p o ­ szczególnych m o t y w ó w " [ K ł o s i ń s k a , 1 9 6 8 , s. 2 1 3 ] u w a ż a n o za cechę t y p o w ą dla w s z y s t k i c h i k o n k a r p a c k i c h , w y d a j e się, iż nurt l u d o w y t e g o m a l a r s t w a p o j a w i ł się p o d koniec XVI w . O b e c n i e w nurcie o f i c j a l n y m c e c h y l u d o w e w y n i k a ł y p r a w d o p o d o b n i e z organizacji sztuki innej niż w s c e n t r a l i z o w a n y m B i z a n c j u m , czy nawet w szkołach ruskich. W w y n i k u różnic s p o ł e c z n y c h i ś w i a ­ d o m o ś c i o w y c h także w obrębie sztuki w s c h o d n i e j nastąpił podział na nurt plebejski i w y s o k i . Proces t e n przebiegał na Rusi Czerwonej mniej w i ę c e j w t y m s a m y m czasie, c o w i n n y c h dzielnicach K o r o n y r l e c z ze w z g l ę d u na s p e c y f i k ę religijną r e g i o ­ nu sztuka p o w s t a w a ł a t u w ó w c z a s nie w o p a r c i u o cechy, ale w ś r o d o w i s k a c h klasztornych. Nurt l u d o w y korzystał ze w z o r ó w sztuki uczonej, na p o d ł o ż u której się p o j a w i ł , s w o i ś c i e je interpretując. W ciągu w i e k u X V I I wyraźne zaczęły być z m i a n y k u l t u r o w e i zmienił się charakter malarstwa „ w y s o k i e g o " . U p o d o b n i ł o się o n o d o sztuki kościoła rzymskiego i zaczęło czerpać ze stylistyki b a r o k u . O d t e g o momentu m a l a r s t w o c e r k i e w n e zaczęło r o z w i j a ć się podlegając tym samym p r a w o m , c o k r e s o w a sztuka polska. W ikonie l u d o w e j natomiast przełom estetyczny s p o w o d o w a n y zmianą g u s t ó w w sztuce w y s o k i e j nie był w y r a ź n y ; w i ę c e j , część dzieł „ p l e b e j s kich" w ł a ś n i e w XVII w . d o p r o w a d z i ł o d o perfekcji s w ó j graficzn o - o r n a m e n t a l n y styl i o p e r o w a ł o k o n t u r e m oraz k o l o r e m w s p o ­ sób tak a u t o n o m i c z n y , że nie m o g ł o być m o w y o j a k i m k o l w i e k nawiązaniu d o i l u z j o n i s t y c z n y c h t e n d e n c j i malarstwa z a c h o d ­ niego. W ciągu X V I I I w . oficjalne m a l a r s t w o i k o n p o d u p a d ł o . Przy­ czyną t e g o kryzysu była przede w s z y s t k i m pauperyzacja o d b i o r ­ ców. W efekcie t w ó r c z o ś ć ta przestała o d b i e g a ć p o z i o m e m i charakterem o d p r o w i n c j o n a l n y c h o b r a z ó w k a t o l i c k i c h , w z r u ­ szających czasem s w o j ą n i e p o r a d n o ś c i ą , w z b o g a c o n ą o p e w n e cechy l u d o w e , jak g r u b y k o n t u r , f o r m a l n e uproszczenia przed­ s t a w i o n y c h postaci. Przełom w l u d o w y m z a p a t r y w a n i u na ś w i ę t y w i z e r u n e k s p o ­ w o d o w a ł y d e w o c y j n e litografie, w p r o w a d z a j ą c e w miejsce or­ namentalnej ż y w i o ł o w o ś c i estetykę uspokajającej słodyczy. Grunt pod to przewartościowanie przygotowała twórczość X I X - w i e c z n y c h malarzy c e r k i e w n y c h , p r o d u k u j ą c y c h mniej lub bardziej p o p r a w n e obrazy o treści religijnej. Z m i a n y zachodzące w ikonie karpackiej m o ż n a z a o b s e r w o w a ć także w o d n i e s i e n i u d o t e g o szczególnego w ą t k u ikonograficz­ nego, j a k i m jest w y o b r a ż e n i e T w a r z y Chrystusa. Łączy się t o z miejscem, jakie ikona o tej treści z a j m o w a ł a w ikonostasie. M a n d y l i o n w karpackich c e r k w i a c h tradycyjnie umieszczano nad carskimi w r o t a m i , d o czego n a d a w a ł się d o s k o n a l e także przez s w ó j p o d ł u ż n y kształt. Na przełomie X V I I i XVIII w . został o n stamtąd w y p a r t y przez przedstawienie Ostatniej Wieczerzy, c o m o ż n a t ł u m a c z y ć z a c h o d n i m d u c h e m przekazywania w ą t k ó w e u c h a r y s t y c z n y c h . S p o r a d y c z n i e zamiast w i z e r u n k u Świętej C h u s t y w y s t ę p o w a ł Chrystus w Grobie. Znane są też w y p a d k i umieszczania nad M a n d y l i o n e m Ostatniej Wieczerzy w obrębie j e d n e g o i k o n o s t a t u . Z w i ą z e k Oblicza z carskimi w r o t a m i b y ł o tak silne, że kiedy nad nimi zaczęto umieszczać Wieczernik, twarz została w k o m p o n o w a n a w same d r z w i , stając się elementem w dekoracji ich zwieńczenia. Z t e g o p o w o d u o d początku XVIII w . M a n d y l i o n przestał w y s t ę p o w a ć j a k o samodzielna ikona, lecz przybrał f o r m ę m e d a l i o n u bądź kartusza ujętego w rzeźbiony i z ł o c o n y ornament. Ostatecznie z r e d u k o w a n i e w ą t k u nastąpiło, g d y w kartuszu w miejsce t w a r z y p o j a w i ł się inicjał A f t ; czasem kartusz p o d t r z y m y w a n y był przez s t a n o w i ą c e element dekoracji snycerskiej anioły. W i d o c z n e jest tutaj dążenie d o z a c h o w a n i a k a n o n i c z n e g o M a n d y l i o n u w w a r i a n c i e t y p o w y m dla obszaru karpackiego — c h u s t y trzymanej przez A r c h a n i o ł ó w . 18 R o m u a l d Biskupski odnalazł w ś r ó d karpackich przedstawień Oblicza pięć o d m i a n i k o n o g r a f i c z n y c h , c o łączył z faktem p o ­ s ł u g i w a n i a się przez a r t y s t ó w k i l k o m a w z o r a m i . O ile jednak jest m o ż l i w e , iż j e d n y m w z o r e m w y o b r a ż e n i a p o s ł u g i w a ł o się kilku t w ó r c ó w , t o budzi z a s t a n o w i e n i e fakt, by j e d e n malarz s t o s o w a ł d w i e różne redakcje t e g o s a m e g o t e m a t u . Dlatego też, p o m i m o s z c z e g ó ł o w e j analizy stylistycznej p r z e p r o w a d z o n e j przez R o m u ­ aldę Grządzielę n i e ł a t w o zgodzić się z nią, c o d o przypisywania A c h e i r o p o i e t o s u z Krępnej (il. 5 ) i i k o n y ze z b i o r ó w Oddziału Szołayskich (il. 2 ) t e m u s a m e m u artyście. Raczej może należało­ by w p o d o b n e j manierze stylistycznej o b u dzieł d o s z u k i w a ć się zależności w y n i k a j ą c e j z relacji m i s t r z — u c z e ń . W ś r ó d w y s t ę p u j ą c y c h w z a b y t k a c h karpackich w a r i a n t ó w i k o n o g r a f i c z n y c h najrzadsza jest wersja w z b o g a c o n a o klejmy z historią M a n d y l i o n u , umieszczone z g o d n i e ze z w y c z a j e m po b o k a c h g ł ó w n e g o przedstawienia (il. 3 ) . N a j w a ż n i e j s z y m , o c z y w i ś c i e , e l e m e n t e m k o m p o z y c j i b y ł o sa­ m o Ś w i ę t e Oblicze i na s p o s ó b j e g o m a l o w a n i a należy z w r ó c i ć u w a g ę . Z g o d n i e z bizantyjskim k a n o n e m przedstawienie twarzy Z b a w i c i e l a p o w i n n o zawierać szereg e l e m e n t ó w , jak łuki nad b r w i a m i , guz u nasady nosa, p o d p u c h n i ę t e d o l n e p o w i e k i oraz określony t y p zarostu składającego się z krótkich w ą s ó w i roz­ d w o j o n e j brody. Kształt t w a r z y miał być regularny, pociągły, o lekko w y s t a j ą c y c h kościach p o l i c z k o w y c h i c i e n k i m nosie. D ł u g i e pukle w ł o s ó w należało rozmieścić regularnie p o o b u stronach g ł o w y w taki s p o s ó b , by zasłaniały g ó r n ą część uszu. 1 9 20 Powyższe zasady przedstawiania O d k u p i c i e l a przestrzegane b y ł y przez t w ó r c ó w „ s t y l u p i e r w s z e g o " w o f i c j a l n y m nurcie ikony. Poszczególne w i z e r u n k i różnią się między sobą mniej lub bardziej g r o ź n y m w y r a z e m t w a r z y czy spojrzeniem, często niemal s m u t n y m . Różny jest też kształt Oblicza — o d z d e c y d o w a n i e p o c i ą g ł e g o na ikonie z O w c z a r (il. 1) poprzez o w a l n ą fizjonomię 0 s k o ś n y c h oczach (il. 2 ) d o niemal t r ó j k ą t n e g o na w i z e r u n k u z Krępnej (il. 5 ) . Z m i e n i a się nieco kształt brody, c h o ć w w i ę k s z o ­ ści w y p a d k ó w pozostaje o n a r o z d w o j o n a , a także ilość i kształt pukli. Różnice te mieszczą się j e d n a k w ramach d o w o l n o ś c i dopuszczalnej w interpretacji k a n o n u , gdyż j e g o istotne elementy zostały z a c h o w a n e . Sytuacja zmieniła się w w i e k u X V I I , kiedy w dziełach n u r t u o f i c j a l n e g o przestano m a l o w a ć elementy V i g n o n a , gdyż sens ich umieszczania p r a w d o p o d o b n i e zatarł się w ś w i a d o m o ś c i malarzy. Kłóciły się one także z n o w ą estetyką, z g o d n i e z którą należało u k a z y w a ć Jezusa o obliczu p i ę k n y m 1 ł a g o d n y m . P o j a w i ł y się w i ę c t w a r z e pełniejsze, o szerokim 27 �II. 3. Ł u k ó w - W e n e c j a , XVI w . S ł o w a c k a Galeria N a r o d o w a w Bratysławie, p u b l . Tkać, 1 9 8 4 i w y p u k ł y m czole, a miękkie c z e r w o n e w a r g i n a d a w a ł y im w y r a z daleki o d X V - czy X V I - w i e c z n e g o ascetyzmu ( i k o n a z K r y w e g o ; ii. 7 ) . Puszyste loki odgarnięte zostały za uszy, a broda, c h o ć nadal r o z d w o j o n a była wyraźnie krótsza. Nurt l u d o w y natomiast k o p i o w a ł w i e r n i e k a n o n i c z n e Oblicze, a stosując przy t y m w ł a ś c i w e sobie środki stylistyczne dążył d o o d d a n i a w s z y s t k i c h i s t o t n y c h s z c z e g ó ł ó w ; sztuka l u d o w a była bardzo w y c z u l o n a na k a n o n i c z n e c e c h y u m o ż l i w i a j ą c e i d e n ­ tyfikację w i z e r u n k u . Przykładem może być ikona z B o g u s z y (il. 4 ) powtarzająca t y p Oblicza za o b i e k t e m z Krępnej (il. 5 ) . L u d o w e dążenie d o w i e r n o ś c i przekładu, przy j e d n o c z e s n y m n i e p e ł n y m zrozumieniu p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w w z o r u d a w a ł o czasem c i e k a w e efekty, jak t e n , g d y przedstawienie guza mądrości stało się cechą w s z y s t k i c h ś w i ę t y c h postaci na ikonie, a n a w e t z m i e n i ł o się w manierę stylistyczną m a l o w a n i a t w a r z y (il. 4 ) . I n n y m przykładem t a k i e g o n a i w n e g o tłumaczenia f o r m y może być zabytek z M a j d a n u S i e n i a w s k i e g o (il. 9 ) , gdzie p r a w d o p o d o b n i e opacznie zobaczony został układ c h u s t y p i e r w o w z o r u w s k u t e k czego d o d a n o C h r y s t u s o w i m a s y w n ą szyję. orujący M a n d y l i o n , ukazani w p o k ł o n i e lub na klęczkach, często z d ł o ń m i na znak czci u k r y t y m i p o d szatą. Trzecia o d m i a n a s t a n o w i ł a uzupełnienie d r u g i e g o t y p u — byli t o a n i o ł o w i e klęczący p o b o k a c h t k a n i n y i trzymający b a n d e r o l e z napisami; c z w a r t ą zaś s t a n o w i ł w a r i a n t z A r c h a n i o ł a m i w półpostaci, oburącz rozpościerającymi t k a n i n ę . Postaci a n i o ł ó w ukazane w całości miały najczęściej skrzydła z ł o ż o n e i o p u s z c z o n e w z d ł u ż p l e c ó w , natomiast jeśli w y c h y l a ł y się zza p o d t r z y m y w a n e j chusty ich skrzydła przeważnie były rozłożone d o lotu (il. 5, 6, 1 2 ) . Wraz z przeniesieniem obrazu T w a r z y Z b a w i c i e l a d o m e d a l i o n u na carskich w r o t a c h , s p o s ó b jej przedstawienia stał się bardziej schematyczny. Oddaje się t y l k o oczy, usta i nos, najczęściej przy p o m o c y linii, oraz w ł o s y i zarost, p o w t a r z a j ą c t y p o szerokim czole i p u k l a c h o d g a r n i ę t y c h za uszy (il. 1 0 ) . Oblicze Chrystusa i g ł o w y a n i o ł ó w otaczał n i m b . A u r e o l e r o b i o n o złote, gładkie lub z m o t y ­ w e m ukośnej kratki bądź w i c i r o ś l i n n y c h . T w a r z Z b a w i c i e l a otaczał przeważnie n i m b k r z y ż o w y (il. 1 , 5 ) ; niekiedy sam krzyż stawał się częścią z d o b i ą c e g o aureolę o r n a m e n t u . T k a n i n a , z g o d n i e z f o r m a t e m całego w y o b r a ż e n i a przybierała postać h o r y z o n t a l n i e u ł o ż o n e g o , s f a ł d o w a n e g o pasa, a jej propo­ rcje zależały także o d s p o s o b u u s y t u o w a n i a a n i o ł ó w . Bardziej p r z y p o m i n a ł a c h u s t ę , g d y f l a n k o w a ł y ją postaci A r c h a n i o ł ó w ; jeśli zaś byli o n i ukazani p o w y ż e j — w y g l ą d jej zbliżał się d o szala. Rozmaicie także b y w a ł a s f a ł d o w a n a — o d kilku p i o n o w y c h , g ł ę b o k i c h fałd w y c h o d z ą c y c h z miejsc, w k t ó r y c h ją przytrzymy­ w a n o poprzez bardziej s k o m p l i k o w a n e u k ł a d y fałd p i o n o w y c h i d i a g o n a l n y c h i m i ę k k o układającą się c h u s t ę b a r o k o w ą aż do t k a n i n y d r o b n o p l i s o w a n e j . Często g ó r n e rogi c h u s t y związane były w o z d o b n e w ę z ł y . Sam materiał miał b a r w ę k r e m o w o b i a ł ą lecz niemal zawsze był o z d o b i o n y g r a n a t o w y m i c z e r w o n y m szlakiem u d o ł u (il. 5 ) bądź k i l k o m a pasami r o z ł o ż o n y m i na całej p o w i e r z c h n i t k a n i n y (il. 2 ) . I n n y m w a r i a n t e m dekoracji było p o k r y c i e całej c h u s t y s t e m p e l k o w y m o r n a m e n t e m k w i a t k ó w i kropek jak na M a n d y l i o n i e z P o w r o ź n i k a . T w a r z Chrustusa u m i e s z c z o n o centralnie na tle n i m b u , który czasem w y s t a j e poza krawędź t k a n i n y (il. 1 ) , niekiedy zaś p o w o d u j e jej wybrzuszenie ku górze. Płótno z o d b i c i e m T w a r z y p o d t r z y m y w a n e b y ł o przez A r ­ c h a n i o ł ó w M i c h a ł a i Gabriela sporadycznie Uriela i Rafała (il. 2 ) . Ich atrybutami były z w i e ń c z o n e krzyżem laski h e r o l d ó w , czasem koła z inicjałami Chrystusa. P o n i e w a ż w ikonie s t o s o w a n o p e r s p e k t y w ę o d w r ó c o n ą postaci w y o b r a ż o n e p o b o k a c h c h u s t y należało o d c z y t y w a ć j a k o stojące na w p r o s t niej i rozpościerające tkaninę także przed s w o i m i o c z y m a . W o p a r c i u o s p o s ó b przedstawiania postaci anielskich R. Grządziela w y r ó ż n i ł a cztery w a r i a n t y M a n d y l i o n ó w karpackich. Pierwszy w y o b r a ż a ł całe postaci A r c h a n i o ł ó w s t o j ą c y c h p o b o k a c h trzymanej przez siebie c h u s t y , d r u g i t o a n i o ł o w i e a d ­ 22 Szaty A r c h a n i o ł ó w składające się z d ł u g i e j t u n i k i z rękawami oraz spiętej na ramieniu c h l a m i d y najczęściej m a l o w a n e na r ó ż o w o i zielono, przy c z y m k o l o r t u n i k i jednej postaci o d ­ p o w i a d a ł b a r w i e płaszcza d r u g i e j i na o d w r ó t . W późniejszych i k o n a c h k o l o r y s t y k a ta była bardziej d o w o l n a , w p r o w a d z o n a została biel i błękit. Na i k o n a c h l u d o w y c h p o j a w i a l i się Arc h a n i o ł o w i e ubrani w k o s t i u m y z e p o k i , czyli stroje d u c h o w i e ń s t ­ w a składające się z d ł u g i e j alby i krótkiej d a l m a t y k i (il. 9 ) . Ich w ł o s y p o c z ą t k o w o s p ł y w a j ą c e w p u k l a c h na r a m i o n a zmieniły się w ostrzyżone r ó w n o d o o k o ł a g ł o w y . Złote t ł o w ikonie o d d a w a ł o n a d p r z y r o d z o n ą rzeczywistość �II. 4. Bogusza, 1 poł. XVII w . M u z e u m O k r ę g o w e w N o w y m Sączu, nr 8 5 1 / 5 , p u b l . Biskupski 1 9 8 5 ; P i e ń k o w s k a 1 9 7 1 ; Przeździecka 1 9 6 5 oraz Kłosińska 1 9 8 9 podając inną p r o w e n i e n c j ę z a b y t k u II. 5. Krempna, 2 poł. XV w . M u z e u m B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w S a n o k u , nr 6 7 3 , p u b l . Biskupski 1 9 8 5 ; Grządziela 1 9 7 4 boskiej Ś w i a t ł o ś c i umieszczając w i z e r u n e k poza ziemskim cza­ sem i przestrzenią. Czasem artysta, by dać oparcie s t o p o m a n i o ł ó w zaznaczał u m o w n ą linię h o r y z o n t u i część tła poniżej p o k r y w a ł zieloną farbą. Stąd nie b y ł o daleko d o d o s ł o w n e g o p o t r a k t o w a n i a tej zieleni i zaznaczania na niej źdźbeł t r a w y , p o c z ą t k o w o s c h e m a t y c z n i e (ii. 8 ) , p o t e m zwłaszcza w ikonie l u d o w e j z coraz większą d b a ł o ś c i ą o realizm, aż d o p o j a w i e n i a się p a g ó r k o w a t e g o krajobrazu w d o l n e j części przedstawienia (il. 7 ) . Z drugiej strony p o j a w i ł a się tendencja d o o r n a m e n t a l n e g o t r a k t o w a n i a tła, d e k o r o w a n e g o r y t y m lub w y t ł a c z a n y m w pozłótce w z o r e m r o ś l i n n y m . Genezę t e g o zabiegu z jednej strony u p a t r y w a ć m o ż n a w malarstwie t a b l i c o w y m kościoła katolic­ kiego, z drugiej w e w p ł y w a c h bałkańskich. Z repertuaru sztuki zachodniej p o c h o d z i p o j a w i a j ą c y się w XVI I w . zwyczaj nabijania 23 �II. 6 . M i e j s c o w o ś ć nieznana, k o n . XVI w . M u z e u m N a r o d o w e w K r a k o w i e , Oddział Szołayskich, nr X V I I I - 6 8 , p u b l . Kłosińska 1 9 7 3 na deskę z i k o n ą o z d o b n e j ramy, — autorzy starszych dzieł ograniczali się d o pokrycia pola c z e r w o n ą , kontrastującą z t ł e m farbą. Z p o j a w i e n i e m się n a k ł a d a n e g o o b r a m i e n i a zaniknął k o w czeg. P o c z ą t k o w o z d o b i ł o się ramy rzeźbionymi k a b o s z o n a m i i p e r e ł k o w a n i e m , z czasem, w miarę r o z w o j u snycerskiej dekoracji ikonostasu i r o z b u d o w y w a n i a g o w stronę f o r m y architektonicz­ nej p o j a w i ł y się obramienia w postaci arkad w s p a r t y c h na pilastrach czy p ó ł k o l u m i e n k a c h , często z d o b i o n y c h o r n a m e n t e m roślinnym. W e d ł u g t e o l o g i i i k o n y r ó w n i e w a ż n e jak w i z e r u n e k b y ł y napisy. K a n o n i c z n y M a n d y l i o n p o w i n i e n posiadać p o d p i s p o grecku lub c e r k i e w n o - s ł o w i a ń s k u , który umieszczano poniżej c h u s t y , inic­ jały IC XC na samej tkaninie, p o d w ó c h stronach Oblicza oraz w p i s a n y w n i m b k r z y ż o w y h a g i o g r a m Chrystusa i i O H oznacza­ jący „ T e g o Który J e s t " . Jeśli w y o b r a ż o n o A r c h a n i o ł ó w , r ó w n i e ż i o n e musiały być p o d p i s a n e i m i o n a m i . W a r u n k i te spełniały t y l k o najstarsze ikony n u r t u o f i c j a l n e g o (XVI w . ) ; młodsze dzieła a l b o w o g ó l e r e z y g n o w a ł y z p o d p i s u , albo p o z o s t a w i a ł y t y l k o inicjał i hagiogram. Napisy czasem umieszczano na w ą s k i c h , c i e m n y c h tabliczkach — był t o z w y c z a j z a p o ż y c z o n y z ikon bałkańskich. Litery d r o b n e , w y s m u k ł e na starszych p r z e d s t a w i e n i a c h , p o t e m straciły s w o j ą f o r e m n o ś ć , by na i k o n a c h l u d o w y c h przybrać w y g l ą d elementu d e k o r a c y j n e g o . Kanon ikony za j e d y n e u p r a w n i o n e w y o b r a ż e n i e T w a r z y Chry­ stusa uważa M a n d y l i o n , j e d n a k w karpackim o d ł a m i e tej sztuki p o j a w i a j ą się inne rodzaje przedstawień Oblicza, a z inspiracji A c h e i r o p o i e t o s e m przy braku zrozumienia j e g o treści t e o l o g i c z ­ n y c h rodzą się w y o b r a ż e n i a łączące elementy różnych t y p ó w i k o n o g r a f i c z n y c h o b u p o r z ą d k ó w chrześcijaństwa. Przykładem może być X V I I - w i e c z n y zabytek z Bartnego p r z e c h o w y w a n y w ł a ń c u c k i m m u z e u m , na k t ó r y m c h u s t a z w i z e r u n k i e m Oblicza p r e z e n t o w a n a jest przez j e d n e g o , u s y t u o w a n e g o centralnie a n i o ­ ła, k t ó r e g o g ł o w a , ramiona i skrzydła w i d o c z n e są p o n a d t k a n i n ą . Ten s p o s ó b prezentacji c h u s t y przed s o b ą przez j e d n ą o s o b ę nawiązuje d o z a c h o d n i c h w y o b r a ż e ń ś w . W e r o n i k i ; istnieją 24 n a w e t c e r k i e w n e obrazy przedstawiające ją w p o d o b n e j pozie. W y o b r a ż e n i a takie p o j a w i ł y się w ś w i ą t y n i a c h obrządku w s c h o d n i e g o s t o s u n k o w o p ó ź n o , w y d a j e się w i ę c , iż w oparciu o analizę i k o n o g r a f i c z n ą w s p o m n i a n y zabytek z B a r t n e g o należy d a t o w a ć , być może, na w i e k X V I I I , a nie X V I I . W w i z e r u n k a c h świętej W e r o n i k i t k a n i n a jest mniejsza niż na obrazie z aniołem, a o d b i t a na materiale t w a r z p r z e d s t a w i a Jezusa w koronie c i e r n i o w e j . Ten s p o s ó b m a l o w a n i a Oblicza Z b a w i c i e l a , popular­ ny w Kościele R z y m s k i m o d d z i a ł y w a ł na c e r k i e w n ą sztukę coraz silniej w miarę jej okcydentalizacji. D o c h o d z i ł o czasem do połączenia „ W e r o n i k i " z M a n d y l i o n e m , jak t o się stało w d a t o w a ­ nej na rok 1 6 6 4 ikonie z Krempnej, znajdującej się w zbiorach Sanockiego Muzeum B u d o w n i c t w a Ludowego. Zachowany w niej został s c h e m a t k o m p o z y c y j n y Spasa N i e r u k o t w o r n e g o w wersji karpackiej, z a n i o ł a m i t r z y m a j ą c y m i p ł ó t n o , zaś sama t w a r z na chuście należy d o i d ą c e g o na G o l g o t ę Jezusa z historii o W e r o n i c e . Zdarzało się także umieszczanie w i z e r u n k u ukorow a n e g o cierniem Chrystusa w m e d a l i o n i e na carskich w r o t a c h (II. 1 4 ) . 21 W i k o n o g r a f i i katolickiej istnieje także w y o b r a ż e n i e d e w o c y j n e oparte na rzymskim V o l t o S a n t o ; jest t o zmęczone, cierpiące oblicze mężczyzny patrzącego w d ó ł s p o d p r z y m k n i ę t y c h powiek, o k o l o n e d ł u g ą , rozdzielającą się na trzy pasma brodą. D o takiej t w a r z y n a w i ą z y w a ł p r a w d o p o d o b n i e t w ó r c a X I X - w i e c z n e j poli­ c h r o m i i r o k o k o w e g o m e d a l i o n u z D u b i e c k a (il. 1 3 ) . Jest to m a l o w i d ł o przedstawiające o d b i t ą na c h u ś c i e t w a r z Chrystusa p o z b a w i o n ą j a k i c h k o l w i e k ś l a d ó w m ę k i , lecz s k i e r o w a n e w dół spojrzenie nadaje jej w y r a z znurzenia; oblicze z M a n d y l i o n u patrzy zawsze w p r o s t na w i d z a , c o jeśli przyjąć hipotezę o p o w i ą ­ zaniu przedstawienia z w i z e r u n k i e m M e d u z y , nabiera dodat­ kowej wagi. Tak w i ę c , o ile c e r k i e w n e „ w e r o n i k i " patrzące przed siebie były u k o r o n o w a n y m i cierniem M a n d y l i o n a m i , o tyle półprzymknięte p o w i e k i w i z e r u n k u z D u b i e c k a p r a w d o p o d o b n i e w y w o d z ą się z kopii rzymskiego obrazu. Kopie t e g o c u d o w n e g o wyobrażenia �były r o z p o w s z e c h n i a n e w Galicji p o d postacią o d b i j a n y c h na płótnie m i e d z i o r y t ó w . W a r t o jeszcze d o d a ć , iż niezależnie o d medalionu istniała w d u b i e c k i e j c e r k w i płaskorzeźba C h u s t y ś w . Weroniki przedstawiająca spoglądające prosto oblicze w c i e r n i o ­ wej koronie; niestety, nie w i a d o m o , w który miejscu była umiesz­ czona. W i d a ć zatem, iż i k o n o g r a f i c z n y t y p , j a k i m jest Chusta ś w . Weroniki okazał się atrakcyjny dla k a r p a c k i e g o malarstwa cer­ kiewnego i został przejęty ze sztuki z a c h o d n i e g o chrześcijaństwa. Nie stało się t a k natomiast z i n n y m s p o s o b e m przedstawiania Twarzy Chrystusa istniejącym w Kościele R z y m s k o k a t o l i c k i m , czyli z Sancta Effigies. Jest t o t y m bardziej d z i w n e , że łaskami słynący obraz o tej t e m a t y c e z n a j d o w a ł się (i d o tej pory znajduje) w bezpośrednim sąsiedztwie t e r e n ó w , na k t ó r y c h m a l o w a n o ikony. C h o d z i t u o Oblicze Chrystusa znajdujące się w kościele farnym p.w. ś w . M a ł g o r z a t y w N o w y m Sączu, które w ś r ó d miejscowej l u d n o ś c i znane jest p o d n a z w ą „ P r z e m i e n i e n i e Pańs­ kie". Ta błędna i k o n o g r a f i c z n i e n a z w a d o t e g o s t o p n i a zrosła się z w i z e r u n k i e m , że p o w t ó r z o n a została w p u b l i k a c j i aspirującej d o rangi i k o n o g r a f i c z n e g o p o d r ę c z n i k a . Najprawdopodobniej nadana została dziełu p o n i e w a ż p i e r w o t n i e obraz umieszczony był w kaplicy p o d w e z w a n i e m Przemienienia Pańskiego w koś­ ciele f r a n c i s z k a n ó w . P o m i m o żywego k u l t u przejawiającego się między innymi o b e c n o ś c i ą k o p i i t e g o wyobrażenia w większości kapliczek na terenie Sądecczyzny oraz p r o c e s y j n y m ich o b n o s z e ­ niem podczas zarazy nie u d a ł o się odnaleźć z a b y t k ó w sztuki cerkiewnej n a w i ą z u j ą c y c h d o t y p u i k o n o g r a f i c z n e g o Chrystusa z sądeckiej fary. Sądzić w i ę c należy, że w y b i ó r c z e zapożyczanie w ą t k ó w z a c h o d n i c h przez malarzy c e r k i e w n y c h w y n i k a z ich miejsca w c y k l u c h r y s t o l o g i c z n y m , a zatem złączonych z nimi treści, przede w s z y s t k i m e m o c j o n a l n y c h . M a n d y l i o n i Sancta Effigies podkreślające t a j e m n i c ę n a t u r y Chrystusa są zbliżone w wyrazie, budząc respekt dla c u d o w n e j J e g o o s o b y . Nie o d c z u w a n o w i ę c potrzeby z a s t ę p o w a n i a Nie Ręką S t w o r z o n e g o Zbawiciela i n n y m j e g o w i z e r u n k i e m o p o d o b n y m znaczeniu. 22 Natomiast s t a n o w i ą c a część c y k l u pasyjnego Chusta ś w . W e r o ­ niki, której w y o b r a ż e n i e b u d z i ł o przede w s z y s t k i m w s p ó ł c z u c i e z u m ę c z o n y m J e z u s e m nie miała w e w s c h o d n i e j ikonografii s w e g o z a d o w a l a j ą c e g o o d p o w i e d n i k a , stąd jej p o w o d z e n i e w coraz bardziej z l a t y n i z o w a n e j religijności X V I I I - i X I X - w i e c z n e j Cerkwi. Przemiany w ikonie karpackiej miały s w ó j o d p o w i e d n i k w o b ­ rębie grafiki często w y k o r z y s t y w a n e j przez malarzy j a k o wzór. Ilustrujące w A n f o l o g i o n a c h dzień 1 6 sierpnia ryciny przed­ s t a w i a j ą d w a t y p y f i z j o n o m i i Jezusa. Starsza ( L w ó w 1 6 3 8 ) ukazuje t w a r z p o c i ą g ł ą , raczej szczupłą, o s z t y w n e j , r o z d w o j o n e j brodzie. M ł o d s z y w a r i a n t t e g o s a m e g o w y o b r a ż e n i a t o oblicze pełniejsze, o szerzej r o z s t a w i o n y c h oczach, o t o c z o n e puszystymi, z w i j a j ą c y m i się na r a m i o n a c h w pukle w ł o s a m i ( L w ó w 1 6 5 1 ) . T r u d n o p o w i e d z i e ć , czy ryciny te posłużyły k i e d y k o l w i e k jako w z ó r d o ikony, g d y ż w w y p a d k u tak z n a n e g o i u t w i e r d z o n e g o tradycją w ą t k u , j a k i m był M a n d y l i o n , rola grafiki, j a k o p o m o c y w k o m p o n o w a n i u przedstawienia była p r a w d o p o d o b n i e m n i e j ­ sza, za c z y m może przemawiać fakt, iż o b a d r z e w o r y t y korzystają z o d m i a n y ukazującej anioły w p ó ł p o s t a c i a c h , którą posłużono się w większości i k o n starszych o d zawierających ryciny ksiąg. W czasie w y d a n i a t y c h o s t a t n i c h d o m i n o w a ł o ujęcie ze stojącymi lub klęczącymi p o b o k a c h t k a n i n y a n i o ł a m i . M o ż e w i ę c same i k o n y bądź n i e z a c h o w a n e p o d l i n n i k i d o ich m a l o w a n i a były inspiracją dla sztycharzy. Jest t o t y m bardziej p r a w d o p o d o b n e , że ze w z g l ę d u na s w e przeznaczenie (ilustracje święta Przemiesienia M a n d y l i o n u ) poniżej t k a n i n y grafiki ukazują procesję podążającą ze Ś w i ę t ą Chustą w kierunku K o n s t a n t y n o p o l a . Żadne natomiast z m a l o w i d e ł nie p o w t ó r z y ł o tej k o m p o z y c j i , w i ę c e j , klejmy z historią M a n d y l i o n u , zawierające dzieje A b g a r a , umieszczane b y ł y symetrycznie p o b o k a c h g ł ó w n e g o przedstawienia, a nie poniżej, m i m o że w przypadku i k o n o i n n y m temacie ta ostatnia praktyka była dość p o w s z e c h n a . W y d a j e się w i ę c , że c e r k i e w n y d r z e w o r y t nie w p r o w a d z a nic d o ikony A c h e i r o p o i e t o s a , lecz sam czerpie z niej w z o r y . II. 7. K r y w e , XVII w . M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 7 6 5 25 �II. 8. M i e j s c o w o ś ć nieznana, X V I I / X V I I I w . M u z e u m N a r o d o w e w Krakowie, Oddział Szołayskich, nr X V I I I - 6 9 , p u b l . Kłosińska 1 9 7 3 ; Pietrusiński 1 9 6 0 ; il. 9. M a j d a n S i e n i a w s k i , XVII w . M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 1 2 0 8 Ikona karpacka. Geneza — twórcy — odbiorcy W ciągu blisko pięćsetletniej historii i k o n y karpackiej m o ż n a m ó w i ć o istnieniu kilku n u r t ó w t w ó r c z o ś c i , w p e w n y c h okresach p ł y n ą c y c h r ó w n o l e g l e , kiedy indziej splatających się ze sobą i przenikających n a w z a j e m . N i e w i e l e w i a d o m o natomiast o g e ­ nezie samego zjawiska. Większość w y p o w i a d a j ą c y c h się na ten temat a u t o r ó w w i d z i związki między m a l a r s t w e m f r e s k o w y m XII — X V w . a i k o n a m i , z których najstarsze datuje się w ł a ś n i e na w i e k XV. Svjencickyj w i d z i a ł w n i c h k o n t y n u a c j ę f r e s k ó w lubelskich bądź k r a k o w s k i c h p r z y s t o s o w a n y c h d o o d m i e n n y c h w a r u n k ó w e k s p o n o w a n i a w e w n ę t r z a c h d r e w n i a n y c h c e r k w i karpackich. Badająca m a l o w i d ł a ścienne A n n a Różycka-Bryzek u w a ż a tę zależność za bardziej złożoną. P o d o b n i e jak Pełeński przyjmuje w i e k XII — XIII za najlepsze lata sztuki halickiej, która nie podniosła się już p o załamaniu w y w o ł a n y m u p a d k i e m politycz­ n y m księstwa w k o ń c u XIII w . , a odrodziła się w s w y m w a r i a n c i e l u d o w y m w XVI — X V I I - w i e c z n y c h i k o n a c h . W e d ł u g tej autorki bizantyńsko-ruskie freski z k o ś c i o ł ó w p o l s k i c h były w przeważa­ jącej mierze dziełem a r t y s t ó w o b c y c h : ś r o d k o w o r u s k i c h , p s k o w ­ skich czy n o w o g r o d z k i c h m a l u j ą c y c h j e d n a k przy w s p ó ł u d z i a l e malarzy m i e j s c o w y c h , jak lubelski t w ó r c a „ m a n i e r y p r o w i n c j o n a l n o - a r c h a i z u j ą c e j " . Być może w ł a ś n i e j e g o postać, utoż­ samiana hipotetycznie z Hajlem z Przemyśla n a g r o d z o n y m przez W ł a d y s ł a w a J a g i e ł ł ę , jest łącznikiem „ m i ę d z y d a w n e m i i n o w y ­ mi laty" między szkołą halicką a ikoną karpacką. 15 26 A u t o r z y najstarszych i k o n , z g o d n i e z tradycją w s c h o d n i ą związani ze ś r o d o w i s k i e m bazyliańskich k l a s z t o r ó w g r u p o w a l i się, być może, w w ę d r o w n e artele jak t w ó r c y m a l o w i d e ł ś c i e n ­ nych. Pochodzili o n i przeważnie s p o ś r ó d l u d n o ś c i m i e j s c o w e j , c h o ć byli w ś r ó d n i c h także serbscy i bułgarscy u c h o d ź c y s p o d turec­ kiego p a n o w a n i a . Wszyscy oni działali w rozproszeniu i o d ­ daleniu o d d u ż y c h o ś r o d k ó w artystycznych, z a r ó w n o t y c h , gdzie p o w s t a w a ł y ikony, jak i t y c h , w k t ó r y c h m a l o w a n o obrazy. W n i e k t ó r y c h dziełach t e g o okresu odnaleźć m o ż n a w p ł y w y ze szkół r u s k i c h . Malarze działali w i ę c przy klasztorach w Spasie, Terle, Sninie czy Bukovskiej Horce, a przede w s z y s t k i m w Ł a w r o w i e , gdzie istniała szkoła malarska p r o w a d z o n a przez m n i c h ó w , którzy nauczali jeszcze w czterech p o d o b n y c h p l a c ó w k a c h : W o w c z e m , W a l a w i e , U l u c z u i S m o l n i c y . R ó w n i e ż na akademii t e o l o g i c z n e j w Krasnym Brodzie istniał w y d z i a ł malarski. W pier­ wszej p o ł o w i e XVI w . przy klasztorze ś w . O n u f r e g o w e L w o w i e p r a c o w a ł malarz ruski Fedor, a o k o ł o p o ł o w y t e g o w i e k u znany był Oleksy z Leska, ośrodka s k u p i a j ą c e g o p e w n ą ilość malarzy. R ó w n i e ż w Samborze działała g r u p a a r t y s t ó w , a w ś r ó d nich niejaki Feduszko. Z n a n y jest r ó w n i e ż z t e g o okresu Gregor B o s y k o w i c z z S u c z a w y na Wołoszczyźnie. 16 Z a r ó w n o t w ó r c y d u c h o w n i , jak i ś w i e c c y p o c h o d z i l i przeważ­ nie z niższych w a r s t w s p o ł e c z e ń s t w a , c o w y n i k a ł o przede wszys- �tkim ze struktury w y z n a n i o w e j l u d n o ś c i . M o ż n i , n a w e t jeśli w y c h o w a n i zostali w obrządku w s c h o d n i m , często przechodzili na katolicyzm. G d y natomiast pozostali w i e r n i o r t o d o k s j i , ich stosunek d o t w o r z e n i a i k o n p o d w p ł y w e m z a c h o d u przestawał cechować szacunek, jaki kościół w s c h o d n i ż y w i dla t e g o zajęcia. Niski s t o s u n k o w o prestiż malarza, w y w o d z ą c y się z tradycji zachodniego ś r e d n i o w i e c z a przeniesiony został na karpackich t w ó r c ó w i k o n , k t ó r y c h zajęcie w a r s t w y wyższe uważały za „poniżającą pracę m a n u a l n ą " . W drugiej p o ł o w i e XVI w . na obrzeżach miast p o j a w i l i się „pictortes rutheni s u b u r b a n i " ; nieco luźniej związani z klasz­ torami, mniej w y k s z t a ł c e n i , często, jak się zdaje, wręcz nie douczeni, malujący dla zarobku oprócz i k o n także d r z e w c e kopii i siodła. Oni w ł a ś n i e byli p r a w d o p o d o b n i e t w ó r c a m i nurtu l u d o w e g o w ikonie karpackiej. Pod koniec XVI w . polscy malarze l w o w s c y zagrożeni przez podmiejskich pictores oraz malarzy i n n o w i e r c ó w ( g ł ó w n i e Or­ mian) u t w o r z y l i b r a c t w o , które uzyskało z a g w a r a n t o w a n y pra­ w e m m o n o p o l na umieszczanie dzieł zrzeszonych w nim t w ó r c ó w w ś w i ą t y n i a c h w o j e w ó d z t w : ruskiego, p o d o l s k i e g o i w o ł y ń s ­ kiego. Po p o d p i s a n i u Unii Brzeskiej d o b r a c t w a d o p u s z c z o n o malarzy w y z n a n i a g r e k o k a t o l i c k i e g o , lecz d y z u n i c i znaleźli się poza organizacją c e c h o w ą . Dla o b r o n y w ł a s n y c h i n t e r e s ó w p o w o ł a l i p o d o b n e s t o w a r z y ­ szenie w o p a r c i u o istniejące już l w o w s k i e B r a c t w o S t a u r o p i g i a l ne. P o d o b n i e jak L w ó w , inne stolice biskupie — Przemyśl, M u k a c z e w o — były w t y m czasie d u ż y m i o ś r o d k a m i malarstwa, powstającego z a r ó w n o w o p a r c i u o klasztory, jak i ś w i e c k i e organizacje c e c h o w e oraz g r u p u j ą c y m i na przedmieściach p r a c o ­ wnie „ p a r t a c z y " . Także w mniejszych miastach f u n k c j o n o w a ł y pracownie malarskie, w k t ó r y c h działali mieszczanie i niższy kler świecki: często artyści z j e d n e g o w a r s z t a t u byli ze sobą s p o k r e w ­ nieni i należeli d o s z a c o w n y c h mieszczańskich r o d ó w np. w M o ś ­ ciskach m a l o w a n i e m z a j m o w a ł a się rodzina burmistrza. P r o w i n c j o n a l n e ośrodki i k o n o w e g o malarstwa istniały w N o ­ w y m Sączu, D r o h o b y c z u , C h y r o w i e , S ą d o w e j W i s z n i , Jaśliskach. A r t y s t ó w skupiały także d o b r a S o b i e s k i c h w Ż ó ł k w i , gdzie działał malarz T y m o f i e j S t y s ł o w i c z . Znane były warsztaty w J a w o r o w i e czy R y b o t y c z a c h , przy c z y m te ostatnie miały d o d a t k o w e oparcie w istniejącym o b o k , w Posadzie R y b o t y c k i e j klasztorze. Centrami były także liczne monastyry, często niewielkie, p o c h o d z ą c e z d r o b n o s z l a c h e c k i c h i c h ł o p s k i c h f u n d a c j i . Na początek XVII stulecia przypada założenie w a ż n e g o ogniska religijnego o r t o ­ doksji, j a k i m był klasztor w Skicie M a n i a w s k i m . Oddzielną grupę, a raczej c o najmniej d w a zespoły s t a n o w i l i malarze pracujący na terenie d ó b r Klucza M u s z y ń s k i e g o , w ś r ó d których był miesz­ czanin muszyński A w l e n t y Radymski. Z c e c h e m l w o w s k i m z w i ą z a n y był Fiodor S i e n k o w i c z (czynny z a w o d o w o w pierwszej p o ł o w i e XVII w . ) , który m a l o w a ł dzieła o treści religijnej na z a m ó w i e n i e ruskiego d u c h o w i e ń s t w a oraz ś w i e c k i e obrazy dla p o l s k i c h m a g n a t ó w . J e g o w y c h o w a n k i e m był piastujący g o d n o ś ć seniora b r a c t w a malarzy katolickich M i k o ł a j M o r a c h o w s k i , z w a n y P e t r a c h n o w i c z e m unita, który „ p i e r w s z e s w e kroki stawiał w ramach sztuki zachodniej i o d niej d o p i e r o w r ó c i ł d o malarstwa c e r k i e w n e g o " [ G ę b a r o w i c z , 1 9 6 6 , s. 2 9 9 ] . Był o n między i n n y m i t w ó r c ą n o w e g o ikonostasu w Cerkwi Wołoskiej w e L w o w i e . Z a r t y s t ó w zrzeszonych w Stauropigii w y m i e n i ć należy Ł a w rysza Puchalskiego w a l c z ą c e g o o p r a w o umieszczania w ś w i ą t y ­ niach ikon n a m a l o w a n y c h przez s c h i z m a t y k ó w d y z u n i t ó w . P o d o b n ą d r o g ę t w ó r c z ą o d malarstwa z a c h o d n i e g o d o i k o n o ­ w e g o przeszedł inny w y b i t n y malarz J o w Kondzelewicz z Białe­ g o s t o k u , autor przedstawień z przegrody ołtarzowej w cerkwi b o h o r o d c z a ń s k i e j . W t y m s a m y m mniej w i ę c e j czasie w Saliste w S i e d m i o g r o d z i e p r a c o w a ł Nicolaus Pictor Poloni (freski t a m ­ tejsze d a t o w a n e są na rok 1 6 7 4 ) . W drugiej p o ł o w i e XVII w . zaczyna się upadek cechu l w o w s ­ kiego w y n i k a j ą c y ze zmniejszania się liczby i ubożenia o d b i o r ­ c ó w , spada też p o z i o m t w ó r c z o ś c i w a r s z t a t ó w p r o w i n c j o n a l ­ n y c h , które jednak pracują przez cały w i e k XVIII zaopatrując n a w e t odległe c e r k w i e . Malarze realizujący większe zlecenia c e r k i e w n e należeli już d o g r u p y a r t y s t ó w kształconych na za­ chodzie, jak na przykład Łukasz D o l i ń s k i , który naukę pobierał w W i e d n i u na koszt b i s k u p a - m e t r o p o l i t y l w o w s k i e g o . Zdarzało się także, iż malarze p r a w o s ł a w n i w y k o n y w a l i obrazy i malatury w kościołach k a t o l i c k i c h , jak m n i c h Hezychius G ł o w a c k i z klasz­ toru p o d h o r e c k i e g o , który o k o ł o roku 1 7 6 5 w s p ó l n i e z z a k o n ­ nikami k a t o l i c k i c h zgromadzeń, w y k o n a ł w y s t r ó j kościoła w tychże P o d h o r c a c h . Przez cały w i e k XIX na terenie Przemyśla działał cech malarzy, z których niektórzy p r a c o w a l i na zlecenia grekokatolickiej hierarchii, chociaż większość w y k o n y w a ł a za­ m ó w i e n i a d o p o s z c z e g ó l n y c h c e r k w i w mieście i okolicach. Przeważnie j e d n a k t w ó r c a m i i k o n X I X - w i e c z n y c h byli małomias­ t e c z k o w i rzemieślnicy lub s a m o u c y , w ś r ó d których liczną s t o s u n 17 II. 10. R ó w n i a , XVIII w . M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 541 J ' 1 27 �k o w o g r u p ę s t a n o w i l i malujący amatorsko księża. Znaczące miejsce w s c h y ł k o w y m okresie istnienia i k o n y karpackiej zajął działający w e w s c h o d n i e j M a ł o p o l s c e ród B o g d a ń s k i c h , k t ó r e g o nestor Józef B o g d a ń s k i ( 1 8 0 0 — 8 4 ) kształcił się w Krakowie, p o d o b n i e jak j e g o w n u k o w i e , a b s o l w e n c i krakowskiej A k a d e m i i Sztuk Pięknych. Pod koniec XIX w . w z m i a n k o w a n e są s p r o w a d z a n e d o i k o n o ­ s t a s ó w obrazy z M o n a c h i u m . Był t o czas, g d y w c h a t a c h c h ł o p s k i c h m a s o w o w miejsce d a w n y c h i k o n m a l o w a n y c h ręcznie p o j a w i ł y się d r u k o w a n e w Berlinie, W i e d n i u i Pradze litografie. Najdłużej t r w a j ą c ą k o n t y n u a c j ą karpackiej ikony l u d o ­ w e j były p o k u c k i e i s i e d m i o g r o d z k i e obrazki na szkle, k t ó r y c h malarze działali d o I w o j n y ś w i a t o w e j . O d b i o r c a m i i k o n w regionie karpackim byli g ł ó w n i e przed­ stawiciele niższych w a r s t w s p o ł e c z e ń s t w a , gdyż s p o ś r ó d n i c h rekrutowali się najczęściej w y z n a w c y o b r z ą d k u w s c h o d n i e g o na ziemiach Rzeczypospolitej i Węgier; t y l k o w M o ł d a w i i o r t o d o k s j a była religią panującą, jeśli nie liczyć nieudanej p r ó b y w p r o w a d z e ­ nia chrześcijaństwa r e f o r m o w a n e g o przez d e s p o t ę J a k u b a Heraklidesa. Zdarzało się, że c e r k w i e w y p o s a ż a l i k a t o l i c c y właściciele dóbr, lecz naturalnie korzystali z n i c h mieszkańcy w s i — c h ł o p i i d r o b n a szlachta. Częściej zresztą ś w i ą t y n i e ozdabiane były na koszt g m i n y , a w z w i ą z k u z w y s o k ą ceną na dzieła malarskie i k o n y chłopskie rzadko miały p o j e d y n c z y c h f u n d a t o r ó w . Ten ostatni zwyczaj przyjął się natomiast w ś r ó d z a g r o d o w e j szlachty, której p r z y w i l e j e m b y ł o umieszczanie w c e r k w i i k o n y z w y m a l o w a n y m na o d w r o c i e e p i t a f i u m f u n d a t o r a . S k o m p l i k o w a n ą s p r a w ą jest określenie etnicznej przynależno­ ści z a r ó w n o t w ó r c ó w , jak i o d b i o r c ó w i k o n k a r p a c k i c h , b o w i e m rekonstrukcja m a p y etnograficznej ziem o d Popradu p o B u k o w i ­ nę między w i e k i e m XV a XIX jest u t r u d n i o n a nie t y l k o ze w z g l ę d u na ilość zamieszkujących te tereny nacji, ale też przez ich r u c h l i w o ś ć . Poza t y m jest t o okres k s z t a ł t o w a n i a się w i e l u z nich. Nie kusząc się w i ę c o d o k ł a d n e ustalenia z a s i ę g ó w w czasie i przestrzeni w y m i e n i ć należy p o l s k i c h górali i p o g ó r z a n o b o k Ł e m k ó w , n a z y w a j ą c y c h siebie R u s n a k a m i , i ruskich B o j k ó w . Następnie U k r a i ń c ó w , g ó r s k i c h H u c u ł ó w i zasiedlających p o ł u ­ d n i o w e stoki Karpat S ł o w a k ó w , a także s i e d m i o g r o d z k i c h W ę g ­ r ó w , W o ł o c h ó w i M o ł d a w i a n . Bez z b y t n i e j przesady można p o w i e d z i e ć , że w n a r o d o w y m t y g l u przyszło istnieć tej sztuce, której korzenie sięgają B i z a n c j u m P a l e o l o g ó w , a gałęzie? Nie w i a d o m o n a w e t „ c z y m o ż n a u w a ż a ć je za k o n t y n u a c j ę t r a d y c y j ­ n e g o i k o n o p i s u czy też w i d z i e ć w n i c h należy t y l k o f o r m a l n i e z n i m z w i ą z a n y o d p r y s k sztuki z a c h o d n i e j " [ G ę b a r o w i c z , 1 9 6 6 , s. 3 0 0 ] . Zastanawiając się nad t y m p r o b l e m e m należy pamiętać, że n a w e t w o r t o d o k s y j n e j M o s k w i e , poczynając o d X V I I w . k a n o n i c z n a sztuka i k o n y przeżywa kryzys i coraz wyraźniej ulega w p ł y w o m z a c h o d u . O ile zatem silniejsze musiały być łacińskie o d d z i a ł y w a n i a na terenie, gdzie tradycje chrześcijańskie w s p ó ł ­ istniały nierzadko w obrębie j e d n e j w s i . Świat obrazu — świat ikony Przemiany, j a k i m ulegało w y o b r a ż e n i e T w a r z y Chrystusa ilustrują procesy zachodzące w c a ł y m malarstwie r e g i o n u karpack o - p o d o l s k i e g o . Są o n e w y n i k i e m okcydentalizacji t y c h ziem p r o w a d z o n e j ś w i a d o m i e o d w i e k u XIV, przy j e d n o c z e s n y m zawężeniu się kręgu o d b i o r c ó w oraz ich u b o ż e n i u . Z m i a n y formalne, ikonograficzne i t e c h n i c z n e s t a w i a j ą p o d znakiem zapytania tożsamość t y c h dzieł j a k o ikon d o t e g o s t o p n i a , iż W o j c i e c h B i a ł o p i o t r o w i c z z a p r o p o n o w a ł dla n i c h nazwę „ c e r k i e w n e g o malarstwa t a b l i c o w e g o " . W y d a j e się jednak, że kryterium ikoniczności w i z e r u n k u , jakie obrał autor t e g o określenia nie z a d o w a l a w pełni, gdyż z g o d n i e z n i m na m i a n o ikony nie z a s ł u g i w a ł o b y całe niemal m a l a r s t w o m o s k i e w s k i e i rosyjskie o d XVII w . d o r e w o l u c j i . N a w e t w Rosji b o w i e m myśl religijna zatraciła w ó w c z a s rozumienie t e o l o g i i ikony, c o d o p r o w a d z i ł o d o kryzysu p r a w o s ł a w n e j sztuki p o ł ą c z o n e g o z jej okcydentalizacją. Stosuje się jednak nazwę „ i k o n a " w o b e c dzieł X V I I — X I X - w i e c z n y c h , tak jak określa się m i a n e m k a t o l i c y z m u religię X I X - w i e c z n y c h c h ł o p ó w , która wszak nie w pełni o d p o w i a d a ł a w y m o g o m u n i w e r s y t e c k i e j t e o l o g i i . Nie c h o d z i t u o p o z i o m e d u k a c j i , lecz o różnicę j a k o ś c i o w ą . J e d n o c z e ś n i e zgodzić się trzeba z Białop i o t r o w i c z e m , iż sam fakt spełniania przez ś w i ę t y obraz f u n k c j i k u l t o w y c h nie określa g o jeszcze j a k o ikony. U w a g a ta d o t y c z y także sytuacji o d w r o t n e j , g d y w i z e r u n e k w y ł ą c z o n y z liturgii w s c h o d n i e j r o z p o z n a w a l n y jest nadal j a k o i k o n a . Wyjaśnienia t e g o p r o b l e m u należy szukać w s a m y m dziele. T e o l o g i a p r a w o sławna wychodzi od obiektywnej obecności sacrum w wizerunk u , która s p r a w i a , iż p r a w d z i w a ikona pozostaje ikoną niezależnie o d w a r u n k ó w z e w n ę t r z n y c h . Pamiętać j e d n a k należy, że w y o b rażenie nie jest „ z w y k ł ą " hierofanią, lecz w c i e l e n i e m ś w i ę t o ś c i w formę. J a k podkreśla c y t o w a n y kilkakrotnie w tej pracy Paul E v d o k i m o v : „ O b r a z nosi imię o r y g i n a ł u , a nie j e g o n a t u r ę " . Styl ikony w y n i k a zatem z zasad realizmu d u c h o w e g o , D o ś w i a d c z e n i e zbierane na tej drodze d o p r o w a d z i ł o , zdaniem w s c h o d n i c h malarzy i t e o l o g ó w , d o p o w s t a n i a zespołu ś r o d k ó w stylistycznych najlepiej o d d a j ą c y c h tę rzeczywistość. Należy d o n i c h k o n s e k w e n t n e s t o s o w a n i e k o n t u r u oddzielającego o d siebie 23 MMMMMM II. 1 1 . H u n k o w c e , 1 6 7 1 r. M u z e u m Szaryszskie w Bardziejowie, p u b l . Tkać 28 �Ni MMI fil mmmm c II. 1 2 . M i e j s c o w o ś ć nieznana, 1 poł. XVI w . M u z e u m N a r o d o w e w K r a k o w i e , Oddział Szołayskich, nr X V I I I - 4 5 2 poszczególne e l e m e n t y k o m p o z y c j i oraz p o s ł u g i w a n i e się k o l o ­ rem l o k a l n y m p o ł ą c z o n e z r e s p e k t o w a n i e m j e g o znaczeń s y m ­ bolicznych. Użycie p e r s p e k t y w y o d w r ó c o n e j jest n a t u r a l n y m środkiem u ł a t w i a j ą c y m u c z e s t n i c t w o w ś w i ę t o ś c i , gdyż umiesz­ cza patrzącego w e w n ą t r z p r z e d s t a w i a n e g o ś w i a t a . W i e l k o ś ć postaci i u s y t u o w a n i e w obrębie przedstawienia p o d l e g a pra­ w o m rzeczywistości świętej i w y r a ż a ich hierarchię. Ś w i a t ł o jest w e d ł u g t e o l o g ó w n a j w a ż n i e j s z y m ś r o d k i e m w y r a z u ikony, gdyż pochodzi o n o o d ś w i a t ł o ś c i n a d p r z y r o d z o n e j , s t a n o w i w ł a ś ­ ciwość C h w a ł y . D o p l a s t y c z n e g o jej w y r a ż a n i a u ż y w a n o złota pokrywającego t ł o , n i m b y oraz h i m a t i o n Z b a w i c i e l a i B o g u ­ rodzicy. Z g o d n i e z t a k i m r o z u m i e n i e m blasku ikona przedstawia przedmioty nie j a k o o ś w i e t l o n e , lecz s t w o r z o n e przez ś w i a t ł o . N i e m o ż l i w e jest zatem korzystanie z p u n k t o w e g o o ś w i e t l e n i a , które dzięki ś w i a t ł o c i e n i o w i p o m a g a o d d a ć b r y ł o w a t o ś ć ukazy­ w a n e j f o r m y . Z a ł o ż e n i o m t y m o d p o w i a d a p e w n a płaskość przed­ s t a w i e ń , gdzie bryłę wyraża się s f a ł d o w a n i e m t k a n i n y lub poprzez s t o p n i o w e nakładanie coraz jaśniejszych barw. Te ostatnie są również p o c h o d n y m i ś w i a t ł a określanymi przez j e g o natężenie. Wierność k a n o n o w i traktuje się także j a k o środek w y r a z u , a sam kanon staje się kategorią estetyczną. Nic sprzecznego z k a n o n e m nie może być piękne, a przede w s z y s t k i m nie jest w stanie o d d a ć rzeczywistości n a d p r z y r o d z o n e j . Usztywnienie m a l a r s t w a i k o n przez k a n o n nie stało na prze­ szkodzie z m i a n o m s t y l i s t y c z n y m , które m o ż n a z a o b s e r w o w a ć najłatwiej na przykładzie r ó ż n o c z a s o w y c h i k o n o tej samej tematyce. A n n a R ó ż y c k a - B r y z e k ilustrowała t o z j a w i s k o przy pomocy w i z e r u n k u Chrystusa C h a l k i t e s a pisząc: „ p i e r w o t n a ikona z VI w . p r o m i e n i o w a ł a hellenistycznym p i ę k n e m ł a g o d n e g o oblicza, o d d a n e g o p ó ł t o n a m i b a r w kości s ł o n i o w e j i r ó ż o w y c h , druga z w . VII przybrała (...) w y r a z s u r o w s z y w z w i ą z k u z zani­ kiem stylu i l u z j o n i s t y c z n e g o na korzyść linearnego, a trzecia z w. IX zakrzepła już z a p e w n e w a b s t r a k c y j n y m języku klasycznej sztuki ś r e d n i o b i z a n t y ń s k i e j . " Później p r a w d o p o d o b n i e nabrałaby słodyczy i p r a w d y szczegółu i k o n z okresu renesansu Paleologów, które zastąpiłby z czasem mistycyzm hezychastów [ R ó ż y c ka-Bryzek, 1 9 7 1 , s. 1 0 7 ] . 24 Należałoby zatem poszukać o d p o w i e d z i na pytanie, czy dzieła określane m i a n e m i k o n karpackich mieszczą się w całości, lub choćby c z ę ś c i o w o w z m i e n n o ś c i stylistycznej ikony. W malarst­ wie karpackich c e r k w i już u p o c z ą t k ó w nastąpiło zetknięcie się pierwiastka l u d o w e g o z i k o n ą , c o miało w p ł y w na s w o i s t y charakter tej sztuki. R ó w n o c z e ś n i e silne były w p ł y w y sztuki zachodniej, g ł ó w n i e c e c h o w e g o malarstwa t a b l i c o w e g o . W m i a ­ rę u p ł y w u czasu coraz wyraźniejsze stało się rozbicie ikony karpackiej na d w a nurty: sztukę s k u p i o n ą w miastach bądź w i ę k s z y c h o ś r o d k a c h klasztornych ( Ł a w r a Poczajowska, Skit M a n i a w s k i ) , która realizowała duże z a m ó w i e n i a oraz p r o w i n ­ c j o n a l n ą ikonę l u d o w ą . Należy przy t y m z a u w a ż y ć , iż właśnie k a n o n i c z n a p o c z ą t k o w o t w ó r c z o ś ć oficjalna szybko traci f o r m a l ­ ne c e c h y ikony, podczas g d y l u d o w a z a c h o w u j e je w z b o g a c a j ą c 0 w ł a ś c i w ą sobie o r n a m e n t a l n o ś ć i zainteresowanie p r a w d ą detalu. Dla „ s t y l u l u d o w e g o " charakterystyczny jest także linearyzm przedstawienia oraz arbitralne t r a k t o w a n i e płaszczyzny o t o c z o n e j k o n t u r e m , które u m o ż l i w i a „zamienianie świata materii w d e k o r a c y j n ą ekspresję z n a k u " [ P i w o c k i , 1 9 7 2 , s. 6 7 ] , U l u b i o n ą zasadą k o m p o z y c j i jest u t w ó r c ó w l u d o w y c h rytmizacja m o t y w u oraz j e g o symetria. Sztuka l u d o w a jest także t w ó r c z o ś c i ą s k a n o n i z o w a n ą , c h o ć jej zasady nie mają u ś w i a d o m i o n e j i rozwiniętej p o d b u d o w y t e o l o ­ gicznej, jak t o jest w w y p a d k u ikony, a w y n i k a j ą raczej z za­ c h o w a w c z o ś c i m o d e l u kultury, w obrębie której istnieje. Istotne w przypadku dzieł karpackich jest t o , iż ikonopis' zetknęła się tutaj także z l u d o w o ś c i o w ą w y r o s ł ą na gruncie k a t o l i c y z m u polskiego, który p o z o s t a w a ł w ż y w y m kontakcie z o r t o d o k s j ą o d p o c z ą t k ó w s w e g o istnienia. J a k k o l w i e k teologia katolicka n i e w i e l e m ó w i o sztuce sakralnej, negując z d e c y d o w a ­ nie j a k ą k o l w i e k o b e c n o ś ć o s o b y przedstawionej w obrazie, j e d n a k praktyka k u l t u w i z e r u n k ó w c u d o w n y c h istnieje w Koś­ ciele o d w i e k ó w . Na ziemiach p o l s k i c h kult o b r a z ó w zyskał p o p u l a r n o ś ć , o czym ś w i a d c z y ilość ś w i ą t y ń , w których otaczano czcią łaskami słynące w i z e r u n k i oraz p o w s z e c h n y zwyczaj pielg­ r z y m o w a n i a d o n i c h . Z jednej w i ę c strony na skłonną d o fetyszyzacji w y o b r a ż e ń ś w i ę t y c h sztukę l u d o w ą nałożyła się katolicka u c z u c i o w o ś ć , wyrastająca z d u c h a p ó ź n e g o średnio­ w i e c z a , a p o t e m kontrreformacji, z drugiej zaś eschatologiczny realizm ikony poparty s p ó j n ą t e o l o g i ą w i z e r u n k u . Środki w y r a z u sztuki l u d o w e j nie pozostają w sprzeczności z założeniami ikony, podczas g d y na przykład p r o p o n o w a n y przez sztukę c e c h o w ą ś w i a t ł o c i e ń czy p e r s p e k t y w a zbieżna p o d w a ż a j ą jej g ł ó w n e założenia. T o ostatnie zjawisko związane jest o c z y w i ś ­ cie z czerpaniem przez X V I I - w i e c z n y c h i późniejszych malarzy c e c h o w y c h ze z d o b y c z y r e n e s a n s o w e g o s p o s o b u w i d z e n i a , dla którego przyjęto t u n a z w ę realizm żivopisi. „ W kręgach k u l t u r o ­ w y c h , które nie przeszły n i g d y w tej skali okresu racjonalizacji 1 ' u n a u k o w i e n i a ' sztuki ( c o krąg kultury zachodnioeuropejskiej — przyp. a u t o r k i ) — np. w kręgu sztuki chińskiej, japońskiej czy n a w e t bizantyjskiej — przejścia między sztuką l u d o w ą a n i e l u d o w ą są też mało czytelne, niekiedy w ł a ś c i w i e zupełnie nijakie" [ P i w o c k i , 1 9 7 0 , s. 1 4 8 ] . Powyższe zdanie t ł u m a c z y zgodne 29 �w s p ó ł b r z m i e n i e stylistyki l u d o w e j z ikoną s p o s o b e m o d m i e n ­ nego podejścia d o sztuki w ł a ś c i w e g o różnym k u l t u r o m . Trzeba też pamiętać, iż w większości kultur sztuka przedstawiająca ma ścisły związek z religią, stąd jej dzieła o d p o w i a d a j ą zawsze określonemu w z o r o w i religijności. L u d o w e w i z e r u n k i ś w i ę t y c h postaci „są s y m b o l a m i w znaczeniu najbardziej d o s ł o w n y m , tj. przedmiotami mającymi udział w naturze w y o b r a ż o n e j postaci i postać tę streszczającymi" [ C z a r n o w s k i , 1 9 5 6 , s. 8 8 ] , Zatem stosunek religijności l u d o w e j d o obrazu p r z y p o m i n a o r t o d o k s y j ­ ne odniesienia d o ikony, a w i z e r u n e k o treści religijnej w sztuce l u d o w e j przekazuje rzeczywistość nadprzyrodzoną. T w ó r c z o ś ć ta zdaje sobie sprawę z o d r ę b n o ś c i p r a w rządzących ś w i a t e m przedstawienia o d świata otaczającego. L u d o w e w y o b r a ż e n i a ś w i ę t y c h mają s w o j e źródła w t y m nurcie artystycznej t w ó r c z o ś c i c z ł o w i e k a , który M a l r a u x opisał w p i e r w s z y m t o m i e Przemian Bogów noszącym w i e l e m ó w i ą c y t y t u ł Nadprzyrodzone. Stawia je t o w j e d n y m rzędzie ze sztuką romańskiego ś r e d n i o w i e c z a czy malarstwem ikon, ale o c z y w i ś c i e nie utożsamia. Wszystkie te dzieła starają się być w i e r n e „ r e a l i z m o w i n a d p r z y r o d z o n e m u " , a stąd z kolei w y n i k a j ą s k ł o n n o ś c i d o s t o s o w a n i a o k r e ś l o n y c h ś r o d k ó w stylistycznych. Należy pamiętać, że p o w s t a w a ł y one w w a r u n k a c h konkret­ nego czasu i przestrzeni, stąd różnice w w i e d z y , poziomie wykształcenia t w ó r c ó w i o d b i o r c ó w , t e c h n i c e . T w ó r c z o ś ć l u d o ­ w a s t a n o w i ą c część k u l t u r y niższej w a r s t w y s p o ł e c z e ń s t w a w obrębie sztuki religijnej zawsze korzysta ze w z o r c ó w artystycz­ n y c h g r u p „ o ś w i e c o n y c h " . Czerpie j e d n a k ze s t y l ó w u c z o n y c h t o t y l k o , c o po p r z e t w o r z e n i u z g o d n y m z jej u p o d o b a n i a m i estetycz­ nymi znajdzie s w o j e miejsce w nadprzyrodzonej rzeczywistości obrazu. W t y m kontekście zrozumiałe staje się z g o d n e w s p ó ł i s t n i e n i e ikony ze sztuką l u d o w ą , czego przykładem może być z a r ó w n o sztuka serbska czy bułgarska, jak i ikona karpacka, gdzie z jednej strony w k a n o n i c z n y c h i k o n a c h o f i c j a l n y c h dostrzega się „ p i ę t n o l u d o w o ś c i " , z drugiej nurt malarstwa pozostaje w i e r n y ikonie w ó w c z a s , g d y sztuka oficjalna o d stylistyki tej ostatniej o d c h o d z i . PRZYPISY W bibliografii i przypisach w przypadku nazwisk i t y t u ł ó w t r a n s k r y b o w a n y c h z cyrylicy z a s t o s o w a n o transliterację w e d ł u g w s p ó ł c z e s n y c h n o r m b i b l i o g r a f i c z n y c h , jednak w tekście pracy p o z o s t a w i o n o tradycyjną spolszczoną p i s o w n i ę : d o t y c z y t o także nazwisk t ł u m a c z o n y c h , w k t ó r y c h o c z y w i ś c i e , z a c h o w a n o wersję tłumacza. „ e p o k ę n o w e g o w i z u a l i z m u " (Porębski, 1 9 8 6 s. 1) Ikonie nie przysługuje u w i e l b i e n i e (latreia) zastrzeżone dla O s ó b B o s k i c h , ani n a w e t niższy rodzaj u w i e l b i e n i a , j a k i m otacza się d o s k o n a ł e s t w o r z e n i a , czyli M a t k ę B o g a i ś w i ę t y c h (hiperduleia i duleia). W i z e r u n e k może być j e d y n i e o b i e k t e m czci (proskynesis). Por. E v d o k i m o v , 1 9 6 4 , s. 2 4 5 Ś w i ę t o ś ć nie jest o b e c n a w ikonie substancjonalnie, t y l k o o b r a z o w o . J u ż t o j e d n a k wystarcza, by materię w i z e r u n k u w p e w i e n s p o s ó b zsakralizować. Ikony, która uległa zniszczeniu nie w o l n o w y r z u c i ć ; należy ją zakopać lub u t o p i ć . W i e r n y p o w i n i e n d o t y k a ć i k o n y t y l k o podczas s k ł a d a n e g o na niej w y r a ­ żającego cześć p o c a ł u n k u . (Por.: Uspienski, 1 9 7 6 ) W e d ł u g Florenskiego staranne z a g r u n t o w a n i e deski p o d ikonę ma na celu u p o d o b n i e n i e jej d o ściennej niszy, w której p i e r w o t n i e umieszczono ś w i ę t e w i z e r u n k i (Florenski, 1 9 8 4 , s. 1 7 7 ) T e o l o g i a w s c h o d n i a odróżnia Tradycję Ś w i ę t ą , której ź r ó d ­ łem jest w o l a Boża i która jest niezależna o d n a t u r a l n y c h u w a r u n k o w a ń c z ł o w i e k a , o d tradycji w y w o d z ą c e j się z w o l i Kościoła. Ź r ó d ł e m Tradycji są pisma o b j a w i o n e oraz tradycja niepisana, czyli nie umieszczona w Piśmie Św. Z a w a r t a jest o n a 3 4 W e d ł u g Lazareva ( 1 9 8 3 , s. 1 2 7 ) dla p o w s t a n i a „ s z k o ł y malarstwa i k o n " zaistnieć musi szereg n i e z b ę d n y c h w a r u n k ó w , jak „Dziedziczenie i stałość tradycji, dostatecznie w y s o k i p o z i o m kultury, nieprzerwany ciąg z a m ó w i e ń , o b e c n o ś ć cech w s p ó l n o t y k u l t u r o w e j , istnienie w ł a s n y c h s i l n y c h z a s o b ó w malarzy". Na p o d s t a w i e źródeł historycznych w y d a j e się, że Halicz s w ą rangą c e n t r u m artystycznego nie spełniał w y m a g a ń s t a w i a n y c h „ s z k o l e " , a p o d o b n y był raczej d o o p i s y w a n y c h przez Lazareva: Włodzimierza, R o s t o w a , T w e r u czy J a r o s ł a w i a , gdzie działały pojedyncze warsztaty malarskie, podczas g d y siedzibą szkół były takie miasta jak Psków, M o s k w a czy N o w o g r ó d . U ż y w a j ą c s f o r m u ł o w a n i a realizm żivopisi m a m na myśli k o n w e n c j ę malarstwa z a c h o d n i e g o d o p o c z ą t k ó w w i e k u XX, d o k u b i s t y c z n e g o przełomu, który M. Porębski nazwał o t w i e r a j ą c y m 1 2 5 6 • > 13. D u b i e c k o , XVIII w . m e d a l i o n przemal. XIX M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 9 0 3 30 w. �w Symbolach W i a r y ( o d p o w i e d n i k ł a c i ń s k i e g o C r e d o ) , k a n o ­ nach apostolskich, p o s t a n o w i e n i a c h s o b o r ó w p o w s z e c h n y c h , starych liturgiach oraz historii i praktyce Kościoła. Najsłynniejszą hermeneją była Synaksis Helpiosa Rzymiani­ na z IX/X w., zaś najstarszą z a c h o w a n ą jest podręcznik D i o n i z e g o z Furny (XVIII w . ) o d n a l e z i o n y na A t h o s i e przez Duranda i Didrona i o p u b l i k o w a n y przez t e g o o s t a t n i e g o w roku 1 8 4 5 Terminologię d o t y c z ą c ą t e c h n i k i i k o n o p i s i przyjęłam za: Peśćanskyj, Svjencickyj, 1 9 3 2 Wydarzenie t o nie jest opisane w żadnej z k a n o n i c z n y c h Ewangelii. W a p o k r y f a c h o b o k przytoczonej najpopularniejszej wersji historii, która została w ł ą c z o n a d o liturgii kościoła rzyms­ kiego jako VI stacja Drogi Krzyżowej, istnieje też przytaczany przez J a k u b a de V o r á g i n e (Złota Legenda, Warszawa 1983, s. 1 9 1 — 1 9 6 ) w a r i a n t łączący tradycję M a n d y l i o n u z o s o b ą św. W e r o n i k i . W e d ł u g n i e g o u t r w a l e n i e o d b i c i a na chuście należącej d o świętej nastąpiło podczas działalności apostolskiej Jezusa, przed j e g o męką. N i e w i a s t a nie m o g ą c stale w i d z i e ć swojego w ę d r u j ą c e g o ciągle mistrza, chciała „ d a ć sobie w y m a l o ­ wać J e g o p o d o b i z n ę , by (...) m o g ł a pocieszać się spoglądając na Jego obraz". S p o t k a w s z y ją w drodze d o malarza Jezus odcisnął swoje oblicze na przeznaczonej d o w y k o n a n i a w i z e r u n k u c h u ś ­ cie. Echem tradycji także p o k r e w n e j d z i e j o m M a n d y l i o n u był ciąg dalszy tej historii, w k t ó r y m Ś w i ę t a Chusta p r z y w r ó c i ł a z d r o w i e cesarzowi T y b e r i u s z o w i . Bonifacy VIII u s t a n o w i ł n a w e t specjalny o d p u s t z w i ą z a n y z o d w i e d z e n i e m lub w y k o n a n i e m kopii ś w . Oblicza z rzymskiej bazyliki ( G a d o m s k i , 1 9 6 5 ) . Por. Encyklopedia Katolicka, 1 9 7 3 , s. 5 5 , gdzie M a n d y l i o n Abgara błędnie o p i s a n o j a k o w y o b r a ż e n i e Jezusa cierpiącego. Na określenie ś r o d k o w y c h d r z w i ikonostasu w literaturze polskiej u ż y w a się o p r ó c z t e r m i n u „carskie w r o t a " p o p r a w n i e j szego przekładu n a z w y ruskiej, a m i a n o w i c i e „ k r ó l e w s k a b r a m a " . Pierwszy j e d n a k w a r i a n t w y d a j e się częściej u ż y w a n y i bardziej z a d o m o w i o n y w polszczyźnie z a r ó w n o literackiej, jak i p o t o c z n e j , stąd m i m o mniejszej p o p r a w n o ś c i z d e c y d o w a ł a m się na j e g o użycie. Z karpackich t e r e n ó w o b e c n i e leżących w granicach Polski znana jest j e d n a c e r k i e w nosząca t o w e z w a n i e , a znajdująca się w T u l i g ł o w a c h , diec. przemyska. (Za informację dziękuję pani J. Roguskiej-Szczęk z M u z e u m - Z a m k u w Ł a ń c u c i e ) . M a n d y l i o n ilustruje d o g m a t o W c i e l e n i u i j e d n o ś c i natur Chrystusa, zaś Pantokrator uosabia s ę d z i o w s k ą w ł a d z ę Syna Bożego. Z n a n y jest haft ze szkoły m o s k i e w s k i e j , na k t ó r y m 7 8 9 1 0 1 1 12 13 1 4 Oblicze umieszczone zostało p o m i ę d z y postaciami o r a n t ó w : M a t k i Boskiej, ś w . J a n a Chrzciciela, A r c h a n i o ł ó w i a p o s t o ł ó w , czyli w kontekście w ł a ś c i w y m dla postaci Pantokratora w Deesis; Oblicze zostało tu p r z e d s t a w i o n e w miejsce innego w ą t k u c h r y s t o l o g i c z n e g o j a k o w i z e r u n e k streszczający w sobie wszyst­ kie treści związane z postacią Jezusa. Por. Różycka-Bryzek, 1 9 8 3 , s.147. P r a w d o p o d o b n i e w na­ s t ę p n y m p ó ł w i e c z u działali na terenie Polski artyści ruskiego p o c h o d z e n i a , lecz być może, J a g i e l l o n o w i e mając mniejszy niż założyciel dynastii s e n t y m e n t d o m a l o w i d e ł t w o r z o n y c h „ m o r e g r a e c o " , nie byli tak szczodrzy w o b e c malarzy i stąd d o k u m e n t y milczą na ich temat. Z drugiej strony przeciw tezie o działalności w Koronie t w ó r c ó w i k o n ś w i a d c z y ć może fakt, iż d o w y k o n a n i a m a l o w i d e ł w kaplicy w a w e l s k i e j Kazimierz J a g i e l l o ń c z y k spro­ wadził artystów z Pskowa. W ą t k i e m p ó ł n o c n o r u s k i m jest t z w . Chrystus z M o k r ą Brodą (Kłosińska, 1 9 7 3 ) . P o d o b n i e s p o s ó b przedstawiania św. M i k o ł a ­ ja w półpostaci i z zamkniętą księgą w d ł o n i p o c h o d z i ze szkół ruskich ( B i s k u p s k i , 1 9 7 1 ) , a także w y s u w a n i e ś r o d k o w e j części rysunku poza k o w c z e g (Svjencickyj, 1 9 2 8 ) . G ę b a r o w i c z , 1 9 6 6 ; Łoziński ( 1 8 8 7 ) przypisuje ikonostas b o h o r o d c z a ń s k i a r t y s t o m bułgarskim w i d z ą c w nim przegrodę o ł t a r z o w ą z c e r k w i w Skicie M a n i a w s k i m . Np. w c e r k w i w Ż ó ł k w i p u b l . przez G ę b a r o w i c z a (Gębaro­ wicz, 1966). T y m bardziej, że Kłosińska datuje później niż pozostałe dzieła Mistrza z Ż o h a t y n a , czyli na pocz. XVI w . (Kłosińska, 1 9 8 9 , tabl. 8 ) . Są t o t z w . elementy V i g n o n a , n a z w a n e tak o d nazwiska badacza relikwii (por. tegoż: Le linceul Christ. Étude scientifique, Paris 1 9 0 2 ; także I. W i l s o n , Całun Turyński, Warszawa 1 9 8 4 ) . W przypadku t e g o zabytku nie można w y k l u c z y ć inspiracji czysto z a c h o d n i e j , gdyż p o d o b n e ikonograficznie przedstawienie (Chusta ś w . W e r o n i k i p o d t r z y m y w a n a przez a n i o ł y ) znajduje się na predelli p o c h o d z ą c e g o z M o s z c z e n i c y X V - w i e c z n e g o T r y p ­ t y k u ze ś w . Marią M a g d a l e n ą ( G a d o m s k i , 1 9 8 8 , il. 2 7 8 ) , lecz ze w z g l ę d u na o d m i e n n ą k o m p o z y c j ę o b u o b r a z ó w w y d a j e się t o mało p r a w d o p o d o b n e . W . S m o l e ń , Ilustracje świąt kościelnych w polskiej sztuce, Lublin 1 9 8 7 , s. 231 — 3 5 P o d o b n i e i w s p ó ł c z e ś n i e nie o d p o w i a d a jej w i e l e przeja­ w ó w naszej p o b o ż n o ś c i . O religijności l u d o w e j por.: Czarnowski, 1956; Tomicki, 1981 W i z e r u n e k Chrystusa w t y p i e Pantokratora umieszczony nad k o n s t a n t y n o p o l i t a ń s k ą Bramą Chalké. 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 II. 14. Zabłotce, ikonostas XVIII w . przemal. X I X / X X w . M u z e u m - Z a m e k w Ł a ń c u c i e , nr 6 4 5 31 �W Y K A Z C Y T O W A N E J L I T E R A T U R Y Białopiotrowicz W. Łoziński W. 1887 Malarstwo 1989 1931 Freski ruskie w Katedrze Sandomierskiej, 1986 Zagadnienie sztuki ludowej w malarstwie cerkiewnym w oparciu o wy­ brane zagadnienia z terenu karpat. „Polska Sztuka Ludowa" z. 3 — 4 Z problemów ikony karpackiej, (w:) Chrześcijański Wschód a kultura polska, Lublin, s. 3 4 7 — 3 6 4 Biskupski R. 1971 1982 1985 Warsztat malarstwa ikonowego około drugiej ćwierciXV Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", t. 14 Wybrane warsztaty malarstwa ikonowego wieku, „Folia Historiae Artium", t. XVIII Malarstwo ikonowe od XV do XVIII Sztuka Ludowa", z . 3 — 4 Czarnowski S. 1956 Kultura religijna wiejskiego 88—107 Evdokimov P. Prawosławie, Ikonostas i inne szkice. Warszawa 1965 Malowidła ścienne w Czechowie, Gadomski J. 1988 1914 Halicz w dziejach sztuki średniowiecznej, 1932 Ikonopysna „Polska 1970 (w:) Dzieła 1.1, Warszawa, s. Warszawa Gotyckie malarstwo Gębarowicz M. z historii tablicowe sztuki XVII „Folia Historiae Artuni", t. II Małopolski 1966 Szkice wieku, 1974 Twórczość malarza ikon z Żohatyna, 1460—1500, Warszawa „Prace Wydziału Filologicz- no-Filozoficznego Towarzystwa Naukowego w Toruniu", t. 16, z. 3, Toruń Grządziela R. 1968 Kłosińska J. Wystawa w Recklinghausen. podkarpackich, „Folia Historiae Artium" t. X Z zagadnień stylu oraz ikonografii ikon „Rocznik Muzeów Województwa Rzeszowskiego", 1.1 1973 Ikony, Kraków 1989 leons from Poland, Warszawa Lazarev V. N. 1983 demii Umiejętności", T.XXXVI Pełeński J . Peśćanskyj V., Svjencickyj I. Piwocki K. Niektóre technika zagadnienie Russkaia ikonopis', Moskwa ta jiji dierela, Kraków Lviv teorii sztuki ludowej, Wrocław, s. 1 4 1 — 1 5 5 (w:) tegoż. Sztuka Styl w sztuce także ludowej, 1986 Kubizm, Warszawa 1971 Pojęcie 1983 Bizantyńsko-Ruskie 1928 1929 Ikonopys' galyckoji Ukrainy XV-XVI vikiv, Lviv Ikony galyckoji Ukrainy XV-XVI vikiv, Lviv 1981 Religijność 1976 Prolegomena 1955 Złota Legenda, 1930 Malowidła 1984 Całun Turyński, Warszawa oryginału nal-replika-kopia, Svjencickyj I. Tomicki R. ludowa, i kopii 270 Vorágine de J. Walicki M. w malarstwie Warszawa malowidła bizantyjskim, (w:) w kaplicy zamku lubelskiego, (w:) Etnografia t.2, Wrocław, s. 2 9 — 7 0 Uspienski B. żywa, „Polska Sztuka Ludowa", z. 2 Porębski M. do tematu „Semiotyka Polski. Przemiany kultury ikony". Orygi- Warszawa ludowej, Rozmowa z .... „Znak", nr Warszawa ścienne kościoła św. Trójcy na zamku w Lublinie, „Studia do dziejów sztuki w Polsce", t. III Wilson I. 15. M a t y s o w a , XVII w . ; ¡I. 1 6 . Ł u k ó w - W e n e c j a , XVII w . 32 „Sprawozdania Polskiej Aka­ 1972 Różycka-Bryzek A. 1984 na Rusi, Lwów XV i XVI w., „Materiały halickiej w. na Łemkowszczyźnie, ludu polskiego, 1964 Florenski P. szkoły cerkiewne Mars A. 1418 rok, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d3c172fc7be1c6c6bcf7cefb1899e3b4.pdf 5aaf6a1a7323a5f473753a02b14e3f24 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3475 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3257 Title A name given to the resource Archiwum Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.137-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa F,yś — Piełraszkowa ARCHIWUM DOKUMENTACJI POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ INSTYTUTU SZTUKI PAN P l a c ó w k a ta p o w s t a ł a w r. 1946 pod n a z w ą Sekcji Z d o b n . j t w a w założonym w ó w c z a s P a ń s t w o w y m I n ­ stytucie Badania Sztuki L u d o w e j i po paru reorga­ nizacjach od r. 1959 działa w ramach I n s t y t u t u Sztuki P A N . Założycielem Pracowni i autorem jej progra­ m u badawczego jest ó w c z e s n y d o k t ó r , Roman Reinfuss, k i e r u j ą c y n i ą nieprzerwanie do teraz. Siedzibą pracowni, k t ó r e j nazwa u l e g a ł a wielokrotnie zmianom, jest od p o c z ą t k u K r a k ó w . W p i e r w o t n y m programie p l a c ó w k i położono na­ cisk na gromadzenie dokumentacji zdobnictwa stoso­ wanego w l u d o w y m r z e m i o ś l e artystycznym. M a t e r i a ł y zebrane w pierwszym r o k u b a d a ń , prowadzonych w zachodniej Małopolsce, d a ł y p o c z ą t e k a r c h i w u m nau­ kowemu. Z d o ś w i a d c z e ń pierwszych lat pracy w y ł o n i ł się d ł u g o f a l o w y program działalności p l a c ó w k i , przedsta­ wiony i przedyskutowany wraz z z a ł o ż e n i a m i metodo­ logicznymi na konferencjach d o t y c z ą c y c h spraw sztuki w r. 1950 i 1951 . Podstawowym jej zadaniem stało się systematyczne gromadzenie m a t e r i a ł ó w , dotyczą­ cych wszystkich dziedzin i p r z e j a w ó w ludowej plasty­ k i na c a ł y m obszarze k r a j u , przy czym za n i e z b ę d n o uznano u w z g l ę d n i e n i e z a r ó w n o sztuki tradycyjnej j a k i jej w s p ó ł c z e s n y c h p r z e k s z t a ł c e ń . T y l k o t ą drogą m o ż n a bowiem, j a k z a k ł a d a n o , z y s k a ć p e ł n y m a t e r i a ł do o p r a c o w a ń całościowych. G ł ó w n ą m e t o d ę pracy s t a n o w i ć o d t ą d m i a ł y słabo w c z e ś n i e j doceniane zes­ p o ł o w e badania terenowe, prowadzone systematycznie i na jednolitych zasadach na obszarze całego k r a j u , a w pierwszym rzędzie na terenach dotychczas m a ł o badanych lub u l e g a j ą c y c h szczególnie szybkim prze­ mianom. W z a ł o ż e n i a c h w s t ę p n y c h p r z y j ę t o o g r o m n ą intensyfikację prac, p l a n u j ą c m.in. czterv c a ł o m i e sięczne obozy naukowo-badawcze w ciągu roku, co miało u m o ż l i w i ć zebranie m a t e r i a ł u z całej Polski w ciągu k i l k u l a t . Nigdy jednak, ze w z g l ę d ó w organi­ zacyjnych i finansowych nie u d a w a ł o się r e a l i z o w a ć b a d a ń w tak szerokim zakresie, toteż terenowa akcja dokumentacyjna uległa rozłożeniu na szereg lat i do­ piero teraz zbliża się do k o ń c a . ł 2 3 Z uwagi na m a ł ą ilość s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w (po­ c z ą t k o w o dwie, w latach p ó ź n i e j s z y c h pięć, sześć osób) '. Pracownia korzysta z pomocy osób d o r a ź n i e a n g a ż o ­ wanych do b a d a ń terenowych, r e k r u t o w a n y c h n a j c z ę ­ ściej w ś r ó d s t u d e n t ó w etnografii, a r c h i t e k t u r y i szkół plastycznych. W pierwszym okresie działalności Pra­ cowni z f u n d u s z ó w I n s t y t u t u p r o w a d z i ł y r ó w n i e ż ba­ dania zespoły, kierowane przez dr M i e c z y s ł a w a G ł a dysza i prof. dr Bożenę S t e l m a c h o w s k ą , w latach późniejszych część akcji badawczych o r g a n i z o w a ł a Pra­ cownia w s p ó l n i e z n i e k t ó r y m i muzeami, m.in. o k r ę g o ­ w y m i w Lublinie, B i a ł y m s t o k u , N o w y m Sączu, Muze­ um B u d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku, Muzeum Wsi Kieleckiej, Muzeum Wsi Lubelskiej, a pojedynczy przedstawiciele innycih m u z e ó w uczestniczyli w bada­ niach prowadzonych na obszarach leżących w sferze zainteresowań tych placówek. Przeważająca jednak większość b a d a ń terenowych organizowana b y ł a i jest do teraz we w ł a s n y m zakresie i to na ogół pod bez­ p o ś r e d n i m k i e r o w n i c t w e m profesora Reinfussa. 5 Całomiesięczne badania w d u ż y c h zespołach, liczą­ cych 20—30 osób, zwane obozami naukowo-badawczy­ m i , prowadzone b y ł y co r o k u w latach 1949—1962 potem trzeba było z nich z r e z y g n o w a ć ze wspomnia­ nych w y ż e j przyczyn. Kontynuowane są natomiast badania penetracyjne organizowane w mniejszych, 5—8 osobowych grupach, w ciągu 6—12 dni. Badania robiono konsekwentnie w c a ł y m k r a j u i do c h w i l i obecnej objęły one ponad 85% obszaru Polski, razem około 3.500 miejscowości, wsi i miasteczek, t j . mniej więcej 8% ich ogólnej liczby. W k a ż d y m zespole badawczym obok e t n o g r a f ó w i ewentualnie h i s t o r y k ó w sztuki, z a j m u j ą c y c h się róż­ n y m i dziedzinami plastyki, uczestniczy zawsze foto­ graf i jeden lub paru r y s o w n i k ó w . W trakcie b a d a ń terenowych zadaniem pierwszoplanowym było i jest wyszukanie konkretnych o b i e k t ó w , wykonanie ich do­ kumentacji rysunkowej i fotograficznej oraz uzyska­ nie m o ż l i w i e p e ł n e j informacji o k a ż d y m , a n a s t ę p n i e ustalenie d r o g ą w y w i a d u szerszego kontekstu k u l t u r o ­ wego dla tych obiektów, zebranie wiadomości histo­ rycznych i społecznych d o t y c z ą c y c h badanego działu. Rozmowy prowadzone są w e d ł u g kwestionariuszy , na ogół zwięzłych, z o s t a w i a j ą c y c h spory margines dla i n ­ t u i c j i i d o ś w i a d c z e n i a poszczególnych badaczy. Obok b a d a ń z e s p o ł o w y c h prowadzone są również, choć w mniejszym zakresie, badania indywidualne, u z u p e ł n i a ­ jące l u b poszerzające dorobek akcji zespołowych, a po­ nadto dokumentacja w y b r a n y c h k o n k u r s ó w i wystaw z zakresu ludowej plastyki. Nie u d a ł o się natomiast, ze w z g l ę d u na m a ł ą liczbę p r a c o w n i k ó w , r o z b u d o w a ć planowanych p o c z ą t k o w o prac nad bibliografią sztuki ludowej, a t a k ż e systematycznych b a d a ń z zakresu jej historii. Zagadnienia z w i ą z a n e z działalnością Pracowni i jej z a ł o ż e n i a m i programowymi p r z e d s t a w i ł a m w ogromnym skrócie, bowiem sprawy te były k i l k a k r o t ­ nie omawiane w publikacjach. Przypomnienie ich w y ­ daje się o tyle n i e z b ę d n e , że w istotny sposób r z u t u j ą one na charakter i z a w a r t o ś ć zgromadzonego przez n i e s p e ł n a 35 lat a r c h i w u m naukowego. Pierwsza ob­ szerniejsza charakterystyka zbiorów archiwalnych opracowana została z okazji 10-lecia P r a c o w n i i do niej n a l e ż a ł o b y obecnie n a w i ą z a ć z uwagi na to, że w ciągu dalszego ć w i e r ć w i e c z a zasoby archiwum wzrosły mniej więcej trzykrotnie, podniósł się t a k ż e stopień ich opracowania. A r c h i w u m Naukowe Pracowni Dokumentacji Pol­ skiej Sztuki Ludowej IS P A N s k ł a d a się z dwóch zespołów. Pierwszy s t a n o w i ą zbiory fotograficzne, l i ­ czące ponad 60.000 z d j ę ć . (W zasadzie identyczny zbiór znajduje się w Warszawie, w Pracowni Badania Sztu­ k i Nieprofesjonalnej IS P A N . T a m też, w Instytucie, przechowywane są klisze i negatywy). Na drugi zes­ pół, k t ó r y pod koniec r. 1979 p r z e k r o c z y ł 90.000 po­ zycji inwentarzowych, s k ł a d a j ą się teksty w y w i a d ó w i obserwacji, m a t e r i a ł y graficzne, a t a k ż e oryginalne wycinanki i m a l o w a n k i (około 1.000 sztuk), hafty i p r ó b k i t k a n i n (około 2.000) oraz 1038 odbitek z kloc­ k ó w do drukowania p ł ó t n a . M a t e r i a ł y tekstowe i gra­ ficzne, na k t ó r e s k ł a d a j ą się rysunki, plansze barwne, 7 8 9 137 �inwentaryzacje, kopie i szkice, grupowane są osobno, w e d ł u g p o d z i a ł u terytorialnego i merytorycznego i prze­ chowywane w 752 tekach. Schemat podziału t e r y t o r ­ ialnego, p r z y j ę t y dla potrzeb a r c h i w u m , zawiera 40 jednostek różnej wielkości o charakterze regionów historyczno-etnograficznych, ale oparty jest dla u ł a t ­ wienia lokalizacji o administracyjne granice woje­ w ó d z t w i p o w i a t ó w z lat pięćdziesiątych. Podział ten m o ż n a wprawdzie u w a ż a ć z formalnego p u n k t u widze­ nia za n i e p r a w i d ł o w y , jednak orientacja w z a w a r t o ś c i zbioru jest obecnie ł a t w a , a wprowadzanie w n i m jakichkolwiek istotnych zmian w y m a g a ł o b y ogromne­ go w k ł a d u pracy i na długi czas w y ł ą c z y ł o b y cały zespół od podstawowej działalności. W ramach k a ż d e j jednostki terytorialnej m a t e r i a ł jest podzielony na r y ­ sunki i teksty, a te z kolei u p o r z ą d k o w a n e są tema­ tycznie. Dotarcie do m a t e r i a ł ó w tekstowych d o t y c z ą ­ cych n i e k t ó r y c h o ś r o d k ó w rzemieślniczych, a miano­ wicie garncarskich, meblarskich i zabawkarskich, a także rzeźbiarzy i malarzy, u ł a t w i a j ą odpowiednie kartoteki. Zasoby a r c h i w u m p r z e d s t a w i a j ą d o k ł a d n i e j zesta­ wienia liczbowe: 1 Materiały Teren graficzne Białostockie Bojkowszczyzna Częstochowskie Gorce Kaszuby Kieleckie Koszalińskie Krakowskie Kujawy Kurpie Lasowiacy Lubelskie (pn i pd) Łemkowszczyzna Łowickie Łódzkie i Łęczyckie Mazowsze Centralne Mazowsze Płockie Mazowsze Wschodnie Mazury i Warmia Opoczyńskie Piotrkowskie Podhale, Spisz, Orawa Podlasie Pogórze Gorlicko-Jasielskie Poznańskie Radomskie Rawskie Rzeszowskie Sieradzkie Śląsk Cieszyński Śląsk Górny Śląsk Dolny Śląsk Opolski Sanockie Sądeczyzna Szczecińskie Zielonogórskie Żywieckie Różne i porównawcze Razem tekstowe w ss. rkp. lub masz. 1.521 21Q 1.170 1.680 788 2.094 245 6.025 563 1.203 2.177 6.039 1.436 1.610 287 410 502 502 836 976 728 1.782 9.580 2.391 326 1.489 2.600 1.052 3.357 716 9.289 1.448 1.785 1.771 7.724 1.437 2.117 702 437 933 890 1.657 580 838 1.768 9.568 2.066 693 2.484 562 4.623 345 238 246 162 463 513 1.029 176 459 1.090 253 3.168 1.945 2.823 811 5.048 555 3 298 13 98 869 1.515 708 1.175 920 129 57.766 74.954 Największa ilość m a t e r i a ł ó w pochodzi z Podlasia, Małopolski wschodniej i p o ł u d n i o w e j , t j . z Lubelsz­ czyzny, Rzeszowskiego i Krakowskiego oraz z n i e k t ó ­ rych o b s z a r ó w ś r o d k o w e j części k r a j u , a więc przede wszystkim z t e r e n ó w , na k t ó r y c h k o n c e n t r o w a ł y się 138 wspomniane w y ż e j badania obozowe. J e d n o c z e ś n i e są to m a t e r i a ł y chronologicznie najstarsze, bowiem do­ piero w latach 60-tych prowadzono na szerszą s k a l ę badania penetracyjne na Pomorzu i w Wielkopolsce, a t a k ż e na Ziemiach Zachodnich. W ostatnim dzie­ sięcioleciu organizowane b y ł y badania uzupełniające na obszarach penetrowanych j u ż poprzednio oraz w y ­ p e ł n i a n i e znaczniejszych l u k na mapie kraju. R ó w n o ­ legle z akcjami penetracyjnymi prowadzone były r ó w ­ nież na s p o r ą s k a l ę badania na terenach podkarpac­ kich w z w i ą z k u z u d z i a ł e m Pracowni w programie M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i B a d a ń K a r p a c k i c h . W 1979 r. podjęto szczegółową d o k u m e n t a c j ę we wsiach nad­ w i ś l a ń s k i c h , zwłaszcza w tych okolicach, k t ó r e w naj­ bliższym okresie m i a ł y ulec p r z e k s z t a ł c e n i o m w z w i ą z k u z „ a k c j ą Wisła". N a j s ł a b i e j przedstawia się obecnie stan b a d a ń Pracowni na obszarze Śląska Górnego i Opolskiego. Na D o l n y m Śląsku prowadzono d o t y c h ­ czas t y l k o fragmentaryczną dokumentację zbiorów muzealnych. 10 Jeśli w e ź m i e m y pod u w a g ę działy tematyczne, naj więcej m a t e r i a ł u zgromadzono z zakresu a r c h i t e k t u r y ludowej, meblarstwa i zdobnictwa w n ę t r z a , stroju i t k a n i n y . Bogata, choć nieco mniej obfita ilościowo dokumentacja dotyczy malarstwa i rzeźby, zdobnic­ twa z w i ą z a n e g o z o b r z ę d a m i i zwyczajami dorocznymi oraz rodzinnymi, a t a k ż e r z e m i o s ł artystycznych. Materiały graficzne tekstowe (w ss. rkp. lub masz.) Architektura Meblarstwo i zdobnic­ two wnętrza Tkanina Strój i haft Ceramika Zdobnictwo w metalu Plastyka (rzeźba, ma­ larstwo, kapliczki) Zdobnictwo związane z obrzędami Zagadnienia społeczne Kultura materialna Różne 18.911 16.794 12.528 2.527 3.326 1.699 12.652 14.527 4.335 12.032 4.047 2.281 897 4.987 2.713 897 1.616 6.228 2.488 1.880 5.355 Razem 57.766 74.954 Zagadnienie — N a s u w a j ą się pytania, j a k a jest w a r t o ś ć zgroma­ dzonych m a t e r i a ł ó w , w jakiej mierze a r c h i w u m jest wykorzystywane i j a k przedstawia się stan opraco­ wania jego ogromnych zasobów. J a k o ś ć materiałów nie jest r ó w n a i zależy w znacznym stopniu od tego, w j a k i sposób i przez kogo były zbierane. Ze względu na n i e w y s t a r c z a j ą c ą ilość s t a ł e j k a d r y Pracownia zmu­ szona b y ł a do korzystania z pomocy d o r a ź n i e dobie­ ranych w s p ó ł p r a c o w n i k ó w , r e p r e z e n t u j ą c y c h r ó ż n y po­ ziom w y k s z t a ł c e n i a i przygotowania terenowego. Nie k a ż d y z nich p o t r a f i ł dostosować się do szybkiego tem­ pa pracy w terenie, w y c z e r p a ć kwestionariusz, jeśli mowa o etnografach, czy r ó w n i e d o k ł a d n i e w y k o n a ć d o k u m e n t a c j ę r y s u n k o w ą . Z t y c h przyczyn obok zna­ komitych r y s u n k ó w , i n w e n t a r y z a c j i czy plansz barw­ nych m o ż n a s p o t k a ć r ó w n i e ż słabsze, czasem nawet z n i e d o k ł a d n i e o d c z y t a n ą k o l o r y s t y k ą , czy p o m i n i ę t y m i szczegółami k o n s t r u k c y j n y m i . Podobnie w tekstach za­ p i s ó w obok relacji, k t ó r e s t a n o w i ą tak szerokie i pełne opracowanie zagadnienia, że po nieznacznych uzupeł­ nieniach m o ż n a b y o d d a ć je do d r u k u , zdarzają się za­ pisy fragmentaryczne, z l u k a m i i brakami. Ogólnie s t w i e r d z i ć m o ż n a , że n a j w i ę k s z ą w a r t o ś ć posiadają �materiały zebrane podczas obozów naukowo-badaw­ czych, na co w p ł y n ę ł y takie czynniki, jak opracowy­ wanie m a t e r i a ł ó w na bieżąco, skrupulatna kontrola po ich oddaniu, dyskusje i możliwość szybkiej w e r y f i ­ kacji spraw w ą t p l i w y c h , czy u z u p e ł n i e n i a braków, a t a k ż e specyficzna atmosfera p a n u j ą c a w ś r ó d uczest­ n i k ó w tydh p r z e d s i ę w z i ę ć badawczych. Trzeba r ó w ­ nież w z i ą ć pod u w a g ę , że obozy takie u r z ą d z a n e b y ł y na obszarach najbardziej i n t e r e s u j ą c y c h pod w z g l ę ­ dem ludowej plastyki i wiele jej dziedzin dokumen­ towano jeszcze w p e ł n y m rozwoju. Tempo zmian w t y m zakresie przedstawia się r ó ż n i e w poszczególnych rejonach k r a j u , jednak wszędzie n a s t ę p u j ą one ogrom­ nie szybko, zmienia się przy t y m pozycja i rola sztuki ludowej we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u . Substancja t r a d y c y j ­ na, z a r ó w n o w postaci o b i e k t ó w architektonicznych jak e l e m e n t ó w w y p o s a ż e n i a m i e s z k a ń , stroju i t p . niszczeje bezpowrotnie. Podejmowane wielokrotnie próby po­ wrotu do dokumentowanego obiektu po niewielkim nawet u p ł y w i e czasu zazwyczaj nie d a w a ł y rezulta­ tu, bowiem obiekt już nie istniał. A w a r c h i w u m Pracowni znajduje się dokumentacja w i e l u . tysięcy dzieł sztuki, rzemiosła artystycznego, budownictwa i innych, u n i k a t o w y c h często zjawisk plastycznych. Ze w z g l ę d u na szybkie tempo przemian wsi i jej k u l t u r y , w p i e r w o t n y c h planach Pracowni z a k ł a d a n o dokonanie zdjęcia terenowego całego obszaru kraju w k r ó t k i m czasie, co w praktyce okazało się niewy­ konalne. M a t e r i a ł y gromadzone w sporym przedziale czasowym nie d a j ą p o r ó w n y w a l n e g o obrazu, jeśli cho­ dzi o nasilenie w y s t ę p o w a n i a poszczególnych zjawisk w r ó ż n y c h rejonach. A r c h i w u m Pracowni obfituje na­ tomiast w m a t e r i a ł y p o z w a l a j ą c e na wnioskowanie o r ó ż n o r o d n o ś c i t y p ó w i odmian poszczególnych w y ­ t w o r ó w plastycznych oraz ich t e r y t o r i a l n y m rozprzes­ trzenieniu, a t a k ż e etapach rozwoju i chronologii. Od­ k r y t o o g r o m n ą ilość t w ó r c ó w , specjalizujących się w r ó ż n y c h dziedzinach plastyki, j a k r ó w n i e ż o ś r o d k ó w rzemiosła artystycznego, został przy t y m ustalony w m i a r ę możności charakter ich w y r o b ó w i zasięgi pro­ mieniowania na okolice. Dokumentowano r ó w n i e ż sze­ r e g zjawisk z zakresu k r ó t k o t r w a ł e j i przelotnej mo­ dy oraz indywidualne w y t w o r y , k t ó r e nie znalazły większego o d d ź w i ę k u w ś r o d o w i s k u . 139 �I I . 1. Uczestnicy obozu naukowo-badawczego w 1955 r., Niewino-Borowe, Zbiory archiwalne, m i m o w y s u w a n y c h t u zastrze­ żeń posiadają o g r o m n ą w a r t o ś ć p o z n a w c z ą , m o g ą więc być podstawowym ź r ó d ł e m o p r a c o w a ń w i e l u proble­ mów, b ą d ź też, w innych wypadkach, znaleźć w nich można cenne m a t e r i a ł y u z u p e ł n i a j ą c e . Opracowanie m a t e r i a ł ó w archiwalnych nie posuwa się równolegle z tempem ich gromadzenia, ze zrozu­ m i a ł y c h zresztą w z g l ę d ó w . P o c z ą t k o w e założenie, aby p u b l i k o w a ć sukcesywnie w y n i k i b a d a ń w postaci mo­ nografii regionalnydh nie zostało zrealizowane i dwa przygotowane do d r u k u zarysy sztuki ludowej, Opo­ czyńskiego oraz L a s o w i a k ó w , pozostały w maszynopi­ sach. Natomiast opracowane w skrócie efekty dalszych b a d a ń obozowych — na zachodnim P o d l a s i u , na po­ graniczu Podlasia i Lubelszczyzny oraz w Radom­ skiem s t a n o w i ą do teraz p o d s t a w o w ą pozycję b i b l i o ­ graficzną dla plastyki ludowej tych t e r e n ó w , podob­ nie j a k opublikowane w y n i k i n i e k t ó r y c h b a d a ń pen e t r a c y j n y c h . W porozumieniu z w ł a d z a m i a d m i n i ­ stracyjnymi przygotowane zostały w Pracowni p u b l i ­ kacje popularno-naukowe, dotyczące k u l t u r y ludowej Gorlickiego i M y ś l e n i c k i e g o . Opracowano t a k ż e m n i e j obszerne zarysy plastyki ludowej innych rejonów . W y n i k i penetracji na Ziemiach Zachodnich, gdzie zaj­ mowano się przede wszystkim k u l t u r ą p l a s t y c z n ą osie­ dleńców i zagadnieniem kontynuacji tradycyjnych umiejętności artystycznych w nowych warunkach, zostały podsumowane t y l k o częściowo . 11 12 1 3 u ls 1 6 w o j . białostockie. lub poszczególnych w y t w o r ó w i t p . Szczególnie dużo prac dotyczy z a g a d n i e ń rzeźby, budownictwa, meblar­ stwa i dekoracji w n ę t r z a , zdobnictwa o b r z ę d o w e g o , a t a k ż e w y r o b ó w artystycznego r z e m i o s ł a , zwłaszcza garncarskich i kowalskich. Wiele p r o b l e m ó w i tema­ t ó w zostało p o d j ę t y c h i opracowanych po raz pierwszy w ł a ś n i e w Pracowni. Obszerniejsze opracowania mo­ nograficzne dotyczą m.in. m a l a r s t w a , d r u k ó w na p ł ó t n i e , garncarstwa i k a f l a r s t w a , meblarstwa zdobnictwa w m e t a l u . P o w s t a ł też syntetyczny za­ rys, o b e j m u j ą c y c a ł o k s z t a ł t ludowej p l a s t y k i . W i ę ­ kszość tych pozycji w y s z ł a spod p i ó r a Romana Reinfussa. Profesor Reinfuss był autorem programu badaw­ czego Pracowni, k t ó r y to program konsekwentnie, z ogromnym n a k ł a d e m pracy i z a p a ł e m , realizuje m i ­ mo znacznych i r ó ż n o r a k i c h t r u d n o ś c i . P r z y j ę t y sys­ tem b a d a ń s p o t y k a ł się wielokrotnie z k r y t y k ą zwo­ l e n n i k ó w d o g ł ę b n y c h s t u d i ó w problemowych, uszczyp­ l i w i e o k r e ś l a n o je nawet jako „ b a d a n i a przez d z i u r ę w plandece" (samochodu). O słuszności p r z y j ę t e j k o n ­ cepcji p r z e k o n a ł Profesor p r z e c i w n i k ó w najskuteczniej właśnie przez systematyczne publikowanie dużych, analitycznych pozycji, d o t y c z ą c y c h kolejnych dyscyplin ludowej plastyki, przygotowanych niezwykle sumien­ nie na bazie m a t e r i a ł ó w a r c h i w a l n y c h zgromadzonych w Pracowni. 18 1 9 20 a 28 17 W zakresie prac monograficznych, d o t y c z ą c y c h posz­ czególnych gałęzi plastyki, m a t e r i a ł y ardhiwalne sta­ nowiły podstawę szeregu s t u d i ó w , przygotowanych z a r ó w n o przez s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w , j a k r ó w n i e ż oso­ by w s p ó ł p r a c u j ą c e z t ą p l a c ó w k ą . Około 140 takich prac u k a z a ł o się na ł a m a c h „ P o l s k i e j Sztuki L u d o ­ wej", publikowane b y ł y t a k ż e w innych w y d a w n i c t ­ wach ciągłych i zwartych. Są w ś r ó d nich biografie a r t y s t ó w ludowych, monografie o ś r o d k ó w w y t w ó r c z y c h 140 W przygotowaniu są n a s t ę p n e prace z zakresu r z e ź b y w kamieniu, zdobnictwa w drzewie. Całościo­ wego opracowania wymaga jeszcze szereg d z i a ł ó w tak obszernych, j a k np. zdobnictwo z w i ą z a n e z obrzędami i zwyczajami, a r c h i t e k t u r a , tkanina, haft i strój. W y c z e r p u j ą c e opracowanie całych, stale n a r a s t a j ą c y c h , materiałów archiwalnych przekracza możliwości szczupłej garstki stałydh p r a c o w n i k ó w . Toteż zbiory a r c h i w u m są u d o s t ę p n i a n e wszystkim zainteresowa­ n y m p r a c o w n i k o m n a u k o w y m , doktorantom i studen24 �I I . 2. Uczestnicy obozu naukowo-badawczego w 1959 r., T u r a s z ó w k a , 8 5 t o m . K o r z y s t a j ą z nich r ó w n i e ż pracownicy insty­ tucji o ś w i a t o w y c h i k u l t u r a l n y c h , plastycy i projektan­ ci, a ponadto znaczna ilość w y t w ó r c ó w i r ę k o d z i e l n i ­ k ó w z w i ą z a n y c h g ł ó w n i e z „ C e p e l i ą " szuka tutaj wzo­ woj. k r o ś n i e ń s k i e . 2 6 r ó w do produkcji w y r o b ó w p a m i ą t k a r s k i c h . „W ten sposób zgromadzone w a r c h i w u m m a t e r i a ł y służą nauce i potrzebom codziennego życia", j a k lapidarnie a cel­ nie określiła jego f u n k c j ę Zofia B. G ł o w a . 2 7 PRZYPISY 1 Powstanie, organizacja i charakter Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, „Pol. Szt. Lud."', r. 1, 1947 nr 1/2, s. 60—61; R. Reinfuss, Stan badan nad sztuką ludową i ich perspektywy na najbliższą przyszłość, „Pol. Szt. L u d . " , r. 18, 1964 n r 4, s. 190—91. Konferencja w sprawie aktualnych zagadnień naukowo badawczych i twórczych polskiej plastyki ludowej, „Pol. Szt. Lud.", r. 5, 1951 nr 3, s. 67; B. U r ­ banowicz, Konferencja w Jadwisinie, t a m ż e , nr 4/5, s. 146—153; R. Reinfuss, Organizacja badań nad sztuką ludową, „ M a t e r i a ł y do S t u d i ó w i Dyskusji z zakresu Teorii i H i s t o r i i Sztuki", r. 2, 1951 nr 5, s. 404—421. ' R. Reinfuss, Organizacja..., s. 410 i dalsze; t e n ż e , Dorobek naukowy dziesięciolecia w zakresie sztuki lu­ dowej oraz plany na najbliższe pięciolecie, „Materiały do S t u d i ó w i Dyskusji...", r. 5, 1955 n r 3—4, s. 389—411. W latach 1946—1980 pracowali: P r z e m y s ł a w B u r ­ chard (1953—1955), Maria Czarnecka (od 1961), Wanda Drabik (od 1969), B o g u m i ł a D z i k i (obecnie Szurowa, 1967—il970), Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a (ad 1955), Zofia Barbara G ł o w a (° v. K u r k o w a , 1949—1965), Eleonora J a i n i k o w s k a - W i l c z y ń s k a ¡(1950—¡1952), B o ż e n a K u r a l (od 1970), A l i c j a M a ł e t a (od 1977), Olga M u l k i e w i c z - G o l d bergowa (1955—1961), M a r i a P r z e ź d z i e c k a (1952—1965), Roman Reinfuss (od 1946), Ewa Snieżyńska-Stolot (1965—1970), Z d z i s ł a w Szewczyk (1947—1948), Halina Wójcik (obecnie Machaczka, 1965—1970), Z y g m u n t W i g lusz (1955—1956). W s p ó ł p r a c o w a l i z P r a c o w n i ą : Zofia Cieśla-Reinfussowa (od 1946), P r z e m y s ł a w B u r c h a r d (1952), M a r i a Czar­ necka (1951—1961), Leszek Dzięgiel (1952—1955) oraz 2 4 fotografowie z IS P A N : Stefan Deptuszewski (1947— —1977) i Jan Swiderski (od 1954). M . Gładysz, Badania sztuki ludowej na Śląsku Cieszyńskim, Górnym i Opolskim, „Pol. Szt. Lud.", r 2, 1948 nr 9/10, s. 61—62. • Na Podlasiu i Lubelszczyźnie: w r. 1952 (Bacho­ rza), 1954 (Kozłówka), 1955 (Niewino Borowe), 1958 (Urzędów), 1960 (Sosnowica), 1962 ( H a d y n ó w ) ; w Rzeszowskiem: w r. 1950 (Werynia), 1957 (Kańczuga), 1959 ( T u r a s z ó w k a ) ; w Kieleckiem i Radomskiem: w r. 1951 (Sladków) i 1953 (Policzna) oraz na terenie Mazowsza: w r. 1949 (Sulejów), 1956 (Głuchów) i 1961 (Bujny). Opublikowana jest t y l k o pierwsza wersja tych kwestionariuszy, zob. R. Reinfuss, Instrukcje i kwestio­ nariusze dla badaczy kultury ludowej, „Pol. Szt. Lud.", r. 4, 1950 nr 1—6, s. 88—92. Z. B. G ł o w a , Dziesięć lat Archiwum Sekcji Ba­ dania Plastyki Ludowej PIS, „Pol. Szt. Lud.", r 11, 1957 nr 3, s. 187—188. Ponad 70.000 fotografii łącznie ze zbiorami Pra­ cowni Sztuki Nieprofesjonalnej IS P A N . R. Reinfuss, Problem Karpat w badaniach k u l t u ­ ry ludowej, „Pol. Szt. Lud.", r. 13, 1959 nr 1/2, s. 10; Z. Szyfelbejn, Konferencja sprawozdawczo-planująca Działu IV Etnografii Instytutu Historii Kultury Ma­ terialnej PAN i Centralnego Zarządu Muzeów i Och­ rony Zabytków, „ E t n o g r a f i a Polska", r. 1, 1958, s. 410. R. Reinfuss, Sztuka ludowa Podlasia Zachodnie­ go, „Pol. Szt. Lud.", r. 6, 1952 nr 4/5, s. 270—287. Tenże, Sztuka ludowa na pograniczu Lubelsz­ czyzny i Podlasia, „ S t u d i a i M a t e r i a ł y Lubelskie", Et­ nografia I , 1962 s. 108—146. 5 7 8 9 1 0 1 1 1 2 �I I . 3. Fotografowanie 1 3 rzeźby z kapliczki (Jan Swiderski i Roman Reinfuss), 1959 r., Żmigród, w o j . k r o ś n i e ń s k i e . Tenże, Z badań nad sztuką ludową w Radom­ skiem, „Pol. Szt. Lud.", r. 9, 1955 nr 1, s. 23—51; ten­ że, Badania terenowe w- rejonie kielecko-sandomierskim, „Pol. Szt. Lud.", r. 6, 1952 nr 1, s. 35—47. Z. Cieśla-Reinfussowa, Materiały do sztuki lu­ dowej Mazowsza Płockiego, „Pol. Szt. Lud.", r. 7, 1953 nr 1, s. 38—55.; tejże, Sztuka ludowa w Sieradzkiem, „Pol. Szt. Lud.", r. 10, 1956 nr 6, s. 297—313; E. F r y ś -Pietraszkowa, Badania penetracyjne Zespołu Doku­ mentacji Sztuki Ludowej 1S PAN w woj. białostockim w 1968 r., „Rocznik Białostocki", t. 10, B i a ł y s t o k 1970. s. 409—415, oraz inne pozycje. Nad rzeką Ropą, pr. zbiór, pod red. R. Reinfussa, t. I I , K r a k ó w 1965; Monografia powiatu myśle­ nickiego, pr. zbiór, pod red. R. Reinfussa, t. I I , Kul­ tura ludowa, K r a k ó w 1970. m.in. R. Reinfuss, Kultura ludowa Zamojszczyzny na tle stosunków etnograficznych województwa lu­ belskiego, (w:) Zamość i Zamojszczyzna w dziejach i kulturze polskiej, pr. zbiór, pod red. K . Myślińskiego, Zamość 1969, s. 435—448; tenże, Z etnografii powiatu jasielskiego, (w:) Studia z dziejów Jasła i powiatu ja­ sielskiego, K r a k ó w 1964, s. 591—630; M . P r z e ź d z i e c k a , Sztuka i zwyczaje ludowe, (w:) Ziemia Chrzanowska i Jaworzno, pr. zbiór, pod red. J. Lewandowskiej, Kraków 1969, s. 387—401; E. Fryś-Pietraszkowa, Sztuka Górali Babiogórskich, (w:) Babiogórski Park Narodowy, pr. zbiór, pod red. W. Szafera, K r a k ó w 1963, s. 271—281. R. Reinfuss, Tradycyjna kultura plastyczna lud­ ności przesiedlonej w województwie koszalińskim, „Ma­ t e r i a ł y Zachodnio-Pomorskie", t. 14, Szczecin 1968, s. 383—396. R. Reinfuss, Malarstwo ludowe, K r a k ó w 1962; M . Przeździecka, O małopolskim malarstwie ikonowym 1 4 15 1 6 1 7 1 8 XIX wieku. Studia nad epilogiem sztuki cerkiewnej w diecezji przemyskiej i na terenach sąsiednich, Wroc­ ł a w — W a r s z a w a 1973. R. Reinfuss, Polskie druki ludowe na płótnie, Warszawa 1954. R. Reinfuss, Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955; tenże, Ludowe kafle malowane, K r a k ó w 1966; E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce, W r o c ł a w — W a r s z a w a 1973. R. Reinfuss, Ludowe skrzynie malowane, War­ szawa 1954; tenże, Meblarstwo ludowe w Polsce, Wroc­ ł a w — W a r s z a w a 1977. Tenże, Ludowe kowalstwo artystyczne w Pol­ sce, praca w d r u k u . R. Reinfuss, J. Swiderski, Polska Sztuka Ludo­ wa, K r a k ó w 1960. Publikowano szereg niewielkich prac, m i n . : Z. C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Dom z wnęką w polskiej archi­ tekturze ludowej, „Pol. Szt. Lud.", r. 6, 1952 nr 4/5, s. 263—269; R. Reinfuss, Z badań nad budownictwem ludowym w województwie kieleckim, „Pol. Szt. Lud.", r. 25, 1971 n r 2, s. 67—78. W ramach prac przygoto­ wawczych do opracowania syntetycznego wykonano^-,69 k a r t o g r a m ó w , i l u s t r u j ą c y c h rozprzestrzenienie określo­ nych t y p ó w r z u t ó w c h a ł u p , konstrukcji zrębów, da­ c h ó w itp. K i l k a n a ś c i e prac magisterskich powstało na ba­ zie m a t e r i a ł ó w archiwalnych Pracowni. Jako m a t e r i a ł u z u p e ł n i a j ą c y wykorzystano je w w i e l u innych pra­ cach. W ciągu ostatnich 5 lat k w e r e n d ą archiwum naukowego prowadzi 90—120 osób rocznie. Z. B. G ł o w a , op. c i t , s. 188. 1 9 8 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 Fot.: J . Czajowski, il. 3; J , Swiderski, il". 1, 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d04670ffd48d19149fd2b3146760a0c4.pdf ed58c93ec6c619340cbecc56a79a10d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2717 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2528 Title A name given to the resource Brudne misie czystych relacji, czyli rzecz o nostalgii w kulturze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.167-169 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Anna E. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Brudne misie czystych relacji, czyli rzecz o nostalgii w kulturze A n n a E. K u b i a k Strata jest magiczną ochroną Ewa Hoffman Przechadzając się po Covent Garden w Londynie w po­ godny, wiosenny weekend, wyląduję zawsze na pchlim tar­ gu. Uwielbiam też Camden Lock, gdzie znajdują swoje przy­ tulisko klimaty New Age (Kubiak 1997): można zamówić swój horoskop, umówić się na spotkanie z uzdrawiaczem. Poetyka tych miejsc przypomina odpusty, gdzie s'wiete obrazki dewocyjne, medaliki i figurki Matki Boskiej sąsia­ dują z gumowymi pająkami, kolorowymi wiatrakami i pi­ szczącymi gadżetami. Szperając w starych metalowych dro­ biazgach, zegarkach, łańcuszkach, maskotkach, podziwiając piękne miniaturowe przedmioty dla kolekcjonerów, cudow­ ne cynowe garnki, odkrywam stoisko ze starymi, brudnymi misiami. Brudne misie są z przeszłości, czego dowodzi ich wygląd: wyleniałe, naprawdę brudne, niektórym brakuje ucha, innym oka. Są indywiduami ze swoją historią i jedyny­ mi egzemplarzami. Ich bracia i siostry dawno zginęły na śmietnikach, strychach, w ogniskach i pożarach. Patrzę na nie z nostalgią, przypominając sobie swoje dzieciństwo. Mo­ je próby kupienia w Warszawie prawdziwego misia z trocin, który ruszałby łapkami i nóżkami, nie byłby australijskim misiem koala ani misiem pandą, ani chińską kopią misia z Disneylandu, tylko miniaturą polskiego niedźwiedzia, spa­ liły na panewce. Pytam więc o cenę tych misiów i okazuje się, że kosztują kilkadziesiąt funtów. Cena tylko dla boga­ tych kolekcjonerów. Dziś prawdziwych misiów już nie ma myślę sobie - i dlatego te, jak się okazuje pochodzące z Ro­ sji, Polski i Anglii są tak cennymi, bo ostatnimi egzempla­ rzami. Brudne misie zawsze znajduję na pchlim targu, który po angielsku jest targiem muszym (fleamarket), albo sprze­ dażą w garażu w USA (garage sale) albo sprzedażą z samo­ chodów w Anglii (car sale). Nie wiem, od jak dawna kwitną starzyzną targi w Nowym Jorku, Kopenhadze i Londynie, ale w Warszawie były chyba zawsze, tylko teraz jest ich więcej. Obok tak sławnych targów jak na Kole, są i małe targi, jak grzyby po deszczu rozwijające się z wiosną obok handlo­ wych hal. W maju pod Halą Mirowską, niedaleko Wall Stre­ et Warszawy, ustawiają się staruszkowie ze swoimi małymi kramikami rodzinnych resztek z serwisu, młynków do mie­ lenia kawy, świeczników. Sprzedają też stare ubrania, kon­ kurując ze sklepami zwanymi: „ciuszek", „odzież zacho­ dnia", „odzież używana", „second hand", „grzebalnia", w których grzebią bynajmniej nie tylko jakieś skromnie ubrane starowinki, ale i modnie odziane nastolatki i zamoż­ nie wyglądające czterdziestolatki. Pchli targ jest opozycją supermarketu, gdzie rzeczy są se­ ryjnie anonimowe, kupowane w dużych ilościach. Metafora supermarketu odsyła do wyobrażenia kultury jako systemu sprawnie zorganizowanego, o jasnych przejrzystych regu­ łach, kontrolowanego przez „górę", systemu dystrybucji i wymiany dóbr. Na pchlim targu - przeciwnie - można, a na­ wet trzeba się potargować, a w niektórych miejscach świata na przykład w Hongkongu, jak miałam okazję niedawno się przekonać - nawet zaproponować połowę ceny. Jest to rów­ nież miejsce pogawędek i nostalgicznego przypominania so­ bie o istnieniu - dziś już niepotrzebnych, czy też „inaczej po­ trzebnych" - starych rzeczy. Pchli targ jest również opozycją wobec muzeów, które w przeciwieństwie do tego pomieszanego świata dostojeń­ stwa i kiczu - prezentowane są jako świat uporządkowany, usystematyzowany, skatalogowany. Tak pisze o tym Renato Rosaldo: „Na konferencji w 1980 roku na temat kryzysu w antropologii, Cora Du Bois, emerytowana profesor Harvardu, mówiła o dystansie, jaki czuła wobec «złożoności i zamętu tego, co kiedyś znałam jako zrozumiałą i wymaga­ jącą dyscyplinę... To jest jak przejście od znakomitego mu­ zeum sztuki klasycznego okresu do teraźniejszej sprzedaży w garażu». Wyobrażenie muzeum dla okresu klasycznego i sprzedaży w garażu dla teraźniejszości uderza mnie trafno­ ścią, ale ja oceniam je trochę inaczej niż Du Bois. Ona czu­ je nostalgię za znamienitym muzeum sztuki ze wszystkim na swoim miejscu, ja zaś widzę to jako relikt kolonialnej prze­ szłości. Ona nie znosi chaosu garażowej sprzedaży, a ja wi­ dzę, że dostarcza on dokładnego obrazu dla sytuacji postkolonialnej, gdzie kulturowe artefakty krążą między różnymi miejscami i nic nie pozostaje święte, stałe lub opieczętowa­ ne" (Rosaldo 1993, 44). Wracając jednak uparcie do misiów, to w Anglii i Danii odkryłam renesans (który zaczął się już i w Polsce): „misia z przeszłości". Ów Teddy Bear from the past - jak głosi do­ łączona karteczka „w starym stylu" - jest już „produkowa­ ny" tak, jakby przeszedł niejedną dziecięcą zabawę. Sierść ma nierówną i łapki nieco wykręcone. Są w Anglii czaro­ dziejskie sklepiki z misiami ręcznie robionymi, z których każdy ma niepowtarzalną osobowość. Zastanawiające jest też ponadkulturowe ponowne odczytywanie przygód Kubu­ sia Puchatka. Ich „taoistyczna" wersja jest kultową książką New Age. Łatwo ulec przekonaniu, że misie musiały być za­ wsze.' A więc jest nostalgia w kulturze. W nurcie „niuejdżowym" półki sklepów dekorowane są w nastrojowe anielskie świece, świeczniki, serwety, a sojowe kotlety (z proszku o zgrozo!) nazywane są „kotletami babuni". „Niuejdżowe" powroty nie są jednak reprodukcją tego, co było, ale produ­ kują świat odwołujący się do znaków odczytywanych okiem turysty (Culler 1981, za: Steward 1988, 233). Tak jak całują­ ca się para na ulicy Paryża jest znakiem wiecznego „roman­ tycznego Paryża", tak produkty wymienione wyżej tworzą 167 �atmosferę czarodziejską, którą rządzą: magia, ezoteryczne inicjacje i tajne stowarzyszenia - dziś oddane turyście, a więc każdemu, kto tylko może sobie na to finansowo po­ zwolić. Nostalgiczny paradygmat jest jednym z nurtów współczesnej kultury. Na ulicach Londynu, Kopenhagi, War­ szawy, Krakowa odnajdujemy piekarnie z „tradycyjnym pie­ czywem", sklepy z „domowym jedzeniem", uliczne sprze­ dawczynie lnianych serwet i firanek, renesans ołówka - i po fali automatycznych - ołówka, który trzeba temperować (w dobie komputerowej!). A powrót komody, toaletki (eta­ żerki) i starych okuć i skrzyń? Przypominam też sobie, jak czarowały mnie również ręcznie robione lalki ubrane w suk­ nie z dawnych wieków w sklepiku w Quebec City. Tę listę można by powiększać bez końca. Wojciech Burszta (1994, 54) przypomina etymologię po­ jęcia „nostalgia": „Grecki termin nóstos (=powrót) w połą­ czeniu z algos, co oznacza „cier­ pienie", tworzą łącznie pierwotny sens pojęcia nostalgii jako gorą­ cego pragnienia ujrzenia ojczy­ zny czy nawet choroby powstają­ cej w wyniku tęsknoty za krajem rodzinnym. Uczucie nostalgii od­ nosiłoby się zatem do czegoś, co było i jest w nas samych, ale cze­ go zewnętrzne atrybuty nie są w danej chwili dostępne". Dodaj­ my, że niedostępność owych atry­ butów może wynikać z dystansu przestrzennego, jak i czasowego. Ten pierwszy rodzaj nostalgii pięknie opisuje Ewa Hoffman: „Dom, ogród, kraj. które straciłaś, pozostają na zawsze takie, jakimi je pamiętasz. Nostalgia - to naj­ bardziej liryczne uczucie - kry­ stalizuje się wokół tych wyobra­ żeń jak bursztyn. Zatrzymane we­ wnątrz nich: dom. przeszłość, są jasne, żywe, uczynione piękniej­ szymi przez medium, które je trzyma i poprzez jego bezruch" (Hoffman 1990, 115). Ten drugi rodzaj nostalgii to melancholijne Fot. Anna zapatrzenia w przeszłość. Ulegają jej również antropologowie. W dyskusji nad tradycjami w New Age pojawiło się stanowisko reprezentowane na przy­ kład przez Marion Bowman. Wyraża ona obawę, że „ludzie widząc, jak to, co uważają za swoje tradycje, zostaje pocięte i pozlepiane (w kulturze New Age - AK) mogą nie być za­ chwyceni końcowym produktem" (Bowman 1995, 146). Na podobne zastrzeżenia można odpowiedzieć, że jest świadec­ twem nostalgii za autentycznymi, czystymi kulturami, orga­ nicznymi całościami, kultywującymi ich unikalne tradycje. Nostalgia ta jest sama w sobie zjawiskiem kulturowym i sta­ nowi jedną z mityzacji kultury. Pojawiają się również propo­ zycje odróżniania autentycznych tradycji od niuejdżowych. Są antropolodzy, którzy twierdzą, że mają kryteria rozróżnie­ nia między rdzennymi, autentycznymi tradycjami szamani­ zmu i nowymi formami szamanizmu.' Wydaje się jednak, że w konkretnym przypadku nie jest to takie proste. Donald Joralemon wyciąga inne wnioski: „obsesja 'tradycją' zaciemnia właściwą dynamiczną jakość kultury (...) idea. że badacz mo2 168 że orzekać o autentyczności zmieniających się tradycji (...) jest paternalistyczna" (Joralemon 1990, 117). Rzeczy same w sobie nie są towarami bądź prawdziwą tradycją, to raczej kontekst kulturowy, w jakim istnieją, o tym decyduje. Jest wiele przykładów współczesnego sięgania do obcych trady­ cji, mieszania ich, a jednocześnie tworzenia czegoś nowego i niezamykania w twierdzy czy to 'ezoteryki', czy 'Orientu'. Są na przykład grupy muzyków, takie jak „Atman", „Trebu­ nię Tutki", „Deep Forest". „Atman" korzysta z instrumentów z wielu kultur: m.in. cymbałów, gitary 12-strunowej, fletu, australijskiego didgereedoo, metalowych trąb z pogranicza nepalsko-tybetańskiego, czegoś w rodzaju indonezyjskich grzechotek, tabli, bębnów: nala, damaru z Nepalu, bębnów ramowych z Ameryki Północnej, bajanu, własnej produkcji instrumentów, пр.: nazwanego 'obój X' - połączenia paster­ skiej ligawy z indyjskim obojem shahnai i trąbką, naszyjnika z muszelek, grzechotek (Atman 1995). Tatrzańska kapela „Trebu­ nię Tutki" eksperymentuje nagry­ wając koncerty wspólnie z пр.: rastafariańską grupą reggae „Twinkle Brothers". Uczestnicy grupy „Atman" w ten sposób mówią o swoich działaniach kon­ certowo-teatralno-warsztato­ wych: Gadająca Łąka to poszuki­ wanie prawdziwych więzi i na­ szej tożsamości (...) Chodziło nam o twórczość rozumianą jako część życia, a nie coś specjalnie celebrowanego. Nie interesował nas pałac kultury, lecz normalny dom na skraju wsi lub w środku miasta, w którym się je, pracuje, rodzi dzieci, a gdy przychodzi na to czas, to słucha się muzyki, tworzy się uczestnicząc w jakiejś tradycji. I absolutnie nie chodziło nam o jakąś ludowość lub coś podobnego. Interesowała nas sztuka u samych źródeł, szczera i prosta, a nie 'konceptualna' czy podporządkowana jakiejś idei. Uderzenie w gong musi być kon­ E. Kubiak sekwencją jakiegoś narastania, naturalnym rozbłyskiem nagromadzonej energii, a nie wydu­ manym misterium ogłuszania publiczności" (Atman 1995, 38-39). Ten cytat pokazuje, że sztuka korzystająca z tradycji nie musi wznosić murów tożsamości, tworząc własną odręb­ ność powstającą poprzez mieszanie nie tylko gatunków (jak zauważał Geertz), ale i tradycji. Wojciech Burszta zwraca uwagę na jeszcze jedną formę nostalgii, jaką jest indywidualne, bolesne pamiętanie. Tutaj współczesne zjawiska, również te z kultury popularnej, stają się w indywidualnej pamięci nostalgicznym wspomnieniem. Pamiętanie nie ma bowiem charakteru ani masowego, ani popularnego, ani zuniformizowaego. Podobnie Bielik-Robson (1997. 10) pisze o nostalgii za ocenzurowanym Klossem. Nostalgia może równie stać się częścią postmodernistycznej kultury, np. w zjawisku nostagia films (Burszta 1994, Jame­ son 1983). Bryan S. Turner wyjaśnia, dlaczego głos krytyków kultu­ ry popularnej jest z konieczności nostalgiczny. Krytycy mu- �szą oglądać się na przeszłość w poszukiwaniu kultury wyso­ kiej (w opozycji do kultury niskiej), w poszukiwaniu abso­ lutnych wartości, podzielanych przez społeczność w sytua­ cji, gdy społeczna rzeczywistość będąca odniesieniem war­ tości została rozproszona, a podziały kultury straciły sens. „Nostalgia jest patrząc historycznie główną chorobą melan­ cholijnych uczonych" - zauważa Turner (1994, 117). Za przykład głosu polskich melancholijnych intelektualistów, spoglądających na kulturę popularną z elitystycznego punk­ tu widzenia, mogą służyć wypowiedzi Stefana Morawskiego (por. пр.: 1996). Detradycjonalizacja wyrażająca się w zaniku centrum odniesienia do wielkiej narracji, będącej fundamentem danej kultury - jest niezależnie od utyskiwań tradycjonalistów pewnym stanem kultury. „Jeśli autentyczne tradycje, czyste produkty, wszędzie poddają się bezładowi (mieszaniu) i bez­ celowości, wybór nostalgii utracił powab. Nie ma dokąd po­ wracać, nie ma żadnej esencji do uratowania" - twierdzi Clif­ ford (1988, 4). Tak mówi o tym Paul Ricouer: „Kiedy odkry­ wamy, że jest kilka kultur zamiast po prostu jednej i konse­ kwentnie w czasie, gdy uświadamiamy sobie koniec pewne­ go typu kulturowego monopolu, czy to iluzorycznego czy rzeczywistego, jesteśmy uderzeni zagładą naszego własnego odkrycia. Nagle staje się możliwe, że są tylko obcy, że my sa­ 4 5 mi jesteśmy 'obcymi' pośród obcych. Kiedy znika całe zna­ czenie i celowość, staje się możliwe przechadzanie się po­ przez cywilizacje jak po szczątkach i ruinach. Cała ludzkość przemienia się w muzeum wyobraźni: dokąd pójdziemy w ten weekend - odwiedzić ruiny Angkor czy na spacer do Tivoli w Kopenhadze?" (Ricoeur 1965). Kathleen Stewart (1988) pokazuje, jak nostalgiczne pragnienie tworzenia „czy­ stych produktów" prowadzi do powstawania muzeów, disneylandów, skansenów, sztucznych światów, w których nie mo­ żemy być już dłużej uczestnikami, lecz tylko konsumentami, turystami (por. też Bauman 1994, Urry 1990). Dlaczego my, dorośli, nadal, albo ponownie, lubimy mi­ sie? Przypominają oczywiście dzieciństwo lub jego rajski ar­ chetyp, ale wyrażają też klimat intymności, ciepła, czułości, ufności. Dlatego w walentynki pojawiają się misie z sercami i napisami: / love you. Misie znajdują swoje miejsce na pół­ kach, przy toaletkach i na kuferkach i zostają tam (nieco przykurzone i wyleniałe), nawet gdy kochankowie się rozsta­ ną. Są symbolem przeszłości, przypominają o „czystych rela­ cjach". Anthony Giddens nazywa tak dzisiejsze, późnonowoczesne związki, które trwają tylko dopóty, dopóki istnieje w nich intymność (Giddens 1992, 62). Potem zostają tylko misie, melancholijne, zasuszone bukiety róż i nostalgiczne rozpamiętywanie. PRZYPISY 1 Z tym mitem rozprawia się Stomma 1992 Jest ona bardzo obecna w polskiej etnografii. Por. Robotycki, Wę­ glarz 1983, Burszta 1994 Np.: Johnson 1995, Geertz 1993. Zdaniem Armina Geertza część „winy" spada na popularyzatora szamanizmu: Mircea Eliade. Sztanda­ rowymi przykładami niuejdżowego szamanizmu stały się prace: Carlo2 3 sa Castanedy, Michaela Harnera (np. The Way of Shaman), Lynn Ander­ son. Turner również zauważa, że nostalgia jest charakterystycznym mo­ tywem Szkoły Frankfurckiej, szczególnie w wydaniu Theodora Adorno. Por. szerzej na ten temat pracę: Heelas Paul, Lash Scott, Morris Paul (eds.) 1996 4 s BIBLIOGRAFIA Atman 1995 - w rozmowie z Anną Nacher, „Pracownia" Promocja Kultury Ekologicznej, Nowy Sącz. Bauman Zygmunt 1994 Dwa szkice o moralności ponowoczesnej, Instytut Kultury, War­ szawa. Bielik-Robson Agata 1997 Straceni inaczej, „Nowa Res Publica", 11 (110), 6-13 Bowman Marion 1995 77ie Noble Savage and the Global Village: Cultural Evolution in New Age and Neo-Pagan Thought, „Journal of Contemporary Religion", vol. 10, no 2, 139-149 Burszta Wojciech 1994 Yes. Nostalgiczne strefy pamięci, „Konteksty", 1994 1-2, 54-56 Clifford James 1988 The Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnography, Literature, and Art, Cambridge, Harvard University Press. Culler Jonathan 1981 Semiotics of Tourism, „American Journal of Semiotics", 1, 127-140 Geertz Armin 1993 Archaic Ontology and White Shamanism, ..Religion", 23, nr 4, 369-372 Giddens Anthony 1992 The Transformation of Intimacy, Love and Eroticism in Modern Societes, Polity Press, Cambidge UK. Heelas Paul, Lash Scott, Morris Paul (eds.) 1996 Detraditionalisation. Critical Reflections on Authority and Iden­ tity, Oxford, Blackwell. Hoffman Eva 1990 Lost in Translation. A Life in a New Language, Penguin Books. Jameson Fredric 1983 Postmodernism and Consumer Society, w: H. Foster (ed.) The An­ ti-Aesthetic Essays on Postmodern Culture, Washington, 11-125 Joralemon Donald 1990 The Selling of the Shanmn and the Problem of Informant Legiti­ macy, „Journal of Anthropological Research", vol. 46, no 2 Johnson Paul C. 1995 Shamanism from Equador to Chicago: a Case Study in New Age Rimal Appropriation, „Religion", 25, 163-178 Kubiak Anna E. 1997 Klimaty New Age, „Przegląd Religioznawczy", 4/186 Morawski Stefan 1996 Mitologiczne aspekty postmodernizmu, „Konteksty", 1/2 Ricoeur Paul 1965 Civilisations and National Cultures, in: History and Truth, Evanston, III., Northwestern University Press. Robotycki Czesław, Węglarz Stanisław Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce, „Polska Sztuka Ludowa", 1-2, 3-8 Rosaldo Renato 1993 Culture & Truth, Routledge, London. Steward Kathleen 1988 Nostalgia - A Polemic, ..Cultural Anthropology", vol. 3, no 3, 227-241 Stomma Ludwik 1992 Antropologia kultury, historia i Kubuś Puchatek, „Konteksty", 3/4, 123-124 Turner S. Bryan 1994 Orientalism, Postmodernism and Globalisation, Routledge, Lon­ don and New York. Uny John 1990 The Tourist Gaze. Sage. 169 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8da4a955291e531d2e536725da61a9fe.pdf f6b3540b05a4dfdf77ab5a2038a5b22c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2714 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2525 Title A name given to the resource O fotografiach Roberta Mapplethorpa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.156-157 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pilichowski-Ragno, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O fotografiach Roberta Mapplethorpa Andrzej Pilichowski-Ragno Akt - actus, to co się wydarza, proces. Języki polski i nie­ miecki przejęły ten termin z łaciny na określenie reprezenta­ cji ciała. W innych językach mówi się: nudo, the nude, nu. Akt to także odsłona, jak w teatrze. Ale nie odsłona w sensie odkrycia, zdjęcia ubrania, to raczej odsłona jako zaproszenie do uczestnictwa, jako oczekiwanie na coś, co ma się wyda­ rzyć. Nagość jest statyczna, jest cała przedmiotem swojego od­ niesienia, w pełni zawiera się jako desygnat w określającym ją znaku, jest tym, czym jest. Akt jako pojęcie artystycznej re­ prezentacji nagości wychodzi poza samą ramę reprezentacji, sytuuje się w kategoriach czasowych, w kategoriach dziania się i doświadczenia. Sama nazwa staje się w akcie punktem wyjścia interpretacji, jest wskazaniem na ten moment w sztu­ ce, w którym, jak powiada Adorno, określa ona siebie przez stosunek do tego, czym nie jest, czyli mówiąc inaczej, akt ja­ ko proces i wydarzenie wskazuje na dialektykę tego, co dane jako statyka (obraz, reprezentacja), i tego, co statykę repre­ zentacji przekracza - nieobecność. Nieobecność, czyli specyficzny stosunek „tworzywa" ak­ tu, ciała, do tego, czym ciało nie jest, czy raczej czym prze­ staje być właśnie w akcie jego reprezentacji. Andre Rouille w studium o XIX-wiecznej fotografii francuskiej rozróżnia akt i portret (mowa także o portrecie osoby nagiej). Akt jest jakby uprzedmiotowieniem portretu, stoi po stronie tego, co przedmiotowe, portret jako jednostkowość i indywidualność jest stricte podmiotowy. To jednak tylko część prawdy. Moż­ na się zgodzić, że reprezentacja odbiera ciału jego jednostko­ wość, jego istotowość i niepowtarzalność, tak jak reprezenta­ cja twarzy tylko tę istotowość i niepowtarzalność potwierdza, tyle że artystyczna reprezentacja ciała (akt) poprzez rezygna­ cję z tego, co stanowiło dla niej swoje tworzywo - konkretne ciało dane w jakimś tu i teraz, przenosi, odwrotnie niż portret, swój przedmiot poza horyzont tradycyjnie pojętej mimesis. Tak więc akt działa jakby dwustopniowo - po pierwsze uprzedmiotawia, subiektywizuje rzeczywistość po to, by z uzyskanego tą drogą obiektu uczynić punkt swojego wyj­ ścia. Zasadą i fundamentem portretu jest zaś pojęcie mimesis; portret jest zawsze portretem kogoś. - Nawet wtedy, gdy podobieństwo do tego kogoś zostało celowo zniesione (wyo­ braźmy sobie fotografię głowy od tyłu) sam fakt nazwania zdjęcia portretem wskazuje na konkretny punkt odniesienia (ta, a nie inna osoba) i intencjonalnie przynajmniej dokonuje połączenia tego, co reprezentowane, z tym, co reprezentują­ ce. Pojęcie mimesis jest również fundamentem reprezentacji pornograficznej - trzeciej kategorii reprezentacji postaci. O ile jednak portret subiektywizuje, wskazując wyraźnie na swój przedmiot, o tyle reprezentacja pornograficzna ucieka 156 od tego, co jednostkowe. Pokazuje to, co zuniformizowane, zawsze takie samo, istniejące niejako poza czasem, bojąc się dotknąć indywidualności i niepowtarzalności przedmiotu swojego odniesienia, poddanego przecież prawom przemija­ nia, przywodzącego na myśl śmiertelność wszystkiego co jednostkowe. W horyzoncie pornografii pojęcie czasu nie ist­ nieje (w portrecie jest fundamentalne) - ciało zastąpione zo­ stało przez rzecz, a ta przecież nie podlega procesom starze­ nia się i degradacji. Różnica między aktem a reprezentacją pornograficzną ry­ suje się w innym miejscu. Przedmiot reprezentacji, który dla aktu jest punktem wyjścia, w pornografii jest jej punktem dojścia, stanowi cel i koniec przedstawienia, w chwili gdy akt „dzieje się", dalej pornografia milczy, zaspokoiwszy swoje pragnienie pokazania. Akt nie pokazuje niczego, raczej daje się jako pewna ilość możliwych odczytań, rozwija się w cza­ sie jako dialektyka tego, co dane (ciało) i tego co do-dane (kreacja). Jak się wydaje, ciekawe może być spojrzenie właśnie pod tym kątem na fotografie Roberta Mapplethorpa, pomijając ich kontekst gejowski, a co za tym idzie, pomijając także kwestię przekraczania tabu obyczajowego i estetycznego, at­ mosferę skandalu, w której fotografie te funkcjonują, a w każdym razie funkcjonowały, zanim zostały anektowane przez kulturę oficjalną. Poważny kłopot z fotografią Mapple­ thorpa polega na nieumiejętności opuszczenia tego wątku, zajmującego zazwyczaj centralne miejsce w sposobie jej in­ terpretacji i opisu. Jest to jednak, jak się wydaje, specyficzne, mówiąc słowami Eco, „użycie" tekstu, tj. wpisanie go w dys­ kurs wobec niego zewnętrzny: ideologiczny, polityczny, spo­ łeczny. Poza tym obszarem, o jasno określonych oczekiwa­ niach wobec dzieła sztuki, rozpościera się to, co w dziele nie­ powtarzalne. Trzy wyróżnione kategorie - akt, portret, pornografia wy­ dają się tu współistnieć (jednocześnie się wykluczając) na au­ tonomicznej płaszczyźnie, tworząc swoisty, czwarty wymiar interpretacji, której nie można już sprowadzić do żadnej „tra­ dycyjnej" postawy wobec ciała czy wobec postaci. Zerwana bowiem została granica pomiędzy gatunkami, nawet jeżeli sztucznie stworzonymi, to przecież tak mocno istniejącymi w świadomości odbioru, że każde ich naruszenie powoduje ten specyficzny stan, w którym interpretacja chciałaby pozo­ stać niema, bojąc się naruszyć delikatność swojego przedmiotu. Mówienie o delikatności w przypadku Mapple­ thorpa może się wydawać paradoksem; tak jednak nie jest. Delikatność, o której mowa, nie tkwi w przedmiocie przed­ stawienia, nie ma jej też w sposobie obrazowania - delikat­ ność to efekt zmiany paradygmatu interpretacji, która już nie �stara się (nie może) klasyfikować pozytywnie, tj. odnosić się do tego, co jest jako gatunek, prąd, szkoła (akt, portret, po­ rnografia), ale określa obraz w kategoriach negatywnych, odbierając mu koniecznos'c bycia czymś, czymś jednym, jak powiedział Foucault w studium o fajce Magritte'a - „bycia tym oto". Tak więc pytając o Mapplethorpa, pytamy, czym nie jest fotografia, a jej jedyne „znaczenie", jak się wydaje, jest wła­ śnie tym, co wynika z jej negatywnego opisu. Współbrzmi to ze stwierdzeniem Lyotarda, dotyczącym sztuki postmoderni­ stycznej, według którego postmodernistyczne jest to, „co wy­ rzeka się pocieszenia podsuwanego przez poprawne formy, odrzuca zgodę na smak, umożliwiający wspólne doświadcze­ nie nostalgii za nieosiągalnym; to, co poszukuje nowych przedstawień, nie po to, by się nimi delektować, lecz po to, by lepiej odczuć istnienie nieprzedstawialnego". Pytanie jednak, czy nieprzedstawialne nie jest po prostu grą wykraczającą daleko poza granice konwencji - jedynego gwaranta przedstawialności, grą, która mieszając gatunki, nie po to by stworzyć nowe, lecz po to, by oczyścić dokładnie po­ le z wszelkich zastałości, staje się samo konwencją, odsyłają­ cą jedynie do siebie; czymś, za czym nie stoi już nic, a nie­ przedstawialne zyskuje status bytu stricte negatywnego, tj. stanowi tylko pustą negację tego, co jest. Czy może raczej, a wydaje się to w przypadku Mapplethorpowskich fotografii bardziej trafne, nieprzedstawialne jest nie rezygnacją z prawdy lecz, jak twierdzi Blanchot, uwidocz­ nieniem ciemności tego, co pierwotne, nie światłem (Heideg­ ger), lecz ciemnością, przywracającą naszemu zadomowieniu istotę wygnania. Jest bowiem w tej hybrydycznej formie „porno-portreto-aktach" coś, co spaja te, jak pokazaliśmy wyżej, nieprzystawalne do siebie kategorie. Coś, co stoi o wiele wy­ żej niż zdekonstruowane pojęcie konwencji czy reprezentacji. Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że ukazanie człowieka jako jednostkowości czy indywidualności (portret) w połączeniu z jego zwierzęcością (pornografia) i jego zdol­ nością do jej przezwyciężenia przez piękno (akt) jest dąże­ niem do wyrażenia pełni, jakiegoś uniwersum etyczno-estetycznego, w którym reprezentacja taka byłaby odkryciem prawdy o człowieku. Jest jednak owo „coś"', pewna nieokre­ ślona kategoria, nieprzedstawialne, które burzy optymistyczną wizję człowieka jako całości, nawet jeżeli to będzie całość dialektyczna. Tym czymś jest przenikające wszystkie fotogra­ fie doświadczenie śmierci. Nie da się jednak opisać owego do­ świadczenia w terminach obecności, nie wynika ono z połą­ czenia wspomnianych kategorii, raczej przez negację każdej z nich rodzi swoistą aurę niewypowiadalnego, nieprzedsta­ wialnego, które wskazuje na to, co w ciele śmiertelne. Ciało u Mapplethorpa jest ciałem par exellence - ma swo­ ją konsystencję, fakturę, ciężar, nie jest nim jednak, bo każdy jego ruch jest przez obiektyw sprowadzony do zera - postać w ruchu jest równie statyczna jak rzeźba, odlew. Jest piękne; jest aktem, ale jego piękno ma w sobie skażenie utylitarnością, jest piękne, gdyż jest atrakcyjne. Jest pornograficzne, gdyż chce się pokazywać, dawać do oglądania, jednocześnie jego nagość służy kategorii formy i ekspresji. Jest jednostko­ we, indywidualne, jest „tą osobą", związaną z jej własną hi­ storią (tytuł fotografii to imię lub imię i nazwisko modela), ale jednostkowa historia ulega przekroczeniu przez negację czasowości, przez wyjęcie przedmiotu z uniwersum czasu, nierozerwalnie związanego z tym, co indywidualne. Jest więc ciało jakby nieobecne, bo każda próba jego nazwania spoty­ ka się z jej negacją, co sprawia, że będąc dane na fotografii, tj. istniejąc materialnie za pomocą nośnika (naświetlony pa­ pier fotograficzny), nieustannie oddala się przy każdej próbie jego uchwycenia, zatrzymania poprzez nazwanie. W tym sen­ sie jest skażone śmiertelnością, tym, co nie pozwala trwać wiecznie. Oddala się, pozostawiając owo uczucie, które Hei­ degger nazwał przeboleniem, a Gianni Vattimo - pietas: „li­ tość i współczucie, jest miłością do istoty żyjącej i do jej śla­ dów - tych, które ona pozostawia, i tych, które niesie w sobie jako otrzymane z przeszłości". Jest więc coś bardzo „niefotograficznego" w Mapplethorpowskich fotografiach - owo odejście od momentalności, od „teraz" obrazu, zwrócenie się ku śladom, ku temu, co było, ku temu, co będzie (śmierci), pominięcie teraźniejszości - właśnie owa pietas, przebolenie. I chyba żadne inne medium nie jest w stanie wyrazić tego tak mocno jak fotografia. 757 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d36cf1155e47e487bc15819a1fa76e4.pdf 87843269cced8d9f5b900d7d9fb11f67 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2713 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2524 Title A name given to the resource Trzy miesiące w fitness-klubie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.153-155 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rakowski, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Trzy miesiące w fitness-klubie Historia Ładu, jego Choroby i Nieznanego 1 Tomasz Rakowski Siłownie, fitness przeznaczone są dla każdego. Moda bu­ dowania ciała we wszelkich kierunkach zasięgiem swym obejmuje niezmierzone przestrzenie współczesnego świata. Na stałe zagnieżdżona w czasopismach, w wynaturzonych naukach sportowych uczelni, w siatce klubów body-buildingu zadaje nam życie pełne energicznych poczynań i zdycyplinowanej pogoni za coraz trudniejszymi (ale mającymi być osiągalnymi i dającymi coraz większą satysfakcję) celami. Do mojego fitness-klubu może przyjść każdy, spotykam więc zwykłych ludzi, urzędników, kobiety w średnim wieku, które ćwiczą wraz ze swoimi dziećmi, najróżniejszych „byków" i „kafarów" o mętnym spojrzeniu, studentów wszelkiej maści i profesjonalistów o trójkątnych sylwetkach. Kiedy przychodzę, poprzez zdjęcia prężących się muskułów, porozkładane czasopisma i ścienne fotosy migocze nie­ ustępliwie ideał ciała Renesansu. Dawno temu pitagorejczycy poszukiwali odpowiedniości między liczbami, geomet­ rycznymi figurami i ich transformacją - chcieli w ten sposób znaleźć ogólną proporcję świata, proporcję, którą posługiwał się Stwórca. Ciało człowieka było tekstem takiej odpowie­ dniości, poszukiwali jej alchemicy, lekarze i architekci. Witruwiusz pisząc „O architekturze ksiąg dziesięć" myślał o za­ warciu w budowli proporcjonalnej harmonii ciała, o odpowie­ dniości Makro- i Mikrokosmosu, Ładu porządkującego cały wszechświat. Z poszukiwań boskich proporcji narodził się Dawid Michała Anioła i pośrednio Mr. Olympia Joe Weidera, ojca światowego fitnessu. W dość już zakurzonym „projekcie nowoczesności" ciało ujęto w ramy całościowej modulacji, poddano ćwiczeniom porządkującym świat, nadającym po­ wszechny cel, którego obalenie było co najmniej niezrozu­ miałe. Forma uporządkowania nadana została tak, aby wszy­ stkie ciała pasowały do całości, aby były sprawne, silne i wiecznie poddane zorganizowaniu (Bauman 1995). Widzę wyraźnie oznaki upewnienia i zadowolenia u moich współto­ warzyszy ćwiczeń, którzy budują swe ciała, szukając piękna i harmonii, regularnych l i ­ nii przedramion, przepisowych krągłości barków i odpowiedniej węzłowatości łydek. Powszechny bieg ku uporządkowanemu ciału i precyzyjnie zapełnionemu kalenda­ rzowi daje poczucie sensu rzeczywistości, a właściwie nie pozwala na odczucie jego braku. Ład, porządek nowoczesny i harmo­ nia Renesansu w pewnym stopniu na stałe obecne są w fitness-klubie, podczas gdy na stronach „Muscle&Fitness" zdrowie, siła i soki witalne przepełniają cudownie spre­ parowane kulturystyczne posiłki, plażowe prezentacje umięśnionych modelek i uśmiechniętych mocarzy (jaskrawo białe zęby prawie zawsze są widoczne). 2 Każdy z nas poi się olbrzymią ilością wyobrażeń doskona­ le rozwiniętego ciała, metod treningowych, diet z odżywek i suszonych fig. W oczach mamy każdy szczegół umięśnienia, szczegóły przeobrażeń, których dokonamy. Wizerunek nasze­ go ciała zlewa się z mięśniami idoli, z mięśniami obiecanymi przez rozpisany „mikrocykl", z sylwetką widywaną w lustrze po i przed ujędrniającym treningiem, po i przed zastosowa­ niem odwadniaczy. Upodabniam moje ciało do ciała Franka Zane, ale nogi chcę mieć jak Paul Dillett. Ćwiczenia mojego brzucha widzę w obrazach ćwiczącego Doriana Yatesa, odży­ wiam się tak, jak poleca Kevin Levrone. Świat moich mięśni nie jest faktycznym stanem ciała, nie jest też umięśnieniem mistrzów, „cały system przechodzi w stan nieważkości^..) nie jest irrealny, jest symulakrem, albowiem jego gwarantem przestaje być rzeczywistość, wymiany dokonuje się we wła­ snym zakresie, w nieprzerwanym obiegu wzajemnie do siebie odsyłających referencji" (Baudrillard, 1995 s. 180). Przez półtorej godziny, na ogół dwa razy w tygodniu, wraz z przygodnymi współużytkownikami włączamy się w serie powtórzeń morderczych skurczów. Momenty przesi­ leń umykają w chwilę po zaistnieniu. Ćwiczenia odbywają się dla samych ćwiczeń, wydaje się, że efekty nie mają z ni­ mi związku, tak jak nie pamięta się serii z poprzedniego ty­ godnia. Pozostają w kręgu zmieszanych zmysłowych bodź­ ców, przydechów, chrzęstu stawów, brzęku odważników, słodkawych zapachów energizujących napojów. Dwa razy w tygodniu zatrzymuje się czas, a cel znika z pola widzenia. Absolutnej sylwetki nigdy nie osiągniemy, my tylko zapa­ miętale uprawiamy fitness. Tylko dobieramy nowych odży­ wek, porcji aminokwasów, mikrocykli na atlas i butterfly. „Wchodząc na salę z przyrządami zapominam o całym świe­ cie..." - mówi jeden z bywalców klubu, „codzienne treningi sprawiły, że każdy z nich stawał się nowym życiem..." pisze w „Muscle&Fitness" Joe Weider. Zaczynamy wiecznie od nowa, wiecznie pogrążamy się w zapamię­ tałym wysiłku. Nie istnieje przed i po, ist­ nieje tylko porcja doznań wyzwalanych przez pękające blokady bolących ramion ,,(...)w ekstazie radości umiłowanie osta­ tecznej perfekcji może rozpuścić się i znik­ nąć z widoku. Czas ciągle płynie, lecz wskazówka utonęła w nurcie. Żaden jego moment nie różni się w tej chwili od inne­ go" (Bauman 1996 s. 147). Mamy więc do czynienia z obłąkanym, schizofrenicznym działaniem, nowotworowo zmienionym i zautonomizowanym środkiem, podczas gdy cel (o ile się go pa­ mięta) porozrywał i splątał nitki wiodące do rzeczywistości. Nawet ciężar upewnie­ nia i usensowienia świata przeniósł się 153 �w zupełnie inne regiony i nie dotyczy już w tym stopniu po­ rządku, sprawności, harmonii co kiedyś. Pozostawiony sam sobie, w obawie przed „nieadekwatnością" stał się szalonym pościgiem za przyjemnością i satysfakcją, odbiorem wrażeń i walką o pozostanie do tego zdolnym za wszelką cenę (Bau­ man 1995). Kiedy przychodzę poćwiczyć, zagłębiam się w czynność, która żyje sama dla siebie. Trening, który się uprawia, ma za zadanie być maksymalny, oszałamiający, burzący wszystkie granice. Podczas gdy spinam się do ostaniego wyciśnięcia, plakaty na ścianach i stronice magazynów body-buildingu pokazują nieludzko naprężone ciała, o monstrualno-chorobliwej muskulaturze, opatrzone hasłami: „Ramiona na max", „Trening, który postawi cię na nogi", „Aby mięśnie grzbietu nie próżnowały!", czy reklamą odżywek typu Slim Max, Me­ ga Mass, Max Grain, Hard Body. Maksymalnie, hard, mega, na max - to zaklęcia, które wypełniają sobą siłownię aż po sklepienie. Znalazłem się w sytuacji powszechnego dążenia, pogrąża­ nia się w dążeniu, poszukiwaniu Czegoś, co powoli zaczyna się ukazywać. Powoli „(...) sport jako wykalkulowane marno­ trawstwo służące do ukrycia problemu, gadanina podniesiona do rangi nowotworu"( Eco 1996 s. 112) traci dla mnie swe znaczenie. To, co robimy, jest próbą zmaksymalizowania pewnej czynności. Czynności zapamiętałej, która staje w obliczu ciągle jawiących się ambiwalencji, sprzecznych doznań, dwojakich sensów i dychotomicznych obrazów świata fitnessu - zdjęcia zapełniające „Muscle&Fitness" przedstawiają ciała dławiące nas swą cielesnością, morfolo­ gią i fizjologią, ale prawie zawsze wplecione i nierozłącznie połączone są z maszynerią, tak że wydają się tylko częścią POMYŚL Wysokooktanowy treeing mięśni cmrtiriwych Jeffs Pouiitu 154 sztang i hantli. Kulturystyka nosi w sobie „sposób na życie" związany ściśle z Naturą, który jednocześnie nie jest niczym innym niż agresywną ingerencją Kultury. Rysunek sylwetki dąży ku Harmonii, ale dokonuje się na nim zabiegów jak naj­ bardziej fragmentarycznych (jeden z mistrzów fitnessu pisze 0 swych pośladkach, o które dba najbardziej i dzięki którym wygrywa). O tej dychotomiczności pisze Bauman kontynuu­ jąc rozważania nad losami współczesnego ciała - „Trzeba się uczyć, jak poddać się temu, co wyprzedza i przekracza wszel­ kie nauki (...) tresować i przymuszać ciało, by puściło sobie wodze (...) kontrolować je, by uwolniło się od kontroli ... Trzeba być w środku i na zewnątrz w tym samym czasie ..." (Bauman, 1995 s. 95) To, czego doświadczamy, to bycie zara­ zem ćwiczącym i ćwiczonym, tym, na którego się działa, 1 tym, kto działaniem swoim nadaje kształt. Siłownia, jak szybko się zorientowałem, nie jest miejscem zwykłym. Ściany wyłożone lustrami zaginają przestrzenie, zwykli ludzie obcują ze sobą nago w fizjologicznej jawności, a powszechny wysiłek pełen bólu i grymasów budują obraz Hadesu i Zaświatów. Świat kulturystyki (przywołuję jeden z poprzednich akapitów) jest ponadto zabarwiony rodzajem hiperrealności, jest światem, który „(...) poszukując prawdzi­ wej rzeczy, tworzy ostatecznie absolutny fałsz" ( Eco, 1996 s.16). Cechą takiej hiperrealności jest przywoływanie maksi­ mum, najlepszej rzeczy, tej prawdziwej rzeczy, more (są to slogany używane przez Coca-Colę, przez amerykańską tele­ wizję) (tamże). Zaczynam więc podejrzewać i poszukiwać jakiejś iskier­ ki, prześwitu, tego niezwykłego i tego, co do niezwykłości fitnessu się przyczynia. Coraz częściej skłaniam się ku idei zaistnienia w „pełny" sposób, do ujrzenia zarysów czegoś �niepojmowalnego i bezimiennego, czegoś istniejącego w obrazie klubu, co jest nieobrazowalnym. Widzę w tym za­ pamiętałym, zmaksymalizowanym działaniu proces zmian nastrojów poznawczych, proces pokrewny zdejmowaniu „na­ kładek" aparatu pojęciowego, drodze ku niedoświadczaniu. 0 idei tego, co niepojmowalne, tego, co absolutne i maksy­ malne, pisał Mikołaj z Kuzy, filozof średniowiecza - „Maksi­ mum, od którego nic większe być nie może,(...) nie jesteśmy zdolni inaczej pojąć jak tylko w sposób niepojmowalny (...) przekracza to wszelkie nasze władze intelektualne, niezdolne w swej zasadzie, drogą rozumową, pojednać przeciwieństw"(Mikołaj z Kuzy 1997 s. 34). Praca nad ciałem, sprawnością, praca zapamiętała i na max stawia nas (o czym pisałem dokładnie powyżej) w sytuacji rozszczepionej, dwu­ znacznej, pełnej nierozwiązywalnej dychotomii, aporii do­ znań. Bauman dostrzega zjawisko „postawy naraz proteo1 fikso-fobicznej - obawy, że się nigdy szczytowych przeżyć nie osiągnie (...) i zarazem strachu, że się do szczytu dotrze" (Bauman, 1995 s. 96). Mam wrażenie, iż chodzi o to, aby przetransportować się w takie miejsce (wędrówka dotyczy kategorii naszych władz poznawczych), w którym opozycje i przeciwne doznania znoszą się nawzajem, nicościują. W miejscu tym bezzasadne jest pytanie „ćwiczący czy ćwi­ czony?", ponieważ jesteśmy poza tą opozycją - „Opozycje stosują się jedynie do rzeczy dopuszczających stopnie więk­ sze i mniejsze, do Największego zaś absolutnie nie, gdyż przekracza ono wszelkie opozycje (...) Największe (...) istnie­ je w taki sposób, że jest poza wszelkimi opozycjami (...) stoi ono zarówno ponad wszelką afirmacją, jak i negacją" (Miko­ łaj z Kuzy, 1997 s. 53). Zapamiętałość fitnessu, obraz fitnessu zawarty w sloganie „Ramiona na max" jest działalnością ukierunkowaną na osią­ gnięcie stanu poredukcyjnego, stanu, w którym może zami­ gotać i zaiskrzyć się z bardzo daleka, to co Nie Jest, co Ukry­ te. Nie możemy pytać „Czy jest, czy nie jest?", ponieważ to nie-jest i zarazem nie-nie jest („jest" poza opozycją). My tyl­ ko wiemy, że to gdzieś „jest", ponieważ jak opowiadał Mistrz 3 Eckhart Bóg (Bycie) ukrył się, ale niechcący chrząknął i zdradził się ze swoim istnieniem (jest to rodzaj fortelu ma­ jącego opisać nieopisywalne). Proces zapamiętałych czynności, które należą do fitnessu (dotyczą one motywacji, nastrojów poznawczych, „świado­ mości", a pokonywane ciało temu towarzyszy) wydają się ścieżkami, które chcą być zbieżne z zadaniem nazwanym przez Mistrza „Gelassenheit", czyli totalnej bezwoli, wyrze­ czenia się swego umysłu, jego kszałtów, form, jakie nadaje. Pozwoli to na doznanie Tego „co nie jest ani tym, ani tam­ tym", Tego co jest Niczym, miejscem, gdzie ujawnia się By­ cie, gdzie więź z Byciem nie jest stracona (Kostyszak, 1997). Logika apofatyczna jest więc nie-do-pomyślenia, a poszu­ kiwania niezwykłego i absolutnego (użyłem pojęć potocz­ nych, które w pewnym odniesieniu oznaczają sacrum) karmią się nią w swych dążeniach. Właśnie „taki Bóg inspiruje poję­ cie sacrum, nie znane zinstytucjonalizowanym Kościołom (...) Ten zlaicyzowany i nieskończenie nieobecny Bóg towa­ rzyszył współczesnej myśli, przybierając rozmaite nazwy" (Eco, 1996 s. 112, 113). Fitness związany jest z niezwykłym. Jest to czynność, która dzięki zapamiętałości kruszy skłon­ ność do „nazywania" i „ujmowania", pozwala na zamigotanie („chrząknięcie"), miejsca gdzie widać Nic. Wydostaje się ona z całego szeregu dychotomii, aporii, z którymi się spotyka - „Porwali młoty w twardą dłoń i jęli w mury tłuc z łoskotem! I nie wiedziała ślepa noc, kto jest człowiekiem, a kto młotem?" , „kruszy mur", by dotrzeć w „znicościowaną nicość", tam, gdzie niczego nie można na­ zwać, gdzie słowo milknie - „I runął mur, tysiącem ech wstrząsając wzgórza i doliny! Lecz poza murem - nic i nic! Ni Żywej duszy, ni Dziewczyny!". 4 PRZYPISY ' Praca powstała dzięki moim osobistym doświadczeniom przy upra­ wianiu fitnessu. „MuscIe&Fitness" to magazyn kulturystyczny założony przez Joe Weidera, ojca światowej kulturystyki; pisząc pracę dysponowałem ośmioma numerami tego czasopisma. Logika antropologii apofatycznej zawarta w myśli Mistrza Eckharta jest mi znana dzięki wykładom dr. hab. C. Wodzińskiego pt. Jurodiwyj - antropologia apofatyczna, które odbyły się 18.02 i 11.03 br. Wiersz Leśmiana Dziewczyna pochodzi z tomu Ballady. 2 3 4 BIBLIOGRAFIA Baudrillard, J. 1996 Precesja symulakrów, [w:] Postmodernizm, antologia przykła­ dów, Kraków. Bauman, Z . 1995 Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesności, Toruń. Bauman, Z. 1997 Ponowoczesność a dekonstrukcja nieśmiertelności, [w:] Postmo­ dernizm a filozofia. Warszawa. Eco, U. 1996 Semiologia życia codziennego. Warszawa. Jameson, F. 1996 Postmodernizm a społeczeństwo konsumpcyjne, [w:] Postmoder­ nizm, antologia przykładów, Kraków. Kostyszak, M . 1997 Martin Heidegger - rękodzieło myślenia, Wrocław. 755 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/809e03de54f4a99b707d00c5c8e82200.pdf d2394b60950a926b03c6f41c99dc5414 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2716 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2527 Title A name given to the resource Pielgrzymka do starej-nowej ziemi świętej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.164-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hall, Dorota Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Pielgrzymka do starej-nowej ziemi świętej Dorota Hall W tych tchnących religią miejscach czułem się jeszcze lepiej niż we współczesnych ośrodkach rdzennych kultur. Byłem tutaj u siebie. Funkcjonowałem tu bardziej jako osoba, którą czułem, że jestem naprawdę. (Jim Berenholtz 1994:123) Nieustannie wzrasta ruch tury­ styczny w dawnych centrach kulturo­ wych. Dzięki prężnie rozwijającej się sieci Wieża z Kościoła ś. Michała komunikacyjnej co­ na świętej górze Glastonburg. Anglia raz łatwiej dziś' do­ trzeć w odległe za­ kątki wszystkich kontynentów. Stajemy się jednocześnie świadkami wytworzenia nowego typu turystyki: oto do sta­ rych świątyń czy grobowców, do miejsc uważanych przez siebie za święte, masowo ściągają ludzie odbywający „du­ chową podróż" w głąb siebie. Wydawane są specjalne prze­ wodniki dla udających się w miejsca „gdzie boskość dotyka i przenika świat ludzki", czyli do Indii, Egiptu, Jeruzalem, a także zabytków średniowiecznej Francji i „świętej Anglii" (Dickey 1994). Wibracyjny dźwięk sylaby OM intonowany jest na Piramidzie Słońca w Teotihuacan i wewnątrz pirami­ dy Cheopsa. W tej ostatniej - szczególnie często po 1990 ro­ ku, kiedy otwarta została dla zwiedzających „po godzinach", de facto: dla coraz liczniej ściągających tam grup medytacyj­ nych (Dickey 1994). Powstały biura podróży specjalizujące się w organizacji wycieczek do tego typu miejsc. Na przykład w Kalifornii w Berkeley od początku lat osiemdziesiątych działa Deja Vu Tours, które pośród licznych atrakcji oferuje wschód słońca w Stonehenge, uczestnictwo w rytuałach pro­ wadzonych przez szamana na Machu Piechu, chrzest w rzece Jordan. Właścicielka całego przedsięwzięcia opowiada o swoich klientach, że są to ludzie wierzący w reinkarnację, pragnący udać się do świętych miejsc swojej przeszłości (Kantrowitz 1994:40). Symboliczny związek podróżowania z poszukiwaniem prawdy, porządku mistycznego i psychicznego, ze zmianą wewnętrzną, nie jest chyba żadną rewelacją. Obok mitów i le­ gend (na przykład o poszukiwaczach św. Graala), w których zaczytują się ludzie z kręgów New Age, istnieje cała tradycja ezoterycznych podróży (teozofów, Gurdżijewa), z których czerpią pełnymi garściami . Tradycja to wciąż wzbogacana o przybywające świadectwa wypraw naznaczonych przeży­ ciami mistycznymi. Autor książki będącej zarazem autobio­ grafią i relacją z podróży „w starożytne tajemnice obu Ame­ ryk", Jim Berenholtz (artysta z kręgów New Age, znany przede wszystkim jako kompozytor muzyki sięgającej swymi korzeniami do kultur wszystkich kontynentów), pisze: „Życie istoty ludzkiej jest podróżą w czasie i przestrzeni - podróżą, V 1 164 dzięki której wzrastamy i rozwijamy się, świadomie i nie­ świadomie, ku spełnieniu naszego przeznaczenia. Podróż każdego z nas jest jedyna w swoim rodzaju. Jednak prędzej czy później wszyscy otrzymujemy szansę doświadczenia du­ chowej transformacji. W ten sposób rozumiemy świętość. W ten sposób rozumiemy samych siebie. Bez względu na to, którą ścieżką podążamy, siła bierze się z wiedzy, że nasza ze­ wnętrzna podróż może stać się drogą do wewnętrznego obja­ wienia" (1994:13). Droga, podróż, pielgrzymka są metafora­ mi, którymi chętnie posługują się ludzie związani z ruchem New Age na określenie swego życia widzianego jako proces transformacji (wiodącej do mistycznego oświecenia - jeśli koniecznie chcielibyśmy określić cel, który nie zawsze może być jasno określony; por. Ferguson 1993:24,35). Lecz w dzi­ siejszych czasach nieciągłej przestrzeni, ich własne, fizyczne podróżowanie niewiele ma wspólnego z pielgrzymowaniem, do którego odnoszą się w wypowiedziach na temat ludzkiego bytowania (polega bowiem na wystartowaniu samolotem, dajmy na to, z Los Angeles i rychłym wylądowaniu w Egip­ cie, Indiach, Meksyku, gdziekolwiek bądź). Sama fizyczna podróż nie jest już taka ważna, mało się o niej mówi (bo co tu dużo gadać o kolejnym przelocie boeingiem), na plan pierwszy wysuwa się zdecydowanie cel podróży: owo święte miejsce, do którego się zmierza. Nadzwyczaj ważne staje się ono właśnie i w nim przebywanie. Chciałoby się powiedzieć, że zwolennicy New Age'u wytyczyli nowe szlaki pielgrzymkowe, co w świetle powyższego nie byłoby jednak określeniem nazbyt fortun­ nym (nie ma sensu mówić o żadnych szlakach). Faktem jest natomiast, że wiele osób z kultury zachodniej (mieniącej się judeochrześcijańską) za cel wypraw zaczęło obierać zupeł­ nie nowe święte miejsca . Przede wszystkim: ośrodki staro­ żytnych kultur. Wiedza New Age uważana jest przez jej zwolenników za ponadczasową, obecną w kulturach całej Ziemi. Umiłowanie starożytności („starożytna magia Kahunów", „reiki - licząca tysiące lat tradycja naturalnego uzdrawiania" etc; por. Dobraczyński 1997:93) związane jest ze szczególną idealizacją kultur dawnych czy też w ogóle przedindustrialnych. Jak twierdzą rzecznicy New Age'u, dzięki życiu w doskonałej harmonii z naturą ich uczestnicy posiedli obszerną wiedzę na temat sił rządzących przyrodą oraz możliwości ich wykorzystywania, a wiedzą tą kierowali się wyznaczając miejsca święte i projektując cen­ tra religijne. Na łamach czasopism w rodzaju „Nie z tej Zie­ mi" czy „Nieznany Świat" często drukowane są o nich róż2 �nej wartości teksty (przy czym, choć cudowność twórców danej kultury często bywa podkreślana, bazą dla owych ar­ tykułów nie zawsze jest nachalne poszukiwanie sensacji, wbrew obiegowej opinii tych, którzy zajrzeniem do takich periodyków nie chcą się plamić) . W cudownych miejscach wyznaczonych przez mądrych starożytnych ułatwiony jest powrót do naszej „prawdziwej natury" (por. motto) rozumianej zwykle jako boskość, umożliwiony jest także kontakt z rzeczywistością pozamaterialną: z przeróżnie rozumianymi „energiami kosmiczny­ mi", z innymi wymiarami (channeling). Anne Williams, jed­ na z czołowych kompozytorek nurtu New Age, płytę Song of Isis nagrała w starożytnych świątyniach Egiptu, a więc w miejscu szczególnie dogodnym dla „zjednoczenia się z pozytywną energią kosmosu i przeniesienia jej na ziemię" (jak to określa komentarz do kasety wydanej przez toruńską „Ananda Musie"). Takie świątynie to zwykle coś więcej niż same budowle, których wzniesienie zaplanowano w zgodzie z siłami natury. W myśl ludzi z kręgów New Age, wielkie ośrodki religijne usytuowane zostały w pobliżu „czakramów", „spiral energetycznych", słowem: w miejscach o sil­ nym polu elektromagnetycznym, którego właściwości nau­ ka dopiero dziś zaczyna odkrywać. „Nieznany Świat" w ta­ ki oto sposób informuje o miejscowości Sedona w Arizonie: „Zespół tworzących ją zabudowań został usytuowany w an­ tycznym i uważanym za święte przez Indian Hopi i Navajo miejscu. Tego rodzaju magiczne miejsca uważane są za cen­ tra o szczególnym przepływie energii, tak zwane wielkie spirale, obecne w wielu punktach planety. (...) Nieprzypad­ kowo więc właśnie tutaj powstał bardzo ważny ośrodek No­ wej Ery, którego działalność polega głównie na ekspery­ mentach służących do jak najlepszego wykorzystywania po­ przez naturalne siły ziemi, energii psychicznych manifestu­ jących się w człowieku. (...) Aktualny lider grupy New Age w Sedona, Peter Sanders, utrzymuje, że naukowe analizy dotyczące szczególnych, elektromagnetycznych właściwo­ ści tak zwanych 'spiralnych prądów' nie wykazały niczego nadnaturalnego. Ich cechą charakterystyczną jest natomiast obecność form energii, o których najnowsza fizyka wie, że istnieją, nie jest jednak w stanie dokonać ich pomiarów" (Burakowska 1993). 3 Zatem miejscami, do których ściągają ludzie z ruchu New Age, są starożytne budowle powstałe na obszarach szczegól­ nie „energetycznych". Ich celem może być także sam taki „energetyczny" obszar. Może to być jakieś miejsce w natu­ rze; zwykle zresztą okazuje się, że było ono doceniane przed wiekami (na przykład „polskie miejsce mocy" - góra Ślęża, na której zresztą wiosną przyszłego roku odbyć się ma mię­ dzynarodowy zjazd adeptów reiki, jednej z naturalnych me­ tod uzdrawiania). Może to być jakiekolwiek inne miejsce; często okazuje się, że jest (lub choćby było) ono szczególnie ważne jeśli nie dla religii, to przynajmniej dla polityki. Za ro­ dzimy przykład może tu posłużyć czakram (węzeł energe­ tyczny) krakowski. Uważany jest on za jeden z siedmiu ist­ niejących na ziemi - pozostałe mają znajdować się w Delhi, Mekce, Delfach, Jerozolimie, Rzymie i Velehradzie (Rożek 1991:35) - ale nie istnieje chyba powszechna zgoda co do tej liczby (albo takiego rozmieszczenia energetycznych cen­ trów), skoro z ostatniego „Nieznanego Świata" dowiedziałam się, że za jeden z czakramów uważana jest także Majorka (Stępień 1998:22). Znajomy Chilijczyk opowiedział mi z ko­ lei o Valle de Elqui, rozległej dolinie znajdującej się w Czwartym Regionie Chile, w której swoje siedziby mają przeróżne grupy medytacyjne, rozmaite małe i duże komuny zainspirowane duchowością Wschodu, ludzie kontaktujący się z cywilizacją Ganimedesa (jeden z satelitów Jowisza o at­ mosferze zbliżonej do ziemskiej) i gdzie przed 18 laty naro­ dził się współczesny Chrystus, el Cristo del Elqui (na miejscu wydano na ten temat stosowne publikacje). Także dolina Elqui uważana jest przez jej mieszkańców i zaprzyjaźnionych bywalców za jeden z czakramów Ziemi, przy czym, według mojego rozmówcy, czakramy są centrami zmiennymi, trwają­ cymi w danym miejscu tylko przez określony czas, w zależ­ ności od ruchu naszej planety wokół własnej osi, Słońca, a przede wszystkim środka galaktyki. Trzema ostatnimi w dziejach Ziemi były Mezopotamia, jezioro Titicaca i Tybet, teraz przyszła kolej na dolinę Elqui. Tak właśnie całe skom­ plikowane zagadnienie czakramów tłumaczone jest za ocea­ nem; wracając do „naszego" czakramu, krakowskiego (w krypcie św. Gereona na Wawelu), dodam tylko, że jest on odwiedzany przez wcale pokaźną liczbę poszukiwaczy „miejsc mocy". Byłam świadkiem, jak w pierwszym nieomal rzędzie do niego właśnie została skierowana osoba zapytują­ ca gromadki znajomych o niewątpliwie New Age'owej orien­ tacji o miejsca w Krakowie, które warto by pokazać gościo­ wi z zagranicy. Nie ma dużej przesady w stwierdzeniu, że za szczególne może zostać uznane dosłownie każde miejsce. Możliwość ta­ ką stwarza fakt, że jego niezwykła energia nie zawsze uchwyt­ na jest dla „szkiełka i oka" (choć bywa, że badania radieste­ zyjne potwierdzą silne promieniowanie na danym obszarze). Wystarczy więc jedna opowieść, w gronie przyjaciół, o odby­ ciu szczególnie głębokiej medytacji na jakiejś polanie (albo w jakimś kościółku, gdziekolwiek) aby zachęcić słuchaczy do przyjazdu we wskazane miejsce (w celu doświadczenia ener­ gii sprzyjającej medytacji). Szczególne właściwości miejsca nie muszą jednak wiązać się wyłącznie z jego geograficznym położeniem. Same wie­ lokrotnie odbywane kontakty z transcendencją mogą mu przydać wyjątkowych walorów. Znane są i szeroko komento­ wane (nie tylko w kręgach New Age) badania naukowe doty­ czące TM (Medytacji Transcendentalnej) wiodące do odkry­ cia tzw. „efektu Maharishiego": 1 proc. ludzi praktykujących TM w danym miejscu jest w stanie wywrzeć porządkujący i harmonizujący wpływ na otoczenie (maleje liczba prze­ stępstw, nieszczęśliwych wypadków itp.). Idąc dalej i rozcią­ gając tę zasadę - zgodnie zresztą z duchem New Age'u - na wszelkiego rodzaju medytacje, w tym chrześcijańską modli­ twę, najzwyklejszy kościółek staje się miejscem świętym przez samo nagromadzenie w nim modlitw (a co dopiero mówić o wiekowych centrach religijnych!). Znajomy buddy­ sta opowiadał mi, jak pewnego razu Ole Nydahl (nauczyciel szkoły Karma Kagyu na Zachodzie) cieszył się „wymedytowaną salą", w której przyszło mu prowadzić medytacje; rzecz miała miejsce w ośrodku wczasowym, w którym przed spo­ tkaniem buddystów odbywał się kurs jogi. Zatem miejsce święte (na którego niezwykłość wpływa silnie oddziaływują­ ce pole elektromagnetyczne ziemi, albo na przykład obfitość jonów ujemnych w atmosferze, a może sama jego konstruk­ cja - jak w przypadku piramidy) sprzyja kontaktom ze sferą pozamaterialną, osiąganiu tzw. „zmiennych stanów świado­ mości", ale jednocześnie same te kontakty świętość miejsca generują czy też ją wzmacniają. Miejscami świętymi w tym rozumieniu są także przeróżne ośrodki zwane często z hindu­ ska aśramami, do których masowo ściągają sympatycy New Age'u, a które dodatkowo (a może przede wszystkim) uświę165 �ca sama obecność mistrza, przy którym łatwiej o „duchową transformację". By dopełnić charakterystyki miejsc uważanych w kręgach New Age za święte (a więc takich, w których łatwo o mi­ styczne przeżycia) wspomnieć jeszcze wypada o astrokartografii, która daje możliwość wyznaczenia, na podstawie indy­ widualnego horoskopu urodzeniowego, obszarów ziemi naj­ dogodniejszych dla kontaktów z sacrum. Jest to sposób na odnalezienie własnego świętego miejsca (własnego! - co zna­ mienne w czasach zindywidualizowanej „niewidzialnej reli­ gii"); warunkiem jest, aby zainteresowany dogłębnie przea­ nalizował rozkład planet we własnym horoskopie obliczonym dla danej szerokości i długości geograficznej (przede wszyst­ kim położenie Neptuna, ale także innych ciał niebieskich, do­ brze na przykład, aby Księżyc znajdował się w dwunastym domu) i może ruszać na spotkanie z transcendencją (czy le­ piej byłoby powiedzieć: immanencją - skoro rzecz dotyczy New Age'u sławnego ze sprowadzenia deus otiosus z niebie­ skiej banicji w przestrzeń znajdującą się w zasięgu ręki). Wraz ze wzrostem ruchu turystycznego w starych świę­ tych miejscach odkrywanych na nowo przybywa relacji o doświadczanych tam stanach mistycznych, o przeżyciach szczególnie silnych. Równocześnie na forum naukowym głos zabierają osoby, które opowieści takie obierają za punkt wyjścia do poszukiwań „nowego paradygmatu, który po­ zwoli na lepsze zrozumienie niezwykłej i cudownej mocy miejsc" (amerykański psycholog Jim Swan; 1989:215). Sprzysiężenie Wodnika rozszerza swoje wpływy. PRZYPISY 1 Ruch New Age traktuję szeroko jako zjawisko złożone, wewnętrz­ nie zróżnicowane i wielopłaszczyznowe (nie ograniczając jego rozumie­ nia do „Niskiej. Okultystycznej Nowej Ery" jak mogłoby wynikać z pierwszego akapitu; por. Dobroczyński 1997:89-111). Tak je właśnie tutaj nazywam: ..miejsca święte", stosując to okre­ ślenie wymiennie z innym - „miejsca mocy" - częściej używanym przez samych sympatyków New Age'u. Chodzi w każdym razie o obszary. : w których (jak o tym dalej piszę) ułatwiony jest kontakt z rzeczywisto­ ścią pozamaterialną, gdzie łatwiej o przeżycia mistyczne (niezwykle cen­ ne i poszukiwane w New Age'owych kręgach). ' Zob. na przykład dość wyważony artykuł o pobycie na Machu Piechu: R. Teyszerski, Zostało słońce i święty słup, „Wydarzenia Niesamowite", nr 3, 1998. albo tekst wręcz „odczarowujący" Tybet: M . Kalmus, Tybet z tej Ziemi - czyli legenda i rzeczywistość, „Nie z tej Ziemi", nr 12(40), 1993. BIBLIOGRAFIA: Berenholtz Jim 1994 Podróż w cztery strony. Mistyczna opowieść o podróży w staro­ żytne tajemnice obu Ameryk, Bydgoszcz. Burakowska Joanna 1993 Święte miejsca i magiczne wibracje, „Nieznany Świat", nr 35. s. 38 Dickey Christopher 1994 The Oldest Pyramid Scheme, „Newsweek". Nov. 28, s. 43 Dobroczyński Bartłomiej 1997 New Age, Kraków. Ferguson Marilyn 1993 Na rozdrożu: przemiana ludzi [w:] (wyb. i tłum.) Macura P.. New Age. Kraków, s. 21-49 Medytacje pod megalitycznym kamieniem. miejscem dawnych rytuałów. Północna Szkocja w pobliżu Forres Kantrowitz Barbara i in. 1994 / / i Search of the Sacred, „Newsweek". Nov. 28, s. 39-41 Rożek Michał 1991 Kraków, czyli siódmy czakram ziemi. O tajemniczych osobliwo­ ściach tego miasta, Kraków. Stępień Małgorzata Anna 1998 Reiki - przesłanie miłości. ..Nieznanv Świat", nr 8(92). s. 21-23 Swan Jim 1989 Lugares sagrados en la naturaleza: un instrumento en el maletin del chamem, [w:] Harner M . i in., El viaje del chaman. Си­ пи ii'm, pode г у crecimiento personal. Barcelona, s. 210-221 Medytacja w kamiennej świątyni w Findhorn Foundation kolo Forres Czerpanie świętej mocy z megalitycznych kamieni pochodzenia celtyckiego w pobliżu Forres Fot. Anna E . Kubiak /66 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4342904c3fc2ee33528ff59cde3d31c2.pdf 7e0dd6d87036fe342c8cba891911cf75 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2715 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2526 Title A name given to the resource Jak żywy? Końska dawka hiperrealności1 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.161-163 Creator An entity primarily responsible for making the resource Grębecka-Ćwiek, Zuzanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jak żywy? Końska dawka hiperrealności 1 Z u z a n n a Grębecka-Ćwiek Koń, jaki jest, każdy widzi. Każdy widzi, jaki jest ogrodo­ wy koń arabski z betonu (il. 1 i 2). Jest „jak żywy, a tańszy." Każdy widzi, jaki jest wypchany koń Katarzyny Kozyry z jej pracy dyplomowej Piramida zwierząt - „wypchane zwierzę, które ma wyglądać «jak żywe»" jak mówi prof. Grzegorz Kowalski, promotor Kozyry (il. 3). Jak widać oba te konie łą­ czy - poza oczywistą przynależnością do tego samego gatun­ ku biologicznego - ich mimetycznośc. Choć oba są martwe, mają sprawiać wrażenie żywych. Przy czym każdy jest mar­ twy na swój sposób. Koń Kozyry byl kiedyś żywą istotą. Od­ dajmy znów glos prof. Kowalskiemu: „Istotną funkcją tego przesłania jest ukazanie relacji między czymś, co było żywe, a jest martwe i co występuje w postaci tego naturalnego, naturalistycznego zwierzęcia, które wydaje się tym bardziej martwe, że wygląda jak żywe." Ogrodowy koń arabski jest martwy z natury rzeczy, martwy martwotą materii, z której został wykonany. W końcu jest tylko zmutowanym krasnalem ogrodowym. 2 konia? Odpowiedź: nie, ponieważ nie uzasadnia tego istotna potrzeba." Zdaniem krytyków koń Kozyry został wypchany bez istotnej potrzeby, nie może przynieść żadnego pożytku. Zygmunt Bauman w Wieloznaczności nowoczesnej pisze 0 tendencji do sytuowania zwierząt nie przynoszących pożyt­ ku w obrębie natury: „Nieprzeparta wola ludzkości jako «władcy wszechrzeczy» i przysługujące jej wyłączne prawo nadawania mocy znaczeniom i ustalania norm tego, co dobre, czyni «Naturą» wszystko, czemu podobnego prawa odmówiono. A więc (...) zwierzęta, które znoszą zbyt mało jaj lub mają nie dość duże wymiona, «aby przynieść pożytek»." Jeśli tak, to mimo że koń Kozyry został kulturowo przetworzony, że stał się znakiem, jako zwierzę niepotrzebne wróci pośmiertnie do natury. 8 9 3 Koń jaki jest, a martwy Mimo że na Piramidę składają się cztery zwierzęta - koń, pies, kot i kogut - piszę tylko o koniu dlatego, że w świado­ mości społecznej Kozyra funkcjonuje jako „ta od wypchane­ go konia". Zgadzam się tu z Arturem Żmijewskim, który tłu­ maczy to tak: „Zdychanie konia to przykrość dla człowieka, który rzutuje na zwierzę swoje własne stany. Gra tu więc ro­ lę swoiste utożsamienie się ze zwierzęciem. A trudno prze­ cież rzutować swoje stany na karaczana, a tym bardziej utoż­ samiać się z nim. To nas boli, co równe nam (plus-minus) wielkością." W rozumieniu krytyków Kozyry, koń przez nią wypchany zginął bez żadnego racjonalnego powodu. Maciej Iłowiecki nazywał to „zabijaniem dla zabawy" , Xymena ZaniewskaChwedczuk „zabijaniem dla dekoracji." Kozyra odpowiada: „Zarzucano mi, że bawię się w śmierć. Ja tego nie robiłam na zimno. Warunkiem naszego istnienia, naszej egzystencji, są śmierdzące flaki. Unicestwianie jest narzędziem bycia, jest warunkiem istnienia komfortu dla rozważania egzystencjal­ nych problemów, pozwala na luksus filozofii. To chciałam sprawdzić, zobaczyć ten najniższy poziom - zabijanie, to, że trzeba sobie przy tym łapy uwalać, że to śmierdzi, że jest ba­ braniem się we flakach" . Z kolei prof. Kowalski broniąc Pi­ ramidy tak przedstawia sposób rozumowania krytyków: „Py­ tanie: czy jest etyczne zabicie konia, żeby zrobić z jego skóry np. torebki damskie, a z mięsa odżywki dla psów i kotów? Odpowiedź: tak, ponieważ jest to uzasadnione istotną potrze­ bą. Pytanie: czy jest etyczne zabicie konia, aby z jego skóry wykonać rzeźbę, wobec której widz zapyta - po co śmierć 4 5 6 7 Koń jaki jest, a tańszy Ogrodowy koń arabski jest wzorowany na blaszanym ko­ niu zdobiącym budynek dawnej lecznicy dla zwierząt przy ul. Kopernika 22 w Łodzi. W roku 1995 został odremontowany za pieniądze zebrane w wyniku akcji „Koniu wróć, czeka Łódź!". Jak mówi właściciel firmy przeprowadzającej remont Janusz Podleśny: „Udało mi się wygrać przetarg na remont konia. Podejrzewam, że dzięki temu, że zaproponowałem Urzędowi Miasta Łodzi jedną replikę konia gratis." Replika, szarego koloru, stała początkowo w korytarzu magistratu, na trzecim piętrze przy Wydziale Urbanistyki, Architektury 1 Budownictwa. Następnie została sprzedana na licytacji pań­ stwu Rafalskim. Stoi na trawniku ich rezydencji. „Ten ogród urządziłem specjalnie dla konia - Rafalski pokazuje zadbany trawnik, otoczony 60 odmianami ozdobnych krzewów. Wie­ czorem posąg podkreśla reflektor." Janusz Podleśny zaczął produkować kopie konia na sprzedaż. Podobno najlepiej sprzedają się te w kolorze szary metalik i gniadym. Warsza­ wiacy mogą obejrzeć konia arabskiego w firmie Adax przy wyjeździe w stronę Lublina i Terespola. „Sprzedaję dużo kra­ snali - mówi właściciel. - Dobrze szli gipsowi kelnerzy i kel­ nerki, kucharze i murzyńska orkiestra. Najwięcej klientów in­ teresuje się tym koniem, ale on nie jest na sprzedaż."" Tym­ czasem zgodnie z informacją uzyskaną przeze mnie 31 VIII 1998 od sprzedawczyni z firmy Adax, konia arabskiego moż­ na kupić za 2500 zł (przecena z 5000 zł). Chętnych, jak do­ tąd, nie było. Dlaczego ktoś miałby chcieć postawić sobie w ogródku pomnik konia arabskiego? Jak mówi jeden z posiadaczy, „to taki krasnoludek, tyle że przyjemniejszy. (...) Krasnoludka bym tu nie postawił. A tak mogę się pochwalić, że mam re­ zydencję z koniem." Cóż, krasnal to zwykły kicz, „miły kicz ogrodowy" , jak go nazywa A. Moles w Kiczu, czyli 10 11 12 14 13 161 �sztuce szczucia. Dlaczego mały kiczowaty krasnal przera­ dza się w wielkiego kiczowatego konia? Trzeba pamiętać, że, jak piszą Wojciech Burszta i Krzysztof Piątkowski: „kicz to pewien sposób wyrażania i ujmowania jakichś' tre­ ści." Jakie treści niesie ze sobą koń arabski? Przede wszy­ stkim jest - obok mercedesa, jachtu i kolii z diamentów symbolem luksusu i bogactwa. Arystokracja, polowania, wyścigi w Ascott, na które damy koniecznie muszą przy­ chodzić w kapeluszach, a dżentelmeni w cylindrach, Crystal Carrington hodująca hobbystycznie konie - to świat konia arabskiego. Tego wszystkiego można dotknąć, kupując ogrodowego konia arabskiego, który jest przecież „jak żywy - a tańszy". Poprzez związek metonimiczny właściciel ko­ nia staje się uczestnikiem świata luksusu. Ale, jak się oka­ zuje, aby było to możliwe, trzeba już pewnym wyjściowym prestiżem dysponować. Tak przynajmniej rozumuje produ­ cent koni. „Każdego chętnego pytam, gdzie ustawi posąg. Jak słyszę, że na działce o powierzchni 500-800 metrów, mówię, że pan Warikoff by sobie nie życzył. Musi być re­ zydencja." A jeśli nie ma się rezydencji, musi wystarczyć krasnal ogrodowy, który może służyć ozdobie, ale prestiżu nikomu nie podniesie. Jeśli żywy koń jest przede wszystkim wyznacznikiem statusu, więc ma znaczenie symboliczne, to identyczny (lub pozornie identyczny) w symbolice koń z betonu jest po pro­ stu lepszy. Tak jak z amerykańskimi muzeami figur wosko­ wych, opisanymi przez Umberto Eco: „Filozofia właściwa dla Palace nie głosi: «Pokazujemy wam reprodukcję, żeby zachęcić was do obejrzenia oryginału», lecz «pokazujemy reprodukcję po to, abyście nie odczuwali potrzeby obejrze­ nia oryginału»." Dajemy wam kopię, abyście nie potrzebo­ wali żywego konia. Nasz jest lepszy - „jak żywy, a tańszy". A żywe konie niech pozostaną razem z Tasadajami w spe­ cjalnie dla nich sztucznie podtrzymywanym rezerwacie rze­ czywistości . 16 17 18 19 20 Koń. Jaki jest? Oba konie mają być jak żywe. Ale czy w tym samym sen­ sie? I czy w tym samym celu? Koń Kozyry był niegdyś ży­ wym zwierzęciem, obecnie kontynuującym swój żywot jako rzeźba powstała po wypchaniu końskiej skóry. Po co powsta­ ła ta rzeźba? Prof. Kowalski tak o tym mówi: „Piramida zwierząt jest dziełem poświęconym śmierci w uniwersalnym znaczeniu. Stąd środki artystyczne: wypchane zwierzę, które ma wyglądać «jak żywe», wywołuje silniejsze wrażenie śmierci niż wyrzeźbione." Aby Kozyra mogła mówić o śmierci, jej koń musiał rzeczywiście sytuować się w opozy­ cji życie-śmierć. Musiał być naprawdę niegdyś żywy - dziś martwy, a nie tylko to sugerować. We wszystkich działaniach Kozyry wokół Piramidy widać dążenie do prawdy. Sama ar­ tystka tak o tym mówi: „Niczego nie zafałszowałam, nie za­ kłamałam. (...) Sztuka nie może być tylko zabawą klockami. Wtedy nie ma sensu. Robiąc to, co robię, jestem pewna, że mam rację. U mnie nie ma nic dla picu, to nie jest udawanie. U mnie to naprawdę było ze śmiercią." Warto tu dodać, że tworząc swoją Piramidę zwierząt Kozyra była chora na raka - musiała mieć więc do śmierci stosunek bardzo osobisty a koń, którego wybrała, był, podobnie jak ona, rudy i miał na imię Kasia . Z kolei Artur Żmijewski uważa, że „Kozyra ba­ da własne możliwości (jeśli chcę, zabijam)" . Tymczasem właśnie w tym miejscu wszystko okazuje się iluzją. Kozyra wcale nie zabija konia. Ona kupuje konia, który i tak był 21 22 23 24 162 przeznaczony na rzeź, więc to wcale nie ona wydała na niego wyrok śmierci. Koń zostaje uśpiony przez specjalistę. Kozy­ ra nie zabiła konia - ona zdecydowała tylko, gdzie i w jaki sposób zostanie on zabity. W ten sposób stała się sprawczy­ nią śmierci tylko trochę bardziej niż każdy, kto kupuje kaba­ nosy. Jej zamiar prawdziwego dotknięcia śmierci zrealizował się w pełni - paradoksalnie - w świadomości tych wszyst­ kich, którzy ją krytykują, zarzucając jej własnoręczne mordo­ wanie zwierząt. W ten sposób jej dzieło zaistniało w pełni w świecie gazetowej fikcji, nie w rzeczywistości. Ogrodowy koń arabski nigdy nie był żywy - od początku jest jak żywy. Jest nawet lepszy, bo tańszy. Nie podszywa się pod rzeczywistość, nie udaje, że jest czymś więcej niż pomni­ kiem. Oszukuje w inny sposób, mianowicie sugerując, że po­ mnik konia może dać właścicielowi tyle samo, co żywy koń. Ale oszukuje z intencją, że oszustwo stanie się wkrótce praw­ dą. Jest to fikcja, która próbuje wyrugować rzeczywistość. Baudrillard pisze o replice groty Lascaux: „Nie jest wyklu­ czone, że ze świadomości przyszłych pokoleń zniknie nawet pamięć o grocie autentycznej, bo już i teraz nie ma między ni­ mi różnicy: podwojenie wystarczy, aby obie uznawać za sztuczne." Koń ogrodowy marzy o czymś podobnym na miarę swych betonowych możliwości. Skoro, będąc tylko po­ mnikiem, może symbolizować to samo, co koń żywy, a jest mniej kosztowny i kłopotliwy, to po co kupować prawdziwe­ go konia - zdaje się pytać. Podobnie jak w przypadku amery­ kańskich reprodukcji historycznych obiektów w naturalnych rozmiarach, o których pisze Eco, „główną intencją (...) jest dostarczenie «znaku», który nie ma jednakże uchodzić za znak: dąży on bowiem do stania się rzeczą, do unicestwienia dystansu między nim a punktem odniesienia, do eliminacji mechanizmu substytucji." Oczywiście taki koń może zado­ wolić tylko niektórych - tych, którzy chcąc uczestniczyć w lepszej rzeczywistości tanim kosztem, kupują biżuterię z Jablonexu zamiast prawdziwych klejnotów. Koneser woli mieć żywego konia arabskiego. Ale taki koneser jest przeżyt­ kiem. Dlatego na niego również czeka miejsce u Tasadajów w rezerwatach rzeczywistości. 25 26 * * * W powieści Dzień szarańczy Nathanaela Westa można znaleźć opis czegoś, co jest syntezą obu opisywanych tu ko­ ni. „Ułożona z płaskich kamieni ścieżka, wciśnięta między szpaler oleandrów, prowadziła na brzeg zagłębionego w zie­ mi basenu. Na jego dnie w pobliżu głębszego końca Tod do­ strzegł jakąś czarną bryłę. - Co to jest? - spytał. Pani Schwartzen trąciła stopą wyłącznik ukryty pod ja­ kimś krzakiem i cały rząd zanurzonych w basenie reflekto­ rów rozświetlił zieloną wodę. Bryła okazała się zdechłym ko­ niem, a raczej realistyczną imitacją końskiego trupa, wielko­ ści naturalnej. Nogi sterczały sztywne i proste, brzuch był po­ twornie rozdęty. Głowa w kształcie młota leżała przekrzy­ wiona, z pyska wyszczerzonego w męce konania zwisał cięż­ ki, czarny język. - Czyż to nie cudowne? - wykrzyknęła pani Schwartzen, klaszcząc w ręce i podskakując radośnie jak mała dziewczyn­ ka." Sztuczny trup konia. Nigdy nie był żywy - od począt­ ku jest martwy. Jest jak martwy. Oto nowa, hiperrealna pro­ pozycja dla artystów, którzy chcą iść w ślady Katarzyny Ko­ zyry. Są flaki, a i sztuczny smród można pewnie zamówić. Ogrodowy trup arabski. Jak martwy! A tańszy! 27 �BIBLIOGRAFIA: Baudrillard Jean 1998 Precesja symulakrów, w: Postmodernizm. Antologia przekładów, red. Ryszard Nycz, Warszawa Bauman Zygmunt 1995 Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna, War­ szawa Burszta Wojciech, Krzysztof Piątkowski 1994 O czym opowiada antropologiczna opowieść, Warszawa Umberto Eco 1996 Podróże do hiperrealności, w: Semiologia życia codziennego, Warszawa Gaszyński Stanisław Piotr 1993 Piramida nieporozumień, „Przegląd Akademicki", nr 18 Gnacikowska Wioletta 1998 Pegaz jako krasnoludek, „Gazeta Wyborcza. Magazyn", nr 35 Iłowiecki Maciej 1993 list do redakcji, „Życie Warszawy", 17 V I I I Kowalski Grzegorz 1993 Po cholerę toto tyje?, „Wprost", nr 37, s. 73 (odpowiedź na arty­ kuł Aleksandry Jakubowskiej pod tym samym tytułem, zamie­ szczony we „Wprost" nr 35/1993); 1995 Z wiaderkami, świńskim truchtem... (wywiad z Katarzyną Kozy­ rą przeprowadzony przez Artura Żmijewskiego), „Magazyn Sztu­ ki", nr 1 Moles Abraham 1978 Kicz, czyli sztuka szczęścia. Studium o psychologii kiczu. Warsza­ wa West Nathanael 1994 Dzień szarańczy, tłum. Maria Skibniewska, Poznań Zaniewska-Chwedczuk Xymena 1993 list do redakcji, „Gazeta Wyborcza", 18 V I I I Żmijewski Artur 1995 Piętrowy tanatoid. O pracy Katarzyny Kozyry, „Magazyn Sztu­ k i " , nr 1 PRZYPISY 1 Artykuł niniejszy jest rozszerzoną wersją referatu wygłoszonego podczas studenckiej sesji w Lanckoronie w dniach 13-14 V I 1998 noszą­ cej tytuł Przedmioty, podróże, miejsca mityczne. Grzegorz Kowalski, Po cholerę toto żyje?, „Wprost", nr 37/1993, s. 73 (odpowiedź na artykuł Aleksandry Jakubowskiej pod tym samym tytułem, zamieszczony we „Wprost" nr 35/1993). Cytat za: Stanisław Piotr Gaszyński, Piramida nieporozumień, „Przegląd Akademicki", nr 18/1993, s. 27 Artur Żmijewski, Piętrowy tanatoid. O pracy Katarzyny Kozyry, „Magazyn Sztuki", nr 1/1995, s. 13-15 Maciej Iłowiecki,,Życie Warszawy", 17 V I I I 1993. Xymena Zaniewska-Chwedczuk, „Gazeta Wyborcza", 18 V I I I 1993. Z wiaderkami, świńskim truchtem... (wywiad z Katarzyną Kozyrą przeprowadzony przez Artura Żmijewskiego), „Magazyn Sztuki", nr 1/1995, s. 20 Grzegorz Kowalski, dz. cyt., s. 73 Zygmunt Bauman, Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna. Warszawa 1995, s. 61 Wioletta Gnacikowska, Pegaz jako krasnoludek, „Gazeta Wybor­ cza. Magazyn", nr 35/1998, s. 22 Tamże., s. 23 2 I 4 5 6 7 8 9 1 0 I I 12 Por. tamże, s. 22-23 Tamże, s. 23 Tamże, s. 23 Abraham Moles, Kicz, czyli sztuka szczęścia. Studium o psycholo­ gii kiczu, Warszawa 1978, s. 74 Wojciech Burszta, Krzysztof Piątkowski, O czym opowiada antro­ pologiczna opowieść, Warszawa 1994, s. 116 Aleksander Warikoff jest właścicielem łódzkiej kamienicy, na któ­ rej stoi blaszany koń. Tamże, s. 20 Umberto Eco, Podróże do hiperrealności, w: Semiologia życia co­ dziennego, Warszawa 1996, s. 29 Por. Jean Baudrillard, dz. cyt., s. 182-183 Grzegorz Kowalski, dz. cyt., 73 Z wiaderkami, świńskim truchtem..., dz. cyt., 20 Por. tamże., s. 19 i Stanisław Piotr Gaszyński, dz. cyt., s. 26 Artur Żmijewski, dz. cyt., s. 13 Jean Baudrillard, Precesja symulakrów, w: Postmodernizm. Anto­ logia przekładów, red. Ryszard Nycz, Warszawa 1998, s. 185 Umberto Eco, dz. cyt., s. 15 Nathanael West, Dzień szarańczy, tłum. Maria Skibniewska, Po­ znań 1994, s. 27 11 14 15 16 17 1 8 19 2 0 2 1 22 2 5 2 4 2 5 2 6 2 7 O Z D O B Ą TWOJEJ POSIADŁOŚCI 163 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a59e59ef4fc3dd136213bb26be024798.pdf 1bdd9891d91da37b12d56de5dbad57b9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2709 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2520 Title A name given to the resource Przyszła do mnie z wizytą sprzedaż bezpośrednia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.144-145 Creator An entity primarily responsible for making the resource Radkowska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przyszła do mnie z wizytą sprzedaż bezpośrednia Magdalena Radkowska Piękny wiosenny poranek. Trzeba wstać. Szybko posprzą­ tam, potem się ładnie ubiorę i może pójdę na jakieś zakupy. A tu tyle zmywania po wczorajszych urodzinach. Trudno, za­ biorę się do tego już teraz. Dzwonek do drzwi. Kto to może być? Listonosz już był, pan z gazowni i ten od prądu też... Goście? Przede mną stoi elegancka młoda dama, jak się później okazało o nienagannych manierach. - Dzień dobry. Nazywam się Anna Strzałkowska-Johnson. Jestem przedstawicielką francuskiej firmy kosmetycznej [nazwa jakaś krótka, bardzo zagraniczna, już teraz nie pamię­ tam]' działającej od 1923 roku. Zaświadczając o swojej prawdziwości, podaje mi wizy­ tówkę. Szczęśliwa, że wiem, z kim mam do czynienia, wpu­ szczam ją do środka. Czuję się jakoś nieswojo, ta pani ma nade mną przewagę. [No tak, przecież w tym momencie ona była osobą z tożsamością, ja - bez. Wygrywała. Przez chwilę byłam nikim. Po prostu jedną z wielu klientek pani Strzałkowskiej-Johnson. Nie dość, że zostałam przyłapana przy tak skrajnie profanicznej czynności, jak sprzątanie, to jeszcze nie miałam tożsamości.] Czuję się, jakbym była naga i brudna. A do tego ona - cały czas tak niemożliwie miła i grzeczna. - Przepraszam, że o tak nieodpowiedniej porze... (Boże! Przecież jest już południe, o co jej do diabła chodzi, chce je­ szcze bardziej mnie pogrążyć? Nie dam się, pokażę jej, że ja też potrafię być sympatyczna. I wcale nie jestem brudasem.) Chciałabym chwilę z Panią porozmawiać. Przedstawić nasze propozycje na sezon wiosenno-letni, może Pani sobie wybie­ rze coś z nowej kolekcji. Nasz komputer spośród wszystkich klientów w tym miesiącu wylosował właśnie panią. (Naszych klientów? Czy ja kiedyś, coś? Ach ta niespodzianka, którą dawno temu zrobił mi Paul...) Dzięki czemu może Pani po promocyjnej cenie zakupić naprawdę wyjątkowy zestaw. Cóż, skoro komputer właśnie mnie wylosował... W końcu i mnie się poszczęściło. [Naiwna ta nasza bohaterka. Myśli, że została przyjęta do grona wybrańców. Przestrzeń do tej po­ ry dla niej niedostępna tym razem jest w zasięgu ręki. Odbyć tylko całkiem niewinny rytuał inicjacji i już karta klubu pięk­ nych, młodych i bogatych będzie w jej rękach.] Czy można odmówić losowi? Czy mogę odmówić komputerowi? I w końcu, czy mogę odmówić tej zamiłej pani? Gość w dom - Bóg w dom, zawsze powtarzała mi babcia. - Proszę, niech pani wejdzie (dlaczego ja nie potrafię tak efektownie mówić pani z dużej litery), przepraszam, że tu ta­ ki bałagan, ale pani rozumie... (za co ja ją przepraszam? Je­ stem na siebie wściekła, przecież to ona przyszła z nie zapo­ wiedzianą wizytą.) Proszę usiąść. Ja za chwileczkę wrócę. Szybko odrzucając fartuch chwyciłam szczotkę do włosów, zarzuciłam na siebie trochę bardziej elegancki strój i wróci­ łam do mojego gościa. - Może pani się czegoś napije? [Po co ja jej to zapropo­ nowałam? Wtedy jeszcze jakoś do mnie nie mogło dotrzeć, że to jej na mnie zależy i w zasadzie bez skrupułów mogłam ją 2 3 144 nawet wyrzucić z domu. Przecież ona jest tylko jakimś tam usługodawcą... Ale wówczas jeszcze sobie z tego nie zdawa­ łam sprawy. Ona w swoim błyskotliwym entree nie zostawi­ ła mi miejsca na żadne racjonalne refleksje.] - Nie, dziękuję, ja tylko na chwilę. Niech Pani w ogóle mną się nie przejmuje. Usiadłam obok niej przy stole. Otworzyła eleganckie pu­ dełko. Wszystko w nim było równo poukładane, oznaczone, ładne i zapewne bardzo drogie. To ona była tą uporządkowa­ ną, nienaganną kulturą. Ja - zmywająca naczynia, nie uczesa­ na^ bałaganem w mieszkaniu - reprezentowałam, „co naj­ wyżej", naturę. Teraz ona mogła wprowadzić w moje życie ład, podarować mi okruch doskonalszego ze światów. - Do codziennej pielęgnacji skóry poleciłabym Pani ten oto krem. Pani ma cerę mieszaną, jak sądzę? - nie czekając na odpowiedź kontynuowała: - Jest naprawdę wyśmienity i niedrogi. Jest produktem najnowszych badań naszego insty­ tutu posiada obok trio-profazyny naturalny składnik utrzymu­ jący naszą skórę w jak najlepszej kondycji. Teraz, wiosną, bę­ dzie chronił Pani cerę przed wiatrem, a latem przed szkodli­ wą działalnością promieni UV. (Wczoraj właśnie czytałam w gazecie i nawet akurat w telewizorze mówili o tym, ile lu­ dzi w zeszłe lato umarło z powodu raka skóry...) My kobiety wiemy, że kremów niestety trzeba używać codziennie. Ina­ czej już za parę lat nasza cera... - nie dokończyła, tylko po­ trząsnęła głową. (No tak, kto dzisiaj chciałby mieć starą ce­ rę? Któż nie marzy o zatrzymaniu destrukcyjnie działającego czasu? ) Ale należy używać odpowiednich, bardzo często bo­ wiem się zdarza, że kobiety stosują całkiem nieadekwatne do ich rodzaju cery specyfiki. Kilka dni temu byłam u klientki, która, proszę sobie wyobrazić, używała kremu z emfazytami do cery tłustej, natomiast maseczkę robiła z bławatka. [Jakże bezkolizyjnie natura z kulturą połączone ostały w jednym ak­ cie codziennej pielęgnacji skóry... ] Na wieczór natomiast po­ leciłabym Pani dwufazowy krem z dodatkiem laicydów, przy­ gotowany specjalnie przez paryskie laboratorium dla osób do trzydziestego piątego roku życia. Oczywiście oba kremy są nieperfumowane, nie podrażniają skóry i nadają się nawet dla osób skłonnych do alergii. Jeżeli Pani w tej chwili się nie zde­ cyduje, i tak w prezencie od naszej firmy dostanie pani prób­ kę obydwu - powiedziała wręczając mi malutkie opakowanie z dwoma eliksirami młodości. Nie wiem, czemu ucieszyło mnie to. Czułam się, jakbym za pośrednictwem tej eleganc­ kiej damy dostała prawdziwy prezent od francuskiej firmy. 4 5 6 Mój gość nie czekał zbyt długo na odpowiedź dotyczącą kremów i zaczął przedstawiać kolejne kosmetyki: - Pani reprezentuje typ urody: jesień. Dlatego najlepszym będzie makijaż wymyślony specjalnie dla Jesieni [czytaj: specjalnie dla ciebie] przez Stephana Corbien. Potrzebny bę­ dzie zatem Pani zestaw cieni w kolorach od kawy z mlekiem po mahoń. Pięć różnych barw, których także można używać jednocześnie. Do tego oczywiście szminka karminowa. O, proszę popatrzeć pod światło: kolor dla pani idealny! I nie �muszę chyba dodawać, że nie zostawia s'ladow na męskich kołnierzykach - dodała ściszonym głosem pani Anna. Tusze do rzęs ja osobiście radziłabym wziąć dwa: czarny, zawsze uniwersalny, i brązowy, aby dopełnić makijaż Corbien. I oczywiście jeszcze puder. Trzynastka, tak - trzynastka bę­ dzie najlepsza. [Znowu ta wszechobecna taksonomia!] Od­ cień identyczny z odcieniem skóry. [Idealny makijaż na co dzień to taki, który nie rzuca się w oczy. ] - Róż? Tak, oczywiście możemy coś Pani polecić, cho­ ciaż muszę szczerze przyznać, że mamy mały wybór. - A ten komplet cieni - czy może mi pani powiedzieć, ile kosztuje? - O, ten jest bardzo dobry - tutaj nastąpiła wymiana za­ let owego drogocennego zestawu - ale i bardzo drogi [czytaj: nie stać cię na niego, dziecinko]. 7 8 9 - Chyba właśnie go wezmę, tak, wydaje mi się, że ten jest odpowiedni [czytaj: na złość tobie, mimo że mnie na to nie stać]. Jeszcze chwilkę ta Bardzo Miła Pani poopowiadała mi o produktach, które dzięki szczęśliwemu przypadkowi mo­ gą być moje. Następnie dopełniłyśmy pieniężnych formal­ ności i pani Anna, zamykając swoją „czarodziejską" waliz­ kę, wstała. Przed wyjściem podarowała mi jeszcze kilka produktów-reklamówek i nakazała dzwonić, kiedy tylko na coś jeszcze się zdecyduję. Nagle zniknął jej porządek, jej ułożenie i usystematyzowanie. Znowu zostałam sam na sam ze swoim bałaganem, brudem i nie pozmywanymi naczy­ niami. Dobrze, że po posprzątaniu będę mogła się ładnie umalować i choć symbolicznie pouczestniczyć w Prawdzi­ wym Świecie. 10 PRZYPISY 1 Pani przybyła do mnie z wielkiego świata. Tak jak dawniej, autory­ tetem są podróżujący, ci, co widzieli i słyszeli więcej. Jednak już nie są to żebracy, włóczędzy, księża czy żołnierze. Współczesny autorytet mu­ si być ładny, elegancki i elokwentny. Najlepiej, żeby pochodził z jedne­ go z zachodnich krajów arkadyjskiej pełni. W reklamach telewizyjnych widzimy, że powinien reprezentować Naukę (stomatolog czy laborant w białym kitlu), Karierę (kierowniczka sieci ekskluzywnych sklepów) czy chociażby Przebojowość (rockowy muzyk). Tu nie ma lepszej lub gorszej profesji, autorytet musi być doskonały w tym, co robi, być Spe­ cjalistą w swojej dziedzinie. Często wystarczą same atrybuty autorytetu - właśnie biały kitel, elegancki garnitur, długie włosy. No i oczywiście musi być zaświadczone na piśmie, że on to on: w praktyce sprowadza się do suchego podpisu: „Anna Nowak - stomatolg". Jednak sama zasada działania takiego autorytetu pozostaje niezmiennie ta sama: „Zwyczajo­ wą i najbardziej przekonywającą podstawą prawdziwości informacyjne­ go faktu w tej epoce [w średniowieczu - przyp. M.R.] było powoływanie się na naocznego świadka, na kogoś, kto zaświadczył o tym, lub na przedmiot, z którym związane było dane wydarzenie". (Guriewicz 1987, 335) Nowym, ale niezaprzeczalnym autorytetem jest współcześnie kom­ puter - o tym wzmianka we właściwym tekście. „Aczasowość to jedna z cech rajskiej kondycji" (Barański 1995, 36). Reklama odwołuje się do nie-czasu nie tylko poprzez nawiązanie do arkadyjskiego mitu, poprzez pokazanie, że produkt pochodzi z raju i do raju prowadzi, ale także pokazanie, że sama jest „odwieczna" i trwała. Data powstania firmy to znak, że jest ona niezmienna w świecie wiecz­ nej zmienności, (tamże, 35-36) Wizytówka działa na zasadzie uprawomocnienia własnej tożsamości. Nie sposób nie wierzyć w coś, co jest napisane. Skoro mamy napisane, że my to my, to znaczy, że to naprawdę my. (patrz przypis 1. o autorytecie) Banałem byłoby już chyba teraz pisać o ciele we współczesnej kul­ turze, które stało się kultem, zostało obdarzone nieskończoną ilością za­ biegów pielęgnacyjnych i upiększających po to, aby ani przez chwilę nie przypominało nam o tym, że jesteśmy uwikłani także w biologiczny czas. Więc na tym poprzestanę. Tutaj oczywiście warto byłoby zrobić błyskotliwy wywód na temat tego, jak współcześnie łączy się tę opozycję, jak, niczym Levi-Strauss, reklama próbuje zniwelować tę sprzeczność. Dla ułatwienia odwołam się jednak znowu do cytatu: „Rajska rzeczywistość to również harmonia w rozumieniu braku podziału na to, co naturalne, i to, co społeczne, to, co wytworzone, i to, co otrzymane (...) Opisuje ona [reklama] bowiem wysiłki przezwyciężania dychotomii natury i kultury zarówno poprzez «naturalizację działań ludzkich», jak i «uczłowieczenic praw natury»". (Barański 1995, 36) 2 1 4 5 fi W bardzo często praktykowanej formie reklamy - dawania próbek, „aby klient spróbował i sam się przekonał, jak wyśmienity jest produkt", zawiera się bardzo ciekawa antropologiczna zasada. Otóż chodzi tu właśnie nie o spróbowanie produktu przez klienta, ale o zasa­ dę daru. Dar bowiem, jak uczył nas Marcel Mauss, wymaga przeciwdaru. I tę właściwość spece od marketingu świetnie zdają się znać. Nie możemy inaczej odwzajemnić się firmie kosmetycznej za kosztowny prezent, jakim nas obdarzyła, tylko kupując jej produkty, tym razem już w większym wydaniu. Wydaje się, że makijaż jest współczesną maską. Dziwna to maska: nie dość, że zakłada sieją codziennie, to jeszcze ma udawać, że jej wca­ le nie ma. Oto maska doskonała: niewidoczna a zmieniająca. To może to wcale nie jest dobre porównanie? Może należałoby szukać sposobu in­ terpretacji gdzie indziej. Makijaż niewątpliwie służy poprawianiu natury, podkreślaniu swojej kulturowości, ale przede wszystkim „zamazywaniu" biologiczności. Dzięki „doskonałemu" pudrowi nasz nos nie będzie się świecił, czyli nie będzie pokazywał, że posiadamy jakiekolwiek wydzie­ liny. Dzięki dobremu korektorowi także znikną wszelkie zabarwienia skóry (nie mówiąc już o pryszczach, fuj). Starannie dobrany cień spowo­ duje, że nasze oczy będą większe i bardziej regularne. Zaś róż uwydatni kości policzkowe. W sprawie autorytetu zbiorowego patrz: Eco, Semiologia życia co­ dziennego, s. 92-94 No właśnie - i tutaj zaczyna się problem. Dotąd nie było wątpliwo­ ści, że modelki reklamujące jakiś produkt były uosobieniem zdrowia, młodości, doskonałości, harmonii itd., przypominały świeże owoce i piękne kwiaty. Sobą, a także scenografią, na tle której były fotografo­ wane, nawiązywały do mitu raju, wiecznej szczęśliwości i młodości. (O tym pisać już chyba nie trzeba. We wszystkich analizach reklam ten wątek się pojawia, por. Barański, 1995 lub Czaja, 1994) Ostatnio zaczy­ na się to zmieniać (na razie widać to przede wszystkim przy reklamach mody). Modelki są coraz chudsze, bledsze, mniej „żywe". (Czasem po prostu nieżywe, por. Hall, 1998). Nazywa sieje heroinowymi dziewczy­ nami. Egzystują gdzieś w przestrzeni między życiem a śmiercią, w fazie liminalnej. Nie ma już ich tu, ale jeszcze nie są tam. Pod koniec dwudzie­ stego wieku, kiedy człowiek na nowo odkrył swoją śmiertelność, stara się ją pokonać w inny sposób, poprzez wprowadzenie jej do codzienno­ ści, zwerbalizowanie, przemieszanie z życiem. Ale to inny, moim zda­ niem bardzo ciekawy, problem. Dorosły udając, że zwraca się do drugiego Dorosłego, w rzeczywi­ stości dobrze wyćwiczony i doświadczony, działa w ten sposób, aby od­ powiedź pochodziła od Dziecka. Oczywiście terminy te zaczerpnęłam od Enca Berne'a(1987). 7 8 9 10 BIBLIOGRAFIA: Barański, Janusz 1995 Czy metafora może być bajką? (w:) „Konteksty" nr 1-2 Berne, Erie 1987 W co grają ludzie ? Psychologia stosunków międzyludzkich, War­ szawa Czaja, Dariusz 1994 Reklamowy smak raju: między archetypem a historią (w:) „Kon­ teksty" nr 1-2 Eco, Umberto 1996 Semiologia życia codziennego, Warszawa Guriewicz, Aron 1987 Problemy średniowiecznej kultury ludowej. Warszawa Hall, Dorota 1998 Śmierć jako przynęta, (w:) „Konteksty" nr 2 Mauss, Marcel 1973 Szkic o darze (w:) Socjologia i Antropologia, Warszawa 145 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/76f00df546c736c6a3377619953e7bf9.pdf 972f2053961bda58782c836ea19bd87b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3204 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3001 Title A name given to the resource Do Jacka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.97-99 Creator An entity primarily responsible for making the resource Juszczak, Wiesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wiesław Juszczak D O JACKA z b o h a t e r ó w Miltona. Jacku Drogi! N i e „ h i s t o r y c z n y " M i l t o n , lecz jogo — po­ w i e d z m y dla uproszczenia — D u c h , b ł ą k a j ą c y się w W i e c z n o ś c i zawsze, nio o d stu l a t (zm. 1074). Ten M i l t o n schodzi ponownie na Z i e m i ę , przygotowanego. Nio c h c i a ł e m p i s a ć p r ę d k o i byk* j a k (bo i p r ę d k o aby o d k u p i ć t o , co się w j ę z y k u p o o m a t u n a z y w a „jego P o s z ó a t n ą W i e ś ć o T w o i m Jubileuszu z a s t a ł a m n i e , j a k i poprawnie niu u m i e m ) , a bardzo c h c i a ł e m b y ć w ś r ó d Twoich Emanaeją", czyli sześć k o b i e t z w i ą z a n y c h z n i m w ziemskim i J w k i c h , k t ó r z y się t u t a j zobrali. P o s t a n o w i ł e m w i ę c u ł o ż y ć Ci jego ż y c i u : t r z y ż o n y i t r z y c ó r k i (noszące i m i ę Ololon), k t ó r y c h m a ł y b u k i e t z rzeczy cudzej, c h o ć i mojoj po części dlatego, że w t a m t y m ż y c i u n i g d y nie r o z u m i a ł . A l e zarazem M i l t o n długo szła przozo m n i e i przez t o n a b r a ł a innej n i ż p i e r w o t n a n a p r a w i ć b ł ę d y , j a k i c h się d o p u ś c i ł w sztuce, przede w s z y s t k i m postaci. T a k chyba m o ż n a t e ż o k r e ś l i ć m o z o l n y proces p r z e k ł a d u . jako p u r y t a n i n . I B l a k e , w k t ó r e g o M i l t o n się wciela na Z i e m i , Od d z i e w i ę c i u l a t t r u d z ę się t ł u m a c z e n i e m jednego z trzech jest ma rzoc m o ż n a — „ i n s t r u m e n t e m " owej n a p r a w y . N a p r a w a wielkich (na oko j u ż w i e l k i c h r o z m i a r a m i ) , t a k z w a n y c h profe­ ta, albo w ewangelicznym sensie „ n a w r ó c o n i o " , m u s i się d o k o n a ć t y c z n y c h p o e m a t ó w B l a k u ' a . Ton „ m ó j " jest z nich n a j k r ó t s z y , przed S ą d e m Osfatouznvm, k t ó r v w ł a ś n i e się z b l i ż a . K t ó r y się liczy sto p a r ę d z i e s i ą t s t r o n , i nazywa się Milton. B y ł pisany w la- taktycznie rozpoczyna p o d koniec p o e m a t u , bo m o ż e się roz­ tech począć 1803—1808 i m a wszystkie cechy d o j r z a ł e g o a skrajnie j u ż dziwnego s t y l u logo poety -malarzu. K i l k a d r o b n y c h f r a g m e n t ó w Miltona p r z e ł o ż y ł Miłosz w Ziemi Ulro. Poza t y m ó w poemat nigdy nie b y ł o m a w i a n y ani c y t o w a n y w naszym j ę z y k u . w c h w i l i , gdy BLiike-Millfon spotyka Czy s ł u s z n i e r o b i ę , t ł u m a c z ą c to? N a p r a w d ę nie w i e m , a d a j ę Ta ostatnia scena rozgrywa sic w ogrodzie wiejskiego d o m u B l a k e m i e s z k a ł w latach 18011— 1803. I od tego f a k t u w y c h o d z ą c , można c«l«o z w s z y s t k i c h . M ó w i ą , że p o e t ó w p o w i n n i t ł u m a c z y ć pooci. K t o p e ł n ą aluzji zupełnie niezrozumiałych jest p o e t ą j e d n a k ? P r z e c i e ż nio t y l k o t o n , niekiedy s z c z e g ó ł o w e j , ż y c i o r y s u B l a k e ' a . co pisze wiersze, a s p o ś r ó d t y c h też nie k a ż d y . N i e m y ś l a ł e m —• w y z n a m — o t y m , czy jestem w j a k i m k o l w i e k sensie p o e t ą . Z p o c z ą t k u t r a k t o w a ł e m jak łamigłówkę, juk z a b a w ę . Potem również w F e l p h a m , nadmorskiej m i e j s c o w o ś c i w h r a b s t w i e Sussex, gdzie Ci to p r ó b y , ż e b y ś oeonil sam, j a k o jeden z pierwszych l u b pierwszy to p r z e d s i ę w z i ę t o Ololon, (w poszukiwaniu M i l t o n a ) s c h o d z ą c ą na Z i e m i ę . trochę w m ó w i o n o we m n i e , żo to m ó j o b o w i ą z e k , skoro ponad d w a d z i e ś ­ cia lat k r ą ż ę k o l o tego arts-sty i coś o n i m j u ż wiem (albo: c o ś „z niego c z u j ę " ) . Wreszcie, j a k o p o c z ą t e k k o ń c a , zjawił się b a t nad g ł o w ą , c z y l i u m o w a w y d a w n i c z a . N o i jestem w ł a ś n i e na ostatnich stronach ostatniej redakcji tego wszystkiego. S k ł a d a m Ci w i ę c do s t ó p same i n e d i t a . Vie s t a r a ł e m się b y ć p o e t ą , k t ó r y m m o ż o ( k t ó ż t o wie) nie Miltona czytać jako opowieść Bohaterami poematu boz autobiograficzną, znajomości, bardzo są uiiersonifikowane kosmiczne siły, ziemskie k o n t y n e n t y i narody, postaci biblijne, giganci nie spo­ t y k a n i poza w ł a s n ą „ r z e c z y w is t e ś c i a m i t y c z n ą " B l a k e ' a . D o t y o h ostatnich n a l e ż y Los (z k t ó r e g o imieniem m a m y k ł o p o t w p o l s k i m j ę z y k u : jest t o b o w i e m anagram s ł o w a Sol, i jogo sens m o ż n a b y raczej łączyć ze „ s ł o ń c o m " , a n i g d y z „ f a t u m " ) . Los jest „ g e ­ niuszom poezji, jost u c i e l e ś n i e n i e m natchnienia, i jest „ K o w a ­ lem W i e c z n o ś c i " , ale r ó w n i e ż „ p r z e z ś m i e r t e l n y c h jest n a z w a n y Czasem". T a k j a k jego m a ł ż o n k a — E n i t h a r m o n — „zwana P r z e s t r z e n i ą " , s t a n o w i zarazem uosobienio Duchowego Piękna, jestem. C h c i a ł b y m b y ć t y l k o najwierniejszy wobec p o e t y . A l e a na w i e r n o ś ć p r z e k ł a d u n i g d y nie jest w i e r n o ś c i ą z u p e ł n ą . 1 t a k n a j ­ Ś w i a t a " . Miejsce i rola tej p a r v w u t w o r z o ś w i a d c z ą j u ż same, żo pierw m u s i a ł e m w y m y ś l i ć w ł a s n y r y t m dla tego, co B ł a k e jest t o r ó w n i e ż rzoez o N a t u r z e , a przede w s z y s t k i m o Sztuce na­ zywa „ m o n o t o n n ą k a d e n c j ą " swego wiersza. T o b y ł o jedno z n a j ­ c i ę ż s z y c h z a d a ń , k t ó r e g o , ię nie d a ł o r o z w i ą z a ć g ł o w ą , a tylko „brzuchem". Kiedy jej K r o s n a c h powstajo ciełesno p i ę k n o tego „roślinnego (przez n a j w i ę k s z e ,,S"). I m o ż o d z i ę k i tomu t a k nas obchodzi mogę J a k widzisz, p r ó b o w a ł e m coś w y j a ś n i ć i z a g m a t w a ł e m wszyst­ t ł u m a c z y ć . Z m ę c z e n i e o b j a w i a się n a j p i e r w u t r a t ą togo poczucia. ko ponad m i a r ę . Ale i w t a k i m m ę t n y m rezultacie jest c o ś z p r u w d y A l e czy b ę d z i e on w y c z u w a l n y dla czytelnika? 0 czuję j a k b y c a ł y m s o b ą ten rytm, K i e d y przeczytasz te p r ó b k i , powiesz m i , k i m m o ż o b y ć ten poeta w t y m t ł u m a c z e n i u . Czy m o ż o p o r w a ć t a k , j a k t y l u j u ż porwał swoją własną m o w ą ? W i e r z ę , ż e T y m o ż e s z t o ocenie" lepiej od i n n y c h c h o ć b y dlatego, że m a m y t u do czynienia z, ge­ n i a l n y m wprawdzie, ale aufond „ n a i w n y m " twórcą. Blake niczym nie jest s p ę t a n y , jest j a k b y spoza t r a d y c j i (i m . i n . dlatego j e d n a z prac o n i m , z a t y t u ł o w a n a Blake and Tradition liczy p o n a d t y s i ą c s t r o n ) . N i e przystaje do „ p r o f e s j o n a l n e j " sztuki przoh m u XVIII i X I X w i e k u . I chce w sztueo swojej i s w o j ą sztuką jest? Nio u m i a ł b y m , nawet teraz, wyjaśnić tego k r ó t k o . B l a k e , k t ó r e g o o s k r o m n o ś ć nie s p o s ó b p o m ó w i ć , pisał w j e d n y m z l i s t ó w : , . I consider this WorUI Contains", Рост that t w i e r d z ą c r ó w n o c z e ś n i e , że m a p i w o tak it as the. Grandest go c h w a l i ć , p o n i e w a ż s p i s y w a ł go t y l k o pod d y k t a n d o A u t o r ó w , k t ó r z y „ s ą w W i e c z n o ś c i " . W i n n y m miejscu w s p o m i n a ł , że jest to poemat p o d e j m u j ą c y Iliady „ J e d e n D o s t o j n y Temat, p o d o b n y do Homera i Miltona Raju Utraconego". Juk s t w i e r d z i ł jeden subject is its own „like composition". 1 „ a u t o t e l i z m " Miltona z komentatorów Joyce's twórczości (Лунева, it is a book whose Z tym, że „autotematyzm" jest trudniejszy do o g a r n i ę c i a , niż Ulissesa, bo jest absolutnie ż y w i o ł o w y , a nie z a ł o ż o n y , nio m e t o d y c z n y . Po t y m p r z y d ł u g i m w p r o w a d z e n i u trzeba p r z e j ś ć do obiecanych „próbek". Pierw.™ pochodzi paru z „przedmowy" do poematu, napisanej p r o z ą w tonie patetycznej orh.zwy do m ł o d y c h a r t y s t ó w „ N o w e g o W i e k u " . Teraz przypomni.di.r.i sobie, że t o , co c h c ę zacytować-, jest joszczo j e d n y m fragmentem z Miltona j u ż u nas k i e d y ś t ł u m a c z o n y m , przez Z y g m u n t a K u b i a k a . Jest s t w o r z y ć wszystko, i wszystko od p o c z ą t k u . O c z y m Milton Miltonie. Blake'a, poemat ten, Związek z tym o s t a t n i m d z i e ł e m o t y l e jest w y r a ź n y , że M i l t o n jest j e d n y m to „ p i e ś ń " napisana r y m o w r t u y m r e g u l a r n y m wierszem, k t ó r a w o j c z y ź n i o B l a k e ' a z r o b i ł a (jak na tego hermetycznego p o e t ę ) k a r i e r ę z a w r o t n ą i n i e o c z e k i w a n ą : s t a ł a się — jeśli m n i e p a m i ę ć nie m y l i h y m n o m angielskich Z w i ą z k ó w Z a w o d o w y c b . Me­ l o d i i do tego dorobionej n a u c z y ł e m się z f i l m u Samotność dystansowca, długo¬ i p r ó b o w a ł e m t ł u m a c z y ć tak, ż e b y się to d a ł o ś p i e w a ć tak samo, j a k w o r y g i n a l e : Czy Owe stopy w d a w n y c h czasach Przez g ó r y A n g l i i szły zielone, 97 �т I ozy Baranek ś w i ę t y Boga Nie t k n ą nic, a b l a d o ś ć t y l k o je powleka i p r z y powiewi* Na jej pastwiskach by I widomy? k a ż d y m drżą. i B l a k e sam i l u s t r o w a ł i sam o d b i j a ł z miedzianych p ł y t swoj» ] Obliczo Boskie ozy j a ś n i a ł o Ponad w z g ó r z a m i p o c h m u r n y m i ? w a ż n i e j s z e u k o ń c z o n o u t w o r y , pisane r ę c z n i e pismem l u s t r z a n y m . ' Czy Jeruzalem C a ł y Milton budowano a do niej o d p o w i o d u i tekst, Blake, w k t ó r e g o ciało w n i k n ą ł M i l t o n , dostrzega za s o b ą Losa, i utożea- Dajcie m i z l o t o m b u k p ł o n ą c y ; Dajcie m i m y c h p o ż ą d a ń został wykonany t ą techniką. J e d n ą całostronicowe ' ilustrację załączam tutaj, T u , gdzie S z a t a ń s k i e ciemno M ł y n y ? m i a się z n i m , czyli zostaje opanowany natchnieniom t w ó r c z y m ; j Strzały; Dajcie m i W ł ó c z n i ę : m g ł y u s t ą p c i e ! Los w d ó ł z s t ą p i ł k u mnie- i Dajcie m i R y d w a n z ognia c a ł y ! T Los t u ż za m n ą s t a n ą ł , S ł o ń c e p r z e r a ź l i w i e r o z p ł o m i e n i o n e , ' J a nie u s t a n ę w D u c h a Walce, blisko • N i Miecz nie spocznie w m o j e j d ł o n i , Aż zbudujemy Za p l e c a m i m o i m i . O b r ó c i ł e m się w p r z e r a ż e n i u , i u j r z a ł e m Jeruzalem wtedy I P o ś r ó d zielonych A n g l i i B ł o n i . Los s t a ł w t y m o g n i u srogo p a ł a j ą c y m , i on t a k ż e się schylił (To „Szatańskie Młyny" to fabryki, którymi pokrywała się I s a n d a ł y moje z a w i ą z a ł w U d a n - A d a n ; a j a s t a ł e m d r ż ą c y j A n g l i a w czasach t z w . r e w o l u c j i p r z e m y s ł o w e j . B l a k o b y ł j e j Niezmiernie, w ł ę k u , w p r z e r a ż e n i u , s t o j ą c w D o l i n i e ś w i a d k i o m i wrogiem.) L a m b o t h ; lecz on u c a ł o w a ł m n i e i z d r o w i a ż y c z y ł , I t a k j u ż b y ł e m ?. n i m C z ł o w i e k i e m J e d n y m , r o s n ą c y m w siłę D r u g i fragment jest t e ż „ p i e ś n i ą " , ale j u ż w ł ą c z o n ą we w ł a ś ­ swój*. c i w ą „ a k e j ę " poematu. D l a Blake'a a k t Stworzenia c z ł o w i e k a b y ł a k t o m okrueiortstwa, a k t o m zniewolenia ducha, uplatania Za p ó ź n o b y ł o b y c o f n ą ć tie teraz. Los w d u s z ę m o j ą w k r o c z y ł : ge I jogo p r z e r a ż e n i e m n i e o p a n o w a ł o do k o ń c a ! I podnioekim w „ r o ś l i n n ą " m a t e r i ę . W t y m m y ś l jogo z b i e ż n a b y ł a w zasad­ n i c z y c h swych p r z e s ł a n k a c h z chrześcijańskim się w f u r i i i mocy. | gnostyeyzmeiii (o c z y m wielo napisano). M o ż n a w k a ż d y m razie p o w i o d / i e ć , że u B l a k e ' a . prawie t a k j a k u g n o a t y k ó w : „ C z ł o w i e k n a l e ż y I do ś w i a t a przeznaczonego na z a g ł a d ę . Między Bogiem a c z ł o w i e k i e m wreszcie, na z a k o ń c z e n i e , ż e b y Cię j u ż d ł u ż e j nio nudzie- w y s t ę p u j ą hierarchie ' e o n ó w ' . J e d n y m z t y c h e o n ó w jest 'domi- M i ł o s z go t ł u m a c z y ł w c z e ś n i e j , ale przede w s z y s t k i m dlatego, że r-.-i jest t o p r z y k ł a d najwspanialszy m o ż e tego, co B l a k e j a k o р о о Ц B ó g Starego Testamentu, (por. Szymusiak-Starowieyski piśmiennictwa stwarza niewierny właściwemu B o g u " Słownik wczesnochrześcijcr/whięgo p o t r a f i ł . hasło • „ g n o s t y e v z m " ) . Staro t e s t a m e n t ó w у Jehowa żeby panować p i e ś ń " jest : t e n fragment, k t ó r y b y ł szczególni.' t r u d n y nie t y l k o dlatego, że lamentom a zbawia Chrystus Wspomniana d i u ^ a nad stworzonymi ludźmi śpiewanym przez t y c h k t ó r z y p r a c u j ą p r z y stworzeniu k t ó r z y za wszystkie t u J e ś l i , j a k w s p o m n i a ł e m , „ L o s przez ś m i e r t e l n y c h jost Czasem nazwany, a K n i i harmon nazwana P r z e s t r z e n i ą " , i jeśli — j a k mówi Blake: wyliczano ograniczenia ludzkie s ą odpowiedzialni Jost to zarazem r opis o g r a n i c z e ń zmy slowogo p o z n a ń ia i d o ś w i a d c z e n i a św iata Miłosierdziem J a k b y i^łzw inięoio znacznie Wieczności jest Czas; bez s z y b k o ś c i Czasu K t ó r y najszybszy jest zo wszystkich rzeczy, wszystko by było wiecznym udręczeniem Synowie Losa s ą p r a c o w n i k a m i „ f o r m " Czasu. Tego d o t y c z y ton S k ą d wiesz, czy nie jest k a ż d y P t a k , k t ó r y s w ą d r o g ę tnie powietrzną, o s t a t n i t u c y t a t , p o c h o d z ą c y z ostatnich s t r o n pierwszej księgi poematu: Ś w i a t o m rozkoszy n i e o b j ę t y m , co w i ę ź n i e w z m y s ł a c h t w o i d i pięciu ? A l e w Miltonie obraz jest bardziej s k o m p l i k o w a n y , ironicznie Ale i n n i Synowie Losa b u d u j ą I Chwile, Minuty, D n i e , Miesiące i L a t a i W i e k i , czasu Okresy, Godziny, przedziwne budowlo; brzmiący i okrutny: Bez sił, w bezmiarze z a b ł ą k a n e \ Z a m k n i ę t e ciasno w formie smutnej, P e ł z n ą c e w m a r n y m ciele p ł a z ó w , ach, po t y m ziemi ł o n i e ! Oko Człowiecze, o k r ą g ciasny, j a k ż e zawarte jest i ciemne, C h y b i nie p a t r z y w ś w i a t ł a moc, o b c u j ą c z P r ó ż n i ą t y l k o ; U c h o , muszelko drobna, k t ó r e j m a l e ń k i e zwoje nie w p u s z c z a j ą A k a ż d a Chwila ze z ł o t a p o s ł a n i e rna na spoczynek A miedzy k a ż d y m i dwiema Chwilami stoi Córka B y na Postaniu Ś p i ą c y c h k a r m i ć z m a t c z y n ą A k a ż d a M i n u t a ma l a z u r o w y N a m i o t o j e d w a b n y c h o p o n a c h : I każda Godzina ś w i e t l i s t ą z ł o t ą B r a m ę m a , z D z i e ń k a ż d y i k a ż d a Noe m a z b r ą z u Ś c i a n y i W r o t a tdyjamentu,. T y l k o d ź w i ę k n i k ł y w y d a ć z d o ł a , u k r z y k i jogo s ł a b o b r z m i ą . Ś w i e c ą c e się j a k o K a m i e n i e drogocenne, T e d y M o r a l n ą rodzi C n o t ę sroga Dziewica B a b i l o n . stosownymi znaki ozdobiono: Г Czy Oko to e o ś wie o gwiazdach 1 czy p a t r z ą c k a n a ł a m i s w y m i A k a ż d y Miesiąc srebrem Siłę s ł o n e c z n y c h w ł ó c z n i zna, co m i e r z ą w U d a n a d a n ? b r u k o w a n y m a Taras, k t ó r y się " p i ę t r z y wysoko, Czyli t e ż m o ż e U c h o to, w y z i e w e m lochu n a p e ł n i o n o , Oconić s ł o d k i e harfy brzmienie, g d y r ę k a boska w n i ą uderza * A k a ż d y Rok m a niedosiężne B l a n k i i wysokie Wieżo, J czy zawarte Nozdrza m o g ą r a d o ś ć o d c z u w a ć ? m o g ą ż c h w a l i ć A każdy Wiek F o s a g ł ę b o k a okala o Miastach ze -srebra i jesienny owoc, K i e d y f i g i i grona w i n n o w y b u c h a j ą w powietrze s z c z ę s n e : I owe W i e k ó w Siodra L a t D w i e ś c i e c z y n i . Coś, co R o ś l i n n e j nio jest M i a r y , a z obrzydzeniem I mdłe I czy d o z n a w a ć m o g ą czego te W a r g i g r u b e ; ach, niestety! z w i n i ę t o w sobie złota; J k a ż d e W i c k ó w Siedem P ł o m i e n i s t y m jest O k r ą ż o n e Ogniom. Czy J ę z y k t a k i w o d ą ż y w ą szczycić się możo'? czy rozpozna wszystko t o s w ą S t r a ż m a : k a ż d a Chwiia, .Minuta k a ż d a , . Godzina, D z i e ń , Miesiąc i R o k . odrzuci ? 98 kunszten^ rzeźbioną,- I przesyca, Boulah, troską. Ż a d n y c h m e l o d i i , p o j ą ć m o ż e R o z d ź w i ę k jedynie i H a r m o n i ę ; J ę z y k wilgoci k r o p l a wiłży, d r o b i n a j a d ł a go cichy ( I się k a ż d a r ó w n a uderzoniu ż y ł y b i j ą c e j ) , Wszystkie one są dziełem Czarodziejskiej ręki Żywiołów Czterech: л �S t r a ż A n i o ł o w i e O p a t r z n o ś o i p e ł n i ą w ozuwaniu n i e u s t a n n y m . Zdarzenia Czasu się r o z p o c z y n a j ą w Okresie t a k i m , K a ż d y Czas k r ó t s z y n i ź l i uderzenie ż y ł y b i j ą c e j W e w n ę t r z u C h w i l i , w c i ą g u Uderzenia Ż y ł y t ę t n i ą c e j . R ó w n a s i ę s w y m t r w a n i e m i c e n ą s w o j ą L a t Szościu T y s i ą c o m , To B o się w Czasie t a k i m Poeta D z i e ł o S p e ł n i a , a z a ś wszystkie I Wielkie w s z y s t k o . Czy bardzo Cię z n u d z i ł e m ? J e ś l i t a k , w y b a c z . p r z y j m i j poza t y m serdeczne ż y c z e n i a . Ś c i s k a m Cię J u b i l e u - szowo. Wiesław � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/745e0acb14d3e2a92d6c910bea83fa77.pdf d52c5244ed46b24d91acf1e356a15dcc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3203 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3000 Title A name given to the resource Współczesne przemiany tradycyjnej wycinanki żydowskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.91-96 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz-Goldbergowa, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. J . Grosbard, Święto plonów w kibticu, w y m . 3 2 x 2 0 cm Olga Mulkiewicz-Goldbergowa WSPÓŁCZESNE PRZEMIANY TRADYCYJNEJ WYCINANKI ŻYDOWSKIEJ T r a d y c y j n a w y c i n a n k a w papierze, znana w r ó ż n y c h okresach 1 „ l u c h o t z i k k a r o n " w ó w c z a s , g d y umieszczone na n i c h nazwiska, czasu w i e l u g r u p o m diaspory ż y d o w s k i e j , u t r z y m a ł a sk. n a j d ł u ż o j imiona, daty narodzin i śmierci najbliższych — m i a ł y przypomi­ na terenie E u r o p y wschodniej, a przede w s z y s t k i m n a nać terenie P o l s k i . T u w ł a ś n i e b y ł a w y k o n y w a n a jeszcze n a p r z e ł o m i e X I X i X X stulecia 2 a pojedyncze egzemplarze z d o b i ą c e p o s z c z o g ó l n e o poszczególnych rocznicach ś m i e r c i — wskazywać dni, w k t ó r y c h należało odmówić, niezwykle w a ż n ą w obrzędowości ż y d o w s k i e j , m o d l i t w ę za z m a r ł y c h . d o m y czy synagogi m o ż n a b y ł o jeszcze z n a l e ź ć w okresie m i ę d z y ­ T r a d y c j ę w y c i n a n i a w papierze zabierali p o s z c z e g ó l n i w y c i - w o j e n n y m , z w ł a s z c z a na wschodnich ziemiach ó w c z e s n e j Rzeczy­ nankarze ż y d o w s c y e m i g r u j ą c y z P o l s k i do r ó ż n y c h k r a j ó w . T a k pospolitej . więc joszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m s p o t y k a m y p o s z c z e g ó l n e N i o w ą t p l i w i e na t y m w ł a ś n i e torenio w y t w o r z y ł się o d r ę b n y egzemplarze t r a d y c y j n e j polskiej ż y d o w s k i o j wycinanki, naj­ t y p w y c i n a n k i . P o r ó w n u j ą c z a r ó w n o m o t y w y , j a k i przede wszyst­ prawdopodobniej w y k o n a n e w A m o r y c e , czy toż na terenie ó w c z e s ­ k i m kompozycję poszczogółnych wzorów m o ż n a w y s u n ą ć tezę, nej Palestyny a obecnego I z r a e l a , w i a d o m o o i s t n i e n i u w y k o n y ­ 3 że w y c i n a n k a p o l s k i c h , w z g l ę d n i e w s c h o d n i o e u r o p e j s k i c h Ż y d ó w , w a n y c h przez polskiego Ż y d a w y c i n a n e k w m a ł y m miasteczku posiada d o s t a t e c z n ą ilość w s p ó l n y c h e l e m e n t ó w , k t ó r e p o z w a l a j ą na na zaliczenio j e j do o d r ę b n e j g r u p y . sztuka t a z a n i k ł a w pierwszej p o ł o w i o naszego stulecia, i to za­ Jak wiadomo, pełniła wycinanka w tradycyjnej społeczności ż y d o w s k i e j przede w s z y s t k i m funkcje k u l t o w e . Z w i ą z a n a była Bukowinie. 4 Ostatocznie j e d n a k , j a k j u ż wspomniano —- r ó w n o na terenie E u r o p y wschodnioj, j a k i w i n n y c h skupiskach żydowskich. z poszczególnymi świętami, lub też innymi ważnymi momentami Z o ż y w i e n i e m tej t w ó r c z o ś c i s p o t y k a m y się w p ó ź n y c h l a t a c h w zj'ciu r o d z i n y . D o n a j c z ę ś c i e j s p o t y k a n y c h i najbardziej zna­ p i ę ć d z i e s i ą t y c h i s z e ś ć d z i e s i ą t y c h , n i e m a l ż e r ó w n o l e g l e , w odda­ nych zaliczyć l o n y c h d o ś ć o d siebie w i ę k s z y c h skupiskach z a m i e s z k a ł y c h przoz należy mizrachy, względnie sziwiti, powiązane z o b o w i ą z k i e m codziennego odprawiania m o d l i t w y , oraz wskaz u j ą c o k i e r u n o k o d m a w i a n i a t e j ż e , w z g l ę d n i e szewuoslech Ż y d ó w — w Stanach Zjednoczonych oraz w I z r a e l u . i roj- Sztuka w y c i n a n i a w papiorze r o z w i j a j ą c a się w s p o ł e c z n o ś c i a c h zelech z d o b i ą c e d o m y w ś w i ę t a Szawuoth. W y c i n a n k a m i ozda­ ż y d o w s k i c h w Amerj'ce nie b ę d z i e p r z e d m i o t o m naszych r o z w a ż a ń biano t o ż s z a ł a s y - , , k u c z k i " — budowano w okresie ś w i ą t S u k k o t h z p r z y c z y n , k t ó r e p o s t a r a m się niżoj w y ł u s z c z y ć , niemniej w y d a j e oraz były one w k o m p o n o w a n o w c h o r ą g i e w k i , noszono przez dzioci m i się właściwym poświęcenie temu tematowi paru z d a ń , zanim podczas p o c h o d u z okazji ś w i ę t a S i m c h a t T o r a . W y c i n a n k a m i przejdziemy do o m a w i a n i a p r o b l e m a t y k i , b ę d ą c e j g ł ó w n y m te­ obwieszano ł ó ż k o p o ł o ż n i c y — g d y p e ł n i ł y z r a c j i umieszczonego m a t e m niniejszego a r t y k u ł u . n a n i c h w z o r u czy napisu f u n k c j ę a m u l e t u . Wieszano je na ś c i a n i e , w z g l ę d n i e przechowywano w m o d l i t e w n i k u jako tzw. T a k w i ę c w y c i n a n k a , r o z w i j a j ą c a się ostatnio w s p o s ó b d o ś ć spontaniczny i w o ż y w i o n e j formie w ś r ó d Ż y d ó w w Stanach Zjed* 91 i �plastyczna. W ś r ó d t y c h ż e t w ó r c ó w w i d z i m y s t a ł e poszukiwania nowych technik, stosowanio nowoczesnych narzędzi pracy; u n o w o c z o ś n i e n i u uloga t r a d y c y j n y m a t e r i a ł . Papier zostaje z a s t ą ­ piony często kartonem, jedwabiom, tworzywami Zmionia się również funkcja tej sztucznymi. nowoczosnej wycinanki, przede w s z y s t k i m t r a k t o w a n a jest j a k o dzieło sztuki, zawieszana na ś c i a n a c h z a s t ę p u j e obraz. Zwyczaj ozdabiania d o m ó w w okrosio ś w i ą t S z a w u o t h , oraz s z a ł a s ó w b u d o w a n y c h w okrosio S u k k o t , jost znany powszechnie, alo bardzo rzadko k o n t y n u o w a n y . Zajęcio t o pozostawia się przedo w s z y s t k i m dziociom, k t ó r o o z d a b i a j ą w y c i n a n k a m i nio t y ł o d o m y r o d z i c ó w , ale przodo w s z y s t k i m pomioszczonia w przedszkolach, klasy w szkole. W y c i n a n k i to nic zawsze n a w i ą z u j ą do t r a d y c y j n e j s y m b o l i k i , czy d a w n y c h m o t y w ó w , c z ę s t o s p o t y k a się powiolanie powszochnio z n a n y c h w z o r ó w i technik w y c i n a n i a . Zwyczaj ton m a przodo w s z y s t k i m na celu wzmocnionie poczucia p r z y n a l e ż ­ n o ś c i otnicznoj dzieci i m ł o d z i o ż y . M a m y w i ę c do czynionia z d w o m a i n t e r e s u j ą c y m i procesami — przedo w s z y s t k i m , t r a d y c y j n a w y c i n a n k a i joj funkcja tradycyjna z o s t a ł y p r z e s u n i ę t o , a m o ż o d o k ł a d n i o j powiedziawszy z e p c h n i ę t e na pozycje uboczne. Jost t o obecnio przede w s z y s t k i m zajęcie dzieci i m ł o d z i e ż y , zwyczaj n i o p r a k t y k o w a n y w d o m u . F u n k c j a w y c i n a n k i obecnie — to przodo w s z y s t k i m p o d k r e ś l e n i e własnej odrębności etnicznoj. Poszczególni artyści, względnie h o b b y ś c i z k r ę g ó w ż y d o w s k i e j s p o ł o c z n o ś c i z a j m u j ą c y się w y c i n a n i o m , albo w ogóle o d c h o d z ą od t r a d y c y j n y c h w z o r ó w i t r a d y c y j ­ nej s y m b o l i k i , albo s z u k a j ą n o w y c h f o r m , r o z w i ą z a ń stylistycz­ nych ; twórczość swą usiłują wiązać z symboliką sztuki żydowskiej, ale najczęściej symbole te s ą przetworzone, pozostaje ich zna- czonie, alo n a j c z ę ś c i e j zostajo zapomniana w z g l ę d n i e zarzucona ich t r a d y c y j n a forma. Nieco inaczej przedstawia się sytuacja w I z r a e l u . I t u r ó w n i e ż n a s t ą p i ł o w l a t a c h s z e ś ć d z i e s i ą t y c h zainteresowanie w y c i n a n k ą , j a k o olomontcm t r a d y c y j n o j t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n o j Ż y d ó w . T r u d n o jost obocnie s z u k a ć p r z y c z y n y jodnoj i b o z p o ś r o d n i o j tego, żo poszczogólni t w ó r c y sztuki. Niewątpliwie z a c z ę l i w r a c a ć do tej znaczną znanoj badaczco ż y d o w s k i e j część zasług wycinanki, dr dziodziny należy Gizie przypisać Friinklowej. Ona to pracując, w M u z o u m E t n o g r a f i i i F o l k l o r u w H a i f i e gro­ m a d z i ł a e k s p o n a t y z zakresu s z t u k i w y c i n a n k a r s k i e j , organizowa­ ła w y s t a w y t r a d y c y j n e j w y c i n a n k i innych ż y d o w s k i o j , oraz w y c i n a n o k n a r o d ó w . P r o p a g u j ą c szeroko t ę t w ó r c z o ś ć s ł u ż y ł a po­ r a d n i c t w e m f a c h o w y m , a z czasom u d o s t ę p n i a ł a salo muzoalne na w y s t a w y i n d y w i d u a l n e i zbiorowo p o s z c z e g ó l n y c h twórców. Dlatego t e ż j a k o n a s t ę p s t w o tejże d z i a ł a h i o ś c i a nie j a k o p r z y padok n a l e ż y u z n a ć f a k t , żo w ł a ś n i e w H a i f i o zaczęli t w o r z y ć Tl. 2. J. Grosbard, Sobotri, » ' у ш . 3 5 , ; 17 cm i t w o r z ą do dziś dwaj najciekawsi w s p ó ł c z e ś n i w y c i n a n k a r z o , Jehoshua Grosbard i J a k o v Nooman. Grono o s ó b zajmujących się t ą d z i e d z i n ą s z t u k i jost z r e s z t ą w i ę k s z o , dla naszych celów s c h a r a k t e r y z u j m y t r z y postaci, k t ó r e w y d a j ą n a m się najbardzioj interesujące noczonych, u p r a w i a n a t a m jost przode w s z y s t k i m nio w t r a d y c y j ­ n y c h g m i n a c h ż y d o w s k i c h , j a k o k o n t y n u a c j a dawnej t w ó r c z o ś c i , i k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć jest n i e w ą t p l i w i e reprezenta­ t y w n a dla całości p r o b l o m a t y k i omawianej w niniejszym a r t y k u l e . Jehoshua Grosbard — pochodzi z Polski, z okolic W a r s z a w y . al© j a k o zupolnie n o w y s p o s ó b w y p o w i a d a n i a się artystycznego. W d z i e c i ń s t w i e w i d z i a ł jeszczo t r a d y c y j n e w y c i n a n k i , Obserwujemy t u dwie tondoncje — jodna w i ą ż e w y c i n a n k ę z i n ­ ozdabiano d o m y na ś w i ę t a , ale sam n i g d y nio w y c i n a ł . Zawsze n y m i zajęciami m i a ł zainteresowania plastyczno — umożliwiającymi artystycznogo, uprawianie kształconio własnego hobby o charakterze zmysłu kreacyjnym. zajmujo się toż malarstwem. obocnie, obok Obrazy swoje — którymi wycinanki przeważnie D r u g a tendencja t o d ą ż n o ś ć do zajmowania się t w ó r c z o ś c i ą , k t ó r a martwe natury i widoki przyrody — ujęto tradycyjnie, z d u ż ą u m o ż l i w i a poszukiwanio z w i ą z k ó w , k t ó r e p o z w o l i ł y b y na umoc­ d o z ą realizmu, rozdajo l u b nienie w ł a s n e j p r z y n a l e ż n o ś c i etnicznej. W p i e r w s z y m w y p a d k u zajmujo się od k i l k u d z i e s i ę c i u l a t . J e d n ą z jogo a m b i c j i nowa w y c i n a n k a nio ma zupołnio ż a d n y c h z w i ą z k ó w z t r a d y c y j n ą , i jest jeszcze szorokie propagowanio s z t u k i w y c i n a n i a jako m o ż l i ­ f a k t , żo jest w y k o n y w a n a przoz Ż y d ó w jost t u w o ś c i wypowiedzonia się artystycznego, oraz w y c h o w a n i a este­ przypadkiom. W d r u g i m , niekiedy t y l k o nowo w y c i n a n k i oparto s ą na nych, charakterystycznych często m o t y w y dla sztuki żydowskiej tradycyj­ motywach, to są. przetwarzano, u n o w o c z e ś n i a n e do sprzodajo z n a j o m y m . 5 Wycinanką było tycznego dzieci. Często sam Grosbard o d ż e g n u j e się od w y c i n a n k i tradycyjnej, t w i e r d z ą c , że colom jego t w ó r c z o ś c i jost nadanie tego wycinanco nowych t r e ś c i , nowej s y m b o l i k i , w y w o d z ą c e j się ze stopnia, że czasom j e d y n i e pozostaje z r o z u m i a ł a dla odbiorcy w s p ó ł c z e s n e g o ż y c i a . N i e neguje b y n a j m n i e j w a r t o ś c i starej w y ­ s y m b o l i k a , ale ś r o d k i j ą w y p o w i a d a j ą c e są, dalekie od tradycyj­ cinanki, niemniej u w a ż a , żo p o w i n n a ona obecnie p o s i a d a ć nowe, n y c h . W y c i n a n k a t a u p r a w i a n a jest w w i ę k s z o ś c i przoz k o b i e t y , wapółozosno znaczenie symboliczno. W y c i n a n k i t r a k t o w a n a j a k o h o b b y , czasami t y l k o j a k o samorodna t w ó r c z o ś ć w s z y s t k i m jednobarwne, w y k o n a n e rzadziej z b i a ł e g o , n a j c z ę ś c i e j 92 jego są przode �z kolorowego b ł y s z c z ą c e g o papioru, czasom, dla podkreślonia k o n t r a s t u stosujo b i a ł e l u b kolorowo jednobarwne t ł o . Kompo­ n u j ą c w z o r y opiora się najczęśeioj na t r a d y c y j n o j metodzie - r y s u j ą c w z ó r na p o ł o w i e złożonogo papieru, co daje w rozultacio n i ą c o jedj'nie f u n k c j ę z d o b n i c z ą , najczęściej o tematyco r o ś l i n n e j , rzadziej kompozycjo e l e m e n t ó w geometrycznych •— nio n a w i ą z u ­ j ą c e w ogóle do koncepcji t r a d y c y j n e j wycinanki. N a s t ę p n y m w y c i n a n k a r z e m , k t ó r y wzbudza zainteresowanie obraz s y m e t r y c z n y , po obu stronach pionowej osi. Alo nio t y l k o samodzielnością uznaje t ę z a s a d ę k o m p o n o w a n i a wzoru — t w o r z y r ó w n i o ż w y c i ­ Neeman. Pochodzi z R u m u n i i , t w i e r d z i , że nie s t y k a ł się w dzie­ nanki, które s ą zakomponowane w o k ó ł d w ó c h osi, poziomoj swych koncepcji artystycznych jest Jakov 6 c i ń s t w i e z w y c i n a n k ą ani w y c i n a n k a r z a m i . Pierwsze w y c i n a n k i i p i o n o w o j , oraz takie, k t ó r e s t a n o w i ą z u p e ł n i o w o l n ą k o m p o z y c j ę . z o b a c z y ł dopiero na k t ó r e j ś z w y s t a w w m u z o u m w H a i f i e . Te s i a d a ł zawszo uzdolnienia i zaintorosowania a r t y s t y c z n e , przez ostatnie najczęściej zawierają nio-tradyeyjną, współczesną Po­ symbolikę, odbiegającą zupełnio od tradycyjnych treści, któro szerog l a t z a j m o w a ł się m a l o w a n i e m i k o m p o n o w a n i e m s z y l d ó w p r z e k a z y w a ł a dawna w y c i n a n k a . sklepowych. W p r z e c i w i e ń s t w i e do Grosbarda, jest c z ł o w i e k i e m Najciokawszym p r z y k ł a d o m t w ó r c z o ś c i J . Grosbarda, jost jego w y c i n a n k a , k t ó r ą n a z w a ł ś w i ę t o m zbierania p l o n ó w w kibucu głęboko religijnym ( i l . 1). Jost ona w y k o n a n a z czorwonogo b ł y s z c z ą c e g o papieru, obrzędowo zakomponowana symetrycznio, po obu twiordzi stronach pionowoj osi. Elementami zdobniczymi nawiązującymi do tradycyjnych, są — wiele czasu p o ś w i ę c a na czytanie B i b l i i , zglębianio tajemnic p r z e p i s ó w r e l i g i i ż y d o w s k i e j , s p e ł n i a n a k a z y w roligii ż y d o w s k i o j jost dla niogo f o r m ą przykazane. W y c i n a n k a , wypowiedzenia s w y c h a r t y s t y c z n y c h , j e d n a k j a k się w y d a j e d u ż ą w a g ę p r z y w i ą z u j e do d w a wazony umieszczono po obu b o k a c h obrazu, z k t ó r y c h w y ­ możliwości r a s t a j ą r o ś l i n y z a p e ł n i a j ą c e s w y m i ł o d y g a m i i liśćmi t w ó r c z o ś c i swej u ż y w a kolorowego, jednobarwnego, wycinanki. W tenże ornament c a ł e pole w k o m p o n o w a n e s ą —• r ó w n i e ż jak ambicji zarobkowania przoz sprzedawanio wycinanek. W najczęściej b ł y s z c z ą c e g o papieru, dla p o d k r e ś l e n i a k o n t r a s t ó w czasom stosuje zgodnie z t r a d y c j ą — d w a p t a k i , oraz tokst. C e n t r a l n y m i posta­ t l o , przodo w s z y s t k i m b i a ł o . W wycinance stosujo ciami s ą t r z y osoby, n i o s ą c e koszo w y p e ł n i o n o owocami — m o t y w t r a d y c y j n ą t o c l m i k ę , w z o r y komponujo p r z e w a ż n i e symetryczne, najczęściej z u p e ł n i e n o w y . R ó w n i e ż i tokst r ó ż n i się od zazwyczaj s p o t y k a ­ w z d ł u ż pionowej osi. W t w ó r c z o ś c i swoj stara się n a w i ą z y w a ć do n y c h w t r a d y c y j n e j ż y d o w s k i o j w y c i n a n c e Nio s ą to worsety t r a d y c y j n o j f u n k c j i w y c i n a n k i , oraz opiera się przode w s z y s t k i m z B i b l i i czy t e ż i n n y c h t e k s t ó w o charakterzo r e l i g i j n y m . Napis na s y m b o l a c h stosowanych w sztuco ż y d o w s k i e j , nie t y l k o w w y ­ po p r o s t u t ł u m a c z y eo przodstawia w y c i n a n k a Hag ha-bikkwrim cinance. Charakterystyczno dla jogo twórczości jest łączenie —• ś w i ę t o p l o n ó w , obchodzone u r o c z y ś c i w k i b u c a c h w okrosie wycinanki z odpowiodnimi Shawouth. M a m y więc do czynionia z w y k o r z y s t a n i o m przoz t r a d y c j i worsety z B i b l i i . Neeman szuka j e d n a k s t a ł e n o w y c h t w ó r c ę m o ż l i w o ś c i p o w i ą z a n i a dawnej t r a d y c j i wycinanek w y k o ­ r o z w i ą z a ń , czasom zupołnio o d r ę b n y c h , z a p o ż y c z a wiele z i n n y c h n y w a n y c h z okazji dziedzin t r a d y c y j n e g o z d o b n i c t w a . togo właśnio ś w i ę t a , z jogo „obrazkiem" p r z e d s t a w i a j ą c y m to ś w i ę t o wo w s p ó ł c z e s n e j t r a d y c j i kibucowoj. Podobne ujęcio t e m a t u — n a w i ą z a n i o do tradycyjnogo o b r z ę d u zapalania świoc z nastaniem soboty, w i d z i m y w n a s t ę p n o j w y c i nanco, n a i l . 2. R ó ż n i c a p o m i ę d z y t ą a p o p r z o d n i ą pologa przedo w s z y s t k i m na t y m , żo podczas g d y p r z y g o t o w a n i e wycinanok na ś w i ę t a Szawouth miości się w t r a d y c j i ż y d o w s k i e j , w i ą z a n i o tejże z sobotą, jest j u ż indywidualną koncepcją Grosbarda. K o m p o z y c j a i tej w y c i n a n k i n a w i ą z u j o do t r a d y c y j n e j . W i d z i m y t u t a j w y o d r ę b n i o n e w y r a ź n i o r a m y obrazu i dobitnie p o d k r e ś l o n y m o t y w c e n t r a l n y , k t ó r y jost t e m a t e m w y c i n a n k i . R a m y obrazka u j ę t e są z n ó w w k o n w o n c j i t r a d y c y j n e j — zgeometryzowana wić t e k s t a m i , s ą to n a j c z ę ś c i e j , w m y ś l P r z y k ł a d e m n a w i ą z y w a n i a b e z p o ś r e d n i e g o do starej ż y d o w ­ skiej w y c i n a n k i , z a r ó w n o do joj f o r m y j a k i f u n k c j i , jest w y k o n a n a przez Neemana „ r o j z e l o " — wzorowana na t r a d y c y j n y c h , p u b l i ­ k o w a n y c h przez G. F r a n k l o w ą . W o d r ó ż n i e n i u od t y c h wykony­ w a n y c h w Polsce, w y c i n a n k a Neemana ozdobiona jest jeszcze napisom, m ó w i ą c y m o r a d o ś c i ś w i ę t o w a n i a . T e n d e n c j ę do poszu­ k i w a n i a n o w y c h form ilustruje w y c i n a n k a nr 4. Przede w s z y s t k i m udorza nas n o w a , n i e t y p o w a forma t e j ż e . N i e jost ona z a m k n i ę t a w kolo l u b p r o s t o k ą c i o , ale posiada o r g i n a l n ą f o r m ę , p o d p o r z ą d ­ k o w a n ą kompozycji rachóu; wzoru. Nawiązując do t r a d y c y j n y c h miz- t w ó r c a dzieli pole w y c i n a n k i na dwie p ł a s z c z y z n y , k t ó r e r o ś l i n n a , w k t ó r ą w k o m p o n o w a n e są p t a k i n a w i ą z u j e ściślo do znanych n a m ujęć. Również widzimy tu tekst, umieszczony w c e n t r a l n y m miejscu. A l e j a k i w poprzednioj, a u t o r nie p o s ł u gujo się ż a d n y m wersetem b i b l i j n y m n a k a z u j ą c y m świętowanie soboty, a jest ich sporo, alo w s p o s ó b zwięzły t ł u m a c z y s y m b o l i k ę wycinanki, która została „dla uczczenia s o b o t y " wykonana- S y m b o l i k a ta zawarta jost w p a r t i i ś r o d k o w e j w y r a ź n i e w y o d r ę b ­ 11. 3. J . N e e m a n , Rojzele, 30x30 cm nionej i jest ona na pewno inaczej w y r a ż o n a , a n i ż e l i d o k o n a ł b y tego t r a d y c y j n y w y c i n k a r z z drugiej p o ł o w y ubiogłogo stulecia, g d y b y m u t a k i e zadanie powiorzono. W y o d r ę b n i o n y — zastosowanie w o k ó ł pustoj przestrzeni — m o t y w stolik nakryty serwetką, który widzimy przez c e n t r a l n y , to niejako przez o k n o , ozdobione f i r a n k ą . N a s t o l i k u t y m s t o j ą w powszechnie u ż y w a ­ n y c h lichtarzach dwie zapalono świoce. A więc m a m y próbę przedstawienia w wycinance roalistycznej sconki, powszochnio znanej. Z n a d e j ś c i e m soboty na stole p ł o n ą dwie, zapalono przez gospodynię d o m u świeco. Roalna r z o c z y w i s t o ś ć , się w k a ż d y m t r a d y c y j n y m u t r w a l o n a w formio, powtarzająca ż y d o w s k i m d o m u ; scenka z o s t a ł a nawiązującej do tradycyjnej żydowskioj sztuki dekoracyjnej. N i o m n o ż ą c p r z y k ł a d ó w t w ó r c z o ś c i jednego a r t y s t y , n a l e ż y d o d a ć , żo o p r ó c z t e m a t ó w z w i ą z a n y c h z t r a d y c y j n ą , p o s z o r z o n ą t y l k o przez niogo f u n k c j ą wycinanki, s p o t y k a m y t e ż w jogo t w ó r c z o ś c i s y m b o l i k ę , n a w i ą z u j ą c ą do p r o b l e m ó w ż y c i a codzionnogo. Znano są w y c i n a n k i Grosbarda i l u s t r u j ą e o poszczególne p r o b l e m y d o t y c z ą c e ż y c i a społocznego czy politycznogo, odpo­ w i a d a j ą c o niejako na w s p ó ł c z e s n o h a s ł a . T a k więc porusza on takie t e m a t y j a k w o j n a , p o k ó j , z a g ł a d a Ż y d ó w podczas ostatniej w o j n y ś w i a t o w e j . Poza t y m s p o t y k a m y t e ż jego w y c i n a n k i p e ł - 93 i �w y p e ł n i a r ó ż n y m , n i e z a l e ż n y m o d siebie o r n a m o n t o m . C o n t r a l n y m k t ó r z y zginęli w O ś w i ę c i m i u w m i o s i ą c u Siwan 1944 r o k u . Umiesz­ motywem są t u dwa l w y , p o d t r z y m u j ą c e monorę — rozwiązanie czone po o b u stronach w y c i n a n k i k o l u m n y , m o t y w c z ę s t o spo­ k o m p o z y c y j n i e znano i stosowane c z ę s t o w wycinance t r a d y c y j n o j . t y k a n y w sztuce ż y d o w s k i e j i n a w i ą z u j ą c y do s ł u p ó w postawio­ Menora t a w y r a s t a z p o d s t a w y , k t ó r ą s t a n o w i ą złożone do b ł o ­ n y c h przez Salomona przed ś w i ą t y n i ą w Jorozolimio, zwane J a c h i n g o s ł a w i e ń s t w a r ę c e k a p ł a n a . Jest t o m o t y w z n a n y sztuco ż y d o w ­ i Boaz ( I K s i ę g a K r ó l e w s k a , R o g u m 6:21) w t y m w y p a d k u z o s t a ł y skiej, ale nie s p o t y k a n y wo wschodnio-europejskiej wycinance, zamienione na dwie p ł o n ą c e ś w i e c e , u p a m i ę t n i a j ą c e najprawdopodobniej z a p o ż y c z o n y przoz S o o m a m z p r z o d s t a w i o ń r o d z i c ó w a r t y s t y . T r a d y c y j n a k o m p o z y c j a , zastosowana w tej n a g r o b k o w y c h . Z a c y t o w a n y tekst b ł o g o s ł a w i e ń s t w a wycinauce, w i j ą c y się o r n a m o n t r o ś l i n n y w y p e ł n i a j ą c y c a ł ą j e j „ N i e c h ci b ł o g o s ł a w i P a n , a niechaj cię s t r z e ż e " ( I V k s i ę g a M o j ż o s z o w a — p r z e s t r z o ń , poza m o t y w a m i k t ó r o s y m b o l i z u j ą N u m e r i , 6:24) nadaje wycinance w a r t o ś ć o b r o n n ą , a więc amule­ wątpliwie łączy t ę wycinankę z t u . Zastosowany dla w y p e ł n i e n i a r ą k oraz obramowania dolnego zmarłych z m a r ł y c h , nie­ tradycyjnymi. R o z u l t a t o m z u p o ł n i e n o w y c h p o s z u k i w a ń Noemana jest na- m o t y w u o r n a m e n t r o ś l i n n y z n ó w zbliża t ę w ł a ś n i e w y c i n a n k ę do pewno w y c i n a n k a p r z e d s t a w i a j ą c a powszechnie z n a n y c h . ( i l . 5) odbioga o d klasycznych, t r a d y c y j n y c h w z o r ó w . D o ele- Połączeniem rozwiązań tradycyjnych z nową treścią wyci­ n a n k i , jest t a — n r 7 — k t ó r ą a r t y s t a w y k o n a ł dla uczczenia Jerozolimę. Kompozycja ta m o n t ó w s z c z ą t k o w y c h zaliczyć n e ł e ż y umieszczone po bokach dwa wazony, z k t ó r y c h w y r a s t a w i ć , t w o r z ą c a boczne okolenie p a m i ę c i r o d z i c ó w , k t ó r z y zginęli w O ś w i ę c i m i u . A u t o r , zapewne głównoj k o m p o z y c j i , oraz t o k s t z a e z o r p n i ę t y z B i b l i i a o d n o s z ą c y świadomie, zastosował t u tradycyjną formę wycinanki prosto- się do J e r o z o l i m y „ I u c z y n i ę , że ustanie w miastach J u d z k i c h k ą t n o j . W y p e ł n i ł j ą całkowicio o r n a m o n t o m i w k o m p o n o w a n y m i w ulicach Jeruzalemskich glos r a d o ś c i i głos wesela" weń zakomponowano j 7:34). Cała w y c i n a n k a jest k o m p o z y c j ą o p a r t ą d o k ł a d n i o n a ele­ w z d ł ó ż pionowoj osi w y c i n a n k i jost drzewo ( p l ą c z ą c a wierzba ? ?) mentach a r c h i t e k t u r y J o r o z o l i m y . M o ż n a r o z r ó ż n i ć zarysy posz­ tokstem. Centralnym motywom toj, (Joremiasz, po o b u bokach k t ó r e g o w i d z i m y dwio nagrobno tablice, macewy, c z e g ó l n y c h b u d y n k ó w — z a r ó w n o s t a r y c h , uznawanych powszoch- z tekstom powszechnie na nagrobkach s p o t y k a n y m , i n f o r m u j ą c y m nio j a k o symbole J e r o z o l i m y j a k ś c i a n a p ł a c z u czy meczot Omara, k t o z o s t a ł w t y m miejscu p o c h o w a n y . U g ó r y , p o d t r z y m y w a n a j a k t e ż i nowoczesnych, j a k n p . siedziba g ł ó w n e g o r a b i n a t u . przez d w a siodząco na drzewie p t a k i , umioszczona jest ś w i e c a , K o m p o z y c j a w y c i n a n k i z u p e ł n i e odbiega od t r a d y c y j n e j — wzo­ j a k ą zwyczaj ż y d o w s k i rowana jest n i e w ą t p l i w i o , na p r ó b a c h przedstawienia J o r o z o l i m y , karze z a p a l a ć dla uczczenia z m a r ł y c h w r o c z n i c ę i c l i ś m i o r c i . T ł u m a c z y t o tekst umioszczony u g ó r y spotykanych u współczesnych plastyków. w y c i n a n k i , o b j a ś n i a j ą c y , że świoca t a uczcić m a p a m i ę ć r o d z i c ó w , klasycznej k o m p o z y c j i w y o d r ę b n i a j ą c e j jeden l u b d w a 94 Twórca odszedł od motywy �И . 6. J . Shadur, Jerozolima, w y m . 4 5 x 4 5 cm centralne, na k o r z y ś ć przedstawienia a r c h i t e k t u r y miasta w spo­ s t a w i a j ą c a J e r o z o l i m ę . K o m p o z y c j a całości oparta jest na s ó b z b l i ż o n y do realistycznego. Zasadnicze w r a ż e n i o j a k i e pragnio rackach w y w o ł a ć , to nagromadzonio b u d y n k ó w , ich w y s m u k ł e w k o m p o n o w a n y t o k s t . P o s z c z e g ó l n o elementy wzoru t w o r z ą c e g o sylwetki —• w y o d r ę b n i o n a r a m k a , m o t y w miz- centralny, w całość i kopulaste dachy, a t o r z e c z y w i ś c i e z b l i ż a w i d z a do realnogo obramowanio są b e z p o ś r e d n i o przeniesione z t r a d y c y j n o j obrazu. c i n a n k i : dwio boczne k o l u m n y , J a c h i n i Boaz, z w i e ń c z o n e wazo­ Jerozolima jest r ó w n i e ż j e d n y m z najbardziej ulubionych t e m a t ó w J e h u d i t Shadar. Ta n i e z w y k l e t w ó r c z a i p e ł n a i n i c j a t y w y n a m i z k t ó r y c h wyrasta wić, l w y J u d y p o d t r z y m u j ą c e wy­ koronę T o r y , w i o ń c z ą c o w y c i n a n k ę ; u j o j p o d s t a w y dwa jelenie obok plastyczka, zajęła się w y c i n a n k ą stosunkowo p ó ź n o , p o ś w i ę c a j ą c menory. się tej dziedzinie t w ó r c z o ś c i n i e m a l ż o c a ł k o w i c i e . J e d n ą z coch przez J . Shadur m o t y w c o n t r a l n y — p r z e d s t a w i a j ą c y J o r o z o l i m ę . Nowym c a ł k o w i c i e r o z w i ą z a n i e m jest z a p r o j o k t o w a n y c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla jej a r t y s t y c z n y c h p o s z u k i w a ń jost po­ Według wizji artystki s ł u g i w a n i e się r ó ż n y m i r o d z a j a m i k a r t o n u co wraz z odpowiednio otoczono m u r a m i , z meczetom O m a r a , i Ś c i a n ą P ł a c z u , dobranym t ł e m tworzy u widza w m y ś l założeń a r t y s t k i wrażonio centralnymi i najważniejszymi głębi, względnie trójwymiarowości wycinanki, — w i d z i m y stare miasto jorozolimskio, jako symbolami. łagodzi kontury Przedstawiona t u t a j p o k r ó t c e t w ó r c z o ś ć trojga w y c i n a n k a r z y t e j ż e . W y c i n a n k i J e h u d i t Shadur s ą n a j c z ę ś c i e j jodno- l u b d w u - zezwala n a m n a s f o r m u ł o w a n i e p e w n y c h u o g ó l n i e ń , w y n i k a j ą c y c h barwne, wykonywano z jednobarwnych kolorowych nie t y l k o z przytoczonogo p o w y ż e j m a t e r i a ł u , c h o ć ton, j a k j u ż kartonów, czasem jeszcze p o d k o l o r o w y w a n y c h . A r t y s t k a c z ę s t o umieszcza je n a s t a r o - z ł o t y m t l e , o p i o r a j ą c się na t r a d y c j i w y c i n a n k i Ż y d ó w z a z n a c z y ł a m w y d a j o m i się w p e ł n i W i n t e r e s u j ą c y m nas zjawisku, reprezentatywny. m a m y do czynienia z odro- p ó ł n o c n o - a f r y k a ń s k i c h , l u b toż z ł o t ą f a r b ą p o d k r e ś l a p o s z c z o g ó l n e dzoniom się części o r n a m o n t u . K o m p o z y c j o jej zbudowane s ą n a j c z ę ś c i e j sy­ proces przebioga w s p ó ł c z e ś n i o i na pewno nie z o s t a ł joszczo za­ zdocydowanie k o ń c z o n y . Odrodzenio się s z t u k i w y c i n a n k a r s k i e j n a s t ą p i ł o raczej j e j u k ł a d . Najlep­ spontanicznie, b y ć m o ż o częściowo z o s t a ł o zasugerowane przez metrycznie, wzdłuż pionowoj osi; świadomie sięga ona po m o t y w y w y c i n a n k i t r a d y c y j n o j , i s z y m p r z y k ł a d o m s z t u k i J . Shadur jost w y c i n a n k a n r 6, przed­ tradycyjnego rzemiosła artystycznego, organizowane w y s t a w y , propagowanie w y c i n a n k i , który jako to jednoj 95 1 �dawna funkcja wersety w y c i n a n k i — a m u l e t u z o s t a ł a zapomniana, ale religijne umieszczane w wycinankach współczesnych nioraz o p i o w a j ą k o n i e c z n o ś ć , w z g l ę d n i e z a w i e r a j ą wozwanie do strzeżenia domu, opieki nad ogniskiem d o m o w y m , a to już 0 d a w n ą f u n k c j ę o c h r o n y n i e w ą t p l i w i e zahacza. U b i e r a n i e d o m ó w czy s z a ł a s ó w w y c i n a n k a m i z okazji ś w i ą t nie jest p r a k t y k o w a n e . W z g l ę d n i e , nie jest p r a k t y k o w a n e j a k o t r a d y c j a obowiązująca powszochnie. N a t o m i a s t z o s t a ł o to p r z y j ę t e przez przedszkola, s z k o ł y , organizacje m ł o d z i e ż o w e , k t ó r e nie t y l k o k o n t y n u u j ą ten zwyczaj, alo ż y w o go r o z w i j a j ą , w i d z ą c w p r z y g o t o w y w a n i u w y ­ cinanek na o k r e ś l o n e ś w i ę t a m o ż l i w o ś ć n a w i ą z a n i a do d a w n y c h o b y c z a j ó w , przokazania dzieciom w i a d o m o ś c i z zakresu h i s t o r i i 1 r e l i g i i . I n t e r e s u j ą c e zjawisko w dziedzinie odrodzenia się s t a r y c h f u n k c j i w y c i n a n k i obserwujemy w n o w y m zwyczaju ozdabiania k o n t r a k t ó w m a ł ż o ń s k i c h tzw. ktub. z XVIII i X I X wieku O t ó ż wydaje s i ę , ż e znane ogzemplarze k o n t r a k t ó w zdobionych w y c i n a n k ą są w y j ą t k a m i . 7 małżeńskich Odrodzenie togo zwyczaju spotykamy współcześnio — rozwijająca się ostatnio m o d a na zamawianie szczególnio ozdobnych k o n t r a k t ó w ś l u b n y c h i na­ s t ę p n i e oprawianie t y c h ż o i wieszanie na ś c i a n i e , s p r a w i ł a , żo p o s z c z e g ó l n i t w ó r c y zaczęli w y k o n y w a ć ktuby zdobione w y c i n a n ­ k ą , o m o t y w a c h c z ę s t o o p a r t y c h na t r a d y c y j n e j wycinanco, alo nie z w i ą z a n y c h zo z d o b n i c t w e m stosowanym na s t a r y c h k o n t r a k ­ t a c h m a ł ż e ń s k i c h . Z nieco z m i e n i o n ą k o n t y n u a c j ą dawnej t r a ­ d y c y j n e j f u n k c j i w y c i n a n k i s p o t y k a m y się w w y p a d k u , g d y na w z ó r d a w n y c h —• u p a m i ę t n i a j ą c y c h d a t y ś m i e r c i n a j b l i ż s z e j ro­ d z i n y — n i e m a l ż e wszyscy w y c i n a n k a r z e w y k o n u j ą wycinanki dla uczczenia p a m i ę c i r o d z i n y w z g l ę d n i e n a j b l i ż s z y c h , p o m o r d o ­ w a n y c h podczas ostatniej w o j n y światowej. M i m o że częściowo p r z y n a j m n i e j z m i e n i ł a eię funkcja I I . 7. J . Neeman, W y c i n a n k a dla uczczenia p a m i ę c i zamordo­ w a n y c h r o d z i c ó w , w y m . 1 7 x 2 1 cm wyci­ n a n k i , j e d n a k na u w a g ę z a s ł u g u j e f a k t , ż e naczelne zadanie t r a ­ d y c y j n e j w y c i n a n k i — przekazywanie t r e ś c i za p o m o c ą przedsta­ w i e ń , m o t y w ó w o charakterze s y m b o l i c z n y m — nie uległo zasad­ niczej zmianie. N a d a l p o d s t a w o w ą f u n k c j ą w y c i n a n k i , tej wiesza­ nej na ś c i a n i e , m a j ą c e j z a s t ą p i ć obraz, jest przekazanie p e w n y c h t r e ś c i . Odczucia estotyczne odbiorcy w i n n y , w m y ś l z a ł o ż e ń w y ­ z g a ł ę z i bogatej starej s z t u k i ż y d o w s k i e j . S z t u k i , k t ó r a nie b y ł a n i g d y b o z p o ś r e d n i o z w i ą z a n a z k u l t e m , a jedynie p o ł n i ł a funkcjo k o n a w c ó w , w i ą z a ć się ze zrozumieniem s y m b o l i k i j a k ą w y c i n a n k a zawiora. T r e ś c i , k t ó r e m a ona p r z e k a z a ć s ą o c z y w i ś c i e bardzo r ó ż n o , z a r ó w n o s ą to wskazania, nakazy o charakterze r e l i g i j n y m , w o k r e ś l o n y c h sytuacjach. K o n t y n u a t o r a m i tejże t w ó r c z o ś c i , b ę d ą c e j w t r a d y c j i d o m o n ą m ę ż c z y z n , są n a d a l p r z o w a ż n i o m ę ż c z y ź n i , k o b i o t zajmujących j a k i p r a w d y d o t y c z ą c e dnia codziennego i wreszcie i l u s t r u j ą c e współczosno problemy społeczne. ta, M a m y więc do czynienia z t w ó r c z o ś c i ą ż y w ą , k t ó r a n a w i ą z u j e zgodnio z t r a d y c j ą t r a k t o w a n a jost j a k o zajęcie zarobkowo. Ale do t r a d y c j i , ale przedo w s z y s t k i m do t r a d y c j i selektywnie w y ­ zmiana f u n k c j i w y c i n a n k i , zmusza do z m i a n y sposobu zarobko­ branej — do w y c i n a n k i polskich Ż y d ó w . B y ć m o ż e dlatego, iż w a n i a p o s z c z e g ó l n y c h t w ó r c ó w . S t a r a j ą się oni z d o b y ć szeroki b y ł a ona najbardziej rozpowszechniona, bliska n i e k t ó r y m t w ó r ­ się w y c i n a n k ą tradycyjną jost znacznie m n i e j . Twórczość wachlarz k l i o n t ó w , o r g a n i z u j ą sami w ł a s n o w y s t a w y , z a b i e g a j ą com p o c h o d z ą c y m z o b s z a r ó w E u r o p y wschodniej i m o ż e o p r z y j ę c i o swych prac na r ó ż n e w y s t a w y zbiorowo, b i o r ą u d z i a ł bardzioj rozpropagowana. Wobec o d k r y c i a n o w y c h , m a ł o znanych w k o n k u r s a c h , a nawot j a k n p . Grosbard i Noeman w y d a j ą w ł a s ­ w y c i n a n o k w y k o n y w a n y c h przez Ż y d ó w m i e s z k a j ą c y c h na tere­ n y m s u m p t o m a l b u m y swych w y c i n a n o k , co m a p o m ó c w znale­ nach dawnego p a ń s t w a zieniu e w e n t u a l n y c h n a b y w c ó w na ostatnio t w ó r c z o ś c i ludowoj a więc i w y c i n a n k i ż y d o w s k i e j z te­ Zmieniła oryginały. się, zgodnio z powszechnie p a n u j ą c ą tendoncją, naj- tureckiego oraz wobec propagowania r e n ó w p ó ł n o c n e j A f r y k i , pozostaje o t w a r t y m p y t a n i e , czy w s p ó ł ­ funkcja w y c i n a n k i . Jest ona przode w s z y s t k i m t r a k t o w a n a j a k o czesna w y c i n a n k a ozdoba mieszkania, wieszana na ś c i a n i e . A l o nie wszystkie t r a d y ­ z k r a j ó w o r i e n t a l n y c h , czy też r o z w ó j tej s z t u k i zdobniczej p ó j d z i e zmieni się pod wpływem tej pochodzącej cyjne funkcjo w y c i n a n k i ż y d o w s k i e j z o s t a ł y zarzucono. T a k w i ę c w innvm kierunku. P R Z Y P I S Y 1 Giza F r a n k c l , Migzerot nijar, omanut jehudit, amam.it, (Wycinanka w papierze, żydowska sztuka ludowa), Masada, T e l - A v i v , 1983, ss. 152, i l . 82 T e j ż e a u t o r k i : „ W y c i n a n k a ż y d o w s k a " , „ P o l s k a Sztuka L u ­ d o w a " , R . X I X , 1965 n r 3, ss. 135—147 „ W y c i n a n k a ż y d o w s k a w Polsce", „ L u d " , seria I I , t . V I I I , L w ó w 1929, ss. 7—22 B . W . Segol, ,,Reiselech und Fahnen der galizischen Juden", „ G l o b u s " , t . 6 1 , 1892, ss. 230—237 2 96 3 G. F r ł i n k l o w a , Migzerot..., 4 W i a d o m o ś ć uzyskana podczas b a d a ń t o r e n o w y c h op. c i t . , i l . 76, 78 autorki. 5 Jehoshua Grosbard, Wycinanka w papierze, Tel-Aviv, 1970 ( P o d a j ę t y t u ł y w p o l s k i m t ł u m a c z e n i u ) . Wycinanki w papierze artysty Jehoshuy Grosbarda, (hebr.), Katalog wystawy, M u z e u m E t n o g r a f i i i F o l k l o r u , H a i f a , 1969 6 J a k o v N e e m a n , Wycinanka 7 Giza F r a n k e l , Migzerot..., żydowska, H a i f a , 1984, k a t a l o g . op. c i t . , i l . 88—92 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb1f59a8fdc6546ce7e5c5ee4e4d9620.pdf f432a8980be4212f7fbea01bcd869623 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3208 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3005 Title A name given to the resource Weryfikacja czarodzieja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.109-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Raszewski, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Raszewski WERYFIKACJA CZARODZIEJA J a k o ś p o d koniec l a t s i e d e m d z i e s i ą t y c h X V I I I w i e k u , wodlo z g r ą cioni p o c h o d z i ł o s t ą d , ż e jego l a t a r n i a r z u c a ł a obrazy na pewnego d o k u m e n t u w r o k u 1779 (lub o k o ł o 1779), a więc w p o l n i j a k i ś okran czy na ś c i a n ę . (Nie wszystkie latarnie magiczno t a k posiadanie d z i a ł a ł y ! ) N i o jost to j o d n a k pewno. Słowo „ S c ł u i t t e n s p i e l " b y ł o l a t a r n i magicznoj i z a c z ą ł z a r a b i a ć na życio dawaniom p u b l i c z ­ w ó w c z e s n e j n i e m c z y ź n i e wieloznaczne. T o t y l k o m o ż e m y twier­ czasów Stanisławowskich, nych seansów. A n t o n i J u l i u s wszodl w dzić z c a ł ą p o w n o ś c i ą , żo J u l i u s m i a ł p r z e n o ś n ą l a t a r n i ę m a g i c z n ą 1 P o d koniec X V I I I w i e k u zoznal, żo mieszka p o d 10 na Chwaliszowie. 2 B y ł o to n i e g d y ś oddziolno miasteczko na w s c h o d n i m brzogu W a r t y , na t r a k c i o w a r s z a w s k i m ; dziś jost d z i o l n i c ą Poz­ n a n i a . Z a k t u r z ę d o w y c h m o ż n a b y w n o s i ć , żo J u l i u s siodzial t u a podczas s e a n s ó w p r z o m a w i a ł z p a m i ę c i , t a k j a k n a r r a t o r rysunku Norblina. Odczytywanie tekstu przechodziłoby m o ż l i w o ś c i z togo prostego p o w o d u , że b y ł a n a l f a b e t ą . J a k o analfabeta zabawiający bywalców karczmy na jogo 6 utonąłby j u ż w p o c z ą t k a c h swej d z i a ł a l n o ś c i . (Choć nio jest to powne.) T a k przypuszczalnie czy owak m a m y do czynienia z Poznaniakiom. N i e w i e m y , j a k i e j z g r u n t u z m i e n i ł a ż y c i o całej dziolr.icy. W r o k u n a r o d o w o ś c i . Nazwisko nio pozwala s n u ć na t o n żadnych d r u g i r o z b i ó r P o l s k i a do Poznania w k r o c z y l i Prusacy. W ś l a d d o m y s ł ó w . A k t a p o m i j a j ą k w e s t i ę jego pochodzenia. M u s i a ł jodnak za w o j s k i e m ś c i ą g n ę ł a do miasta chmara u r z ę d n i k ó w o t y t u ł a c h , temat w zaponmioniu, g d y b y nie o k o l i c z n o ś ć , która 1793 n a s t ą p i ł m ó w i ć biegle po polska, bo inaczej nie m ó g ł b y w y k o n y w a ć swego zainteresowaniach i kompetencjach dotychczas n i k o m u t u t a j nie zawodu. P u b l i c z n y seans l a t a r n i magicznej, inaczej zwanej la­ z n a n y c h . P o w s t a ł a K a m e r a Wojennoskarbowa. Z a c z ę ł o się u r z ę ­ t a r n i ą c z a r n o k s i ę s k ą , p o l e g a ł na w y ś w i o t l o n i u j a k i o j ś ciokawej dowanie. Przed sztabom z ł o ż o n y m z prezesa, r a d c ó w , a s e s o r ó w h i s t o r i i , k t ó r e j epizody p o z n a w a ł a p u b l i c z n o ś ć o g l ą d a j ą c kolejne defilował l u d u m i l a j ą c y m i e s z k a ń c o m ż y c i e na odpustach, obrazy, o b j a ś n i a n o przez n a r r a t o r a i mechanika w jednej osobie. m a r k a c h i sejmikach. L i n o s k o k o w i e , n i e d ź w i e d n i c y , olejków, marior.otkarzo i jar­ sprzodawey P o r ó w n y w a n i o tej s z t u k i z dzisiejszym k i n e m w y d a j e się niezu­ cudownych p e ł n i e p r z o k o n y w u j ą c e . B y ł to raczej k o m i k s . Ale k o m i k s , k t ó r y pisemne p r o ś b y , odpowiadali na p y t a n i a d o t y c z ą c o swojej przesz­ kataryniaizo składali p r z o m a w i a ł g ł o s e m ż y w e g o c z ł o w i e k a , a zatem siłę swojego od­ łości i swoich z a p a t r y w a l i , uiszczali o p ł a t y . 1 albo d z i a ł y w a n i a z a w d z i ę c z a ł nic t y l k o w y r a z i s t o ś c i o b r a z ó w i po­ pozwolonio, albo odchodzili z k w i t k i e m . m y s ł o w o ś c i f a b u ł y , ale i sztuce n a r r a t o r a , jego o k r u t n y , alo b y ł s u r o w y i p o d e j r z l i w y , cenił s t a t e c z n o ś ć i p o w a g ę , możliwościom Nowy interpretacyjnym, zdolności nawiązywania k o n t a k t u z widownią, bardzo źlo usposobiony z m y s ł o w i i m p r o w i z a c j i . J e s t e ś m y na pograniczu d r a m a t u i e p i k i , w ę d r o w n i k ó w wyspecjalizowanych w pobudzaniu alo joszczo w świocio w i d o w i s k , w t y m jogo soktorzo, w k t ó r y m obraźni.) szczogólne znaczenio m i o w a l u d z k a m o w a . N i e m o ż n a togo c z y n n i k a w r o z w a ż a n i a c h n a d k a r i e r ą pomijać Juliusa. nie b y ł do w ę d r o w n i k ó w . (Л już najgorzej do ludzkiej w y ­ W o z w a n y w r a z z i n n y m i , s t a w i ł s!o i Julius w Kamorze W o jonnoskarbowej w Poznaniu, ż e b y z a l e g a l i z o w a ć swojo w y s t ę p y . B y ł a r t y s t ą w ę d r o w n y m . W s a m y m Poznaniu jego sztuka nio z n a j d o w a ł a t y l u w i d z ó w , b y m ó g ł się z nioj u t r z y m y w a ć przoz c a ł y r o k . W i ę c przoz c a ł ą z i m ę w ę d r o w a ł , o d d a l a j ą c się od Poz­ nania o 20 m i l , , i w i ę c e j " . (Tak t w i o r d z i ł w obliczu dostawali rząd władz.) 3 K r ą ż y ł , j a k z togo w y n i k a , po centralnej Wiolkopolscc, zapowne W zgodzio z n o w y m p r a w o m w y m a g a ł o to uzyskania jodnego z dwóch d o k u m o n t ó w , które by umożliwiały m u wykonywanie jego zawodu: pewien cza-, Zozwolonia (Genehmigung), l u b K o n c e s j i (Konzession) na opiowającogo na zawsze. W y d a n i e Zozwolenia leżało w kompetencjach miejscowej K a m e r y . K o n ­ od k a r c z m y do k a r c z m y . Ś w i o t n y rysunek N o r b l i n a , sygnowany cesję w y d a w a ł m i n i s t e r Prus P o ł u d n i o w y c h . Postawiony woboc i d a t o w a n y (1787) pokazujo n a m takiego w ę d r o w n i k a podczas w y b o r u , J u l i u s p o p r o s i ł o t o , co b y ł o tańs:;o i ł a t w i e j s z e do uzyska­ seansu. Kzecz dzieje się n i e w ą t p l i w i e w karczmie, czarodziejskie nia, a p o n i e w a ż poszczęściło m u s i ę , o t r z y m a ł Zezwolenie na r o k . p u d ł o ustawiono na szynkwasio. N a r r a t o r stoi obok niego o b j a ś ­ Z nastaniem c h ł o d ó w w r ó c i ł na swojo szlaki, n i a j ą c p u b l i c z n o ś c i — bardzo zaciekawionej — biog w y d a r z e ń . l e j n y c h karczmach 4 rozstawiając w ko­ swój s p r z ę t , p r z e n o s z ą c dzieci i d o r o s ł y c h G d y w tej m i e j s c o w o ś c i zabraknie m u w i d z ó w , zarzuci sobie swoje wioezorami w i n n y ś w i a t , k o l o r o w y , ś w i e t l i s t y i ciekawszy od p u d ł o na plecy i p o d ą ż y do n a s t ę p n e j k a r c z m y . T a k w ł a ś n i e w y ­ zwyczajnego, cłioć pewno nioraz i p e ł e n grozy. Po u p ł y w i e r o k u o b r a ż a m y sobie d z i a ł a l n o ś ć naszogo Juliusa. W świocio w i d o w i s k odnowiono m u zozwołonio, co p o t o m j u ż w e s z ł o w z w y c z a j . T a k c z a s ó w S t a n i s ł a w o w s k i c h z n a j d o w a ł się on na n a j n i ż s z y m szczeblu s c h o d z i ł czas do 1797, g d y J u l i u s z a p r a g n ą ł z m i a n y . 7 hierarchii, w rejonach, k t ó r o niewiolo miejsca p o z o s t a w i a j ą f i n e z j i , Coroczne odnawianio zozwolonia z m u s z a ł o go do p r z e r y w a n i a za to u m o ż l i w i a j ą n a w i ą z y w a n i e t a k śeislogo k o n t a k t u z publicz­ w ę d r ó w k i . (Pierwsze w y s t a w i o n o m u w zimio, a w i ę c i w a ż n o ś ć n o ś c i ą , j a k i rzadko b y w a u d z i a ł o m w i d o w i s k n a s t ę p n y c h t a k ż o k o ń c z y ł a s i ę w zimie.) J u l i u s c z u ł się j u ż s t a r y reprezentacyjnych. Co w ł a ś n i e zwraca n a s z ą u w a g ę na Juliusa. B y ł on zdany na i n a r z o k a ł na przymusowe p o w r o t y do Poznania, odbywano oklaski swoich w i d z ó w , m u s i a ł sio p o d o b a ć , ż e b y ż y ć . A p o m i ę d z y w p o l n i sezonu, w y ł ą c z n i o dla d o p e ł n i e n i a c z y n n o ś c i a d m i n i s t r a ­ jego w i d z a m i za m a ł o b y ł o o b y w a t e l i , k t ó r z y by m o g l i go u t r z y ­ cyjnych. mać, Koncesja, na zawszo i na wszystkie kraje Prus P o ł u d n i o w y c h . g d y b y p r z o m a w i a ł do nieli po niemiecku w latach osiem­ Weteranowi .sztuki czarodziejskiej zamarzyła się d z i e s i ą t y c h X V I I I w i e k u . Najprawdopodobniej Julius m ó w i ł do Podanie. K a m e r y . K o n c o s j ; , jośli ją swojej p u b l i c z n o ś c i po p o l s k u . z ł a s k i Jogo K r ó l e w s k i e j Mości o t r z y m a , m o ż o k o s z t o w a ć 30 N i o w i e m y , do jakiej o d m i a n y n a l e ż a ł a jogo l a t a r n i a . ( B y ł y N a podanie odpowiodź t a l a r ó w i w i ę c e j , w z y w a się zatem potenta, b y u r z ę d o w o o ś w i a d ­ r ó ż n o ! ) W a k t a c h zredagowanych po n i e m i o c k u jego z a w ó d b y w a c z y ł , żo g o t ó w jost p o n i e ś ć koszty w tej w y s o k o ś c i , bo inaczej określany słowem jego p r o ś b a nio b ę d z i o skiorowana do D e p a r t a m e n t u . „Soliattonspiol", 'gra cieni'. O nim samym 8 Tu nastą­ że p i ł a rzecz nieoczekiwana. B u n t czarodzieja! N a w i a d o m o ś ć , żo m o g l i b y ś m y t u m i e ć do czynienia z t o a t r z y k i o m „ c h i ń s k i c h c i o n i " . u r z ę d n i c y c h c ą ś c i ą g n ą ć z niogo 30 t a l a r ó w , J u l i u s w p a d ł w gniew, mówi się „ S c h a t t c n s p i e l o r " . Nie należy jednak mniomać, Najciekawszy d o k u m e n t d o t y c z ą c y Juliusa stwiordza w y r a ź n i o , a p o n i e w a ż w jogo przekonaniu b y ł to p o m y s ł w ł a d z l o k a l n y c h , żo człowiek ton „ p r z e z 18 lat usiłował w t u t e j s z y m depart amoneio podyktował jakiomuś umiojącemu pisać współobywatelowi z a r o b i ć na chleb p r z y p o m o c y l a t a r n i m a g i c z n e j " , „ m i t einer do m i n i s t r a . B y ł n i m w ó w c z a s K a r l v o n H o y m z a w i a d u j ą c y a ż sztuki d w i e m a p r o w i n c j a m i , Prusami P o ł u d n i o w y m i i Ś l ą s k i e m , i z tej rnagischen Latonie". 5 Być może uparte ł ą c z e n i e jego list 109 �r a c j i r e z y d u j ą c y we W r o c ł a w i u . L i s t d o s z e d ł jogo r ą k i w ł a ś n ' dlatego o c a l a ł . szczęśliwie (Włączony do zachowanych). Jest akt to Generalnego polna e Dyrektorium, goryczy skarga na W r o c ł a w i u w y g o t o w y w a n o j u ż dla niego K o n c e s j ę , b e z t e r m i n o w ą , na cale Prusy P o ł u d n i o w e , d a t o w a n ą 3 w r z e ś n i a 1797, p o d p i s a n ą przez m i n i s t r a w i m i e n i u k r ó l a Prus. D r o g ą s ł u ż b o w ą p o w ę d r o w a ­ p o z n a ń s k i c h u r z ę d n i k ó w . T o są ludzio boz serca. Г а п m i n i s t e r ła ona do Poznania, gdzie miejscowa K a m o r a zapewno w r ę c z y ł a j a k o człowiek m i ł o s i e r n y z p e w n o ś c i ą łopioj od nich wczuje się j ą J u l i u s o w i p o zainkasowaniu 30 t a l a r ó w . Czystopisu nie z n a m y w p o ł o ż e n i e starego c z ł o w i e k a i k a ż e m u b e z p ł a t n i e w y d a ć k o n cosję na zawszo i na wszystkie krajo Prus P o ł u d n i o w y c h . Pan Minister, j a k się n a l e ż a ł o s p o d z i e w a ć , n a t y c h m i a s t po- d y k t o w r ł list do K a m e r y p o z n a ń s k i e j z a p y t u j ą c , j a k i m p r a w e m udzielała dotychczas z e z w o l e ń J u l i u s o w i ? Przocioż Najwyższe Rozkazy Gabinetowe z 21 k w i e t n i a i 3 lipca 1794 r o k u k a ż ą ogra­ niczać wydawanio takich uprawnioń. W dzisiaj; pewno p r z e p a d ł po ś m i e r c i starego c z ł o w i e k a , j a k o n i ­ komu 9 zasadzio p o w i n n i j u ż do niczego niepotrzebny. W jednak m i n u t a K o n c e s j i . 13 aktach zachowała się I tę w a r t o w y d r u k o w a ć . W l i t o r a t u r z e n a u k o w o j b ę d z i e t o chyba n a j w c z e ś n i e j s z y ze znanych obecnie t e k s t koncesji w y d a n o j na ziemiach polskich właścicielowi l a t a r n i magicznej. je Breslau, don 3 September o t r z y m y w a ć i n w a l i d z i pozbawieni innogo z a r o b k u . J u l i u s , j a k się 1797 zdaje, nie jost i n w a l i d ą ? B y ć m o ż o s ą o k o l i c z n o ś c i p r z e m a w i a j ą c e Konzession za w y d a n i o m m u koncesji. W t a k i razie m u f i a ł b y jasno stwier­ dzić, żo uiści wszystkio z w i ą z a n e z n i ą opłaty. fur don Schattenspieler A n t o n J u l i u s i n Posen sein Schattenspiel 1 0 Cało p o s t ę p o w a n i e t o c z y ł o się w a r t k o , co toż n a l e ż a ł o i n Sudpreussen produzieren zu durfen do zwyczaju n o w y c h w ł a d z . Podanio Juliusa jest datowane w Poz­ n a n i u 19 czerwca 1797. Minister d y k t u j e s w ó j list do Kamery Namens Seiner K ó n i g l i c h o n Majestat v o n Preussen, U[nseres] we W r o c ł a w i u 28 czerwca; przepisany na czysto 3 lipca, list ten A[llergnadigsten] wj-chodzi 4 lipca do Poznania. D n i a 3 sierpnia J u l i u s stoi ponow­ J u l i u s aus Poson h i e r m i t die U r l a u b n i s erteilt sein Schattenspiel Hferren], wird dem Schattenspieler Anton nie p r z ó d u r z ę d n i k i e m p o z n a ń s k i o j K a n i o r y i s k ł a d a zoznanie do i n Sudpreusson liberal 1, wo es vorlangt w i r d , gegon E n t r i c h t u n g p r o t o k o ł u . N a d a l uprasza o k o n c e s j ę na zawszo, na c a ł e P r u s y dor a m Orte ublichen Gohalte produzieren zu diirfon u n d werden P o ł u d n i o w o . Na p y t a n i e , czy g o t ó w jest u i ś c i ć stosowne o p ł a t y , sumtliclie Sudproussiseho Magistrate- u n d andere Gerichtsobrig- o d p o w i a d a , żo a k u r a t „ n i e jest p r z y p i e n i ą d z a c h " ( „ n i c h t keiten Geldo"). Pouczony jednak przez urzędnika, żo boi wystawienio łiierdurch aufgofordert ihni solchos zu gestatton und denselben bei gegenwartigor Konzession zu Soliutzen. Koncesji m o ż o p o t r w a ć p a r ę t y g o d n i , a o p ł a t y uiszcza się p r z y odbiorze, w y r a ż a g o t o w o ś ć z a p ł a c e n i a n a l e ż n o ś c i „ b a r d z o c h ę t ­ S i g n a t u m Breslau den 3 September 1797 [ A u f ] A [ l l e r ł i o c h s t e n ] Sfpezial-] n i e " , dodaje n a w e t , żo j u ż w c i ą g u n a j b l i ż s z y c h t y g o d n i spodziowa Bfefohl] [Hoym] się z e b r a ć t y l e , ile p o t r z o b a . N a t y m z a k o ń c z o n o p r z o s ł u c ł i a n i o , „ p o n i o w a ż nic w i ę c e j do nadmionienia nie b y ł o " , i strony podpisały p r o t o k ó ł : Ziogler swoim nazwiskiom a J u l i u s trzoma k r z y ż y k a m i r z y t e l n i o n y m i przez Z i o g l e r a ) . 11 Wrocław, 3 września niejaki (uwie­ A więc okiołznano b u n t o w n i k a . Przekład polski Koncesja D n i a 18 sierpnia 1797 na posiodzeniu K a m o r y zatwiordzono t r e ś ć l i s t u do H o y m a . Wieloosobowo kolegium 1797 s t w i e r d z i ł o , że J u l i u s na w y ś w i e t l a n i e cieni w Prusach P o ł u d n i o w y c h dla a n i m a t o r a cieni A n t o n i e g o J u l i u s a w P o z n a n i u nie jest i n w a l i d ą . N i e m i a ł t a k ż e koncesji od „ b y ł e g o r z ą d u p o l ­ skiego", j o d n a k ż o cioszy się o p i n i ą uczciwogo c z ł o w i e k a , swój na W i m i o n i u Jogo W y s o k o ś c i K r ó l a Prus, Naszego Miłościwego chleb nie p o w i n n y ulec ograniczeniu przoz d o k o n a n ą t u „ z m i a n ę Pana, udziela się a n i m a t o r o w i cioni, A n t o n i e m u J u l i u s o w i z Poz­ zawód wykonuje już 18 l a t , a jogo m o ż l i w o ś c i zarabiania r z ą d u " ( „ d u r c h geschohone R i o g i e r u n g s v e r a n d e r u n g " ) . 12 ko to w y r a ż o n o z uszanowaniem, alo stanowczo. Czy Wszyst­ dlatego, nania zozwolenia na w y ś w i e t l a n i o cieni w Prusach P o ł u d n i o w y c h , gdziekolwiek b ę d z i e na to zapotrzebowanie, za o p ł a t ą zwykło że K a m e r a r a t o w a ł a po p r o s t u w ł a s n y p r e s t i ż ? Po wyporswado - na miejscu p o b i e r a n ą , i w z y w a się wszystkie p o ł u d n i o w o p r u s k i o waniu w ł a d z e magistrackie, j a k i s ą d o w n i c z e innego rodzaju, a b y J u l i u s o w i jego r o j e ń o b e z p ł a t n y c h koncesjach, rozda­ mu w a n y c h z litości, n a j w a ż n i e j s z e zadanio, jakie się przed d o s t o j n y m tego d o z w a l a ł y a jego samogo na m o c y udzielonej m u koncesji kolegium chroniły. w y ł o n i ł o , pologalo na J a k k o l w i e k b y ł o , list do ratowaniu własnego prestiżu. Wrocławia poszodł, z p r o t o k o ł e m p o d p i s a n y m trzema k r z y ż y k a m i w z a ł ą c z e n i u . W Wiolkopolsco k o ń c z y ł o się ł a t o , n a d c i ą g a ł a jesień a z n i ą sezon. Na szczęście w ę d r o w n i c z a m u z a s p r z y j a ł a J u l i u s o w i . S i g n a t u m W r o c ł a w 3 w r z e ś n i a 1797 Z N a j w y ż s z e g o Szczególnego R o z k a z u [Hoym] We P R Z Y P I S Y 1 Archiwum Główne Akt Dawnych, Gcnernhlircltorinm Sudpreussen, I 1122. Jost t o poszyt z a t y t u ł o w a n y : Aeltt betreffend die, (jestattung der Marionettenspieler, SeilUinzer und anderen solchen Kunsten in Si'idpreusscn [ - M S K ] . T u J u l i u s t w ordzi w liście do H o y m a z 19 V I 1797, że dzia'a w o k o l i c y „ o d j a k i c h ś d w u d z i e s t u l a t " , „ s e i t einiger zwanzig J a ' i r e n " (s. 143). K a m e r a Wojonnoskarbow.'. w P o z n a n i u w liście do t e g o ż H o y m a z 18 V I I I 1797 d o k ł a d n i e j : ..przoz 18 h i t " , „ 1 8 J a h i e l a n g " (s. 160). - M S K , s. 144 t a m ż e , s. 143 * R y s u n e k ten w p r o w a d z i ł do l i t e r a t u r y naukowej R . Wierz­ b o w s k i w Nocie do a r t y k u ł u Co przedstawia obraz Jana Piotra Norblina ,,Les Marionettes polonaises", „Pamiętnik Teatralny", 1908, z. 2 3 110 5 M S K , s. 1 CO W y n i k a t o z P r o t o k o ł u jogo p r z e s ł u c h a n i a przoz K a m e r ę W o j o n n o - s k a r b o w ą w Poznaniu. M S K , s. 143, HiO t a m ż e , s. 146. Jest to o d p o w i e d ź K a m o r y na nio zachowane podanie J u l i u s a z 0 V I 97, d a t o w a n a 14 V I 97 * M S K , s. 143—144 t a m ż e , s. 147 t a m ż e , s. 163 t a m ż e . s. 1C0 M S K , s. 164. K o n c e s j i t o w a r z y s z y ł list przewodni do K a ­ m e r y p o z n a ń s k i e j d a t o w a n y wo W r o c k . w l u 3 1 X 9 7 ; i b i d . , s. 1*64-165 6 7 8 1 0 1 1 1 2 1 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ced620c2b6b4f96923ac4db4ecbfef31.pdf 8433a9aef5c5f9beb70ed6434adac58a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3210 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3007 Title A name given to the resource Fotografia chłopów polskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.113-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sulima, Roch Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text И . 1. R o d z i n a Gołiszów z Ł a ź n i k , 1937 r. N a d e s ł a ł a J a d w i g a M a r k o w s k a , L a ź n i k i , w o j . skierniewickie '.och Sulima FOTOGRAFIA C H Ł O P Ó W POLSKICH Fotografia c h ł o p ó w polskich j a k o zjawisko k u l t u r o w e p o j a w i a bogatym kolekcjom, co je w y o d r ę b n i a j a k o osobne zjawisko ę na s z e r s z ą s k a l ę w k o ń c u X I X w i e k u a rozprzestrzenia się k u l t u r o w e . S w o i s t o ś ć tego zjawiska m o ż e b y ć o k r o ś l o n a dopioro • dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m . po Rozproszone dotychczas, zbadaniu f u n k c j i fotografii, wydobyciu aspoktu nie tylko r a j d u j ą e o się w muzoach etnograficznych, h i s t o r y c z n y c h i do­ ikonologicznego, ale w p i e r w s z y m r z ę d z i e semiotycznego. Poz­ ł o w y c h a r c h i w a c h kolokcje z d j ę ć nie p o z w o l i ł y na p e ł n o za- nanie wielości t y c h f u n k c j i , o k r e ś l e n i e ich p o d s t a w o w y c h t y p ó w , tnionie tego zjawiska jak m o ż e dopiero s t a n o w i ć p r z e s ł a n k ę m ó w i e n i a o fotografii c h ł o p ­ iwnioż samych m i e s z k a ń c ó w w s i , k t ó r y c h t e fotografie d o t y c z ą , skiej j a k o w z g l ę d n i e j e d n o r o d n y m zjawisku k u l t u r o w y m , k t ó r e g o opioro p l o n k o n k u r s u Fotografia wsi zorganizowanego i s t o t ę m o ż n a u c h w y c i ć przez odniesieuio do zjawisk w k u l t u r z e 1983 r. przoz r e d a k c j ę „ N o w o j W s i " i „ F o t o g r a f i i " , na k t ó r y c h ł o p s k i o j analogicznych, zjawisk tej samoj skali. M o ż n a do n i c h w świadomości polskiej badaczy k u l t u r y i p ł y n ę ł o 6000 z d j ę ć oraz wiolka w y s t a w a Fotografia ilskich chłopów o t w a r t a w l i p c u 1985 r o k u w warszawskiej Z a c h ę c i e , i w i a d o m i ł a w a g ę i zasięg zjawiska. etnograficznej czy rogionalnej w a r t o z w r ó c i ć opowiości wspomnieniowe (tzw. „opowieści z życia"), p a m i ę t n i k i c h ł o p s k i e , zapisy k r o n i k a r s k i e , samorzutnie s p o r z ą ­ Nie w c h o d z ą c w bogactwo szczogółów n a t u r y historycznej, cjalnej, zaliczyć m . i n . charakterystyczne dla p r z e ł o m u X I X i X X w i e k u ustne uwagę i sam fenomen fotografii c h ł o p s k i e j , na to, co jest w s p ó l n e t y m dzane przez c h ł o p ó w monografie ( „ h i s t o r i o " ) wsi i o k o l i c y . W sto­ s u n k u do w y m i e n i o n y c h w y ż e j f o r m ekspresji k u l t u r y fotografia była ekspresją wykorzystującą materiał ludowej innorodny 113 �inne t w o r z y w o semiotyczne. O w ą i n n o r o d n o ś ć n a l e ż y s z c z e g ó l n i e b y ł a na wierze w słowo mówione, p o d k r e ś l i ć , g d y ż b y ł a ona r ó w n o z n a c z n a z wprowadzeniem no­ mówiących, wego „ j ę z y k a " , o d k r y c i e m nowego w y m i a r u pretowaniu, p o r ó w n y w a n i u świata. O rzeczywistych funkcjach f o t o g r a f i i nie m o ż n a rozstrzygać z a s a d z a ł a się na wiarygodności w y p o w i a d a j ą c y c h s ł o w a „ t e r a z i t u " , a nie n a inter­ n p . p r z e k a z ó w pisanych, obrazów i ocen r z e c z y w i s t o ś c i znanych z k s i ą ż e k l u b i n n y c h ź r ó d e ł po­ bez rzetelnych b a d a ń t e r e n o w y c h . Istnieje w s z a k ż e pokusa m ó ­ ś r e d n i c h . Pismo i k s i ą ż k a m i a ł y do pewnego m o m e n t u w a r t o ś ć w i e n i a o f u n k c j o n o w a n i u c h ł o p s k i e j f o t o g r a f i i m . i n . na podstawie mityczno-magiczną, znaczyły częstokroć jako piktogramy, jako l e k t u r y bogatej zdjęć zgodno kolekcji listów chłopskich stanowiących z instrukcją organizatorów opisy konkursu. Listy te ogłoszone z o s t a n ą w k r ó t c e w kwartalniku „ R e g i o n y " . Wstępnie wymienić można następujące •prezentacyjna funkcje p o d s t a w o w e : (utrwalanie p r z e d m i o t ó w , s t a n ó w , dokumontowanio zjawisk); obrzędowa grzebu, wosela); identyfikująca (pamiątki ruchu ludowego, komunii, po­ ( a k t y t o ż s a m o ś c i , realizacja w y ­ m o g ó w a d m i n i s t r a c y j n o - p r a w n y c h ) ; ideologiczna działań poznawczo- „wyglądów", wiciowego: wizerunki obrazy l u b p r z e d m i o t y sakralne, k t ó r y c h znaczenia dane b y ł y niejako z g ó r y i o s ł o n i ę t e tajemnicą. W ł a ś n i e fotografia, a nie m a l a r s t w o , nie opis, p a m i ę t n i k , ga­ zeta, k s i ą ż k a , z ł a m a ł y ostatecznie m o n o p o l s ł o w a mówionego w kulturze ludowej. Prawda słowa mówionogo została zastąpiona w najbardziej j a s k r a w y s p o s ó b „ p r a w d ą " fotografii. Fotografia absolutyzuje prawdę naoczną, zastępując przy tym prawdę (dokumentacja a u t o p s j i , p r a w d ę d o ś w i a d c z e n i a b e z p o ś r e d n i e g o . S t ą d m . i n . nie przywódców, m a w fotografiach deformacji, t z n . nio m a postaci, p r z o d m i o t ó w z d j ę c i a z manifestacji, k u r s ó w , d o ż y n o k j a k o z n a k i ideowej i po­ czy s y t u a c j i niezgodnych z n o r m ą e t y c z n ą czy s p o ł e c z n ą . W spo­ l i t y c z n e j t o ż s a m o ś c i ) ; magiczna, s ó b w r ę c z m o d e l o w y fotografia w y d o b y w a te t r e ś c i i w a r t o ś c i , o z a s i ę g u w gruncie rzeczy j u ż s z c z ą t k o w y m (zdjęcie j a k o wizerunok, „ c i e ń " , dusza, oraz z w i ą ­ k t ó r o m o ż n a n a z w a ć u n i w e r s a ł izmem c h ł o p s k i m . C h ł o p , stając zane z t y m p r a k t y k i w r ó ż b i a r s k i o i t p . ) . O p r ó c z f u n k c j i podsta­ przed o b i e k t y w e m , rzadziej wiejskiego, najczęściej m a ł o m i a s t e c z wowych kowego fotografa, odtwarzał m o ż n a w s k a z a ć funkcje w t ó r n e , k t ó r y c h zasięg i do­ niosłość b ę d z i e zapewno w z r a s t a ć . S ą t o m . i n . : funkcje (tworzenie t e k s t ó w z k o l e k c j i z d j ę ć ) ; prestiżowe prezentowanych przedmiotów, obiektów); j a k o z n a k i eksprosji zabawowej). estetyczne (hiorarchizowanie ludyczne (zdjęcia 1 uniwer sałną formę człowieczeństwa, człowieczeństwa uogólnionego, t a k ą k t ó r ą a k c e n t o w a ł n i e g d y ś a n t y k a p ó ź n i e j ronosans. N a c h ł o p skich fotografiach m a m y w i ę c do czynienia zo s k r ó t e m , syntezj F o t o g r a f i a c h ł o p ó w polskich rzadko i n t e r e s o w a ł a e t n o l o g ó w , częściej doconiali joj istnienie h i s t o r y c y r u c h ó w s p o ł e c z n y c h oraz h i s t o r y c y k u l t u r y , k t ó r z y t r a k t o w a l i j ą j a k o ź r ó d ł o historyczne. Fotografię sobą wszystkie najistotniejsze modelt w ł a s n e g o w y o b r a ż e n i a siebie. Fotografie p r z e d s t a w i a j ą c h ł o p s k ą w i d z i e ć n a l e ż y nie t y l k o j a k o n o w y t y p a nade wszystko symbolizacją kondycji ludzkiej w ogóle. W t y n n a l e ż y w i d z i e ć w y j ą t k o w ą w a r t o ś ć k o l e k c j i c h ł o p s k i c h fotogra­ m ó w , i c h o g ó l n o k u l t u r o w e g o znaczenia. F o t o g r a f i a noutralizuje k u l t u r o w y d u a l i z m czasu i przostrzoni ź r ó d ł a do poznania k u l t u r y l u d o w e j , ile nową formę ekspresji tej „ u p r z e s t r z e n i a " czas, ale j e d n o c z e ś n i e w p r o w a d z a aspekt tempo kultury. manifestacją r a l n y w s t o s u n k i przestrzenne. F o t o g r a f i a jost sposobem opero tej cechy Fotografia okazała światopoglądu wszystko kryterium prawdy się najdoskonalszą chłopskiego, naocznej. która akcentuje nade I n n y m i słowy ludowe w y ­ w a n i a p r z e s z ł o ś c i ą , znaczy przemianę i procesualność K i e r u j e t y m s a m y m u w a g ę n a elementarno świata kwostio p o d m i o t o p o w i e d z i o świecie p o n a w i a j ą nieustannie przeciwstawienia t y p u : w o ś c i m . i n . n i e j a w n y m j u ż dzisiaj odniesieniom do „ p o d o b n e " — „ n i e p o d o b n o " , „ p r a w d z i w e " —• „ n i e p r a w d z i w e " . w y o b r a ż e ń „duszy widzialnej", i n n y m i słowy wierzoń związanycl J e s t t o k r y t e r i u m opisu i poznania ś w i a t a przez, a u t o p s j ę , sta­ z s y m b o l i k ą cienia. wanie Kultura n a d e s ł a n y m na wspomniany wyżej konkurs b r z m i a ł a : „ P r z e s y ł a ń c h ł o p s k a w tej postaci, w j a k i e j z n a l i ś m y j ą do tej p o r y , o p a r t a c i s w ó j c i e ń " ) . M o ż n a u z n a ć f o t o g r a f i ę c h ł o p s k ą za jeden z nie 114 za każdym razem naprzeciw całemu światu. (Jedna z d e d y k a c j i na z d j ę c i u ludowycl chłopskin �I I . 3. A n t o n i Deszczka z Siennowa (z lewej), z k o l e g ą w w o j s k u a u s t r i a c k i m , 1916 r . N a d . M a r e k J a w o r n i c k i , B o s ó w n o , w o j . c h e ł m s k i e ; i l . 4. L e g i o n i s t a z m a t k ą , 1918 r . N a d . H a l m a K a r w a t , L u b l i n ; i l . 5. J ó z e f U r b a n e k z synem Tomaszem p r z y koszeniu k o n i c z y n y , 1921 r . Z k o l e k c j i J a n a Guzka, W ą g l i k o w i c e , w o j . g d a ń s k i e 5 115 �I I . 6. W o b e j ś c i u — r o d z i n a W i t o l d a Chroma ze w s i Opsa, 1926 r . N a d . E l ż b i e t a D r z y z g a , Bydgoszcz I I . 7. P i o t r J a ś k o w i a k z ż o n ą , przed wyruszeniem na f r o n t I w o j n y ś w i a t o w e j . N a d . J o l a n t a J a ś k o w i a k , Parzew, w o j . k a l i s k i e w i e l u ś r o d k ó w samorefleksji m o ż l i w e j d z i ę k i operacjom na przedmiotach-znakach a nie (jeszcze nie!) n a p o j ę c i a c h - z n a k a c h c z y l i kategoriach charakter przez analitycznych. Fotografia świata, zasadę z r y w a ze cykliczności, akcontuje światoodczuciem sugeruje kierunek W p r o w a d z a elementarne p r z e s ł a n k i hiatoryczności, historyczność natychmiast procesualny zdominowanym sakralizuje poprzez upływu czasu. ale t e ż o w ą kolekcje zdjęć t y p u o b r z ę d o w e g o czy genealogicznego. J a k m o ż n a s ą d z i ć c h o ć b y t y l k o z p o b i e ż n y c h obserwacji t e r e n o w y c h fotografia stosunkowo szybko przechodzi do sfery sacrum, g d y d o t y c z y przodków, o b r z ę d ó w r o d z i n n y c h , l u d z i tragicznie z m a r ł y c h a w i ę c tych, k t ó r z y przeszli n a „ t a m t e n " ś w i a t , do „ t a m t e g o " czasu. Przede w s z y s t k i m z d j ę c i a nagrobne s a k r a l i z u j ą się i k a n o n i z u j ą bardzo szybko co m a z w i ą z e k z c h a r a k t e r y s t y c z n ą d l a k u l t u r y pejskiej semiotyką l u d z k i e j t w a r z y . N a te sprawy euro­ zwracała u w a g ę c y t o w a n a w y ż e j A . Wieczorek, p i s z ą c m . i n . : „ N i e pasuje n a nagrobek fotografia k o l o r o w a . C z a r n o b i a ł a jest w g i n f o r m a t o ­ r ó w „ p o w a ż n i e j s z a " . S p o s ó b fotografowania w y d a j e się t u k a ­ n o n i c z n y . Z n a m i e n n a jest p r a k t y k a fotografa z Opoczna, k t ó r y twarze kobiet na fotografiach obdarzał jednakową fryzurą i b i a ł y m k o ł n i e r z y k i e m przy czarnoj s u k n i , m ę ż c z y z n z a ś „ u b i e ­ r a ł " w jednakowe g a r n i t u r y " . D z i ę k i g ł ę b o k i m , d z i ś jeszcze n i e k i e d y ż y w y m , związkom z s y m b o l i k ą „ c i e n i a " (duszy, ż y c i a i ś m i e r c i ) fotografia c h ł o p s k a ааторогпапга poprzez „ s a m o w i d z o n i e " . A n a l i z o w a n a m . i n . przez Frazera uczestniczy w elementarnych aktach i Moszyń­ skiego l u d o w a s o m a n t y k a „ c i o n i a " w i ą ż e się zazwyczaj z k u l ­ t u r o w y m znaczeniem a k t u p r z e j ś c i a na „ t a m t o n " ś w i a t , co znaczy „ p r z e s u n i ę c i e s i ę " w byeio, postawienie się „ n a z e w n ą t r z siobio" Opisywana przez e t n o l o g ó w t r o s k a o w ł a s n y c i e ń , k t ó r e g o utrato z a g r a ż a ż y c i u l u b p o w o d u j e c h o r o b ę , obawa k r a d z i e ż y cienie m . i n . przoz „ z ł e oko s k r z y n k i " , r z u t u j e na funkcje i sposobj posługiwania się fotografią w kulturzo chłopskiej. Należy sądzić iż s t ą d w ł a ś n i e bierze się potrzeba p r z e c h o w y w a n i a z d j ę ć w zam 116 �k n i ę e i u , aby nie d o s t a ł y się w r ę c e o s ó b trzecich, k t ó r e m o g ł y b y m i e ć w p ł y w n p . przez n a k ł u c i e , p r z o k r e ś l e n i e l u b zniszczenie f o t o g r a m u , n a losy postaci przedstawionych n a z d j ę c i a c h . D o t y ­ czy t o przede w s z y s t k i m zdjęć o s ó b ż y j ą c y c h . F o t o g r a f i a , przede w s z y s t k i m ta, na k t ó r e j w y o b r a ż o n a jest ludzka twarz, winna b y ć „ z a m k n i ę t a " (w skrzyni, szufladzie s t o ł u , a l b u m i e ) b ą d ź w ł ą c z o n a do sfery sacrum ( z a t k n i ę t a za ś w i ę t y m obrazem). P o ś r e d n i ą f o r m ą jost przechowywanie z d j ę ć w k s i ą ż e c z k a c h do n a b o ż e ń s t w a . Przekazywanie w ł a s n y c h cudzych podobizn obwarowane jost określonymi Zdjęcie m o ż n a p r z e k a z a ć („ofiarować") rodzinio, lub sankcjami. najbliższemu oraz B o g u . Zdjęcio z a t k n i ę t e „ z a o b r a z " jest znakiom p r z y ł ą ­ czenia do w s p ó l n o t y w i a r y , k t ó r a gwarantuje k a ż d e m u człowie­ k o w i los i n d y w i d u a l n y c h o ć dla wszystkich ostatocznie w s p ó l n y . F o t o g r a f i a z a s t ę p o w a ł a osoby same, s t a w a ł a się s u b s t y t u c j ą przedstawianej postaci, b y ł a równoważna ludzkiemu bytowi. P r z e s y ł a n e za ocean l u b do f r o n t o w y c h o k o p ó w fotografie c h ł o p ­ skie nie t y l k o o d t w a r z a ł y więź r o d z i n n ą , ale z a s t ę p o w a ł y k o n ­ k r e t n e osoby. Charakterystyczno są p o d t y m w z g l ę d e m p r z y k ł a d y wkomponowywania w zdjęcia pogrzebowo w i z e r u n k ó w nieo­ becnych na n i c h o s ó b ; o s ó b , k t ó r o n o r m a s p o ł e c z n a n a k a z y w a ł a 2 n i e o d w o ł a h i i o w i d z i e ć na t y c h z d j ę c i a c h . N i e s t e t y m a ł o znana jest l u d o w a magia z w i ą z a n a z fotografią. C h ł o p s k a fotografia — j a k j u ż s t w i e r d z a ł e m w y ż e j — z a c z ę ł a w y r ę c z a ć m ó w i ą c e osoby, a m o ż o raczej z a c z ę ł a z a s t ę p o w a ć t r e ś c i mówione, prawdy bezpośrodnio. Właśnie o zastąpienie treści, której a prawdziwość gwarantować mogła tylko mowa, nie t r e ś c i p r z e ż y w a n e , p o d m i o t o w o czy psychologiczne idzie osta­ tecznie w c h ł o p s k i c h fotografiach. Postaci przedstawione na t y c h z d j ę c i a c h s ą w e w n ę t r z n i e m i l c z ą c e , a raczoj t y m milczeniem do I I . 8. A n n a i Sebastian D y b k o z B i e l i n , f o t . Franciszek K u l p a , 1933 r. N a d . D a n u t a D r u m l e w s k a , Opole I I . 9. Pieczenie chleba w izbie folwarcznej. N a d . A n d r z e j U f h i a r s k i , S m i ł ó w , w o j . tarnowskie 117 �I I . 10. Pranie w sadzawce. N a fotografii Helena T r o j a n , J a n i n a Marchalska, S a l o m e ą Bazan. Franciszek K u l p a , 1927 r . N a d e s ł a ł a D a n u t a D r u m l e w s k a , Opole Fot. nas p r z e m a w i a j ą . N a z d j ę c i a c h c h ł o p i na ogół nie ś m i e j ą się, nie ś w i a t a , modelem, a r c h e t y p e m . Ś w i a t , dzięki w ł a d a j ą c y m p ł a c z ą , nie w z r u s z a j ą się. A zatem j a c y s ą c h ł o p i n a t y c h foto­ odwiecznym jakby grafiach ? S ą w ł a ś n i e w zgodzie z l u d o w ą n o r m ą t r a k t o w a n y i r o z u m i a n y najczęściej j a k o t ł o fotografii „ m ó w i za" kształtowania ludzkiego w i z e r u n k u . T y m b a r d z i o j , ż e n o r m a t a wzmacniana hierarchiom, jest unieruchomiony. c z ł o w i e k a . F o t o g r a f i a m i a ł a nie t y l e d e k o m p o n o w a ć nim Świat i „ciąć" jest przez instytucjonalizowanie się fotografii, przez konwencjo- obraz ś w i a t a , ale m i a ł a go raczej oznaczać, n a d a w a ć nowe n a z w y . n a l i z a c j ę c h ł o p s k i c h w i z o r u n k ó w . T o n k t o r o b i ł zdjęcie, a Ь.л 1 to D o s ł o w n i e : brać „ r a m y " posługuję najczęściej m a ł o m i a s t e c z k o w y l u b w ę d r o w n y fotograf, potwier­ w znaczeniu d z a ł t ę n o r m ę poprzez s p o s ó b ustawienia modela, w y b ó r t ł a i t p . w k s i ą ż c e Struktura W ł a ś n i e ó w punkt widzenia f o t o g r a f u j ą c e g o p r z y analizie c h ł o p s k i c h zdjęć odczytany, musi b y ć wyraźnie wyodrębniony jako go w ramy. (Pojęciom z b l i ż o n y m do tego, k t ó r e nadaje m u J . się Łotman tekstu artystycznego). Fotografia b y ł a w i ę c a k t o m „ o d d z i e l o n i a " ś w i a t a o d c z ł o w i e k a , zawieszonia realnych w i ę z i , j a k r ó w n i e ż a k t e m „oddzielonia" konwencja na s w ó j s p o s ó b woboc k u l t u r y ludowej z e w n ę t r z n a , c z ł o w i e k a od siebie samogo (por. k o n c e p c j ę „ c i e n i a " ) . alo nio b u r z ą c a , lecz na o d w r ó t , w y d o b y w a j ą c a (odkrywająca) z n a c z y ł o a k t poznania ś w i a t a , m o ż l i w o ś ć „ p r z e s u n i ę c i a " go na istotne t r e ś c i toj k u l t u r y w momoncio wkraczania f o t o g r a f i i na inne miejsce, w i n n y w y m i a r czasowy, boz naruszania h i e r a r c h i i w i o ś . Konwoncjonalizacja, polegająca do t ł a „ s z t u c z n e j " n a t u r y (sztuczny m . i n . na wprowadzaniu p o t o k , sztuczna brzoza, Zdjęcie i s t r u k t u r y w e w n ę t r z n e j tego ś w i a t a . F o t o g r a f i a j a k o r a m a ś w i a t a b y ł a p r z e s ł a n k ą dostrzegania wielości jego p r z e j a w ó w , którym p t a k , w i e j s k i p ł o t ) jest w a r t a z a u w a ż e n i a c h o c i a ż b y j a k o znak człowiek s w o j ą p o d o b i z n ą d a w a ł p i e c z ę ć w ł a s n o ś c i . Antropoeen- o d k r y w a n i a w a r t o ś c i estetycznej p r z y r o d y , co w k u l t u r z e ludowej tryzm nastąpiło dosyć późno. socjalnej, jest jej c e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą . B r a k fotografii pej­ A l o nie t y l k o o postrzeganie p r z y r o d y t u idzie. Odnotowania chłopskiej fotografii, jak zresztą wszelkiej fotografii z a ż o w e j m ó g ł b y s ł u ż y ć za potwierdzenie p o w y ż s z e j tozy choć w y m a g a j ą rzeczy bardzioj genorahie. F o t o g r a f i a c h ł o p s k a j a k o w ł a ś n i e sztuczne t ł o c h ł o p s k i e j fotografii m o ż e b y ć uznano za możliwość modelowe w y o b r a ż e n i e p e j z a ż u w k u l t u r z e europojskioj. Synkre- ekspresji z a s a d ę synkretyczności w innorodnym c h o ć z a b r z m i to paradoksalnie, obrazu tworzywie wykorzystuje chłopskiego ś w i a t a . Technika nie deformuje, nie fotografii, „detalizuje" c h ł o p s k i o g o ś w i a t a , ale w r ę c z p o d k r e ś l a n a o c z n ą jego t y c z n y i t o t a l n y obraz ś w i a t a c h ł o p s k i e j fotografii podtrzymy­ w a n y b y ł w r ó ż n y s p o s ó b . J e ś l i nio p l a n piorwszy s y m b o l i z o w a ł o w ą j e d n i ę , k t ó r ą n a l e ż y r o z u m i e ć j a k o naturalne, zgodne z po­ j e d n i ę , jogo t o t a l n o ś ć . F o t o g r a m y , bez w z g l ę d u na r ó ż n o r o d n o ś ć tocznym ich l e m a t ó w i p r z e d s t a w i e ń , r e p r o d u k u j ą zawsze na nowo zasady r e a l i z o w a ł t e n cel ( t ę z a s a d ę ) p l a n d r u g i , a nawot detal podnie­ i hierarchio c h ł o p s k i o g o ś w i a t a . N i o m a t u w i ę ć u j ę ć indywidued- siony do r a n g i m o d e l u p o r z ą d k u s p o ł e c z n o g o czy kosmioznogo. nycli, obowiązuje natomiast typowośó i powtarzalność. Choć odczuciem, usytuowanie przodmiotów i postaci, M o ż n a z a r y z y k o w a ć twiordzonio, że c h ł o p przedstawiony to na o b i e k t y a p a r a t ó w „ w y b i e r a j ą " postaci i p r z e d m i o t y , to j e d n a k o g l ą d a n y c h przez nas dzisiaj fotografiach nio jest „ p r z o d m i o t o i n " umieszczano s ą one, niejako sanie przoz się, w zgodzie z p r a w a m i psyohologicznym, nie jest p o d m i o t e m , w sensie j a k i p r z y p i s u j e m y natury, w niezmiennym, synkroiyoznym, przoiukniętym z a s a d ą t i n . Nawet sztuczne t ł o , p o j a w i a j ą c o zazwyczaj t e m u p o j ę c i u . S ą to j a k b y i k o n y , k t ó r e m ó w i ą w grucio zdjęciach rzoczy co innego n i ż m y na n i c h w i d z i m y . D l a w y j a ś n i e n i a togo niezmiennego p a r a d o k s u w a r t o m o ż e n a j z w i ę ź i e j z y s y g n a l i z o w a ć sposoby przed- się w portretowych, bywa skrótom, pomniejszoną kopią 118 jedną �stawiania wizerunków chłopskich w literaturze i malarstwie r u n k ó w to n a p l a n pierwszy w y s u w a się wizerunek u t r w a l o n y przede w s z y s t k i m w g a t u n k u s t a w i a n y c h na p i e r w s z y m planie w y d a r z e ń . C h ł o p w b a r w n y m k t ó r a t o w a r z y s z y ł a nie t y l k o c h ł o p s k i m pogrzebom, ale r ó w n i e ż k o s t i u m i e b y ł c z ę s t o k r o ć elementem p e j z a ż u , a t r y b u t e m p a r k u weselom, p o b o r o w i r e k r u t a , k a t a s t r o f o m , o d e j ś c i o m n a o b c z y z n ę , czy ogrodu, d e k o r a c j ą o ż y w i a j ą c ą m a g n a c k i p a r k , j a k w i d z i m y wreszcie w o j n o m . N a j b a r d z i e j p o g ł ę b i o n y m , b o g a t y m psycholo­ to chociażby jeszcze na obrazie Smuglewicza, pokazującym w i e ś n i a k ó w przed p a ł a c e m w J a b ł o n n i e . B y ł to w i ę c chłop wetowy, ludowej obrzędowy p o l s k i m , gdzie zrazu c h ł o p b y ł m a s ą , t ł e m z b i o r o w y m dla przed­ lamentacji, gicznie a u t o w i z e r u n k i e m , k t ó r y m o ż e s p r o s t a ć o d k r y c i o m prozy syl­ psychologicznej, b y ł o w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j zawodzenie, p ł a c z . l a ­ gdzie k o n t u r , a nie wizerunek psychologiczny s t a n o w i ł m e n t , poetyckie narzekanie. „ S y t u a c j e graniczne" w ż y c i u c h ł o p a i s t o t ę . Zasadniczym w y ł o m e m w tej t r a d y c j i b y ł y p o r t r e t y l u ­ b y ł y opanowywane i neutralizowane przez bardzo b o g a t ą dowe M i c h a ł o w s k i e g o a n a s t ę p n i e bogato eksponowany w polskim malnie i emocjonalnie t r e ś ć l a m e n t u . L u d o w y wizerunek c z ł o ­ malarstwie w i e k a , k t ó r y k s z t a ł t o w a ł się w k r ę g u t r a d y c j i ludowego l a m e n t u cykl obrazów przedstawiających chłopski pogrzeb for­ (Aleksandor G i e r y m s k i , K o t s i s , Szormentowski, Gerson). T o p i k a b y ł pośrednio podejmowany w takich formach wypowiedzi, j a k : pogrzebu p r z y b l i ż a ł a o d k r y c i e psychologicznej t r e ś c i c h ł o p s k i e g o list c h ł o p s k i , tostament, p a m i ę t n i k oraz usankcjonowany w i z e r u n k u . O c z y w i ś c i e fotografia c h ł o p s k a nie n a w i ą z y w a ł a do estetycznie w s p o m n i a n y c h o d k r y ć w m a l a r s t w i e , ale n a s w ó j s p o s ó b r ó w n i e ż nade wszystko w Pałacu w y a k c e n t o w a ł a obraz c h ł o p s k i e g o umierania. N a d a j ą c m u war­ M y ś l i w s k i e g o , w prozie Tadeusza N o w a k a . t o ś ć e s c h a t o l o g i c z n ą p r z y b l i ż a ł a na z u p e ł n i e n o w y m p o l u od­ i filozoficznio został odkryciami prozy n u r t u chłopskiego, i Kamieniu na kamieniu Fotografia chłopska, odsłonięta w c a ł y m swym Wiesława bogactwie k r y c i e p s y c h i k i c h ł o p s k i e j . W a r t o j o d n a k z a u w a ż y ć , iż upowszech­ przoz k o l e k c j ę z g r o m a d z o n ą z i n i c j a t y w y „ N o w o j W s i " , o b e j m u ­ n i a j ą c y się poprzez l i t e r a t u r ę s t r a g a n o w ą , w i n i e t y p i s m dla l u d u , j ą c e j czasowo okres do r o k u 1944, p r z y n o s i n o w y , t r u d n y przed­ pocztówki, a później t a k ż e plakaty, stereotypowy wizerunek t e m do u z m y s ł o w i e n i a , s k ł a d n i k procesu k s z t a ł t o w a n i a się p e ł n o ­ polskiego c h ł o p a z p r z e ł o m u X I X i X X w i e k u , p r z e n i k a ł m . i n . p r a w n y c h humanistycznie a u t o w i z e r u n k ó w c h ł o p s k i c h . K o l e k c j a w latach dwudziestych i t r z y d z i e s t y c h t a k ż e do f o t o g r a f i i c h ł o p ­ z d j ę ć , o k t ó r e j t u m o w a , jest nie t y l k o w y r a z e m czy ś w i a d e c t w e m skiej, t w o r z ą c w y r a z i s t ą k s z t a ł t o w a n i a się c h ł o p s k i e j samowiedzy, alo w ł a ś n i e staje s i ę konwencję. K i e d y analizuje się historyczne f o r m y l u d o w y c h autowize- t r e ś c i ą w s p ó ł c z e s n e j samowiedzy k u l t u r o w e j P o l a k ó w . I I . 1 1 . Uczniowie s z k o ł y rolniczej w Sobieszynie, 1911 r . N a d . A n t o n i C a ł k a , w ł . s z k o ł y ; i l . 12. Ś l u b w W o l i Zabierzowskiej, 1945 r . N a d . J a n i n a P t a l , W o l a B a t o r s k a , w o j . k r a k o w s k i e ; i l . 13. Dzieci szkolne z O c i n k a , 1940 r . N a d . Tadeusz Szporakowski, P o z n a ń ; i l . 14. Z b i ó r z i e m n i a k ó w na p o l u U r b a n k ó w z O d r z y k o n i a . N a d . J a n Guzek, W ą g l i k o w i c e , w o j . g d a ń s k i e 13 14 119 �I I . 15. R o d z i n a W a w r z y n i a k ó w ze w s i sieradzkiej, 1936 r. N a d . L e o k a d i a W a w r z y n i a k , Z ą b k o w i c e ; i l . 16. J a n Sadzik z n o w o p o ś l u b i c n ; m a ł ż o n k ą i k u z y n k a m i przed d o m e m w B o g u s z y n k u . N a d . J a n i n a Szostek, Skierniewice ': F o t o g r a f i e reprodukowane ze z d j ę ć n a d e s ł a n y c h na apel R e d a k c j i „ N o w e j W s i " M a t e r i a ł y n a d e s ł a n e na k o n k u r s z n a j d u j ą się obecnie w I n s t y t u c i e H i s t o r i i K u l t u r y Materialnej P R Z Y P I S Y 1 W y k o r z y s t u j ę t u n i e k t ó r e ustalenia zawarte w p r a c y A n n y Wieczorek Przestrzeń jako kategoria analizy tekstu. (Praca m a ­ gisterska w y k o n a n a w Z a k ł a d z i e T e o r i i L i t e r a t u r y i P o e t y k i U n i w e r s y t e t u Warszawskiego p o d k i e r u n k i e m d r a Wincentego Grajewskiego, 1986 r.) F o t o g r a f i ę r e p r o d u k o w a l i ś m y w „ P o l s k i e j Sztuce L u d o w e j " 1986 n r 1/2 na s. 4 1 (przypis r e d a k c j i ) . 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fbb0b0a34954f859301c4b77a6ae47cc.pdf 7dd9c9af1cd8ba7ceee8dabbe164b350 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3209 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3006 Title A name given to the resource Miejsca z obrazami / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.111-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Porębski, Mieczysław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mieczysław Porębski MIEJSCA Z OBRAZAMI N i e bardzo w y p a d a z a c z y n a ć od c y t o w a n i a samego siobio, alo p u n k t ciężkości spoczywa raczej jednak na analizie p o s z c z o g ó l n y c h t a k się złożyło, ż e p r o b l o m , k t ó r y c h c i a ł b y m t u t a j p o r u s z y ć — c y k l ó w , w ą t k ó w i m o t y w ó w , trości alegorycznych czy symbolicz­ 1 t y l k o p o r u s z y ć — n a r z u c a ł m i się od dawna (rzoc b y m o ż n a , żo nych s z t u k i niesakralnej, niż na j e j programach i ich l o k a l i z a c j i . od zawsze), n i g d y j o d n a k nie z a s t a n a w i a ł e m się n a d n i m bliżoj A poza t y m , czy rzeczywiście chodzi t u o s z t u k ę „ n i o s a k r a l n ą " ? i z osobna. A oto o n : p i s z ą c w Malowanych dziejach o f o r m o w a n i u się tego, co nazwalom t a m „ i k o n o g r a f i ą s o p l i c o w s k ą " („Rejtan ż a ł o s n y po w o l n o ś c i stracie", „ K o ś c i u s z k o w czamarco k r a k o w - Ostro przeciwstawienie o b s z a r ó w „ s a c r u m " i „ p r o f a n u m " m o ż e b y ć w t y m w y p a d k u m y l ą c e . Samo słowo „ p r o f a n u m " w y w o d z i się od o k r e ś l e n i a miojsca pro fano (łac.) — przed ś w i ą t y n i ą , młodzian a więc poza o b r ę b e m sacrum, ale i w jego b e z p o ś r e d n i e j bliskości, p i ę k n y i p o s ę p n y " ) z w r ó c i ł e m u w a g ę , że w ton s p o s ó b f o r m o w a ł p o d jogo p i e c z ą , w sferze jego z a s i ę g u i p r o m i e n i o w a n i a . T r a ­ skioj z oczyma p o d n i e s i o n y m i w niobo", „ J a s i ń s k i , się pewien c y k l rycin i w i z e r u n k ó w , k t ó r e t r a f i a ł y „ d o m i e s z c z a ń ­ fiając do w n ę t r z d o m o w y c h , w a r s z t a t ó w pracy u m y s ł o w o j czy skich s a l o n i k ó w , wreszcie fizycznej, w p r o w a d z a j ą c t a m swoje w ą t k i — dworków drobno- i średnioszlaehockich, izb r z e m i e ś l n i c z y c h , k w a t e r s t i i d o n o k i c h " . Żo t a k b y ł o i żo na Soplicowio się nio s k o ń c z y ł o , o t y m ś w i a d c z ą z a r ó w n o w s p ó ł c z e s n o j a k sacrum późniejsze o k u m o n y u ś w i ę c a r ó w n i o j a k ono w y ł ą c z o n o z otoczenia miejsca wspomnienia i wzmianki ( c h o ć b y u Mycielskiego), alegoryczno-moralno, kosmologiczne, religijne, patriotyczno, baśniowo, p ł y n ą c e zo ś w i ę t e g o „ c e n t r u m " osady, miasta, kraju, ś w i a d c z y t e ż sama rycina p r z y s i ę g a j ą c e g o K o ś c i u s z k i n a d okien­ „ p r y w a t n e " , do k t ó r y c h nio k a ż d y m a d o s t ę p , bo ich b r o n i ą ogro­ kiem dowo f u r t k i , święto p r o g i , domowo ś c i a n y , z a s ł o n i ę t o f i r a n k ą okna, grottgorowskioj c h a t y l e ś n i k a ; a dodam, „ d z i e c i n n y m " , a potem uczniowskim pokoju że i w tenże moim sam Koś­ ciuszko w d u ż e j , kolorowej, oprawnej w r a m y r o p r o d u k c j i po­ z a m y k a j ą c e się na noc okiennico. Czy to znaczy, żo dla s z t u k i niosakralnoj, laickiej, sztuki czesne z a j m o w a ł miejsce. W chacie l e ś n i k a jest nie t y l k o K o ś ­ w d o s ł o w n y m togo znaczeniu pro fano nio b y ł o b y w ogóle miejsca ? ciuszko, jest Sztuce miejsc „ w y ł ą c z o n y c h " , nie dla wszystkich i M a t k a Boska z Dzieciątkiem. Rząd świętych dostępnych, o b r a z ó w p o d p o w a ł ą wiojskioj chaty rzocz to oczywista, w chacie „ p r y w a t n y c h " , uświęconych obecnością obrazów i wizerunków, mojego stryja w W i a t o w i c a c l i , w d a w n y m powiecie; b o o h o ń s k i m , k t ó r e p a t r o n u j ą ich gospodarzom, przooiwstawia się sztuka miejsc t o j u ż t y l k o o l e o d r u k i , nio p a m i ę t a m nawot j a k i o , bo bardzo publicznych — ś r ó d m i e j s k i c h r y n k ó w , ulic, p l a c ó w i targowisk, przez m u c h y popstrzono. Gdzioś z k ą t a w y c i ą g n ą ł e m bardzo p i ę k - przyzb nogo „foralną". Frasobliicego, i Świętego Jana którego reprodukowałem w Interregnum i przymurzy, Składają sztuka, się na którą proponowałbym nazwać n i ą z a r ó w n o n ę c ą c o oczy stragany z p o ł ą p ł a s z c z a w z a c i ś n i ę t e j d ł o n i , pewno odla­ i k r a m y p r z e k u p n i ó w , j a k wywieszki g o s p ó d i w y s z y n k ó w , szyldy n i a ! się spod p r z y d r o ż n e j k a l w a r y j k i . Nie jestem etnografem i po r z e m i e ś l n i k ó w i sklepikarzy, barwno stroje p r z e c h o d n i ó w , k a r n a ­ prostu nio w i e m , na ile badana i zbadana b y ł a geneza i ewolucja w a ł o w o m a s k i , splondory takicli wydrwigroszy i żebraków. Od wieku dziewiętnastego poczynając domowych wiejskich ikonografii, w szczególności zaś dostojników, malowniczo łacłimany dziejo w y p i o r a n i a „ s z t u k i l u d o w o j " przoz r ó w n i o m o i m s k r o m n y m n a ł o ż y ł a się na to wszystko, p r z y n a j m n i e j zdaniom godny szacunku i uwagi badacza oleodruk, nio o t o m i miasta j e d n a k w tej c h w i l i chodzi. Chodzi m i natomiast o t o , żo w t r a ­ wiolkomiejskich d y c y j n y c h wyosobnionych do j a k i e g o ś t a m stopnia k u l t u r a c h — neony, pstro gazotowo k i o s k i , nalożąco do toj samej strofy b u l ­ szlacheckiej i po szlacheckiej, m i e s z c z a ń s k i e j , c h ł o p s k i o j — za­ i wiolkio ś w i a t o w e g d y idzie o metropolio, c a ł a wizualna idic i p l a c ó w : wystawowo w i t r y n y , warowo t e a t r y , lokale r o z r y w k o w o , k i n a , k a w i a r n i e . duże oprawa reklamy, Zważmy c h o w a n y b y ł i przestrzegany ścisły związek obrazu z miejscem, jednak, żo r ó w n i o ż i owa sztuka, czy, j a k b y m o g ł o się z d a w a ć , k t ó r o obraz ton u ś w i ę c a ł , udostojnial, d e k o r o w a ł (z ł a c . decorum ant f-sztuka to, co się godzi). Mogły to b y ć obrazy ś w i ę t e , patriotyczno, r o ­ to na obszarze p r o - f a n i i m , dzinne k o n t e r f e k t y a p o t o m stare fotografie, ale m o g ł a toż b y ć sacrum „ o o n t r a l n o " wkracza t a m p r z y c z ó ł k a m i swyeli ś w i ą t y ń , p e ł n a o k a z a ł o ś c i m a r t w a n a t u r a w m i e s z c z a ń s k i e j j a d a l n i nad portalami bufetom, figlarne elfy, k w i a t y , j a k i ś p e j z a ż y k w saloniku, re­ j ę z y k codzionny miesza się z j ę z y k i o m o d ś w i ę t n y m , produkcjo „ m i s t r z a " a i oryginalne dzieło — najczęściej d r z e w o r y t m ó w c ó w z d i a l e k t y k ą ulicznych filozofów, w ę d r o w n y c h p r o r o k ó w „ f o r a ł n a " jost n o s i c i e l k ą sacrum, t y l e że dzieje się kościołów, gdzio miesza się z s o b ą świątecznymi procosjami i wszystko: pochodami, retoryka — mnioj l u b więcej znanego a r t y s t y czy w ł a ś n i e „ s z t u k a l u d o w a " i kaznodziei, dostojny p o m n i k na skworze z obscenicznym r y ­ w mieszkaniu bardzo nowoczesnym. sunkiem na s ą s i e d n i m murze, jeśli nio na s a m y m t e g o ż p o m n i k a O mieszkaniach kolekcjo­ n e r ó w t u nie m ó w i ę , bo jest to sprawa z u p e ł n i e inna i spoejalna. cokole. Cochą Rzecz w t y m , że obraz nadaje miejscu, w k t ó r y m się znajduje, j a k b y p o w i e d z i a ł B a c h t i n — zbratanie tego, co o d ś w i ę t n e i togo bowiem sztuki „ f o r a l n e j " jest polifoniczne — g o d n o ś ć miejscu t o m u p r z y n a l e ż n ą , u ś w i ę c a je s w o j ą o b e c n o ś c i ą co codzienno, tego co c h r o n i ą s o b ą o t a c z a j ą c e p ł a c p u b l i c z n y i o b e c n o ś c i a m i , k t ó r o symbolicznie, s t y k a j ą c się z n i m i w j a k i ś w n ę t r z a i tego, co przychodzi z z o w n ą t r z , ze „ ś w i a t a " , co prze­ j e m u w ł a ś c i w y s p o s ó b (bo cóż znaczy słowo „ s y m b o l i c z n i e " ?), dostaje się w o b r ę b z a m k n i ę t e j społeczności za p o ś r e d n i c t w o m p r z y w o ł u j e Wprowadzenie obrazu, w i z e r u n k u do w n ę t r z a miosz- w ę d r o w n y c h k u p c ó w , k u g l a r z y i p i e l g r z y m ó w , p r o r o k ó w i kazno­ kabiogo, alo nie t y l k o — m o ż e t o b y ć sala szkolna, aula uniwer­ d z i e j ó w , a z czasom t a k ż e d r u k u , prasy i f i l m u . sytecka, pracownia uczonego, rzemieślnika, artysty — włącza to w n ę t r z e w o b r ę b szczególnej symbolicznej topografii, j a k a jest w ł a ś c i w a o t a c z a j ą c e j nas z e w s z ą d ikonosforze, w k t ó r e j zasięgu toczy się życio ludzkich jodnostok i z b i o r o w o ś c i . Metodyczne przebadanie tej topografii i jej „ p r y w a t n y c h " ikonograficznych p r o g r a m ó w — od w n ę t r z p a ł a c o w y c h p o c z y n a j ą c a na izbach wiejskich k o ń c z ą c — m o g ł o b y s t a ć się w d z i ę c z n y m , wspólnym zadaniem z a r ó w n o e t n o g r a f ó w j a k h i s t o r y k ó w s z t u k i . B a d a n i a takie b y ł y oczywiście prowadzone od dawna p o d łiasłem „ i c o n o graphio profano", ikonologii, czy ostatnio motywologii, ich I s t o t ą tego feralnego p r z e p ł y w u informacji z a r ó w n o s ł o w n e j j a k wizualnej jest, czy raczej b y ł o zawsze t o , żo m o ż n a się b y ł o w j e j obieg w ł ą c z y ć , alo toż m o ż n a b y ł o się od niej i z o l o w a ć . Jeżeli w k r a c z a ł a ona do bronionego w ł a s n y m sacrum w n ę t r c a , t o za osobnym przyzwoleniem — przoz p r z y j ę c i e gościa, w y s ł u c h a n i e p o s ł a , odobranio l i s t u , nabyoio k s i ą ż k i , r y c i n y , broszury, zaabo­ nowanie gazety. Raczej b y ł o . Scharakteryzowana t u bowiom n a j o g ó l n i e j z r ó ż - nicowana i zmienna topografia miejsc z obrazami, k t ó r ą formo­ w a ł y t y s i ą c l e c i a , a k t ó r a ostatnie swojo oblicze z y s k a ł a w c i ą g n 111 �w i e k u d z i e w i ę t n a s t e g o i w p o c z ą t k a c h dwudziestego, na naszych oczach, jeśli nie u l e g ł a , to ulega n i e u b ł a g a n e j niwelacji i unifor­ mizacji. P r z y c z y n y tego b y ł y r ó ż n e i g r o m a d z i ł y się nie o d dzisiaj. t e w k a ż d y m razie E u r o p y . Z t e l e w i z j ą sprawa b y ł a j u ż c a ł k i e m inna. N i e z a u w a ż y ł e m w ł a ś c i w i e , k i e d y się p o j a w i ł a , zwróciła m o j ą u w a g ę dopiero g d y na dobro r o z p a n o s z y ł a się po domach i w s z ę d z i e . N i o p r z e c z ę , ż e m i a ł a ona swojo godne u w a g i o s i ą g n i ę ­ Z w i a s t u n a m i p r z e w r o t u w o t a c z a j ą c e j nas ikonosferzo s t a ł y s i ę , cia — o d r ę b n y s t y l , czy raczej gatunek o c z y m j u ż w s p o m n i a ł e m , n a j p i e r w j a k a ś jodna czy druga r y c i n a , z nastawieniom na t w a r z a k t o r a , na n i e o s i ą g a l n e ze sceny z b l i ­ telewizyjnego t e a t r u k a r t a do g r y , d r u k olejny, broszura, wroszcio gazeta, magazyn ż e n i e , sztuka m ó w i ą c e g o detalu, m o t o n i m i i , k i l k a t a k i c h m o - i l u s t r o w a n y , t a n i o l o o d r u k : informacja ł a t w o , d u ż o ł a t w i e j n i ż m o n t ó w , k t ó r o się z a p a m i ę t u j e : z m i ę t a k a r t k a p a p i e r u w d ł o n i przedtom p o k o n u j ą c a dystansy, przeni­ skrachowanego dostojnika, j a k i ś p o w i ę k s z o n y do m o n s t r u a l n y c h k a j ą c a m u r y d o m ó w i granice p a ń s t w , wszechobecna i ,,za pano­ r o z m i a r ó w d ł u g o p i s , twarze, twarze. A l e to i wszystko. Bo poza w a n i a p a n t o i z m u d r u k u " wszechmocna. t y m wszystkie tolewizje s ą takie samo: g ł a d k a nuda p r e z e n t e r ó w , odłogłości i s k r a c a j ą c a Nio tylko to zresztą p r z y c z y n i ł o się do zaburzenia t r a d y c y j n o j przestrzonnej h i e r a r c h i i zadowolenie z siebio, o ż y w i e n i e , bo p r z e c i e ż wszyscy w n ę t r z i ich o t w a r t y c h otoczok, z b l i ż e n i a i przemioszania tego, dozowanych w n a l e ż n y c h p r o p o r c j a c ł i i n t e r l o k u t o r ó w , codzienna, patrzą, co dalekie i co bliskio, co swojskie, lokalne i co obco, nieznane, ś w i a t o w a doza h o r r o r u , r e k l a m y , propagandy, s p o r t u , f o l k l o r u co chroniono d o m o w y m i s ą s i e d z k i m sacrum i co k u s z ą c o s w ą i seksu, lada j a k i e r e p o r t a ż e , lada j a k i o , pozbawiono m a g i i k i n o ­ w i e l o z n a c z n ą e g z o t y k ą . W p o d o b n y m bowiom k i e r u n k u oddzia­ wego e k r a n u f i l m y , n a ł a d o w a n a decybelami dyskoteka i przed ływał przebiegający zbieżnie rozwój dalokosiężnych szybkich ś r o d k ó w l o k o m o c j i : k o l e i ż o l a z n y c h w w i e k u X I X , m c h u samo­ chodowego i k o m u n i k a c j i lotniczoj w w i o k u X X . E f o k t o m t y m w s z y s t k i m nio m a r a t u n k u . Czy nio m a ? wolnieniu O ubezwłasno­ domowego w i d z a przez tolowizję pisano i pisze się stal ciągło. Pustoszonie u l i c , g d y idzie j a k i ś w a ż n y mocz czy egzotyczny się s z c z e g ó l n y n o m a d y z m czy p ó ł n o m a d y z m w s p ó ł c z o s n o g o ż y o i a , serial, t e ż w a r t o b y b y ł o j a k o swoisty fenomon s p o ł e c z n y badania. podzielonogo m i ę d z y miejsce p r a c y , miojseo do spania, ż l o b o k , J a k w ogóle cowieezorno, cotygodniowe i cosozonowe pustoszonio przedszkole, s z k o ł ę , d o m s t u d e n c k i , rekroacyjny b i w a k , p o d r ó ż o ulic w w y n i k u zgodnego w s p ó ł d z i a ł a n i a telewizji i samochodu. s ł u ż b o w o i zawodowo, m a ł ą i w i e l k ą t u r y s t y k ę . W t y c h w s z y s t k i c h N i o c h c ę s i ę p o w t a r z a ć , nie b ę d ę w i ę c t u c i ą g n ą ł tego w ą t k u zamieszkiwanych zawszo j a k o ś p r z e j ś c i o w o miejscach rola obrazu dalej. M o ż e m y się p o c i e s z a ć , ż e t o , co pozostanio i co p r z e t r w a , sprowadzona zostola n i e m a l do zera. P r y w a t n a ikonografia w s p ó ł ­ to czosnogo czlowioka to t r o c h ę k o l o r o w y c h p o c z t ó w e k , k s i ą ż k i , s ł u c h a samodzielnie m u z y k i , fotografii, zdolność niozależnego wyboru. Joszczo przocioż c z y t a się chodzi na w y s t a w y , do p u d f l k a d i a p o z y t y w ó w , t a ś m y z nagraniom, m o ż e widookasota. m u z e ó w , tło t e a t r u i do k i n a . U n i f o r m i z n j ą c a Nasz wysoce c y w i l i z o w a n y n o m a d y z m nio jost a n i k o n i c z n y , t a k naprzeciw obrazom tolowizja to wychodzonio też. b ę d z i e m u s i a ł a u s t ą p i ć , j u ż j a k n o m a d y z m d a w n y c h l u d ó w koczowniczych, k t ó r e zreduko­ u s t ę p u j e wobec wideokasety r e p r y w a t y z u j ą c e j obraz w d o m o w y m , w a ł y obraz do o r n a m e n t y k i z w i e r z ę c e j , plecionki, sąsiedzkim, abstrakcyjnej arabeski. N i o jest a n i k o n i c z n y , alo jost r ó w n i o j a k t a m t e n chy­ kablowej klubowym wnętrzu, o ileż p o s z e r z a j ą c e j wobec perspektyw możliwości wyboru telewizji sprzężonej b o t l i w y , r o z m i g o t a n y , z n o s z ą c y , p r z y p o z o r n y m s w y m bogactwie, z b i b l i o t e k ą , f o n o t e k ą , f i l m o t e k ą , w i d o o t o k ą , serwisem a k t u a l ­ wszolkio t r w a ł o n o ś c i i c z y m t a m joszczo. Możliwości, więcoj — k o n i e c z n o ś ć — zlokalizowano o d r ę b n o ś c i i p o d z i a ł y . Co s w ó j szczytowy w y r a z z n a l a z ł o we wszechpouotracji a u d i o w i z u a l n y c h „ p r y w a t n e g o " p r o g r a m o w a n i a sobie o d b i o r u zgodnie z w ł a s n y m i ś r o d k ó w masowego przekazu — radia i w n o t p o t o m t e l e w i z j i . preferencjami, a p r z y i c h b r a k u z m o d ą czy u t a r t y m obyczajom w y d a j ą się t u nieograniczone. P o c z ą t k i radia — pierwszy, j u ż nic „ k r y s z t a ł k o w y " ale „ l a m ­ Czy jednak wszystko to razom b ę d z i e w stanic z a s t ą p i ć owo p o w y " o d b i o r n i k z m a j s t r o w a n y w ł a s n o r ę c z n i e przez mogo Ojca fundamentalno spotkanie t w a r z ą w t w a r z z obrazom, o c z e k i w a n y m — p a m i ę t a m dobrze. Mieścił się on joszcze w atmosferze d o m u , — s a k r a l n y m czy n i e o c z e k i w a n y m — f o r a l n y m , b y ł j a k o t w a r t e okno, przoz k t ó r o d o b i e g a j ą o d g ł o s y u l i c y i reszty m a g a j ą c e p o k o n a n i a dystansu, k t ó r y nas — fizycznie i duchowo u k r y t e g o w m r o k a c h nocy ś w i a t a . T a k t e ż j a k okno m o ż n a b y ł o — o d miejsc u d e k o r o w a n y c h o b r a z a m i oddziola, przekroczenia — taki w j e d n ą albo w d r u g ą s t r o n ę — p r o g u aparat zamknąć, odgrodzić się o d g w a r u dochodzącogo spotkanio dzieląeogo wy­ czyjeś ś w i ą ­ z z e w n ą t r z , m o ż n a go b y ł o , to j u ż p o t e m , s ł u c h a ć n i t s ł u c h a j ą c , t y n n e , rezydoncjonalno, domowe wroszcio, w y b r a n o sacrum od m o ż n a n i m b y ł o swobodnio s t e r o w a ć zgodnie z c o t y g o d n i o w y m otwartego dla w s z y s t k i c h f o r u m , na k t ó r y m z d a r z y ć się m o ż e p r o g r a m e m , o b e j m u j ą c y m wszystkie rozgłośnio, jośli nio ś w i a t a , wszystko — oto jest p y t a n i o . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c45e05af1f5ae02908cc28e526a246b8.pdf e36244afd226110e5010ea33b4ab2cc5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3211 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3008 Title A name given to the resource "Co się myśli, to się przyśni". O interpretacji obrazów w senniku ludowym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.121-124 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartmiński, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Bartmiński „ C O SIĘ MYŚLI TO SIĘ PRZYŚNI". O INTERWENCJI OBRAZÓW W SENNIKU LUDOWYM ,.(...) Sennik t r a k t u j ę j a k o okno, d a j ą c e b e z p o ś r e d n i w g l ą d w pierwszej k o l e j n o ś c i przekazy ustne, p o ś w i a d c z o n e w i e l o m a w p s y c h i k ę l u d z i s t a r o ż y t n y c h , p r o w a d z ę w i ę c badania ściśle w a r i a n t a m i , i o d d z i e l a j ą c j e od p r z e k a z ó w d r u k o w a n y c h , zdecy­ naukowe z pogranicza historii kultury, a t a k ż e f o l k l o r u i nawet religii, zabobonu, Aleksander K r a w c z u k , Sennik Artemidom, 1976, s. 51 „ J e ś l i w o ź m i e m y n a j p r y m i t y w n i e j s z e f o r m y m y ś l e n i a ludz­ kiego, j a k i e w y s t ę p u j ą w marzeniach sennych, w nich ó w archaicznie prymitywny dowanie m n i e j p e w n y c h i w i a r y g o d n y c h . M u s i p o d d a ć sennika w e r y f i k a c j i psychoanalizy." i myślenia przesuwania ich autentyczne językowo warianty, 6 ich 5 W y ł ą c z n i e na u s t n y m przekazie, u t r w a l o n y m na i dobrze s p r a w d z o n y m teksty folkloru, badając c z ę s t o ś ć , z a s i ę g s p o ł e c z n y i geograficzny, f u n k c j e . dostrzeżemy mechanizm kompleksowego: zespalania się, kondensacji zapisując t a k i e j j a k wszystkie inne t e k s t y taśmach oparte s ą n a s t ę p u j ą c e dalej u w a g i . C h c ę w n i c h d o t k n ą ć jednego zasadniczego p r o b l e m u , n a l e ż ą c e g o do się o b r a z ó w . Badanie u o g ó l n i e ń z a c h o d z ą c y c h w marzeniach postulowanej sennych pozwala (...) z r o z u m i e ć m y ś l e n i e p r y m i t y w n e i prze­ czy s ą — i owentualnie j a k i e s ą — r e g u ł y i n t e r p r e t a c j i s n ó w k o n a ć s i ę , że u o g ó l n i e n i e w m y ś l e n i u niekoniecznio w y s t ę p u j e w polskiej t r a d y c j i ludowej ? Czy w y k ł a d a n i e sensu o b r a z ó w jest t y l k o w najbardzioj r o z w i n i ę t e j formie, t j . w formie p o j ę ć . " przez A . K r a w c z u k a n o w o ż y t n e j onejrokrytyki: czysto u m o w n e , przekazywane j e d y n i e m o c ą t r a d y c j i i p o d t r z y ­ psychologiczne, m y w a n o n a i w n ą w i a r ą , czy t e ż daje się w t y m zakrosie s t w i o r d z i ć 1966 ( w y d . p o l . 1971), s. 267—8 j a k i e ś ś l a d y w o w n ę t r z n e j m o t y w a c j i ? N a c z y m t o mechanizmy L e w S. W y g o t s k i , Wybrane prace stanowił m o t y w a c y j n o p o l o g a j ą ? I sprawa dla togo szkicu n a j w a ż n i e j s z a : czysty okaz zabobonu w e t y m o l o g i c z n y m sensie tego s ł o w a (od j a k owe mechanizmy m a j ą się do m e c h a n i z m ó w samego j ę z y k a ? Sennik l u d o w y w o p i n i i o ś w i e c o n y c h w i e k u X V I I I bobo — „ s t r a s z y d ł o " ) . D o „ z d r o ż n o ś c i pierwiastkowej e d u k a c y i " zaliczył go a u t o r Mikołaja Doświadczańskiego przypadków, wkła­ W m a t e r i a ł a c h b ę d ą c y c h p o d s t a w ą t y c h u w a g (a s ą one po­ 7 dobne do w i e l u i n n y c h m a t e r i a ł ó w tego t y p u ) daje się s t w i e r d z i ć d a j ą c b o h a t o r o w i w usta n a s t ę p u j ą c e s ł o w a o jego p r o w i n c j o n a l n o - w y r a ź n y z w i ą z e k m i ę d z y obrazami sennymi a i c h i n t e r p r e t a c j ą -odpustowym w wykładni. Można t u mówić o motywacji, środowisku: „... jak wieczorne zwyczajnie o u p i o r a c h , czarownicach rozmowy i strachach, tak były ranne 0 snach: j o d n a drugiej z k o b i e t o p o w i e d a ł a , co się j o j ś n i ł o : a z i c h sposób zasad. Zasad znanych nie t y l k o s e n n i k o w i . S ą t o : t ł u m a c z e ń i w r ó ż e ń n a u c z y ł e m s i ę , iż g d y się k o m u o g i e ń ś n i , I. gościa się w d o m s p o d z i e w a ć t r z e b a ; a g d y z ą b w y p a d n i e , zapewne I I . Zasada s t y c z n o ś c i (metonimii) natenczas k t o ś z k r e w n y c h u m r z e . " która w u d e r z a j ą c o regularny o d w o ł u j e się do o k r e ś l o n y c h olemontarnych Zasada p e ł n e j t o ż s a m o ś c i obrazu (O) i w y k ł a d n i ( W ) O i W I I I . Zasada p o d o b i e ń s t w a j ę z y k o w e g o O i W 1 D7. Zasada p o d o b i o ń s t w a t r e ś c i o w e g o O i W (symbolizmu) D e z a p r o b a t ę o ś w i e c o n o g o a u t o r a dla sennika p o d t r z y m y w a l i V . Zasada k o n t r a s t u O i W jego p ó ź n i e j s i spadkobiercy ideowi z przekonaniem t y m w i ę k s z y m , V I . Zasada u o g ó l n i e n i a cech O i W . i m bardziej fantastyczno i niewybrodno p o m y s ł y interpretacyjne pomieszczali w s w y c h zbiorach a u t o r z y ( w y d a w c y ? ) s e n n i k ó w Przyjrzyjmy d r u k o w a n y c h . T o b o w i e m co m ł o d y M i k o ł a j p o z n a ł zo s ł y s z e n i a , dach. s t a ł o się w p o ł o w i e w i e k u X I X powszechnie d o s t ę p n o w postaci się i m po kolei nieco bliżoj na w y b r a n y c h p r z y k ł a ­ I . Zasada t o ż s a m o ś c i O i W jest najprostsza, wręcz prymi­ godnej w i e k u p a r y i e l e k t r y c z n o ś c i , w postaci d r u k o w a n y c h bro­ t y w n a , ale t o ż stosowana ( u d o k u m e n t o w a n a ?) najrzadziej. W e szur. A u t o r k a h a s ł a „ S e n n i k i " pomieszczonego w Słowniku loru folk­ ś n i e ukazuje się t o , co w n a j b l i ż s z y m czasie m a się z d a r z y ć na Kapełuś, jawie, ukazuje się w swojoj n a t u r a l n e j postaci. Zasada t o ż s a m o ś c i „ i s t n y zalow d r u k ó w tego rodzaju, o monotonnio m a zastosowanie do w ą s k i e g o k r ę g u t e m a t ó w : „ B r a t , siostra j a k polskiego konstatuje pod rod. J. Krzyżanowskiego p o w t a r z a j ą c y c h się t y t u ł a c h (Sennik najwiarygndniejszy egipski persko-chaldejsko-arabski i arabski, polski Helena z planetami, Sennik Sennik egipski, Sennik 2 i t d . ) " . Po n o b i l i t a c j i s n ó w j a k o m a ­ 3 t e r i a ł u diagnoz p s y c h o l o g i c z n y c h i ź r ó d ł a inspiracji p o e t y c k i e j w ostatnich dokadach w i e k u X X w r ó c i ł y zainteresowania 4 son- 8 sie p r z y ś n i t o t e ż w i ę c y p r z y j e d z i o " ( N i e ) . „ M i e j a k sie ojciec ś ń i , no t o p r z y j o d z i e " (Nie). „ P o g r z e b j a k w i d a ć , żo c h u r ą g w i e , k s i ą d z idzio czy co, t o t r z a sie s p o d z i e w a ć p o g r z o b u " (Wil). „ J e d n y si z n ó w p r z y ś n i ł a trumna, i t y ż — m i a ł a to t r u m n y . Za j a k i ś czas ш п а г nikiem jako tekstom prognostycznym. R o z w ó j t y c h zainteresowań jej syn i m i a ł a te t r u m n y " (Gór). I I . Zasada m e t o n i m i i , t j . s t y c z n o ś c i przestrzennoj, czasowej walnie p o d s y c i ł a parapsychologia i neoastrologia. Jednak w k u l ­ l u b m y ś l o w e j m i ę d z y sonsem w y k ł a d a n y m a obrazem jest spo­ turzo masowej, nie z r y w a j ą c e j w i ę z ó w z t r a d y c j ą r a c j o n a l i s t y c z n ą , t y k a n a ezęściej. Przybiera różne sennik funkcjonuje raczej na zasadzie k o m e r c y j n e j z jednej, a ludycznoj z drugiej s t r o n y . M o ż n a to p o w i e d z i e ć n p . o egipskim Senniku d r u k o w a n y m przez l u b e l s k ą „ K a m e n ę " w o d c i n k a c h formy. Obraz senny m o ż o z o s t a ć u z n a n y w stosunku do zdarzenia przewidywanego na j a w i e za jego i s t o t n y r e k w i z y t : „Obrącz­ k a j a k sie ś n i t o j u ż m ó w i o , że to j u ż b ę d z i e wesele, z a r ę c z y n y " w r o k u 1974 ( „ E s k i m o s w ś n i e g a c h l a t e m — z m a r t w i e n i e " i t p . ) . ( K a w ) ; „ J a k p i e r ś c i o n e k sie ś n i t o p r ę d k i ś l u b " (Sta); „ C h o r ą g w i e W s z y s t k o to s ą zjawiska i n t e r e s u j ą c e dla socjologów i h i s t o r y k ó w czarne j a k sie ś n i o i k r z y ż t o d z i e ś p o g r z e b " ( K l i m ) ; za n а г z ę - kultury. d z i e n i e z b ę d n o do w y k o n a n i a j a k i o j ś c z y n n o ś c i : „ K o s a j a k sio F o l k l o r y s t a , badacz ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j i j e j f o r m w y r a z u , ś n i t o m ó w i o , ż e ś m i e r ć dzieś b ę d z i e w r o d z i n i e " (Maz), „ P i e ­ p r z y s t ę p u j ą c do analizy sennika p o s t a w i p y t a n i e w s t ę p n e o t o , co n i ą d z e j a k sie p r z y ś n i e , b ę d z i e j a k i ś w y d a t e k " ( H a ł ) , „ B u t y to z tej bogatej d o k u m e n t a c j i jest a u t e n t y c z n y m zapisem w i e r z e ń podróż" 1 wiedzy l u d o w o j , zbiorowej, u g r u n t o w a n e j , co z a ś t y l k o p o d a ż ą M ó w i o , że dzieś t a k j a k b y w rudzinie b y ł w y p a d e k czy t r u m n a " ( P a t ) ; za m a t o r i a ł : „ D e s k i nowe t o niedobrze. o b r o t n y c h t ł u m a c z y i w y d a w c ó w nie s t r o n i ą c y c h od p o m y s ł ó w ( K l i m ) ; za m i e j s o o i n d y w i d u a l n y c h , a u t o r s k i c h , c h w y t l i w y c h ? Bez o b a w y p o p e ł n i e ­ t o bardzo z ł y sen. J a k o t w a r t y g r ó b t o ś m i e r ć w ś r ó d n a j b l i ż s z y o h " p r z o w i d y w a n o j a k c j i : „ S o n o grobach n i a b ł ę d u m o ż n a p o w i e d z i e ć , że jest i jedno i drugie. A skoro t a k , ( R a f ) ; wreszcie, jeśli w ś n i e p o j a w i a się p o s t a ć l u d z k a ; za а к t o - folklorysta r a, m u s i s i ę g n ą ć do ź r ó d o ł w i a r y g o d n y c h , w y d z i e l a j ą c który odegra i s t o t n ą rolę w przewidywanym zdarzeniu: m �I „ K s i ą d z t o ' w r ó ż b a n a pogrzeb" (Sem); „ J a k m i sie d o k t o r ś n i , Ustanawianie przoz sennik z w i ą z k ó w p o d o b i e ń s t w a bazuje to j u ż k t o ś z r o d z i n y zachoruje" ( R a f ) ; „ J a k sie uczniowi profosor w y r a ź n i e n a konwoncjach semantycznych j ę z y k a , t j . na ś n i , t o b ę d z i e p y t a n y . M n i e ilo razy się śnił j a k i ś nauczyciol, to zospołach zawsze b y ł a m p y t a n a " j a k o szoroko rozumiane znaczonio s ł ó w . Sennik p o t w i e r d z a po­ (Raf). J u ż p r z y sprawdzaniu zakresu d z i a ł a n i a zasady motonimicznej coch c h a r a k t e r y s t y c z n y c h , któro zostały tych utrwalono toczne stereotypy i zarazom pozwala jo lopioj i s z c z e g ó ł o w i e j 1 0 w senniku pokazuje się j a k w a ż n e znaczonio m a u w z g l ę d n i o n i e rozpoznawać . t ł a k u l t u r o w e g o i całej t r a d y c j i h i s t o r y c z n e j . Boz tego p o w n y c h z w i e r z ą t . Byk, o c z y w i s t y c h p o w i ą z a ń m o ż n a po p r o s t u nio dostrzec. D o t y c z y tylko t o n p . b i a ł e g o p ł ó t n a : w w y k ł a d n i w s p ó l c z o s n o j : „ P ł ó t n o biolić — równoczośnie b l i s k a ś m i e r ć " ( K i j ) , „ T o m ó w i o j a k sio p ł ó t n o d u ż o ś n i , to k t o ś N a z w y te k o n o t u j ą umrze w r o d z i n i e " (Maz). z d r o w i e ; s k ł o n n o ś ć do tarzania się w błocie i b r u d z i o ; p o d s t ę p n a Dla objaśnionia motywacji toj w y k ł a d n i trzeba przywołać Widać to koń, świnia, nazwami zwierząt, nazwami szczególnie dobrze na przykładzio gad, wąż s ą w j ę z y k u l u d o w y m któro można wyposażonymi pokazać w palcem, bogate nie alo stereotypy. cechy t a k i e , j a k b r u t a l n a siła, męskość, złośliwość. To stereotypowe s k ł a d n i k i semantyczne z jednej s t r o n y i n f o r m a c j ę o s t a r y m z w y c z a j u chowania n i o b o s z c z y k ó w w gioz- tłumaczą ł a c h z b i a ł o g o p ł ó t n a , z n a u y m w Polsce joszczo w p o ł o w i e w i e k u o d n o ś n y c h nazw w tekstach j ę z y k o w y c h , z drugioj z a ś — sposoby X I X i o t y m , ż e biel, a nie c z e r ń b y ł a kolorom żałobnym. 9 I I I . Zasada podobioristwa nazw j ę z y k o w y c h obrazu soimogo metaforyczne i niekiedy wręcz alegoryczne użycie takiego a nie innogo i n t e r p r e t o w a n i a o d n o ś n y c h o b r a z ó w w sen­ n i k u l u d o w y m (Por). „ B y k rozjuszony j a k się ś n i to p r z y g o d y i p o d k ł a d a n e g o p o d t e n obraz rzeczywistego p r z o d m i o t u czy zda­ miłosno" (Raf); rzenia m a zakros stosowania n i e w i e l k i , ale jost w j a k i m ś sensio „ K o n i o to c h ł o p c y , p a n n o m p r z e w a ż n i e j a k sio ś n i o , a m ę ż a t k o m „ K o ń j a k p a i m i o sio śni to k a w a l e r " (Nie); dla sonnika ludowogo charakterystyczna. M o ż n a b o w i e m p r z y ­ toż j a k i e ś t o w a r z y s t w o m ę s k i e i to joszczo t a k i e ł a d n e k o n i e t o p u s z c z a ć , ż e u j o j p o d ł o ż a loży archaiczna w i a r a w m a g i c z n ą ł a d n o c h ł o p y " ( I w a ) ; „ Ś w i n i a j a k sio ś n i to m ó w i o , że z n o w u ż w a r t o ś ć samej nazwy, k t ó r a to nazwa jost t r a k t o w a n a j a k o i n ­ p i j a k a zobaczy u ś w i n i o n e g o t a k i o g o " (Maz); „ G a d y , jaszczurki t e g r a l n y a t r y b u t p r z e d m i o t u . N a l e ż ą c e t u p r z y k ł a d y (bić i przy­ j a k sie ś n i o , t o k t o ś b ę d z i o g r y ź ć , p o d s t ę p u s z u k a ć " ( K o s z ) ; być, krew i krewny) m a j ą p o w t a r z a j ą c o się p o ś w i a d c z e n i a z ustnego „ A w ą ż t o m ó w i ą , że t e ż niodobrzo bo t a k i k t o ś z ł y n a niego j a k o b i e g u : „ J a k p a n i k o g o ś bije, o d p a n i coś się o d b i j e " ( K o s z ) ; w ą ż , na togo c z ł o w i e k a " „ B i ć k o g o ś , t o k t o ś sie p r z y b i j e , p r z y b ę d z i e s k ą d y ś " (Maz). (Kaw); I d ą c konsekwentnie t ą d r o g ą d o c h o d z i m y do o d k r y c i a z w i ą z ­ „ J e ś l i pie b i t k a ś n i t o j u ż sio k t o ś p r z y b i j e t e ż " (Barn). „ J a k sie k ó w m i ę d z y w y k ł a d n i ą o b r a z ó w w senniku a c a ł ą b o g a t ą sferą k r e w ś n i , t o m ó w i o , że j a k i ś k r e w n y p r z y j d z i e , j a k i ś k u z y n ludowych wierzeń i w y o b r a ż e ń mitologicznych. Badanie p r z y j d z i e do d o m u " (Maz). związków postulował K . Moszyński. Wykładnia obrazu m o ż e do f o r m j ę z y k o w y c h nawiązywać 1 1 tych Czysto w i e r z e n i o w y cha- r a k t o r m a j ą n p . w y k ł a d n i e z n a c z o ń bociana i k u k u ł k i : „ B o c i a n w s p o s ó b bardzioj z ł o ż o n y i r o z w i j a ć się w k i e r u n k u w s k a z a n y m j a k sie p r z y ś n i , t o m ó w i o , że dziocko p r z y n i o s i e " (Maz); przez metaforyczne u ż y c i e w y r a ż e ń . S p o t y k a m y n p . przekonanie, k u k u ł k ę się s ł y s z y j a k k u k a l u b się j ą w i d z i , t o jest p o m y ś l n a ż e „ D o i ć k r o w y t o jest w i e l k i z y s k " ( H a ł ) , (Raf), k t ó r e w y k o r z y ­ w r ó ż b a . A l e m ę ż c z y ź n i e j a k się ś n i , t o a l i m e n t a w r ó ż y " stuje kogoś, W i a r a w t o , żo bocian przynosi dzieci, a k u k u ł k a przepowiada w y k o r z y s t y w a ć k o g o ś , b y ć dla k o g o ś i c h liczbę stanowi s k ł a d n i k s t e r e o t y p o w y w l u d o w y c h znaczeniach znaczonie potocznego z w r o t u frazeologicznego doić być dla kogoś dojną krową ź r ó d ł e m z y s k ó w " . I n t e r p r e t a c j a p r a n i a — „ J a k sio ś n i , żo k t o ś s ł ó w bocian i kukułka- „Jak (Raf). 12 bielizno pierze t o k t o ś o b m a w i a " ( I w a ) . „ P r a n i e t o m ó w i o , ż y Zgodnie z r e g u ł a m i j ę z y k o w y m i ustalonia p o d o b i o ń s t w cechy k t o ś pierzo o t y m c z ł o w i o k u , o b m o w a m ó w i o " ( K l i m ) — opiera p r z e d m i o t ó w i z d a r z e ń f i z y c z n y c h s ą bez p r z e s z k ó d u t o ż s a m i a n e się na g r u n t o w n y m w powszechnym u ż y c i u p r z e n o ś n y m rozu­ z cechami p r z e d m i o t ó w i z d a r z o ń p s y c h i c z n y c h : „ J a k się ś n i ą mienia z w r o t u prać brudy „ r o z t r z ą s a ć , w y c i ą g a ć na ś w i a t ł o dzien­ c u k i e r k i , t o j a k i e ś przelotne m i ł o s t k i , j a k a ś przelotna m i ł a zna­ ne s p r a w y d r a ż l i w a , p r z y k r o " . R ó w n i e ż zgodnie z sensem sfra- j o m o ś ć " ( R a f ) ; „ K w i a t y to m i ł o ś ć " ( p i w ) ; „ B u r z a t o j a k a ś k ł ó t ­ zeologizowanych p o r ó w n a ń j ę z y k o w y c h zdrów nia, czy co, j a k g r z m i " (Son). jak koń, zdrowy jak jak ryba, zdrów dąb — o d n o ś n e p r z e d m i o t y s ą w senniku V . Zasada k o n t r a s t u ( p r z e c i w i e ń s t w a ) p r z y t ł u m a c z e n i u s n ó w t r a k t o w a n e j a k o zapowiedzi z d r o w i a : „ R y b y j a k się ś n i ą w w o ­ zdaje się w y n i k a ć z przokonania, żo w nieustannych obrotach dzie t o z d r o w i e " (Nie), „ J a k sio konie śnio to dobrze, ezłowiok losu k a ż d a j a k o ś ć m u s i u s t ą p i ć miojsca swojemu p r z e c i w i e ń s t w u . z d r o w y " (Szum), „ D ę b y t o na z d r o w i e " ( N o w ) . J e ś l i c o ś złego z d a r z y ł o się j u ż we ś n i e , nio zdarzy się n a jawie, I V . Zasada p o d o b i e ń s t w a t r e ś c i o w o g o (symbolizmu) m a bez­ i o d w r o t n i e , m i ł y i p r z y j e m n y son o t w i e r a miejsce na j a w i e dla sprzecznie r a n g ę n a j w y ż s z ą i zakros funkcjonowania najszerszy. czegoś p r z y k r e g o . J o ś l i t o domniomauio jost s ł u s z n e z n a c z y ł o b y Sennik jest k r ó l e s t w e m s y m b o l i k i , kojarzenia poprzez p o d o b i o ń ­ to zarazom, żo w l u d o w o j koncepcji rzoczywistośc.i sen i j a w a s ą stwo p r z e d m i o t ó w w n a j r o z m a i t s z y m tego p o d o b i e ń s t w a rozu­ bliższe sobio niż w k u l t u r z o n i e l u d o w e j . m i e n i u . Jest p o d t y m w z g l ę d e m analogiczny do najstarszych D o ś ć powszechne (i staro) jest przekonanie, ż e wosole we śnie gatunków obrzędowej. zapowiada rzeczy s m u t n e : „ J a k wesołe sio ś n i , dzieś jodzio p a n n a P o d o b i o ń s t w o k s z t a ł t u fasoli, grochu, j a g ó d — i łoz staje się m ł o d a ubrana na b i a ł o , to gadajo, żo b ę d z i e pogrzob w rodzinie, p o d s t a w ą i c h t r a k t o w a n i a w senniku j a k o zapowiedzi p ł a c z u : s i n u t o k " (Maz); „ J a k sie ś n i wesele to t e ż b ę d z i e j a k i e ś „ w e s e l e " folkloru: mitu, baśni, zagadki, piośni „ F a s o l ę ł u s k a ć t o z m a r t w i e n i e i ł z y " (Raf), „ Z i a r n k a g r o c h u t o w d o m u , j a k a ś k ł ó t n i a , j a k i ś b a ł a g a n " (Sem); „ W e s e l e j a k sie ś n i w i e m na pewno, ż e t o p ł a c z " (Raf), „ J a k j a g o d y czerwone sie t o nie jest bardzo dobrze" (Soł). ś n i o , t o p ł a c z . J a g o d y to sie p ł a c z e i j u ż " ( B a m ) . Podobieństwo polegające na „byciu wilgotnym, Podobną mokrym" wykładnię pozwala t r a k t o w a ć t a k ż e doszcz j a k o z a p o w i e d ź p ł a c z u : „ J a k sie ność jakaś wielka" deszcz ś n i , t o człowiek b ę d z i e p ł a k a ć " (Raf). Podobieństwo (Maz). b a r w y s t a n o w i pomost p o z w a l a j ą c y przejść od p r z e d m i o t u b i a ł e g o do l i s t u : „ B i a ł a p o ś c i e l czy b i a ł e j a k i e ś otrzymują inne zdarzenia radosne: „ T a ń c o t o s m u t e k " ( Р о к ) . „ M i ł o ś ć — o, t o j u ż jest n i e p r z y j e m ­ ( H a ł ) . „ P o c a ł u n e k t o fałsz, j a k a ś zdrada" „ P a n n a m ł o d a w welonie t o j a k i o ś wiolkio u t r a p i e n i e " (Klim). Odpowiednio o d w r o t n ą , t j . p o z y t y w n ą w y k ł a d n i ę zdarzenia smutne i przedmioty z kręgu otrzymują obrusy t o j u ż list j a k i ś d o b r y " (Proch), „ G o ł ą b b i a ł y , bocian, bie­ nierzadko lizna, poduszki b i a ł e t o list, t o w i a d o m o ś ć raczej d o b r a " ( K o z ) , „ P ł a c z t o uciecha" ( K a w ) ; „ P ł a c z no to r a d o ś ć " (Nie) „ C h o r o b a śmierci: „ G o ł ą b i gęsi, b i a ł e p i ó r a t o t e ż t a k samo, t o l i s t " ( I w a ) , „ J a k sie t o nio jest z ł y son. T o znaczy j a k i o ś ocalenie o d s t r a t y " śni b i a ł e p ł ó t n o t o bodzie l i s t " (Szaw), „ J a k sio ś n i na p r z y k ł a d „ P o g r z e b to nic kiepskiego" (Kosz). „ J a k chodzi się po c m e n t a r z u p r z e ś c i e r a d ł o b i a ł e , obrus, t o znaczy, żo dostanie sie list od k o g o ś . po grobach to d o b r z e " (Kasz). (Raf). T o j u ż w i ę c y sprawdzone" (Nie). B i e l , j a k w i d a ć z n i e k t ó r y c h W y k ł a d n i e złowieszcze z d a r z e ń radosnych — z weselem na p r z y t o c z o n y c h p r z y k ł a d ó w , w n o s i r ó w n o c z e ś n i e d o d a t k o w ą ko­ czele — s ą u t r w a l o n e silniej i spotykane powszechniej. W y k ł a d n i e notację pozytywną — ,.doVy, korzystny". o p t y m i s t y c z n o z d a r z e ń s m u t n y c h s ą rzadszo. Te ostatnie czysto 122 �otrzymują wyjaśnienie na zasadzie t o ż s a m o ś c i o w e j . Złe zapo­ wiada p r z e w a ż n i e z ł e . W senniku l u d o w y m pretacje przeważają inter­ m y ś l e n i u i d z i a ł a n i u zasady t o ż s a m o ś c i , s t y c z n o ś c i , podobień­ stwa, k o n t r a s t u , u o g ó l n i e n i a . N a k o n k r e t n o efekty zastosowania o k r e ś l o n y c h zasad w o d ­ pesymistyczne. V I . Zasada u o g ó l n i e n i a , bardzo dla sennika znamienna, r ó ż n i niesieniu do o k r e ś l o n y c h o b r a z ó w sonnych d o c y d u j ą c y w p ł y w m a się o d w s z y s t k i c h d o t ą d o m ó w i o n y c h s w o i m u k i e r u n k o w a n i e m . j ę z y k z jego c h a r a k t e r y s t y k a m i p r z e d m i o t ó w i z d a r z e ń u t r w a l o ­ 0 poziomie n y m i w postaci szeroko r o z u m i a n y c h z n a c z e ń słów. Z d w u po­ o g ó l n o ś c i (deski — t r u m n a , b i ć — p r z y b y ć , groch — ł z a , wesele — p u l a r n y c h polskich p r z y s ł ó w na t o m a t s n u : „ S e n m a r a — B ó g ile zasady wcześniejsze działają na t y m samym pogrzeb), o t y l e t a p r o w a d z i od czogoś bardziej konkretnego k u w i a r a " i „ C o się m y ś l i , to się p r z y ś n i " (notowanego w Nowej mniej konkretnemu lub zgoła abstrakcyjnemu, od okrośloności przysłów k u n i e o k r e ś l o n o ś c i : „ J a k z w i e r z ę t a dzikie się ś n i ą , o t , to jost ś n i o " ) d u c h o w i ludowego somiika bliższe jest p r z y s ł o w i e drugie. niedobrze, t o j u ż j a k i e ś n i e b e z p i e c z e ń s t w o " (Hal). polskich księdze pod n a d r z ę d n y m h a s ł o m „ C o na jawie, t o we Sennik t e n nio t y l k o w y c h o d z i od o b r a z ó w najbardziej ele­ U o g ó l n i e n i e dokonuje się z w y k l e w p o w i ą z a n i u z i n n ą , nie­ m e n t a r n y c h p r o s t y c h , codziennych, ale t o ż w sposobie i c h o b j a ś ­ z w y k l e c h a r a k t e r y s t y c z n ą t e n d e n c j ą sennika do w a r t o ś c i o w a n i a niania j a k o z n a k ó w prognostycznych idzio t o r e m u t r w a l o n y c h kontrastowego — k o n o t a c j i j ę z y k o w y c h . K o n o t a c j e to u j a w n i a , rozwija, u w y r a ź n i a . jako W l u d o w y m p o j m o w a n i u ś w i a t a sen nie przeciwstawia się t e m u w kategoriach „ d o b r y — z ł y " , „ k o r z y s t n y n i e k o r z y s t n y " dla ś n i ą c e g o . T o co dobro jest o k r e ś l a n e zdrowie, bogactwo, p i e n i ą d z e ; szczęścio, p o m y ś l n o ś ć , powodze­ co rzeczywiste, przeciwnie, w i ą ż e się z t y m ściśle. Bez takiego n i e ; wesołe, r a d o ś ć , zadowolenie. T o co złe jest o k r e ś l a n o j a k o przekonania choroba, cierpienie, ś m i e r ć , pogrzeb; nieszczęście, k ł o p o t , niepo­ takiego g a t u n k u f o l k l o r u , j a k i m jest sennik. Czy przekonanie to wodzenie, n i e b e z p i e c z e ń s t w o , s t r a t a ; k ł ó t n i a , smutek, zmartwienie, złe p r z e w a ż a j ą nad nieprzyjemność. dobrymi. obmowa, Ilościowo Korzonie t y c h nie b y ł o b y m o ż l i w e powstanio i funkcjonowanie płacz, jest zasadne? P y t a n i e to n a l e ż y do togo samego p o r z ą d k u co prognostyki p y t a n i o o to czy sny się s p r a w d z a j ą . P o r z ą d k u innego n i ż p r z y ­ wartościujących j ę t y w t y m szkicu. u o g ó l n i e ń t k w i ą w konotacjach, j a k i e s ł o w a m a j ą w j ę z y k u . T a k więc „ N i e b o b ł ę k i t n e t a k i e , pogodne, t o r a d o ś ć i b ł o g o s ł a w i e ń ­ Informatorzy s t w o " ( R a f ) ; „ J a k sie śnio t a k i e ogrodowe k w i a t k i , ł a d n e k w i a t k i co t a k u ł o ż o n e , t o dobrze" ( K r z ) , „ J a b ł o ń z j a b ł k a m i to rozkosz, wielka r a d o ś ć " (Raf) — a z drugiej s t r o n y : n p . „ W i e r z b a to j u ż Bam m ó w i o zawsze, że t o j u ż s m u t n a " (Nysz), „ B ł o t o t o j a k i e ś k ł o p o t y , t. 383 i 384 z m a r t w i e n i a " (Pat), „ J a k sie g ó w n o ś n i t o m ó w i o zawsze, żo G ó r — G ó r a k J ó z e f a z Mircza, t . 149 straszna n i e p r z y j e m n o ś ć " H a ł — H a ł a s Helena z W r o n o w i c , t . 385 i 389 Ogólnikową (Maz). charakterystykę negatywną (wykorzystującą — Bambuiska Bronisława z Majdanu Ruszowskiego I w a — I w a n i c k a J a d w i g a z D z i o r ą ż n i , t . 386 p o d a n y w y ż e j z a s ó b o k r e ś l e ń ) o t r z y m u j ą w senniku l u b e l s k i m K a w — K a w u l a Genowofa z W r o n o w i c , t . 383, 385 i 386 następujące hasła: gnój, robaki, m ę t n a dziurawe buty, K i j — K i j a n k a E l ż b i o t a z L u b i e n i a , t . 248 chmirra, ulewa, góry, K l i m — K l i m s k a J a n i n a z D z i e r ą ż u i , t . 383 i 384 brud, dziury, doły, woda, s t u d n i a , ciemna kamienie i las, z a c h ó d s ł o ń c a , k r ę t a droga, u s c h ł e drzewo, stare K o s z — Koszeluk M a r i a z L u b i e n i a , t . 221 g r z y b y , suchy chleb, czarna c h o r ą g i e w , ciemna chustka, o r k a , K o z - - K o z ł o w s k a K a t a r z y n a z P o l a n ó w k i , t . 383 spadanie w d ó ł , d ź w i g a n i o c i ę ż a r u ; kapusta, owoce i j a g o d y , K r z — K r z y ś Agnieszka z Cycowa, t . 317 czarny k o t , chuda k r o w a , p ł a c z ą c e dziecko, stara baba, g o ł y Maz — M a z u r M a r i a n n a z D ą b r ó w k i , t . 168 człowiek. N i o —• N i e d ź w i e d ź Feliksa z W r o n o w i c , t . 385 Ogólną charakterystykę pozytywną (oddawaną wyrażeniami z zestawionego w y ż e j s ł o w n i k a ) m a j ą h a s ł a n a s t ę p u j ą c e : s ł o ń c e N o w — Nowosad Franciszka z W r o n o w i c , t . 384 i 385 Nysz — N y s z k o J a n i n a z Sosnowicy, t . 229 1 g w i a z d y , ś n i e g , czysta w o d a , k w i a t y , r o s n ą c e z b o ż e , zielona P a t — Paterek A n t o n i n a z Orzechowa, t . 229 t r a w a , zielone drzewo, zielony d ą b ; choinka, brzoza, P i w — P i w k o Helena z D ą b r o w y , t . 383 i 384 grzyby prawdziwki, razowy chleb; gołąb, królik, k o ń ; złoto i monety, Proch — ś m i e j ą c e się dziecko, m ł o d a dziewczyna; jasna chustka, osoba R a f — R a f a ł M a r i a z T a r n a w y , t . 384 i 386 z m a r ł a p o k a z u j ą c a się j a k o osoba ż y w a . Sem — Semczuk Feliksa z K r y n i c , t . 383 i 384 P o d s u m u j m y . I n t e r p r e t a c j a z n a k ó w sennych c z y l i p r z y p i s y ­ P r ó c h n i a k M a r i a ze Starej W s i , t . 334 Sen —• Seniuk J a n i n a z R o g a t k i , t . 255 wanie obrazom w y k ł a d n i w senniku l u d o w y m w y k a z u j e daleko Soł — S o ł t y s Teresa z Zemborzyc, t . 149 idące uporządkowanie pozwalające, Sta •— Staszewska M a r i a z W y r y k , t . 220 o motywacji j a k to z r o b i l i ś m y , w e w n ę t r z n e j . T o co z n a c z ą c e (signifiant) mówić i to co Szaw — Szawara M a r i a z W r o n o w i c , t . 385 znaczone (signifió) p o z o s t a j ą w stosunku u c h w y t n e j z a l e ż n o ś c i . Szm —• S z m i d t B r o n i s ł a w a z K r y n i c , t . 384 i 386 Z a l e ż n o ś c i ą t ą r z ą d z ą powszechnie W i ł — W i l a n o w s k a Aniela z K r y n i c , t . 384 i 386 funkcjonujące w mówieniu, P R Z Y P I S Y 1 I . K r a s i c k i , Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki, Wroeław 1950, B N , o p r a ć . B . G u b r y n o w i c z , s. 11 I I . K a p e l u ś , Senniki ( w : ) Słownik folkloru polskiego, p o d r e d . J . K r z y ż a n o w s k i e g o , Warszawa 1965, s. 366—309 P o r . n p . E . F r o m m , Zapomniany język. Wstęp do rozumienia snów, baśni i mitów, w s t ę p e m o p a t r z y ł K . T . T o e p l i t z , p r z o l . J . M a r z ę c k i , W a r s z a w a 1972, gdzie znajduje się o m ó w i e n i e b a d a ń p s y c h o l o g ó w n a d snem i jego s y m b o l i k ą . 2 3 4 P o w i ą z a n i o m literatury z wizjami sennymi poświęcony z o s t a ł specjalny n u m e r „ T e k s t ó w " z 1973 r o k u , ó s m y z k o l e i , p o d w y m o w n y m t y t u ł e m „ S e n m a r a . . . " , dobrze o d d a j ą c y m o n t o ł o g i ę snu literackiego. M a t e r i a ł y do i n s p i r u j ą c e g o w p ł y w u snu na t w ó r c z o ś ć plastvczna zawiera „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " nr 1—2 z r o k u 1984 takie badania n a d sonnikiem l u d o w y m p o s t u l o w a ł K . M o ­ s z y ń s k i j u ż 50 ł a t t o m u (zob. jego Kultura ludowa Słowian, 5 123 �cz. I I , Kultura duchowa, z. 1, K r a k ó w 1934, s. 375—5) K o r z y s t a m z maszynopisu 38-stronicowego opracowania J . B a r t m i ń s k i o g o i G. B ą c z k o w s k i e j Materiały do sennika ludowego p r z y j ę t e g o do d r u k u w t o m i e Etnolingwistyka (wydaw­ n i c t w o U M C S ) . W okresie o d 1974 do 1984 nagrano n a t a ś m y ludowo intorpretacje s n ó w o d 40 o s ó b z 28 w s i w regionie l u ­ b e l s k i m . Po d o k o n a n i u t r a n s k r y p c j i i o p r a c o w a n i u r e d a k c y j n y m p o w s t a ł w ton s p o s ó b s ł o w n i k o b e j m u j ą c y dwio sotki h a s e ł po­ ś w i a d c z o n y c h o k . 700 c y t a t a m i . P u b l i k a c j a t a s t a n o w i p o c z ą t e k bardziej s y s t e m a t y c z n y c h b a d a ń n a d sennikiem l u d o w y m , k t ó r y z o s t a ł u z u a n y za j e d n o z p o d s t a w o w y c h ź r ó d e ł p r z y g o t o w y w a ­ nego w L u b l i n i e s ł o w n i k a otnoligwistycznego. Z n a c z n y w k ł a d w prace zbierackie n a d sennikiom w n i o s ł a A . Semczuk j a k o a u t o r k a p r a c y magisterskiej Semantyka sennika ludowego w y ­ konanej pod kior. doc. J . B a r t m i ń s k i o g o w 1980 r o k u . Por. dane przytaczane przez K . M o s z y ń s k i e g o , op. c i t . ; 6 7 T . Seweryna w „ L u d z i o " t . X X X V I I I , s. 2 7 1 ; J . Adamowskiego w a r t y k u l e Sennik ludowy Franciszki Boryty ( „ B i u l e t y n I n f o r ­ m a c y j n y S T L " n r 30, 1985, s. 12) i z w ł a s z c z a w k s i ą ż k a c h A . K r a w c z u k a , Sennik Artemidora, w y d . 2, Ossolineum 1976 i W i e r y Sztabowej, Sen, W a r s z a w a 1976 Zob. rozwiązanie skrótów w zakończeniu. Р о г . K . K w a ś n i e w i c z , Zwyczaje i obrzędy rodzinne ( w : ) Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej I I , p o d r o d . M . Biornackiej i i n . Ossolineum 1981, s. 111 Por. Słownik łudowych stereotypów językowych, zeszyt p r ó b n y , W r o c ł a w 1980 K . M o s z y ń s k i , o p . c i t . , s. 373—375 O k o r z y ś c i a c h , j a k i e w y n i k a j ą z p r z y j ę c i a rozszerzonej koncopcji znaczenia zob. szerzej w a r t y k u l e J . B a r t m i n s k i e g o i R . Tokarskiego p t . Językowy obraz świata a spójność tekstu ( w : ) Teoria tekstu, p o d red. T . D o b r z y ń s k i e j , Ossolineum 1986 8 9 1 0 1 1 1 г �Kryslyna Szefler ( T u k w a ) JACEK liii' R y s u n e k К . Szefler N a w e t nie w i e , żo pomaga. N i e t y l e t w ó r c y czy a r t y ś c i e , co c z ł o w i e k o w i , k t ó r y boz Niego nie s t a ł b y się t y m , co znaczy: t y m , k i m jest. Przez s z t u k ę , przoz uwagi pierwszych o d c z u ć i przez k r y t y k ę r o b i i w t y m , co m ó w i . T a k w i ę c dla osoby zagubionej w sobie i w świecie Jacek jest oparciem d l a ocen i o d n i e s i e ń . Zawsze zabiegany i z a j ę t y p r a c ą , ale zawsze n a g ł o s c z ł o w i e k a (i z w i e r z ę c i a ! ) o d k ł a d a j ą c y wszystko i p r z y b i e g a j ą c y d o s ł o w n i e , prac o p a r t ą na w i e d z y a r t y s t y c z n e j mobilizuje do n a j p o w a ż n i e j ­ nieraz szego t r a k t o w a n i a siebie w t y m , co się r o b i i w t y m , j a k się r o b i . p i ę t r o boz w i n d y , czy szpitala, czy do innego miasta. wdrapywał się zaniepokojony milczeniem n a czwarto Przoz swojo opowiadania i ż y c i e , po p o r ó w n a n i u do i n n y c h P o t e m z n o w u usuwa się w c i e ń , ale zawsze s i ę znajdzie i po­ i w y c i ą g a n i e z czyjogoś opowiadania tego najistotniejszego dla spieszy n a r o z m o w ę , n a p o m o c . T a k w sprawach t r u d n y c h , c z ł o w i o k a , k s z t a ł t u j e się j a k i ś t a j e m n i c z y z w i ą z e k o s ó b : swojej —• u r z ę d o w y c h , j a k i w codziennych p o t r z e b a c h ; j a k z t ą f r o t e r k ą cichej i nio n a r z u c a j ą c e j się i t e j drugiej — pewnej u w a ż n e g o dla staruszek za c i ę ż k ą , a dla Niego, ż e b y p o s z u k a ć n a p r a w y s ł u c h a n i a j e j i togo co m ó w i i tego co r o b i przez Niego, p r z y N i m . i zawieźć, i odejść z k w i t k i e m , i wymyślić, j a k i m to załatwić — T a k n a co dzień przostraszonej ś w i a t e m i jego p r a w a m i t u , p r z y t o w ł a ś n i e Jacek. i w J a c k u o d n a j d u j ą c e j jogo ( ś w i a t a ) k o ń c e z w i ą z a n e j a k o ś dobrze — z g a d z a j ą c e się w c z ł o w i e k u p o s t a w ą i w a r t o ś c i a m i w t y m , eo I ... , , i p a m i ę t a j , b ą d ź dobra dla M a m y , ona jest k o c h a n a i bardzo d o b r a " . . . naprawdę � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da13519558dcc70d12d334c8bae33419.pdf 738b2f84cf50ed9b9be1d2a862696905 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2914 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2718 Title A name given to the resource Salvador, miasto capoeira / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.193-201 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rożalski, Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Salvador, miasto capoeira C MACIEJ apoeira ro krąg ludzi - roda; t o orkiestra grająca m u ­ RÓŻALSKI zykę — bateria; t o wreszcie dwóch tancerzy u p r a w i a ­ jących między sobą grę tanecznych ciosów i uników. Wszystkim zaś kieruje mistrz — Mestre. A l e czy t o t y l k o egzo­ Salvador, miasto capoeira tyczna gra-walka. Może j e d n a k coś więcej t k w i w tej plątani­ n i e k o l o r o w y c h ruchów i głośnej m u z y k i . Szal capoeira, któ­ ry zaczął ogarniać świat, nie kończy się n a b a r w n y m fitness; na w y s p o r t o w a n y c h młodzieńcach potrafiących wykonać se­ rię e f e k t o w n y c h salt. Jest w t y m coś więcej, k u l t u r a i historia, urzekające s w o i m k o l o r o w y m , głośnym pięknem, ale też roz­ paczliwie n a m potrzebna n a u k a , j a k być z i n n y m i , j a k rozu­ m i e ć i n n y c h ludzi. Capoeira m a w sobie coś takiego, co w y ­ rzuca z człowieka gromadzone i przetrzymywane emocje. For­ trzone w prastare szyldy, zdecydowanie pamiętające jeszcze początki wieku X X . Tylko gdzieniegdzie, powtykane, podokręcane, jakby na siłę, szyldy wysta­ wowe nowych sklepów, kolorowe neony reklamują­ ce piwo, papierosy i perfumy. Samochody najnow­ szej generacji mieszają się ze starożytnymi wehikuła­ mi napędzanymi jeszcze chyba na kociołek z wę­ glem. Restauracje w stylu zachodniej Europy obcują z barami, których ściany zdobią białe kafle, kliente­ la wygląda zaś jak starsze rodzeństwo ekipy Buena Vista Social Club. m y i maski, którymi wiecznie się zabudowujemy, które znie­ kształcają i kontrolują nasze relacje ze światem, nagle tracą sens. N i e m a czasu, by myśleć o t y m , czego chce t e n d r u g i , czego j a c h c ę o d niego. M u z y k a , szybkość, gra, wyzwalają nadwątloną przez cywilizację pewność siebie. Pozostaję t y l k o ja i człowiek, z którym tańczę. I t e n szczególny rodzaj relacji, który tworzy się między n a m i , a który sprawia, że muszę spoj­ rzeć w samego siebie i zadać sobie p y t a n i e : k i m jestem... Salvador Powietrze, które nie jest jak powietrze. Gorące, duszne i bardzo, bardzo wilgotne. Trudno oddychać. Jestem w Salvadorze. To dziwne uczucie bycia bardzo daleko od domu - jakby wyrwania, osamotnienia przemieszane z wrażeniem, że to, co mnie otacza, to tylko jakaś kopia rzeczywistości. To trochę tak, jakby znaleźć się na oglądanej właśnie nieruchomej rekla­ mie biura podróży. Jednak jeszcze nie do końca czuję tak bardzo rozreklamowane słowo „egzotyka". Mam na wpół instynktowne wrażenie zawieszenia gdzieś w przestrzeni. Ale mimo to wszystko wygląda chyba normalnie, zwyczajnie. Terminal jest elegancki i czy­ sty. Tak samo przed lotniskiem. Dużo samochodów i autokarów dobrej marki. Czekają na turystów; wy­ pisz, wymaluj, jak z hiszpańskiego kurortu. Jest infor­ macja, specjalny „bagażowy pan", autobus, który co 5 min podjeżdża i zabiera rozkwilony ładunek turystów w odmęty hoteli i turystycznych atrakcji. Przyłączamy się do tej kolorowo zorganizowanej chałtury i pakuje­ my się do kolejnego z turystycznych busów. Ta iluzja trwa jeszcze przez chwilę, kiedy wyjeżdżamy z lotniska przepiękną aleją porośniętą po obydwu stronach pal­ mami. Tworzą one ponad drogą długą, barwną bramę wjazdową, niczym w jakimś pałacu maharadży. Dopiero po chwili orientuję się, że to tylko cząstka Brazylii, kolorowy papierek, kryjący monumentalne, dzikie piękno przyrody, niewyobrażalne bogactwo pa­ łaców i zarazem niezmierzoną biedę faveli. Spomiędzy palm zaczynają wyzierać sypiące się rudery, zabłocone podwórka, małe sklepiki zaopa- Taki właśnie jest Salvador, miasto nędzy i bogac­ twa. Dawna portugalska świetność, a zarazem brud rozsypujących się budynków. Nieprzebrane piękno na­ tury i pył szarych ulic przedmieścia. To w końcu koleb­ ka magii condomble i capoeira, a zarazem jedno z naj­ większych skupisk faveli w Brazylii. Favele to dzielnice nędzy. Biedota żyjąca grubo poza granicą zera socjalnego. Jeden z najmroczniejszych i naj­ bardziej rozpaczliwych problemów dzisiejszej Brazylii. Przerażająca, gigantyczna, szarobrudna masa. Trzę­ sący się twór, pełen smrodu nędzy. Wibrująca dźwięka­ mi, wypełniona po brzegi zbieraniną ludzkich ciał, tło­ czących się, walczących o skrawek miejsca do życia. Dżungla lepianek, ruin, domków, budek z dykty, służą­ cych za trzypokojowe mieszkania. Całe hektary bezna­ dziei. Favele mają w sobie coś z piekła, które udało się zrealizować na ziemi. Salvador - to miejsce, gdzie brzydota i piękno tworzą przedziwne malowidło. Dadaistyczny twór. Barwną plamę poskładaną chaotycznie z tysięcy ma­ łych elementów. Podróżując przez to miasto, trzeba wyczulić swój zmysł estetyczny. Trzeba się nauczyć wczuwać w ten dziejący się obraz, bo inaczej pozosta­ niemy poza nim, w obtębie hoteli, plaż i pięknych wi­ doków. My przyjechaliśmy do Salvadoru szukać capoeira. Okazało się jednak, że nie da się podać definicji, jed­ noznacznie określić, czym ona jest. Tak jak Salvador capoeira ma wiele różnych twarzy. Oto kilka z nich. 193 �Maciej Różalski • SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA Mestre Feherrinia: „To sztuka, która potrzebna jest w życiu" Salvador jest jak bajkowa kraina. Ale bajka bardzo) w stylu Andersena, piękna i przerażająca zarazem. Przypomniałem to sobie, stojąc przed starym, rozsypu­ jącym się budynkiem, którego ścian ledwie trzymają[ się wielkie płaty łuszczącego się tynku, a dwa małe ka­ flowe bary na dole otaczają ze wszystkich stron kałuże błota. Jeden ze starych dziadków-bywalców, spoczywa­ jący przy lokalowym stoliczku, uśmiecha się do mnie bezzębnie i pokazuje, że capoeira, to na górze. Z okna( na piętrze, dochodzi mnie dźwięk berimbau... (berimbau to najważniejszy w capoeira instrument, on kieru­ je całym rytuałem. Wygląda jak łuk. Na dole przywią­ zana jest okrągła puszka akustyczna. Do grania używai się jeszcze patyczka, kamienia i grzechotki) [...] Capoeira w wydaniu Feherrinia i jego uczniów jest fascynująca, jest inna niż ta, którą znam z Europy. Ruchy i muzyka są teoretycznie te same, ale tu jest więcej energii, taniec jest żywszy, jakby jego korzenie wyrastały wprost spod tego budynku. Mestre budzi zaufanie już na pierwszy rzut oka. Wyso­ ka postawna, przystojna, sylwetka, uśmiechnięta twarz. Spod na wpół przymkniętych powiek spoglądają nai mnie uważne oczy. W jego osobie daje się odczuć jakąśi spokojną siłę i pewność, którą przepojone są jego ruchy. Ja: Mestre, chciałbym wiedzieć, czym jest dla ciebie capoeira, co jest w niej takiego ważnego i niezwykłego? Feherrinia: Dla mnie w capoeira najważniejszy jest I moment. Ten punkt, w którym dostajemy sygnał od , drugiego człowieka, że atakuje, wykonuje ruch. To, co muszę zrobić, to błyskawiczna odpowiedź, unik, który następnie przeradza się w kolejny atak. Sztuka jednak nie polega na tym, aby się obronić lub zaatakować. Chodzi o to, żeby swoją odpowiedzią płynnie włączyć się w nieustający ruch, jaki wytwarzacie razem ty i twój partner. Jeżeli uda się zachować płynność, two­ rzy się między wami porozumienie, niepowtarzalna re­ lacja, w której przeplatają się taniec, walka, spryt. To jest właśnie gra, to jest capoeira. ( Ja: Co sądzisz o nowej capoeira, tej znanej z tele­ wizji, efektownej, dynamicznej, akrobatycznej. Jak to, się ma do twojej wizji tego zjawiska oraz do tego, czym ta sztuka była kiedyś? Feherrinia: Sądzę, że wszystko podlega zmianom, niczego się nie da zatrzymać. To samo dotyczy capo­ eira. Zupełnie inna 20 lat temu, zmienia się, ewoluuje. Są tacy, którzy uważają to za wykroczenie. Mówią, że capoeira zostaje wyzuta z tradycji i rytuału, a to właśnie one są jej sednem. Dla mnie najważniejszy jest kontakt dwojga ludzi, to, co się między nimi odbywa. I chyba jeszcze to, że kilkoro dzieciaków nauczy się dzięki temu czegoś cie­ kawego, że nie wpadną w jakieś bagno. 194 Rzeczywiście, akrobacje dla samych akrobacji, wal­ ka dla samej walki, fascynacja swoim ciałem, to abso­ lutnie nie jest to, o co chodzi w capoeira. Trudno podać jednoznaczną definicję, dla każdego granica bę­ dzie gdzie indziej. Najważniejsze, aby ludzie nawiązy­ wali ze sobą w grze relację, o której mówiłem. To sztuka, która potrzebna jest w życiu. Mestre Falcao: „Szanowanie różnic między ludźmi, to jest dla mnie najważniejsze" Mestre Falcao jest szczupłym i niskim człowiekiem, lat około 40, ma lekko siwiejące włosy, delikatną twarz i spo­ kojne spojrzenie. Z rozbrajającym uśmiechem prowadzi mały samochodzik, którym mkniemy na festiwal capo­ eira, odbywający się tego dnia w Salvadorze. Mestre pro­ wadzi tam warsztaty, ma to być - zdaje się - wielka im­ preza, 80 szkół capoeira ma pomieścić się w jednym bu­ dynku i zaprezentować swoje umiejętności... Wszystko idzie świetnie, ale jest jeden problem: chyba nie do koń­ ca wiemy, jak dotrzeć na miejsce. To zabawne, ale do­ strzegam niejaką zależność między byciem mistrzem ca­ poeira a prowadzeniem. Im większy mistrz, tym gorszy kierowca. N o więc walczymy, pchając się przez maleńkie, pokręcone uliczki Salvadoru. Mijamy kamienice, rudery, bloki mieszkalne, wszystko to razem wymieszane bez ładu i składu. Tabuny ludzi, tabuny samochodów - i wszystko to przetacza się leniwie wokół nas, jednych z wielu wiecz­ nie spóźnionych i nigdzie nie spieszących się uczestników ruchu drogowego miasta Salvador. W ogóle są to dwie charakterystyczne, tutejsze cechy miejskiej aglomeracji. Po pierwsze, wszystko jest zawsze spóźnione. Zaczynając od pojedynczych jednostek, kończąc na dużych skupi­ skach ludzi, nikt nigdy nie jest na czas. Po drugie, niko­ mu się nie śpieszy, co jest dosyć dziwne, zważywszy na fakt pierwszy. Ruch samochodowy wygląda jak przelewa­ jąca się powoli gęsta ciecz. Nie przekracza się 60 km/godz., ale też raczej się nie hamuje... [...] zaskoczył mnie temat warsztatów, które prowadził Falcao: odczuwanie radości dzięki capoeira. Uczestnikami były małe dzieci, pozbierane z wielu szkół przybyłych na festiwal, oraz - ku mojemu zaskoczeniu - także grupa dzieci z zespołem Dawna. Okazu­ je się, że są tu dzięki pewnej rządowej fundacji, która zajmuje się wyciąganiem z faveli tych najbiedniejszych, najsłabszych. Jednak te dzieci nie tylko dostają opiekę, celem programu jest także uczenie porozumiewania się i życia z innymi ludźmi. Prawdę powiedziawszy, od razu przygotowałem się na sytuację, w której mocno skrępowani „normalni" opiekunowie będą prezento­ wać z tolerancyjnym uśmiechem wyuczone osiągnię­ cia swoich podopiecznych „specjalnej troski". Nato­ miast „normalna" publiczność ze zrozumieniem będzie oglądać ten smutny show i litować się nad losem tych „biedactw". Okazało się jednak, że zarówno Falcao, opiekunowie, jak i grupa „biednych maleństw", mają �Maciej Różalski * SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA 1. M e s t r e N e n e l (po środku na ławce) syn M e s t r e B i m b a twórcy jednej z o d m i a n dzisiejszej Capoeira i jego 4 uczniowie. 2. M e s t r e Falcao rozpoczyna swoje warsztaty C a p o e i r a dla małych dzieci. 3. Szkoła M e s t r e C u r i o (trzeci o d prawej) j e d n a z najstarszych w Brazylii. Pozwolono n a m zrobić t y l k o t o j e d n o zdjęcie. 4. Salto, e f e k t o w n a część C a p o e i r a Regional 5. Roda grupy Beribazu w mieście Brasilia. 6. Zajęcia w grupie Beribazu. 7. M e s t r e Joao Piceno. Jest p r a w d o p o d o b n i e najstarszym wciąż tańczącym Capoeiristas na świecie 8. M e s t r e D e c a n i o . M ó w i o oświeceniu i radości A ' w Capoeira. 195 �Maciej Różalski * SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA 9. Bohaterscy uczestnicy roda p r o w a d z o n e j przez M e s t r e Falcao 10. Sala t r e n i n g o w a w szkole Joao Pequeno. N a tej w y t a r t e j podłodze wychowało się k i l k a pokoleń Capoeiristas 1 1 . D z i e c i bawiące się w przerwie warsztatów M e s t r e Falcao 12. Zajęcia z M e s t r e Falcao 13. Paolo j e d e n z członków grupy Beribazu. 14. Tancerze czekają na grę p o d b r i m b a u (głównym i n s t r u m e n t e m kierującym c a ł ą R o d a ) . 15. A n d r e Reis i n s t r u k t o r z grupy Beribazu. Pierwszy Brazylijczyk, który rozpoczął nauczanie Capoeira w Polsce. 16. Roda w grupie Beribazu. Fot. 3, 7, 8, 14 - A n n a Sienicka. Fot. 6 - Szczepan Różalski. Pozostałe zdjęcia autorstwa M a c i e j a Różalskiego 196 �Maciej Różalski • SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA inne plany. Miało być o radości i było o radości. Me­ stre kilkoma prostymi zabawami zintegrował całe to­ warzystwo. Zupełnie nie przejmując się powagą swojej osoby, a także tym, czy „biedactwa" dadzą radę, rozpo­ czął skandalizującą naukę wywracania kolegi przez ko­ legę, po czym rzucania się „wszyscy razem na siebie". Odbyło się też bieganie z wrzaskiem dookoła sali, pró­ by nieruchomego baletu oraz sporadyczne ataki na szyję mistrza. Całość zakończyła się godzinną roda, uczestników było bez liku, zrobił się totalny bałagan. Zupełnie nie wiedziałem w pewnym momencie, kto jest „bidulkiem", a kto opiekunem, kto się uśmiecha z pobłażaniem, a kto ryczy ze śmiechu. Co ważniejsze, kogokolwiek przestało to obchodzić, najważniejsza by­ ła capoeira. Ja: Mestre, co jest dla ciebie najważniejsze, co po­ woduje, że chcesz i potrafisz dawać tyle radości i zaba­ wy poprzez capoeira. Falcao: Szanowanie różnic między ludźmi, to jest dla mnie najważniejsze. To obowiązuje także w capo­ eira. Bez przerwy trzeba pamiętać o innych, o tym aby gra była dialogiem. Tylko doceniając nawet tego naj­ mniejszego, jesteśmy ludźmi Ja: Czym jest capoeira dla ciebie? Falcao: Capoeira to sposób życia, to filozofia. Wcho­ dzi w twoje życie i staje się jego częścią. Kiedy zaczynasz grać capoeira, wnikasz w samego siebie, poznajesz siebie i wchodzisz na drogę rozwoju i przemiany. Wielkość tej sztuki polega właśnie na tym, że nie da się rozwijać tyl­ ko ciała, poprzez ciało sięgasz do duszy i umysłu. Ciało i dusza stanowią nierozerwalną jedność. Capoeira po­ zwala przyglądać się tej jedności, sprawia, że nasze życie jest prawdziwsze i bardziej radosne. Niestety, cywilizacja zachodnioeuropejska od daw­ na dowodzi, że dusza i ciało to dwa obce sobie twory, że istnieje pęknięcie w wewnętrznej kondycji człowie­ ka. Siady tej idei wkradają się wszędzie, także do capo­ eira. Ludzie zapominają więc o rytuale tej sztuki, o za­ sadach, o tym, aby uważać na innych. Fascynują się swoją siłą, wyższością. Myślą tylko i wyłącznie o sobie i niszczą przez to płynność, jedność z innymi. Niezau­ ważalnie przestają być także zgodni z samymi sobą. W nowej capoeira, tak jak zresztą na wielu innych płaszczyznach naszego życia, coraz częściej zaczynają liczyć się tylko siła i silni. niowego MTV. Jednak jego spokojny ton głosu i czuj­ ne oczy przypominają od razu, że jest on jednym z naj­ bardziej znanych w Salvadorze mistrzów capoeira, a wreszcie synem legendarnego Mestre Bimba. Ja: Nenel, co możesz powiedzieć mi o swoim ojcu i o tym, co stworzył. Nenel: Bimba był człowiekiem prawdopodobnie od­ powiedzialnym za obecny stan capoeira. To on w la­ tach 30. doszedł do wniosku, że capoeira oderwała się od swoich korzeni. Twierdził, że za bardzo pogrążyła się w kulturowej manifestacji. Według niego zapomniano również o tym, że jest to także walka. Stworzył więc swoją wersję tej sztuki, zdynamizował ją, opracował tzw. sekwencje Bimba, dodał użycie rąk i ciosy oparte na przemocy. Początkowo ta capoeira, nazwana Regio­ nal, niewiele się różniła od tego, co uprawiali inni mi­ strzowie. Bimba stwierdził, że przywrócił capoeira jej dawny stan, gdy służyła ona po prostu walce o przeży­ cie. Ale już jego uczniowie zaczęli dalszą modyfikację. Wraz z wejściem Regional na uniwersytety, opracowy­ wano teorię nauczania capoeira. Zaczęła się ona „usportawiać" i „wygładzać". Teraz tańczy się w wyższej pozycji. Ciosy są szybsze i wyraźniej zaznaczane. Nato­ miast sama gra zaczyna przypominać dynamiczny ta­ niec współczesny. W sferze duchowej Regional powoli „opuszcza ulice", czyli oddala się od swojego miejsca narodzin. Co za tym idzie, przestaje być powoli dome­ ną na wpół magiczną osadzoną blisko condomblć (reli­ gii naszych przodków stwoizonej z wierzeń afrykań­ skich przywiezionych wraz z czarnymi niewolnikami), pogrążoną głęboko w tradycji i kulturze. Istnieją więc głębokie różnice, pomiędzy Regional a Angolą - drugą odmianą capoeira, która miała zachować dawny styl, a którą stworzył inny Mestre - Pastinha. Angola miała być ochroną dawnych rytuałów, dawnego sposobu ży­ cia. Są to więc praktycznie rzecz biorąc, dwa zupełnie różne światy. Nie twierdzę, że lepsze albo gorsze, po prostu inne. Niektórzy próbują je wartościować, ale ro­ dzą się z tego tylko niedobre konflikty. Ja: A jak ty, jako syn Bimba, ale także Mestre, od­ nosisz się do tego wszystkiego? Jaka jest twoja wizja. Nenel: Capoeira jest jedną z dróg, które człowiek może obrać idąc przez życie. Kiedy już jednak wkracza na nią, staje się ona całą jego egzystencją. Myślę, że można powiedzieć, że capoeira jest sztuką dobrego ży­ cia. Tak właśnie uważał mój ojciec. Capoeira była dla niego, po pierwsze, samoobroną, po drugie, dobrą dro­ gą życia. Ale nie jest tak, że capoeira jest tylko tym al­ bo tamtym, że istnieje tylko jedna słuszna droga. Ja wybrałem drogę Bimba i staram się go naśladować. Dla kogoś innego capoeira może być walką, medyta­ cją, tańcem, grą lub wszystkim naraz. Mestre Nenel: „... ćwicząc capoeira, każdy odkrywa swoją prawdę" Mestre Nenel wygląda jak gwiazda amerykańskiej sceny hip-hop. Jest potężnym, czarnym mężczyzną, nosi długie dredy i wełniany beret. Marynarska koszul­ ka ciasno opinająca jego zwalisty tors, duże okulary przeciwsłoneczne, białe mokasyny, wszystko to spra­ wia, że Nenel miałby swobodny wstęp do studia nagra­ Ja: Ale czymś chyba jest w szczególności? Muszą przecież istnieć jakieś podstawowe zasady, które bez względu na różnice w stylu tworzą coś, co się nazywa capoeira. 197 �Maciej Roiakki . SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA Nenel: Rzeczywiście, ta sztuka ma swoje fundamen­ ty, prawa, które ją konstytuują, a których łamać nie można. W przeciwnym razie przestaje to być capoeira. To, co się dzieje teraz, jest niejednokrotnie właśnie wykraczaniem poza te prawa. Ewolucja jest naturalna i zmian nie można zatrzymać. Ale capoeira zaczyna przypominać miejscami jakiś sport olimpijski, zostaje obdarta z rytuału. A to właśnie on jest jedną z rzeczy, które tworzą tę sztukę. Dzięki zasadom panującym w roda (czyli kole ludzi, w którym odbywa się gra), znajomości muzyki, szacunku dla ludzi tworzy się to coś, co przyciąga jak magnes. Drugą niezbędną rzeczą jest ginga, czyli podstawowy, zgodny z rytmem krok, na którym opiera się cały taniec. I nie chodzi mi o poru­ szanie się w odpowiedni sposób. Ginga musi być w każ­ dym wykonywanym ruchu, jest swoistą rytmiczną ba­ zą, na której opiera się cała capoeira. Ginga buduje rytm i tworzy płynność gry. To wszystko z kolei, wzięte w całość umożliwia za­ istnienie tego, co w capoeira jest tak niesłychanie po­ ciągające. Tworzy się jakby cielesna konwersacja mię­ dzy ludźmi, nawiązuje się relacja, która zespala dwoje w jedność. Taniec, muzyka, śpiew, emocje wywołane przez bliski i intensywny kontakt z drugą osobą, to wszystko działa na nas jednocześnie, dotyka naszej du­ szy. Capoeira jest innym, magicznym światem. Częste są obecnie walki o wpływy pomiędzy szkoła­ mi. Tendencja redukowania capoeira do egzotycznej walki lub fitness. Albo też roszczenie sobie prawa do prawdy obiektywnej o tej sztuce-walce. Ja nie będę oceniać, co jest złe, a co jest dobre, tym bardziej że sam nie jestem doskonały. Ale ćwicząc capoeira każdy odkrywa swoją prawdę. Mestre Curio: „... trzeba zagłębić się w rytuał, a także w powolną, pełną skupienia grę z drugim człowiekiem..." Pelorinho, niegdyś ociekające złotem centrum por­ tugalskiego Salvadoru, obecnie turystyczna starówka. To miejsce robi rzeczywiście wrażenie, kolorowe ka­ mienice, stare kościoły, tysiące straganików i sklepi­ ków wyładowanych gadżetami związanymi z capoeira. Wokół przetaczają się tłumy turystów, owładniętych żądzą zakupienia sobie kolorowej pamiątki z egzotycz­ nych wakacji, a najlepiej przeżycia jeszcze jakiejś ba­ jecznej przygody. Za nimi następny tłum, tym razem miejscowych, próbujących z rozpaczliwym uśmiechem zarobić jakiekolwiek pieniądze. Jest coś poniżającego w tym układzie. Z jednej strony - turyści, próbują nie zauważać wszechobecnej nędzy, chowając się w swych hotelach i płatnych wycieczkach. Z drugiej - ludzie, którzy starają się zarabiać na drobnej turystyce, którzy nauczyli się jęczeć i przymilać dla kilku groszy. Całe to­ warzystwo kryje się za wzajemnym uśmiechaniem, od­ dalając od siebie widmo biedy. Próbując uciec od jazgotu głównych turystycznych placów, odkrywamy pomniejsze uliczki. Tu jest trochę luźniej, mniej ludzi, a mnóstwo zaułków, małych skle­ pików i nieśmiertelnych kaflowych barów. W pewnym momencie nasza znajoma Clarisa poka­ zuje nam jakiś stary, ledwo widoczny z ulicy szyld. Na kawałku drewna, którego sam bym nie zauważył, wid­ nieje napis: Escola de Capoeira. Budynek wygląda na stary i całkowicie wtapia się w rząd różnokolorowych kamienic szturmowanych przez rozszalałych turystów całą masą nowoczesnego sprzętu fotograficznego. W panującym w środku półmroku można wyczuć ja­ kieś odmienne od ulicznego jazgotu nieruchome do­ stojeństwo. Powywieszane instrumenty muzyczne, wy­ blakłe flagi, maski - wszystko to buduje jakiś nastrój oddalenia, zatrzymania w czasie. Sala widoczna przez pootwierane na parterze drzwi przypomina bardziej muzeum niż jeden z kolorowych okolicznych sklepi­ ków. W całość wnętrza doskonale wtapia się siedzące po przeciwnej stronie sali barwne towarzystwo. O d razu czuć zapach, w którym miesza się odrobina stęchlizny, kurz i stare drewno, coś jakby strych zasta­ wiony starymi przedmiotami sprzed wieku. Za wielkim drewnianym biurkiem siedzi szczupła, młoda Murzyn­ ka, obok niej czarny mężczyzna, w wieku ok. 30 lat. Przedziwnie dopiero prezentuje się trzecia z siedzących osób. Jest to mężczyzna, należący do tego rodzaju lu­ dzi, których wiek trudno jest określić, gdzieś pomiędzy 40 a 70 lat. Jest on właścicielem dużego brzucha, oraz całej kolekcji biżuterii, począwszy od łańcuszków na szyi, a skończywszy na wielkich złotych sygnetach. Ubranie w tonie eleganta z lat 70. Rozszerzane spodnie w kant, koszula z dużym kołnierzem. Kapelusz a la lata 20. Całości dopełniają czarne błyszczące mo­ kasyny. Zdecydowanie jedna z najdziwniej wyglądają­ cych person jakie udało mi się spotkać w tym i tak nie­ zwyczajnym mieście. Ale nie to uderza mnie najbar­ dziej. Najbardziej frapująca jest jego twarz — duża, peł­ na siły i jakiejś delikatnej, raz to przebiegłej, raz dobro­ tliwej złośliwości. Nie zdziwiło mnie zbytnio, gdy do­ wiedziałem się, że jest to szkoła Capoeira Angola, a rubaszny mężczyzna w kapeluszu to Mestre Curio, je­ den z uczniów legendarnego Pastinha, zaciekły wróg wszelkich nowoczesnych przemian w capoeira... Siedzimy na piętrze tego przedziwnego budynku, ota­ czają nas stare sprzęty, pożółkłe fotografie. Za oknem po­ został jazgot Pelorinio, ale tu, gdzie siedzimy, wrzawa jest jeszcze większa. Mestre Curio zgodził się na rozmowę o capoeira, ale bardziej przypomina to monolog przemie­ szany z awanturą o to, że naiwnie zaczęliśmy rozmowę od pytań o Capoeira Regional. Trzeba powiedzieć, że Mestre prawie przez cały czas krzyczy, rzuca się, zdejmu­ je i zakłada kapelusz, generalnie jest mocno poruszony, a to, co mówi, brzmi trochę jak doniesienia z frontu. Curio: Nie ma dwóch capoeira, jest tylko Angola! To, co nazywane jest Regional, to jakieś nowoczesne �Maciej Różalski • SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA ćwiczenia fitness, nie ma w tym duchowości i tradycji prawdziwej capoeira! Organizowane w fitnessldubach zajęcia ruchowe, bo tylko tak to mogę nazwać, nie ma­ ją nic wspólnego z rytuałem, rytmem i obrządkiem które tworzą samą strukturę, rdzeń capoeira. Ja: Ale czy nie jest możliwe współistnienie Regio­ nal i Angola? Rozwój i popularność tej pierwszej jest faktem, dlaczego więc sprzeciwiać się postępowi i zmianom? Co szkodzi uszanowanie tego po prostu ja­ ko innej capoeira? Curio: Uważam, że szkodzi, i to bardzo. Ludzie sły­ sząc o capoeira, niejednokrotnie utożsamiają całe zja­ wisko z tym widowiskowym baletem, przyjmują formę zewnętrzną i automatycznie pomijają sferę duchową i wewnętrzną. Aby zrozumieć i poczuć capoeira, trzeba poświęcić wiele pracy i uwagi nie tylko swojemu ciału i technice gry, ale przede wszystkim temu, co się dzieje w nas w środku, trzeba zagłębić się w rytuał, a także w powolną, pełną skupienia grę z drugim człowiekiem, a nie skocznie i szybko podskakiwać wokół siebie. Poza tym nie wystarczy mówić o filozofii capoeira, trzeba ją poczuć całym sobą. To da się zrealizować tylko w roda traktowanej w sposób magiczny, z poszanowaniem za­ sad, szacunkiem dla każdego członka roda, w miejscu do tego przeznaczonym. W Regional, z roda została tyl­ ko zasada, że ma to być koło, natomiast miejscem gry jest zwykle sala gimnastyczna lub klub fitness. Nie wy­ obrażam sobie skupienia w takim miejscu. To pierwsze, co mam do zarzucenia Regional, drugą rzeczą jest natomiast tworzenie euforii w roda. Nie by­ łoby w tym nic złego, ale ciągłe podkręcanie za pomo­ cą muzyki, klaskania i szybkiego rytmu dużych pokła­ dów emocji niszczy kontakt i porozumienie, niszczy ja­ kość tańca, czyniąc go tylko szybką wymianą ciosów. Wreszcie ostatnie i najważniejsze jest wprowadze­ nie do Regional agresji. Capoeira nie może być agre­ sywna. Nie ma w niej miejsca na przemoc. Nie może być tak, że brutalna siła zastępuje miejsce tzw. malan­ dragem (sprytu), który kształtował jakość i styl grania! - Ostatnie słowa Curio wypowiadał znowu podniesio­ nym głosem... scy ubrani w czarne spodnie w kant i żółte koszule. Ten strój, obowiązujący na wszystkich spotkaniach, został wymyślony przez Pastinha na cześć jego ulubio­ nej drużyny futbolowej. Jest też i sam Curio, on też za­ mienił swój rynsztunek i biżuterię na strój „klubowy". Powoli roda rozpoczyna się. Capoeira jest u Curio rytuałem, oni czczą muzykę, nie może być tak, że ktoś przychodzi i łamie zasady. Wszyst­ ko jest takie jakie było prawdopodobnie 100 lat temu. Najpierw, przez pół godziny grają tylko instrumenty , - ludzie z bateria stoją w kole i grają zwróceni do sie- < bie twarzami. Potem Mestre obchodzi całą salę z dy­ miącym kociołkiem, w którym t l i się kadzidło. Ma to służyć pobłogosławieniu uczestników roda. Dopiero wtedy można rozpocząć grę... Mistrz Curio pochyla się przed berimbau. Jego wiel­ ką, bezzębną twarz wykrzywia złośliwy radosny uśmiech, całe jego ciało drga, jakby każda kończyna prowadziła swoje własne, fascynujące życie. Za chwilę nadchodzi sygnał, żeby zacząć i jego wielki brzuch ra­ zem z całą resztą rusza w przedziwny, pogięty taniec pe­ łen pantomimy, gagów, złośliwości i rubasznych pod­ skoków. Raz zatacza się w szaleńczym pijackim tempie, raz popada w pełne płynności i tanecznego piękna po­ wolne ruchy, podcina, rozpycha się za pomocą poślad­ ków, biega po całej sali. Jego gra aż kipi życiem, ener­ gią, ale i symboliką, ciągłą autoironią i autorefleksją. Każda kolejna gra jest jakimś dziwnym spontanicznym, brzydkim i groteskowym teatrem. Tancerze skaczą, bie­ gają, pełzają nawet dookoła siebie, wszystko po to, aby zmylić się nawzajem, oszukać. Ale nie tylko kpina jest w tym, co robią Curio i inni, nie tylko taniec. Muzyka i ruch zmuszają do jakiegoś ponadwerbalnego dialogu, autentyczności. Angola staje się sposobem wyrażenia swoich emocji - ubraniem w symbole przeżyć wielo­ krotnie niemożliwych do wyrażenia. Mestre Decanio: „Tylko poprzez głębokie przeżycie (...) mamy szansę na osiągnięcie oświecenia w Capoeira" Duszna, mała sala wielkiego, drewnianego budynku, jednego z wielu starych zabudowań Pelorinho. Całe pomieszczenie przesycone jest zapachem kadzidła, a nieliczne światła i wieczorny mrok za oknami tworzą atmosferę mistyczną, nierealną. Na ścianach powywie­ szane są instrumenty, flagi, zdjęcia Mestre Pastinha i in­ nych, którzy prawdopodobnie dawno już odeszli z tego świata. Cała podłoga wymalowana jest kabalistycznymi symbolami rozłożonymi na planie koła, rody. Przy wej­ ściu jest kilka krzeseł dla widowni, a po drugiej stronie sali podłużna ławeczka dla bateria. Tak wygląda szkoła Mestre Curio, to tu gra się capoeira Angola. Dzisiejsza roda zaczyna się pod wieczór i będzie trwała jakieś pół nocy. Większość ludzi już jest, wszy­ 199 Na Boga, dlaczego właśnie tutaj, czy mądrość nie może mieszkać w pałacach, albo chociaż w prywatnym mieszkaniu? Jedziemy po wertepach chyba tysięcznej dzikiej ulicy, która prawdopodobnie i tak zakończy się następnym ślepym zaułkiem. Już blisko dwie godziny przedzieramy się przez favele Salvadoru i powoli zaczy­ nam tracić nadzieję, że dotrzemy do celu naszej podró­ ży. Nagle wyjeżdżamy na otwartą przestrzeń. Plaża, choć niesłychanie brudna, stanowi naturalny koniec faveli. Jest tu lepiej, piękniej w porównaniu z labiryn­ tem chaosu, który zostawiamy za sobą. Tu kończy się miasto, kończy się dzielnica nędzy. Mam wrażenie,; jakby ten zakątek wolnej przestrzeni, wciśnięty pomię­ dzy lepiankowego potwora a majaczącą gdzieś w odda­ li fabrykę, był mistyczną samotnią, do której dotarła nasza wyprawa. Bo to tu mieszka Mestre Decanio (89 �Maciej Różalski • SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA lat), najstarszy żyjący uczeń Bimba, niekwestionowana legenda i autorytet świata capoeira. Myślę sobie, sto­ jąc przed furtką jego malutkiego, parterowego domku, że piekielnie trudno się tu dostać, ale Decanio podob­ no wie najwięcej i chyba trzeba było tu przyjechać. Czekamy przez chwilę, aż szczupły starszy pan wyjdzie z budynku i machając nam ręką na przywitanie, otwo­ rzy pogiętą metalową furtkę wejściową... Mestre jest już starym człowiekiem, jego dom jest także stary, wypełniony po brzegi całą masą przeróż­ nych sprzętów, a także pięcioma bardzo aktywnymi psami. Wnętrze wygląda jak rupieciarnia, zastawiona gratami z przeszłości. Decanio jest szczupły, średniego wzrostu, ma zupełnie siwą czuprynę i , co jest tu rzad­ kością, ma białą skórę. Jednak on sam bynajmniej nie zachowuje się jak przystało na 89 lat. Przez całe pięć godzin, podczas których siedzimy i rozmawiamy o ca­ poeira, Mestre ciągle gdzieś biega, wyraźnie nie może usiedzieć w miejscu. Widać, że mimo swych lat prowa­ dzi bardzo aktywny tryb życia, ciągle odbiera telefony, pokazuje nam na komputerze lub w stosach papierów wciąż nowe informacje lub jakieś grafiki. Jednak to, co mówi jest jasne i bardzo klarowne. Jego myśli, są peł­ ne pasji, a zarazem spokojnej i przemyślanej logiki. Ja: Mestre, na początek spytam o to samo, o co py­ tam wszystkich. Mianowicie - czym jest capoeira? Decanio: Dzisiejsza capoeira zawiera, jak pewnie wiecie dwa style, Angola i Regional. Obecnie Angola to prawie medytacja, spokojna, nierzucająca się w oczy, mocno tkwi w korzeniach, tra­ dycji i kulturze Brazylii. Można by jej zarzucić, że w ogóle nie jest już walką, że przestała nią być na rzecz kulturowej i artystycznej manifestacji. Natomiast Regional jest zupełnie inna. Bardziej sportowa, rozwijała się głównie na uniwersytetach i w szkołach. Ujęta w pewną strukturę nauczania, po­ siada swoją warstwę techniczną, którą da się wykładać jako teorię. Lecz inny jest przede wszystkim rodzaj ener­ gii, tkwiący u podstaw obydwu odmian. Dzisiejsze Re­ gional bazuje na sporej dawce euforii i radości, które niestety - czasami przeradzają się w agresję. Nie będę niczego krytykował, oceniał Angola albo Regional, nie ma rzeczy całkowicie złych albo całkowicie dobrych. Poprzestanę na tym, że ta pierwsza Regional, moja Regional, której miałem zaszczyt uczyć się od Bimba, jest już właściwie martwa, umarła wraz z nim. Więc to nie o niej będzie tu mowa. Ja: Jednak capoeira jest ciągle fenomenem. Podbi­ ja serca i umysły ludzi na całym świecie. Można wręcz powiedzieć, że mamy do czynienia z jakąś szaleńczą modą na capoeira właśnie. Decanio: Tak, to rzeczywiście fascynujące, jak ca­ poeira działa na ludzi, jak pobudza emocje, zmusza do myślenia i niejednokrotnie zmiany poglądów na życie. Jako lekarz próbuję w mej pracy zajmować się wpły­ wem muzyki i capoeira na ludzki mózg i ciało, a także 200 związkami pomiędzy condomble' a capoeira. Uważam, że jest to absolutny ewenement, a jego tajemnica kry­ je się w jakimś magicznym sprzęgnięciu muzyki, śpie­ wu, ruchu, rytuału. Jest tym wszystkim, podanym w takiej mieszance, która potrafi sięgnąć samej głębi, istoty człowieka i poruszyć nią. Ja: N o właśnie, czy dałoby się rozebrać na części pierwsze, tę przedziwną mieszankę, odkopać korzenie magii, która czyni Capoeira tak żywą i fascynującą?Decanio: Wierzę głęboko, że to co najpiękniejsze w Capoeira to ta kolorowa tętniąca życiem kompilacja, to ciągły ruch muzyki, sztuki, tańca. Te rzeczy są inte­ gralnie połączone ze sobą. Towarzyszą człowiekowi od zawsze. Składają się na podstawy tworzące naszą kultu­ rę i są nam potrzebne niczym woda czy tlen. Wszystko to natomiast, w idealnej mieszance daje capoeira. Myślę, że tu tkwi właśnie sekret jej olbrzymiej popularności. Aby jednak zrozumieć capoeira, trzeba poznać jej korzenie, rozwój, aspekt kulturowo-społeczny, w któ­ rym się tworzyła. Zacznijmy więc właśnie od tego. Co prawda, jest wiele teorii co do początków tej sztuki, ale ta, którą tu przedstawię, wydaje mi się najbardziej prawdopodobna. Capoeira zaczęła się kształtować w dokach, brazylij­ skich portów, kilkaset lat temu, za panowania Portu­ galczyków na tych ziemiach. W portach pracowali afrykańscy niewolnicy. Kiedy był przypływ, przez sześć godzin nie można było rozpakowywać towaru, więc pojawiał się czas wolny... Toteż czarni niewołnicy, mając tych kilka godzin wolnego, zaczęli uprawiać coś w rodzaju gry, zabawy, kulturowej manifestacji (sięgającej jeszcze czasów Afryki), a wreszcie i walki. Myślę sobie, że gdzie jest dwóch mężczyzn, tam zawsze pojawi się potrzeba współzawodnictwa. Ciekawą cechą tych spotkań było to, iż raczej nie używano w stosunku do siebie przemocy. Gdyby ci lu­ dzie zadawali sobie ciosy, musieliby potem pracować za dwóch. Toteż nie dotykano się podczas gry, przemoc za­ stępował natomiast spryt (malindragem), wygrywał ten, kto potrafił przechytrzyć swojego przeciwnika. Nawet w późniejszym okresie, kiedy zaczęto zadawać sobie ra­ ny, malandragem stało się integralną częścią capoeira. Ja: Ale, skąd bierze się w tej sztuce tyle pasji, tyle radości, dlaczego działa na ludzi tak hipnotycznie? Decanio: Innym charakterystycznym rysem był związek capoeira z condomble, religią powstałą na ba­ zie wierzeń przywiezionych do Ameryki Południowej przez niewolników z Afryki. Podobieństwa widać od razu, choćby pomiędzy podstawowym krokiem capo­ eira (ginga) a hipnotycznym tańcem stanowiącym część obrzędów Condomble. Sądzę, że to, co najważniejsze, sztuka walki wzięła od religii w sferze duchowej. Wspólne korzenie tkwią �Madej Różalski * SALVADOR, MIASTO CAPOEIRA w specyficznym, pobudzającym do tańca rytmie i po­ dobnej funkcji muzyki. Słyszymy muzykę i zespalamy się z nią poprzez pierwotny rytm zawarty w ginga. To zjednoczenie się z rytmem w jakiś sposób wyzwala, powoduje, że maski, których używamy na co dzień, dla ukrycia swoich emocji, tracą sens. Muzyka pełni funkcję oczyszczającą i wyzwalającą najgłębsze, szcze­ re emocje drzemiące w człowieku. Tańcząc, niejako jesteśmy zmuszeni stanąć przed samym sobą, dokonać introspekcji nas samych. W roda nie ma czasu na roz­ myślanie nad następnym krokiem, wszystko inne niż spontaniczność wybija z rytmu i niszczy grę. To chyba ta nietrywialna autentyczność, to autoodniesienie mimo, że do końca nieuświadomione, jest tak pocią­ gające. Ja: Dlaczego? Decanio: Bo ten moment autorefleksji, emocjonal­ nego wczucia się w swoją tożsamość, jest rozpaczliwie potrzebny do życia każdej istocie ludzkiej. Co pewien czas musimy wyrzucać naszą wewnętrzność na ze­ wnątrz, aby nie zginęła ona pod skorupą codzienności. Myślę, że dlatego taniec i muzyka są z nami od począt­ ku istnienia ludzkości. To „oglądanie własnej duszy", rytualny trans wy­ zwalany przez taniec, to właśnie jest mądrość condomble. Trzeba jednak zrozumieć, że nie jest to inte­ lektualne poznanie, na modłę europejską. Tu chodzi o mądrość płynącą z emocji, odczuwania siebie same­ go jako autonomicznej jednostki wobec reszty świata. Lecz, jeszcze raz: nie będzie to doświadczenie przemy­ ślane i stopniowo wymyślane. To, czego doświadcza­ my, jest spontaniczne, pierwotne i emocjonalne. To chyba jest bardzo ważne, że refleksja jest wtórna wo­ bec przeżywania. Myślenie jest tu raczej ponownym czerpaniem radości z odbytego doświadczenia emocjo­ nalnego, i to ono niejako kształtuje osobowość, zarów­ no uprawiającego capoeira jak i tancerzy condomble. Tak więc walka czerpie tutaj z mądrości religijnej, du­ chowej, dlatego już od pierwszego momentu zetknię­ cie się z nią jest tak emocjonujące. Ja: Ale capoeira nie kończy się chyba na indywidu­ alnym doświadczaniu nas samych, gram przecież z partnerem, a dookoła przebywa mnóstwo ludzi, któ­ rzy tworzą roda. Decanio: Oczywiście, to ważne, bo capoeira nie kończy się przecież na pojedynczej osobie. Gdyby to na tym tylko polegało, gdyby całe doświadczenie ograniczało się tylko do nas samych, capoeira byłaby prostą drogą do specyficznego narcyzmu. Człowiek uczony odczuwania radości z kontaktu ze swoimi emocjami, uczony świadomego odczuwania ciała i du­ cha, pogrążyłby się prawdopodobnie w samozadowo­ leniu i ciągłej autoprezentacji siebie sobie i reszcie świata. 201 Swoją drogą, tak dzieje się dosyć często, gdy młodzi ludzie zafascynowani swoim ciałem, szybkością i sprawnością pogrążają się w samouwielbieniu, per­ fekcji ruchów i akrobatyce. I nie byłoby w tym nic złe­ go, gdyby każdy z nas żył sam w swoim prywatnym świecie, bez kontaktu z innymi ludźmi. Wtedy byliby­ śmy kimś na kształt bogów, każdy w swoim świecie i każdy przeświadczony o swojej doskonałości. Okazuje się jednak, że sami jesteśmy niczym. Staje­ my się ludźmi dopiero, jeśli posiadamy kulturę, a ona wyłania się w kontakcie z innymi. Kultura to produkt naszej relacji ze światem zewnętrznym, ponownym uprzedmiotowieniem związku podmiotu z przedmio­ tem, Ja i świata. Capoeira będzie więc zarówno medytacją, jak i kul­ turą. Medytacją będzie jako zagłębianie się w siebie, indywidualne odkrywanie swojego świata emocji i przeżyć wewnętrznych, co można by porównać do buddyjskiego satori (najwyższego stopnia zagłębiania się w siebie, zatopienia w sobie, a przez to zjednocze­ nia z całym światem). Ale zarazem capoeira jest kon­ taktem z drugim, przymusem wyjścia z siebie i usto­ sunkowania się do drugiego. I tu zaczyna się prawdziwa przemiana, tu zaczynamy poprzez grę wytwarzać kulturę. Celem capoeira jest ze­ spolenie się z partnerem w grze. Wszystkie ruchy po­ winny mieć swój cel, brać swój początek w tym, co ro­ bi druga osoba, wzajemnie, doskonale, płynnie się prze­ platać. Sukcesem prawdziwej gry powinno być osią­ gnięcie jedności z drugą osobą, a nie pokonanie jej. Oczywiście, że w normalnej grze koniec końców chodzi także o to, aby wygrać, aby być sprytniejszym. Ale ja mówię o generalnym nastawieniu i całościo­ wym sposobie uprawiania capoeira. Tylko poprzez głębokie przeżycie siebie z jednej strony, a z drugiej - umiejętność płynnego dostosowa­ nia się, zespolenia, mamy szansę osiągnięcia oświece­ nia w capoeira. Mestre Joaó Pequeno - najstarszy żyjący mistrz (86 lat), czynnie uprawiający capoeira Joaó Pequeno: Najważniejszą rzeczą na świecie jest miłość. Ona kreuje nas i buduje nasz świat. Tak samo jest z capoeira, jeżeli nie kochamy świata, ludzi, ona nigdy nie zapuści korzeni i nie wyrośnie w nas... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d66a619dc4bf44e36be98c6bdeea1e4c.pdf d320d9254532b58ce8478aebfdc9d2c3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2915 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2719 Title A name given to the resource Sztuka New Age / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.202-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Anna E. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text niemal w każdej dziedzinie: od paranaukowych koncep­ cji przez społeczne utopie po nowe inspiracje w sztuce. Współczesne, pojemne rozumienie metafory New Age spopularyzowała Marylin Ferguson w wydanym w 1980 roku bestselerze The Aquarian Conspiracy. Dzisiejsze ro­ zumienie Ery Wodnika dobitnie wyraża Lazaris: „New Age jest osobistym doświadczeniem. Nie czekaj na żadną specjalną astrologiczną datę. Nie czekaj, aż inni powiedzą ci, kiedy się zacznie. W samym środku twojej Starej Ery inni odnaleźli swoją Nową Erę. Pojawia się ona dla każ­ dej osoby indywidualnie. Nie czekaj!" (Lazaris 1987, 9). NEW AGE A N N A E. K U B I A K Sztuka New Age New Age A by przybliżyć się do pojęcia sztuki New Age, na­ leży sobie odpowiedzieć na pytanie: czym jest New Age? A pytanie to nie należy do łatwych i dających odpowiedzi jednoznaczne, zacznijmy od tego, że pojęcie Nowej Ery ma bardzo stare tradycje. Używane tutaj zamiennie z „Erą Wodnika" wiąże się ze starożytny­ mi astronomicznymi obserwacjami. Zjawisko precesji punktów równonocy polega na cofaniu się w pasie zodia­ ku punktu wschodu Słońca w czasie wiosennego i jesien­ nego zrównania dnia z nocą. Postrzegany z Ziemi pełny obieg zodiaku przez punkty równonocy trwa około 25 700 lat i zwany jest rokiem Platona. Późniejsze teorie astrologiczne i ezoteryczne stworzyły historiozofię er, któ­ rym patronują znaki zodiaku. Już samo wyznaczenie po­ czątku ery Wodnika wywołuje różnice zdań. Jedni twier­ dzą, że już wkroczyliśmy w Nową Erę, inni, że nastąpi to w przyszłości. Wystarczy przypomnieć sobie dyskusje nad dużo prostszym do wyznaczenia początkiem nowego X X I wieku, by ze zrozumieniem odnieść się do historiozofii operującej archetypami kultury. Zmiany cywilizacyjne dokonują się stopniowo. Większość zwolenników tych koncepcji zgadza się, że żyjemy w czasach przejścia. Judeochrześcijańska charakterystyka Nowej Ery została wzbo­ gacona o wątki orientalne - dalekowschodnie - w pra­ cach ruchu teozoficznego. Popularyzacja oczekiwania Ery Wodnika na masową skalę dokonała się w okresie młodzieżowych ruchów kontestacyjnych. Idee New Age wyszły poza elitarne kręgi, a towarzyszyła temu twórczość * Artykuł jest częścią redagowanej książki pt. New Age. Tekst ten powstał podczas pracy nad scenariuszem wystawy Sztuka New Age przygotowywanej ptzcz autorkę, Roberta Andrzeja Dula i Mał­ gorzatę Just. Wystawa jest planowana w Państwowym Muzeum Et­ nograficznym w Warszawie. Wysrawa ma być uzupełniona o muzy­ kę New Age. Charakterysryczna dla niej jesr reperycyjność inspiro­ wana utworami Erica Satie oraz: morywy oraz insrrumenty etniczne (przede wszystkim bębny), motywy muzyki dawnej (np. „Officium" Jana Garbarka), odgłosy narury, elektroniczne utwory. Osobnym nurtem są kasety z tekstami nurru „pozytywnego myślenia". Bada­ nia autotki byty wspierane przez Research Support Scheme of the Open Society Suppott Foundation, grant no.: 1150/1998 202 New Age w najszerszym rozumieniu to nieodrodne dziecko współczesnej kultury, zwanej przez niektórych ponowoczesną lub postmodernistyczną. New Age bywa nazywany śmietnikiem wszystkich wieków. Opisy kultu­ ry Nowej Ery sięgają porównań do teologii negatywnej. Manifestacje kulturowe korzystają bowiem z moderni­ stycznych tęsknot, by doprowadzić je do skrajności, jak również ujawniają i podnoszą do potęgi te tendencje, które moderna usiłowała kamuflować. Są to: przypadek, ambiwalencja, eklektyzm, pluralizm, zacieranie granic, burzenie klasyfikacji, anarchizm, płynność, zmienność jako esencja rzeczywistości, autonomiczność elemetów, które nie składają się na spójną całość, ale raczej uczest­ niczą w grze dyskursów, przewaga obrazu nad słowem, efemeryczność, niekonsekwencja, niekonkluzywność. New Age nie mieści się w żadnej z dotychczasowych ka­ tegorii socjologicznych ani antropologicznych. Charak­ teryzuje ją surrealistyczna, wybuchowa intertekstualnymi odniesieniami mieszanka obecna we współczesnej kulturze. Nowa Era znosi kulturowe podziały między różnymi tradycjami, religiami, między kulturą elitarną a popularną, dziedzinami takimi, jak: nauka i religia, re­ ligia, psychoterapia i medycyna, między kulturą Wscho­ du i Zachodu, tym, co materialne i duchowe, tym, co wewnętrzne i zewnętrzne. „Czyste produkty" (Clifford 1988,5) kulturowe stały się drobnymi elementami współczesnej hybrydy. Dyskurs New Age jest klasycz­ nym przykładem mieszania gatunków, tworzy bricolage pojęć antycznych, średniowiecznych, współczesnego ję­ zyka fizyki, psychoterapii, Internetu. New Age nie jest kulturą alternatywną ani subkulturą. Jeśli już szukać określenia, to jest raczej kulturą komplementarną, prze­ nika bowiem takie środowiska, jak polityczne, wojsko­ we, kręgi biznesu, profesjonalne ośrodki psychoterapii, ośrodki pomocy społecznej, ośrodki edukacji. Można się spodziewać, że podobnie jak w Stanach Zjednoczonych i Europie Zachodniej coraz częściej będzie w Polsce znaj­ dować swój lokalny wymiar globalnych zmian. Katego­ rie przywołujące pojęcia przestrzenne (takie jak „środo­ wisko kultowe") czy tworzące wrażenie stałego i określo­ nego kanonu (jak ideologia czy światopogląd) mijają się z duchem Nowej Ery dziewięćdziesiątych lat. W sposób radykalny nieuchwytność zjawiska kultury Wodnika sta­ wia Bochinger (1994,35): (Termin)„«New Age» obec­ nie używany jest fantomem - ale fantomem, który zosta­ wił ślady w rzeczywistości!". Proponuję, by mówić raczej �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE o klimatach Ery Wodnika, w znaczeniu, w jakim używa go dzisiejszy żargon młodzieżowy. W ramach klimatu możliwych jest wiele odmian, klimat jest zmienny, prze­ nika on różnorodne formy krajobrazowe. 2 Szukając konkretnych przejawów kultury New Age, można to pojęcie rozumieć jako termin „parasol" obejmujący różnorodne, współczesne, to jest rozwija­ jące się od drugiej połowy siedemdziesiątych lat, zjawi­ ska kulturowe, jak: rozwijanie zainteresowań niekon­ wencjonalnymi terapiami i humanistyczną psychoterapią, praktyki parapsychologicz ne, wróżebne, astrologiczne, praktyko­ wanie w sposób ponad wyznaniowy rei gijno-filozoficznych tradycji Wschodu (np. taoizmu, buddyzmu, sufizmu, jo­ gi) i Zachodu (np. teozofii, antropo zofii, różokrzyżostwa, nauk Gurdżijewa), tradycji Indian Ameryki Pół­ nocnej, szamanizmu. To, że owe zjawiska łączą się w pewną (choć chaotyczną) całość, świadczy ich współobecność podczas festiwali wzorowanych na londyńskim fe­ stiwalu Mind, Body and Spirit, na łamach czasopism specjalizują­ cych się w podobnej tematyce, odwoływanie się do tak szerokiego spektrum zainteresowań przez we­ wnętrznych teoretyków. mi innymi elementami. Podstawowym kryterium wy­ borów są osobiste doświadczenia, duchowa biografia jednostki. W kontekście współczesnej duchowości mó­ wi się również o psychologizacji religii. Jest to wpływ rozwoju teorii psychologii humanistycznej, od psycho­ analizy po Gestalt, psychologię transpersonalną, psy­ chologię zorientowaną na proces. Wouter Hanegraaff (1996) zwraca uwagę na wpływ psychologii Junga w wydaniu europejskim i ruchu Nowej Myśli w wyda­ niu amerykańskim. Amerykańska psycholo­ gia stworzyła kult „pozytywnego myślenia" rozwijanego w podręcznikach samopomo­ cy oraz próbowała łączyć religię i psy­ chologię w koncepcjach nieświadomo­ ści Williama Jamesa. W jego koncep­ cji „podprogowego ja" (subliminal self) Hanegraaff widzi zarys wodnikowego Wyższego Ja. Nawiązując do ezote­ rycznego dziedzictwa, psychologia głębi oddała mu, co należne: doko­ nała psychologizacji współczesne­ go ezoteryzmu (Hanegraaff 1996, 482). W kontekście duchowości New Age mówi się o religii a la carte. Trzydzieści lat temu Thomas Luckmann przewidział konse­ kwencje tego procesu: „Dzisiaj «autonomiczna» jednostka staje przed specyficznie religijnym mo­ delem również jako konsument. Duchowość Nowej Ery Inaczej mówiąc, model taki jest jednym z możliwych wyborów jed­ Podstawową cechą odróżniają­ nostki" (Luckmann 1996, 136). cą duchowość Nowej Ery jest saKonsument uwolniony od obowią­ moreligijność. Pojęcie to zapropo­ zujących wersji świętości sam za­ nował Paul Heelas (1996), wska­ pełnia swój prywatny kosmos. Jed­ zując na otwarcie sakralny status nocześnie jednostka ma do czynie­ „ja": przekonanie o pierwotnej nia z postępującym różnicowaniem pełni i doskonałości osoby, zwanej się modeli religijności. Na „ducho­ Wyższym Ja. W kręgu New Age wym bazarze" dostępne są książki, dokonuje się rozróżnienia między kursy i wskazówki przewodników „ja" codziennym, zaprzątniętym Zdjęcie obrazu Jarosława M a r k i e w i c z a już nie tylko z tradycji europej­ doraźnymi sprawami materialny­ Fot. Krzysztof Sabak skich, wzbogaconych wznawianymi mi, a „Ja" duchowym, nazywanym pracami okultystów, astrologów, wróżbitów, ale i Dale­ czasem wewnętrznym głosem. Transcendencja, pozba­ kiego Wschodu (buddyzm, taoizm), Dalekiego Zacho­ wiona konotacji przestrzennych (wewnątrz-zewnątrz), du (magia Kahunów) i Południa (wiedza tajemna Dooznacza duchową podstawę świata, mającą swój wy­ gonów). Pojęcie niewidzialnej religii w odniesieniu do miar jednostkowy. Ów wewnętrzny głos jest jedynym współczesnej duchowości zaproponował Luckmann. oparciem dla jednostki. Owa samoreligijność odmawia Stwierdził on też, że New Age jest jej dobrym przykła­ posłuszeństwa jakimkolwek zewnętrznym autorytetom. dem. W literaturze socjologicznej mówi się również Jedynym źródłem prawdy jest „wewnętrzny głos". Za­ o religijności ukrytej, wewnętrznej, rozproszonej (Ci­ miast o wierzeniach czy dogmatach mówi się w kultu­ priani 1989), subiektywnej (Grotowska 1999). Religia rze Wodnika o wewnętrznych doświadczeniach. Reinstaje się niewidzialna nie tylko dlatego, że zanika terpretując tradycję New Age proponuje religijność w publicznych instytucjach. Chodzi raczej o brak sze­ globalną i indywidualną zarazem. To od osobistych roko, publicznie podzielanego symbolicznego uniwerupodobań zależy dobór elementów prywatnych mitolo­ sum. Święty kosmos jest tkany jak osobisty pachwork. gii, jeśli tylko mogą pozostawać w dialogu ze wszystki3 203 �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE Drugą cechą niewidzialnej religii jest fakt, że zupełnie nowe sfery stają się elementem indywidualnego ko­ smosu. Konsekwencją prywatyzacji religii jest „kurczą­ ca się transcendencja" (Luckmann 1990): z tradycyj­ nego punktu widzenia symboliczne uniwersum staje się mieszanką sacrum i profanum. Religia przemieszcza się z instytucji pierwotnych do wtórnych (o niskim stopniu instytucjonalizacji), jak: kluby, fundacje, ośrodki zdrowia holistycznego, ośrodki edukacji. Opi­ sywane wcześniej: nacisk na doświadczenie, demon­ strację umiejętności, nabywanie magicznych przed­ miotów (пр.: talizmanów, kamieni szczęścia, wahade­ łek, wietrznych dzwonków) sprawia, że trudno zgodzić się z luckmannowskim określeniem „niewidzialna reli­ gia". Jest to raczej religia inaczej i gdzie indziej widzial­ na. Bliżej jej do ośrodka naturalnej medycyny i kursu jogi niż do Kościoła. 4 Ważną cechą owej duchowości jest idea świętości: przewaga pierwiastka immanencji. Pada tu wiele pro­ pozycji w reinterpretacji tradycji: uwewnętrznienie na­ uk Jezusa, idea boskiego Ja (przywołuje się tu indyjskie pojęcie atmana), kontakt z Wyższym Ja lub Wewnętrz­ nym Głosem. Differentia specifica kultury Wodnika to lokowanie (zdechrystianizowanej) Transcendencji paradoksalnie - w osobie, jak i wewnątrz naturalnego porządku. Może on być rozumiany w kategoriach Matki-Ziemi zwanej Gają lub - szerzej - w kategoriach ko­ smicznych, nienegujących wartości materialnych. Jest to więc religia „z tego świata", mówiąca o „wewnętrz­ nym królestwie niebieskim". Boskość człowieka utożsa­ miana jest z wewnętrzną Jaźnią (rozmaicie pojmowa­ ną), która jest wrodzoną cechą natury ludzkiej, zapo­ mnianą, zdeformowaną w kulturze nowoczesnej, a więc wymagającą „transformacji świadomości" w ce­ lu powrotu do źródłowej doskonałości. New Age od­ rzuca pojęcie grzechu pierwotnego odwołując się czę­ sto do teologii pelagiańskiej lub buddyjskiej. Pojęcie „duchowość" zamiast religia wyraża przekonanie o jed­ ności leżącej u podstaw wszystkich religii. Zwane przez socjologów „perenializacją" kultury (Heeelas 1996a; od tytułu książki Aldousa Huxleya The Perennial Philo­ sophy, wydanie polskie 1989), jest jednym z czynników wpływających na stosunek do tradycji. Tradycje w New Age W ten sposób uczestnik New Age opisuje nowe miejsce tradycji w kulturze Wodnika: „Pierwszą rzeczą, która mnie uderza, kiedy myślę o New Age, jest to, jak trudno znaleźć w tej idei cokolwiek nowego. Czarownictwo, różdżkarstwo, chiromancja, astrologia, geomancja, chińskie feng shui, szamanizm, projekcja astralna, piramidy i kamienne kręgi, istoty pozaziem­ skie i elfy, neolityczne wspólnoty rolnicze, buddyzm tybetański, sufizm, zen, kabała - cóż jest nowego w tym wszystkim? Jeśli chodzi o zawartość - niewiele, lecz jeśli chodzi o strukturę, w której owa zawartość 204 się mieści - wszystko jest nowe. Pierwszym etapem New Age jest tak naprawdę planetyzacja ezoteryki. Jest ona wyzwoleniem «tajemnego ustnego nauczania» spod władzy średniowiecznych społeczeństw i wrzuceniem go w świat kieszonkowych książek i mu­ zycznych płyt rockowych. Pierwszy etap planetyzacji ezoteryki, lub - jak Freud mógłby powiedzieć - «powrót wypartych treści», zmierza do unieważnienia l i ­ niowego, racjonalnego panowania zachodniej cywili­ zacji z jej naiwnym dwuwartościowym i upraszczają­ cym rozszczepieniem między przyrodą a kulturą, ko­ biecością a męskością, nieświadomym a świadomym, świętym a powszednim, ciałem a umysłem (...). Tak więc zaczynamy doświadczać przesunięcia, zmiany, metanoi, w kierunku, który dotychczas był przeczuwa­ ny jedynie w fantastyce naukowej, na przykład w utworach Artura C. Clarke'a czy Stanisława Lema. Obecnie znajdujemy się w sytuacji, w której technolo­ gia jest strukturą, a duchowość jest zawartością; atoli jesteśmy świadkami zwrotu, którego istotą będzie to, iż technologia stanie się zawartością, zaś struktura bę­ dzie kosmicznym życiem, gdzie kosmiczne życie jest in­ nym określeniem (...) duchowości. Ten zwrot jest do­ kładnie tym, co możemy zobaczyć w filmie Tarkowskiego-Lema - Solaris lub filmie Kubricka-Clarcke'a Odyseja Kosmiczna 2001 (...). Stąd archaiczna zawar­ tość New Age jest podobna do staroświeckiego małe­ go miasteczka z 1910 roku, które zaprasza nas do elek­ tronicznego świata Disneylandu. Zawartość jest ka­ muflażem dla struktury" (Spangler, Thomson 1989; tłumaczenie za: Szewczyk 1996). Osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte lata są czasem ożywiania wielu różnych tradycji. Potrzebę, wręcz gar­ nięcie się do nich, wyraża serial Przystanek Alaska. Znamienna dla naszych rozważań jest scena, w której dwójka postkontrkulturowych bohaterów (podstarza­ łych hipisów): Adam (kwakr, chiropraktyk, kucharz) i Ewa (która wierzy w leczenie Biblią, ale - jak mówi „nie jest ortodoksyjna", bo zadręcza również doktora Fleishmana, lekarza konwencjonalnego) ma zadecy­ dować, jaki wziąć ślub. Adam powiada: „Powiem ci, czego nie chcę. Nie życzę sobie, żeby to był ślub na od­ wal się. Chcę tradycji i rytuału. Chcę się poczuć jak mąż (...). Muszę ci przypomnieć, że eksperymenty z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych zakończyły się klapą. To przez nie staliśmy się duchowo jałowi, puści i wyalienowani". New Age to próba wyciągnięcia wniosków z kontrkultury, to na swój sposób pójście na kompromis. W końcu kulturę Wodnika tworzy poko­ lenie kontrkulturowe, które dorosło, założyło rodziny i obrosło w garnitury, samochody i domki letniskowe. Próbują oni znaleźć trzecią drogę: miniinstytucje, mi­ nimum przepisów, jasne reguły gry, zgodne z prawem zasady działania oraz tradycje i rytuały, które dając „ugruntowanie" (popularne pojęcie w New Age) nie ograniczają ich rozwoju. Paul Heelas (1996a) nazywa ten stosunek do kultury detradycjonalizacją, przez co �Атш Е. Kubiak • SZTUKA NEW AGE 205 �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE rozumie przesunięcie autorytetu: z zewnętrznego auto­ rytetu tradycji do autorytetu jednostki. New Age jest przeciwieństwem nostalgicznego oglą­ dania się na przeszłość, załamywania rąk nad „zanie­ czyszczeniem" tradycji, apokaliptycznej wizji końca. Kul­ tura Wodnika jest praktyczna i optymistyczna. Uczest­ nik mógłby za Cliffordem (1988, 5) powiedzieć, że „czy­ ste produkty zawsze szaleją", są w ciągłej transformacji. Na trądycjonalistyczne próby łapania oczek w starej pończosze odpowiada grą wyobraźni, humorem i ironią. Tradycje stają się narzędziami dla osiągania takiego „małego szczęścia", jak: zdrowie, szczęśliwy związek, kariera zawodowa, materialny dobrobyt. Centrum no­ wego symbolicznego uniwersum stają się: troska 0 zdrowie i środowisko oraz relacje międzyludzkie. Na ten kierunek miały wpływ: ekologia, psychologia hu­ manistyczna, Ruch Ludzkiego Potencjału i wzrost za­ interesowania cielesnością w kulturze ponowoczesnej. Niebagatelny wpływ miała również antropologia kul­ tury. Książki np. Eliadego czy Castanedy zyskały wielu czytelników spoza kręgu akademickiego. Drogą, na której rozpowszechniane są metody du­ chowego rozwoju, jest konsumpcja. Wtajemniczenia dostępne są za pośrednictwem pieniędzy, bez nich nie można mieć książek, magicznych przyrządów, jeść zdrowej żywności, uczestniczyć w kursach, warszta­ tach, festiwalach. Jak mawia Paweł Macura, „w New Age wpisana jest komercja". Owo urynkowienie religii jest szczególnie wyeksponowane podczas ezoterycz­ nych festiwali, gdzie sprzedawane są remedia medycy­ ny niekonwencjonalnej, psychotroniki, feng sfiui, wróżby. Michael York w ten sposób rozumie konsumeryzm nowej duchowości: „W religijnym pluralizmie, który charakteryzuje zachodnie społeczeństwo, religij­ ny wybór nie jest już dłużej zastany, ale jest przestrze­ nią różnych i różnie rozumianych możliwości. Sama ta sytuacja powoduje ograniczenie wiary w absolutną prawdę, a jednocześnie popiera niespotykaną dotąd indywidualną i społeczną wolność, która z kolei po­ zwala religii przetrwać w trakcie «konsumowania» a nie narzucania" (York 1996, 58). Sztuka New Age Sztuka New Age nie jest zjawiskiem jednorodnym. Trudno jest nieodrodne dziecko kutury ponowocze­ snej wciskać w sztywny gorset łatwych klasyfikacji 1 wygodnych pojęć. Przyglądając się temu, co rozumia­ ne jest jako sztuka w środowiskach samych uczestni­ ków tego kręgu, zwróciłam uwagę, że pojęcie to jest z jednej strony tak szerokie, że obejmuje właściwie każdą dziedzinę życia. Edukacyjne programy New Age zachęcają do kreatywnej zmiany życia: uczą sztuki ży­ cia. Element twórczości: osobistej innowacji, intuicji, wyobraźni, towarzyszy każdej działalności. Można mó­ wić o sztuce terapii, sztuce projektowania wnętrz, sztuce oddechu. Piękno - rozumiane w kontekście i n ­ 207 dywidualnego smaku - jest wartością, która powinna towarzyszyć każdemu momentowi życia. Dostrzeganie piękna duszy drugiego jest kontinuum widzenia pięk­ na materialnego i natury. Panestetyczne podejście obejmuje nie tylko troskę o siebie, bliskich, otoczenie, ale również narzędzia pracy. Uczestnicy kręgów Nowej Ery kierują się upodobaniem w wyborze wahadełka, zapachu olejku do aromaterapii, akcesoriów feng sfiui sztuki aranżacji wnętrz. Za kryteria wyodrębnienia sztuki New Age uznałam: związek artysty ze środowiskami Wodnika lub przynaj­ mniej podzielanie zainteresowań New Age, reprezento­ wanych poprzez cztery ścieżki korzeni Nowej Ery. Jak pisze autorka pracy o sztuce New Age: „(...) na zalicze­ nie do niego wpływ ma nie tylko ostateczny kształt form plastycznych, ale również cały proces ich tworzenia, który zaczyna się już w samej osobowości artysty, jego światopoglądzie i działaniach, wpisujących się w ideolo­ gię New Age. Czynniki te rzutują na sposób kreacji dzieła, co ma później konsekwencje w jego ostatecz­ nych funkcjach i kształcie. Dopiero te wszystkie ele­ menty razem wzięte pozwalają ustalić, czy dany wytwór artystyczny można uznać za New Age'owy" (Just 2001). Podobnie jak o samym zjawisku, trudno mówić o sztuce New Age całościowo, gdyż linie demarkacyjne są tu płynne. Można jednak pokusić się o wskaza­ nie pewnych tendencji, wynikających zarówno z cha­ rakteru kultury ponowoczesnej, jak i wodnikowych idei krążących w środowiskach New Age. Są to: - brak ostrych granic sztuka/nie sztuka - mieszanie konwencji i motywów, totalny eklektyzm - korzystanie z wszelkich stylów: realizm, abstrak­ cja, surrealizm - humor i zabawa z konwencją - nieawangardowość, pastisz: sztuka New Age chce przekazać stare prawdy, sięgając do tradycyjnych mo­ tywów i konwencji; jej nowość polega na niespotyka­ nym na taką skalę efekcie globalizacji: czerpaniu z wielu naraz tradycji i tworzeniu własnych „widzimi­ się" bricólageów konwencji i motywów - inspiracje wieloma tradycjami kultur archaicz­ nych, motywy etniczne - sięganie do wątków tradycji ezoterycznych, moty­ wy okultystyczne - elementy sztuki ludowej, jarmarcznej, odpustowej - przedstawianie bardzo indywidualnych wizji we­ wnętrznych: amorficzne formy i przesiania psycholo­ giczne - poetyka reklamy, elementy kultury popularnej - poetyka „naturalna", „ekologiczna": wykorzysta­ nie surowców wtórnych, naturalnych (drzewo, papier, kamień, muszelka, zasuszone rośliny) - ulubione motywy natury: woda (wodospad, oce­ an, świat podwodny, rzeka), delfin, wieloryb, ogród - ważne motywy religijne: anioł, Budda, mandala, boskie wizerunki wschodnich i zachodnich religii - przesłania ważnych egzystencjalnych idei: jedność �Anna E. Kubiak * SZTUKA NEW AGE it Щ 9. Sztuka jarmarczna. Targi egzotyczne, Łódź 1998. Fot. A n n a E. K u b i a k 10. Sklep „ M e t a b r a m a " G d a ń s k . Fot. A n n a SHO-Ti» Л,Мд E. K u b i a k 1 1 . Sklep Targi ц egzotyczne, Łódź 1998. Fot. A n n a E. K u b i a k mikro- i makrokosmosu, wizje zaświatów po doświad­ czeniach śmierci klinicznej, reinkarnacja, związek z naturą, mistyczna antropologia (aura, czakramy), oświecenie - pragmatyzm, sztuka służąca „Bogu rzeczy ma­ łych": zdrowiu, poprawieniu standardu materialnego, związkom z najbliższymi. Cztery ścieżki New Age Sztukę New Age można przybliżyć, oswoić, zrozumieć poprzez pokazanie jej korzeni. Chciałabym zaprezento­ wać współczesną sztukę lat 80., 90. i przełomu wieków w kontekście czterech istotnych dla niej dróg idei. Są to „ścieżki": kultur Innego, kultury zakazanej, kontrkultury i kultury na sprzedaż. Nie jest to próba typologii, bowiem wiele dzieł ma mieszane inspiracje, ale próba zrozumie­ nia fenomenu poprzez cofnięcie się do źródeł. Ścieżka kultur Innego Sztuka New Age czerpie garściami z wszelkich ob­ cych kultur. Często mówi się, że nie ma nic nowego w New Age. Poniekąd to prawda. Chodzi jednak o to, aby dawne mity i symbole odświeżyć i na nowo odczy­ tać. Uczestnicy kręgu Wodnika zgadzają się, że różne kultury przekazują te same treści, gdyż natura człowie­ ka i świata jest jedna. Jedynie zewnętrzna forma różni ważne wspólne wątki mityczne, wyrażające wewnętrz­ ne przemiany człowieka od narodzin przez inicjację, sakrament miłości, śmierć. Sięganie do obcych symbo­ li pozwala odnowić spowszedniałe opowieści własnej kultury i przeżyć na nowo misterium. Sztuka New Age odkrywa kultury starożytne: Celtów, Sumeru, Egiptu, kultury Orientu: Indii, Tybetu, Chin, Japonii, Indian obu Ameryk. Jest to próba często śmiałych i kontro­ wersyjnych odczytań symboli, tak aby stały się drogo­ wskazem do ponowonego odkrycia ścieram przez czło­ wieka Zachodu. Przykładem są prace Justyny Kiewisz, Axela Greya, Haliny Szejak, Elżbiety Doniec. Czy mi­ tologia planetarna, czerpiąca ze zbiornicy symboli wszystkich kultur, ma szansę użyźnić ziemię jałową 208 I współczesnego myślenia o sprawach ostatecznych? Na to pytanie każdy musi odpowiedzieć sobie sam. Antro­ polog kultury nie może autorytatywnie osądzać współ­ czesnej religijności. W sztuce inspirowanej kulturami Innego dominującym motywem jest mandala. Stała się ona jednym z najważniejszych symboli wyrażają­ cych relację między indywidualnością (o której zacho­ wanie walczy ponowoczesny wędrowiec) a globalną kulturą, widoczną szczególnie okiem internauty. Ścieżka kultury zakazanej W obrębie naszego kręgu kulturowego zawsze istnia­ ły ukryte nurty kultur utraconych (pogańskich), zakazy­ wanych (sabaty czarownic), marginalizowanych (gnostyczne ścieżki poznania: hermetyzm, astrologia, alche­ mia, kabała, teozofia, Tarot). Ścieżki Magów, dzisiaj do­ stępne poprzez literaturę i kursy, inspirują artystów do tworzenia nowych kart Tarota, okultystycznych rysun­ ków, akcesoriów współczesnych rytuałów. Sztuka New Age na nowo odczytuje symbole ezoterycznych praktyk. Jedną z najbardziej znanych artystek jest Janina Kraupe z Krakowa. Jej rysunki i obrazy są inspirowane astrolo­ gią, Kabałą, spirytyzmem. Autorka tworzy je pod wpły­ wem przeżyć medytacyjnych. Tak pisze o jej pracy Anto­ ni Szoska (w: Kraupe 1991): „Prostą ilustracją tego (me­ dytacji - A K ) jest bycie medium, które z jednej strony jest niejako absolutnym poddaniem się nieznanym mo­ com z zewnątrz, z drugiej zaś pokazywaniem «ich» woli innym, jak to ma miejsce podczas seansu spirytystyczne­ go. Dodajmy, nie tylko. Tak więc medytujący nie narzu­ ca swej woli światu, lecz pozwala, by rytm świata, a tak­ że jego obraz (sic!) przejawiały się w całej okazałości". Ścieżka kontrkultury Okres młodzieżowych ruchów 60. lat na Zachodzie, a w Polsce 70. lat, przyniósł na niespotykaną dotąd skalę popularyzację kultur Orientu, Indian obu Ame­ ryk, wraz z religiami Innego, jak również rewolucję w dziedzinie obyczajów i społecznych koncepcji. Cho­ ciaż większość propozycji społecznych utopii zakoń- �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE czyła się klęską (odrzucono twarde narkotyki, lewico­ we poglądy i koncepcje społecznych komun), to kontrkultura przyniosła wiele artystycznych propozy­ cji: (obok inspiracji kultur Innego) parateatr, inspiro­ wane wizjami po LSD malarstwo psychodeliczne, idee medytacyjnych i onirycznych doświadczeń, jako temat sztuki i poprzez owe wizje zgoda na subiektywne, oso­ biste opisywanie świata w sztuce. Przykładem są tu ob­ razy powstałe po eksperymentach prowadzonych przez Stanisława Grofa, a przede wszystkim: powtórne prze­ życie narodzin. Przykładem są prace prezentowane w książce Grofa (1999), prace Sławomira Kolo, Graży­ ny Cebo, Krystyny Gołaszewskiej, Elizabeth Poll-Sokołowskiej, Alicji Ziętek, Antoniego Przechrzty. Ścieżka kultury na sprzedaż Najwięcej zarzutów sztuka New Age zbiera pod pręgierzem elitarnych spojrzeń rodem ze Szkoły Frankfurckiej. Sztuka New Age jest nieodrodnym dzieckiem zarówno jarmarcznej czy odpustowej kultu­ ry ludowej, jak i najbardziej współczesnej, budzącej gorące spory kultury popularnej. New Age jest komer­ cyjny. Przykładem są szablonowe, produkowane maso­ wo gadżety psychotroniki, feng shui i inne dekoracyjne przedmioty. Mają one przede wszystkim pragmatyczną funkcję uzdrawiania i kierowania „energiami" (najbar­ dziej popularne pojęcie New Age). W sklepikach New Age'owych (ale również i innych: pamiątkarskich, po­ dróżniczych i „gabinetach osobliwości") można kupić: świece i kominki do olejków zapachowych (np. firmy Neo Spiro z Częstochowy), lampki solne, fontanienki, witrażyki, dzwonki, talizmany, aniołki, karty Tarota, „łapacze snów", piramidy, symbol in-jang, pierścienie i krzyże Atlantów, podróbki papirusów egipskich, wa­ hadełka, przyrządy do masażu, poduszki medytacyjne, minerały, pomoce do aromaterapii, kubki i termosy „magnetyczne", kryształowe kule, „cylindry fara­ onów", „świece Indian Hopi", przyrządy do pomiaru bioenergii. Cztery prezentowane ścieżki sztuki New Age poka­ zują jej symboliczne znaczenie: gnozę, drogę we­ wnętrznej wiedzy wiodącej do pełni, drzewa życia i po­ znania. Uczestnik New Age nie chce bowiem rozdzie­ lać tych dwóch członów. Pragnie oświecenia, ale nie za cenę rezygnacji z korzystania z uroków życia. Uwa­ ża drogę poznania za równie — w dzisiejszych czasach egzoteryczną stronę jak samo życie. Chce żyć tak, jak rozumie siebie i świat. Odrzuca więc opozycję: rozum czy wiara. Zwraca się w kierunku antypodów nauki, odkrywających mistyczną stronę rzeczywistości oraz w kierunku form religijności akcentujących wewnętrz­ ne doświadczenie jako źródło wiedzy o rzeczywistości. Cztery prezentowane ścieżki nie wykluczają się wza­ jemnie. Nie jest to, jak już pisałam, propozycja typolo­ gii. Stanowią one dopełniające się akcenty drogi wodnikowej gnozy. Droga ta wiedzie poprzez: czerpanie 209 z zachodniej ezoteryki, inicjację w kulturach Innego, wewnętrzne poszukiwania, w których dzisiaj korzysta się z psychoterapii, psychologii głębii transpersonalnej oraz... poprzez pieniądze. Symbolicznym środkiem, do którego prowadziłyby owe cztery ścieżki, mogłaby być złota jabłoń. Symboli­ zuje ona zarówno drzewo poznania, jak i drzewo życia. Jabłoń jest tu również newage'owa parafrazą mitu chrześcijańskiego. Gdy tradycyjnie stała się symbolem owocu zakazanego, tu jest z jednej strony odzyskana i niewinna, ale w podejrzany sposób kiczowata. Wybrana literatura Bochinger Christoph 1994 „New Age" und modernę Religion: Religionswissenschaftliche Untersuchungen, Gutersloh, Chr. Kaiser Brzezińska A n n a , Bondyra Krzysztof, Wycisk Jowita 1999 New Age - nowe oświecenie?, Poznań, Fundacja Huma­ niom C l i f f o r d James 1988 The Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnogra­ phy, Literature, and Art, Cambridge, Harvard University Press C i p r i a n i Roberto 1989 Diffused Religion and new Values in Italy, w: J. A. Beckford, T. Luckmann (eds.) The Changing Face of Religion, Sage, London Dobroczyński Bartłomiej 1997, New Age, Kraków, Znak Dobroczyński Bartłomiej 1992 Psychologia Ery Wodnika, „Znak", nr 447 Dobroczyński Bartłomiej 1991 Proteuszouie oblicze Wodnika, „Znak", 434 D o k t ó r Tadeusz 1993 Co to jest Neu< Age?, „Społeczeństwo Otwarte", 12, s. 22-25 D o k t ó r Tadeusz 1996 Światopogląd „New Age", w: Doktór T. (red.), Ruchy po­ granicza religii i nauki jako zjawisko socjopsychologiczne, tom 5, Warszawa, UW, s. 167-216 Drury Levi 1995 Psychologia transpersonalna, Poznań, Zysk i S-ka Encyklopedia Nowej Ery. New Age 1996 red. Stefan Bednarek, Wrocław, Astrum Ferguson M a r i l y n 1982 The Aquarian Conspiracy. Personal and Social Transforma­ tion in Our Times, London, Paladin F i n c h e r S u s a n n e F. 1994 Kreatywna Mandola, Ravi, Łódź G o ł a s z e w s k a M a r i a (red.) 1995 Oblicza nowej duchowości, Kraków, UJ Grof Stanisław 1999 Poza mózg. Narodziny, śmierć i transcendencja w psychote­ rapii, Kraków, Wydawnictwo A Grotowska Stella 1999 Religijność subiektywna, Kraków, Nomos H a n e g r a a f f W o u t e r J. 1996 New Age Religion and Western Culture. Esotericism in the Mirror of Secular Thought, Leiden, New York, Koln, E. J. Brill �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE H e e l a s Paul 1996 The New Age Movement. The Celebration of the Self and the Sacralization of Modernity, Oxford, Blackwell H e e l a s Paul 1996 Detraditionalisation of Religion and Self: the New Age and Postmodemity, in: K. Flanagan, R Jupp (eds.) Postmodernity, Sociology and Religion, London, Macmillan Huxley Aldous 1989 Filozofia wieczysta, Pusty ОЫок, Warszawa 1993 Mandala. Symbolika człowieka doskonałego, Poznań, Bra­ ma Just M a ł g o r z a t a 2001 Sztuka przebudzonych — Między magią i transcendencją. Ezoteryczna twórczość plastyczna w kręgach New Age, Pra­ ca magisterska, Katedra Etnologii i Antropologii Kultu­ rowej, UW, Watszawa Kraupe Janina Signatura rerum, Grupa Krakowska, Kraków Kubiak A n n a E . 1995 New Age niejedno ma imię, „Społeczeństwo Otwarte" 1, s. 17-21 Kubiak A n n a E . 1995 New Age — zjawisko kultury ponowoczesnej, w: M. Goła­ szewska (ted.) Oblicza nowej duchowości, Uniwersytet Ja­ gielloński, Kraków, s 301-322 Kubiak A n n a E . 1996, Ciało w nowych ruchach religijnych, „Nomos", nr 14, s. 105-116 Kubiak A n n a E . 1996 Duch na sprzedaż, czyli Festiwal NEW AGE w Krakowie, „Nomos", nr 14, s. 129-139 Kubiak A n n a E . 1996 Co przyniesie Nowy Wiek?, „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze", 8, s 2-6 Kubiak A n n a E. 1997 Klimaty New Age - strefy, pogranicza, prognozy, „Przegląd Religioznawczy", 4/186, s. 129-142 Kubiak A n n a E . 1998 Kosmologia i antropologia uzdrawiania, „Promocja zdro­ wia", Instytut Kardiologii, Warszawa, nr 14, s. 40-53 Kubiak A n n a E . 1999 Le Nouvel Age, conspiration postmodeme, „Social Com­ pass", vol. 46 no. 2, s. 135-143 Kubiak A n n a E . 1999 O ponowoczesności New Age raz jeszcze, w: M. Kempny, G. Woroniecka, Religia i kultura w globalizującym się świe­ cie, Kraków 1999, Nomos, s. 71-78 Kubiak A n n a E . 2001 Syn marnotrawny. Tradycje w New Age, w: A. Jawłowska (red.), Wokół problemów tożsamości, Uniwersytet Warsza­ wski, ISNS wyd. LTW, Warszawa Kubiak A n n a E. 2001 The Prodigal Son, w: M. Kempny, A. Jawłowska (red.), Identity in Transformation. Postmodemity, Postcommunism and Globalisation, Praeger Publishers Lazaris 1990 fragment książki w: „1. Miesięcznik Trochę Inny", nr 3, s7-9 Luckmann Thomas 1990 Shrinking Transcendence, Expanding Religion?, „Sociological Analysis" nr 50 (2), s. 127-38 Luckmann (1967) Niewidzialna religia, Kraków, Nomos M a c i e j k o Paweł 1994 Bóg New Age, „Społeczeństwo Otwatte", 3 M a c u r a Paweł (wybót i tłum.) 1993 New Age, Ktaków, Nomos O l e c h n i c k i Ktzysztof 1998 New Age. Kościół wobec wyzwania Wodnika, Watszawa, Oficyna Naukowa P r o k o p i u k Jerzy Jung С . G . 1991 1996 Thomas 210 1990 New Age Movement, „I. Miesięcznik Trochę Inny", nr 3 P r o k o p i u k Jerzy 1999 Labirynty herezji, Warszawa, Muza P r o k o p i u k Jerzy 2000 Ścieżki wtajemniczenia. Gnosis aetema, Warszawa, Prze­ gląd Religioznawczy 1997 nr 4/186, Warszawa Przybysz Piott Jan 1997 Źródła estetyki nowej duchowości, Ptzegląd Religioznawczy nr 4 (186), s. 19-30 Spanglet D a v i d , T h o m p s o n W i l l i a m Itwin 1989 Reimagination of the World. A Critique of the New Age, Science, and Popular Culture, Santa Fe, New Mexico, Be­ at & Company W h i t e John 1996 Swit Ery Wodnika. Spotkanie ducha i nauki, Bydgoszcz, Limbus Suliga Jan Witold 1994 Tarot magów. Pierwszy krąg wtajemniczenia, Watszawa, Dettot Suliga Jan Witold 1997 Wielcy magowie świata. Dzieje ezoterycznej tradycji Zachodu, Warszwa, Sic Szewczyk Wiesław 1996 Postmodernizm a New Age we wspólnej przestrzeni, praca magisterska, Instytut Socjologii U W York M i c h a e l 1996 Postmodemity, Architecture, Society and Religion: A Heap of Broken Images' or 'A Change of Heart'w: K . Flanagan, P. C . Jupp (eds.), Postmodemity, Sociology and Religion, London, Macmillan Press, s. 48-63 Przypisy 1 2 3 Szerzej na temat New Age — patrz bibliografia. Na przykład: White 1996, Spanglet 1988, Fetguson 1982 Z punktu widzenia uczestnika kultury New Age raczej odwrot­ nie: transcendencja rozszerza się, obejmując sfery uznane dotąd za należące do profanum. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7304d18c449ed42aa866d460107c4347.pdf f78d57b0b4700ce3185802a6db2bddcb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2322 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2154 Title A name given to the resource Twórczość późnego wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2, s.38-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski T W Ó R C Z O Ś Ć PÓŹNEGO W I E K U W sztuce profesjonalnej zjawisko to nie istnieje. Ciąg życia i twórczości układa się w logiczną linię wiodącą od dzieciństwa przez poszukiwania lat młodzieńczych, studia artystyczne, pasma klęsk bądź sukcesów, wreszcie stabilizację swego image, stylu. Ale w twórczości, którą nazywamy ludową, a także w malarstwie i rzeźbie amatorów występuje fenomen nie znany w sztuce „wielkiej" - otóż dopiero w podeszłym wieku, po przejściu na rentę lub emeryturę, wypadnięciu z dotychczasowego rytmu życia zaczyna się faza twórczości. Jakby niczym nie poprzedzona. Od razu, od pierwszych prób dojrzała, określona w swoim stylu, odrębności. Jest to niemal regułą, tak jak regułą jest, że w mło­ dych latach szuka się, próbuje, określa swój kierunek rozwoju, który dopiero w toku tworzenia zyskuje kształt, pielęgnowany już później i rozwijany przez artystę. Starzy ludzie nie szukają. Oni znajdują. Oni już ten kształt mają w sobie, nie wiedząc nawet o tym. Być może w przyszłości, dysponując precyzyjnymi narzędziami poznania, będzie można dostrzec ten proces formowania się ekspresji, dziś pisząc o niej, skazani jesteśmy na intuicję. Co jednak możemy powiedzieć na pewno? Że istnieje zależność między wykonywanym zawodem. między uzyskaną sprawnością, zwłaszcza manualną a charak­ terem późniejszej twórczości; że istnieje wyraźna więź między wspomnieniami, marzeniami, filozofią życia a tematyką i charak­ terem twórczości; że na formę wypowiedzi mogą (choć nie muszą) wywierać wpływ obrazy, rzeźby czy ornamenty widziane w latach młodości. Na starość bowiem wraca się zazwyczaj do wspomnień, osobowość jest już ukształtowana na wzorach z lat, gdy jeszcze wrażliwość była ostra, pamięć chłonna, nawyki nie ukształtowane. Ktoś, kto uprawiał stolarkę, był mechanikiem czy jubilerem - skoro zacznie na stare lata rzeźbić lub malować, będzie miał większą sprawność i co naturalne, raczej tendencję wypowiedzi realistycznej. Natomiast ludzie nawykli do ciężkiej pracy fizycznej - górnicy, rolnicy, drwale - mają ręce mniej sprawne. Instynktowanie wybierają formę wypowiedzi bardziej umowną, po­ sługując się znakiem, gestem. Mona Liza wyraża uśmiechem wszystko, artysta o ograniczonych możliwościach warsztato­ wych musi szukać środków bardziej ekspresywnych. Więc nie subtelna gra wyrazów twarzy, lecz gest - jak Skargi u Matejki, jak Frasobliwy w sztuce ludowej. II. 1. K. Nówek, Święta Rodzina 38 �II. 2. К. Nówek, Golgota Zrozumiałe, że hafciarka ma większe predyspozycje, by za­ czynając na stare lata przygodę ze sztuką, posłużyć się swym zawodowym doświadczeniem niż amatorka ze środowiska in­ teligenckiego. Pierwsza, wychowana w kręgu estetyki wiejskiej, ludowej, będzie miała inną intuicję artystyczną niż inteligentka, której wyobraźnia estetyczna została ukształtowana na obrazach Kossaka, Fałata, Wyspiańskiego. Decyzja zostania artystą bywa często nieoczekiwana, wręcz zaskakuje (Długosz, Hel Enri), czasem stanowi powrót do młodzieńczych marzeń i zamiarów. Oczywiście zawsze istnieje jakiś detonator, fakt, sytuacja, która wpływa na decyzję. Motywy bywają różne, można jednak wskazać występujące najczęściej. Są nimi: - potrzeba zapełnienia pustki, która powstała na skutek przejścia na emeryturę, inwalidztwo, śmierci najbliższych. Wiąże się to z dążeniem psychiki do homeostatycznego pokonania stresu, znalezienia zastępczej formy życia, nowego zainteresowania, celu. Nowa czynność, nowa pasja pozwala nadal zachować aktywność, a niekiedy nawet wręcz tę aktywność wyzwala (Długosz); - chęć zostawienia śladu po sobie, pamiątki bliskim. Chęć sprawdzenia się w wieku, kiedy coraz mniej nadziei i szans; - chęć powrotu do lat młodzieńczych, ówczesnych doznań, zamierzeń, nadziei. Ucieczka od rzeczywistości we wspo­ mnienia, inny, lepszy świat; - nadzieja zarobku, poprawienia swej sytuacji materialnej; - chęć bycia kimś innym, artystą (motyw występujący wówczas, gdy tę rolę ceni się wysoko, traktuje jako awans społeczny). Twórczość, która się objawia w późnym okresie życia bywa jak łuk, rozpięty między tym czasem a dzieciństwem, pozwala wrócić do lat, gdy intensywnie przeżywało się świat, zapach łąk, szelest traw, pierwszą miłość. Nagle człowiek sobie przypomina, że kiedyś lubił malować, a jego obrazek Pani powiesiła na szkolnej wystawie, że pasąc krowy - strugał z drewna i kory różne lalki, samoloty, okręty. Życie zatacza krąg, wracamy do znaków dzie­ ciństwa, niczym stary Kane z filmu Orsona Wellesa, stajemy się bardziej wrażliwi, spragnieni uczuć, bezbronni. Nasze córki i synowie mawiają wówczas - zdziecinniał dziadzio. Zdziecinniał, mówili sąsiedzi, gdy stary Ignacy Kamiński z Oraczewa zaczął rzeźbić figurki z drewna, on, szanowany gospodarz, poseł na Sejm, społecznik. Odbiło mu! - usłyszałem od sąsiadów Alfreda Długosza, zdziwionych, że zamiast spokojnie siedzieć i nic nie robić, rozwija wręcz niezwykłą aktywność artystyczną. Można zadać pytanie dlaczego spośród setek ludzi w podobnej sytuacji, tylko niektórzy decydują się na wybór artystycznych form ekspresji. Sądzę, że na decyzję taką wpływa przede wszyst­ kim potrzeba aktywności, potrzeba działania. Realizuje się ona na wiele sposobów: jedni coś klecą, inni hodują króliki, łowią ryby, przez lata formują nową odmianę róż, propagują Pismo Święte, działają w kółkach parafialnych, sektach, organizacjach społecz­ nych, niektórzy śpiewają w chórze kościelnym, grają w orkiestrze dętej. Ci, którym z jakiegoś powodu bliższe są formy wypowiedzi plastycznej, malują i rzeźbią. Sądzę, że wpływa na taki wybór nie tylko dyspozycja, ale i świadomość, że jest to godna szacunku forma ekspresji, wiążącej się z awansem kulturowym („być artystą"!). Niekiedy wspomina się kogoś, kto kiedyś malował. Maria Michałowska, znakomita malarka, jakby wróciła - za­ czynając malować - do lat młodzieńczych, kiedy to jako pielęg­ niarka zakochała się w rannym żołnierzu, malarzu i którego z woli rodziców, straciła. Zaczęła malować, gdy tylko warunki życia na to pozwoliły, gdy już nie była potrzebna dzieciom, rodzinie. Wracała do punktu, w którym droga jej życia ukształtowała się inaczej niż chciała. Wybór formy ekspresji wiąże się przeważnie z przekonaniem, iż jest ona adekwatna do posiadanych możliwości. W przypadku twórców wiejskich, w rzeźbie mają oni wzorce: kapliczkowy i „cepeliowski", które wydają się w zasięgu możliwości. Nikt nie przymierza się do Donatella, Dunikowskiego czy Henri Moora, a jeśli nawet, to nie rozumiejąc problemów artystycznych tego rodzaju twórczości. Najbardziej ciekawe artystycznie, samodziel39 �ne i jednolite w swej strukturze są obrazy i rzeźby ludzi, którzy nie mieli wzorów, na których mogliby się oprzeć, którzy tworzą „jak ptak śpiewa", poza konwencjami uznanymi przez środowisko (np. Oleksy, Hołda, Słomiński, Sobota). Sztuka, o której piszę jest samotna, jest głosem z oddali, z reguły nie rozumiana i nie ceniona przez własne środowisko. Jeśli znajduje rezonans, to u ludzi z innego środowiska, koneserów, artystów. Amatorzy-malarze, zaczynający w późnym wieku, starają się na ogół o wypowiedź podobną do sztuki znanej im z lat młodości. Zachętą dla nich jest obserwacja innych amatorów. Obniża to znacznie poprzeczkę, którą chcieliby sobie ustawić. Odczuwają radość, gdy uda im się namalować obraz podobny do innych, widzianych przez nich. Amatora bardziej cieszy, że udało mu się aż tak dobrze przed­ stawić temat, niż frasuje poczucie swej niedoskonałości. Często w ogóle jej nie dostrzega. Wbrew bowiem temu, co się zazwyczaj sądzi, amatorskie uprawianie sztuki samo przez się nie rozszerza horyzontów, nie pogłębia widzenia problematyki artystycznej, wiedzie natomiast do petryfikacji już osiągniętego sposobu wypowiedzi. Znajomość wzorów, konwencji, prądów artystycznych bynaj­ mniej nie sprzyja oryginalności i śmiałości dzieł. Śmiałość tę i oryginalność ma się w dwóch, pozornie przeciwstawnych, sytuacjach: p e ł n e j n i e w i e d z y , kiedy się jest zdanym tylko na intuicję i wyobraźnię, samemu dochodzi do sposobu i formy wypowiedzi - oraz wówczas, gdy się umie, w i e d z ą c w i e l e , wiedzę tę przekroczyć, odnaleźć siebie na najwyższym piętrze twórczości. Wiedza może być bodźcem, ale też często onieśmiela, ciąży na wyobraźni. Pewnie dlatego wśród malarzy i rzeźbiarzy „późnego wieku" tak niewielu spotyka się świadomych tego, czym może być sztuka. Ta ich nieświadomość bywa jednak błogosławiona, zwłaszcza, gdy dodaje śmiałości, gdy wyzwala intuicję twórczą. Cztery sylwetki, które przedstawiam, nie naświetlają wszyst­ kich aspektów problemu, sądzę jednak, że wskazują na istotne cechy twórczości późnego wieku, na jej kompensacyjny charak­ ter, pobudki działania i rolę w życiu człowieka. Konstanty Nówek Ur. 16.02.1908 r. we wsi Świerczów, woj. kieleckie. Żadnych cech artystyl Zmęczony stary człowiek, całe życie pracujący w swym zawodzie. Kim jest? stolarzem - odpowiada. Rzeźba to zajęcie w latach, gdy już nie starczało sił na ciężką pracę w stolarni. Nie traktuje jej jako coś szczególnego, lepszego. Rzeźbił, ponieważ umiał obchodzić się z drewnem, dłutem. II. 3. Konstanty Nówek 40 raszplą, papierem ściernym. Rzeźbił, ponieważ zdawał sobie sprawę, że jest to zajęcie dzisiaj godne, że w sąsiedniej wsi niezbyt ceniony przez niego rzeźbiarz sporo zarabia, fabrykując jedną po drugiej, podobną figurkę. Rzeźbił starannie, z powagą, żadnej fuchy, jak solidny rzemieślnik. Bez pośpiechu, obmyślając gest, wyraz twarzy, atrybuty. Potem malował olejno, żeby rzeźba długie lata mogła istnieć. Żeby jego przeżyła, świadcząc o talencie i umiejętnościach. Cieszy go, że jego figurki kupują, że jak mówi - idą w świat. Cieszy, że nawet ksiądz z Odrowąża chciał do kościoła dużą, ponad metr liczącą rzeźbę Jana Pawła II. Ale jej nie sprzedał. Zrobił ją, jak te figury świętych w kościele, starannie, z szacun­ kiem, prawie 2 lata pracował, skończył akurat na przyjazd Papieża do Ojczyzny. Jak taką rzeźbę sprzedać? Papieża? Zostawił ją w domu. Teraz, gdy już od kilku lat nie rzeźbi, bo zdrowie nie pozwala, zostawił sobie tylko dwie figury - Ojca Świętego i Generała Jaruzelskiego. Papieża on nie chciał sprzedać. Genera­ ła nikt nie chciał kupić. A też się przy tej rzeźbie napracowali Wszystko jest jak należy, wężyki na czapce, guziki, ciemne okulary. Generał jak w telewizji. Nówek pochodzi z rodziny chłopskiej, całe życie mieszka w Świerczowie, w pobliżu szosy łączącej Końskie z Suche­ dniowem. Rodzice przeznaczyli go, gdy dorósł do zawodu stolarza. Po ukończeniu 5 klas podstawówki poszedł więc na naukę do pana Wiśniewskiego w pobliskim Pardołowie. Po 4 latach rozpoczął terminowanie, zajmował się ciesiołką, wyro­ bem mebli. Założył rodzinę, wybudował dom, ale wojna znisz­ czyła wszystko. Niemcy spalili wieś. Nastąpiły trudne lata, odbudowy domów, gospodarstw. Dopiero w 1967 r. zdołał otworzyć własny zakład stolarski, który zapewniał byt rodzinie (miał żonę, dwóch synów i córkę). Ale sił starczyło tylko na 10 lat. Chorował, nie mógł już stawać przy maszynie, podnosić ciężkie kloce drewna. Przeszedł więc na rentę. I wtedy pomyślał o rzeź­ bieniu. Dlatego, że łatwiejsze, ale - tłumaczy się - także dlatego, że już jako dziecko lubił rysować i malować. Drażnił go też ten Ule, w pobliskiej wsi. Skoro on może, to czemu nie ja, który lepiej przecież znam się na stolarskiej robocie - myślał zapewne. Mając 74 lata zaczął więc nową życiową przygodę, został ludowym rzeźbiarzem. Strugał figurki grajków weselnych, postacie wiejs­ kie, także podejmował tematy religijne, jak reprodukowane tu kompozycje Święta Rodzina i Adam i Ewa. Zawsze rzeźbił w drewnie lipowym a potem figurki starannie malował. Żeby było ładniej, żeby było prawdziwiej i żeby dłużej mogły przetrwać. Nawet w kapliczce, na wietrze, deszczu i zimnie. Wykonywał też. II. 4. Halina Walicka �II. 5. Halina Walicka, Lunatyczka, ol./pł. 60»75 cm wykorzystując oprzyrządowanie warsztatu, lampy stojące, przy­ ozdobione małymi figurkami ludzi, zwierząt. Teraz nie ma już sił nawet na rzeźbienie. Mieszka z najstarszym, chorym synem. Odczuwa satysfakcję z tego, że jest rzeźbiarzem, że jego prace kupiło Muzeum Etnograficzne w Krakowie, że pisano o nim w gazetach. O stolarzu by przecież nie napisali, a o rzeźbiarzu pisząl Nawet Instytut Sztuki w Warszawie się nim interesuje ... Halina Walicka Urodziła się 28 grudnia 1901 roku w Warszawie. Zaczęła malować późno, mając 65 lat. Przed tym nigdy o tym nie myślała, nie było zresztą kiedy. Praca pochłaniała ją cał­ kowicie, nie zostawiając żadnego niedosytu, żadnej szczeliny dla innych zainteresowań. Była pielęgniarką z wykształcenia i z po­ wołania. Lubiła swych pacjentów, serdeczna, życzliwa, uśmiech­ nięta. Codziennie przynosiła ze szpitala kwiaty. Po co więc było malować? Szokiem stało się dla niej przejście na emeryturę. Dotąd czynna, potrzebna ludziom, witalna, teraz siedziała samotnie w pokoju. Męczyła się, gasła w oczach. Do tego dołączył się następny cios, śmierć ukochanej matki. Była załamana. Wtedy córka, psycholog, poradziła matce, aby zaczęła malować. Co? Co chce, co pamięta, co by chciała utrwalić w obrazie. Spróbowała. Jej obrazy, jak to zawsze bywa u ludzi późno zaczynających tworzyć były „goto­ we" już od początku. Jej sprawność ręki, wrażliwość na kształt i barwę zostały ukształtowane wcześniej, w innych życiowych doświadczeniach. Nie musiała niczego szukać, od pierwszych obrazów była sobą, opowiadała o tym, co było jej bliskie, co chciała utrwalić i przekazać innym. Pojawiły się smętne, rozległe pejzaże, bukiety kwiatów, sceny w eleganckich salonach. Dobro, piękno, wykwint i... naiwność wynikająca właśnie z tej dobroci, z sięgania po dawne wspomnienia, piękne, dalekie od brutalnych realiów życia. W jej obrazach jest nastrój, zaduma. We wnętrzach, pozornie pustych, czuje się obecność człowieka, światło naf­ towej lampy oświetla fotele, na których - wydaje się - ktoś przed chwilą siedział. Za oknami jezioro, park, odległy horyzont, w salo­ nie fortepian, biedermeierowskie meble, kobiety jak z poematów Lermontowa. Te wnętrza tak niedzisiejsze, wyrażają nostalgię za czasem utraconym, za światem odchodzącym. Pejzaże są smutne, rozświetlone blaskiem zachodzącego słońca, kwiaty wychylają się ku światłu, płynącemu z okna, świece tajemniczym blaskiem wydobywają kształt przedmiotów o nieoczekiwanie zmienionej skali, jakby o innym, ukrytym sensie swej egzystencji. Właśnie światło nadaje tym obrazom tajemniczy i nieomal symboliczny charakter, odrealnia przedmioty, nasyca je szczególnym pięknem. Dzieciństwo i młodość spędziła w Rosji oraz na Polesiu, gdzie pracowała do wybuchu wojny. Bagna, uroczyska, ogromne niebo, daleka smuga horyzontu najsilniej utrwaliły się w jej pamięci. „Zawsze modliłam się do przyrody, do przestrzeni, do kolorów i podziwiałam ludzi, którzy umieją malować". Nigdy nie malowała gór. Było jej w nich za ciasno. „Muszę mieć horyzont... Morza też nie maluję, jest groźne, nieprzyjazne. A pociąga mnie spokój przyrody, dal, księżyc, okna przez które widać piękny krajobraz". Malowanie stało się dla niej źródłem radości, nowym sensem życia, ale - mówiła - lubię każdy obraz póki go maluję. Potem nie wiem już jaki jest. Czasem zastanawiała się czy ma sens to malowanie. Wątpliwości rozpraszała córka, najlepszy odbiorca jej dzieł, oddana matce absolutnie. Organizowała wystawy, czyniła wszystko co mogła, aby matka miała poczucie, iż jest potrzebna i ceniona. Obrazy Haliny Walickiej przedstawiają świat łagodny. Idylla malowana przez kobietę mądrą i doświadczoną, której życie było trudne, która straciła ojca, męża i trzech braci (w Oświęcimiu), przeżyła rewolucję, lata okupacji, żyła w zrujnowanej Warszawie, widziała rzeczy straszne, cierpienia i śmierć. Zmarła w Warszawie 15 lipca 1980 roku. 41 �Alfred Długosz Jak do tego doszło? Cofnijmy się do początku. Urodził się 2 czerwca 1877 roku w Krzeszowicach. Pochodził z rodziny naftowców. Ojciec, naczelnik sądu, miał udziały w szybach, brat dorobił się na nafcie, był w latach międzywojennych senatorem. Alfred gimnazjum ukończył w Bochni, potem przeniósł się dp Krakowa z zamiarem podjęcia studiów w Akademii Górniczej, zdał nawet egzamin wiertniczy i odbył praktykę, ale gdy okazało się, że ropa wywołuje u niego alergię zaczął studia prawnicze. Po dyplomie, w 1900 roku podjął pracę jako urzędnik w Ministerst­ wie Finansów (w Wiedniu), a w latach międzywojennych był między innymi kierownikiem wydziału w lwowskiej Izbie Skar­ bowej. Na emeryturę przeszedł w 1930 roku ponieważ miał trudności z poruszaniem się. Tracił wzrok. Na skutek zaćmy widział wszystko niewyraźnie i podwójnie. „Każdy przechodzień miał swojego sobowtóra" - pisał. Trzy razy go operowano. „Gdy wyłyżkowano soczewki z oczu widziałem nad sobą cudowny błękit. Świat przedstawiał się bajecznie, kolorowo jak w kalejdo­ skopie. Trwało to jednak niedługo..." Widział tylko przez sztuczne soczewki - okulary, ograniczoną przestrzeń, jak wtedy, gdy się patrzy przez lornetkę. Miał 81 lat, gdy rozpoczął drugi etap swojego życia. Twórczy. Widział już źle, malował jednak i rzeźbił z niezwykłą pasją, jakby chciał zaprzeczyć prawom natury, dogonić stracony czas. Swym działaniem wypełniał lukę w życiu kulturalnym Gorlic, organizu­ jąc środowisko artystyczne, wystawiając, upowszechniając wie­ dzę o sztuce. „Pan jest chodzącym Domem Kultury i Biurem Wystaw Artystycznych" napisałem do niego w liście. Odpowie­ dział z powagą, informując o tym, czego dokonał (a było to na 2 lata przed jego śmiercią). „Malarstwu poświęciłem co najmniej 30.000 godzin. Namalowałem 3.000 obrazów, rzeźb zrobiłem kilkaset. Wystaw własnych miałem 23 a udział wziąłem w ponad 100. Do tego niech Pan doda 170 spotkań z młodzieżą i prelekcji 0 sztuce". Dużo przy tym pisał listów, rozważań o sztuce 1 własnym życiu. Jego energia zdumiewała. Nie załamał się nawet wtedy, gdy ciężko chory, z ropiejącym guzem w mózgu, doznał porażenia prawej strony ciała. „Będę musiał, jak się polepszy, malować lewą ręką - donosił w liście napisanym pod jego dyktando. Bez twórczości nie miałbym po co żyć". Kończył wtedy 95 lat. Po kilku tygodniach pisał już sam „Mam możność w jaśniejszych momentach utrzymania pędzla, co daje ciekawe efekty". Cierpiał jednak i zdawał sobie sprawę, że życie jego osiąga kres. Poprosił wtedy, żebym przyjechał. Byłem przecież nie tylko panem Jackowskim, ale przede wszystkim reprezentantem Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Chciał przekazać swój dorobek, wierzył, że może przydać się ludziom. „Niech Pan się śpieszy" ponaglał. Niech Pan przyjedzie, on czekał prosili w in­ nym liście pensjonariusze Domu Rencisty, w którym przebywał. Pojechałem. Spotkał mnie dyrektor. Martwił się: „Nie wiem, czy Pana pozna, on by już nie żył, trzyma go tylko to czekania na Pana". Wszedłem do separatki. Leżał z obandażowaną głową, rysy miał wyostrzone, ciężki oddech. Na stoliku leżały przewiąza­ ne różową wstążką teczki z obrazkami, listami i dokumentacją. Otworzył oczy, rozpromienił się, objął mnie, ucałował jak syna. „Teraz mogę już umrzeć... powiedział niespodzianie głośno. Paniel ja miałem szczęśliwe życie-ja byłem artystą, malarzeml". 42 W 1940 roku pozostawił cały dobytek i przeniósł się wraz z żoną do Gorlic. Tam, po wojnie, podjął pracę w Urzędzie Ziemskim, później w Prezydium Rady Narodowej a ostatnie 16 lat przepracował malując wzory na ceramice w Zakładach „Keram". W tym czasie zachorowała mu ciężko żona, nie mogła wstać z łóżka i, jak pisze „Przez prawie 8 lat wracając z pracy do domu zakładałem fartuch pielęgniarski i starałem się Jej ulżyć w cier­ pieniach". Gdy umarła ogarnęła go depresja, obowiązki spełniał jak automat. Niczego już nie chciał, poza śmiercią. Przestał pracować. Postanowił jednak pożegnać się z górami, które tak kochał. „Tyle lat wracałem do nich, chodząc po perciach, wspinając się na szczyty. Pojechałem więc do Zakopanego. Pamiętam ten dzień, 30 marca 1958. Świeciło słońce, w górach leżał śnieg. Wyszedłem na balkon. Przede mną roztaczało się misterium Tatr. Wtedy poczułem nieodparte pragnienie malowa­ nia tego co widzę". Nie zwlekając kupił blok rysunkowy, ak­ warele i pędzel. Usiadł przy oknie i zaczął malować. Od tego czasu malowanie stało się treścią jego życia. Oczywiście w obrazach Długosza dostrzec można refleks kierunków artystycznych końca ubiegłego i początku naszego wieku. Był to okres jego młodości, urzeczenia teatrem, cyganerią artystyczną. Przyjaźnił się wówczas z Karolem Fryczem, chodził na wernisaże malarskie, podróżował po Europie, zwiedzając muzea i galerie sztuki. Trochę szkicował, rysował, później - w la­ tach międzywojennych próbował nawet malować olejno, ale nie miał do tych prób ani zbytniej ochoty, ani cierpliwości. Nie chciało mu się „babrać olejami", roznosiła go energia, lubił wesołe towarzystwo, jasnowłose panienki, kolegów, wyprawy w góry, pikniki. Teraz po 60 latach wszystko wydało mu się odległe i nie przydatne. Był stary, widział z trudem i to tylko w okularach, w dodatku innych do dali a innych do patrzenia z bliska. Nie mógł więc patrzeć i jednocześnie rysować. Musiał malować z pamięci, nawet wtedy, gdy był na plenerze. Najpierw, siedząc na stołeczku oglądał to, co chciał malować, a potem w domu, zmieniwszy okulary - próbował przekazać na arkusze brystolu zapamiętane wrażenie. Szukał dostępnych sobie sposo­ bów wypowiedzi, świadom tego, że nie ma już czasu i warunków na studia anatomii, czy rysunek perspektywiczny. Malował im­ presyjne pejzaże i sceny, dużą wagę przywiązując do zróż­ nicowania faktury. Fascynowała go zależność między fizjologią a widzeniem, którą doświadczył na sobie w okresie pooperacyj­ nym. „Osnułem sobie teorię, pisał, że my wszyscy źle widzimy, że świat jest bajecznie kolorowy". Pokazywał notatki pisane po odzyskaniu wzroku: „Kremowa bluzka paliła się żółcią. Cień �krzesła to był głęboki fiolet..." Niestety intensywność widzenia świata zniknęła. Bardzo tego żałował, zaczął więc malować cykle obrazów, w których wracał do tych różnych faz widzenia. Zainteresował się impresjonizmem, zaczął czytać książki o sztuce, o różnych prądach artystycznych. To co czytał interpretował poprzez własne doświadczenia. Bliski mu był faszyzm a także symbolizm. W jednej z książek przeczytał o metodzie wolnych skojarzeń u Strindberga. Uznał, że właśnie o to mu chodzi. Istotne było hasło, malował więc drzewa smagane wiatrem i deszczem - i tytułował obraz Preludium Deszczowe Chopina. Wawel kojarzył z wezbraną wodą Wisły. „Mam jednak wątpliwości, przyznał się w jednym z listów, że w moich kompozycjach za dużo myśli, nie ma zaś przypadkowości na której Strindbergowi tak zależy". Malował cykle: „Nasze Tatry", „Nasze kwiaty", „Ja bajki tak lubię", „Kosmos"; niemal zawsze temperą, w identycznym for­ macie brystolu z bloku rysunkowego. Szkiców rysunkowych nie robił. „Obraz opanowuje moją rękę" - wyjaśniał. Marzył o tym, aby mieć halucynacje, wspaniałe doznanie, ale w tym, co przedstawiał (nawet w serii scen z kosmosu) wyobraźnię miał bardzo konkretną, nie wykraczającą poza świat bajek i legend. Rzeźby formował ze sztucznych kamieni, nazywał je „Jaskinio­ wymi naciekami". Rzeczywiście przypominały stalaktyty lub koralowe rafy. Do tego co robił przywiązywał dużą wagę. Chciał zarażać ludzi miłością do sztuki, chciał dawać im radość. I dawał. Zmarł w Gorlicach 9 lutego 1972 roku. Na tle innych amatorów był postacią wyjątkową, przykładem tego co może dać człowiekowi twórcza pasja, umiłowanie sztuki. II. 8. A. Długosz, Marsz żałobny Z OSTATNICH LISTÓW ALFREDA DŁUGOSZA Gorlice, 11 kwietnia 1971 r. Dom Rencisty II. 7. A. Długosz Pierwiosnka, z cyklu „Kolorowe pieśni", akwarela, 42» 30 cm; 1955 Drogi Panie Redaktorzeł Dziękuję za pozdrowienia przesłane przez Panią Chojak. Obecnie moja głowa znajduje się w stadium wyleczenia po dokonanej operacji raka, który usadowił się na głowie. Ciężka operacja trwała ponad godzinę - bez znieczulenia bardzo bolesna. (...) Wszystkie bolejące miejsca wypalono elekt­ rycznie - iskry sypiące się z tego trzaskotały tak, że słyszałem jakby ktoś na głowie łamał patyki. Ustały moje wielomiesięczne cier­ pienia a to grunt. Ból wypłoszył z jakiejś komórki mózgowej moją fantazję i kazał jej nieść ulgę w cierpieniu pobudzając moją pasję naukową. Czytając Aleksandra Wojciechowskiego Z dziejów malarstwa pejzażowego znalazłem rozdział „casus Strindberg - sztuka swobodnych skojarzeń". (...) o genialnym szwedzkim dramaturgu, malarzu i teoretyku sztuki. Pozycja jego w dziejach współczesnego malarstwa opiera się głównie na intuicyjnym odkryciu problematyki, dla której odpowiednią formę plastyczną znajdzie dopiero sztuka naszego czasu. Przede mną stanęły dwa dylematy - kontynuacja strindbergowskiego pejzażu, w którym odgrywają główną rolę swobodne skojarzenia lub przyjęcie swobodnych skojarzeń jako twórczą formę. Aby kontynuować u nas pejzaż strindbergowski trzeba by widzieć, jak to wygląda. Niestety moje poszukiwania za jakąś ilustracją tego pejzażu pozostały bez skutku. Odniosłem się do Ministerstwa Kultury i Sztuki - Biuro Współpracy Kulturalnej z Zagranicą z prośbą o zwrócenie się do Poselstwa Szwedzkiego w sprawie przysłania mi takiej ilustracji. Na razie czekam. Maluję (...) Te moje swobodne skojarzenia nie łączą się ze strindbergowskimi, lecz są tworem mojej fantazji. Czy to kontynuować dalej, czy dać spokój? Chciałbym, aby Pan 43 �ocenił i zadecydował, czy warto się tym bawić. Poślę Panu kilka swych swobodnych skojarzeń. Wiem, że Pan ma moc pracy i trudno przyjechać, ale tak bym chciał z Panem porozmawiać. Ja już nie mam czasu - kończę 94 rok a życie moje liczę na godziny, a może na dnie. Maluję inaczej niż dawniej. Czytam z trudnością, ale malować nie przestanę do ostatniego tchu. Mocno i serdecz­ nie ściskam dłoń. Oddany Alfred DŁUGOSZ Proszę wybaczyć pismo ślepca Gorlice, 21 październik 1971 r. Drogi Panie Redaktorze! Finita la comedial Przedwczoraj rzuciło mnie na ziemię w poko­ ju, odbierając władzę w prawej nodze i ręce. Przechodzący sąsiad wszedł do pokoju, za chwilę leżałem na łóżku, obok pielęgniarka i wszystko, co mi pozwoliła - siąść na łóżku i czytać Ligockiego Trzy spotkania ze światem widzialnym. Zbliżam się w szybkim tempie do nirwany, a mam jeszcze załatwić kilka spraw. Sprawa strindbergowskiego pejzażu na dobrej drodze. Redakcja pisma „Polska" obiecała dostarczyć potrzebne mi ilustracje ze Szwecji. W miesiącu listopadzie będę 3 razy wystawiać, a to indywidualnie w Muzeum Krosno i Sanok, wystawa konkursowa w ramach Festiwalu Kulturalnego Związ­ ków Zawodowych, w Przemyślu. Związki chcą bym przyjechał na wernisaż. Wątpię jednak, czy konsylium zgodzi się na tę podróż, a chciałbym być tam i powiedzieć parę słów pod adresem Wojewódzkiego Domu Kultury, który nie raczy nawet odpowia­ dać na listy. Na propozycję indywidualnej wystawy nie powie­ dziano nawet słowa „nie". Przyczyna tego niewytłumaczalna. Z mojej strony nie ma winy, chyba że maluję inaczej, jak brzydko nazwani plastycy-amatorzy. (...) Na plener do Sanoka jechać nie mogę, ale na wystawę posłałem 5 na dykcie malowanych ikon. (...) W naszym Domu Dyrektor urządził wystawę moich rzeźb. W Gorlicach czwarty raz. Jest odremontowany zabytkowy budy­ nek Zboru Arjańskiego - ładna salka wystawowa - tam miała być moja wystawa, nawet termin był wyznaczony, ale mówią, że chcą tam zrobić c z w a r t ą kawiarnięl Za dwa-trzy dni do mnie po eksponaty przyjedzie ... (?) Dyrektor Muzeum w Krośnie z p. Tokarzewskim (?) historykiem sztuki. Cieszę się Jego sympatią. Tak idą ostatnie chwile mojej wędrówki ziemskiej. Łączę moc pozdrowień i uścisk dłoni. Alfred DŁUGOSZ II. 9. A. Długosz, W górach Odwiedziny Pana będą moim wspaniałym dniem i radością. Jestem wzruszony Pana troskliwością i serdecznością, za co jestem niewypowiedzianie wdzięczny. W Domu naszym mam wszystko, co mi potrzeba, a przede wszystkim wyjątkową opiekę. Łączę mocny i bardzo serdeczny uścisk dłoni, tylko nie taki mocny, jak się nim popisywałem w szpitalu gorlickim, kiedy byłem na obserwacji. Alfred DŁUGOSZ (Siostrzenica artysty, p. Maria Zaradzka dołączyła do listu - swój, komentujący stan stryja) Gorlice, 5.XII.1971 Wielce Szanowny i Drogi Panie Redaktorze! Sam już nie mogę pisać, dlatego dyktuję. Pański list sprawił mi niesłychaną radość, zaraz poczułem się mocniejszy i samopo­ czucie wzrosło. U mnie w pokoiku leży przeszło 500 obrazów, na które składają się 2 serie noszące tytuł: „Te inne" i „Swobodne skojarzenia". Z pierwszej serii ma Pan kilka u siebie w Instytucie, „Swobodne skojarzenia", a będzie ich około 60 przeznaczam do Pana dyspozycji. (...) Mam u siebie dalszy ciąg eseju Testament, tylko muszę dać gdzieś do przepisania na maszynie i prześlę go Panu. Zajmuję wciąż pozycję leżącą, mam już projekt pejzażu w zupełnie odrębnym stylu. Mam możność w jaśniejszych momentach utrzymania pędzla, co daje ciekawe efekty. 44 (...) Byłoby Panu na pewno bardzo miło zobaczyć, ile wzrusze­ nia i radości sprawiły Stryjowi listy Pana do niego. Nie mogę wyjść z podziwu, że ten bezsilnie leżący w łóżku biedaczek potrafił jednym ciągiem podyktować mi ten tak obszerny list. (...) Najgrosze, że ma duże trudności z czytaniem, zakłada aż potrójne okulary. Ze zdrowiem nie jest dobrze! Po 8 dniach odesłano Go ze szpitala, widocznie uznali, że więcej zrobić nie mogą. Ma lekkie porażenie prawej strony, stąd niedowład ręki prawej. (...) Najbar­ dziej obawiam się u Stryja całkowitego załamania z chwilą, kiedy by się przekonał, że nie będzie już mógł malować, bo to jest jedynym celem i sensem jego życia. Widocznie myśli o tern, bo wspomniał mi, że w końcu będzie malował lewą ręką. Im­ ponujący jest jego spokój i pogoda ducha. Niewypowiedzianie to wszystko smutne. (...) �Hel Enri (Helena B e r l e w i ) Urodziła się w Warszawie, 20 marca 1873 roku. W młodości miała znakomity głos i wróżono jej wielką karierę, lecz nauczyciel śpiewu a zarazem przyjaciel rodziny nagle stwierdził, że nie może jej dalej uczyć, bowiem we śnie pojawił mu się „dziadek i powiedział, że nie życzy sobie za żadne skarby, żeby jego wnuczka została operową śpiewaczką". Wolę dziadka uszano­ wano, ku jej rozpaczy. „Wtedy, mówiła, chcąc położyć kres mym cierpieniom wydano mnie czym prędzej za mąż, jeszcze nim ukończyłam siedemnasty rok życia". Została żoną, później matką, przez lata prowadziła normalne, mieszczańskie życie, zajmując się domem, a sztuką interesowała się tylko o tyle, o ile chodziło 0 ukochanego syna Henryka. Wierzyła w jego talent, mądrość, zmysł handlowy, ale jego abstrakcyjne malarstwo, wynalazek mechanofaktury, były jej obce. Kiedy jednak Henryk postanowił na stałe zamieszkać w Paryżu 1 prosił matkę, by do niego przyjechała, zdecydowała się to uczynić. Miała wówczas 55 lat. W Paryżu wiele czasu siedziała w domu, czekając na syna. Wciąż traktowała go jak genialne, ale przecież dziecko (kiedyś, gdy oboje byli w Warszawie nadeszła depesza wzywająca go do Paryża na kilka dni. Wtedy pani Helena wzięła mnie na bok i zapytała z całą powagą: jak Pan mi radzi, panie Aleksandrze, czy mogę go tak samego puścić, czy polecieć razem z nim? Synek miał wtedy 72 lata, ona 93). Otóż, jak napisała w swych wspomnieniach: „Nauczyłam się czekać, ale często wprost nie wiedziałam, co ze sobą zrobić. Artyzm jednak w jakimś zakamarku mej duszy głęboko tkwił. I tak oto przyszedł dzień 14 stycznia 1952 roku. Padał puszysty śnieg, a ja byłam sama. Syn poszedł na konferencję, powiedział abym się położyła, ponieważ późno wróci. Ale ja nie chciałam ani spać, ani czytać, ani pisać. Pomyślałam, że czymś się przecież muszę zająć. I gdy tak biję się z myślami, oglądam się na wszystkie strony, oczy moje spoczywają dłużej na wazonie stojącym na stole z pięknymi, żółtymi mimozami. Mówię do siebie - to byłby świetny model na obraz. Ale bal Przecież ja nie umiem malować, nigdy się tego nie uczyłam. Więc znów myślę, żeby tak spróbować, co to szkodzi, uda się - to dobrze, a nie - to trudnol J a tu niczym nie ryzykuję. Decyduję się. Szukam jakiegoś papieru, na którym mogłabym położyć rysunek. I oto już znalazłam duży, gruby karton do pakowania, w kolorze brązowym. Stawiam go na sztalugi (to wszystko znajduje się w pracowni mego syna). Ze wszystkich znajdujących się pędzli wybieram sobie najmniejszy, może naj­ gorszy, bo dobrego nie chcę psuć, ażeby nie zrobić szkody Henrykowi. A co dalej? Kolory, farby, nic nie wiem. Po prostu wezmę do tego ten niebieski atrament, co jest w kałamarzu na stole. I tak zabieram się do pracy. Gdy tylko zaczęłam malować tym małym pędzelkiem, cały świat znikł. Już o niczym nie myślałam, zatopiona byłam w malarstwie całą duszą i jestestwem moim, spoglądając na te kwiaty przenoszone na karton, ręka sama prowadzi i nie wiem czy dobrze czy źle. Nie zdaję sobie absolutnie sprawy z tego, a czas leci jak mgnienie oka. Jest pierwsza w nocy. Przychodzi Henryk. Gdy tylko uchyla drzwi, oczy jego padają prosto na obraz już skończony, stojący sobie na sztalugach. Mówi: Widzę tu jakiś nowy obraz, mamusiu, kto go tu przyniósł? (jest bowiem przyzwyczajony, że przynoszą mu do oceny obrazy, jako do eksperta). Dolatuje szybko do obrazu, z zaciekawieniem ogląda go i mówi jakby do siebie: Coś nowego, jakaś nowa technika? Aleś mi jeszcze, mamusiu, nie powiedziała kto ten obraz przyniósł? Istotnie. Nie odrzekłam mu nic na jego pierwsze pytanie. Po prostu wstydziłam się. Byłam jakby zażenowana, milczałam. Gdy spostrzegłam, że go ten obraz interesuje, na­ brałam odwagi i odpowiedziałam cichutko - to ja. Zaczął się śmiać - mamusiu, żartujesz. Przecież nie mogłabyś takiego obrazu tak namalować, nie uczyłaś się tego, nigdy nie miałaś pędzla w ręku. J a odpowiadam na to: Wiesz dobrze mój kochany, że ja nigdy nie kłamię, jeżeli ci mówię o tym, to szczera prawda. I opowiadam mu cały przebieg wieczoru, po jego wyjściu z domu. Wówczas on mi odpowiada - jeżeli tak, to możesz dalej kon­ tynuować i malarstwo będzie twoją karierą, i ja będę się tobą w tym względzie opiekował i dostarczał ci do tego celu dobre i odpowiednie przybory w najlepszych gatunkach. Ażeby zaś nasze kariery prowadzone były oddzielnie, żeby jedno drugiemu nie mąciło w niczym, musimy znaleźć dla ciebie, mamusiu, jakiś odpowiedni pseudonim, który by z tobą licował i jednocześnie uniezależnił cię całkowicie. Zaczęliśmy więc oboje myśleć o tej kwestii tak dla mnie ważnej i po dłuższym zastanowieniu udało nam się wynaleźć pseudonim Hel-Enri, to jest przez połączenie Hel - od mego imienia Helena i Enri - od imienia mojego syna Henri." W dwa lata później miała pierwszą wystawę. Debiut w Galerii Benezit stał się małą sensacją Paryża. Malarka miała wówczas 81 lat. Przyjął ją w Pałacu Elizejskim prezydent Rene Coty, władze miasta zakupiły obraz do zbiorów. Prasa rozpisywała się, była II. 10. Helena Berlewi z synem Henrykiem 45 �х II. 11. Hel Enri: W duchu Van Gogha, pisaki, akwarela, 20,5 22,5 cm, 1961 х II. 12. Hel Enri: Kwiaty, pisaki, akwarela, 50 60 cm, 1971. Kolekcja dra Bolesława Nawrockiego �przecież o rok starsza od Babci Moses. Zaczęły się wystawy, jeździła na nie wraz z synem. Poznałam ją w Warszawie w 1966 roku. Przypadliśmy sobie do serca, zapraszała mnie co wieczór na ... kieliszek koniaku. Była pełna wigoru, tylko chodziła z trudem. Twarz miała dobrą, mądrą, porytą siecią zmarszczek, a w niej jasne chabrowe oczy. W setną rocznicę urodzin otrzymała z rąk Prezydenta Legię Honorową. Francja stała się jej drugą ojczyzną, ale wciąż mówiła, myślała i pisała po polsku. Syn umarł wcześniej od niej i odtąd nie mogła sobie znaleźć miejsca, chodziła po ulicach i płakała. Próbowała malować, ale już bez dawnej radości, bez wewnętrz­ nej potrzeby. Umarła 18 grudnia 1976 roku mając 103 lata. „O Hel Enri trudno mówić jako o malarce naiwnej-pisał Ignacy Witz. Byłby to nonsens. Jej dzieło też ze względu na obfitość i samą malarską wagę przekracza tę wątłą granicę amatorstwa i czegoś, co jest „prawdziwe". W poszukiwaniu etykiety dla tej starej czarodziejki kolorów myślę, że można ją nazwać malarką instynktu. Nie wiem bowiem, co innego niż instynkt, zmysł, może dyktować jej harmonie tak mistrzowskie, dysonanse tak dźwięcz­ ne, kapryśność zarysów, żywość konturu, płynność kompozycji - tak doskonałe." Malowała kwiaty, algi, wodorosty - pędzelkiem a także pentelami. W pracach dojrzałych tworzyła już nie tyle same kwiaty, ale jakby materię kwiecistości, coraz bardziej odrealnioną, chcia­ łoby się powiedzieć - abstrakcyjną. Zapełniała niemal całą powierzchnię kartonu gęstwiną linii jakby rozrastającą się gdzieś od środka, od najmniejszej struktury. „Uderzenia pędzla miała lekkie, na jakie może pozwolić sobie tylko bardzo doświadczona ręka, układ dekoracyjny, harmonijny, zwiewny, ale bez non­ szalancji." (Władysława Jaworska). FRAGMENTY Z PAMIĘTNIKA Byli nierozłączni, rozmiłowani w sobie. Tylko on, z całej rodziny, był jej tak bliski. Widziała w nim genialnego malarza, opiekuna, a przy tym ukochane, bezbronne dziecko. Nie chciała się pogodzić z jego śmiercią. Dzieci nie powinny umierać przed rodzicami, prawda? wpatrywała się w moją twarz oczami, które już nie miały łez. To niesprawiedliwe! W dwa lata po śmierci Henryka, kiedy ją odwiedzałem, będąc w Paryżu, on był nieustającym tematem naszych rozmów. Dlate­ go chciała bym przychodził. Miała 99 lat i bała się starości. Tej samotnej, bezbronnej. Mówiła do pani Kernerowej, która się nią opiekowała: Zrób jutro dobry obiad, bo zaprosiłam pana Jackow­ skiego. Kup szynkę, pamiętaj, bez tłuszczu. To niech mi Pani da jeszcze 10 franków. Dziesięć? To będą 2 plasterki. Po co 2? On tyle nie je. Jeden wystarczy. Kiedy przychodziłem, zawsze miała na sobie inną suknię, twarz „zrobioną", włosy uczesane. Chciała, bym powiedział „Pięknie dziś Pani wyglądał". Uśmiechała się wtedy i żaliła, jak jej ciężko, jak wciąż nie może się nauczyć być samotną. Pokazywała przepisane na maszynie kartki z Pamiętnika. Dzieliła się swym bólem, ale nie obojętne było dla niej, jak reaguję na te zapiski, na ich formę. Nie sądzę, by świadomie odwoływała się do Kochano­ wskiego, choć znała przecież historię literatury polskiej. Kiedy powiedziałem, że to są Treny na śmierć ukochanego syna, poważnie skinęła głową, i ukryła twarz w dłoniach. Tak, po­ wtórzyła, to są Treny. Całe życie moje, to był on, mój Henio. A teraz muszę żyć... sama. Zaczęła pisać, aby zająć się czymś, nie myśleć wciąż, w dzień i w nocy, o swojej rozpaczy. Ale pisząc, tylko jej dawała wyraz. 8 lutego 1970 r. zanotowała: „Tak mi Go brak, na każdym kroku! Z tego pisania mego okazuje się, że nie jestem w stanie opisywać moje codzienne przejścia życia. Gdy tylko zaczynam pisać - na­ tychmiast wpadam w wir rozmyślań tak smutnych, że nie mogę wybrnąć z nich - i w ten sposób zapominam o faktach codzien­ nych, szalenie urozmaiconych. W ten sposób mijam się w zupełności z celem mojego pisania, który sobie założyłam." A.J. 13.I.67 r. Kochanie moje. Tyś znikł ode mnie, jak najcudowniej­ szy świetlny meteor, przez który przechodziłam w ciągu przeszło 70 lat. I nagle, niespodziewanie w bardzo krótkim czasie -odeszłeś ze świata, jak ten meteor - zgasłeś! Heniusiu mój drogi, Chaim-Schlojmeleben, (leben - to życie). Ty żyjesz stale i wiecznie w moim sercu i pamięci, nigdy, przenigdy Ciebie nie zapomnę. Te wspomnienia o Tobie wypeł­ niają całą moją duszę i moje istnienie. Wstaję z niemi - z Twoim imieniem i kładę się spać tak samo i czasem całą noc rozmawiam z Tobą, przypominając te szczęśliwe chwile, spędzone zawsze i wszędzie razem - czy to nasze podróże po świecie, czy osiedlenie czasowo gdzieś na stałe. Byle razem. Czuliśmy się szczęśliwi. Podczas każdej, najkrótszej rozłąki - czuliśmy się osamotnienil Jak ja się mogę teraz czuć, gdyś odszedł ode mnie na zawsze! na wieki! Moja teraz prośba do Boga: aby zabrał Twoją świętą duszę do siebie, do Raju z aniołami wśród największych Cadyków, do najwyższych Niebios) Teraz znów mogę zapłakać nad moim drogim dzieckiem Heńkiem. Muszę ukrywać moje bolesne łzy. Moje najbliższe otoczenie zabrania mi tych łez i tego mego bezgranicznego smutku, a ja nie uznaję życia bez tych uczuć. 13.IX.67 r. Niedziela. Aż cztery dni nie pisałam do Ciebie, Ty mój ukochany Heniusiu, ale w sercu moim jesteś stale, ani sekundy w dzień i w nocy i we śnie. Znalazłam karteczkę ze szpitala, gdzie w męczarniach Twoich, Twoją ręką i Twoim wielkim uczuciem synowskim piszesz „Mamelejbn". Karteczkę tę trzymam stale przy sobie, jako symbol Twojej wielkiej miłości do mnie, jakiej w całym świecie się nie znajdzie. I to do ostatniego Twojego tchnienia. U Ciebie ja zawsze byłam na pierwszym planie, a Ty słodycz moja - na ostatnim; czy to do jedzenia, czy do leczenia jakiegoś bólu - ja byłam największą troską. Zaś o Twoim zdrowiu nigdy nie myślałeś. I to było wielkim błędem naszym, żeś nie pilnował swego zdrowia, jak oka w głowie. Nie pomyślało się co się stanie ze mną, jak Ty kochany mój odejdziesz ode mnie, jak będziesz mi brakował na każdym kroku. W jakich cierpieniach ja się zostanę bez Ciebiel Jak mała bezradna łódeczka na wzburzonym morzu bez steru. Jestem tu, jak biedne, malutkie jagniątko niezaradne, nieszczęś­ liwe, poddające się bezsilnie każdej woli. Każdemu i wszystkim razem. 28.IX.67 r. Tej nocy obudziło mnie silne stukanie we drzwi z ulicy i wyraźne wołanie: „Mama!" Zaczęłam w odpowiedzi krzyczeć, budząc Lenę i dziś rano ona mi to potwierdziła. Okazuje się, że stale i ciągle jestem z Tobą razem, czy to na jawie, czy we śnie. 4.Х.67 r. (12-ta w nocy). Jestem teraz otoczona ludźmi, ubolewającymi nad stratą tak wielkiego i szlachetnego Człowie­ ka, jakim Ty byłeś, Synusiu mój drogi. Opisują mi. żeś Ty był „lumiere świata", po Twoim zgonie - świat stał się ciemniejszy i zimniejszy. Ale cóż mi z tego? z tej chwały nad Tobą i podziwu? kiedy Ciebie nie ma przy mnie. Jest mi smutno i tęskno za Tobą. Nic mnie nie interesuje, nie zajmuje oprócz myśli i wspomnienia 0 Tobie, Syneczku mój ukochany. Jestem teraz sama, samotna, wszyscy śpią, już jest 1-sza w nocy. Sen mnie zmorzył - położę się. Każda rzecz od najmniejszej do największej - przypomina mi Ciebie. Kochanie Ty mojel Tyś mnie całe życie starał się wszelkimi siłami, całą Twoją energią - wywyższyć, upiększyćl Nieraz nawet z uszczerbkiem dla siebie. I dokonałeś Twego czynu, zostałam uznana przez ludzi, przez świat. Tyś mnie ukoronował chwałą 1 miłością u ludzi. Tobie, Synusiu mój drogi mam do zawdzięcze­ nia to wszystko. Tym bardziej Cię kocham i tęsknię za Tobą. Tak bardzo brak mi Twoich światłych rad, mądrych,.bez których ja się teraz czuję, jak na rozdrożu bezradna ... 10.Х.67 r. Wtorek. 1-a w nocy. Nie mogę spać Synusiu mój kochany, łzy mi się leją i leją. Chcąc ulżyć memu sercu - piszę do Ciebie. Czuję się samotna i opuszczona gdy Ciebie tu nie ma ze mną. Im więcej czas mnie oddala od Ciebie - czuję silniej swą samotność. Nic na świecie nie jest w stanie wypełnić mi tej pustki. Znajomi pocieszają mnie, że wszak mam jeszcze dwoje dzieci, ja dziękuję Bogu za to, ale nie mogę wymagać od Mańka [drugi syn 47 �- A.J.], aby on się mną zajmował tak bardzo, on ma swoje interesy, swoich znajomych, przyjaciół, przyjaciółki, jednym sło­ wem - swoje życie ... Że się czasem ze mną widuje i dobrym słowem obdarzy, czy też telefonuje, też jest dobrze. I na pewno dużo myśli o mnie. 12.X.67 r. Siedzę na ławce, tuż koło mieszkania naszego. Mam wolną chwilę, jestem sama bez ludzi, mogę się oddać kontemp­ lacjom. 0 kim? Naturalnie, że tylko o Tobie Heniusiu mój drogil Ukochany słodki Syneczku mój! Pisanie do Ciebie rozrzewnia mnie i od razu łzy się leją. Chcę wypłakać przed Tobą miłość do Ciebie, mój smutek, moją tęsknotę za Tobą, moją samotność bez Ciebie i tym samym moją bezradność, zwykłą, codzienną, ale stokroć większą bez Ciebie, bez Twoich rad tak dobrych, kocha­ nych, bezinteresownych, serdecznych i szczerych. Nie można nawet tego wszystkiego żądać od kogo innego, nawet od najbliższych. Każdy ma swoje życie, swoich umiłowanych, swoje dążenia, swoje interesy. To my tylko byliśmy jednością, jedno dla drugiego, jak jedna całość. Żyliśmy jeden dla drugiego-wzajem­ nie. I to zostało rozdarte za życia na zawsze! Chyba w Niebiosach nasze dusze znów się połączą. A tymczasem muszę żyć, ale w cierpieniach, w smutku i tęsknocie. 18.VIII.69 r. Przechadzając się przed domem mego mieszkania na powietrzu podparta z jednej strony parasolką (a nie kijem). O błoga zalotności w moim wieku - urodziłam się w 1873 г., wiecznie trwająca, a z drugiej strony, trzymając się muru - głębo­ ko zatopiona w myślach - proszę Boga o przebaczenie mi moich win, popełnionych może bezwiednie wobec Niego - Wszech­ mogącego! NOTKA BIOGRAFICZNA HEL ENRI 1873 1928 1952 1954 20 marca rodzi się w Warszawie Helena Berlewi. Wyjazd na stałe do Paryża. Pierwszy obraz. Pierwsza indywidualna wystawa w Galerii Bśnezit w Pary­ żu. Malarka przybiera artystyczny pseudonim Hel Enri. Audiencja u Prezydenta Republiki Francuskiej Rene Coty w Pałacu Elizejskim w Paryżu. Miasto Paryż nabywa jeden z obrazów. 1955 Udział w wystawie „Decouvrir" w Galerii Charpentier w Paryżu. 1958 Udział w wystawie „Malarstwo Naiwne" w Galerii Aenne Abels w Kolonii. Salon Niezależnych w Paryżu. 1958 Indywidualna Wystawa w Warszawie w Kordegardzie, na zaproszenie Ministerstwa Kultury i Sztuki. Zakup trzech obrazów do Muzeum Narodowego w War­ szawie. Druga wystawa indywidualana w Sopocie z okazji Fes­ tiwalu. 1959 Druga wystawa indywidualna w Galerii Bśnśzit w Paryżu. Rząd Francuski nabywa jeden z obrazów. Miasto Paryż również nabywa obraz. Salon Niezależnych w Paryżu. 1960 Wystawa indywidualna w Galerii Suzanne Bollag w Zury­ chu. Wystawa indywidualna w Galerii Suzanne Feigel w Bazy­ lei. Salon Niezależnych w Paryżu. Główna rola, jako malarki, w filmie Marianne Oswald, Bouquet de Femmes (Bukiet kobiet), poświęcony twór­ czości malarek: Louise Moillon, Elisabeth-Louis Vigee-Lebrun, Berthe Morisot, Suzanne Valadon, Veronike Filosof, Sonja Delaunay i Hel Enri. Film ukazał się w Tele­ wizji Francuskiej. 1961 Salon Niezależnych w Paryżu. Udział w Wystawie Międzynarodowej „Laienmaler" (Ma­ larze amatorzy) w Gewerbemuseum w Bazylei oraz w wy­ stawie „La Peinture Naive" w Galerii Bettie Tommen w Bazylei. 1962 Salon Niezależnych w Paryżu. Udział w Wystawie „Peinture-leur Violon d'lngres", zor­ ganizowanej przez baronową Alis de Rothschild w Galerii Charpentier w Paryżu. Wystawa indywidualna w Klubie Artystycznym „Die Insel" w Hamburgu. Udział w drugiej wystawie „Peinture - leur Violon d'lngres" w Galerii Charpentier w Paryżu. Salon Niezależnych w Paryżu. 1963-1964 Wystawa indywidualna w „Haus am Liitzowplatz" w Ber­ linie. 1964 Udział w wystawie Sztuki Naiwnej w Salzburgu. Udział w wystawie Galerii Neundorf w Hamburgu. 1965 Udział w wystawie „Peinture Naive" w Galerii „La Bośtie" w Nowym Jorku. Udział w trzeciej wystawie „Peinture-leur Violon d'lngres" w Galerii Charpentier w Paryżu. 1966 Udział w Salonie „Club International Feminin" w Musśe d'Art Modernę w Paryżu. Udział w wystawie IV Pleneru Koszalińskiego w Osiekach. 1967 Udział w wystawie „Naive Kunst aus Polen" w Stuttgarcie (18 prac) Udział w wystawie „Art Naif Polonais", Musee des Beaux-Arts w Neuchatel (27 prac). 1969 Wystawa w Buenos-Aires. 1970 Wystawa indywidualna w Galerie Verriere w Lionie 1976 18 grudnia, w wieku 103 lat Hel Enri umiera. Fot.: Jan Świderski - il. 4, 7, 9, 10; Kadr z filmu Konstantego Gordona Kwiaty Hel Enri, 1967 - il. 8 48 i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/46c97bddb197d4b5253fb89b34bea92d.pdf b723411c1d27624de146a6f77988c844 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4234 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3947 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.4 - pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available IS PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I N S T Y T U T S Z T U K I P A N R O K XV 1961 NR 4 polska sztuka ludowa �T R E S C Jacek Olędzki Artystyczna 'twórczość kowalska na tere­ nie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej od końca X I X w . do I w o j n y światowej . 199 Tadeusz Sławski Z przeszłości garncarstwa w Bieczu . . 215 Barbara Matuszewska Obiekty b u d o w n i c t w a podcieniowego w po­ wiecie żnińskim 229 Władysław Chajec, rzeźbiarz ludowy z Kamienicy Górnej, pow. Jasło . . 233 Jadwiga i Anatoliusz Czerepińscy Z ARCHIWUM HISTORYCZNEGO: Zbigniew Jasiewicz Materiały do dziejów garncarstwa w po­ wiecie konińskim w X V I I I w i e k u . 243 M a r i a Przeździecka Schweizerisches Archiv Volkskunde 24ß Maria Przeździecka Arnost Serfoske j u t r o w n e j e j k a 248 M a r i a Przeździecka Is l i e t u v i u k u l t u r o s istorijos RECENZJE: Kowar: f. . . . . 248 KRONIKA 250 PRZEGLĄD WYDAWNICTW 251 SUMMARY OF ARTICLES 253 PE3IOME 255 ^ M i o . Na okładce: Ludowy kafel pokryty zieloną polewą, z przełomu XVIII/XIX w., wykopany w Bieczu. Na stronie tytułowej: figurki z szopki, rzeźby w drzewie, wyk. w 1958 r. Mieczysław Ruszkowski, Sierpc. Fot. Jan Swiderski. �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI PAN ROK XV 1 0 6 1 NR 4 polska sztuka ludowa �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, d r Kazimierz Pietkiewicz, prof, dr Ksawery P i w o c k i , prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓL REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, d r Roman Rein­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, redaktor działu: m g r A n n a Kunczyńska, redaktor tech­ niczny: M a r i a K l u k o w s k a , okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. Tłumacze: Doris Ronowicz (ang.), Wło­ dzimierz Brzezicki <ro*.). Red.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. W y d a w n i c t w a Artystyczne i Filmowe, Warszawa, Kjajc. Przedmieście 31/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54f69538147dd33d8886355f15fb7f28.pdf 203ad990267759629381805d5cf6111a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4235 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource Kurpie - sztuka ludowa kowalstwo artystyczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3948 Title A name given to the resource Artystyczna twórczość kowalska na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX w. do I wojny światowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.4 Description An account of the resource Olędzki, Jacek, 1961, Artystyczna twórczość kowalska na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX w. do I wojny światowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.4. s. 199-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available IS PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki ARTYSTYCZNA T W Ó R C Z O Ś Ć KOWALSKA NA TERENIE KURPIOW­ SKIEJ PUSZCZY ZIELONEJ OD KOŃCA XIX W. DO I WOJNY ŚWIATOWEJ Na przestrzeni niezbyt rozległego okresu — mniej więcej od osiemdziesiątych lat X I X w. do I wojny światowej — rozwinęła się w obrębie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej artystyczna twórczość kowalska Charakter tej twórczości nie mógł być w tyim okresie wynikiem oddziaływania, tak j a k w innych rejonach Polski, długotrwałych tradycji rzemiosła i wielowiecznego jego powiązania z gospodarką chłopską, ani też nie mógł być związany wyłącznie z ogólnym, dają­ cym się wtedy zaobserwować rozwojem wsi polskiej. Nie znajdując podstaw do przyjęcia możliwości tych uzależnień, sądzę, że słuszne będzie zwrócenie uwagi na rolę czynników pozaekonomicznych, w tym wypadku na fakt świadomości społecznej określonej grupy ludności. Literatura przedmiotu dostarcza wyczerpującego materiału dowodowego n a istnienie wśród Kurpiów silnego poczucia przynależności do grupy — w wyni­ ku odrębności dawnych procesów dziejowych, którym podlegała sama Kurpiowszczyzna i otaczające ją obszary, spośród nich szczególnie tereny dawnego osadnictwa szlacheckiego . Wydaje się, iż to poczucie przynależności do grupy Kurpiów, deprecjonowanej w opinii sąsiadów, mogło stworzyć klimat szczególnie sprzyjający twórczości artystycznej, w której doszło do rozkwitu wielu dziedzin sztuki, nie wyłączając kowalskiej. W tym szczególnym układzie stosunków, twórczość artystyczna stanowiła przejaw aspiracji społecznych grupy — dążącej do dorównania sąsia­ dom i rywalizacji z nimi. Sprawdzenie tego założenia wymaga przedstawie­ nia najbardziej chociażby syntetycznego szkicu dziejów rzemiosła kowalskiego n a Kurpiowszczyźnie, omówie­ nia związanej z nim wytwórczości o walorach arty­ stycznych i — co jest najistotniejsze — dostarczenia materiałów określających potrzeby odbiorców pro­ dukcji kuźni oraz wskazania pobudek kierujących twórczością kowali. W X V I w., tj. w czasie, z którego pochodzą naj­ wcześniejsze dane dotyczące interesującego nas te­ matu, na terenie dzisiejszej Kurpiowskiej Puszczy Zielonej (tj. w pasie między rzekami Omulwią i Pisą od dawnej granicy polsko-pruskiej do Narwi) miesz­ kała stale nieliczna grupa węglarzy, Smolarzy i dziegciarzy oraz niewiele chyba liczniejsza — właścicieli 1k ' \ 2 Niniejsze opracowanie jest wynikiem badań te­ renowych prowadzonych w latach 1956-59 na terenie północno-wschodniej Polski, w ramach stałej pracy w Zakładzie Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N w Warszawie. 1 II. 1. Ość do bicia ryb, dl. 54 cm., Dobrylas, pow. Łomża, wyk. ok, 1920 r. II. 2. a) Ciężka motyka do uprawy nowinkruda, dl. 30 cm, Obierwa, pow. Ostrołę­ ka, wyk. ok. 1914 r. b) Okucie wideł drew­ nianych, dł. 42 cm, Parzychy, pow. Ostro­ łęka, wyk. pod koniec XIX w. Por.: L . Krzywicki, Kurpie. „Biblioteka War­ szawska", 1892 (52),,t. C C V I I I , s. 537—53'8; K. Judenko, Poczucie odrębności grupowej Kurpiów, rkps w Arch. Zakł. Etnogr. I H K M P A N w Warszawie, nr inw. 12. 1 m �II. 3. Kaganiec na łu­ czywo — „gaganiec", dl. 60 cm, Surowe, pow. Ostrołęka, wyk. pod koniec XIX w. U. 4. Chrapki przy­ wiązywane pod budy w czasie zimowych połowów. Wg: Z. Glo­ ger: „Ości i chrap­ ki rybackie", „Wisła", t. XIV, 1900 r., s. 179—180. administracji dworskiej czy też ówczesnego rycer­ stwa . Były to niewielkie zakłady najprawdopodob­ niej już na tamte czasy przestarzałe pod względem techniki produkcji . Zajmowały się one wyrobem „ordynaryjnego", taniego żelaza i okuć soch, tzw. sośników"'. Żelazo kurpiowskie dzięki niskiej cenie (na co wpływała prawdopodobnie okoliczność, że nie było trudności w korzystaniu z rudy i węgla drzew­ nego) docierało n a znacznie oddalone rynki w kra­ j u . Na terenie samej zaś Puszczy nie znajdowało nabywców. W t y m czasie był to teren jeszcze nie osiedlony przez chłopów-rolników, gdzie indziej głównych odbiorców p r o d u k c j i kuźnic. Od drugiej połowy X V I I w . datuje się nagły wzmo­ żony proces kolonizacji terenów Puszczy Zielonej. W ciągu kilkudziesięciu l a t powstały liczne osady rolnicze . W niektórych wsiach, założonych pod kie­ r u n k i e m administracji starościańskiej, pojawiła się instytucja kowala wioski. Był to rzemieślnik pracu­ jący wyłącznie na potrzeby 'mieszkańców rodzimej wsi, wzamian za przydzieloną m u działkę pod budyn­ k i , ogród w a r z y w n y oraz za okresowe wynagrodzenie (przypadające na czas zbioru plonów) w postaci pro­ duktów rolnych uiszczanych przez każdego z gospo­ darzy . Karczowanie puszczy, uprawa nowin, wznoszenie budynków mieszkalnych i gospodarczych — zagospo­ darowywanie się osadników od podstaw — stwarzało w a r u n k i dla udziału pracy kowala. Jednak potrzeby 5 6 8 9 i robotników młynów zbożowych oraz młynów-kuźnic, tzw. hamerni albo amerni . Kuźnice występowały głównie wzdłuż rzeki O m u l w i , w mniejszym stopniu nad rzeczkami rozproszo­ nymi między Omulwią a Szkwą . Stanowiły one własność uprzywilejowanych przez króla osób spośród 3 4 Nazwy hamernia, amernia używane przez miesz­ kańców w s i Przystań, Wyszel, Czarnotrzew, Oborczyska, Brodowe Łąki w powiecie ostrołęckim. Por.: B. Baranowski, Walka chłopów kurpiowskich z feu­ dalnym uciskiem, Warszawa 1951, s. 35. 3 10 Por.: J . Piaskowski, Badania żużli żelaznych z terenów Kurpiowszczyzny, rkps w arch. IHKM PAN. H . Gawarecki, op. c i i , s. 79; W. Czajkowski, op. c i t , s. 567. Por.: K . Arłamowski, Dzieje przemyskich ce­ chów rzemieślniczych w dawnej Polsce, Przemyśl 1931, s. 207; B. Zientara, Stan badań nad historią polskiego hutnictwa (witek XVIII—XIX), „Studia z dziejów górnictwa i h u t n i c t w a " , t. I , Wrocław 1957, s. 49. Por. L. K r z y w i c k i , op. cit., s. 549—550, 556—557; P. Piaścik, Osadnictwo w Puszczy Kur­ piowskiej, Warszawa 1939, s. 26—27; B. Baranowski, op. c i t , s. 64—65. Na podstawie badań terenowych we wsiach: Surowe, Dąbrowy, Wolkowe, Wykrot, Lipniki, w których jeszcze p r z y końcu XLX w . utrzymywała się instytucja k o w a l a wioski, opłacanego skopizną. Por.: F. Piaścik, op. cit., s. 64, 58; Z. Jasiewicz, Kowalstwo, rozdział w pracy zbiorowej Kultura ludo­ wa Wielkopolski, t. I , Poznań 1960, s. 407—436. 8 7 8 Na podstawie danych z l i t e r a t u r y przedmiotu rozszerzonych przez w y n i k i badań terenowych udaje się ustalić następujące miejsca występowania kuźnic: Omulew, Przystań, Wyszel, Olszewka, Oborczyska, Czarnotrzew, Brodowe Łąki (wszystkie wsie położone nad Omulwią), Czarnia (nad Trybówką), Lelis, K r o ­ bia (nad Rozoga), Nowa Ruda, Leman (nad dopły­ w e m — bez nazwy — górnej Pisy), Parzychy (nad Zbójna) oraz nieopodal Ruda Osowiecka. 1 1 9 10 Por. A r c h i w u m Główne A k t Dawnych, M e t r y ­ ka Koronna, n r 186, f. 242—242v, n r 173, f. 470v— 471v, nr 170, f. 237v—238, n r 106, f. 114v—115; H. Gawarecki, Pamiętnik historyczny płocki, Warsza­ wa 1928, s. 79; W. Czajkowski, Kurpie, „Tygodnik Ilustrowany", 1881, n r 296, s. 567. 5 200 �r i możliwości nabywcze osadników, rekrutujących się głównie spośród zbiegów pańszczyźnianych, a więc warstwy najuboższej, siłą rzeczy były niezwykle ograniczone. Zresztą przy piaszczystych glebach i b r a ­ ku bitych dróg — kucie koni i kół u wozów nie było konieczne. Koła osadzano na osiach całkowicie drew­ nianych albo okutych na końcach wąskim paskiem żelaza. Drewniane kołki z powodzeniem zastępowały gwoździe, z czasem t a k niezbędne w budownictwie i wszelkim sprzętarstwie. Proste drewniane urządze­ nia, oparte na wykorzystaniu różnych gatunków drew­ na, zastępowały żelazne okucia czy nawet z a n i k i , Niezastąpione jedynie były krzesiwka, noże, siekiery, sierpy, ciężkie m o t y k i do prac przy uprawie n o w i n oraz sośniki. Istnieją powody, aby przypuszczać, że szereg spośród tych narzędzi, jako wyrobów w y m a ­ gających dużych umiejętności rzemieślniczych a jed­ nocześnie trwałych, mogących służyć lata, nabywano okolicznościowo od specjalistów k o w a l i spoza terenu Puszczy . W t y m układzie potrzeb i stosunków pa­ nujących na terenie Kurpiowszczyzny powinności k o ­ wali wiosek ograniczały się do ostrzenia zdartych ostrzy siekier, sierpów, motyk, sośników i , być może, do wyrobu niektórych nowych narzędzi . Przy niezbyt rozbudowanej działalności kuźni i tym samym n i e w i e l k i m zużyciu żelaza, rola k i l k u ­ nastu zakładów hutniczych nie mogła mieć większego znaczenia dla kształtowania oblicza k u l t u r y w s i kurpiowskich. Zresztą już od połowy X V I I I w. kuź­ nice stopniowo upadają w czasie zaś zaboru pruskiego dochodzi do ich l i k w i d a c j i . Od tego m o ­ mentu potrzeby k u r p i o w s k i c h kuźni reguluje pro­ dukcja żelaza pochodzącego z Mazur, głównie z za­ 11 n 13 Na podstawie analizy obiektów tradycyjnego budownictwa i sprzętarstwa, zachowanych w e wsiach: Baranowo, Biełusny Lasek, Brzozowy Kąt, Charciabałda, Oborczyska, Wolkowe, Zdunek, oraz na pod­ stawie wypowiedzi następujących informatorów: W. Florezykowskiego (ur. 1888), w . Kozioł, pow. K o l ­ no; F. Grzyba (ur. 1884), w . Oborczyska, pow. Ostro­ łęka, St. Gwiazdy (ur. 1871), w. Wolkowe, pow. Ostro­ łęka; A. Kłosa (ur. 1876), w . Przystań, pow. Maków Maz.; K. Konopki (ur. 1880), w . Tatary, pow. Ostro­ łęka; T. K u t y (ur. 1881), w. Parciaki, pow. Przasnysz; P. Piotraka (ur. 1869), w. Jednorożec, pow. Przasnysz; F. Prusaczyka (ur. 1881), w. Brodowe Łąki, pow. Ostrołęka; A. Serowika (ur. 1870), w. Cieciory, pow. Kolno; S. S i w i k a (ur. 1886), w . Dobrylas, pow. Łomża; J. Puchalskiego (ur. 1872), w . Zalas, pow. Ostrołęka; J. Skonecznego (ur.. 1873), w . Dąbrowy, pow. Ostro­ łęka; J . Stachelka (ur. 1866), w . Dudy Puszczańskie, pow. Ostrołęka; W. Wojciechowskiego (ur. 1890), w. Surowe, pow. Ostrołęka i k i . 11 kładów w Wądołku, położonych blisko dawnej nicy polsko-pruskiej . gra­ 15 Trudno powiedzieć, jakie zmiany nastąpiły w pro­ dukcji kowalskiej z nastaniem X I X w., brak bowiem w t y m zakresie j a k i c h k o l w i e k danych. Można jedy­ nie przypuszczać, że pod wpływem pewnej stabilizacji stosunków gospodarczych na terenie Kurpiowszczyz­ ny i przeszło wiekowej osiadłości gospodarstw, doszło do ich okrzepnięcia, a zatem i wzrostu potrzeb, co odnosiło się również do rzemiosła kowalskiego. Opie­ rając się na danych z badań terenowych można jednak twierdzić z pełną odpowiedzialnością, że dopiero w siedemdziesiątych-osiemdziesiątych latach X I X w . nastąpiły w tej dziedzinie istotne zmiany. Przenika­ jący na teren Kurpiowszczyzny proces kapitalizacji wsi, prace zarobkowe w Prusach, paroletnie przeby­ wanie • kogoś z każdej prawie rodziny kurpiowskiej na emigracji zarobkowej w Westfalii lub Ameryce, wszystko to powodowało materialny rozwój gospo­ darstw. Wiele z nich rozbudowywało się, przybywało sporo nowych zagród. W tradycyjnej gospodarce r o l ­ nej nastąpiły w t y m czasie przemiany wielkiej wagi. Zaczęto zarzucać sochy przechodząc na orkę pługiem, zaprzestano posługiwania się drewnianymi bronami, kosę używaną dotychczas t y l k o przy sianokosach wprowadzono do żniw na miejsce sierpa . I6 Kuźnie, zamiast o k u w a n i a soch, dokonywania drob­ nych napraw, podjęły w t y m czasie produkcję płu­ gów, bron żelaznych, motyk do ziemniaków, w y k o ­ nawstwo niezliczonej ilości mało dotychczas znanych wyrobów na potrzeby budownictwa . W tych latach rozpowszechniły się na terenie Kurpiowszczyzny kute 17 Por.: H . Gawareeki, op. cit., s. 79; W. Czajkow­ ski, op. cit., s. 567; A. Chętnik, O dawnym przemyśle na Puszczy Kurpiowskiej, „Życie i Praca", 1926, n r 18—19. We wsiach Oborczyska i Czarnotrzew za­ chowała się pamięć o zatopieniu przez Prusaków kuź­ nic miejscowych (wg F. Grzyba, w. Oborczyska, J. ,Maika, w. Czarnotrzew). Na podstawie wypowiedzi informatorów w y ­ mienionych w przyp. 11. Jw. 15 16 17 II. 5. Krzesiwko, ok. 1914 r. dl. 7 cm, Zimna, pow. Kolno, wyk. Jeszcze w końcu X I X w . zdarzało się, że jeżdżono po noże i sierpy do Serwatek w pow. Łom­ ża albo na okoliczne targi. Patrz przyp. 10. W warunkach stale postępującego karczowa­ nia lasów coraz trudniej było o węgiel drzewny, j e ­ dyny w t y m czasie surowiec opałowy na t y m terenie. Jednocześnie zasoby r u d y darniowej wyczerpywały się. Trudności te znalazły wyraz w w i e l k i e j labilności praw do dzierżawienia kuźnic, występujących już w X V I I w . Por. A r c h i w u m Główne A k t Dawnych, Metryka Koronna, n r 170, f. 23'7v—238, n r 186, f. 305v—306v, n r 169, f. 408v—409. 12 13 u 201 �czy Turośl, wystąpiło zjawisko konkurencji między poszczególnymi kuźniami. W sytuacji kiedy kowale musieli zabiegać o zjednanie sobie klienteli, docho­ dziło do specjalizowania się warsztatów w różnych dziedzinach produkcji kowalskiej. Sprzyjało temu zróżnicowanie pochodzenia kowali: byli wśród nich rzemieślnicy narodowości żydowskiej, zdarzali się przybysze z sąsiednich Mazur . Jedni i drudzy szczy­ cili się dobrą znajomością swego rzemiosła. Wszystko to zapewne nie pozostawało bez wpływu na wzboga­ canie się asortymentu oraz wzrost jakości wyrobów. Kowale w nowych kuźniach nie opierali już pro­ dukcji na dawnych zasadach opłat i powinności. Nie będąc już ograniczeni prawem pracy dla macierzy­ stej wsi, za każdą wykonywaną robotę żądali zapłaty pieniężnej, którą otrzymywali bezpośrednio po za­ kończeniu pracy. Nowe zasady zaczęły przenikać również do starych kuźni wiejskich . 21 22 Popyt na wyroby kowalskie trwał nieprzerwanie do I wojny światowej. Po jej zakończeniu, na skutek pojawienia się wielu tanich wyrobów fabrycznych, rola kuźni w gospodarce wiejskiej zaczęła stopniowo maleć . Okres między siedemdziesiątymi latami X I X w. a I wojną światową należy traktować jako najbardziej żywotny w dziejach rzemiosła kowalskie­ go na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Wów­ czas rzemiosło kowalskie osiągnięto najwyższy po­ ziom, czego trwałe ślady dziś jeszcze spotyka się w wielu wsiach Kurpiowszczyzny. 23 Przystępując do omówienia przejawów artystycz­ nej twórczości w produkcji kowalskiej na terenach Kurpiowskiej Puszczy Zielonej w tym właśnie okre­ sie, wydaje się konieczne wprowadzenie klasyfikacji analizowanych wyrobów w oparciu o kryterium peł­ nionej przez nie funkcji. Głównymi grupami wyroWiększość zachowanych do dzisiaj kutych krzy­ ży jest datowana. Były one wystawiane głównie w osiemdziesiątych latach X I X w. W jednym tylko wypadku udało mi się natrafić na krzyż wzniesiony znacznie wcześniej, mianowicie w 1868 r. (il. 27). Mając na uwadze trwałość tego rodzaju obiektów, jakimi są kute krzyże, można sądzić, iż przed osiem­ dziesiątymi latami X I X w. nie wznoszono ich po­ wszechnie. Przypuszczenie to potwierdzałoby używa­ nie n a tym terenie na oznaczenie kutego krzyża nazwy figura, odnoszącej się pierwotnie do rzeźb w drzewie — postaci świętych, kapliczek. Istnieje jeszcze wiele innych dowodów wskazujących na późne pojawienie się na Kurpiowszczyźnie żelaznych krzy­ ży — por.: O. Kolberg, Lud, Mazowsze, t. IV, Kra­ ków 1888, s. 150. Na podstawie wypowiedzi kowali: W. Florczykowskiego, B. Kowalewskiego (ur. 1917), w. Bro­ dowe Łąki, W. Wojciechowskiego, A. Wasilewskiego (ur. 1874), w. Lipniki, F . Zadrogi (ur. 1920), w. Leman, J . Zery (ur. 1904), w. Kadzidło. Np. wsie: Jednorożec, Kadzidło, Myszyniec, Lipniki, Kozioł miały w tym czasie po 4 kuźnie, a Dąbrowy, Turośl, Zalas — po 3. Kowale pochodzenia żydowskiego mieli kuźnie we wsiach: Myszyniec, Lipniki, Kadzidło, pochodze­ nia mazurskiego — w Dąbrowach, Koźle, Turośli. Por. przyp. 10. Na podstawie wypowiedzi informatorów wy­ mienionych w przyp. 11 i 19. 18 11. 6. Drejfus, Łacha, pow. Kolno. II. 7. Przetyka, wys. 23 cm, Wyk. Wl. Dąbek (ur. 1897), Gaczyska, pow. Przasnysz, 1924 r. żelazne figury . krzyże, zastępując dawne drewniane 18 Istniejące dawne zakłady nie były w stanie z a ­ spokoić nagłego zapotrzebowania na produkcję ko­ walską. Nie pomagało angażowanie pomocników . Zaczęły pojawiać się nowe kuźnie. Już przy końcu osiemdziesiątych lat X I X w. każda większa wieś mia­ ła kowala. Zdarzało się, że w dużych wsiach powsta­ wało niezależnie od siebie kilka nowych warszta­ tów . Z czasem, w takich ośrodkach rzemiosła kowal­ skiego, jak Kadzidło, Lipniki, Myszyniec, Dąbrowy, 19 20 202 19 20 21 22 23 �II. 8. Krzyżówki — spoidło tylnej części kosza wasągu, Cieloszka, pow. Kolno, czas wykonania nie ustalony. II. 9. Fragment śtycy — spoidła kosza wasągu, Cieloszka, czas wykonania nie ustalony. bów kowalskich byłyby: 1) narzędzia, przybory i sprzęty do pracy: a) w rolnictwie i zajęciach poza­ rolniczych, b) w gospodarstwie domowym; 2) spoidła, zaczepy i uchwyty używane: a) przy środkach tran­ sportu, b) w budownictwie; 3) krzyże jako: a) formy uzupełniające inne obiekty i b) samoistne. W pierwszej grupie znalazłyby się okucia pracu­ jącej części sochy (sośniki), wideł, następnie sierpy, siekiery, motyki, spośród narzędzi używanych przy zajęciach .pozarolniczych — rybackie ości, chrapki albo inaczej ziabki, gagańce, ciesielskie skoblice, cieślice i topory, jeśli zaś chodzi o wyroby stosowane przy gospodarstwie: podstawki pod garnki — drejjusy, krzesiwka do wzniecania ognia i wreszcie spec­ jalne szpile — przetyki (il. 7). 1 Wspólną cechą tych wyrobów był ich ścisły zwią­ zek z pracą '(jeśli nie bezpośrednio z produkcją rolną, to z dodatkowymi zajęciami produkcyjnymi względ­ nie gospodarstwem domowym), co i m nadawało wspólne piętno: surowość wykonania, wielką dyscypli­ nę w użytkowaniu surowca, zadziwiającą logikę konstrukcji. T e właściwości kształtowały się n a prze­ strzeni wieków, w rezultacie długotrwałych obser­ wacji i starań aby uczynić narzędzie j a k najbardziej ekonomicznym, trwałym i sprawnym w pracy. T a k więc względy natury utylitarnej doprowadziły formę plastyczną poszczególnych narzędzi, przyborów i sprzę­ tów do doskonałości, która nadaje i m walor przed­ miotu artystycznego. Chociaż nie były ani zdobione ani wymyślnie modelowane, odznaczają się pięknem zrównoważonych proporcji, rytmicznych lub syme­ trycznych układów. Przykładem tych wartości może tu być ość do bicia ryb i(il. 1). W narzędziu tym zwra­ cają uwagę nieprzypadkowe proporcje między partią zębów a trzonkiem z tuleją. Dzięki bowiem smukłości trzonka oddzielającego ostre zęby od stosunkowo grubego drzewca, narzędzie ciśnięte w wartki prąd rzeki nie stawia oporu i nie jest gwałtownie porwa­ ne przez wodę. W narzędziach, przyborach i sprzętach używanych w gospodarstwie domowym dochodziło jeszcze zdobie­ nie partii nie związanych bezpośrednio z pracą, nie narażonych na stałe niszczenie się. W krzesiwkach były to uchwyty, w drejfusach — górne końce nóg, a w przetykach — główki (il. 5—7). Zdobinę stanowił powtarzający się motyw kulistych lub esowatych wygięć końców prętów, często spotykany we wszel­ kich wyrobach żelaznych jako najłatwiejszy do uzyskania. Do ich wykonania nie potrzeba było innych narzędzi oprócz młotka, a więc efekty te w jakiejś mierze narzucały się kowalowi w czasie kucia. Przetyki, które najczęściej stanowiły dary kowali dla wybranych panien, dekorowane były szczególnie starannie i bogato. Zdarzały się Wśród nich egzempla­ rze o rozbudowanych, wymyślnie ukształtowanych główkach. Przetyki te służyły już tylko do zatykania kądzieli na kołowrotku, nie nadając się np. do prac przy zszywaniu uprzęży i wszelkich skór. Miały one wyrażać uczucia ofiarodawcy, dlatego też mniejszą wagę przywiązywano do ich praktycznych zalet. 1 Przeważająca większość tych wyrobów znajdowała się w mniej lub bardziej powszechnym użyciu na długo przed omawianym okresem. Jest to zestaw naj­ starszych wyrobów kowalskich na tym terenie, naj­ mniej reprezentatywny dla wytwórczości z końca X I X i początków X X w. W tym okresie kuźnie za­ rzucały już produkcję większości tych starych narzę- II. 10. Wasążek: a) lusienki, b) śtyce, c) stupień, d) poręc; Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1885 r. �Jeśli chodzi o takie n p . narzędzia, j a k żelazne brony i pługi, które weszły w użycie dopiero w oma­ w i a n y m czasie, to trudno t u mówić o wartościach plastycznych występujących w starych narzędziach. Żelazne pługi i b r o n y pojawiły się i wyszły z użycia zbyt nagle, aby mogto nastąpić przy nich wykształce­ nie się owych doskonałych, pięknych w budowie form. Okucia wasągów były to przede wszystkim krzy­ żówki, śtyce, wzmocnienia kosza (składającego się ze specjalnej drewnianej obudowy i umieszczonych w niej właściwych dwóch półkoszków) oraz lusienki wiążące całość z podwoziem. Poza t y m były jeszcze żelazne stopnie i oparcie na siedzeniu. Okucia wy­ jazdowych sani sprowadzały się zasadniczo do ciągarów na przodzie płóz, spoideł — sieków łączących płozy z podstawą skrzyni oraz u c h w y t u — pojmą lub ucha na jej tylnej ściance (il. 8—12). Okucia drzwi stanowiły gwoździe z dużymi łepkami, zamki zapad­ kowe, skoble i zawiasy (il. 13—17). Wszystkim t y m w y r o b o m nadawano szczególnie dekoracyjną formę. Poza zwykłym skuwaniem stoso­ wano takie techniki kowalskie, j a k zwijanie, skręca­ nie, wycinanie oraz nacinanie i p u n k t o w a n i e . Zwi­ jano esowato względnie koliście, mniej l u b bardziej ściśle, końce lusienek. W ten sposób ozdabiano nie­ kiedy tarczki u c h w y t u zamka zapadkowego. Czasem nieznacznie zawijano w o l n y koniec skobla albo nie pracującą część ciągara w saniach. Skręcano śrubo­ wało lusienki wasągów, ucha skrzyń w saniach, nie­ które fragmenty ciągarów saniowych i niekiedy uchwyty zamków zapadkowych. Słabiej l u b mocniej to czyniąc pokrywano przedmiot gęściej albo rzadziej wrębami zgrubień. Niekiedy ten sam przedmiot nie­ jednakowo mocno poddawano skręceniu różnicując w ten sposób r y t m powstającej na n i m zdobiny. Technikę w y c i n a n i a wykorzystywano' głównie przy w y r o b i e słońc, gwiazd (gziazd) stanowiących pod­ kładki pod n i t y w miejscu złączenia taśm (krzy­ żówek) spinających tył i przód wasągu (il. 8). Więk­ szość zdobin występujących na tarczkach uchwytów zamków zapadkowych w y k o n y w a n o tą techniką. Łat­ wość, z jaką przy j e j stosowaniu można uzyskać za­ mierzony efekt zdobniczy, nie pozostawała bez wpły­ w u n a charakter f o r m y wyrobów. Występowała w i e l k a ich rozmaitość. Obok zapadek zwieńczonych kołem, rombem, liściem o kształcie sereowatym, zda­ rzały się egzemplarze O' znacznie bardziej rozbudo­ wanych motywach dekoracyjnych, jak np. równora­ mienny, o rozszerzonych końcach krzyż, główki ptasie pojedyncze, niekiedy podwójne wychylone na zew­ nątrz albo też zwrócone k u sobie, głowy końskie, a także, sporadycznie, wyobrażenia całej postaci ko­ nia, czasem łącznie z jeźdźcem ( i l . 15—17) . Drugą grupą wyrobów kowalskich byłyby różnego rodzaju okucia (żelazne spoidła, zaczepy i uchwyty), używane głównie do wozów wyjazdowych — wasągów, wasążków, sani oraz do d r z w i budynków mieszkalnych. Wszystkie te w y r o b y pełniły ważną rolę w konstrukcjach drewnianych. Łączyły, wzmac­ niały l u b całkowicie zastępowały części drewniane w miejscach szczególnie narażonych na ich zużycie. Skoble, ciągary i zawiasy pokrywano niekiedy na­ cięciami, czasami również p u n k t o w y m i wgłębieniami, komponując z nich najprostszy ornament geometrycz­ ny lub roślinny. Sam kształt przedmiotu narzucał już rozmieszczenie zdobiny, t a k i czy inny jej układ (il. 14) . A r c h i t e k t u r a domu, budowa wasągu czy sani były to samoistne piękne formy plastyczne dodatkowo 25 II. 11. Sanie wyjazdowe: a) ciągar, b) sieki, Łacha, pow. Kolno, wyk. ok. 1880 r. c) pojmo; dzi, przyborów i sprzętów. Niektóre z nich (sośniki, okucia wideł, chrapki, drejfusy i krzesiwka) wyszły z użycia w t y m czasie n a zawsze. Inne znów (sierpy, siekiery, ości, gagańce, skoblice i cieślice oraz przetyki) będą jeszcze długo występowały w inwentarzu narzędzi gospodarskich, nie pełniąc jednak t a k waż­ nej roli j a k niegdyś . 24 " ' Jw. Do zwijania używano t y l k o młotka (ręczniak lub ślichtamer), do skręcania — kleszczy l u b klesz­ czy i imadła (śrubstak), do wycinania i nacinania — młotka i przecinaka (cinak, mesel), do> p u n k t o w a ­ nia — młotka i punktaka (punkciak, durślak, dornik). Techniki te w żargonie miejscowych k o w a l i nie miały specjalnych nazw, 2 204 26 27 26 Występowanie zamków zapadkowych ze zdo­ biną wyobrażającą konia l u b jeźdźca na koniu na­ potkałem w e wsiach: Charciabałdzie. Brzozowym Kącie, Z d u n k u i Cięcku (wszystkie — w pow. Ostro­ łęka). W czasie badań terenowych nie uzyskałem potwierdzenia używania przy tej technice zdobienia specjalnych stempli, 27 �wzbogacane zdobnictwem właściwym dla użytego tworzywa. W dążeniu by uczynić budowę piękną, cieśla i stolarz koncentrowali szczególne wysiłki na wykonaniu szczytu p a r t i i frontowej budynku miesz­ kalnego i drzwi. Okucia stanowiły uzupełniający akcent plastyczny zdobnictwa w drzewie, kontrastu­ jący z n i m odmiennością barwy, faktury, w ogóle całością formy, nie powodując jednak zachwiania harmonii istniejących układów. To samo w zasadzie można powiedzieć o okuciach wasągów i sani. N a j bogaeie>j zdobiono tył każdego z tych pojazdów — a więc partię, która była bardzo wyeksponowana na widok publiczny, a jednocześnie znajdowała się od strony, skąd n i e są dobrze widziane konie — naj­ ważniejszy element całego zaprzęgu. W saniach, po­ dobnie j a k w szczytach domów, dominowało zdob­ nictwo w drzewie, oparte nawet na tych samych motywach; skręcony śrubowato gruby uchwyt żelaz­ ny stanowił t u już t y l k o uzupełniający akcent pla­ styczny ( i l . 11). Tę samą rolę pełniły żelazne „gziazdy", słońca, kółka i g r u c h a w k i n a tyłach wasągów. Ożywiały one monotonną płaszczyznę plecionki. War­ to jeszcze dodać, że niektóre z tych okuć były luźno montowane, specjalnie po to aby w czasie jazdy towarzyszyło i c h brzęczenie . zwracano uwagę wyłącznie na ich praktyczne zalety, nie dbając o w a l o r y dekoracyjne. Trzecią spośród przedstawianych grup stanowiłyby w y r o b y o przeznaczeniu n i e u t y l i t a r n y m — kute k r z y ­ że (figury). Na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej występowały w o m a w i a n y m czasie dwa zasadnicze ich rodzaje — krzyże uzupełniające inne obiekty i krzyże samoistne. Figury pierwszego rodzaju stano­ wiły zwieńczenia krzyży drewnianych (przydrożnych i cmentarnych), kapliczek, b r a m cmentarnych oraz szczytów budynków mieszkalnych. Żelazne krzyże samoistne były odpowiednikami przydrożnych i cmen­ tarnych krzyży drewnianych. Figury uzupełniające były niewielkie, rzadko w y ­ miary ich osiągały 50 cm szerokości i 70 cm wyso­ kości; najczęściej posiadały 20—30 cm szerokości i 40—50 cm wysokości, a zdarzały się formy jeszcze mniejsze. Krzyże drugiego rodzaju dochodziły nieraz do ok. 5 m wysokości (łącznie z kamienną podstawą, na której zawsze były umieszczane) i ok. 1,5 m szero- 28 Wszystkie omówione wyżej w y r o b y zdobiły m i e j ­ sca bardzo eksponowane, najważniejsze w obiektach, w którydh występowały, powodując skoncentrowanie na nich uwagi. Sprzyjało t e m u stosowanie takich zdobniczych technik kowalskich, które polegały na kształtowaniu bryły czy k o n t u r u przedmiotu, a nie na zapełnianiu jego płaskich powierzchni. Przedmio­ ty zdobione n a powierzchni nacinaniem l u b punkto­ waniem zdarzały się sporadycznie, a i wówczas po­ łączone t o było z modelowaniem całości przedmiotu, tworzeniem surowych, nie rozbudowanych ornamen­ tów, kompozycyjnie nie rozbijających .jego s t r u k t u r y . Omawiana grupa wyrobów kowalskich jest dla nas najbardziej interesująca. Rozwój j e j (jeśli już nie pojawienie się) przypada n a siedemdziesiąte i dalsze lata X I X w . Poza s w y m k o n k r e t n y m , użytkowym przeznaczeniem, omawiane w y r o b y miały służyć zdo­ bieniu, miały wzmacniać działanie estetyczne tych obiektów, w których j e stosowano, a które świadczy­ ły o zamożności właściciela, o jego zaradności. Do takich obiektów należały: wóz i sanie, w których można było pokazać się na j a r m a r k u czy przed kościo­ łem oraz — dom mieszkalny, wystawiony przy d r o ­ dze na w i d o k przechodniów. Wozy i sanie używane wyłącznie do celów gospodarczych uzbrajano w o k u ­ cia bez porównania oszczędniej, a w budynkach go­ spodarczych długo jeszcze utrzymywały się drewnia­ ne urządzenia zastępujące żelazne. Przy w y k o n y w a ­ niu okuć w obiektach o charakterze gospodarczym 0 O 2 9 Por.: A. Ohętnik, Z kurpiowskich borów, Lwów 1930, s. 16, 48, 81. Inf. T. K u t a : „Na każdym zgęciu i n a tyle były przysądzone kółka, nazywali je gruchawkami, to n a drodze brzum, brzum r o b i l i . " Patrz również przyp. 55. Na podstawie wypowiedzi informatorów w y ­ mienionych w przyp. 11 i 19. 28 29 IL 12. Ciągary saniowe: a) Dąbrowy, pow. Ostrołę­ ka, wyk. ok. 1890 r., b) Zdu­ nek, pow. Ostrołęka, czas wykonania nie ustalony. II. 13. Zawiesy, Wolkowe, pow. Ostrołęka: a) wyk. ok. 1888 r., b) wyk. ok. 1914 r. II. 14. Skubie: a) Długie, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1875 r., b) Popioł­ ki, pow. Kolno, wyk. ok. 1887 r., c) Bandysie, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1914 r., d) Charciabałda, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1880 r., e) brak bliższych danych. Wg: R. Reinfuss „Pol­ skie ludowe kowalstwo ar­ tystyczne", „Pol. Szt. Lud.", 1953, nr 6, s. 368. li: c �kości; najczęściej posiadały 20—30 cm szerokości i ok. 1 m szerokości . Krzyże małe kuto z surowca, jaki się nadarzył, z wszelkiego rodzaju ścinków i odpadków. Natomiast owe figury o imponujących wymiarach wymagały specjalnych sztab, jakich używano do wyrobu osi u wozów względnie okuwania kół, a niekiedy dodat­ kowo jeszcze sporej ilości taśm bednarskich. Krzyże, które zatykano n a szczycie domu czy bramy cmentarnej lub wbijano w wierzchołek drew­ nianego krzyża czy kapliczki, wykuwano ze sztabki, sztywnego pręta lub formowano z drutu lub taśmy, skuwając zawsze ich podstawę w ostry szpic (il. 20—24). Krzyże przybijane do desek w szczycie frontowym budynku mieszkalnego wycinano z płatów rozklepanego żelaza lub gotowej blachy ( i l 18, 19). Zależnie więc od przeznaczenia, wymagały one za­ zwyczaj zastosowania określonego materiału i określo­ nej jego obróbki. T o z kolei decydowało zasadniczo o formie plastycznej krzyża. Wśród figur, które zatykano i wbijano, występo­ wały formy mniej lub bardziej rozbudowane. Zdarzały się najprostsze, kiedy krzyż stanowiły dwa odpowied­ nio zespawane pręty żelaza lub sztabki na końcach lekko rozklepane . Niekiedy miały one specjalnie wydłużone ramiona i wówczas znajdowały się na nich dodatkowo mniejsze trzy krzyże . Krzyże wy­ konane ze sztabek żelaza wzbogacały czasami, w miejscu skrzyżowania ramion, d w a krzyżujące się (pod innym kątem niż ramiona) ostro zakończone prę­ ciki, mające wyobrażać promienie, a u podstawy — przystrój w postaci dwóch rozchylających się na boki szerokich liści lub stylizowanych kwiatów na fali­ stych łodygach (il. 20 a, b, 22) . 30 31 32 33 Znacznie bardziej rozbudowaną formę wiały figury o ramionach rozdzielonych II. 15. Zapadka, wys. 30 cm, Dęby, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1890 r. 11. 16. Zapadki: a) Dąbrowy, pow. Ostrołęka, czas wykonania nie ustalony, b) Dylewo, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1880 r., c) Wach, pow. Ostro­ łęka, czas wykonania nie ustalony, d) Parzychy, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1900 r., e) Turośl, pow. Ostrołęka, czas wykonania nie ustalony, f) Dobrylas, pow. Łom­ ża, wyk. prawdopodobnie ok. 1880 r., g) Kozioł, pow. Kolno, wyk. ok. 1885 r. przedsta­ na dwie Dane te podaję n a podstawie 42 zinwentaryzo­ wanych obiektów. Por. Arch. Zakł. Etnograf. IHKM P A N w Warszawie. Tego rodzaju krzyże można jeszcze dzisiaj napotkać prawie w każdej wsi n a terenie Kurpiow­ skiej Puszczy Zielonej. Por.: A. Ohętnik, Z Puszczy Zielonej, „Zie­ mia", t. V, 1914, s. 152. Por.: A. Chętnik, Z Puszczy Zielonej, cyt. wyd., s. 152; tenże, Kurpie, Kraków 1924, s. 68; ten­ że, Puszcza Kurpiowska, Warszawa 1913, s. 79. 30 31 32 33 �lub trzy części i półkoliście, a niekiedy esowato skrę­ conych końcach (il. 20 c, d, 22). Wykonywano je zawsze z jednego kawałka żelaza. Niezwykle piękny, właściwy strukturze tworzywa przystrój tych krzyży pozwala zaliczać je do poważniejszych osiągnięć artystycznych kurpiowskich kowali. Krzyże te w y ­ stępowały dosyć często we wsiach centralnej części Kurpiowszczyzny Zdarzały się również dość powszechnie formy cha­ rakteryzujące się użyciem rozmaitego gotowego s u ­ rowca (obok grubych prętów i sztabek żelaza — cien­ kiego drutu, taśm czy nawet blachy), przy zastosowa­ niu różnych technik kowalskich. W tych wypadkach właściwy krzyż, a najczęściej wielokrzyż, wykonany np. ze sztabki, taśmy żelaza czy drutu, uzupełniały wyobrażenia promieni, ciał niebieskich, głównie słońca, rzadziej księżyca i gwiazd (il. 23, 24). Krzyże te występowały zawsze jako zwieńczenia szczególnie ważnych obiektów, bram cmentarnych, kapliczek, rzadziej drewnianych krzyży wystawionych n a jakąś wzniosłą intencję. Figury wycinane z płatków rozklepanego żelaza lub gotowej blachy, które przybijano n a frontowych szczytach domów, aby były dobrze widoczne z dużej odległości, nie mogły mieć, tak j a k większość krzyży opisanych wyżej, delikatnej, rozdrobnionej formy. Ich widoczność n a tle ciemnych desek uzależniona była od szerokości płaszczyzn ramion, które przy odpowiednim ustawieniu się patrzącego jaśniały n a tle drewna, odbijając promienie słońca. Dlatego też wszystkie te umieszczane n a deskach krzyże starano się ciąć jak najgrubiej, nie zabiegając o jakiś bar­ dziej zróżnicowany rysunek konturu (il. 18). Krzyże n a szczytach domów występowały często łącznie z wyobrażeniami słońca, księżyca lub zastę­ pującego go koguta, niekiedy również gwiazd. Czasa­ mi zamiast tych wyobrażeń pojawiały się przedsta­ wienia ludzi lub koni (il. 18d). Uzupełniające krzyż figury również wycinano z płatków żelaza albo bla­ chy. Przybijano je w pobliżu krzyża u jego podstawy, zawsze jednak w pewnej odległości, aby były dobrze widoczne, nie starając się, jak to zazwyczaj bywa, wiązać ich w jedną, zamkniętą konstrukcyjnie całość. Krzyż i umieszczone Obok figury wraz z rozsiany­ mi po powierzchni desek blaszanymi podkładkami pod główki gwoździ (nazywanymi szajblonami, pie­ rożkami, gziazdami), stanowiły jedną pięknie zakom­ ponowaną całość, a przy odpowiednim oświetleniu budynku dawały silny efekt dekoracyjny . 35 Dotyczy w s i : Cięck, Dudy Puszczańskie, T u rośl, Wolkowe, Wydmusy (wszystkie — w pow. Ostro­ łęka). Por.: A. Chętnik, Chata Kurpiowska, Warsza­ wa 1915, s. 29—33; M. Pokropek, Budownictwo na te­ renie Zielonej Puszczy Kurpiowskiej od końca XIX do polowy XX w., „Prace Działu Etnografii P A N " , z. 5 (w druku). Na podstawie analizy figur ze w s i : Dąbrowy, Dóbrylas, Cięck, Brodowe Łąki, Łodziska, Szwędrowny Most, Golanka, Pupkowizna, St. Myszyniec, Po­ rody, Tatary, Turośl, Wolkowe i in. Dotyczy w s i : St. Myszyniec, Biełusny Lasek, Dóbrylas, Borkowo. 81 35 38 37 U. 17. Zapadka, wys. 18 cm, Charciabałda pow. Ostrołęka, wyk. ok, 1880 r. Krzyże żelazne, które nie uzupełniały architektury budynku, bramy cmentarnej czy kapliczki, a więc które miały oddziaływać samodzielnie, reprezentowały formy najbardziej rozbudowane. Tutaj kowal miał możność wykazania się najwyższymi umiejętnościami. Powodowało to powstawanie kompozycji bardziej zło­ żonych, w których sam krzyż stanowił już tylko osnowę konstrukcyjną całości. Na podstawie analizy kilkudziesięciu zachowa­ nych do dzisiaj obiektów można wnioskować, iż w tej dziedzinie wytwórczości kowalskiej obowiązywało kilka zasadniczych wzorów . Sprowadzały się one do wyboru w górnej partii krzyża, ponad jego podstawą, odpowiednich miejsc na wmontowanie dodatkowych elementów plastycznych. Takimi miejscami mogły być końce ramion krzyża, środek ich skrzyżowania, partie pomiędzy końcami ramion i wreszcie prze­ strzeń po bokach prętu, stanowiącego podstawę figu­ ry, tuż pod ramionami (il. 25—28, 31). * Powtarzały się również motywy plastyczne, które uzupełniały sam krzyż. Najczęściej były to krzyżyki 0 wyższych lub niższych podstawach, liście i gałązki (palmy), kwiaty (grzybziele, lelje), potraktowane mniej lub bardziej, naturalistycznie, oraz promienie zawsze ujęte po trzy i faliście wygięte. Elementy te wykonane były z prętów żelaza przy zastosowaniu takich technik kowalskich, jak sklepywanie, zwijanie 1 skręcanie. Często na tych krzyżach wycinano z płat­ ków sklepanego żelaza lub blachy — wyobrażenia słońca, gwiazd i koguta . Przedstawienia księżyca 36 37 �i gwiazd powtarzały się bez większych różnic w ich formie. Natomiast słońce przedstawiano za pomocą rozmaitych figur, nieraz tak symbolicznych, wykona­ nych według jakichś dawnych konwencji, że zupełnie nie kojarzyły się z obiektem, który miały wyobra­ żać (il. 32). Kowale — opierając się na ogólnie, rozpowszech­ nionych wzorach, wykorzystując niejednokrotnie t a ­ kie same motywy plastyczne, stosując wreszcie- te same techniki — tworzyli jednak za każdym razem zupełnie własne, nie powtarzające się kompozycje. M i m o wielorakości użytych elementów plastycznych, dużej rozmaitości motywów zdobniczych, oddziałują one zawsze całą doskonale zorganizowaną powierzch­ nią. Sprzyja temu w i e l k a prostota i szlachetność kon­ turów elementów kompozycyjnych, decyduje jed­ nak — symetryczno-rytmiczny montaż. Krzyż, uchodzący oficjalnie za symbol męki Chry­ stusa i w i a r y w jego naukę, traktowany był przez Kurpiów w omawianym czasie przede wszystkim j a k o konkretny przedmiot posiadający właściwości od­ straszające wszelkie zło i chroniące przed n i m . Był on również dla Kurpiów symbolem ludzkiej niedoli stanowiącym w stosunkach człowieka z Bogiem najskuteczniejszą symboliczną ofiarę przebłagalną, proszalną lub dziękczynną. Wzniesiony na rozstaju dróg przed wejściem do wsi, miał bronić wstępu zarazie morowej, chronić przed niedostatkiem głodo­ wych lat, odstraszać omentrów, mary, wszelkie złe d u c h y . Ustawiony przed obejściem l u b przybity do szczytu domu, miał je chronić przed gromami, ogniem, zabezpieczać rodzinę przed niepłodnością, u r o k i e m złych ludzi i t p . Jednocześnie w każdym z tych wypadków krzyż stanowił symboliczną ofiarę Bogu na określone intencje . 38 3 9 40 Wydaje się, że ikonografia w i e l u kowalskich figur wyrażała w jakiejś mierze charakter tej ludowej interpretacji symbolu krzyża. Występowały na nich dodatkowe przedstawienia krzyża, wyobrażenia słoń­ ca, księżyca i gwiazd. Ilość uzupełniających krzyży Na podstawie wiadomości uzyskanych o d : W. Kadłubowskiej (ur. 1864), w. Białobrzeg Bliższy; M. Strzemiennej (ur. 1868), w. W y k r o t ; J . Puchal­ skiego (ur. 1872), w. Zalas; St. Gwiazdy, J . Stachelka, J. Serowika i i n . Wydaje się, że zbieżność dat w y ­ stawienia w i e l u figur na Kurpiowszczyźnie z klęską głodową w 1880 r. nie jest przypadkowa. Por.: J. Osiecki, O Kurpiach. Rzut oka na przeszłość Kur­ piów i o klęsce głodowej jaką dotknięci zostali, „Wiek", Warszawa 1881, n r 108 s. 3, oraz [bez autora] Głód na Kurpiach, „Tygodnik Ilustrowany", 1881. nr 278. Por.: Powyżsi informatorzy oraz M . Golanek (1890), w. Borkowo; F. M o r d w a (1885), w. K r u k o w o ; A. Waśkiewicz (1885), w. Waszki; J . Zajk (1875), 38 39 odpowiadała zawsze magicznej liczbie trzech lub siedmiu. Najprawdopodobniej miały one potęgować apotropeiczne właściwości krzyża głównego . Na krzyżu wieńczącym bramę cmentarną w Turośli (11. 23) zawieszone zostały trzy dzwoneczki. Być może , iż rozkołysane w i a t r e m również miały odstraszać „złe", w t y m w y p a d k u zastępować drogę duszom po­ kutującym, gdyby pragnęły przekroczyć bramę . Otaczanie krzyża symbolami słońca, księżyca i gwiazd mogło z kolei wyobrażać miejsce królestwa bożego albo nawet wyrażać hołd wierze w wszechogarniające istnienie Boga , mogło również przypominać O' prze­ m i j a n i u czasu, o krótkotrwałości życia, nawoływać do właściwego jego spędzenia . Natomiast zdobiny w postaci kwiatów — grzybzieli, lelji i gałązekpalm — były niewątpliwie wyrazem adoracji symbolu krzyża. 41 1 42 43 44 Jakkolwiek by się jednak tłumaczyło treści ukryte w tych wszystkich dodatkowych motywach współwystępujących łącznie z krzyżem, nie ulega kwestii, że wyrażała się w nich również potrzeba twórców — tworzenia piękna. Czas pojawienia się wszystkich rodzajów bardziej rozbudowanych f o r m krzyży kutych na terenie K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej należy określić dopiero na siedemdziesiąte, a niekiedy nawet osiemdziesiąte lata X I X w. , kiedy to prawie każda wieś fundo­ wała sobie kutą figurę, wiele zaś zamożniejszych go­ spodarstw wznosiło je przed obejściem, u granic pola lub na grobie bliskiej osoby. Jeśli zdarzały się wcześniej n a t y m terenie żelazne, k u t e krzyże, to jedynie najprostsze ich formy, niewielkich wymiarów, przy t y m zawsze jako zwieńczenia innych obiektów. 45 W o m a w i a n y m okresie ambicją każdego fundatora krzyża było nadanie m u wyglądu j a k najbardziej okazałego. Dlatego też następuje wtedy stały rozwój f o r m wyłącznie samoistnych, o dużych rozmiarach, coraz bardziej wyszukanych w kompozycji. Proces ten t r w a nieprzerwanie do I wojny światowej. Po wojnie upadek rzemiosła kowalskiego obejmuje róww. Leman. Cz. Pietkiewicz, Krzyż i diabeł w wierze­ niach Białorusinów, „Ziemia", 1930, n r 10. Por.: „Offiara Naywyższemu na ubłaganie Maiestatu o zwolnienie plagi grasującej CHOLERY w roku 1831". Napis na krzyżu we w s i Drążdżewo, pow. Przasnysz. Por.: G. J . Zieliński, Zwyczaje myśliwskie, „Wisła", t. X I V , 1900, s. 756. W tradycyjnych wierzeniach ludowych prze­ konanie o magicznym działaniu dźwięków, o apotropeicznych właściwościach dźwięku wydawanego przez dzwony występuje niezwykle powszechnie. Patrz przyp. 38—39. Jw. Patrz przyp. 11 i 18. I 40 41 42 43 44 45 II. 18. Krzyże przybijane na szczytach budynków mieszkalnych: a) Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1870 r., b) Borkowo, pow. Kolno, wyk. ok. 1880 r., c) Stary Mszyniec, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1900 r„ d) Biełuszny Lasek, pow: Ostrołęka, wyk. prawdopodobnie pod koniec XIX w. �nież wytwórczość krzyży. Figury, które pojawiają się w okresie międzywojennym, pochodzą najczęściej spoza terenu Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, kupo­ wane na targach, niekiedy sprowadzane aż z War­ szawy . 46 Nasuwa się pytanie, gdzie szukać przyczyn poja­ wienia się i tak znacznego roawoju omawianej dzie­ dziny wytwórczości kowalskiej. A b y mówić jednak o przemianach w zakresie świadomości mieszkańców Kurpiowszczyzny konieczne jest spojrzenie wstecz na ich przeszłość. W okresie pierwszych lat po skolonizowaniu tere­ nu Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, jak wynika z ówczesnych źródeł — ludność żyła t u w bezboż­ nictwie, bez duszpasterzy, nie związana z żadnym stałym ośrodkiem k u l t u religijnego . Przenikała t u natomiast działalność ewangelicyzmu z sąsiednich Mazur, szerzył się również a r i a n i z m W p ł y w y te, jak się wydaje, spowodowały raczej reakcję ze strony katolickiej diecezji w Płocku i Łomży, aniżeli prze­ miany w religijności Kurpiów. Pierwszym zdecydo­ wanym aktem mającym przeciwdziałać „herezji" było założenie przez misję jezuicką kościoła nad granicą mazurską, w dzisiejszym Myszyńcu . To, że jezuici zajmowali się propinacją i m i e l i ciągłe spory z k o n ­ kurentami ze strony administracji starościańskiej, utrudniało i m bardzo pracę duszpasterską . Wydaje się, iż założenie w dalszych latach kościołów w K a ­ dzidle, Dąbrówce i L i p n i k a c h również nie przyniosło od razu jakichś wyraźniejszych s k u t k o w i . Na nie­ moralny żywot Kurpiów (szczególnie zaś kobiet), na wielką oporność ich w przyjmowaniu zasad gło­ szonych przez kościół, narzekają badacze K u r p i o w ­ szczyzny jeszcze w połowie X I X w. Pierwsze bar­ dziej zasadnicze rezultaty akcji umoralniającej w sto­ sunku do Kurpiów, prowadzonej głównie przez pro­ boszczów, zostają osiągnięte dopiero w drugiej po­ łowie X I X w . 47 49 50 51 5 2 Nagięcie miejscowej ludności do elementarnych nieraz p r a k t y k religijnych, nakłonienie jej do n a j ­ prostszych f o r m k u l t u , stworzyło k l i m a t niezbędny do przyjęcia się zwyczajów, które w innych rejonach kraju obowiązywały już od dawna. Wydaje się, żę ten opóźniony proces, swego rodzaju wtórnej chrystiani­ zacji w dalszych latach spowodował na K u r p i o w 46 g . T. K u t y , W. Wasilewskiego i J . Zegi. Por.: L. K r z y w i c k i , op. cit., s. 537—538; B. Ba­ ranowski, op. cit., s. 59—©1; I . Baranowski, Najstar­ szy opis Puszczy Kurpiowskiej", „Ziemia", t. I I , 1911, s. 279. Por.: B. Baranowski, op. cit., s. 60. J w . oraz S. Załęski, Jezuici w Polsce, Kra­ ków 1905, t. I V , cz. 3, s. 1030. B. Baranowski, op. cit., s. 60. W 47 48 49 50 II. 19. Szczyt budynku mieszkalnego z krzyżem oraz wyobrażeniami słońca i księżyca, Borkowo, pow. Kol­ no, wyk. ok. 1880 r. szczyźnie silniejsze niż gdzie indziej natężenie de­ wocji i wszelkiego rodzaju najprostszych form k u l t u . Odnosi się dzisiaj wrażenie, że rozpowszechniająca się pod koniec X I X w . w tutejszych gromadach w i e j ­ skich i poszczególnych gospodarstwach potrzeba fun­ dacji okazałych figur kutych była w jakiejś mierze jednym z przejawów tego rodzaju zjawisk. Przegląd zachowanych zabytków tradycyjnej w y ­ twórczości kowalskiej na terenie Kurpiowskiej Pusz­ czy Zielonej pozwala się zorientować j a k w poszcze­ gólnych grupach wyrobów dążenia i wartości artyW Kadzidle kościół został założony w 1740 r., w L i p n i k a c h — kaplica w 1778 i w Dąbrówce — również kaplica w 1798 r. 51 Por.: A. Połujański, Wędrówki po guberni augustowskiej, w celu naukowym odbyte, Warsza­ w a 1859, s. 65—69; A. Zakrzewski, Z Puszczy Zie­ lonej, „Wisła", 1887, s. 597; D. Daszewski, Moralność i umoralnienie Kurpiów, Płock 1903, s. 9. 52 71. 20. Krzyże żelazne zwieńczające krzyże drewniane: a) Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1880 r., b) Szwendrowny Most, pow. Ostrołęka, wyk. ok. 1885 r., c) Wolkowe, pow. Ostrołęka, czas wykonania nie usta­ lony, d) Turośl, pow. Kolno, czas wykonania nie ustalony. cp o 1 Ł t n O �zbliżają się do wytworów nieutylitarnych (np. krzy­ że) — tym bogaciej występują w nich elementy wy­ bitnie dekoracyjne. Jednocześnie w miarę rozrastania tej dekoratywności — obiekty stają się coraz bardziej indywidualnym dziełem określonego twórcy-kowala, a coraz mniej — osiągnięciem zbiorowym całych pokoleń tych rzemieślników. Jeśli w narzędziach, przyborach i sprzętach służących do pracy można za­ sadniczo doszukiwać się wartości ukształtowanych w długotrwałym procesie stapiania się zbiorowych doświadczeń twórców i użytkowników, o tyle już w wytwórczości np. n a potrzeby budownictwa, a przede wszystkim w kutych krzyżach, uwidacznia się piętno pochodzenia z konkretnego warsztatu, czy nawet od twórcy o określonych upodobaniach i zdol­ nościach . Anonimowość tych dzieł, brak w więk­ szości wypadków jakichkolwiek danych o ich pocho­ dzeniu, nie pozwala n a ukazanie postaci autorów i tym samym n a podjęcie próby przedstawienia istniejących zależności między charakterem poszcze­ gólnych wyrobów a indywidualnością ich twórców. 53 II. 21. Krzyż nagrobny Kolno, wyk. 1890 r. na cmentarzu, Turośl, pow. styczne rosną lub słabną zależnie od przeznaczenia obiektów, od spełnianej przez nie funkcji podstawo­ wej. Najsłabiej pod tym względem przedstawia się grupa narzędzi, przyborów i sprzętów związanych z pracą produkcyjną, o wiele lepiej — grupa w y ­ robów na potrzeby gospodarstwa domowego. Bardzo silnie zaznaczają się dążenia artystyczne w grupie spoideł, zaczepów i uchwytów — a w wytwórczości kutych krzyży osiągają szczytowe nasilenie. Można więc stwierdzić, że i m słabiej poszczególne wyroby wiążą się z pracą produkcyjną, i m bardziej 53 przykładem mogą być np. krzyże z Wachu i Tatar. Wydaje się, że kowale największą przyjemność znajdowali w pracy wybitnie efektywnej, nie wyma­ gającej, jak mówią, „łamania głowy". Z szeregu w y ­ powiedzi można wnioskować, że znacznie większe zadowolenie dawało i m okuwanie np. wozu, czy kręcenie świdrów lub klepanie motyk, aniżeli arty­ styczne modelowanie krzyży. „Chęć mie pociągała do rzemiosła więcej niż do rolnictwa. Ciepałem się bednarstwa, ale to jednolite, stale ta sama robota. Ciepałem się szewstwa, ale to stale tseba było sie­ dzieć, as mnie tyłek bolał. Wziełem się za kowal­ stwo — rozrywca robota, nieuprzykrzona taka, pełno zawdy chłopów, gawędka, wciąż wesoło, a przy innych robotach to takiego ściągu nie ma. Krawiec, siewc, to żadnej cery n i miał, zuziędniałe takie, a kowal na powietrzu stale... Każdy kowal mniał do cegoś zręcność. Julkowie robił ksyze, siekiery, wozy i sośniki. Jek Julkowie okuł sośnik, to i baba nabiła i można było orać. Kowalcyk był specijalista od świdrów, on miał do tego zręcność. J a to najlepiej łubie kuć wozy, bo to sporo idzie roboto i zapłata dobra. Psy ksyzach to ksyzowa robota, tseba se n a łamać głowę, jak te powywijać filory, rozweselenia... Robota u mnie musi mieć wygląd, to nie znacy, zeby była dobro, ale była cysta, gładka. Drudzy to pod­ rabiają pilnikiem, a u mnie to tyło rotoota wychodzą, spod młota osie jak tocone." (J. Zera, w. Kadzidło). 51 Charakter przedmiotów, które były świadomie dekorowane i rodzaj stosowanych technik zdobni­ czych pozwala sądzić, iż artystyczna twórczość ko­ walska n a terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej rozwinęła się nie tyle pod wpływem potrzeb este­ tycznych samych twórców, czy też pod wpływem konkurowania ze sobą, ile pod silnym działaniem określonych zamówień społecznych. T y m tylko można na tym terenie wytłumaczyć brak zdobionych obiek­ tów należących do narzędzi pracy samego kowala czy też mających przeznaczenie wyłącznie gospodar­ cze, a także brak zdobionych wyrobów, które były użytkowane w warunkach utrudniających ich oglą­ danie. T a k samo można tłumaczyć stosowanie przez nich takich głównie technik dekoratorskich, które wzbogacały kształt, kontur przedmiotu, z pominię­ ciem jego płaskich powierzchni . 54 Przypuszczenie o kształtowaniu się charakteru artystycznej twórczości kowalskiej głównie pod wpływem określonych zamówień społecznych znaj­ duje dalsze potwierdzenie w uwagach na ten temat samych kowali oraż użytkowników ich wyrobów. Informatorzy — mieszkańcy wsi położonych na po­ graniczu Kurpiowszczyzny i obszarów z nią sąsiadu­ jących — mając możliwość stałego porównywania występujących stosunków w tych rejonach, dostar­ czają szczególnie cennych wiadomości. „Na Puscę się robiło różne gruchawki, gwiazdy, krzyżyki z blachy, bo oni się w tym lubili. J a k się robiło wasążek, to zawdy trzeba było to wszystko zrobić, parę złoty więcej dali. Było u nich takie zakochanie. Szlachta miała swoją gładką robotę, żadnych przystrojów nie lubili. Opiłować to tak, ale juz pachem nie malować, a Pusca pachem, a j a k ześ nie umalował, to wielka żałość: «cemuś majsterku nie umalował*-, a szlachcic II. 22. Krzyż żelazny. Wg: A. Chętnik „Kusrpie", Kraków 1924, s. 68. �II. 23. Krzyż wieńczący bramę cmentarną, Turośl, paw. Kolno, przysed i zastrzeg: «panie majstrze j a proszę żadnego pachu». K u r p j a k m u gruchało psy wasążku, to się ciesył, ho j a k b y m u w kieseni... U sani clągary m u ­ sowo skręcone, bo j a k nie, t o <<nie psięknie — niech pon ukręci*, zawdy prosili. Zawiasę w liść, w k w i a t zakońcyć, b u c h t o w a l i m różne zakońcenia. U zapadek robilim orlany z d w o m a cubkami, bo na Puscę trze­ ba było zawdy wyrobić różne ptaski. D r u g i e tseba było cienko odciągnąć, skręcić, bo j a k gładko, t o »nie psiękno — n i c h pon zrobzi j o k i e filory«, zawdy p r o s i l i . " „Tu to psewaznie były proste ksyze. Były i woziki-wasągi. K o w a l wykuł psy nich t y l k o to co tsa do siły, a żadnych cacków n i e tseba było. T a m na Puscy, to się interesowali cackami, to r o b i l i z róż­ nymi z y g z a k a m i . " „Oni [ K u r p i e — J . O.] t u psyjezdzali pracować całymi gromadami do pielenia, do żniw. A l e to j a k j a byłam mała. T o wesoły naród. Jak śli do pracy, to całą drogę śpiewali i tańcyli. Ładne mieli k a f t a n i k i , zakładecki, pliseoki, w a r k o cyki, choć to K u r p i e . " „Chodzilim po nięso do Kurpsiów n a j e r m a r k do Mysińca — k o n i a m t a m kupsił. Mało co robzili, t y l k o kochali się w toniach i przystrojstwach rozmaitych. Pracozite nie b y l i , niezapracozite, proste ligoty b y l i . " „Za granicą żyją złodzieje pierwsej" klasy — m n i e żakiet zabrali, sąsiadoju rozzuli z butów, drugiemu posiadali na konie i pojechali. A żyli o n i j e k pielgzymy, n a górce polezyć w chłodzie, a do Prus n a złodziejstwo psyjść, t o ich zajęcie. Baby i c h j e k cyganki nieządern żyły. Dobrodziejów to u m i e l i udawać — saniami jeździli po gryce kiedy kściała albo bociana łapali i w y n o ­ sili, zeby i m t r a w y nie deptał." „Kurpie, to naród 55 56 5 7 58 59 wyk. ok. 1880 r. prostszy. Wczoraj wyzwałam ich od kurpiów, bo m i płoty porozjeżdżali, j a k na j a r m a r k jechali. T a m ludzie gorse — chamowate, osukańcy. Pana Jezusa by sprzedali. Oni się t a k strojo, różności dłubio, zeby osukać, ze inse z nich l u d z i e " . „Tam zwykłe K u r ­ pie. Chcą pokazać, że t o o n i o d szlachty lepsi i wszyst­ ko lepiej potrafią robić, a niech ta." Ludność Kurpiowszczyzny w podstawowej masie wywodzi się, j a k wiadomo, spośród zbiegów pań­ szczyźnianych, l u d z i ściganych, surowo sądzonych przez ówczesne p r a w o . Dzięki osiedleniu obszaru należącego do dóbr królewskich, spotkała się ońa jednak z p e w n y m uprzywilejowaniem, szeregiem swo­ bód niedostępnych d l a zwykłych chłopów. Fakt ten miał ogromne znaczenie d l a 'kształtowania się osobo­ wości i postaw społecznych tej ludności. Udział Kurpiów w walce ze Szwedami, i c h zatargi z a d m i n i ­ stracją starośctańską, krnąbrność wobec zabiegów 60 61 62 55 Kolno. W. Florczykowski (ur. 1888), w . Kozioł, pow. G. Budziszewski (ur. 1875), w . Golany, pow. Przasnysz. M . Kowalewska (ur. 1870), w . Czerwin, pow. Ostrołęka. F. Pacia (ur. 1873), w . Piasutno, pow. Szczytno. L . Faleński (ur. 1878), w . Pogubię Średnie, pow. Pisz. S. D y t r y c h (ur. 1887), w. Przeradowo, pow. Maków Maz. U . U b a (ur. 1875), w . Czartoria, pow. Ostro­ łęka. Por.: B . ' Baranowski, Czy szlachta w XVII i XVIII w. magla chłopów karać śmiercią, „Państwo i Prawo", 1948, z. 12, s. 43. 5S 57 58 59 60 61 62 211 ��II. 29. Krzyż przydrożny, Chojny, pow. Łomża. II. 30. Krzyż, wys. 83. Zb. Muz. Łomża. 11. 31. Krzyż, Dóbrylas, pow. Łomża, wyk. 1886 r. i. li,' misji jezuickiej, wreszcie postawa w stosunku do zaborców, pozwoliły L . Krzywickiemu tak scharakte­ ryzować tę ludność. „Jest to jedyny Odłam z pośród naszego ludu, który usiłował, że tak powiem, robić i układać własnoręcznie swoją historię ,[...] nie byli biernymi widzami, lub lepiej, biernym źródłem środ­ ków walki dziejowej •[...] I dzisiaj samodzielność K u r pika, oryginalność poglądów i przede wszystkim wiara w samego siebie i swoje siły występuje w spo­ sób wymowny." • Przez najbliższych sąsiadów traktowani byli K u r ­ pie, jak już wiadomo, inaczej aniżeli n a to zasługi­ wali. Drobna szlachta zaściankowa z obszarów otaczających Kurpiowską Puszczę Zieloną od połud­ nia, wschodu i zachodu wytykała Kurpiom ich nieszlacheckie pochodzenie, Mazurzy szczycili się przed sąsiadami zza granicy ewangelicyzmem bardziej r a ­ cjonalnym niż katolicyzm. Obydwie zaś sąsiedzkie grupy tłumaczyły ubóstwo Kurpiów nie tyle ciężkimi warunkami ich bytu n a nieurodzajnych, popuszezańskich glebach, ile hulaszczym, niefrasobliwym trybem życia. W tej sytuacji kształtowało się wśród mieszkań­ ców Kurpiowszczyzny powszechne pragnienie pozby­ 1 83 cia się ciążącego piętna ludzi biednych, nie mają­ cych znaczenia. Wydaje się, iż starali się dać temu wyraz wielokrotnie w swych dziejach, nie wyłącza­ jąc omawianego Okresu, kiedy nastąpiła pewna po­ prawa warunków ich życia. Wystawiane w tym cza­ sie domy, sprawiane zaprzęgi, stroje, jak i fundowane figury nie tylko zaspakajały określone, najczęściej praktyczne potrzeby, lecz jednocześnie miały być swego rodzaju społeczną manifestacją zamożności czy zaradności. Oczywiście nie dotyczyło to ogółu, lecz głównie tych Kurpiów, którym rzeczywiście udało się poprawić warunki bytowe. A l e nawet w tym wypad­ ku zamożność miała tylko charakter zewnętrzny. Poziom elementarnych warunków życia (pożywienia, higieny itp.) nie uległ zmianie. W tym aspekcie n a ­ leży traktować pobudki rozwoju wielu dziedzin twór­ czości artystycznej nie wyłączając kowalskiej. Nasuwa się jeszcze pytanie, w jakim stopniu arty­ styczna twórczość kowalska Kurpiowszczyzny oma­ wianego okresu stanowi zjawisko oryginalne, ukształ­ towane na miejscu, nie powtarzające się. Niektóre spośród składających się na nią wartości można od­ naleźć w rzemiośle kowalskim występującym n a są­ siednich terenach Mazowsza i Podlasia. Żelazne n a ­ rzędzia, przybory i sprzęty używane do pracy z tych obszarów — nie różniły się na ogół od kurpiowskich ani pod względem konstrukcji, ani też sposobu w y ­ konania, w tym również dekorowania. Nie mogło być inaczej jeśli się zważy, iż każdy prawie z tych w y ­ tworów posiadał nieraz wielowieczną tradycję. Inaczej jednak było z wyrobami znajdującymi zasto- 63 Por. L. Krzywicki, op. cit., s. 537—538. �sowande w transporcie i budownictwie, których poja­ wienie się w kulturze ludowej nie było t a k dawne. Wprawdzie wozy czy sanie o takiej samej konstrukcji (w t y m również elementów żelaznych) występowały na rozległych obszarach północno-wschodniej Polski, nie wszędzie jednak zdobiono j e tak bogato j a k na całej Kurpiowszczyźnie. T a m zaś,' gdzie do przy­ strajania wozów i sani przywiązywano równie duże znaczenie (jak na terenie Puszczy Zielonej), inne n a j ­ częściej obowiązywały techniki i w z o r y . Podobne spostrzeżenia nasuwają się przy porówny­ waniu dekorowanych wykładek zamków zapadko­ wych. Większość motywów zdobniczych stosowanych w wyrobach kurpiowskich posiadała zasięg ogólno­ polski . Jednak t a k dekoracyjnie rozbudowanych zdobin, j a k np. wyobrażenie konia l u b jeźdźca n a ko­ niu, nie spotkałem poza Kurpiowszczyzną. Wydaje m i się, że zwyczaj nabijania specjalnych okuć na szczycie budynku mieszkalnego również ściśle się wiązał z terenem k u r p i o w s k i m . Brak jest wreszcie jakichkolwiek danych potwierdzających, że gdzie indziej niż na K u r p i a c h robiono ozdobne przetyki do kądzieli w kołowrotkach. Osobnym problemem jest pochodzenie wzorów k u ­ tych krzyży, których t a k w i e l k a rozmaitość występo­ wała na terenie Kurpiowszczyzny. Jakieś najbardziej bliskie w stosunku do nich analogie można zauważyć wśród żelaznych krzyży spotykanych n a rozległych obszarach, rozciągających się n a wschód i północnowschód od Kurpiowszczyzny, aż poza granice naszego kraju. Wśród krzyży z Podlasia, radzieckiej Biało­ rusi, czy nawet L i t w y można natrafić n a szereg od­ powiedników tych najstarszych form, figur uzupeł­ niających, które występowały na terenie Kurpiow­ skiej Puszczy Z i e l o n e j . Być może, istniał jakiś związek rozwojowy między f o r m a m i kutych krzyży z tych graniczących ze sobą rejonów i krajów. Brak bardziej pełnych w t y m zakresie danych nie pozwala jednak zająć zdecydowanego s t a n o w i s k a . Jeśli na­ w e t istniały te związki, to jednak nie ulega kwestii, że n a terenie Kurpiowszczyzny wykształcił się pe­ wien model krzyża kutego, na który nigdzie indziej nie udało m i się natrafić. Była to forma krzyża sa­ moistnego, dużych wymiarów, o strzelistej, pozbawio­ nej dekoracji podstawie, ozdabianego w górnej tylko części, z charakterystycznymi, rozchylającymi się na boki gałązkami-pałmami (il. 31). Artystyczną twórczość kowalską Kurpiowszczyzny omawianego okresu kształtował zatem szereg czyn­ ników właściwych głównie temu rejonowi. Odnosiły się one zarówno do dziejów rzemiosła, f u n k c j i spo­ łecznej związanej z n i m wytwórczości artystycznej, charakteru potrzeb estetycznych kowali, j a k i do samej f o r m y w i c i u dzieł. N a podstawie badań terenowych w e wsiach: Plutycze i Strabla, pow. Bielsk Podlaski, Chodów, pow. Siedlce, Mocarze, pow. Jedwabne, Ciemnoszyje i Białogrądy, pow. Goniądz, Nowinka, pow. Augustów i dn. Por. A r c h . fotogr. Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie, fot. n r 1597—1601. Por.: M . Brenśtein, Krzyże i kapliczki na Żmu­ dzi, Materiały Antropologii i Etnografii P A U 1907; B. Ginet-Piłsudśki, Les croix Lithuaniennes, „Schwei­ zerisches Archiv für Volkskunde", Basel 1916, s. 246—258; tenże, Krzyże litewskie, „Biblioteka Orlego L o t u " , Kraków 1922, n r 3; B. Krzywda-Polkowski, Krzyże na Litwie, w y d . Polska Sztuka Stosowana, 1909, z. 12. Istnieje bardzo wiele analogii w kulturze ma­ terialnej i duchowej Kurpiowszczyzny i obszarów rozpościerających się o d niej w k i e r u n k u północnowschodnim. Szczególnie j a s k r a w o rysują się te podo­ bieństwa w inwentarzu narzędzi rybackich, a także w magii rybackiej. 64 65 66 64 Por.: R. Reinfuss, Polskie ludowe kowalstwo artystyczne, „Polska Sztuka Ludowa". 1953, n r 6, s. 369. 65 Na omawiany zwyczaj natrafiłem poza K u r ­ piowszczyzną jedynie w p a r u wsiach szlacheckich w pow. kolneńskim. 66 słońca występujące Kurpiowszczyzny. 68 67 68 o • o o II. 32. Wyobrażenia krzyżach z terenu 67 na kutych Fot: K. Kwaśniewski — il. 17; Jacek Olędzki — il. 1, 3, 5—9, 19, 21, 23—25, 28; Jan Swiderski — il. 29, 30. Rys. Jacek Olędzki. * � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/958b6b1d674ce9a408083e51ec5be791.pdf 28ddda61fdd401e7ddad9b4c3bb2fd2d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2324 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2156 Title A name given to the resource "Venus" z Bielska-Białej. Przykład analizy otoczenia wizualnego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2, s.55-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czesław Robotycki „ V E N U S " Z BIELSKA-BIAŁEJ PRZYKŁAD ANALIZY O T O C Z E N I A W I Z U A L N E G O „In nova fert animus mutatas dicere formas corpora" (W nową postać zmienione chcę opiewać ciała) Owidiusz, Metamorfozy 1,1 Współczesne techniki informacji, rozwijające w kulturze maso­ wej przede wszystkim wizualne formy przekazu, wytworzyły w naszym otoczeniu takie ich bogactwo, że trudno uchwycić wśród nich jakikolwiek porządek. Mieczysław Porębski analizu­ jąc tę nową sytuację wyróżnił w niej dwa kręgi zjawisk, które nazwał „wizualizmem zorganizowanym" i „wizualizmem niezorganizowanym". Ten pierwszy - kontynuując myśl Porębskiego - tworzy poprzez „ilustrowany magazyn, plakat, witrynę, wy­ stawę, wnętrze, film, tv, spektakl, organizację formalną przebiegu codziennych zjawisk życia, nie przewidzianą w programach twórczych, ale za to nieporównanie od nich bogatszą, niewątp­ liwie masową, realnie zintegrowaną, rzeczywiście powszechną." Szerszy zakres ma jednak „wizualizm niezorganizowany". Składa się nań chaos działań i rzeczy pretendujących do miana sztuki lub będących sztuki zaprzeczeniem. Są to także promowane racjami merkantylnymi, prestiżowymi i obyczajowymi niewybredne for­ my tworzone doraźnie, często anonimowo. Powstające jako efekt opadających modnych wzorów, emocji i potrzeb chwili wypeł­ niają obszary potocznej wyobraźni. Przestrzeń ich istnienia okreś­ la, według Porębskiego, „... mur kamienicy lub parkan, uliczna galeria, stadion a nawet parkiet nocnego lokalu." Formy wizualne należące do kultury masowej mają jej charak­ terystyczne cechy. Wśród wielu ich właściwości zwraca uwagę synkretyzm semiotyczny i wielofunkcyjność. Przykładem tego może być zamierzone lub nieświadome korzystanie ze schema­ tów ikonograficznych z dawnej i nowszej sztuki wysokiej. Odnaj­ dujemy je przetworzone i przetransponowane w inne obszary znaczeniowe gdzie sensy ich zostały zdegradowane, inaczej wykorzystane, wprowadzone w trywialne konteksty. W prag­ matyce komunikacyjnej spełniają one równocześnie funkcje instrukcyjne, perswazyjne i estetyczne. W sytuacji społeczeństwa masowego sztuka wysoka, rozumiana jako sztuka elit, traci więc na znaczeniu. Zjawiska paraartystyczne nabierają rangi w nowej ikonosferze. W opiniach odbiorców do poziomu dzieła sztuki może być podniesiony każdy element otoczenia wizualnego. Zamieszanie takie, jak podkreśla to wielu autorów, wynika z faktu, iż sama sztuka uznała za swoje także i takie elementy, które wywodzą się z codzienności, są często wytworami seryjnymi lub ulotnymi. Na pytanie czym są wizualne formy kultury masowej brak jednoznacznej odpowiedzi. Jaką zająć wobec nich postawę - na to też nie ma zgody. Ze zjawiskami sfery współczesnych wyobrażeń zbiorowych jest już łatwiej. Stają się one przedmiotem refleksji „mito-loga", jak powiada Roland Barthes lub, jak powie Mieczysław Porębski, „metamitologii". Podkreślenie wagi wizualności uczynione przez Mieczysława Porębskiego - historyka sztuki, ale także i wyczulonego obser­ watora współczesności, doceniającego przy tym etnologiczny jej wymiar - ośmiela do przedstawienia pewnych myśli rozwijają­ cych idee tegoż autora. Stwierdza On, że podstawą charakterys­ tycznego wizualizmu naszych czasów jest doraźny i chwilowy zaledwie charakter mitologii współczesnych. Jeżeli więc stawia się przy tym tezę, że wiele tzw. mitów współczesności to wciąż kompozycje odwiecznych mitemów, to zapytać można jak ist­ nieją i z czego korzystają formy wizualne. Stwierdzając już wyżej funkcjonowanie w kulturze masowej rozmaitych przetworzeń i cytatów sugeruję odpowiedź. Jej uzasadnienie może budzić wątpliwości, ale powiada Porębski, w tej dziedzinie skazani jesteśmy na luźne hipotezy, nie ma tu bowiem systematycznego rozpoznania. 1 2 3 4 5 6 Idąc tropem autora Sztuki a informacji można z naszego otoczenia wybrać i zgrupować zjawiska i przedmioty, które nie zawsze zwracają uwagę. Mogą to być na przykład: instrukcja posługiwania się śpiworem, poster zachęcający do pracy w M PK, rzeźba ogrodowa, etykieta z butelki tzw. weselnej wódki, kalen­ darz sprzedawany przez kominiarzy, stara pocztówka, druk dewocyjny, fotograficzny portret uczonego z mojej macierzystej Kated­ ry Etnografii itd. Kolekcję taką można by dowolnie wzbogacać podobnymi przedmiotami. Stanowi ona zbiór przez to właśnie, że przedmioty te są częścią większej całości - to jest - naszej ikonosfery. Jest to podstawowa logiczna cecha, która je łączy w zbiór. Poza tym łatwiej znaleźć uzasadnienie dla wspólnego oglądu rzeczy tak różnych od siebie przez wskazanie ich negaty­ wnej konotacji. A więc: nie należą do świata sztuki, są kiczami lub przedstawieniami banalnymi. A jednak zgromadzenie ich na zasadzie kontaminacji daje niespodziewane efekty. Odkrywamy oto kolejną ich cechę wspólną. Dostrzegamy w nich „beztroski brak smaku", dzięki nim doznajemy „rozkoszy pospolitości" - jak wyraził się kiedyś Max Bród." Stwierdzenie owej „pospolitości" to sygnał, że jesteśmy na właściwym tropie, że znalazł się materiał do analizy, przecież dotykanie „pospolitości" to codzienność etnologa współczesności. Przyjrzyjmy się bliżej wymienionym przykładom. Jakie sche­ maty interpretacyjne zastosować wobec nich. Nie ulega wąt­ pliwości, że muszą tu wspomagać się wzajemnie historia sztuki i etnologia. Są to postulaty, o których od lat pisał Ksawery Piwocki a później Mieczysław Porębski . Spośród przykłado­ wego zbioru do szczegółowej analizy wybrałem zdjęcie z opisu śpiwora, poster informujący o możliwościach pracy w MPK, kalendarz sprzedawany przez krążących po domach w okresie Nowego Roku kominiarzy oraz rzeźbę plenerową z ogródka „wiejskiej kamienicy" w okolicach Zalipia koło Dąbrowy Tar­ nowskiej. Z powodów, które potwierdzają tezę o potrzebie współpracy etnografa - lub lepiej antropologa - i historyka sztuki, pozostawiam na stronie: portret uczonego oraz pocztówki. Otóż na wspomnianym portrecie uczony został uchwycony w pozie gdy podpiera dłonią lekko pochyloną głowę. Skojarzenie interp­ retacyjne jest natychmiastowe - to - Ervina Panofsky'ego i współautorów znakomite studia o Melancolia I Albrechta Diirera. Więcej dodawać nie trzeba. Także pocztówka jako zjawisko kulturowe ma już swoją bibliografię. Do przykładów zjawiska przetworzeń, które chcę bliżej rozpat­ rzyć, i o którym wspominałem na wstępie, można zastosować co najmniej trzy różne podejścia pozwalające na odmienne interp­ retacje: zdroworozsądkową, „ikonograficzną" i antropologiczną. Próba każdej z nich prowadzi do interesujących wniosków. Podejście zdroworozsądkowe dla wielu etnografów wydaje się czymś oczywistym, co wynika z zakorzenionego sposobu myś­ lenia w tych kategoriach. Bazą takich interpretacji „ad hoc" jest odwoływanie się do własnego doświadczenia jako zaplecza teoretycznego. Powie się wówczas: - kazano komuś zrobić zdjęcie a śpiwór skojarzył się z turystyką - ergo - plenerem, - ten kto chce zarobić, sprzedaje kalendarze z kominiarzem na szczęście, - każdy widział rezerwistów w malowanych chustach z frędz­ lami. Można też, zaproponuje zajadły etnograf-terenowiec, udać się na miejsce i przeprowadzić wywiad. Dlaczego zbudował ktoś fontannę, dowiedzieć się jak fotograf wybierał modelkę, dotrzeć do autorów rysunków i zapytać skąd czerpali wzory itd. W przy­ padkach takich „zabiegów badawczych" multiplikuje się ten sam błąd psychologizmu. I to dwojakiego rodzaju. Po pierwsze, 7 9 10 11 12 13 55 �II. 1, 2. Tycjan. Venus г Prado, ок. 1560 г., Paryż-Luwr, oraz ilustracja z instrukcji używania śpiwora z t-ki w Bielsku-Białej poszukując intencji działającego odnosimy je do potocznych „teorii psychologicznych" nakładając często własne wizje na - być może - matryce kulturowych zachowań. Po drugie, często poprzez tak zwany „wywiad terenowy" otrzymujemy wtórne racjonalizacje - artefakty równe tym, o które pytamy. Jakże wyraźnie widać ten problem w sferze zjawisk twórczości lub jej pogranicza. Wyniki wywiadów zwiększają raczej ilość materia­ łów przydatnych do analizy, nie osiągamy jednak dzięki nim poziomu wyjaśniania lub rozumienia. Trudno o to na płaszczyźnie faktów. 14 Metodologiczna autoświadomość nie zawsze towarzyszyła etnografom. Przeglądając prace własne i kolegów odkryjemy, że często ulegaliśmy złudzie empiryzmu. Stwierdzam to świadom współczesnego sporu o wymiar emic i etic w rozważaniach antropologicznych. Według mnie pozostawanie przy interpretac­ jach zdroworozsądkowych wobec zjawisk z naszego wizualnego otoczenia jest niewystarczające. Co gorsze jednak, podejrzewam, że dla większości badaczy codzienny wizualizm nie jest w ogóle problemem etnograficznym. Znany z wielu opracowań, przedstawiony wyżej w pewnym uproszczeniu, tryb postępowania ujawnia swoje słabości i ogra­ niczenia szczególnie wyraźnie w odniesieniu do zjawisk, które trudno jednoznacznie zakwalifikować. Skłania to do poszukiwa­ nia innych możliwości interpretacyjnych wśród nauk pogranicz­ nych. Historia sztuki, na przykład, stosuje od lat metody ikono­ graficznego opisu i analizy pozwalające śledzić przekształcenia tematów jakie pojawiły się w sztuce europejskiej od czasów renesansu. Jak wiadomo, rozwiązania artystyczne z tego okresu nawiązujące do mitologii i kultury antycznej, na długo utrwaliły europejski kanon piękna. W sztuce późniejszych okresów - od baroku po akademizm - „temat antyczny" nieustannie powracał w bardziej udramatyzowanych przedstawieniach. Od renesansu istniały wzorniki dla malarzy, w pracowniach posługiwano się kartonami z gotowymi typowymi rozwiązaniami szczegółów, strojów, roślin. Powtarzano schematy przedstawień, odpowied­ nie podręczniki informowały o atrybutach poszczególnych po­ staci. Tak więc, znajomość schematów ikonograficznych oraz wspomnianych rozmaitych szczegółów i mitologii, pozwala współczesnym historykom sztuki pewnie poruszać się po ob­ szarze europejskiej sztuki wysokiej. Opisy ikonograficzne - zgodnie ze schematem - informują o ogólnym wariancie przedstawienia tematu, omawiają strukturę przedstawioną (postać, zwierzę, rośliny, pejzaż), strukturę przed­ stawiającą (układ linii, plany, barwy, osie), przechodząc zawsze od ogółu do szczegółu. Określają one tym samym granice przetworzeń i zakres tego co jeszcze sztuką wysoką można było 56 nazwać. Zamyka to niewątpliwie historię sztuki w kręgu dzieł, które sami historycy sztuki uznali. Problem ten od dawna badacze dostrzegają. * Próby jego rozwiązania określiły nowe horyzonty tej nauki. Prace Aby M. Warburga oraz ikonologia Ervina Panofskyego rozwijana do dzisiaj przez jego uczniów i zwolenników są rozwiązaniami, które pozwalają na przekroczenie wspomnianego kręgu a równocześnie do tej metody może odwołać się etnolog poszukujący wsparcia historii sztuki. Szkoła myślenia Aby Warburga odtwarzała, między innymi, konteksty kulturowe dzieła sztuki tak ważne dla jego zrozumienia. Uznała ona także za istotne wszelkie inne rodzaje przekazu wizualnego - od zdjęć prasowych do reklamy. ' Uczyniono wówczas pierwszy krok, dzięki któremu dzisiaj powołując się na Panofskyego słynną interpretację formy chłodnicy Rolls-Royc e ' a , poruszać się można utartym już szlakiem, mając nadto placet autorów wcześniej wspomnianych. Przestrzega, co praw­ da, Jan Białostocki by nie traktować analizy Panofskyego poważniej niż to czynił sam autor, twierdząc, że chodzi tu raczej „o ozdobnik na marginesie pomysłowego artykułu o trwałych i specyficznych cechach sztuki angielskiej" ", to okazało się po latach, iż rozwój współczesnych form wizualnych dowiódł traf­ ności intuicji twórcy ikonologii. Tak oto „ozdobnik na marginesie metody" pozostaje jedynym, jak dotąd, skutecznym sposobem podjęcia problematyki - można by rzec - również marginesowej. Co może powiedzieć historia sztuki o tematach i schematach przedstawień, do których nawiązują, zapewne nieświadomie, wybrane przykładowo fragmenty z peryferii naszego wizualnego otoczenia. W sztuce nowożytnej przedstawienia półleżącej kobiety w ple­ nerze pojawiały się często. To przede wszystkim Venus - italska bogini rozkoszy, piękna i wdzięku. Przejęła funkcje i mitologię greckiej Afrodyty. Taka jest śpiąca Venus Giorgione (ok. 1508-10), Venus z Prado Tycjana (1560). Podobny schemat realizuje Eva Prima Pandora - Jean Cousin'a (I poł. XVI w.). Jeszcze inne znane rozwiązanie z tamtego okresu to Venus z Urbino (Tycjan - 1538) - leżąca we wnętrzu, lecz za oknem w dalszych planach rozpościera się pejzaż. Ilość późniejszych przetworzeń schematu ikonograficznego tego wspaniałego te­ matu mitologicznego idzie w liczbę trudną do ustalenia. Do ciągu współczesnych przekształceń realizujących schemat ikonografi­ czny można zasadnie dołączyć i fotografię z ulotnego druku znalezionego w opakowaniu śpiwora produkowanego w wytwó­ rni w Bielsku-Białej. Sposób ujęcia tematu: „kobieta w śpiworze" odpowiada istotnym elementom schematu ikonograficznego ,,Venus". Czy natomiast sfotografowana kobieta spełnia warunki urody Venus, to kwestia inna. 1 1 17 1 �Motyw rzeźby plenerowej, chłopiec karmiący ptaka, również nawiązuje, zapewne także mimowiednie, do mitologii. Nasuwa się skojarzenie z Ganimedesem, synem króla Troi, młodzieńcem pięknym i z tego powodu porwanym przez Zeusa ukrywającego się pod postacią orła. Znane w sztuce przedstawienia tego wątku mitycznego mają różne rozwiązania nie realizujące jednego schematu. Potwierdza to, na przykład, Ganimedes Antonio Canovy (1757 - 1822) lub Ganimedes Bertela Thorwaldsena (1768 - 1822). Tak więc dzieła wybrane ze sztuki wysokiej i figurę w wiejskim ogródku - łączy tym razem zagadkowa zgodność tematu, nie tak przecież powszechnie znanego. Kolejny przykład zaczerpnięty z codziennego otoczenia wizual­ nego, który wywołuje konkretne skojarzenia, to poster zachęcają­ cy do pracy w MPK. Centralnie usytuowany na tymże plakacie rysunek młodego człowieka w tzw. „chuście rezerwisty" jedno­ znacznie określa adresatów zachęty. Jest on przy tym tak wyeksponowany, że można przyjąć, iż mamy tu do czynienia ze swoistym portretem. Ten natomiast wykazuje wiele formalnych analogii do znanych schematów portretowych. Przypominają się tu miedzioryt Albrechta Durera - Filip Melanchton (1526), olej Diego da Silvy Velazqueza - Kardynał Borgia (ок. 1649), portret mężczyzny Quentina Massysa i wiele innych - listę można dowolnie wydłużać. formy łącznie przynoszą i podpowiadają wyobraźni każdego z nas gotowe schematy reakcji na sytuacje emocjonalne i estetyczne. Przedstawione wnioski należą właściwie do interpretacji soc­ jologicznych i nie wyjaśniają wszystkiego. Odpowiadają na jedno z pytań, które można postawić gdy zdystansuje się wobec analizowanych przedmiotów, gdy uzna się je za sobie obce, dalekie. Narzuca się wówczas wątpliwość dlaczego nie dostrzega się „kiczowej", chybionej formy przetworzeń. Odpowiadając jak wyżej, dopełnić można ten sąd wskazaniem na popularność różnych „antyestetyk" rozgrzeszających wszelką dowolność. Dalsze rozwinięcie prób etnologicznego zrozumienia zjawiska wymaga przedstawienia kontekstu w jakim istnieją podobne „wytwory". Pejzaż kulturowy Polski kształtowała przez lata swoista znie­ czulica estetyczna oraz brak poczucia wspólnej odpowiedzialno- Na licznych płótnach malarstwa holenderskiego XVII wieku odnajdziemy, wśród wielu postaci, mężczyznę wznoszącego kielich charakterystycznym gestem. Wymienić wystarczy biesiad­ ne obrazy Fransa Halsa lub tegoż. Mężczyzna z szklanką i w bere­ cie. Jana Vermeera van Delft Ukuplerki(1656), albo Rembrandta van Rijn Autoportret z żoną Saskią (1635). Omawiany gest jest zawsze wyrazisty, podkreślający specjalny, biesiadny lub zaba­ wowy nastrój całego przedstawienia. Przypominam tę postać z malarskich płócien nie bez powodu. Otóż to co zaintrygowało mnie na tandetnym kalendarzu ściennym to rysunek kominiarczyka, który gestem znanym z obrazu Rembrandta i wielu innych, unosi emblemat z życzeniami. Nadto ta sama poza postaci zwracającej się do widza, „ten sam wąsik", narzuca skojarzenia i myśli o przejęciu schematu, zapożyczeniach lub też opadzie kulturowym. Skojarzenia te przyjmują postać alternatywną. Albo budzą wątpliwości albo prowadzą do ogólniejszych wniosków. W powyższych rozważaniach wątpliwa może być i merytorycz­ na zasadność wniosków i reprezentatywność przykładów. His­ toria sztuki w swojej tradycyjnej postaci programowo odcina się od przetworzeń, sztuki ludowej, naiwnej, kiczu, sztuki chorych i wytworów kultury popularnej. Z tego punktu widzenia przed­ stawione przykłady jej nie zainteresują. Co najwyżej przed­ stawiciel wiedzy o sztuce, mnożąc wątpliwości stwierdzi, że ma do czynienia ze swoistym kulturowym kiczem. Jeżeli natomiast uznamy merytoryczny sens i reprezentatyw­ ność tych kilku przykładów, to pomoc historii sztuki polegała najpierw na zindywidualizowaniu pytań co do każdego z nich a następnie na odniesieniu hipotez do kręgów dzieł sztuki wysokiej co pozwoliło ogólnie ustalić tematy mitologiczne i schematy rozwiązań malarskich, które zapewne bezwiednie powtarzają liczni współcześni autorzy. Dysponując nawet tylko takim śladem, echem zaledwie, wywołującym skojarzenia daw­ nych stylów i epok, warto zaryzykować próbę wniosków, które powinni sformułować wspólnie historyk sztuki i etnolog, pod­ budowani myślą autorów wymienianych na początku tego szki­ cu. Wnioski antropologiczne rozpocząć można od pewnych oczy­ wistości. Dostęp do dzieł sztuki wysokiej - elitarnej jeszcze w XIX wieku - stał się współcześnie, w wieku kultury masowej, po­ wszechny. Zwielokrotnił się i zróżnicował obieg treści i wartości jakie niesie sztuka. Reprodukcje, albumy, fotografie, reklama, plakaty - wszystko to w niepoliczalnych ilościach egzemplarzy rozchodzi się w różnych środowiskach, osiada w zbiorowej wyobraźni. Utworzyło się w ten sposób specyficzne „wyob­ rażeniowe zaplecze" potocznej świadomości. Wzmocnione jest ono również przez wszechobecną telewizję i film. Wszystkie te II. 3, 4. Thorvaldsen, Ganimedes z orłem Jowisza, 1817 г.; Muzeum Thorvaldsena w Kopenhadze, oraz rzeźba w ogródku przy domu, Samocice, woj. tarnowskie. Fot. A. Bartosz 57 �1 ści za środowisko i otoczenie. * Brud, nieporządek, na prowincji od lat nietynkowane domy, szare monotonne blokowiska w mias­ tach, resztki rozmaitych bezsensownych haseł propagandowych na murach, płotach fabryk lub na skwerach nie zniknęły jeszcze z krajobrazu. Z tego, między innymi, składa się daleki kontekst analizowanych przedmiotów. Kontekst bliski, to zbiór rzeczy 0 różnym przeznaczeniu i funkcjach: od użytkowych po estetycz­ ne. Wyliczenie części zaledwie też zilustruje istotę problemu. Opakowania, i tzw. „reklamówki", słynne „etykiety zastępcze", oferta handlowa (wzięta globalnie) sklepów pod nazwą „wszyst­ ko dla domu", plakaty z idolami muzyki „pop" z tygodników „Nowa Wieś" i „Razem", ogłoszenia o zabawach, orkiestrach grających na weselach, witryny przed kruchtami kościołów, asortyment kramów odpustowych. W dużych miastach zwracają uwagę „dzieła sztuki" wystawiane przez swoistych „marszandów" na murach, ścianach kamienic, ulicach - jak na przykład - słynny krakowski mur przy Bramie Floriańskiej. To wszystko kształtuje potoczny gust i bardziej nań wpływa niż profesjonalna polska grafika użytkowa i liczne galerie sztuki. Kulturowa kreacja otoczenia wizualnego ma sens jako ekspre­ sja indywidualna i zbiorowa, jako komunikacja, oswajanie środo­ wiska zewnętrznego. W powyższym procesie sztuka lub quasi-sztuka w różnej postaci pośredniczy dzięki formie zdolnej udźwignąć pewne treści. Jeżeli forma nie będzie nas ograniczać, to odkrywanie znaczeń, analiza stosunków treści i formy, do­ strzeganie intencji i wysiłku twórczego oraz mitycznego pod­ kładu twórczości, stanie się wspólnym zadaniem etnologa, his­ toryka sztuki i estetyki. Rozluźnienie kryteriów co do formy 1 uznanie odmiennych perspektyw (estetyka tworzona od dołu - określenie Marcina Czerwińskiego) jest dzisiaj oczywiste. Formy nieudolne, trywialne, w sposób niezamierzony ukazujące trud zmagania się z tematem i tworzywem, albo też przeciwnie, mechaniczne repliki, w tym także tak zwanej sztuki ludowej, fascynują badaczy równie silnie co dzieła unikatowe. W tym kontekście stwierdzenie: „brzydkie też jest piękne" nabiera sensu, bo unaocznia postawy estetyczne i równocześnie sugeruje, że każdy może być twórcą. Postulaty współczesnej humanistyki, domagające się w ten sposób zrównoważenia stylów wypowie­ dzi kulturowych, są czymś innym jednak niż znana od połowy XIX wieku „estetyka brzydoty" Karla Rosenkranza. Obecnie chodzi o przekonanie, że jeden rodzaj wypowiedzi nie oddaje charakteru całości kultury, szczególnie jej aspektów wizualnych i komunika­ cyjnych. W interpretacji etnologicznej, działając w porozumieniu z his­ torią sztuki, analizuje się zjawiska wizualne zwracając uwagę na ich kontekst. Równocześnie powinno się też poznawać swoiste matryce postrzegania zbiorowego. W psychologii społecznej znane są kategorie schematów poznawczych. Określają one na jakich aspektach rzeczywistości skupia się uwagę, jak poszukuje się informacji, jak się je segreguje. W ten sposób schemat współokreśla treść widzianego świata, mając równocześnie swój rdzeń pojęciowy i obszar dopuszczalnych transformacji. Nadto każdy schemat mając swoją wewnętrzną strukturę sam jest częścią bardziej złożonych schematów. Wydaje mi się, że strategia zderzania kontekstów i schematów poznawczych da dobre wyniki, tym bardziej, że istota funkcjonowania schematu poznawczego nie odbiega od sposobu myślenia mitycznego charakteryzującego stan izolacji świadomościowej. Został on opisany dla kultury typu ludowego i nie zaniknął współcześnie. Można przyjąć, że dawny brak informacji - jeden z czynników uruchamiających myślenie mityczne - jest równoważny współ­ czesnemu ich nadmiarowi, który również wywołuje efekt percep­ cji mitycznej. Jest więc kilka uzupełniających się punktów widzenia na zjawiska wizualizmu potocznego: historyka sztuki - w wersji postulatów ikonologicznych, etnologa - w postaci interpretacji myślenia mitycznego oraz psychologa społecznego, oferującego kategorię schematów poznawczych. Zintegrowanie wyników poszczególnych obserwacji możliwe jest na odpowied­ nim metapoziomie. Część materiału do uogólnienia została już przedstawiona, uczynić należy kroki następne. 20 21 W relacjach jakie zachodzą między znakiem z otoczenia wizual­ nego a odbiorcą, jedną z istotnych jest kwalifikacja estetyczna, która może wyrażać się w różny sposób, od powierzchownego bezrefleksyjnego oglądu po uświadomioną akceptację. W świa­ topoglądzie ludowym oraz w jego współczesnych wersjach, czyli w tak zwanym myśleniu potocznym, normy estetyczne należą do szerszego zbioru obejmującego również kategorie moralne i oby­ czajowe. Wskazywali na to autorzy poszukujący istoty ludowej twórczości i piękna w różnych ich przejawach. Odpowiedni dla popularnego odbioru „sztuki" schemat poznawczy określają ciągle jeszcze sensualizm, zabsolutyzowane normy, łatwe prze­ chodzenie norm estetycznych w moralne oraz realizm. Schemat 22 REZERWISTO jeAi zokonayto* iłużbe, wojskowo, i Jerftó Ргйдттицвпн) no itonowUta: - mechorrtk napraw pcrjoictów *omoch. - cUWwmortier ииовдо i oporeajrtj trokgl Шгукщ • ЫосНол - robotnik mMpWjfiOw;! asptwtoiy otrakcmritt urobki 20^ty.«jWe»., moiltwośc' ргщ w oofclrtoch rvadUabowj/m. Informal udxido: Pilot Kadr MPk 'IVENTIS POTV^TDVKEJIJVS-ORA P H l u r a A \ E N T E A \ - N O N POTVlTPiNGJEREDOCTA Mjmvs Kroków ul Brożku 3 UL 66-^1-65. 66-20-22 *. 12-?5 Ж . 5, 6. Durer, Filip Melanchton, miedzioryt, 1526 г., oraz poster z apelem do rezerwisty, MPK Kraków 58 �II. 7, 8. Rembrandt, Autoportret z Saskią, 1635 г., Drezno - Galeria oraz kalendarz na rok 1987 taki jest głęboko zakorzeniony wtradycji europejskiej. Od Platona i św. Bonawentury wiemy, że dobro, prawda, piękno są równo­ ważne a zasada „representatio" ustalała granice realistycznej prawdy. W dwudziestowiecznej estetyce inspiracje tą tradycją filozoficzną odnajdujemy, na przykład, u Nicolai Hartmanna. W jego koncepcji sztuki przedstawienia realistyczne spełniają postulat piękna w związku z ukazywaniem prawdy (życiowej, artystycznej, istotowej). Idee, do których nawiązywał Hartmann należały przez wieki w Europie do obiegu kultury „wysokiej" i są dla współczesnego, wykształconego europejczyka oczywistą tradycją aksjologicz­ ną. Przy całej hermetyczności tego obiegu nie wyklucza się przecież stałej możliwości opadu kulturowego i już od średnio­ wiecza folkloryzowania się aksjologii w różnych jej wymiarach. Jeżeli przyjąć analogię do „teologii dla ubogich", to w niskim obiegu funkcjonował zapewne uproszczony schemat odbioru sztuki, który stanowił część ludowego światopoglądu. Można powiedzieć, że przetrwał on przez epoki i na jego poszczególne cechy badacze sztuki ludowej nieraz zwracali uwagę, nie sięgając jednak tak daleko w przeszłość przy próbach ich opisania. W interpretacjach poszukiwano raczej różnicy między ludową a „wysoką" świadomością piękna. Powiada się, że w ludowej wizji świata sztuka, wyrażająca przede wszystkim treści religijne, odczytywana była równocześnie w kategoriach estetycznych i etycznych. W odbiorze, w którym dominowała interpretacja treści, liczył się swoisty realizm. Nie był on odwzorowaniem rzeczywistości, dzieło udane oddając wspomniane trzy rodzaje prawdy (Hartmann), było relatywne do odczuć, mody i możliwo­ ści twórcy. Bywało więc, że zgodę z rzeczywistością, na przykład etyczną, uzyskiwano przez komentarze dopisywane do przed­ stawień. Dzieło powinno było, realizując odpowiednią prawdę, dawać „wgląd w istotę". Istotowe jest na przykład: szczęście, miłość, świętość itp. W odbiorze ludowym prawda artystyczna - czyli moc oddziaływania dzieła - realizuje się przez prawdę istotową, dlatego też jego częste techniczne niedoskonałości są nie zauważane. Szerzej rzecz ujmując można powiedzieć, że stosunek treści do formy nie podlega ocenie. Trwałości takiej postawy dowodzi powodzenie i tolerancja wobec sfery twórczo­ ści i produkcji, którą nazywa się kiczem religijnym. 23 24 25 26 27 28 Przeprowadzone dotąd rozumowanie można podsumować kilkoma wnioskami, które nie zamykają jednak sprawy ostatecz­ nie. Problematyka sygnalizowana przez Mieczysława Porębs­ kiego wymaga stałej obserwacji i poszukiwania sposobów inter­ pretacji. Autorzy skupieni wokół kwartalnika „Polska Sztuka Ludowa" dostrzegają zjawisko, przy czym propozycje interp­ retacji są nieszablonowe. Jedni z historyków sztuki przyjmują, na przykład, wykładnię folklorystyczną, inni natomiast mityczną, a etnograf - w niniejszym tekście - poszukuje pomocy w historii sztuki i estetyce. Nie zadowalają na pewno interpretacje zdrowo­ rozsądkowe. Błahe, wydawałoby się, zjawisko (jeżeli w kulturze są takowe) wymaga podejścia wielostronnego. Historia sztuki pomogła w analizie wybranych przedstawień odkryć trop przekształceń schematów ikonograficznych. Wnioski takie podtrzymują argumenty mówiące o mechanizmie opadu kulturowego-zjawisku, które stale towarzyszyło przeobrażeniom stylistycznym i obyczajowym kolejnych epok. W czasach współ­ czesnych dominacja kultury masowej wzmogła proces opadu przez przyśpieszenie obiegów i homogenizację treści kultury. Tak oto, przyjmując zasadę interdyscyplinarności, teza bazująca na historii sztuki potwierdziła się przez socjologię. Wniosek podstawowy został sformułowany z wykorzystaniem tez ikonologiii i etnologii. Ervin Panofsky wykazał, że dalekim kontekstem obudowy chłodnicy Rolls-Royce'a jest klasyczna sztuka angielska wraz z jej specyficznym poczuciem piękna. Podobnie tu, próbuję wykazać, że szczegóły wizualnego otocze­ nia współczesnego Polaka odczytać można również w sposób sięgający głębszych warstw kultury. Same szczegóły są kiczami lub sztuką trywialno-użytkową i w takowych kontekstach naj­ częściej występują. Nie mniej udało się chyba wskazać na ślad przetworzeń ze sztuki wysokiej. Równie ważny jest tu światopo­ glądowy mechanizm percepcji i oceny otoczenia i zdarzeń. W światopoglądzie typu ludowego wiele kategorii pochodzi z dawnych europejskich systemów aksjologicznych i kanonów estetycznych. Dowiodłem tego wykorzystując estetykę „odkry­ wanego na nowo" Nicolai Hartmanna. Zrekonstruowane wyżej elementy tworzą schemat poznawczy „filtrujący" informacje i sterujący postawą odbiorcy sztuki i zjawisk niezupełnie do niej należących. 29 30 31 59 �Zgoda na przedstawiony wyżej sposób widzenia, lub przynaj­ mniej tego sposobu tolerowanie, rodzi jednak pytanie, na które koniecznie trzeba odpowiedzieć. Chodzi mianowicie o granice interpretacji, o to jak daleko można się posunąć w dość swobod­ nych skojarzeniach. Odpowiedź będzie ogólna i wskaże tylko trzy istotne aspekty, które powinno się w niej uwzględnić. Po pierwsze, trzeba określić co uznaje się za twórczość ludową (ewentualnie folklor) oraz odpowiedzieć na pytanie czy współ­ czesne przejawy sztuki popularnej są wersją twórczości ludowej, czy też są czymś gatunkowo innym. Po drugie, trzeba sobie wyraźnie uzmysłowić, że istnienie tak zwanego „kiczu" wynika z ciągle uznawanego podziału na sztukę wysoką i niską. Jest to podział w Polsce silnie zakorzeniony. Tak widzi to jeden z obcych autorów obserwujących polską kulturę. 32 Funkcjonowanie tego rozdziału w świadomości badaczy katego­ rycznie waloryzuje sfery kultury i przedmioty, które należą do sztuki. Po trzecie, istnieje obecnie w estetyce silna tendencja do uchylania takiej kategoryczności. Sztuka jako ekspresja obiek­ tywizowana w dziele artystycznym była i nadal jest twórczością, ale ta jej odmiana przestaje być najbardziej interesująca. Es­ tetyków coraz bardziej przyciąga twórczość w każdej postaci i jej odbiór. 33 Podejmowanie analiz współczesnego otoczenia wizualnego zależy od merytorycznego stanowiska w kwestiach wyżej przed­ stawionych. Następnie wszystko wynika już tylko z kompetencji i odwagi interpretatora. PRZYPISY 1 M. Porębski, Sztuka a informacja, Kraków 1986, s. 74 Tamże, s. 75-76 Terminy używane przez S. Żółkiewskiego, tegoż, Przyczynek do krytyki teorii kultury XX wieku, (w:) Kultura, Komunikacja, Literatura (praca zbiorowa, red. S. Żółkiewski, M. Hopfinger), Wrocław etc. 1976, s. 62-63 Zobacz na przykład: G. Dorfles, Człowiek zwielokrotniony. Warszawa 1973, s. 136-147 " M. Porębski, Nauki humanistyczne a etnologia (tezy), „Polska Sztuka Ludowa" R.36: 1981, nr 2, s. 80-81 • Porębski, Sztuka.... s. 75 Zobacz: Mala encyklopedia logiki, (red. W. Marciszewski), Wrocław, 1970, s. 361 -363 " Cytuję za W. Hofmann, Kicz i sztuka trywialna jako sztuki użytkowe, (w:) Pojęcia, problemy, metody współczesnej nauki o sztuce, (wybór: J . Białostocki) Warszawa 1976, s. 478 ' K. Piwocki, Sztuka ludowa w nauce o sztuce, „Lud" t. 51:1967, cz. 2, s. 359-389 Porębski, Nauki humanistyczne..., op. cit. " R. Klibansky, E. Panofsky, F. Saxl, Saturn and Melancholy. Studies in the History of Natural Philosophy, Religion and Art, New York 1964 Zobacz na przykład interesujący tekst: M. Baranowska, Pocztówka jako wyraz wyobraźni masowej, (w:) Problemy wiedzy o kulturze, (red. A. Brodzka i inni) Wrocław etc. 1986, s. 247-256 Zobacz na ten temat: M. Hempoliński, U źródeł filozofii zdrowego rozsądku. Warszawa 1966, s. 302-313, także, J . Szacki, Historia myśli socjologicznej, t. 1, Warszawa 1983, s. 255-295 Zobacz np. P.L. Berger, T. Luckmann, Społeczne tworzenie rzeczywi­ stości. Warszawa 1983, s. 49-84 J . Białostocki, Historia sztuki wśród nauk humanistycznych, Wrocław etc. 1980, passim " Białostocki, op.cit., s. 81-90 E. Panofsky, Ideologiczne poprzedniki chłodnicy Rolls-Royce'a (w:) tegoż. Studia z historii sztuki. Warszawa 1971 Białostocki, op.cit., s. 107 " W. Markiewicz, Otoczenie współczesnego Polaka, „Sztuka" nr 4: 1985, s. 5-7. Zobacz też, A. Bikont, P. Bikont, W. Cesarski, Male vademecum Peerelu, Warszawa 1990, passim 2 3 4 7 10 12 13 14 10 1 17 1 20 J . Trzebiński, Rola schematów poznawczych w zachowaniach społe­ cznych, (w.) Psychologia spostrzegania społecznego, (praca zbiorowa, red. M. Lewicka) Warszawa 1985, s. 257-343 Zobacz: L. Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku. Warszawa 1986 Zobacz na przykład: J . Olędzki, Kultura artystyczna ludności kurpiow­ skiej, Wrocław, 1970, także, B. Benzig, Das Ende der Ethnokunst. Studien zur ethnologischen Kunsttheorie, Wiesbaden 1978 W. Tatarkiewicz, Estetyka średniowieczna, Wrocław etc. 1962, s. 272-273 N. Hartmann, Asthetik (2 Auflage) Berlin 1966. W Polsce dzięki pracom W. Galewicza znane są poglądy Hartmanna poświęcone etyce i ontologii, zob; W. Galewicz, Nicolai Hartmann, Warszawa 1987. O jego poglądach estetycznych pisał w latach siedemdziesiątych F. Franckowiak. W. Tatarkiewicz, Droga przez estetykę. Warszawa 1972, s. 90-111 Zobacz na przykład: A. Gurewicz, Problemy średniowiecznej kultury ludowej. Warszawa 1987 F. Franckowiak, Prawda artystyczna w ujęciu Nicolai Hartmanna, „Studia Estetyczne" t. 13: 1976, s. 283-303 Zobacz: O kiczu religijnym (artykuły dyskusyjne grupy autorów) „Znak" nr 353: 1984, s. 458-496 S. Bojko, Sztuka wniepięknych dzielnicach, „Polska Sztuka Ludowa" R.35:1981, nr 3/4, s. 155-162; także, W. Jaworska, Kilka uwag o folklorze plastycznym w środowisku miejskim, „Polska Sztuka Ludowa" R.41: 1987, nr 1-4, s. 81-85 Porębski, Sztuka .... tenże, Nauki humanistyczne..., Zobacz: J . Galarowicz, Filozofia Nicolai Hartmanna, „Znak" nr 402: 1988, s. 109-112 M. Fleischer, Literatura trywialna jako problem semiotyki, (w:) Kultura, Literatura, Folklor, (praca zbiorowa, red. M. Graszewicz i J . Kolbuszewski), Warszawa 1988, s. 498-511 Pisze o tym S. Morawski, Czy zmierzch estetyki, (w:) Zmierzch estetyki - rzekomy czy autentyczny (wybór tekstów, red. S. Morawski) 1.1, Warszawa 1987, s. 5-173 21 22 2 3 24 25 28 27 28 28 30 31 32 33 Alina Cała: List do redakcji w sprawie książki Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej Przemysława Burharda, (Warszawa 1990, nakład własny autora) Pozwolę sobie zabrać głos w sprawie dość przykrej, która ma związek z brakiem integracji w środowisku etnografów i etnologów polskich. Chodzi o obronę interesów poszczególnych badaczy. Przypadki żerowania na pracy innych, zdarzające się od czasu do czasu, nie spotykają się z właściwymi reakcjami środowiska, a obojętność powoduje, że okradani są często bezsilni, zaś proceder kwitnie bezkarnie. Przykładem może być produkcja „popularyzatorska" Przemysława Bur­ harda, w dużej mierze oparta na pracy innych, zazwyczaj przekręconej, bowiem wartość poznawcza owej „produkcji" jest znikoma. Spotkało to niedawno Jana Jagielskiego, wiceprzewodniczącego Społecznego Komi­ tetu Ochrony Zabytków Żydowskich i od niedawna współpracownika Żydowskiego Instytutu Historycznego. Jan Jagielski od wielu lat groma­ dził informacje o zachowanych w Polsce zabytkach żydowskich, głównie cmentarzach i synagogach, starając się roztoczyć nad nimi opiekę i zabez­ pieczyć przed postępujcym zniszczeniem. Wynik wieloletniej żmudnej pracy-kartotekę zabytków żydowskich i stanu ich zachowania-złożył on przed laty w ówczesnym Urzędzie do Spraw Wyznań, co miało służyć poinformowaniu władz o istniejącym problemie i ułatwić ewentualne nagłe interwencje. Pan Burhard sobie znanymi drogami uzyskał dostęp do tych materiałów, przepisał i wydał jako swoją pracę, ilustrując ją rysunkami wykonanymi przez Monikę Krajewską, której nazwisko również zostało pominięte. Moja rozmowa z autorem tego skandalu była krótka i dowodzi głębokiego cynizmu p. Burharda. W odpowiedzi na zarzuty odrzekł on, że „zna się na rzeczy, bo napisał już 25 książek". Tylko pozornie odpowiedź ta nie ma żadnego związku z postawionym mu zarzutem: ten pan rzeczywiś­ cie zna się na rzeczy, bo najprawdopodobniej niektóre z jego 25 utworów, wydawanych przez wiele lat, także opartych było na cudzej pracy. O znajomości rzeczy świadczy też stosowanie zasad umiejętnego plagiatowania: przepisując cudze notatki starał się zmienić nieco stylistykę, szyk zdań itp. Nawet rysunki autorstwa M. Krajewskiej przerysowane są nieco inną techniką, niż w oryginale, żeby zabezpieczyć się przed ewentualnymi roszczeniami prawnymi. Nie potrafił natomiast poprawić istniejących w materiałach błędów rzeczowych, bowiem sam nie posiada żadnej wiedzy na ten temat i nie włożył nawet minimum własnej pracy, by przepisywane informacje weryfikować. Pan Burhard w rozmowie ze mną powołał się na swoją książkę Za ostatnim przystankiem (1985, wyd. „Czytelnik"), jako dowód swoich jakoby wieloletnich zainteresowań tematyką żydowską, dowodzący „zna­ jomości tematu" i swoich w nim kwalifikacji. Zajrzałam zatem do owej pracy. Jest to zbiór esejów na różne tematy, związane z kulturą ludową. 60 w Polsce Pięć rozdziałów dotyka tematyki żydowskiej. Trudno mi ocenić, na ile opierają się one na rzeczywistym wkładzie pracy autora, ale jedno mogę stwierdzić: dawno już nie spotkałam tekstu tak pełnego błędów rzeczo­ wych. Na niecałych 100 stronach naliczyłam ich ponad 20. Niektóre mają charakter kuriozalny, np. na s. 147 autor napisał o Sabataju Cwi „...zginął w dramatycznych okolicznościach, pozostawiając legendę. Sam asceta, pozwalał swoim wyznawcom dosłownie na wszystko, bez rytualnych ograniczeń" . Nieco niżej na tej samej stronie, następna rewelacja: „W chasydzkich miasteczkach... posługiwano się gwarowymi, lokalnymi od­ mianami języka jidysz, podczas gdy w dużych miastach język ten uzyskał rangę literackiego" . Rozdziały ilustrowane są fotografiami, których źródło podane jest w tekście enigmatycznym zdaniem: „W ostatnich latach ukazało się na świecie kilka albumów... kilka zdjęć z tych albumów zamieszczamy również w tej książce". Tymczasem pochodzą one głównie z albumu Image before my Eyes L. Dobroszyckiego i B. Kirshenblat-Gimblet, (Schocken Books, New York 1977), ale nie tylko. Rozpoznaję wśród nich zdjęcia M. Krajewskiej oraz co najmniej jedno autorstwa K. Kubiaka. Podpis pod tym ostatnim zawiera sensacyjną rewelację jakoby wielkanocny zwyczaj „palenia judasza" zapożyczony został z kultury żydowskiej! Nie ma natomiast nazwiska autora. 1 2 Zwyczaj podkradania cudzego dorobku i zabierania głosu w sprawach, o których nie ma się zielonego pojęcia, nie tylko uderza w interesy poszczególnych badaczy, ale niszczy sens pracy całego środowiska, bowiem owocuje upowszechnianiem pseudo-naukowego bełkotu. Jest czymś przerażającym, że taka praktyka mogła trwać przez wiele lat, bez żadnej reakcji. Niedobrze to o nas świadczy! 1 Sabataj Cwi (1626-1676) żył dostatecznie długo, by zacząć tracić wyznawców, szczególnie po upłynięciu daty 1666, kiedy nie nastąpił przepowiedziany przezeń „koniec świata". Nie jest jasne, co p. Burhard miał na myśli pisząc, że „sam asceta, pozwalał swoim wyznawcom dosłownie na wszystko". Doktryna sabataizmu miała ściśle określony, bynajmniej nie dowolny rytuał i ceremoniały. Przyjęcie islamu, nie było wynikiem „widzimisię", lecz wynikiem spekulacji kabalistycznych, szczególnie kon­ cepcji powstania zła i jego zwalczania. Przywilejem mesjasza (za którego Sabataj się uważał) było, „zejście na dno grzechu", w tym wypadku rozumianego jako „obca" religia, w celu wydobycia zeń „świętych odblasków", substancji boskiej, trzymanej w niewoli zła (porównaj: zejście Chrystusa do piekieł). Zabieg ten powtórzył Jakub Frank przyjmując katolicyzm. Język jidysz nie zdołał wytworzyć swego literackiego kanonu, istniał wyłącznie w postaci dialektów (np. odrębny dialekt warszawski, wileński itp.). W latach 30-tych podjęto pierwsze próby ujednolicenia gramatyki i ortografii, ale nie weszły one w życie. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c87e9afc0a349b48c808f666cad42e20.pdf 59f226ae351a539b86dcac7ebed86dc4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3585 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3362 Title A name given to the resource Wilno - Vilnius / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.47-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WILNO - VILNIUS Aleksander Jackowski Nie wiem, czy kiedykolwiek bym pojechał do Wilna, gdyby nie k o n i e c z n o ś ć zebrania m a t e r i a ł u do numeru litew­ skiego. Zbyt wiele m i t ó w , n a r o s ł y c h przez lata, prysnclo w zderzeniu z rzeczywistością. Bałem się konfrontacji wyob­ rażeń, które m i a ł e m z t y m , co z a s t a n ę . Bo też, jeśli j a w nim nigdy nie byłem, W i l n o „ o d zawsze" b y ł o we mnie. M o ż e przez kult M a r s z a ł k a , m o ż e przez wspomnienia z dzieciń­ stwa, ale miałem do W i l n a stosunek szczególny. Tam biło dla mnie serce Polski. Nie w Krakowie, nie w Warszawie. W i l n o to była Ostra Brama cmentarz na Rossie trzv krzvże nad miastem filomaci cela Konrada Mickiewicz D - , W v Uwiel­ białem wileńska m o w ę m i ę k k a rozlewna serdeczna C z ę s t o słyszałem ja w d o m u i do dzisiaj p o z o s t a ł o we mnie przekonanie iż nie ma w Polsce piękniejszej mowv - niż ta wileńska I lwowska Wiem że to nieprawda ale wciąż pokutuje we mnie wiara ż e ' p r a w d z i w a ' P o l s k i to bvłv Kresy Oczywiście na ten stosunek" do W 1 ^ z t ż v ł v sie i lektury Miłosz Konwickii 3 L e fotoeraf.^ fascynacja w i l e ń s k a b ^ było we mnie A teraz lustro się o d w r ó c i ł o . Ja p o j e c h a ł e m do Wilna. Autobus krążył, z d a w a ł o się, bocznymi ulicami i nagle "tknął nosem w betonowym korycie. P a s a ż e r o w i e zaczęli wychodzić. A gdzie centrum? z a p y t a ł e m . Wskazali m i na schodki, brudne, betonowe. Rzeczywiście, wyżej był tętniący ^ciem plac. Dworzec kolejowy. Pętla trolejbusów. Przypotnniały mi się radzieckie miasta z lat wojny. D u ż o źle "branych ludzi, h a ł a s , ruchliwość mrowiska, drewniane Wdy, we wszystkich to samo, papierosy, batony Marsy, i x y , M i l k y - W a y ' e . bułeczki o w i n i ę t e w celofan. R z ę d e m perony, pogięte, ale czynne. Szyby w kabinach wybite. Brud. Telefony b e z p ł a t n e , nie w i a d o m o bowiem, co w r z u c a ć . T w W ł a ś n i e zrobiono w y m i a n ę , ustalono kurs lita. bez sensu, w ciągu k i l k u d n i poleciał w g ó r ę . M o n e t y , miedziaki. M a ł e . z trudem sieje rozpoznaje. W trolejbusie kierowca prosi o 14 c e n t ó w . A j a mam całe dolary. S k ą d w e z m ę centy? Okazuje się, że to te miedziaki tak się n a z y w a j ą . J a d ę „ 1 6 " do ostatniej pętli. Tam ma na mnie c z e k a ć pani Wanda Mieczkowska z numerem pisma „ Z n a d W i l i i " w ręku. J a d ę pól godziny. Same Ursynowy. B l o k i , blokowiska, ale przyje­ mne, bo d u ż o zieleni oddziela od siebie mieszkalne dzielnice. Architektura w typie nam znanym, czasem bryła b u d y n k u wyraźnie ciekawa. W y p a t r u j ę - gdzie Wilno? W g o ś c i n n y m d o m u p a ń s t w a Mieczkowskich ruch do p ó ź n a w nocy. Jutro dzieci idą do szkoły, M o n i k a po raz pierwszy. Gospodarz, przychodzi p ó ź n o , pisze k o m u n i k a t , k t ó r y po godzinie słyszymy nadany przez BBC - właśnie ostatnie o d d z i a ł y Czerwonej A r m i i opuszczają miasto. Czy biły dzwony? - pytają w rozgłośni. - Czy był entuzjazm? Mieczkowski coś t ł u m a c z y . Euforii nie ma, w k o ń c u chodzi o 150 żołnierzy. C a ł a sprawa n a g ł o ś n i o n a , by p r z y s p o r z y ć c h w a ł y Brazauskasowi. D o w i a d u j ę się od gospodarza o sytuacji politycznej, delegacja litewska jedzie j u t r o do Warszawy na rozmowy w sprawie paktu-deklaracji. Jasne, że nie da to rezultatu. O n i upierają się przy t y m , aby Polska p r z e p r o s i ł a ich za gen. Żeligowskiego. Liczę - m i a ł e m wtedy niecały rok, j a k ż e więc mam przepraszać? T o i Francuzi powinni p r o s i ć o przebacze­ nie, że Napoleon spalił M o s k w ę . Zastanawiamy się, co powie Papież Polakom. Spotkanie z niewielką g r u p ą - 1000 ludzi. D r a ż l i w a sytuacja, doskonale zdaję sobie z tego s p r a w ę . Śpie w mieszkaniu matki pani Wandy. C z a r u j ą c a starsza Pani, wszędzie, na p ó ł e c z k a c h , na ś c i a n a c h , emblematy narodowe, M a t k a Boska Ostrobramska, liczne zdjęcia i re- 47 �produkcje o b r a z ó w z M a r s z a ł k i e m , Wałęsa, Orzeł Biały w Koronie, proporczyki... P o l s k o ś ć jest tu t ę s k n o t ą , jej znaki p o t r z e b ą . Nic z demonstracji, zresztą wobec kogo? K i l k a dni k r ą ż ę po mieście. Jeżdżę, telefonuję, ciągle bywam u nowych ludzi. Gdzie jest W i l n o ' ' - zadaję sobie pytanie. Profesor Velius - ten j u ż blisko mieszka, zabudowa­ nia wyraźnie z lat trzydziestych. A l e do starego W i l n a docieram dopiero na trzeci dzień. Na nic okazuje się moje ślęczenie nad s t a r ą m a p ą miasta. Ulice mają nowe nazwy, reklamy, szyldy - wszystko po litewsku. Jestem przecież w litewskim mieście. C o w nim zastanawia? Przede wszystkim bieda, niższy niż u nas standard życta, u b i o r ó w . N i k t , nigdzie się nie uśmie­ cha. W trolejbusach ( d u ż o ich, j e ż d ż ą szybko, bez awarii) tłok, a nawet, gdy go nie ma - przepychanie, brak elementar­ nej grzeczności. Schamienie, spadek po latach sowietyzacji. kiedy to grzeczność u w a ż a n o za b u r ż u a z y j n ą p o z o s t a ł o ś ć , a w d o b r y m „ m ł o d z i e ż o w y m " tonie b y ł o demonstracyjne okazywanie braku szacunku starszym. W r a ż e n i e o g ó l n e deklasacja. D u ż o pytam, z potrzeby i bez potrzeby, dla orientacji w t y m , j a k się będą ludzie zachowywali, gdy ich z a g a d n ę po polsku b ą d ź po rosyjsku. Starsi od razu rozpoz­ nają akcent, niech pan m ó w i po polsku proszą. Polaków spotykam, jest ich tu blisko 2 0 % . przeważają ludzie w pode­ szłym wieku. Inteligencji niewiele. Bardzo m a ł o . Wielu L i t w i n ó w zna nasz język, ale m ó w i ą z trudem, źle. Później d o w i a d u j ę się. s k ą d ta z n a j o m o ś ć j ę z y k a - z telewizji. W latach sowieckiej okupacji Polska była dla L i t w y Za­ chodem. Jak dla nas P a r y ż czy L o n d y n . 48 Zwłaszcza dla inteligencji, a r t y s t ó w , ludzi, z k t ó r y m i się k o m u n i k o w a ł e m , polska telewizja była oknem na świat. Z niej poznawano filmy Kurosawy, Bunuela, Bergmana, Antonioniego. Felliniego, Herzoga, Wajdy. W Polsce, gdy m ó w i ł e m , że j a d ę do W i l n a ostrzegano' mnie: Z w a r i o w a ł e ś ! N a szosach bandyci, w mieście ludzie nieżyczliwi, nastroje antypolskie. Z b ó j c ó w na drodze nie widziałem, t y l k o na granicy s p o t k a ł e m c e l n i k ó w litewskich, k t ó r z y cierpliwie czekali, licząc, że i m p a s a ż e r o w i e z Polski coś o d p a l ą . Skoro jednak nikt nie przejawiał takiej chęci po godzinie pozwolili nam odjechać. A w Wilnie ludzie życzliwi, w i d z ą c moje k ł o p o t y , kobieta p r o w a d z ą c a trolejbus zaofia-j r o w a ł a się nawet, że m i załatwi nocleg. Kiedy o coś pytałem informowano. Ale p o d k r e ś l a m to - bez cienia uśmiechu Z n u ż e n i ludzie, j a k b y o d w y k l i od tego, by sobie okazywai życzliwość. Bez entuzjazmu, bez s p o n t a n i c z n o ś c i , nawet w czasie przejazdu Papieża przez miasto. „ T a c y j u ż są u naf ludzie", tłumaczyli mi m o i litewscy r o z m ó w c y . Wszyscy od serdeczni, gościnni. Prof. G i b a v i ć i u s , gdy m u p r z e k a z a ł e m pozdrowienia Andrzeja Strumiłły. zajął się m n ą z o c h o t ą , p o k a z a ł w hałl« Uniwersytetu rzeczywiście bardzo interesujące freski Petrasl R e p ś y s a oraz swoje, znane m i j u ż zresztą z „ L i t h u a n i i " A później chodziliśmy po starym Wilnie, kościołach, zau'_ kach, uliczkach. J a k o ś inaczej to sobie w y o b r a ż a ł e m , w i ę K sze, rozleglejsze. Ostra Brama z a s k o c z y ł a mnie swoją intyi " nością, sądziłem, że to centrum Wilna, ale na t y m właśo polega niebezpieczeństwo konfrontacji w y o b r a ż e ń z rzecz; �1 4 5 wistością, „ m o j a " Ostra Brama była większa, piękniejsza, jak na serce miasta p r z y s t a ł o . A t u zaułek. - T o klasztor Bazylianów, objaśniał profesor. Cela K o n r a d a . P a t r z y ł e m raczej zaskoczony, niż wzruszony. W inscenizacji Dziadów wyglądał inaczej. P o r ó w n y w a ł e m więc rzeczywistość z t y m , co wywarło na mnie silne w r a ż e n i e w przedstawieniu Swinarskiego. Tamten, teatralny klasztor wydał m i się ciekawszy. Czułem się paskudnie. T o d o m Miłosza. Nie z a p y t a ł e m Oskara czy C z e s ł a w a . Szczerze m ó w i ą c niewiele mnie to obchodziło Tyle co turvste k t ó r v zwiedza P a r v ż c h o d z ą c od jednego do drugiego miejsca p a m i ę t n e g o dla P o l a k ó w Ulice były czyste, domy odnowione, s t a r ó w k a przygoto­ wana na przyjazd P a p i e ż a . Wysiłek miasta budził podziw, zwłaszcza, że z n a ł e m dobrze problemy K r a k o w a . Wszyst­ kiego nie o c a l ą , to oczywiste, ale i tak d o k o n a l i wiele. N a ile jednak jest to rzeczywista konserwacja? Z a s t a n a w i a ł e m się, y aby nie jest to tak j a k z t y m szykowaniem R y n k u Krakowskiego na jubileusze. Fasady piękne, a w murach w i l ­ goć. Jednak łatwiejsza jest sytuacja Wilna, niezbudowano obok "•ego Nowej Huty, nie niszczy go Skawina i śląskie wiatry. c z Po d w ó c h latach niepodległości nie w i d a ć ś l a d ó w zewnęt^ y c h sowieckiej okupacji. U s u n i ę t o p o m n i k Lenina, pew¬ i inne „ n i e d o b r e " , na wszystkich domach, gdzie się ^ e s z c z ą urzędy i instytucje, nowe, solidne tabliczki z miedzi. Zmieniono nazwy ulic. Po raz k t ó r y w X X wieku? Taka np. eja Gedymina n a z y w a ł a się w dwudziestoleciu aleją M i c ­ n i e a| kiewicza, p ó ź n i e j , aż do wyzwolenia Lenina. D u ż o c h o d z i ł e m po mieście, o g l ą d a ł e m cerkwie, kościoły, nawet o d b u d o w y w a n ą z r u i n S y n a g o g ę - dla Ż y d ó w , k t ó r y c h tyle, co na lekarstwo. Aleja Gedymina, pusta, bez s a m o c h o d ó w (wizyta P a p i e ż a ) p r z y p o m n i a ł a m i Boulevard Saint-Michel w P a r y ż u . P i ę k n y skwer przed gmachem daw­ nego K G B , też j a k z P a r y ż a . Katedra z d z w o n n i c ą p i ę k n a , nawet ładniejsza niż na fotografiach. Śliczne miasto. Zwłasz­ cza centrum i dawna jego część. Ale... j a k o ś obce. Swoją u r b a n i s t y k ą , życiem ulic i p l a c ó w , szyldami, w i t r y n a m i sklepów. Z a s k o c z y ł o mnie to, z a s t a n o w i ł o . Tak c h c i a ł e m , aby b y ł o inaczej. A l e nie b y ł o . Chyba dlatego, że miasto - to nie t y l k o domy, kościoły, zabytki. T o przede wszystkim ludzie, klimat, k t ó r y oni stwarzają. S z u k a ł e m W i l n a , z n a l a z ł e m w istocie Vilnius. I nie ma na to rady. T o j u ż inne miasto, inny kraj. Nie wiem, j a k reagują na nie ludzie urodzeni tam przed wojną zapewne ze wzruszeniem znajdują ślady przypomina­ j ą c e i m m ł o d o ś ć , dzieciństwo... A l e i dla nich musi to j u ż być inne miasto Nie kresowe nie niekne w swei orowincionalnei skali, lecz prężnie się rozrastające. Ponad trzy razy większe, blisko 700-tysięczne. W i l n o , jakie było, jakie w sobie p i e l ę g n o w a ł e m - nie istnieje. N a l e ż y do przeszłości. P i ę k n e j , ale wyczuwalnej j u ż tylko w zabytkach, we wspomnieniach, w p a m i ę c i starych ludzi. W i l n o realne nie istnieje. Jest Vilnius - stolica L i t w y . Fol. Aleksander Jackowski - il. 1-3, 5-9 49 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c53e13fcfb01911e2ba12844f9dd3673.pdf 5450f858a80297e6bf69692f064020ce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3590 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3367 Title A name given to the resource Różnice w obrzędach i zwyczajach Białorusinów, Polaków i Litwinów - na Wschodniej Litwie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.76-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czech, Beata; Wróblewska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Różnice w obrzędach i zwyczajach Białorusinów, Polaków i Litwinów na wschodniej Litwie Beata Czech, Anna Wróblewska W badaniach, k t ó r e p r z e p r o w a d z i ł y ś m y i n t e r e s o w a ł o nas przede wszystkim, w j a k i m stopniu L i t w i n i , Białorusini i Polacy zachowali p a m i ę ć o tradycyjnych o b r z ę d a c h i prak­ tykach magicznych. W y n i k i przeprowadzonych r o z m ó w m o g ą świadczyć o stopniu poczucia o d r ę b n o ś c i tych naro­ d ó w i o przenikaniu n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w kultury ducho­ wej. Przede wszystkim p o t w i e r d z a j ą jednak tezę o stopniowej wzajemnej akomodacji kulturowej mniejszości narodowych na Litwie. Jednym z p y t a ń zadawanych r o z m ó w c o m było: „ J a k P a ń s t w o s ą d z ą , s k ą d wasi przodkowie wzięli się na t y m terenie?" Szczególnie d u ż o emocji w y w o ł a ł o ono w ś r ó d P o l a k ó w i L i t w i n ó w , zwłaszcza na terenie Wileńszczyzny, k t ó r a od wielu lat jest „ p u n k t e m zapalnym" w stosunkach polsko-litewskich. Pytani L i t w i n i , niezależnie o d terenu zamieszkania, odpowiadali j e d n o m y ś l n i e , że ich przodkowie mieszkali zawsze na tych terenach: Jeżeli chodzi o B i a ł o r u s i n ó w z a m i e s z k a ł y c h na terenie L i t w y , sprawa jest jeszcze bardziej skomplikowana. Istniej d u ż a t r u d n o ś ć w r o z r ó ż n i e n i u ( w i d a ć to w wypowiedziach i n f o r m a t o r ó w ) k t o jest Polakiem z Białorusi, a kto Biał rusinem. C z ę s t o te pojęcia są przez i n f o r m a t o r ó w mylon „Jak w historii piszą, to tu pierwsze Litwiny były. Polaki tutaj przyszły, Wilno odebrały, a tak to tu Litwiny były. O d w i e k ó w tu są." (Litwin, lat 70, Koleśniki, rej. solecznicki). „ D o Lubelskiej Unii była tu Litwa. Hospodarzy rządzili bardzo dobrze, tylko chcieli być bardziej kulturalni. Chcieli pokazać, że są c z y m ś lepszym. Dlatego naśladowali P o l a k ó w . " (Litwinka, lat 70, Domowa, rej. Kiejdany). Ta sama r o z m ó w c z y n i d a ł a t a k ą definicję Białorusi: „Uważam, że jeżeli więcej ludzi jesl prawosławnych, więcej Polacy głosili tezę wręcz przeciwną: „Tu zawsze byli Polacy. Moja mamusia umiała kilka słów po litewsku a i tego wstydziła się. Ni księża nie rozmawiali po litewsku, ni gospodarze." (Polak, lat 85, Kiejdany). W tej w y p o w i e d z i wyznacznikiem p r z y n a l e ż n o ś c i do naro­ du jest język, a trzeba p o d k r e ś l i ć , że jest o n najważniejszy d l a i n f o r m a t o r ó w . N i e k t ó r z y z polskich r o z m ó w c ó w przyzna­ wali, że ich przodkowie przybyli z K o r o n y : „Jak Jadwiga - polska królowa - Litwę ochrzciła, to Polska i Litwa była razem. I Polacy kupowali ziemię tutaj, budowali dwory i tu żyli." (Polka, lat 70 Sużany). Nieraz przybycie na te tereny b y ł o konkretnie kojarzone z losami własnej rodziny: „ M ó j pradziad byl z białostockiego. Jeszcze jak tam była pańszczyzna przeszedł na Litwę. Wtedy ludzie bardzo umierali w Białymstoku. Pradziad był wtedy kawalerem. Kupił tu ziemię i osiadł na stałe [...]" (Polak, lat 72, Dziewianiszki, rej. solecznicki). N i e k t ó r z y Polacy nie umieli o d p o w i e d z i e ć na to pytanie, bezradni w obliczu tego, co głoszą litewskie ś r o d k i masowe­ go przekazu, a z drugiej strony p a m i ę t a j ą c s ł o w a swoich r o d z i c ó w o polskiej historii L i t w y . Charakterystyczna dla takiej postawy jest w y p o w i e d ź jednej z indagowanych k o ­ biet: „Litwini swoją historię piszą, że tu najpierw Litwa była. Stara litewska stolica miała być w Kiernowie. Polacy swoją historię piszą. Ja już nie wiem, kogo słuchać." (Polka, lat 62, Olany, rej. wileński). 76 „Oni z Białorusi przyjechali. C h o d z ą do kościoła, modlą się, po polsku rozmawiają. Oni m ó w i ą , że są Polakami, my, że Białcrusami, bo z Białorusi." (Polka, lat 78, Stare Troki). R o z m ó w c y , sami uważają się za B i a ł o r u s i n ó w , zgodnie przyznali, że są przybyszami na tych ziemiach: „ W t e d y to właśnie, po 1864 d u ż o ludzi tu przyjechało. Przyjeż­ dżali tu z N o w o g r ó d k a , W o ł k o w y s k a . " (Białorusin, lat 72, Powiewiórka). W y j ą t k o w o z d a r z a ł y się też tego typu wypowiedzi: „ D a w n o temu była tu R u ś Kijowska, była leż Polska, potem z latami państwa te osłabły. R u ś osłabła tak bardzo, że rozpadła się na mniejsze państwa: Białoruś, Ukrainę i inne." (Białorusinka, lat 68, Koleśniki). m ó w i , że to Białoruś, to ta musi być Białoruś." Dla tej kobiety w y r ó ż n i k i e m przynależności do danego narodu jest religia i samoidentyfikacja. (Język nie jest takim w y r ó ż n i k i e m , co w y n i k a między i n n y m i z b r a k u powszechnej z n a j o m o ś c i b i a ł o r u s k i e g o j ę z y k a literackiego, braku szkól b i a ł o r u s k i c h . ) W s p o s ó b podobny określali Białoruś wszyscy r o z m ó w c y . Wymienione wcześniej różnice przychodziły im na myśl w pierwszej kolejności. Należy jednak podkreślić, że jeżeli chodzi o B i a ł o r u s i n ó w nie jest to sprawa jednoznacz - są Białorusini p r a w o s ł a w n i i katolicy, r o z m a w i a j ą rosyjsku lub „ p o prostu". Rusyfikacja n a s t ę p o w a ł a szybk w czasach powojennych na skutek szybkiego przyswajania przez nich j ę z y k a tak podobnego do b i a ł o r u s k i e g o . Ułat­ w i a ł o to asymilację i wynaradawianie. J e ż e l i chodzi o religię P o l a k ó w i Litwinów, na badanych terenach s p o t y k a ł y ś m y jedynie k a t o l i k ó w . Wszyscy roz­ m ó w c y przyznawali j e d n o ś ć wyznania tych n a r o d ó w , róż­ nicę w i d z ą c jedynie w j ę z y k u n a b o ż e ń s t w . ( Z d a r z a ł y się również wypowiedzi P o l a k ó w , k t ó r z y niżej oceniali poboż­ ność L i t w i n ó w ) . O r y g i n a l n o ś c i i o d m i e n n o ś c i kulturowej tych n a r o d o w o ś c i s z u k a ł y ś m y przede wszystkim w obrzę­ dach rodzinnych z w i ą z a n y c h z narodzinami dziecka, wese­ lem, pogrzebem. T o one powinny r ó ż n i ć się najbardziej, b i o r ą c pod u w a g ę , że z w i ą z a n e są one z cerkwią prawosław­ ną l u b k o ś c i o ł e m k a t o l i c k i m . Z m i e n i a j ą się w zależności od odległości od miasta i odległości od Białorusi uważanej jeszcze powszechnie za obszar najbardziej zachowawczy, przesiąknięty elementami p o g a ń s k i m i w tej części Europy. (O odradzanie w ą t k ó w p o g a ń s k i c h p o s ą d z a się równie* w s p ó ł c z e s n y c h L i t w i n ó w nawiązujących do swojej historii., przedjagiellońskiej.) �Obrzędy związane z narodzinami dziecka C h r z c i n y to jedna z ceremonii recepcyjnych, w której łączy się stary zwyczaj przyjęcia dziecka do społeczności lokalnej i o b r z ę d kościelny przyjmujący nowonarodzonego do społeczności chrześcijańskiej. Jan Stanisław B y s t r o ń uważa, że zwyczaje narodzinowe są przemieszaniem g ł ę b o k o zakorzenionych archaicznych w y o b r a ż e ń i p r a k t y k o b r z ę d o ­ wych o silnym zabarwieniu magicznym oraz tych, k t ó r e nrzvniosło ze soba chrześcijaństwo R o z w ó j oświaty sprawił Ł L w i e zaginęły stare zwyczaje recepcyjne a liturgia Stolicka ujednoliciła c e r e m o n i ę chrztu i uroczystości ro¬ S n e Sa one w zasadzie jednakowe dla wszystkich katotiSwobrzadku łacińskiego N a L i t w i e żadne eLnenty w ob­ ę d z i e chrztu nie sa Dostrzegane jako charakterystyczne dla S ó w czy Litwina . r t s t U g l a d a tTk samo S .SSl«v obiad dm k r e w n T c h T s S ó w ? S n v c h S S n y d i potraw ani z ^ c z a j Z nie ma I m i o n a najczęściej wybierają rodzice. N a d a j ą je po dziadkach, z kalendarza lub decydują się na imiona bohate­ rów ulubionych seriali telewizyjnych. C z ę s t o w m a ł ż e ń ­ stwach mieszanych polsko-litewskich m ł o d e g o pokolenia, dzieci mają tradycyjne imiona litewskie, takie jak A l d o n a , Algis. W ostatnim czasie popularne było w ś r ó d L i t w i n ó w tworzenie nowych i m i o n od litewskich słów, np. Raminta (od rtr7vmiotnika raminis" - sookoiny) W o ł y w na to m i a ł o odrodzenie się' n i e p o d l e g ł e g o p a ń s t w a litewskiego Tego WDU .miona m i j a dzieci urodzone mniej w.ecej przed dwoma aty Starsze pokolenie odnosi sie do tego rodzaju praktyk niechętnie Obecnie powraca zwycza. nadawania tradvcvi- ?chrzefcS Tutwinów SDołeczno^ r^y^kTńra^^^ S ak.r^ T o ś c t w n W d e ^ n ^ r i o n a polskL z a c h o w y w a ć tradycyj¬ Na całym obszarze o b j ę t y m badaniami p o d k r e ś l a n o d u ż ą rolę c h r z e s t n y c h j a k o tych, k t ó r z y „ d o p r o w a d z a j ą dziecko do w i a r y " . Chrzestnych łączą z r o d z i n ą dziecka więzy p o k r e w i e ń s t w a w y n i k a j ą c e z faktu podawania przez nich dziecka do chrztu. Są oni najważniejszymi osobami dla dziecka zaraz po rodzicach. Rodzice chrzestni t o w a r z y s z ą dziecku przez całe życie uczestnicząc we wszystkich uroczvs- tościach, głównie kościelnych, takich jak Pierwsza K o m u n i a czy ś l u b . Powinni p o m a g a ć finansowo swoim c h r z e ś n i a k o m , d a w a ć drobne podarunki przy r ó ż n y c h okazjach. W przypa­ d k u śmierci r o d z i c ó w , rodzice chrzestni p o w i n n i zaopieko­ w a ć się sierotami. Dlatego bardzo w a ż n y jest w y b ó r od­ powiednich ludzi na chrzestnych. Obecnie rodzice najczęściej p r o s z ą k o g o ś z krewnych, dawniej był to często sąsiad. Teraz krewni darzeni są większym zaufaniem niż sąsiedzi. M u s z ą to być ludzie dobrzy i p o b o ż n i , bo dzieci w e d ł u g powszechnej opinii u p o d a b n i a j ą się do chrzestnych. T a k więc ten w y b ó r jest bardzo istotny dla zapewnienia dziecku szczęścia w przy­ szłości. Podczas ceremonii kościelnej rodzice chrzestni trzymają dziecko na r ę k a c h : matka d z i e w c z y n k ę , a ojciec c h ł o p c a . Później, w czasie uroczystego obiadu rodzice chrzestni siedzą na honorowych miejscach. Z o b o w i ą z a n i są przynieść po­ darki dla dziecka. Jest to najczęściej złoty krzyżyk lub medalik - p a m i ą t k i chrztu. Ż a d e n z e l e m e n t ó w ceremonii chrztu nie był o k r e ś l o n y przez badane grupy j a k o w y r ó ż n i k przynależności etnicznej. Chrzest nie jest jedynym o b r z ę d e m k o ś c i e l n y m z w i ą z a n y m z narodzinami dziecka. Przyjście na świat nowego c z ł o n k a społeczności b y ł o dawniej wydarzeniem bardzo w a ż n y m i otoczonym przez to licznymi zabiegami magicznymi i ob­ r z ę d o w y m i . Tajemnicy narodzin, powstania nowego życia towarzyszyła wiara w niszczycielski w p ł y w p o ł o ż n i c y na urodzaj. O b r z ę d y i zabiegi magiczne miały na celu o c h r o n ę ś r o d o w i s k a z e w n ę t r z n e g o przed szkodliwym w p ł y w e m p o ł o ­ żnicy i o c h r o n ę dziecka przed t y m ś r o d o w i s k i e m . W y w ó d (inaczej wprowadzenie) jest t r a d y c y j n ą ceremo­ nią oczyszczającą k o b i e t ę po porodzie i w p r o w a d z a j ą c ą j ą z powrotem d o życia s p o ł e c z n e g o i religijnego. Starsze kobiety (powyżej 60 lat) p a m i ę t a j ą , że mniej więcej 6 tygodni po porodzie musiały wejść d o kościoła od strony zakrystii, k l ę k n ą ć przed księdzem z z a p a l o n ą świecą. K s i ą d z o d m a w i a ł nad nimi m o d l i t w ę , k r o p i ł święconą w o d ą i w p r o w a d z a ł do kościoła. K o ń c z y ł się okres izolacji towarzyskiej i religijnej położnicy. Obecnie nie izoluje się j u ż takiej kobiety. P a m i ę ć o t y m jednak się z a c h o w a ł a . „Prawa nie było do drugiego mieszkania wejść d o p ó k i wprowa­ dzenia nie b y ł o . " (Polka, lat 62, Olany, rej. wileński). „ K i e d y ś kobieta sześć lygodni nie chodziła do kościoła ani do sąsiadów. W o g ó l e nie wychodziła z domu (...) Nie wiem dlaczego, taka tradycja bvfa " (Polka, lat 70. Dziewianiszki). II. I. Wesele litewskie. Wieszanie Swata 77 �^1 „ D o wywodu kobiety nawet po w o d ę do studni nie m o g ł y iść, ni do sąsiadki. T a k i zakon był." (Litwinka, lat 75, Maciucie, rej solecznicki). T r a d y c j a taka przekazywana b y ł a z pokolenia na pokole­ nie c z ę s t o bez u z a s a d n i e n i a , j a k o obowiązujące prawo. C e r e m o n i a w y w o d u z a c h o w a ł a się do dzisiejszych c z a s ó w n a w i a r a nie g r a ł a istotnej roli, s ą j e d n ą z w i e l u p r z y c z y n z a n i k u p r a w o s ł a w n e j , poza cerkiewnej o b r z ę d o w o ś c i . I n n ą przy. c z y n ą m a j ą c ą w p ł y w n a ten stan rzeczy jest d u ż a o d l e g ł o ś ć od cerkwi. Dzieci chrzczone są w ^ M p i e l e katolickim. O b r z ę d , b i a ł o r u s k i e g o c h r z t u nie r ó ż i T s t ę t e ż n i c z y m o d c h r z t u Polaków i Litwinów. c a ł e j L i t w i e , ale obecnie jest p o ł ą c z o n a z o b r z ę d e m c h r z t u . „ W p r o w a d z e n i e kobiety teraz robią ze chrztem." (Polka, lat 62, Olany, rej. wileński). „ D o wprowadzenia c h o d z ą matki przy chrzcie. Z dzieckiem wchodzi do kościoła, ksiądz świecę daje, przez zakrystię prowadzi do ołtarza, kropi święconą w o d ą , modli się." (Polka, lat 60, Dziewianiszki, rej. solecznicki). N i e z a l e ż n i e od n a r o d o w o ś c i , wieku, płci czy w y k s z t a ł c e n i a p o w s z e c h n a jest w i a r a , ż e p e w n e o s o b y m o g ą r z u c i ć u r o k n a dziecko. A b y temu zapobiec: „ N a l e ż y zawiązać czerwony sznureczek lub czerwony paciorek gdzieś przyszyć, żeby nikł nie zauroczył. Czasem koszulkę na lewą stronę zakładają." (Polka, lat 78, Stare Troki, rej. trocki). J e d n a k gdy d z i e c k o jest j u ż z a u r o c z o n e n a j s k u t e c z n i e j ­ s z y m zabiegiem jest z a m ó w i e n i e . S ą r ó ż n e s p o s o b y : „Jak na dziecko spojrzy ktoś, kto ma złe oczy to dzieciak jest niespokojny, płacze. Trzeba zamówić. T a kobieta co zamawia podchodzi do obrazu, zamawia na cukier lub w o d ę . T a m szepce coś, chyba modlitwy to być muszą, bo c ó ż by innego. Wszystko przed świętym obrazkiem." (Polka, ok. 70 lat, Dziewianiszki, rej. solecznicki). „Ja to biorę wody do gęby, idę z dzieciakiem do kąta, z gęby w o d ę na rękę i jemu po twarzyczce przecieram trzy razy. A potem solą trzy razy. Potem p o d o ł k i e m koszuli trzeba wytrzeć. O d razu p o m o ż e . Jak ktoś ze złym wzrokiem spojrzy na dzieciaka, to on czernieje, kurczy się, krzyczy strasznie!." (Polka, lat 70, Sużany, rej. wileński). w społecznej świadomości wiara w „ u r o c z n e " oczy ś w i a d c z y j a k w a ż n y m o b r z ę d e m Mocno zakorzeniona wczes­ nego d z i e c i ń s t w a b y ł d a w n i e j m o m e n t o d ł ą c z e n i a d z i e c k a o d piersi. Z ł y w z r o k m a j ą m i a n o w i c i e o s o b y , k t ó r y m m a t k a p o o d s t a w i e n i u o d piersi „ p o ż a ł o w a ł a " i d a ł a j e s z c z e r a z p o s s a ć . „ M ó w i ą , że j a k matka odłącza dziecko od piersi, a potem jeszcze weźmie pożałuje i da znowu pierś, to tego człowieka oczy bardzo s z k o d z ą " (Polka, lat 70, Sużany, rej. wileński). W tak z r ó ż n i c o w a n y m etnicznie s p o ł e c z e ń s t w i e , z j a k i m m a m y d o c z y n i e n i a n a W i l e ń s z c z y ź n i e , gdzie w s z y s t k i e elementy o b r z ę d ó w i z w y c z a j ó w p r z e m i e s z a ł y s i ę w c i ą g u w i e k ó w w s p ó l n e g o istnienia, niewiele p o z o s t a ł o w y z n a c z ­ n i k ó w postrzeganych j a k o cecha charakterystyczna d l a p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d o w o ś c i . B a r d z i e j t y p o w y m d l a tego o b s z a r u jest t u t e j s z o ś ć l u b n i e t u t e j s z o ś ć d r o b n e g o e l e m e n t u z w y c z a j u , bez r o z r ó ż n i e n i a n a p r z y n a l e ż n o ś ć e t n i c z n ą g r u p y . T a k jest w ł a ś n i e w p r z y p a d k u o b r z ę d o w o ś c i z w i ą z a n e j z n a r o d z i n a m i d z i e c k a . Jest o n a j e d n a k o w a d l a P o l a k ó w i L i t w i n ó w w ś w i a d o m o ś c i tych grup. I n a c z e j w y g l ą d a ten p r o b l e m u p r a w o s ł a w n y c h B i a ł o ­ r u s i n ó w . C h r z e s t d z i e c k a j u ż przez to, ż e o d b y w a s i ę w c e r k w i różni s i ę o d chrztu P o l a k ó w czy L i t w i n ó w . J a k podaje p o d r ę c z n i k Nauka o nabożeństwach prawosławnych (Bond a r u k 1987), p i e r w s z y m elementem c h r z t u jest p o ś w i ę c e n i e w o d y przez k a p ł a n a . N a s t ę p n i e n a m a s z c z a s i ę ś w i ę t y m olejem c z o ł o , uszy, piersi, r ę c e i nogi c h r z c z o n e g o . G ł ó w n y m o m e n t c h r z t u polega n a t r z y k r o t n y m p o l a n i u w o d ą . P ó ź ­ niej k a p ł a n w k ł a d a n a o c h r z c z o n e g o c z y s t ą , b i a ł ą s z a t ę o r a z k r z y ż y k . R o d z i c e chrzestni m u s z ą b y ć p r a w o s ł a w n i . T u ż po chrzcie odbywa się bierzmowanie. B i s k u p namaszcza ś w i ę t ą m y r r ą c z o ł o , o c z y , n o z d r z a , usta, uszy, r ę c e , piersi i n o g i ochrzczonego. N a s t ę p n i e dokonuje p o s t r z y ż y n . Białoruscy r o z m ó w c y podkreślają brak różnic m i ę d z y u r o c z y s t o ś c i a m i katolickimi i p r a w o s ł a w n y m i z okazji chrztu. Starają się też w tym w z g l ę d z i e d o p a s o w a ć do swoich katolickich s ą s i a d ó w . C z ę s t e m a ł ż e ń s t w a mieszane katolick o - p r a w o s ł a w n e , z w ł a s z c z a w o k r e s i e k o m u n i z m u , gdy 78 Wesele J ó z e f O b r ę b s k i , z a s t a n a w i a j ą c s i ę w „ S p r a w a c h narodo­ w o ś c i o w y c h " ( O b r ę b s k i 1936) n a d w y z n a c z n i k a m i grupy w ł a s n e j z a u w a ż a , ż e g r u p a e t n i c z n a nie k u l t y w u j e w z o r ó w k u l t u r o w y c h c e l o w o ; s ą one s k ł a d n i k i e m z b i o r o w e j w a r t o ś c i , k t ó r a o d d z i a ł y w u j e n a j e d n o s t k ę p r z e z ś r o d o w i s k o . T o , cĄ grupa ocenia j a k o w ł a s n e , r ó ż n i ą c e od innych grup etnic* n y c h jest p r z e c i w i e ń s t w e m c e c h g r u p y obcej. W o b r z ę d o w o ś c i weselnej P o l a k ó w n a L i t w i e istnieją elementy postrzegane j a k o obce. S ą to z w y c z a j e : palenie wianka panny m ł o d e j i „ w i e s z a n i e swata". Ś w i a d o m o ś ć o b c o ś c i t y c h e l e m e n t ó w nie jest j e d n a k t a k a s a m a w ś r ó d P o l a k ó w n a c a ł e j L i t w i e . P o s u w a j ą c s i ę z p ó ł n o c y na p o ł u d n i e ( o d o b s z a r ó w etnicznie l i t e w s k i c h l e ż ą c y c h w okre* \ sie m i ę d z y w o j e n n y m w g r a n i c a c h L i t w y , k u terenom zamie­ s z k a ł y m przez w i ę k s z o ś ć p o l s k ą , n a l e ż ą c y m w tamtym' o k r e s i e d o P o l s k i ) z w i ę k s z a s i ę tendencja d o wyrazistego w y o d r ę b n i a n i a e l e m e n t ó w o b c y c h o d w ł a s n y c h . Polacy w tych r e j o n a c h z w y c z a j e te w i d z ą j a k o obce, nie m a j ą c e tradycji w polskiej k u l t u r z e . L i t w i n i r ó w n i e ż nie u w a ż a j ą ich z a rdzennie litewskie lecz p r z y j m u j ą j e j a k o z w y c z a j e nowe. T r u d n o jest w tej c h w i l i s t w i e r d z i ć , k t ó r e z w y c z a j e są litewskie, a k t ó r e s ą w y t w o r e m p r z e m i e s z a n e g o n a r o d o w o ś ­ c i o w o m i a s t a . M i a s t o b o w i e m w y w i e r a o g r o m n y w p ł y w na k s z t a ł t o w a n i e s i ę nowych z w y c z a j ó w weselnych. Młodzież w y j e ż d ż a n a n a u k ę d o m i a s t , p o z n a j e n o w e , m o d n e i często a t r a k c y j n i e j s z e , c z y b a r d z i e j w i d o w i s k o w e z w y c z a j e , przeno­ si j e n a w i e ś . Polacy m i e s z k a j ą c y na obszarach, na k t ó r y c h stanowią m n i e j s z o ś ć w ś r ó d L i t w i n ó w , p r z y j m u j ą n o w e litewskie zwy­ c z a j e j a k o w ł a s n e , tutejsze. N i e d z i e l ą ich n a polskie i litews­ kie t y l k o n a d a w n e i nowe: „Jest taki baukuchen [sękacz - A . W . , B.Cz.J.na nim postawił talerzyk, spirytus wleją, zapalą i wianek palą. Kiedyś tego nk było. M ó j wianek ususzyłam." (Polka, lat 65, rej. Kiejdany). „ M ł o d z i muszą przejechać 12 m o s t ó w , miody musi przenieść przez każdy m ł o d ą [...] by cały rok byl szczęśliwy [...] Koło p o m n i k ó w w drodze do urzędu lub kościoła kładą kwiaty. Potem w domu lub w restauracji jest wesele [...] Na drugi dzień wszyscy się zbierają by wieszać swata. Testament piszą, ze byl on niesprawiedliwy, że kłamał, że młoda nie jest jak on mówił, pisą to na długim papierze. Przynoszą sznury, przyprowadzają swata, czytają testament. Swat ma ostatnie s ł o w o . M ó w i , że nie kłamał, a dla pamięci po sobie zostawia majtki." (Polka, lat 65. Kowno). S ą to z w y c z a j e nowe, ż a r t o b l i w e , powstałe w o k r e s i e w ł a d z y radzieckiej i p r a w d o p o d o b n i e wypełnić pewną pustkę obrzędową powstałą w mieście m i a ł y one w wyniku l i c z n y c h z a k a z ó w d o t y c z ą c y c h p r a k K k religijnych. S z y b k o Ś M p r z y s w a j a n i a e l e m e n t ó w o b c y c h tradycji przez w i e ś z a l e ż y od b l i s k o ś c i d u ż e g o m i a s t a , o b e c n o ś c i i n n y c h grup n a r o d o w o ś ­ c i o w y c h i i c h d a w n o ś c i osiedlenia w danej w s i . a t a k ż e od m o b i l n o ś c i m i e s z k a ń c ó w . I m b l i ż e j d u ż e g o o ś r o d k a miejs­ kiego, i m w i ę k s z a l i c z b a o s i e d l e ń c ó w litewskich p r z y b y ł a do w s i w okresie p o w o j e n n y m i im częściej ludność ludność z n a j d u j e z a t r u d n i e n i e p o z a g r a n i c a m i w ł a s n e j w i o s k i . tyW ł a t w i e j n a s t ę p u j e proces a s y m i l a c j i . Jak j u ż wspomniano, n a terenie tzw. L i t w y właściwa a w i ę c n a o b s z a r z e etnicznie l i t e w s k i m , z a m i e s z k a ł y m prz** niewielkie s k u p i s k a P o l a k ó w , nie m o ż n a m ó w i ć o świado­ m y m w y r ó ż n i a n i u o b c y c h e l e m e n t ó w w o b y c z a j o w o ś c i wesc I Inej. P o l a c y t a m m i e s z k a j ą c y o k r e ś l a j ą s i ę j a k o ..litewscy I Polacy" żyjący na Litwie od w i e k ó w i istniejący w kultur* I �litewskiej. C h a r a k t e r y s t y c z n e jest r ó w n i e ż to, ż e d y s t a n s u j ą się od P o l a k ó w m i e s z k a j ą c y c h n a W i l e ń s z c z y ź n i e . Inaczej s p r a w a w y g l ą d a , gdy w k r o c z y m y od s t r o n y p ó ł ­ nocnej n a o b s z a r W i l e r i s z c z y z n y o b e j m u j ą c y rej. w i l e ń s k i , trocki, s o l e c z n i c k i , k t ó r y w l a t a c h 1920-1939 z n a j d o w a ł s i ę w granicach P a ń s t w a Polskiego. T u t a j w i ę k s z o ś ć e t n i c z n ą s t a n o w i ą i s t a n o w i l i P o l a c y . T a k i e elementy j a k „ w i e s z a n i e swata" c z y palenie w i a n k a p a n n y m ł o d e j s ą postrzegane j a k o zwyczaje litewskie, k t ó r y c h z a P o l s k i " nie b y ł o a w i ę c nie m o g ą to b y ć p o l s k i e z w y c z a j e - U Litwinów wesela takie same jak u nas, no u nich obrzędy troszeczkę inne. Tradycja u nich na weselu jakaś inna. R o b i ą takiego potwora z ł a c h m a n ó w , rozpalają ognisko i palą go. [...] Palenie wianka to tez litewski zwyczaj. Tego u P o l a k ó w nie b y ł a Nigdy nic Polacy me palili. (Polka lat m buzany. rej. wileński). Im bardziej n a p o r u a n i e , oaiej o a a u z y c n o ś r o d k ó w miejskich gdzie z a m k n i ę t e , z w a r t e ś r o d o w i s k o polskie jest mniej p o d a t n e n a p r z e n i k a n i e m i e j s k i c h - l i t e w s k i c h z w y c z a ­ jów, tym b a r d z i e j z a c h o w a ł a s i ę d a w n a t r a d y c j a . O b c o s c nowych e l e m e n t ó w jest t a m j u z w y r a ź n i e p o s t r z e g a n a i p r z e ­ ciwstawiana p o l s k o ś c i t r a d y c y j n y c h o b r z ę d ó w . „[...] U nas nie w o ż ą m ł o d y c h przez mosty, to tylko w mieście. [...] U nas młoda zaszywa wianek w poduszkę żeby razem być. Ja tak robiłam i moja mama tak robiła. U nas nie palą wianka, to wiem. że to litewski zwyczaj." (Polka, lat 70, Dziewianiszki. rej. solecznicki). Bardzo i n t e r e s u j ą c y m w y d a j e s i ę b y ć fakt, ż e w s ą s i e d n i e j wiosce litewskiej, która zawsze zamieszkana była przez etnicznych L i t w i n ó w i l e ż a ł a w g r a n i c a c h p a ń s t w a p o l s k i e g o (1920-1939). z w y c z a j e weselne s ą identyczne nawet w szcze­ gółach. R ó ż n i c a jest t y l k o j e d n a : w tej w i o s c e p a l ą w i a n e k panny m ł o d e j . L u d n o ś ć l i t e w s k a o t o c z o n a przez ludność polską m a w s p ó l n e z n i ą z w y c z a j e , k t ó r e p r z e n i k a ł y w czasie w i e l o w i e k o w e g o s ą s i e d z t w a , a p o w s z e c h n i e się okreś­ lany j a k o litewski element palenia w i a n k a z o s t a ł przez t ą społeczność ś w i a d o m i e przyjęty j a k o w y r ó ż n i k p r z y n a l e ż n o ­ ści narodowej. W świadomości Polaków na W i l e ń s z c z y ź n i e egzystuje głęboko z a k o r z e n i o n e p r z e ś w i a d c z e n i e o w y ż s z o ś c i k u l t u r o ­ wej P o l a k ó w . D l a t e g o t e ż c z ę s t o z w y c z a j e litewskie o c e n i a n e są przez P o l a k ó w j a k o p r o s t a c k i e , c z y w r ę c z g r u b i a ń s k i e : „Na polskim weselu nie ma takich jak u Lilwinów zabaw grubiańskich, jak np. k o g o ś po plecach batem bić czy swata kłaść na bronie. U Litwinów więcej zabawy ale więcej po chamsku." (Polak, lat 80. Koleśniki. rej. solecznicki). Jako cecha litewskiego wesela n a p i e r w s z y p l a n w y s u w a s i ę jego ż a r t o b l i w y c h a r a k t e r . I n f o r m a t o r z y dzielili wesela n a żartobliwe litewskie i proste (ale nie p r o s t a c k i e ) polskie: „Tradycja u nich [u Litwinów - A . W . , B . C z ] na weselu jakaś inna. Oni więcej żartów maja." (Polka, lat 70, Sużany. rej wileński). „Nie wiem po co, ale u nich d u ż o takich zabaw wymyślają. Polskie wesele takie więcej proste, a na Litwie więcej żartobliwe." (Polka, lat 58. Sużany. rej. wileński). . Nowe zwyczaje, w y t w o r y k u l t u r y miejskiej o k r e s u p o w o ­ l n e g o , postrzegane s ą przez P o l a k ó w j a k o z w y c z a j e litews­ kie' T o , czego nie b y ł o w tradycji p r z e k a z y w a n e j z pokolenie j * Pokolenie, jest obce. O b e c n i e najbardziej o b c ą g r u p ą dla Polaków z Wileriszczyzny s ą L i t w i n i . O n i s t a n o w i ą r ó w n i e ż ^ k s z o ś ć w m i a s t a c h i wszelkie n o w o ś c i p r z y c h o d z ą c e z mias­ c z ę s t o nie jest w p e ł n i u ś w i a d o m i o n e w ś r ó d miejscowej l u d n o ś c i . P e w n e elementy w o p i n i i j a k i e j ś g r u p y u w a ż a n e s ą z a r ó ż n i c u j ą c e j ą od g r u p s ą s i e d n i c h , ale s ą to z r e g u ł y elementy d r u g o r z ę d n e , nie z a w s z e n a j b a r d z i e j istotne. N a b a d a n y c h przez nas t e r e n a c h , k a t o l i c k i p o g r z e b P o l a k ó w i L i t w i n ó w odbywa się w s p o s ó b bardzo podobny. G d y w i a d o m o j u ż , ż e c z ł o w i e k u m i e r a , p r z y c h o d z i d o niego k s i ą d z z o s t a t n i m n a m a s z c z e n i e m . N i e r a z misi p r z e m i e r z y ć wiele k i l o m e t r ó w , g d y ż parafie s ą r z a d k o r o z r z u c o n e 3 j e d e n ksiądz musi o b s ł u ż y ć ich kilka W n i e k t ó r y c h o k o l i c a c h z a c h o w a ł y s i ę j e s z c z e elementy przedchrześcijańskie związane z samym momentem umiera­ nia: „Jak niespokojnie ktoś umiera, to bywa że i na ziemię złożą, bonie m o ż e skonać. Na ziemi łatwiej umrzeć. N a drewnianej p o d ł o d z e . " (Polka, lal 77, Dziewianiszki). W „przejściu" pomaga także M a t k a Boska i patron umierającego: „Jak człowiek umiera to trzeba mu w rękę gromnicę w ł o ż y ć «na dobre umieranie... różaniec i obrazek jakiś. Najlepiej jest, jak to obrazek patrona - o n p o m o ż e umierać." (Polak, lat 62, D ą b r o w c i szki). N a c a ł y m b a d a n y m terenie istnieje t e ż z w y c z a j w k ł a d a n i a do trumny ziół ś w i ę c o n y c h w o k t a w ę B o ż e g o Ciała. ( O c z y w i ­ ś c i e z i o ł a takie m a j ą m o c t y l k o przez j e d e n r o k . ) M o m e n t od ś m i e r c i do p o g r z e b u jest d o k ł a d n i e u s t a l o n y : „ U nas to pięknie chowają, ze śpiewami i modlitwami. Zmarły leży w domu trzy doby. bo taki jest o b o w i ą z e k rodzinny. N a ten czas zaprasza się ś p i e w a k ó w i płaci im się za to. Kiedyś śpiewali cały ten czas - trzy dni. teraz to tylko w nocy od 6 wieczorem do rana. Zmarłego myje się i ubiera w jego najlepsze ubranie [...] Zmarły leży w otwartej trumnie, a d o o k o ł a pali się dwie, cztery, sześć świec. Przez dwa dni przychodzą sąsiedzi, rodzina, znajomi by się p o m o d l i ć przy zmarłym. Trzeba dać im jeść i p i ć . " (Polka, lat 82, Żukiszki, rej. trocki). Element płacenia za m o d l i t w ę przy z m a r ł y m spotyka się sporadycznie - s z c z e g ó l n i e w miastach. Oznaczanie domu. w k t ó r y m stoi t r u m n a s p o t y k a s i ę r ó w n i e ż r z a d k o . C z y n i ą to ludzie w m i a s t a c h , gdzie ż y j e s i ę b a r d z i e j a n o n i m o w o . „ N a wsi nie wysypuje się jedliną [ścieżki do domu] bo i lak każdy wie, gdzie pogrzeb. W mieście trzeba zaznaczyć." (Polka, lat 70, Urniaże k/Kiejdan). P o m i m o ż e n a w s i nie c z y n i s i ę tego, z w y c z a j ten z n a n y jest w s z ę d z i e na L i t w i e . N i k t j e d n a k z p y t a n y c h nie p o t r a f i ł o d p o w i e d z i e ć c o s y m b o l i z u j ą zielone g a ł ą z k i c h o i n k i . K a ż d a r o d z i n a p a m i ę t a t e ż w t y m czasie o z a s ł o n i ę c i u luster, s z k ł a , zatrzymaniu lub zdjęciu zegara. Niewielu i n f o r m a t o r ó w r o z u m i a ł o i n t e n c j ę tych z a b i e g ó w : „Lustra się zasłania, żeby zmarły się nie zapatrzył i śmierć nie zabrała jeszcze k o g o ś z rodziny. Okna też są zasłaniane. Jeśli m o ż n a , to zatrzymuje się zegar, by wiadomo było, o której nastąpiła śmierć." (Polka, lat 65, Kowno). „Zakrywa się lustra, żeby nie było widać « p o k o j n e g o » (Litwin­ ka, lal 65, Maciucie). W rejonie s o l e c z n i c k i m - a w i ę c n i e d a l e k o g r a n i c y b i a ł o ­ ruskiej, p a m i ę t a s i ę t e ż o i n n y c h n a k a z a c h , k t ó r e u n i e m o ż ­ l i w i a j ą z m a r ł e m u z a b r a n i e n a t a m t e n ś w i a t i n n y c h istot: „Jak człowiek umiera to trzeba p o b u d z i ć ż y w i o ł i pszczoły p o p u k a ć . M o ż e żeby nie umarły. (Polak, lat 90, Dobra k/Koleśnik). W Krakunach mieszkańcy u w a ż a j ą , ż e kiedy kondukt ta których nie m a w s p o ł e c z n e j p a m i ę c i P o l a k ó w , m u s z ą b y ć przechodzi pod o k n a m i wszyscy domownicy utewskie. S t o p i e ń u ś w i a d o m i e n i a sobie tej o b c o ś c i w z r a s t a n i k t nie m o ż e s p a ć . K i e d y w y c h o d z i p o g r z e b z d o m u , nie ro P Porcjonalnie do w z r o s t u z w a r t o ś c i s p o ł e c z n o ś c i polskiej muszą stać, m o g ą s p a ć z w i e r z ę t a , nie m o g ą l e ż e ć ś w i n i e . N a l e ż y o t w o r z y ć weksze p r z y w i ą z a n i e do tradycji, silniejsza o niej p a m i ę ć ) w r o t a w stodole. K o n t a k t z n i e b o s z c z y k i e m o d b i e r a n y jest 'Poczuciem w y o b c o w a n i a w P a ń s t w i e L i t e w s k i m . j a k o nieszkodliwy: Pogrzeb Różnicowanie kulturowe istniejące na j a k i m ś terenie „Jak koń zawiezie nieboszczyka to będzie smutny chodzić póki na swadźbę m ł o d y c h nie powiezie. K o ń marny chodzi, że niebosz­ czyka wiezie." (Polak, Krakuny). 79 �Na wsiach, daleko od kościoła, k s i ą d z nie bierze udziału w „ w y p r o w a d z e n i u " z m a r ł e g o z d o m u . Jest to na pewno spowodowane odległościami, a t a k ż e pozostałością z c z a s ó w komunistycznych, gdy k s i ą d z nie o d w i e d z a ł oficjalnie wier­ nych. (Zapomniano t a k ż e o zwyczaju „ k o l ę d y " po B o ż y m Narodzeniu - we wsiach o d b y ł a się ona po raz ostatni w 1939 roku.) „ D o wojny każdy ksiądz w y p r o w a d z a ł trumnę z domu, teraz już m a ł o który. W miasteczku naszym nigdy nie w i o z ą na wozie „ p o k o j n e g o " - zawsze na rękach trumnę niosą." (Polka, lat 70, Dziewianiszki). „ T r u m n a niesiona na cmentarz jest zakryta - tym różni się od Rosjan, gdzie jest otwarta." (Polak, lat 70. Gowsztany k/Niemenczyna). Po mszy i pochowaniu na cmentarzu (w n i e k t ó r y c h miejscowościach - j a k np. w Suderwie otwiera się jeszcze t r u m n ę na cmentarzu i żegna ze z m a r ł y m ) osoby b i o r ą c e udział w pogrzebie prosi się na konsolację: „ G o s p o d a r z rodziny zaprasza wszystkich na żałobny obiad. Przed obiadem wszyscy się m o d l ą , odmawiają Anioł Pański i śpiewają pieśni [...] Dawniej obiad urządzało się u gospodarza, a obecnie coraz częściej w s t o ł o w e j . " (Polak, lat 70, Gowsztany k/Niemenczyna). C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą tych konsolacji jest wielkość, obfitość potraw, co podkreślają w swych wypowiedziach informatorzy: „ O potrawy na konselację - co kto m o ż e przygotować [...] Jedzenie «grube» gotują. K a b a n a kłują przeważnie. Kiedyś konselację były skromniejsze. Teraz jeden przez drugiego stawia się. Nieraz aż w klubie konselację robią. Obcy przychodzą i rodzina i wszystkich trzeba posadzić za stół." (Polka, lat 70. Dziewianiszki). „ K i e d y ś zawsze skromnie było na pogrzebie, a teraz nie wiadomo - pogrzeb czy wesele-" (Polka, lal 62, Olany). Jak podkreślali r o z m ó w c y , j e d y n ą cechą r ó ż n i ą c ą pogrze­ by od wesel jest brak t o r t ó w na stolach, no i oczywiście muzyki. N a takich przyjęciach podaje się kwas, piwo, często także w ó d k ę . K s i ą d z z reguły na takie spotkania nie przy­ chodzi. Obiady dla rodziny, krewnych i ś p i e w a k ó w przygo­ towuje się r ó w n i e ż w miesiąc po śmierci, w trzy miesiące, pół roku i w rocznicę są one z w i ą z a n e z odprawianiem w kościele mszy za d u s z ę z m a r ł e g o ) : „ N a rocznicę d u ż o ludzi przychodzi. U nas do roku nic stawiają pomnika ani ogrodzenia na cmentarzu. Dopiero na rocznicę." (Polka, lat 70. Dziewianiszki). Zwyczaj „ o b i a d ó w " zapewne z a c z e r p n i ę t y jest z tradycji p r a w o s ł a w n e j . W i ą ż e się on z d u ż y m i kosztami, jednak nikt z nich nie rezygnuje bojąc się o b m o w y s ą s i a d ó w . Znamienne jest r ó w n i e ż zachowywanie wszelkich zaka­ z ó w . Jednym z najczęściej spotykanych ( z a r ó w n o w soleczn i c k i m , wileńskim, trockim jak i k o w i e ń s k i m ) w ś r ó d katoli¬ k ó w jest zakaz jedzenia j a b ł e k do święta M a t k i Boskiej Zielnej przez kobiety, k t ó r e straciły dziecko. Zakaz z a c h o w u j ą często przez całe życie, u z a s a d n i a j ą c to t y m , M a t k a Boska (lub Pan Jezus) odbierze dzieciom jabłka w niebie. W a l k a z t y m wierzeniem o charakterze apokryficz¬ nym (prowadzona m.in. przez proboszcza w S u ż a n a c h ) nie przynosi rezultatu. N a wsiach zakaz jest przestrzegany, a starsze kobiety p r z e k a z u j ą go m ł o d s z y m . O g ó l n i e przy­ jmuje się, że ż a ł o b a po matce trwa r o k , po ojcu pół r o k u , po dziecku przed Pierwszą K o m u n i ą nie nosi się jej wcale. Tak oto na Litwie p r z e d s t a w i a j ą się o b r z ę d y pogrzebowe i zakazy z nimi związane. R ó ż n i c e w katolicyzmie polskim i litewskim przejawiają się jedynie w j ę z y k u m o d l i t w . Śpiewacy litewscy m o d l ą się jednak po litewsku tylko na wsiach typowo litewskich (np. Maciucie przy granicy białoruskiej) otoczonych wsiami p o l s k o - b i a ł o r u s k i m i , lub na obszarze etnicznie litewskim - za K o w n e m . N i e u m i e j ę t n o ś ć ś p i e w a n i a w swoim rodzin­ nym j ę z y k u usprawiedliwiają brakiem litewskich modlitew¬ n i k ó w . Białorusini - katolicy m o d l ą się po polsku. A jak było dawniej? Oskar Kolberg tak pisał w 53 tomie swoich Dziel d o t y c z ą c y m L i t w y : „ Ż o n a opłakuje zmarłego męża przez dni 30 ciągle, krewni w dni 3. 6, 9, 40 sprawują uczty, nie używając w nich nożów i siedząc w milczeniu. Po uczcie zamiata ofiarnik izbę wołając na duszyczki: «jadłyście, piłyście, teraz idźcie precz». Wtenczas dopiero zaczyna się rozmowa i pijatyka." J a k i m ś ś l a d e m podobnego obchodzenia wspominek może być to, c o z a n o t o w a ł y ś m y w Dziewianiszkach: „Teraz tego nie ma. Kiedyś w miesiąc po śmierci sprawowali «dziady» w domu pokojnika. Wtedy całą noc śpiewali pobożne pieśni, jak po nieboszczyku. Zbierała się cała rodzina i śpiewaki. A na jutro już msza Św. była zapisana. Ś p i e w a k ó w przez całą noc karmili. Kiedyś (i teraz też) był prowadnik - on prowadził ś p i e w a k ó w . " (Polka, lat 75. Dziewianiszki). O podobnym wspominaniu z m a r ł y c h mówiły też inform a t o r k i w Maciuciach: II. 2. Wesele polskie. Przebierańcy 80 �„Przed wojną zbierali się ludzie u tego. co dzwonił w kościele. Catymi w ń i k a m i chodzili modlić się. K a ż d y niósł c o ś do jedzenia. Za kościołem był taki dom, gdzie ludzie zbierali się i śpiewali całą noc. Stoły stały d o o k o ł a ścian i ławy. Modlili się i jedli. Wspomi­ nali dusze. Pieśni prowadził ten, co znał, co czytać umiał. N a samym cmentarzu nie modlili s i ę . " (Litwinka, lat 70. Maciucie). O d b y w a ł o s i ę to w w i g i l i ę 1 l i s t o p a d a . Przed w o j n ą m i e s z k a ń c y w s i n a o g ó ł u m i e r a l i w d o m a c h . Rodziny były d u ż e , wielopokoleniowe, dzieci przyjadą „ze świata", żeby i nie c z e k a n o , pogrzebać aż zmarłego. Ś p i e w a k ó w c z u w a ł o p r z y z m a r ł y m w i e l u , m ł o d z i nie w s t y d z i ­ li się ś p i e w a ć , j a k to dzieje s i ę d z i ś . K s i ą d z trumnę z d o m u , jednak nie d o kościoła, wyprowadzał a od cmentarz. M s z a o d b y w a ł a s i ę j u ż po p o g r z e b a n i u . razu na Pieczono chleb, k t ó r e g o k a w a ł e k n i o s ł o s i ę n a pogrzeb. K a ż d y , k t o przyszedł do d o m u z m a r ł e g o , m u s i a ł p r z y n i e ś ć chleb i p o ł o ­ żyć go n a stole, n a k t ó r y m l e ż a ł n i e b o s z c z y k (tak b y ł o d o 1939 r ) . I n f o r m a t o r z y nie potrafili w y j a ś n i ć tego z w y c z a j u . Kwiatów dawniej n i k t nigdy nie p r z y n o s i ł , a teraz, j a k twierdzili r o z m ó w c y , bez k w i a t ó w nie w y p a d a i ś ć n a po­ grzeb. „Potem obchodzi się 7 dni, 30 i pól po pogrzebie. Zamawia się mszę i robi obiad. Kiedyś na taki obiad zabijało się wieprzka, gotowało bez w y m y s ł u , stawiało się miskę zupy. K a ż d y jadl ztakiej misy co chciał. Była wielka na 3-4 osoby. W ó d k i nie b y ł o . " (Polak, lat 65, Purwiszki). Niewiele z m i e n i ł y s i ę z w y c z a j e d o t y c z ą c e g r z e b a n i a s a m o ­ bójców: „Kiedyś, jak kto się zabił sam, utopił, to ksiądz nie c h o w a ł ze wszystkimi. Dla nich było oddzielne miejsce. I teraz ksiądz nie robi pogrzebu takiemu. Dzwony nie d z w o n i ą i trumny do kościoła nie wnoszą. Tylko na chwilę przed bramą kościoła trumna zatrzyma się. Ksiądz ziemi nie święci. Jak ludzie wracają j u ż z cmentarza, ksiądz odprawia w kościele mszę za rodzinę." (Polka, lat 70, Dziewianiszki). Pogrzeb p r a w o s ł a w n y istotnie r ó ż n i s i ę od Jak podaje Nauka o nabożeństwach katolickiego. prawosławnych (Bon- daruk 1987): „Każdy zmarły zostaje po śmierci umyty i ubrany [...] N a jego czoło nakłada się 'wienczik'. który wyraża nadzieję zmarłego na wieniec chwały (...) W ręce zmarłego wkłada się ikonę Jezusa na znak wiary z jaką żył i umarł. Ciało zmarłego umieszcza się w trumnie, w której spoczywa przez dwa dni. W ciągu tego czasu czyta się psałterz [...] W trzecim dniu następuje pogrzeb. Kapłan odprawia n a b o ż e ń s t w o o odpoczynek duszy zmarłego. Uczestnicy pogrzebu trzymają w rękach zapalone świece, na znak, że zmarły odchodzi ku wiecznej światłości. Po przeniesieniu [...] zmarłego do cerkwi odprawia się liturgię [...] N a zakończenie trumna jest odnoszona do mogiły. Kapłan kropi ją świeconą w o d ą i posypuje trumnę w mogile ziemią na znak krzyża [...] Panichidy - nabożeńs­ twa - za zmarłych odprawiane są do pogrzebu codziennie, zaś po pogrzebie w 3 9 40-ty dzień w dzień imienin w rocznicę śmierci * każdą następną rocznicę oraz w dni p o ś w i e c o n e pamięci zmarłych. We w s i a c h z a m i e s z k a ł y c h p r z e z p r z e d s t a w i c i e l i r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i , d a l e k o od c e r k w i , p r a w o s ł a w n i c z ę s t o nie znają z n a c z e n i a „ w i e n c z i k a " czy i n n y c h r e k w i z y t ó w : „U nas są takie dokumenty co sieje nieboszczykowi do trumny wkłada [,..] Pismo z m o d l i t w ą za zmarłych kładą do kieszeni. Ja tej modlitwy nie umiem przeczytać, bo to jest stare takie pismo. Ja nic znam tego dawniejszego pisma. A ten „wienczik" - długa taka kartka - kładzie się na c z o ł o . T u jest Chrystus Nauczający, Iwan, Matka Boska i anioły. Ale nie wiem dlaczego kładą to na c z o ł o " (Białorusinka, lat 70, Sużany). ..w ceremonie te b y w a j ą t e ż w p l e c i o n e o b r z ę d y p o z a c h r z e ś - cijanskie: "Potem niosą ciało do cerkwi, w y n o s z ą głową do przodu 7 ostatni raz tak jak się normalnie wychodzi. Zmarłego myje biera rodzina, w o d ę wylewają, ale słyszałam o różnych ^ r ż e n i a c h , że dają do picia ciężko choremu, żeby o d g o n i ć ""'Wć." (Białorusinka, lat 68, Koleśniki). 1 u W wierzeniach B i a ł o r u s i n ó w d u ż ą rolę o d e g r a ł wizerunek k r z y ż a . D o dzisiaj w b i a ł o r u s k i c h d o m a c h w i e s z a s i ę go n a d obrazem M a t k i Boskiej dla „ p o w i e r n u c j a k a t a k l i z m a " , czyli o d ż e g n a n i a k l ę s k ż y w i o ł o w y c h . B i a ł o r u s i n i s t a w i a j ą też k r z y ż e mogilne. Jeżeli r o d z i n a z m a r ł e g o nie m a o d p o w i e d n i o d u ż o p i e n i ę d z y , by p o s t a w i ć n a mogile k r z y ż ( k t ó r y jest tu traktowany j a k nagrobek na cmentarzu katolickim) w dniu pogrzebu stawia a j a k i k o l w i e k tymczasowo: „Jak chowają, to ksiądz szybko o d m ó w i pacierze, posypie piaskiem i pojedzie, a nasz pop czeka aż nie p o s t a w i ą krzyża. Poświęci krzyż i dopiero pojedzie." (Białorusinka, lal 70, Sużany). K o l e j n ą różnicą m i ę d z y pogrzebem katolickim, a prawo­ s ł a w n y m jest t a , ż e : „ U n a s na p ł ó t n a c h s p u s z c z a j ą t r u m n ę d o g r o b u . T o p ł ó t n o daje s i ę p o t e m b i e d n y m . " ( j . w . ) W d o m u t r u m n a nie stoi, t a k j a k u k a t o l i k ó w , n a ś r o d k u p o m i e s z c z e n i a , lecz w k ą c i e p o d o b r a z e m . I n f o r m a t o r z y c z ę s t o p o d k r e ś l a l i , ż e w R o s j i p r z e w o z i s i ę z d o m u do c e r k w i o t w a r t ą t r u m n ę . N a L i t w i e r z a d k o m o ż n a s p o t k a ć ten z w y c z a j - co n a j w y ż e j o t w i e r a n a jest j u ż n a c m e n t a r z u . P r z e j a w i a s i ę w t y m w p ł y w k a t o l i c y z m u . P o z a tym B i a ł o ­ rusini, podobnie j a k Polacy i Litwini u r z ą d z a j ą bardzo w y s t a w n e k o n s o l a c j e i n a j c z ę ś c i e j c h o w a n i s ą na tych s a m y c h c m e n t a r z a c h Z D o w o d u zbvt m a ł e i l i c z b v c e r k w i c z ę s t o p o c h ó w k u d o k o n u j ą księża katoliccy: „Wcześniej ksiądz nie przyjmował p r a w o s ł a w n y c h . Nie m o ż n a było p r a w o s ł a w n e m u do księdza. Ale teraz nowe przyzwolenie od Ojca Św., że m o ż n a . N a cmentarzu w S u ż a n a c h jest różnych: prawosławnych i katolików, i k o m u n i s t ó w , wszystkich." (Polka, lat 68, Sużany). 0 p o c h ó w k a c h ludności prawosławnej na cmentarzach katolickich z a d e c y d o w a ł y r ó w n i e ż zarządzenia w ł a d z komu­ n i s t y c z n y c h , k t ó r e d l a c e l ó w i d e o l o g i c z n y c h d ą ż y ł y do „ p r z e m i e s z a n i a " ludzi r ó w n i e ż na cmentarzu. B i a ł o r u s i n i p r a w o s ł a w n i c h o d z ą t e ż na katolickie msze w niedziele. W w y p o w i e d z i a c h p o d k r e ś l a j ą j e d n o ś ć w i a r y . Podobnie n i e k t ó r z y katolicy: „ O b o k naszego był ruski cmentarz, a teraz to wszystko razem połączyli. Bo teraz to katolicką i p r a w o s ł a w n ą wiarę chcą zjednoczyć, jako że chrześcijańskie. Dlatego teraz jeden cmen­ tarz." (Polka, lal 70, Sużany). N a j w i ę k s z e zdziwienie i zaciekawienie k a t o l i k ó w b u d z ą b l i s k o ś ć z m a r ł e g o (nieczystego) i p o k a r m u (czystego) na pogrzebie B i a ł o r u s i n ó w : „Stawiają na stół kapuśniak z blinami. Oni jedzą przy niebosz­ czyku. Stoły stawiają d o o k o ł a trumny. Ja tak nie m o g ł a jeść." (Litwinka, lat 65. Maciucie). P o t w i e r d z a j ą to p r a w o s ł a w n i : „ W cerkwi obok zmarłego stoi nasza «kutia». niesie się ją obok trumny, stoi w czasie panichidy (żałobnego n a b o ż e ń s t w a ] obok trumny. Zaraz po pogrzebie ją się je najpierw na obiad." (Białorusinka, lat 68. Koleśniki). P o ż y w i e n i e i w ó d k a t o w a r z y s z ą im także podczas od­ w i e d z a n i a z m a r ł y c h na c m e n t a r z a c h w Z i e l o n e Ś w i ą t k i - prawosławny Dzień Zmarłych: „ U prawosławnych, u Ruskich to na groby n o s z ą w ó d k ę 1 kieliszki i za k a ż d e g o nieboszczyka piją i zostawiają jeszcze tą w ó d k ę dla zmarłych." (Polka, lat 80, Koleśniki). „ W Swiatoju Trojcu chodzi się na mogiły, je się tam, pije. zostawia się kieliszek w ó d k i albo co innego, jajecznicę z mlekiem przynosi się i zostawia." (Białorusinka, lat 68, Koleśniki). B i a ł o r u s i n i na L i t w i e o b c h o d z ą t e ż k a t o l i c k i e ś w i ę t o Zmarłych: „Prawosławni jak jest nasze Wszystkich Świętych, to też sprzątają swoje groby, nomy na ich Święto Zmarłych to już mniej. Oni bardziej utrzymują nasze ś w i ę t o jak my ich." (Polka, lat 65, Kowno). W tej ostatniej w y p o w i e d z i z a w i e r a s i ę c h a r a k t e r y s t y k a w s p ó ł c z e s n y c h o b r z ę d ó w b i a ł o r u s k i c h , nie t y l k o p o g r z e b o ­ wych. W s w y m charakterze c o r a z bardziej u p o d a b n i a j ą się 81 �d o k a t o l i c k i c h . U l e g a j ą u p r o s z c z e n i u . I m dalej od c e r k w i , o d o ś r o d k ó w m i e j s k i c h , t y m c z ę ś c i e j p r a w o s ł a w n y m jest s i ę t y l k o p r y w a t n i e , o b c h o d z i s i ę w e d ł u g starego k a l e n d a r z a ś w i ę t a roczne, o b c h o d z ą c r ó w n o c z e ś n i e ś w i ę t a katolickie. Sakramenty przyjmuje się w kościele. W m a ł ż e ń s t w a c h mieszanych obserwuje się przechodzenie z p r a w o s ł a w i a na katolicyzm. wielu i n f o r m a t o r ó w nie b y ł o c a ł k i e m p r z e k o n a n y c h , czy są to z w y k ł e m o d l i t w y . Magia C z ę s t o informatorzy przekonywali p o m ó g ł , a zamawianie p o m o g ł o : P o w s z e c h n y m obecnie e l e m e n t e m k u l t u r y l u d o w e j n a Litwie są r ó ż n e g o rodzaju praktyki magiczne. Rozwój o ś w i a t y , d o s t ę p n o ś ć s ł u ż b y z d r o w i a niewiele z m i e n i ł y j e ż e l i c h o d z i o s t o s o w a n i e s t a r y c h , w y p r ó b o w a n y c h m e t o d lecz­ niczych. O s k a r Kolberg, opisując X I X - w i e c z n ą w i e ś litewską zauważa, że . j a k w o g ó l e każdy lud pokłada wiarę w uroki i czary tak i Litwin nie jest od tego wolnym [...] Często zobaczysz w kościele księdza czytającego egzortę nad dziećmi chorującymi na przelęknienie lub bezsenność [...] Lekarstw aptecznych rzadko używa i to bez porady lekarza". Obecnie s p o ł e c z n o ś ć wiejska częściej r ó w n i e ż udaje się do znanych na całą o k o l i c ę zamawiaczy niż do lekarzy, do k t ó r y c h c z ę s t o trzeba dalej j e c h a ć . Silnie z a k o r z e n i o n a w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j w i a r a w m o c i n t e r w e n c j i sił nadprzyrodzonych przyczynia się r ó w n i e ż do przetrwania i p o w s z e c h n o ś c i tego t y p u p r a k t y k m a g i c z n y c h . N a b a d a ­ nych przez nas obszarach z e t k n ę l i ś m y się z ich d w o m a rodzajami: p r a k t y k a m i leczniczymi i ochronnymi. Najpierw o m ó w i m y s p o s o b y leczenia n a j c z ę ś c i e j w y s t ę p u j ą c y c h doleg­ liwości: róży i u k ą s z e n i a żmiji, zwanej potocznie g a d z i n ą N a c a ł e j L i t w i e f u n k c j o n u j e i n s t y t u c j a z a m a w i a c z a . Jest to s t a r s z a k o b i e t a l u b starszy m ę ż c z y z n a . M u s z ą to b y ć o s o b y bardzo p o b o ż n e , a w i ę c m i e ć ścisły kontakt z siłami nad­ p r z y r o d z o n y m i . N i e w a ż n a jest n a r o d o w o ś ć , a n i w y z n a n i e , ale m u s i to b y ć c h r z e ś c i j a n i n . U m i e j ę t n o ś ć z a m a w i a n i a p r z e k a z y w a n a jest przed ś m i e r c i ą n a j m ł o d s z e m u l u b n a j s t a r ­ szemu z rodziny. Najczęściej z a m a w i a j ą od róży. „ R ó ż a to takie czerwone plamy się robią, w różnych miejscach czerwone krosty i one bardzo swędzą. Człowiek czochra się i nijako mu j a k o ś [...] T u bardzo często ludzie mają różę." (Polka, lat 75, Sużany, rej. wileński). Z a m a w i a c z szepcze w specjalny s p o s ó b m o d l i t w y , choć „ W s z y s c y się tym zajmowali i Polacy i Rosjanie [...] Jak zamawiają to chyba modlitwy m ó w i ą , ale tak inaczej. Nie mogą w tym czasie oddychać. Musi m ó w i ć tak p r ę d k o , aby nie wciągnąć powietrza. A jak różę zamawia to jeszcze dmucha." (Polka, lat 70 Sużany). „ M o j a mama robiła taką specjalną maść przeciwko róży: wiem, że z żywicy sosny, wosku i jeszcze c o ś kładła, ale nie mon powiedzieć co. Jednej hrabianki z Warszawy synek na nodze r ó * rozdrapał, n ó ż k a nie chciała się goić, doktorzy nic p o m ó c nk umieli. Mama tą maść zamówiła i do Warszawy posłała [..,] Wyleczyła lego dzieciaka." (Polka, lat 70, Sużany). P y t a ł y ś m y i n f o r m a t o r ó w , j a k i jest s t o s u n e k k s i ę ż y d o tego rodzaju praktyk. W k a ż d e j parafii, w której prowadziłyśmy b a d a n i a , n i e z a l e ż n i e od r e j o n u , o d p o w i e d ź o p a r t a b y ł a na tym s a m y m schemacie - najpierw k s i ą d z zabrania i potępi, z a m b o n y z a m a w i a c z y , p o t e m u l u b i o n a k r o w a (lub koń) k s i ę d z a zostaje u k ą s z o n a p r z e z ż m i j ę . Z w i e r z ę jest umierają­ ce, k t o ś w z y w a z a m a w i a j ą c e g o . Z w i e r z ę z d r o w i e j e . K s i ą d j zaczyna wierzyć w zamawianie. „ K i e d y ś księża nie pozwalali zamawiać. Ale potem krowę księdza gadzina ugryzła, zamówili i p o m o g ł o . T o uwierzył." (Polka, lat 70, Sużany). Niestety, k s i ę ż a nie chcieli s i ę na ten temat w y p o w i a d a ć . I n t e r e s u j ą c ą w y d a j e s i ę n a t o m i a s t w y p o w i e d ź naszej prawo­ sławnej r o z m ó w c z y n i , która twierdziła, ż e pop zabrana czarownicom odbierać krowom mleko. D l a l u d n o ś c i wiejskiej p r o b l e m z d r o w i a z w i e r z ą t gos­ p o d a r s k i c h jest j e d n y m z n a j i s t o t n i e j s z y c h . „ Z ł e o c z y " , które s z k o d z ą d z i e c k u , s ą r ó w n i e ż s z k o d l i w e d l a z w i e r z ą t , przede w s z y s t k i m k r ó w , ś w i ń i k u r . B a r d z o n i e b e z p i e c z n a w skut­ k a c h m o ż e o k a z a ć s i ę p o c h w a ł a z w i e r z ę c i a przez sąsiada, k t ó r y c h w a l i m a j ą c w sercu z a z d r o ś ć : „ J a k k r o w a s i ę c i e l i ł a , to j a p r z y w o ł a ł a s ą s i a d a . O d razu z a c z ą ł j ą c h w a l i ć [...] N a drugi dzień cielak zdechł, a krowa z a c h o r o w a ł a . K r o w a by zdechła, gdyby nie ta zamawiająca. Jednego oczy nie szkodzą, a drugiego zazdrosnego szkodzą." (Polka, lat ok. 60, Kozbieje, rej. wileński). L u d z i e , k t ó r z y wiedzieli, ż e i c h o c z y s z k o d z ą nawet bez 11. 3. Wesele litewskie. Składanie darów 82 n a s , ż e l e k a r z nie �z a z d r o s n y c h m y ś l i , nie w c h o d z i l i d o c u d z y c h o b e j ś ć , a c z ę s t o nawet d o w ł a s n y c h : Byt też taki m ę ż c z y z n a . Ruski, co jak na prosiaczki popatrzył to wszystkie pozdychają. O n nigdzie nie chodził, ni do swoich prosiaczków, ni do cudzych." (Polak, lat 58, Sużany). „Sąsiadka ze złym wzrokiem przyjdzie i cielak zachoruje. O n a mówi. że nie m o ż e w gości chodzić, bo u niej zły wzrok." (Litwinka, lat 35, Koleśniki). Dawniej bardzo niebezpiecznym dniem dla k r ó w b y ł d z i e ń Św. J a n a : „ M ó w i l i , że na Św. Jana jak kto przeciągnie ręcznikiem przez drogę, którą krowy będą szły, to krowie, która pierwsza idzie zabierze mleko wszystko." (Litwinka, lat 65. Maciucie, rej. solecznicki). „Kiedy na Św. Jana sąsiadka bierze prześcieradło czy serwetę jaką białą i po rosie w nocy ciągnie. Lata z prześcieradłem. Zbiera mleko. Albo cedzyłkę - tą, którą cedzi się mleko - jak w s c h ó d słońca na Jana to wieszała na drzwiach, to moja mama m ó w i ł a , że l tej cedzyłki mleko ciekło." (Polka, lat 70, Sużany). Informatorka twierdzi, że od c z a s ó w wojny w ich wsiach nie ma już takich kobiet - czarownic. N a pytanie, czy jeszcze gdzieś są.odpowiadali, że chyba gdzieś na Białorusi, p o n i e w a ż tam ich było bardzo d u ż o : „Wcześniej było u nas na Białorusi tak, że na Św. Jana nie można było w y p u s z c z a ć krowy w pole do obiadu, bo są takie czarownice, które zbierają rosę, gdzie krowy c h o d z ą i krowa później mleka nie chce dać. D o wojny bardzo d u ż o takich." (Białorusinka, lat 70, Sużany). Z a g r o ż e n i e z d r o w i a z w i e r z ą t g o s p o d a r s k i c h ze strony zazdrosnych s ą s i a d ó w s p o w o d o w a ł o p o w s t a n i e d u ż e j i l o ś c i praktyk m a g i c z n y c h m a j ą c y c h p r z e c i w d z i a ł a ć z ł u : „Żywiole to czerwoną nitkę lub wstążkę trzeba zawiązać, albo chleba i soli św. Agaty w węzełku do r o g ó w przywiązać. T o przeciw złym oczom. Moja mama lak robiła i j a tak robię." (Litwinka, lat ok. 60, Olany). J a k kto boi się u r o k ó w to wiąże krowie na rogach pojatnicę zmęskich majtek, kawałek chleba św. Agaty i urocznik." (Litwin­ ka, lat 65, Maciucie). Jeszcze w i ę k s z ą r ó ż n o r o d n o ś ć w i d a ć w s p o s o b a c h leczenia zauroczonego z w i e r z ę c i a : „Trzeba było przeprowadzić ją [kurę] trzy razy przez przetak i polać w o d ą przez miotłę trzy razy." (Polka, lal 68. Stare Troki). "Jeśli kiośjest zauroczony to trzeba go przez c h o m ą l o przeciąg­ nąć." (Polka, lat 78, Koleśniki). „Trzeba na odlew p o d o ł k i e m koszuli wytrzeć krowie oczy." (Polka, lat 58, Sużany). Na obszarze z a m i e s z k a ł y m przez l u d n o ś ć m i e s z a n ą p o l s k o - l i t e w s k o - r o s y j s k o - b i a l o r u s k ą j ę z y k i e m „ ż a r n o w y " jest gwara „ p o p r o s t u " : . . U nas taka bardzo stara kobieta zamawia. Litwinka. Nie po litewsku. Ona m ó w i po prostu." (Litwinka, lat 65, Maciucie). R ó ż n o r o d n o ś ć i bogactwo form z w y c z a j ó w i praktyk magicznych ś w i a d c z y o p r z y w i ą z a n i u d o t r a d y c j i w s p ó l n e j Polakom, L i t w i n o m i B i a ł o r u s i n o m . Strój o b r z ę d o w y W koncepcjach g r u p y etnicznej w y b i j a s i ę na p i e r w s z y Plan wizerunek grupy o d r ę b n e j . W ł a s n y w i z e r u n e k jest j a k b y refleksem tych k o n t r a s t ó w , n a p o d s t a w i e k t ó r y c h g r u p a definiuje o d r ę b n o ś ć i n n y c h g r u p . J a k i e s ą elementy s k ł a d o w e Ukiego w i z e r u n k u ? P r z e d e w s z y s t k i m w c h o d z i tu s t r ó j . stosunkach m i ę d z y g r u p o w y c h jest on l e g i t y m a c j ą etnicz°ą c z ł o w i e k a , e m b l e m a t e m p r z y n a l e ż n o ś c i do s w o i c h l u b ° * y c h . P i e r w s z a p o g l ą d o w a definicja c z ł o w i e k a j a k o c z ł o n ­ ki grupy j j j j ł ś n i e na jego oglądzie zewnętrznym. w s n i ^ w o e l u b o 5 c e o p a r t a e s t w a w s p ó ł c z e s n e j ulicy litewskiego m i a s t a t r u d n o r o z r ó ż kto n a l e ż y d o j a k i e g o n a r o d u : ..Trudno powiedzieć. Teraz ubiory wszystkie jednakie, chyba że takie nacjonalne [...] (Polka, lat 60, Stare Troki). *tónorodność tą m o ż n a zauważyć na występach ze- s p o t ó w regionalnych i w prootsjach k o ś c i e l n y c h . Polacy z W i l e ń s z c z y z n y , a t a k ż e z wiosek z okolicy Kiejdan za s w ó j strój u w a ż a j ą strój k r a k o w s k i . T r z e b a j e d n a k d o d a ć , ż e n a t e r e n a c h p o z a W i l e ń s z c z y z n ą s t r ó j taki p a m i ę t a j ą j e d y n i e przedstawiciele s t a r s z e g o p o k o l e n i a - uro­ dzeni p r z e d d r u g ą w o j n ą ś w i a t o w ą J e d y n i e d o w o j n y i s t n i a ł y tam z e s p o ł y k r z e w i ą c e p o l s k o ś ć t a k ż e przez u b i ó r D z i ś tak w y s t ę p u j e z e s p ó ł K o t w i c a " z K o w n a R u s y f i k a c j a a obec­ nie t a k ż e kultywuje iuż w taisJotóbSś£s£pLd«^zWtkM strojach w p V o c e ^ występować w D l a c z e g o j e d n a k nasi i n f o r m a t o r z y w s k a z u j ą n a s t r ó j k r a k o w s k i j a k o n a w ł a s n y ? K r a k ó w jest p r z e c i e ż o d d a l o n y od W i l n a o k i l k a s e t k i l o m e t r ó w . N a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , ż e K r a k ó w pełni w ich ś w i a d o m o ś c i rolę miejsca „ ś w i ę t e g o " d z i ę k i historii. P r z y c z y n ą j e g o w y j ą t k o w o ś c i jest przede w s z y s t k i m w i e k i z a b y t k i N a s t ę p n ą p r z y c z y n ą jest jego p r z e s z ł o ś ć j a k o m i a s t a s t o ł e c z n e g o z w i ą z a n e g o ze s ł a w n ą przeszłością Polski: ° ^ 8 ° S l i e C Z n e g 0 , z w , a n e s , a w n a „ M o j a ż o n a była w Krakowie. Kazałem jej ziemi krakowskiej przywieźć. Dla mnie to najważniejsze miasto polskie, historyczne bardzo." (Polak, 72, Dziewianiszki). „Strój krakowski z regionalnego stroju ludowego staje się symbolem przedregionalnej ideologii ludowej, która uznać m o ż e strój krakowski jako reprezentacyjny strój ludowy. P o c z ą t k o w o reprezentuje on tylko c h ł o p ó w krakowskich. Potem polskich c h ł o p ó w w o g ó l e , bez względu na przynależność regionalną, w k o ń c u staje się reprezentatywny dla wszystkich P o l a k ó w bez względu na przynależność z a w o d o w ą czy klasową. Staje się pewnego rodzaju popularnym « k o s t i u m e m P o l a k a » tak jak popularnym kostiumem Indianina w Ameryce Płn. są pióropusze i spodnie z frędzlami."(Radzim.rska-Pąkowska 1988) Być m o ż e j e d n ą z u ś w i a d a m i a n y c h przyczyn przyjęcia stroju k r a k o w s k i e g o z a n a r o d o w y s t r ó j p o l s k i jest t a k ż e j e g o b a r w n o ś ć , b o g a c t w o . G o d n i e reprezentuje n a r ó d p o l s k i . J a k w procesji idą. to Polacy ładnie wyglądają, kraśnie. Strojne są." (Polka, lat 60, Stare Troki). „Mężczyźni: buty z cholewami, spodnie wpuszczone w buty, kapota. Kobieta: biała bluzka, ciemny, aksamitny kubraczek z paciorkami, wstążeczki kolorowe przyszyte (kolor biały, zielo­ ny, niebieski). U Polek spódnice do p ó ł łydki, gładkie, tylko na dole kilka paseczków. Na głowie wianek." (Polak, lat 72, Dziewianiszki). W s z y s c y r o z m ó w c y zgodnie twierdzili, ż e nie m a o d r ę b ­ nego w i l e ń s k i e g o s t r o j u . M y w t a k i c h s t r o j a c h w i d z i a ł y ś m y jedynie z e s p ó ł „ W i l e ń s z c z y z n ą " w Wilnie. J e ż e l i c h o d z i o s t r ó j litewski, jest o n z r ó ż n i c o w a n y w z a l e ż ­ n o ś c i od regionu. S z c z e g ó l n i e w k o l o r y s t y c e . I tak n p . w A u k s z t o c i e n o s z o n o s p ó d n i c e w k r a t k ę , b i a ł e fartuchy; kobiety D z u k ó w m i a ł y s p ó d n i c e w s z e r o k i e p a s y , b a r d z o kolorowe. Żemajtija c h a r a k t e r y z o w a ł a się bardzo ciemnymi k o l o r a m i s p ó d n i c - g ł ó w n i e zielone, w i ś n i o w e , c z a r n e . F a r t u c h y r ó w n i e ż w pasy. W s p ó l n ą c e c h ą tych w s z y s t k i c h s t r o j ó w były białe bluzki, s p ó d n i c e do ziemi, na szyi korale z b u r s z t y n u l u b p a c i o r k ó w , a t a k ż e noszenie s a b o t ó w z d r e w n a lipowego. (Sapogi b y ł y p r z e d w o j n ą s y m b o l e m biedy, P o l a c y z d u m ą p o d k r e ś l a l i , ż e P o l a k a m o ż n a b y ł o p o z n a ć po b u t a c h . ) Nasze badania d o t y c z y ł y w s z c z e g ó l n o ś c i Auksztoty. D o tej p o r y z a c h o w a ł a s i ę t a m p a m i ę ć o s t r o j u n a r o d o w y m , s t r ó j odbiega j e d n a k o d tego p r z e d w o j e n n e g o . P r z e d e w s z y s t k i m z m i a n a n a s t ą p i ł a w k o l o r y s t y c e - teraz g ł ó w n i e s ą to b a r w y flagi litewskiej, c z ę s t o s p ó d n i c e s ą k r ó t s z e , z a m i a s t s a p o g ó w d z i e w c z ę t a n o s z ą d z i ś buty (pantofle): „Litewski strój - poszyte spódnice długie w kratę - kolor zielony, żółty (tak pod litewską Ragę). N a głowie mają takie czapeczki. Fartuszek jest do tego i kamizelka i bluzka biała." (Polka, lat 70, Dziewianiszki). „Strój litewski bardzo ładny - żakiecik zielony, czerwony albo żółty w kratkę. I w taką kratkę też spódniczki. Sznurówka też 83 �była. Pod spodem bluzeczka biała, bufiasta. Spódniczki były do pół nogi. umarszczone. Żakiecik był zdużymi ząbkami. Na głowie dziewczynki miały wstążkę jedną - kolor jak na fladze litewskiej. Do tego wszystkiego fartuszek biały. Chłopcy kaszkiet w kratkę, biała koszula [...]" (Litwinka, lat 65, Maciucie). 0 zachowanie stroju d b a j ą też parafie: „Ubierają się po litewsku, nie ma w procesji polskiego stroju. Jak nowy ksiądz przyjechał, to urządził wszystko, po swojemu. Jego ciotka nowe stroje poszyła [...]" D l a m ł o d e g o p a ń s t w a litewskiego strój, obok g o d ł a naro­ dowego (a jest to P o g o ń z wieżą Giedymina), flagi i tradycji przedjagiellońskiej jest bardzo w a ż n y m symbolem przynale­ żności narodowej. Przedstawia go często telewizja, wspomi­ na radio litewskie, tworzone są zespoły folklorystyczne występujące nawet w najmniejszych wioskach. O n i m wspo­ mina się w szkole i w kościele W w y s t ę p a c h oficjalnych 1 procesjach jest strojem o b o w i ą z u j ą c y m t a k ż e dla młodzieży polskiej czy białoruskiej. Oskar K o l b e r g tak pisał o stroju B i a ł o r u s i n ó w : „Mężczyźni i kobiety noszą siermięgi z samodziału, w dni powszednie szaraczkowego. w świąteczne zaś czarnego koloru. Krój: fałdziste, długie. Obuwiem mężczyzn i kobiet łapcie z łyk lipowych albo łozowych. Na święto u pierwszych buty, u kobiet zaś trzewiki. Kożuch z owiec pospolitych. Dziewczęta noszą chustki białe lub perkalowe. pstre na głowie i włosy w kosę u P o l a k ó w poczucie z a g r o ż e n i a za strony L i t w i n ó w . Asymi¬ lacji religijnej sprzyja d u ż a odległość m i ę d z y miejscem zamieszkania a cerkwią, katolickie otoczenie oraz liczne m a ł ż e ń s t w a mieszane. Po przeanalizowaniu trzech podstawowych o b r z ę d ó w rodzinnych i n i e k t ó r y c h p r a k t y k magicznych Litwinów B i a ł o r u s i n ó w i P o l a k ó w na Litwie, m o ż n a stwierdzić, że na t y m wieloetnicznym obszarze dochodzi do nieuświadomio¬ nego przejmowania e l e m e n t ó w kultur sąsiednich. Zwyczaje i o b r z ę d y w niewielkim stopniu t y l k o m o g ą b y ć wyznacz­ nikiem p r z y n a l e ż n o ś c i narodowej. W p ł y w na to miał także proces rusyfikacji, k t ó r y ujednolicił j ę z y k o w o wszystkie grupy etniczne. 50 lat władzy radzieckiej z a k a z u j ą c e j koście), nych p r a k t y k religijnych d o p r o w a d z i ł o z jednej strony do ateizacji społeczeństwa, a z drugiej - do utrwalenia się dawnej religijności ludowej wspólnej wszystkim badanym grupom. Od k i l k u lat obserwuje się p o w o l n ą lituanizację ludności polskiej. W i ą ż e się to z częstymi m a ł ż e ń s t w a m i pols­ ko-litewskimi w przeszłości, litewskim charakterem miast, ciągłym kontaktem m ł o d e g o pokolenia z L i t w i n a m i w szkole i miejscu pracy, a przede wszystkim z wprowadzeniem języka litewskiego j a k o u r z ę d o w e g o . Budzeniu się świadomośd narodowej L i t w i n ó w towarzyszy podobny proces wśród ludności polskiej. W t y m właśnie czasie obie grupy starają się w y o d r ę b n i ć litewskość i p o l s k o ś ć n i e k t ó r y c h obrzędów, Najlepiej to w i d a ć na przykładzie wesela, w zasadzie jedyne­ go o b r z ę d u różnicującego obie grupy. Z drugiej strony, przez określenie o b c o ś c i zostaje o k r e ś l o n a swojskość o b r z ę d u , a to umacnia poczucie przynależności do grupy. W okresie w ł a d z y komunistycznej l u d n o ś ć polska i litemku nic o d c z u w a ł a potrzeb) u ś w i a d a m i a n i a sobie d/ielacych je różnic. Okresowi tworzenia się P a ń s t w a Litewskiego t o w a r z y s z ą tendencje nacjonalistyczne (rozumiane jako po­ trzeba w y r ó ż n i e n i a w ł a s n e g o narodu). U ś w i a d o m i e n i e zróż­ nicowania kulturowego m o ż e p r o w a d z i ć do wyraźnego s a m o o k r e ś l e n i a się grupy. Obraz k t ó r e g o k o l w i e k z tutejszych n a r o d ó w , widziany oczyma przedstawiciela innej nacji, nie jest jednorodny, zdecydowanie zły czy dobry. Specyfika wielokulturowości i pogranicza kulturowego w y r a ż a się właśnie w oswojeniu z innymi s p o ł e c z n o ś c i a m i i w bardziej o t w a r t y m , toleranc; nym stosunku do inności j ę z y k o w e j , religijnej, kulturow P r a w d o p o d o b i e ń s t w o (jeśli nie k o n i e c z n o ś ć ) stykania w najbliższym kręgu rodziny z wyznawcami innych religiilul l u d ź m i innego pochodzenia musi niejednokrotnie staw' przed dylematem: j a k p o g o d z i ć etnocentryzm, stosunek d własnej grupy z dystansem odczuwanym wobec obcego, lub nawet z jego odrzuceniem W takiej sytuacji nieuniknionesł wpływy, z a p o ż y c z e n i a , przemieszanie cech. mmmmm D z i ś nie m o ż n a j u ż tych strojów z o b a c z y ć na ulicach ani w procesjach na Litwie. Starsze i n f o r m a t o r k i w s p o m i n a ł y , że miały j e , ale jeszcze przed d r u g ą wojną ś w i a t o w ą : „U mnie jeszcze białoruska bluzka wyszyta, moja dziewczęca e t o s z , c j y niebieski, czy c ™ „ , , be, ^ s z j e i . . T y l k o bluzka M ł o d s z e pokolenie nie szyje takich u b r a ń . J e d n ą z przy­ czyn m o ż e być to, że co b i a ł o r u s k i e kojarzy się z zacofaniem, b i e d ą . Poza t y m Białorusini na t y m terenie ulegli w ciągu ostatnich piędziesięciu lat zrusyfikowaniu. Zatracili swoją t o ż s a m o ś ć n a r o d o w ą . G r u p y uboższe k u l t u r o w o , a lakże nie posiadające silnej ideologii, małoliczne, b ę d ą c e w rozprosze­ niu są zazwyczaj w c h ł a n i a n e przez grupy większe i silniejsze. Taka jest obecnie sytuacja B i a ł o r u s i n ó w w Republice Litew­ skiej. W y d a j ą się p r z y j m o w a ć w większości tzw. „ o p c j ę p o l s k ą " . C z y n i ą to ludzie nie do k o ń c a przekonani do swej przynależności narodowej. Potencjalnie m o g ą się stać z a r ó w ­ no Póki kami jak i B i a ł o r u s i n a m i . Procesowi temu sprzyja p o k r e w i e ń s t w o j ę z y k o w e , bliskie s ą s i e d z t w o i podobnie jak L I T E R A T U R A Aleksy A . Kolberg O . 1983 1966 Zmiany w obrzędowości weselnej u Litwinów mieszkających w Polsce. Litwa, (w:) Dzieła wszystkie. 1. 52, Wrocław Warszawa, maszynopis, praca magisterska nr 267. Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej U W Bondaruk K . 1968 Białoruś, [w;] D z i e ł a wszystkie, t. 53 W r o c ł a w Mróz L. 1987 3, s. 487-507 Obrebski i. Nauka o nabożeństwach prawosławnych, cz. 2, Białystok, s. 128, 135-136, 155-157 Bystroń J . S. 1947 1936 Etnografia Polski. Warszawa 1979 Przemiany narodowościowe na Litwie. ..Przegląd Wschodni", t. 1, z. 3. Problem etniczny Polesia, „Sprawy n a r o d o w o ś c i o w e " , Warszaw* Zróżnicowanie językowe na pograniczu etniczno-językowynt < H odbicie w świadomości mieszkańców na przykładzie pogranie:"!* sko-titewsko-bialoruskiego w północno-wschodniej Polsce. ..EWOff *^ 1 s. 4 4 9 ^ ł 8 9 Fredryk A. 1989 Problemy etniczne na Litwie Wschodniej, „Przegląd Wschodni", Pokropek M . F.berhardl P. 1991 1991 Polska", t. 23, z. 2, s. 154-155 Białorusini i ich kultura w świadomości mieszkańców wsi białoruskiej. Radzimirska-Pąkowska A. Warszawa, maszynopis, praca magisterska nr 356, Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej U W 1988 Strój krakowsk, jako strój narodowy - przyczynek do badali * mitologią narodową. „Etnografia Polska", t. 32, z. 2, s. 39-AU Fot.: Lech M r ó z - il. 1-3 84 m � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3429e3d18245c4c7ec8cfe2a4c3962e6.pdf 8df9fcb34ce9e91083ec3b7a4c9a7ec6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3152 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2952 Title A name given to the resource Autorzy pisma w latach 1947-1987 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.138 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text AUTORZY PISMA W LATACH 1947-1987 A b r a m i u k M a r i a , A b r a m o w i c z A n d r z e j , A d a m o w s k i J a n , Aleksa K a o z k o K r y s t y n a , K a c z m a r c z y k I z o l d a , Kaczorowska B l a n k a , Anastazja, Kalinowski Ambrożewicz P h i l i p p o , Astalosz Terosa, Anacka-Łyjak M a r i a , Ariós Szandor. Kamocki Wojciech, Janusz, Kamińska Kamykowski J a n i n a , Kamiński Zbigniew, Kantor Antoni, Ryszard, K a r w i c k a Toresa, K o n a r o w a H a l i n a , K i j a k - S o l o w s k i F o r d y n a n d , Tailored, K i t o w s k a Małgorzata, Kłobuszowska Bożena, Kłosiewicz D a n u t a , Władysław-, K o l a g o Władysława, K o l b u s z o w s k i Jacek, Kołodziejska B a r b a r a , Bałabanow K r y s t y n a , Banach Andrzej, Banatoanu Bartmiński Jerzy, Bartosz Adam, Bartoszewski B a r u t Józof, Basistowa K r y s t y n a , Bazielich B a r b a r a , B c n o d y k - Komornicka-Rościszewska Teresa, K o p a n i a Teresa, Korbę O. A a towicz Biało- K o r n e c k i M a r i a n , K o s s a k o w s k i A n d r z e j , Kostysz J u l i u s z , K o t u l a p i o t r o w i c z W o j c i e c h , Biela K a z i m i e r z , B i e l a w s k i L u d w i k , B i e - Franciszek, KowaJska-Lowioka Anna., K o w a l s k i Marek A r p a d , Zbigniew, Bernasikowa Maria, Beylin Pawol, łous U r s z u l a , Bioniarzowa J a n i n a , B i h a l j i - M e r m O t o , B i s k u p s k i K o w n a c k a M a r i a , K ó s K a r o l , K r a j e w s k a Ja.nina, Krasińska Елуа, Romuald, Helena, K r a s n o w o l s k i A n d r z o j , K r a s s o w s k i W i t o l d , K r a s u s k i Wojciech, Stanisław, Błońska M a r i a , K r e u z e r Kareł, K r i p p o n d o r f Janusz, K r o l l A n t o n i , K r o h Magda­ Bittnor-Szowczykowa Halina, Błaehowski Aloksandor, Blaszczyk Blumówna Bocheński Zbigniew, Bogatyński Władysław, B o j a r s k a I r e n a , lena, K r o t o s k i Tadeusz, Królikowska B o j k o Szymon, B o l d u a n Tadeusz, B r i s t i g e r Michał, B r u k a l s k a Krzysztofowicz Stefania, K r z y w i o c R u d o l f , Krzyżanowski J u l i a n , Barbara, Jacek, Brzozowski Kubiak Krzysztof, J u l i a n , B y l i n a Stanisław, Buczek L i d i a , B u j a k J a n , B u j a k o w a Kukier Ryszard, M a r i a , Bukowska-Florońska I r o n a , Bukowska. J a n i n a , B u r s z t a K u r a l Bożena, K u r e k J a n , K u r e k Mirosława, K u r k i o w i c z J a n , Józof. Kutrzeba-Pojnarowa Brykowski Rj'szard, Brzoska Wanda, Kubik Elżbieta, K r y g J a n , Kuczyńska-Skrzypek Kunczyńska-Iracka Anna, Anna, Kunz Ludvik, Anna. Chętnik A d a m , Chętnikowa J a d w i g a , C h i t i m a J o n Cons., Ohmio- Langer J i f i , Leach E d m u n d R., Łochowski Paweł, Lesień-Pła- l a r s k i Wacław, Chmielowski W i t o l d , Chmielińska I r e n a , Choro- checka K r y s t y n a , Leszczycki siński J a n , C h r a n i c k i J a n , Chróścicki Juliusz A n t o n i , Chrzanowska Lew P a u l i n a , Chrzanowski Tadeusz, C h w i e r u t A n n a , Chybiński A d o l f , Józof, Lippóczy N o r b e r t , L i p s k i M a r i a n , L l o y d A . L . , L u d a w s k a Cichowicz Janina, L u d w i k o v a Miroslava. Wiesława, Cierniak Stanisław, Ciesielski Z y g m u n t , Stanisław, Lóvi-Strauss Claude, Stefan, L e w a n d o w s k i A n d r z o j , Lewański J u l i a n , Ligęza Cieśla-Reinfussowa Zofia, Ciolok Gerard, Csorba T i b o r , Cywińska I r e n a , Czaja Czasznicka D a r i u s z , Czajkowska Zofia, Toresa, Czajkowski Czoch-Walczakowa Stanisława, Jerzy, Czerepińska J a d w i g a , Czeropiński A n a t o l i u s z , Czerwiński M a r c i n , Czyżowski Adam. Ładur Michaił, Łączyński M a r e k , Łodziński Jacek, Łopatkiowicz Tadeusz, Łopuszańska I r e n a , Łopuszański Bolesław, Łukasiewicz Janina. M a c h Zdzisław, Maciojowska-Pavkowic Joanna,, Madejski Euge­ Damrosz A n n a , D a r o w s k i Jerzy, D a v i d o v a K w a , Dekowski J a n niusz, Majka M a r i a , M a k u l s k i J a n K r z y s z t o f , M a l i c k i L o n g i n , P i o t r , Deptuszowski Malkiewicz K r z y s z t o f , Małachowski Aleksander, Mało t a A l i c j a , Stefan, Dorwiz Grigorij, Dobrowolska Agnieszka,, Dobrza,ńska-Pa.wliel-:a A n n a , I)oma.ńska-Kubiak I r e n a , Małkowska K r y s t y n a , Ma.nugiowioz J a n , Marczakowa K r y s t y n a , Dorman J a n , D r a b i k Wanda, Drozdowska Wanda, Dubiel L u d ­ M a r k o w s k i Feliks. Massalska. Eugenia, Maszczak M a r i a Teresa, w i k , Duna,re Nieolae. D u n i n Janusz. D y b o w s k i Stefan, Dydo- Maśhński Michał. M dusok Małgorzata, Matuszewska Barbara,, wiczowa, J a n i n a , D y n o w s k i W i t o l d . Dzięg <d Loszek. Mazurek Mikołaj, Mazurkiewicz Małgorzata, Michalska Marta,, Eisele Wanda.. E y s m o n t Janusz. Józef, M i l e w s k a - M l y n i k A n n a , Milsztein E . A., M i n o r s k i Jan, Fałniowska-Gradowska A l i c j a , Fodkowicz Jerzy, F i l i p o w i c z A n n a , Modzelewska W a n d a , M o r a w s k a A n n a , M o r a w s k i Stefan, Mossa­ Michera Wojciech. Mieińska A n n a . M i d u r a Franciszek, Mikołajtis Mug.i, A n d r z e j , M i t a r s k i Ja.n. M i t e r a J a n , Modzelewska Fiszer Jerzy, F l i z a k Sebastian, F o r m a g i u J a d w i g a , F r a n k o w s k i Eugeniusz, Frenkel Giza, Fryś-Piotraszkowa Ewa,, F u r d y n a Teodora, k o w s k i Stanisław, Mroczek Janusz, Mrozińska Stanisława, M u l k i o wicz-Goldbergowa Olga, Mróz Loch, Muszyński Bronisław, J ózef. M u l l e r Władysław, Gajda Tomasz, Gajokowa Olga, Gajerski Stanisław F., Galicka N a h l i k A d a m , Niodosziwin G., N o w a c k a J a n i n a , N y i r y M a r i a . Izabolła, Gaspar M i l a n , Gawłowa K a t a r z y n a , Gawrak Zbigniew, Gebert K o n s t a n t y , Gontil-Tippenhauer W a n d a , Gerlach A l i c j a , German Franciszek, Gębik Władysław, Janina, Giza Wojciech, Glapa Ginott-Wojnarowiozowa Adam, Gladysz Mieczysław, Głowa Zofia B a r b a r a , Golez Bożena, Gołąb B a r b a r a , Gorbaczowa Ogrodowska Barbara,, Okopień-Sławińska Aleksandra, Olędzka H a l i n a , Olędzki Jacok, Onyszkiowicz-Łaszczyńska Zofia, Opolski D o m i n i k , Optołowicz Janusz, Orynżyna J a n i n a . N . P., Górak J a n , Górecki B o g d a n , Górski R y s z a r d , G r a b o w s k i Józef, Grąbczewski Grzegorczyk Jacek, Gródecka Zofia, Greniuk Piotr, P a b i c h Franciszek, Pachoński J a n , Paradowska M a r i a , Porczyń­ ska N i n a , Petera J a n i n a , Pękalski Michał, P i e c h o t k a K a z i m i e r z , Piotr, Gutkowska-Rychlewska Maria. H a n k o w s k a R o m u a l d a , Hasalova Vorn,, Holsztyński Stanisław, Pieńkowska H a n n a , Piersiak Tadeusz, Pietkiewicz Hermanowicz-Nowak Hiż P i e t r a k Bronisław, Pietraszek E d w a r d , Pietrusiński Jerzy, P i l i - K a r o l , Hopliński J a n , chowska Bogdana, P i o t r o w s k i J a n , P i o t r o w s k i Stanisław, P i w o c k i Stanisław, H o f f m a n Krystyna, Hilczer-Pilch A d a m , Homolacs Jadwiga, Kazimierz, K s a w e r y , Pluciński J a n , Pochwalski Kasper, Pokropek M a r i a n , Hryń R e n a t a . Poloczkowa B a r b a r a , Porębski Mieczysław', Półćwiartek Józef, Jabłońska Teresa, Jachor-Tyszkowa Aleksandra, Jackowska Aleksandra, J a c k o w s k i Aleksander, J a k i m o w i c z A n d r z e j , J a k u ­ bowska Bogna., .Jakubowski Zbigniew, J a n i k o w s k a Eleonora., Pranda A d a m , P r o k o p i u k Jerzy, Przedpełski M a r i a n , Przoździecka M a r i a , P r z y b o r o w s k i Józef, Przyłuska (obocnie J a w o r ­ ska) Zofia, Pudłowski Leszek. Ja.rnuszkiowiezowa J a d w i g a , Jasiewicz Zbigniew. Jastrzębowski Wojciech, Jaśkiewicz Aleksander, Jaworska. Władysława, Je- Raińska Małgorzata, Raszewski Zbigniew, Reinfuss Roman, r»bek R i c h a r d , Jęczalik E w a , Jonscher B a r b a r a , Jończyk L e o n , R e n i k K r z y s z t o f , R e y c h m a n J a n , R o b o t y c k i Czesław, R o d z i k Jostowa W a n d a , J u r k o w s k i H e n r y k , Juszczak Wiesław. Eugeniusz, Rogalanka T,, Rosen-Przeworska J a n i n a . Rosiński 138 �Stefan, R o z a n o w Zofia, Rusok Tomasz, Ruszel K r z y s z t o f , baków Boris Aleksandrowicz, Ryszkiowicz Ry­ A n d r z e j , Rzopiński Józef, Trojanowicz Teresa, Trzopacz M a r i a , T u r n a u I r e n a , T u r n o Bernadetta, Turska Zofia, Twardowski J a n , Czesław. Urbanowicz Bohdan. Sadownik Alojza, J a n , Sadowski Wojciech, Sągajłło-Kaczanowska Schmits Goorges, Setkowicz Samek Maria, Jan, Safkiowioz Schouflor Vladimir, J a n , Soweryn Tadeusz, Siemion V o t u l a n i A r m a n d , V o t u l a n i Cocylia, V y d r a Józef. Wajda Andrzej, Walicka J o l a n t a , W a l i c k i Michał, Waligóra W o j c i e c h , Sikora Sławomir, Simonidos D o r o t a , Skibiński S t a n i ­ Edward, sław, S k u r p s k i H i o r o n i m , Sławiński Janusz, Sobalski Franciszek, Stanisław, Sobieska J a d w i g a , Sobieski M a r i a n , Sokolowicz Zofia, Sokołowski Węgrzynowicz Leopold, Wieluński A n d r z e j , Wieruszowska M a r i a , M a r i a n , Sokorski Włodzimiorz, Spyra Aleksander, S t a l i i Wierzchoń-Miorluchowska Paul Walknowski Wasilewski Dobiesław, Jerzy Wallis Sławomir, Aloksander, Węglarz A u r e l i a , Więckowski Wallis Stanisław, Tadousz, Wi- H e n r i , Stankiowiczowa Janina,, Starek E d y t a , S t a r o n k o w a Zofia, słocki Seweryn Starzyński J u l i u s z , Stelmach A n t f ) u i , Stelmachowska R y s z a r d , W o l o i i s k a M a r i a , W o l s k i K r z y s z t o f , Wołowski Jacek, Bożena,, A., W o j c i e c h o w s k i Aleksander, Wojoiochowski Stęszewski J a n , S t o m m a L u d w i k , Stroiński Stanisław, S u l i m a Woźniak K r z y s z t o f , Roch, Sulkow'skn, Urszula, S u l k o w s k i Wacław, S u r o w i a k B r o n i s ­ Wójcik H a l i n a , Wójcik Jarosław K r z y s z t o f , Wójcicki R y s z a r d , ław, Sygietyńska H a n n a , Szacki P i o t r , Szanter Zofia, Szańkowski Wycisk Maciej, Szczepanek Tadeusz, Szefler K r y s t y n a , Szonejko Woźniak M a r i a , Woźnowski Mieczysław, Artur. Olga, Szotela Terosa, Szewczyk-Wiorzbieka H a n n a , Szewczyk Zdzisław, Zambrzycka-Kunachowicz Szromba-Rysowa Zofia,. Szulc Zdzisław, Szutkowska D a n u t a . J a n A., Zaręba A l f r e d , Z a w a d z k i H o n r y k , Zawistowicz-Adamska Sławski Tadeusz, Ślodzicwski A n t o n i , Śuieżyńska-Stołot Ewa, lislaw, Z i m a n d R o m a n , Z i m m o r e r L u d w i g , Złotnikowa I r i n a , Świąt колечка Anna,, Świątkowski H e n r y k , Znamierowska-Priifferowa M a r i a , Zwolakiewicz H e n r y k , Zyglor Anna, Zanoziński Jerzy, Zaremba K a z i m i e r a , Z b o r o w s k i J u l i u s z , Zgierun Zdzisław, Zieliński ChwaŚredniawa Helena, Tadeusz Swiderski J a n , Świeży Janusz. Telakowska W a n d a , Toeplitz Jerzy, Timoszowicz Jerzy, T o m i c k a Żaki A n d r z e j , Żakowska M a r i a , Żołna-Manugiowicz J a n , Życki Joanna, Tomicki Ryszard, L e o n a r d , Żywirska M a r i a . S U M M Trajdos Tadeusz, A R Trojan Marian I E S * SUMMARY O F Akos E n g e l m a v e r — PLAY I N HUNGARIAN MANNER PIPES, P L A Y BASSES A spontaneous m o v e m e n t of y o u n g people to p e r f o r m a u t h e n ­ t i c f o l k music combined w i t h dance a n d singing has been de­ v e l o p i n g i n H u n g a r y since... The t u r n i n g p o i n t was the discovery of T r a n s i l v a n i a , where H u n g a r i a n m i n o r i t i o s preserved old customs, langaugo, dance, a n d music. Professional dancers began to go to T r a n s i l v a n i a to learn how to dance, sing, p l a y old i n ­ struments. The movement, „Tanchaz" (which l i t e r a l l y means the .,house o f dance") was i n i t i a t e d b y t w o a.matonr musicians, Ferenc Sabo a n d Bela Hahnos. I t consisted i n a c o m m o n dance of a fewdancers, a n d the knowledge how to dance a n d sing o l d songs. I n the i n t e r v a l s p a r t i c i p a n t s recite poems a n d folk tales. The m o v e m e n t , w h i c h numbers thousands of y o u n g people, e f f i c i e n t l y compotes w i t h c o n t e m p o r a r y pop music a n d integrates the y o u t h from various r u r a l and t o w n circles. Roman Reinfuss — PODHALE PHENOMENON A c c o r d i n g to t h o a u t h o r , c o n t e m p o r a r y c u l t u r e of the Podhalens proves t h a t t r a d i t i o n a l folk c u l t u r e is n o t thereatened try u r b a n c i v i l i z a t i o n i f o n l y tho r u r a l c o m m u n i t y preservos the sense o f its o w n value. H i s t o r i c a l c o n d i t i o n i n g of the independent Podhale region, p a r t i c u l a r l y l i t e r a r y and a r t i s t i c egend created i n the 1st docades of t h e 20th c e n t u r y , enabled the highlanders to preserve the sense o f t h e i r distinctness or oven of the s u p e r i o r i t y of t h e i r c u l t u r e . Hence the highlanders' costume, dialect, music, dance, a n d a r c h i t e c t u r e , regarded to be t y p i c a l of the Podhale region oven b y the higblandors themselves, have boon c u l t i v a t e d . K r z y s z t o f Ren iк - KITE AND THEATRE I s the porformace w h i c h accompanies celebrations o f r i t e or theatre character? The answer is given on t h o basis of the analysis of the f o r m o f two performances ( K a t h a k a l a , K r y s z n a t t a m ) t h a t are to be f o u n d i n the south of I n d i a (the state o f Gorala) the a u t h o r was able to observe (December 1084 — A p r i l 1085). The above performances have m u c h i n c o m m o n ; t h o y origina­ t e d a t the t u r n of the 16th c e n t u r y i n the same area. Based on the m y t h i c a l story o f the H i n d u , the p l o t was d r a m a t i z e d ( K a t h a ­ P Е З Ю М Е ARTICLES kala) or given a poetical f o r m (scenes f r o m the life of K r i s h n i n K r i s h n a t t a m ) . O f similar c o n s t r u c t i o n , decoration (costumesa masks, m a k e - u p ) , a n d applied techniques o f a c t i n g (song, gestu­ res, m i m i c r y , dance), b o t h performances aro played i n a temple. T h e y do n o t differ m u c h as far as the way to convey the p l o t is concernod; correspondingly, c e r t a i n t h e a t r i c a l elements are ea.sily discerned i n t h e m . The Europeans a,re inclined to refer to the performaces as to rites. I n t h e i r t u r n , the Cerala locals v i e w the performances i n a completely different w a y : e.g. t h e y comment, on a c t i n g ( K a t h a k a l a ) t r a e t i n g thus the whole as a, k i n d of f i c t i o n ; when w a t c h i n g K r i s h n a t t a n t h o audience is solemn a n d concentrated for the ,,actors" e m b o d y the h o l y s t o r y (lack of the e v a l u a t i o n of acting) — the disposition towards the c o n t a c t w i t h transcedenco is easily observed. Joanna H u b n e г - W о j с i о с h о w s к а —• F E A S T . I L L U S I O N AND R E A L I T Y I N STATE CEREMONIES OF T H E 17th C E N T U R I E S The feasts were the c r o w n i n g or s i m p l y the mere element of the ceremonies connected w i t h 1) l i t u r g i c a l calendar (e.g. Christ­ inas E v e feast): 2) i m p o r t a n t events i n one's life ( b i r t h , m a r r i a g e ) ; 3) significant events i n t h o life o f a g i v e n c o m m u n i t y ( r o y a l e n t r y , accession to the episcopal office). Aesthetic values the feast cannot be confined to were o f significance for the shape of the feast itself. The s t r i c t scenario of the feast is assumed to have been necessary due to the r i t e or p a r a - t h e a t r i c a l character o f the feast. The same concerns the division i n t o ..actors" a n d ,,audience", the l a t t e r being o n l y observers. I n qiew' of the French ceremonial (its apogee t o o k place a t the court of Louis X I V ) wdiich was d o m i n a n t i n E u r o p e a,t t h e t i m e the ,.actors" were assign certain s t r i c t roles; words a n d gestures were also defined. The order of incomers a n d outgoers as well a,s the place a t the table w'cre s i g n i f i c a n t , also i n p o l i t i c a l c o n t e x t , w h i c h m a y e v e n t u a l l y lead to a c o n f l i c t . Tho feast also had a propaganda, meaning, e.g. creation of the king's nocge hence the audience was necessary. According to the donnnonf ..service я ki, francaise", three courses were m a n d a t o r y ; o b l i g a t o r y were also r i c h decoration composed of porcelain pieces (fignral representations), flowers, and food products. W h e n the banquet was finished the ,,actors" role was t a k e n over b y the observers: t h e y pillaged tables, dest­ royed decorations and t h r e w e v e r y t h i n g i n t o disorder. 131 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71547fc4f7cc6767106894e1be4ff30e.pdf 48508cabde80371a782480765fb270e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3153 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2953 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.139-141 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stefan, R o z a n o w Zofia, Rusok Tomasz, Ruszel K r z y s z t o f , baków Boris Aleksandrowicz, Ryszkiowicz Ry­ A n d r z e j , Rzopiński Józef, Trojanowicz Teresa, Trzopacz M a r i a , T u r n a u I r e n a , T u r n o Bernadetta, Turska Zofia, Twardowski J a n , Czesław. Urbanowicz Bohdan. Sadownik Alojza, J a n , Sadowski Wojciech, Sągajłło-Kaczanowska Schmits Goorges, Setkowicz Samek Maria, Jan, Safkiowioz Schouflor Vladimir, J a n , Soweryn Tadeusz, Siemion V o t u l a n i A r m a n d , V o t u l a n i Cocylia, V y d r a Józef. Wajda Andrzej, Walicka J o l a n t a , W a l i c k i Michał, Waligóra W o j c i e c h , Sikora Sławomir, Simonidos D o r o t a , Skibiński S t a n i ­ Edward, sław, S k u r p s k i H i o r o n i m , Sławiński Janusz, Sobalski Franciszek, Stanisław, Sobieska J a d w i g a , Sobieski M a r i a n , Sokolowicz Zofia, Sokołowski Węgrzynowicz Leopold, Wieluński A n d r z e j , Wieruszowska M a r i a , M a r i a n , Sokorski Włodzimiorz, Spyra Aleksander, S t a l i i Wierzchoń-Miorluchowska Paul Walknowski Wasilewski Dobiesław, Jerzy Wallis Sławomir, Aloksander, Węglarz A u r e l i a , Więckowski Wallis Stanisław, Tadousz, Wi- H e n r i , Stankiowiczowa Janina,, Starek E d y t a , S t a r o n k o w a Zofia, słocki Seweryn Starzyński J u l i u s z , Stelmach A n t f ) u i , Stelmachowska R y s z a r d , W o l o i i s k a M a r i a , W o l s k i K r z y s z t o f , Wołowski Jacek, Bożena,, A., W o j c i e c h o w s k i Aleksander, Wojoiochowski Stęszewski J a n , S t o m m a L u d w i k , Stroiński Stanisław, S u l i m a Woźniak K r z y s z t o f , Roch, Sulkow'skn, Urszula, S u l k o w s k i Wacław, S u r o w i a k B r o n i s ­ Wójcik H a l i n a , Wójcik Jarosław K r z y s z t o f , Wójcicki R y s z a r d , ław, Sygietyńska H a n n a , Szacki P i o t r , Szanter Zofia, Szańkowski Wycisk Maciej, Szczepanek Tadeusz, Szefler K r y s t y n a , Szonejko Woźniak M a r i a , Woźnowski Mieczysław, Artur. Olga, Szotela Terosa, Szewczyk-Wiorzbieka H a n n a , Szewczyk Zdzisław, Zambrzycka-Kunachowicz Szromba-Rysowa Zofia,. Szulc Zdzisław, Szutkowska D a n u t a . J a n A., Zaręba A l f r e d , Z a w a d z k i H o n r y k , Zawistowicz-Adamska Sławski Tadeusz, Ślodzicwski A n t o n i , Śuieżyńska-Stołot Ewa, lislaw, Z i m a n d R o m a n , Z i m m o r e r L u d w i g , Złotnikowa I r i n a , Świąt колечка Anna,, Świątkowski H e n r y k , Znamierowska-Priifferowa M a r i a , Zwolakiewicz H e n r y k , Zyglor Anna, Zanoziński Jerzy, Zaremba K a z i m i e r a , Z b o r o w s k i J u l i u s z , Zgierun Zdzisław, Zieliński ChwaŚredniawa Helena, Tadeusz Swiderski J a n , Świeży Janusz. Telakowska W a n d a , Toeplitz Jerzy, Timoszowicz Jerzy, T o m i c k a Żaki A n d r z e j , Żakowska M a r i a , Żołna-Manugiowicz J a n , Życki Joanna, Tomicki Ryszard, L e o n a r d , Żywirska M a r i a . S U M M Trajdos Tadeusz, A R Trojan Marian I E S * SUMMARY O F Akos E n g e l m a v e r — PLAY I N HUNGARIAN MANNER PIPES, P L A Y BASSES A spontaneous m o v e m e n t of y o u n g people to p e r f o r m a u t h e n ­ t i c f o l k music combined w i t h dance a n d singing has been de­ v e l o p i n g i n H u n g a r y since... The t u r n i n g p o i n t was the discovery of T r a n s i l v a n i a , where H u n g a r i a n m i n o r i t i o s preserved old customs, langaugo, dance, a n d music. Professional dancers began to go to T r a n s i l v a n i a to learn how to dance, sing, p l a y old i n ­ struments. The movement, „Tanchaz" (which l i t e r a l l y means the .,house o f dance") was i n i t i a t e d b y t w o a.matonr musicians, Ferenc Sabo a n d Bela Hahnos. I t consisted i n a c o m m o n dance of a fewdancers, a n d the knowledge how to dance a n d sing o l d songs. I n the i n t e r v a l s p a r t i c i p a n t s recite poems a n d folk tales. The m o v e m e n t , w h i c h numbers thousands of y o u n g people, e f f i c i e n t l y compotes w i t h c o n t e m p o r a r y pop music a n d integrates the y o u t h from various r u r a l and t o w n circles. Roman Reinfuss — PODHALE PHENOMENON A c c o r d i n g to t h o a u t h o r , c o n t e m p o r a r y c u l t u r e of the Podhalens proves t h a t t r a d i t i o n a l folk c u l t u r e is n o t thereatened try u r b a n c i v i l i z a t i o n i f o n l y tho r u r a l c o m m u n i t y preservos the sense o f its o w n value. H i s t o r i c a l c o n d i t i o n i n g of the independent Podhale region, p a r t i c u l a r l y l i t e r a r y and a r t i s t i c egend created i n the 1st docades of t h e 20th c e n t u r y , enabled the highlanders to preserve the sense o f t h e i r distinctness or oven of the s u p e r i o r i t y of t h e i r c u l t u r e . Hence the highlanders' costume, dialect, music, dance, a n d a r c h i t e c t u r e , regarded to be t y p i c a l of the Podhale region oven b y the higblandors themselves, have boon c u l t i v a t e d . K r z y s z t o f Ren iк - KITE AND THEATRE I s the porformace w h i c h accompanies celebrations o f r i t e or theatre character? The answer is given on t h o basis of the analysis of the f o r m o f two performances ( K a t h a k a l a , K r y s z n a t t a m ) t h a t are to be f o u n d i n the south of I n d i a (the state o f Gorala) the a u t h o r was able to observe (December 1084 — A p r i l 1085). The above performances have m u c h i n c o m m o n ; t h o y origina­ t e d a t the t u r n of the 16th c e n t u r y i n the same area. Based on the m y t h i c a l story o f the H i n d u , the p l o t was d r a m a t i z e d ( K a t h a ­ P Е З Ю М Е ARTICLES kala) or given a poetical f o r m (scenes f r o m the life of K r i s h n i n K r i s h n a t t a m ) . O f similar c o n s t r u c t i o n , decoration (costumesa masks, m a k e - u p ) , a n d applied techniques o f a c t i n g (song, gestu­ res, m i m i c r y , dance), b o t h performances aro played i n a temple. T h e y do n o t differ m u c h as far as the way to convey the p l o t is concernod; correspondingly, c e r t a i n t h e a t r i c a l elements are ea.sily discerned i n t h e m . The Europeans a,re inclined to refer to the performaces as to rites. I n t h e i r t u r n , the Cerala locals v i e w the performances i n a completely different w a y : e.g. t h e y comment, on a c t i n g ( K a t h a k a l a ) t r a e t i n g thus the whole as a, k i n d of f i c t i o n ; when w a t c h i n g K r i s h n a t t a n t h o audience is solemn a n d concentrated for the ,,actors" e m b o d y the h o l y s t o r y (lack of the e v a l u a t i o n of acting) — the disposition towards the c o n t a c t w i t h transcedenco is easily observed. Joanna H u b n e г - W о j с i о с h о w s к а —• F E A S T . I L L U S I O N AND R E A L I T Y I N STATE CEREMONIES OF T H E 17th C E N T U R I E S The feasts were the c r o w n i n g or s i m p l y the mere element of the ceremonies connected w i t h 1) l i t u r g i c a l calendar (e.g. Christ­ inas E v e feast): 2) i m p o r t a n t events i n one's life ( b i r t h , m a r r i a g e ) ; 3) significant events i n t h o life o f a g i v e n c o m m u n i t y ( r o y a l e n t r y , accession to the episcopal office). Aesthetic values the feast cannot be confined to were o f significance for the shape of the feast itself. The s t r i c t scenario of the feast is assumed to have been necessary due to the r i t e or p a r a - t h e a t r i c a l character o f the feast. The same concerns the division i n t o ..actors" a n d ,,audience", the l a t t e r being o n l y observers. I n qiew' of the French ceremonial (its apogee t o o k place a t the court of Louis X I V ) wdiich was d o m i n a n t i n E u r o p e a,t t h e t i m e the ,.actors" were assign certain s t r i c t roles; words a n d gestures were also defined. The order of incomers a n d outgoers as well a,s the place a t the table w'cre s i g n i f i c a n t , also i n p o l i t i c a l c o n t e x t , w h i c h m a y e v e n t u a l l y lead to a c o n f l i c t . Tho feast also had a propaganda, meaning, e.g. creation of the king's nocge hence the audience was necessary. According to the donnnonf ..service я ki, francaise", three courses were m a n d a t o r y ; o b l i g a t o r y were also r i c h decoration composed of porcelain pieces (fignral representations), flowers, and food products. W h e n the banquet was finished the ,,actors" role was t a k e n over b y the observers: t h e y pillaged tables, dest­ royed decorations and t h r e w e v e r y t h i n g i n t o disorder. 131 �L e a n d c f P e t z o l d t - FOLIC FEASTS I N A N A T T E M P T OF T Y P O L O G Y GERMANY. A c c o r d i n g t o t h o polls f r o m 1966—198.'), a r o u n d 5000 l o c a l i ­ ties i n W e s t Germany were registered to celebrate various k i n d s o f feasts. Tho o r i g i n o f those feasts is v a r i e d for t h e y derive f r o m old religions or r i t u a l customs, n o w i n t e r p r e t e d a g a i n ; there are also some new feasts w h i c h refer to local t r a d i t i o n (e.g. feasts o f t o w n saint-patrons or grape-gathering). C o m m o n features o f the c o n t e m p o r a r y fea.st are as follows: s p o n t a n e i t y of j o i n t a c t i v i t y , c a p a b i l i t y o f the group to integrate, c o m m o n i n t e n t i o n s , desire to c u l t i v a t e t r a d i t i o n . The proposed arrangement takos i n t o account the o r i g i n a n d genuine senso o f the feast, as w e l l as its c o n t e m p o r a r y f o r m . The a u t h o r distinguishes 15 groups, e.g. n a t i o n a l or regional feasts, local feasts. Some of t h e m ( c a r n i v a l , farewell to w i n t e r ) are c o n t i ­ n u a t i o n o f o l d f o l k rites or u r b a n customs (school foasts), whe­ reas t h o r e m a i n i n g ones aro either a g r i c u l t u r a l (animal t r a d e , grape-gathoring) or religious (pilgrimages, processions) foasts. A separato g r o u p , w h i c h consists of new, post-war feasts, e m ­ phasizes local distinctness or integrates small c o m m u n i t i e s o f a, t o w n o r a region. W an d a GARIA D r a b i к — FOLKLORE FESTIVALS I N BUL­ The a u t h o r , a f o l k o r i s t , presents her impressions f r o m t h o 8 t h F e s t i v a l of the Surwakors a n d K u k i e r s (rite groups t h a t used to v i s i t villages after N o w Year). P a r t i c u l a r l y a t t r a c t i v e are the b e a u t y a n d r i c h decoration of t h e i r costumes, m o s t l y masks. The structure of the rites is s t i l l preserved, t h o u g h their contents are gradually f a d i n g away. I t was a spectacular character o f the festival t h a t was conducive to demonstrate its e n t e r t a i n i n g elements. Szymon Bojko P U L I S T CUSTOMS — HALLOWEEN AND OTHER PO­ The need for various shows, parades, carnivals, a n d feasts, says the a u t h o r , is also characteristic of b i g agglomerations. H e describes H a l l o w e e n , a parade w h i c h i n N e w Y o r k marches t h r o u g h Greenwich Village on A l l Souls'Day. A r o u n d a h u n d r e d thousand people tako p a r t i n i t , some o f t h e m i n fancy dresses. Great dolls a n d masks raise above the c r o w d . I n children's pa­ rade, i n t u r n , effigies o f Disney's characters and other p o p u l a r t v series are c a r r i e d . I t is R a l p h Lee w i t h his t e a m t h a t ore responsible for t h e a r t i s t i c side of the show, f i n a n c e d or spon­ sored b y the M a t a D e p a r t m e n t Store. H a n n a В a It у n — 1ST M A Y AS A SPECTACLE The a u t h o r analyzes character o f the 1st M a y parade i n the yoars 1949—1954. I n 1949 tho parade was s t i l l a spontaneous m a n i f e s t a t i o n w i t h no s a l u t i n g base to bo p u t u p . P a r t y loaders were m a r c h i n g a t the head. N e x t years t h o celebration became i n s t i t u t i o n a l i z e d a n d workers wore obliged to p a r t i c i p a t e i n the parade. The character of the spectacle, w h i c h consisted o f b o t h t h e parade a n d a c c o m p a n y i n g decorations a n d rejoicings, is discussed i n p o l i t i c a l c o n t e x t . The parade's t r a n s f o r m a t i o n s are v i e w e d i n t h o category: r i t e — spectacle, a n d t h o a u t h o r shows the disappearance o f the features o f t h e r i t o (visible s t i l l i n 1949) i n f a v o u r o f spectacular values. M a r i a F i e d о г к i o w i с z — RITUAL ŻYWIEC REGION GROUPS I N THE Tho customs t o go a c r o l l i n g f r o m the feast day o f St Stephen t o t h e day o f the M a g i has been preserved i n the Żywiec region u p t o t h e present t i m e . I t s t r a d i t i o n a l f o r m is continued a n d the c u s t o m is k e p t alive b y shows and f o l k l o r i s t i e competitions'. A group ( t f carollers, m o s t l y farmers or y o u n g men i n disguise, calls a t village houses to say wishes, p e r f o r m f u n n y scenes, and p l a y trieks. The rite's a i m is to secure a h o u d a n t crops a n d happiness. The characters of the r i t e , consolidated b y t r a d i t i o n , include people (always alien io the village c o m m u n i t y — the Ло-w, Gipsy, chimney-sweep), animals s y m b o l i z i n g f o r t i l i t y (horse, bear) a n d figures from the ..other w o r l d ' ' (death, dovil). H a v i n g based herself on t h e studies carried o u t i n situ i n the years 1985---87, the atithoros concentrates o n t w o most d y n a m i c and oldest groups: ..Przebierance" f r o m Ża-bnica a,nd . . D z i a d y " f r o m village L a l i k i . H o w e v e r , she does not analyze deeply the essence of the r i t e . I n his review , , R i t u a l a r t o f the Żywiec r o g i o n " S.A. W i s l o e k i presents the e x h i b i t i o n organized b y A . Fidelewicz, where masks and accessories used by the t w o groups were displayed. 140 D a n u t a K a l i n o wska-Klosiewicz — D A N C E S OF W O M E N „ F O R A H I G H F L A X " OF A L L SOULS' D A Y I N C A R N I V A L R I T E S CARNIVAL ELEMENTS Tho a u t h o r proposes a n i n t e r e s t i n g i n t e r p r e t a t i o n o f the women's dance „for a good h a r v o s t " o f f l a x a n d hemp. I t s m e a n i n g is explained i n t h o c o n t e x t o f c a r n i v a l rites. W h i l e a n a l y z i n g the phenomenon the a u t h o r takes i n t o account u n i v e r ­ sal m o a n i n g of tho elements appearing i n t h o danco, p a r t i c u l a r l y flay and homp. Studies of r i c h Polish sourco materials as w e l l as of Slav a n d German sourcos enable hor to define a wido symbolic c o n t e x t o f those p l a n t s . Tho generally k n o w n f e r t i l i t y s y m b o l i s m of f l a x a n d hemps is b u t ono o n l y symbolic aspect associated w i t h t h o ,,other w o r l d " . Tho a u t h o r ' s detailed considerations load her to the con­ clusion t h a t f l a x a n d homp can be regarded to bo a v a r i a n t of tho cosmic tree, a,n olemont essential i n the c o m m u n i c a t i o n a m o n g various cosmic w o r l d s . Barbara O g r o d ó w s к a — WAFERS AND WAFER-MADE DECORATIONS I N POLISH TRADITION Since the 18th c e n t u r y i t has been customary to begin Christ­ mas Eve supper w i t h sharing wafer. I n some p a r t s of the c o u n t r y wafer was p u t i n the middle of tho table. The c u s t o m to send wafer together w i t h Christmas wishes has lately become p o p u l a r . I t was „church peoplo" t h a t were responsible for p r o d u c i n g wafers and the i r o n stamps wore decorated w i t h religious m o t i f s . R e a d y wafers, b o t h w h i t e arid coloured, were delivered to p a r i ­ shioners; sometimes t h e y were presented b y a , , c a r o l l i n g " priest, too. The a u t h o r discusses customs conneeted w i t h wafers a n d local t r a d i t i o n s i n this respect (e.g. f o r t u n e - t e l l i n g and acts associated w i t h breeding a n d healing magic). The custom to a d o r n house interiors a t Christmas w i t h decorations made o f wafer sprang f r o m the belief i n its unusual properties. I n her article Ogrodowska presents various forms of such ornaments, e.g. the , , w o r l d s " h a n g i n g on a t h r e a d . T o conclude, wafor decorations are becoming less a n d less frequent. Anna Kunczyńska-Iracka, Ewa K o r u l s k a T H E L A N T E N MYSTERY AT GÓRKA KLASZTORNA — The L a n t o n m y s t e r y , w h i c h a t t r a c t s t h e g r o w i n g n u m b e r o f p d g r i m s , has been h e l d a t the sanctuary o f Our L a d y since 1984. Organizod under the auspices o f tho Missionaries o f t h o H o l y F a m i l y for the f i r s t t i m e , i t has boon performed b y t h e same t r o u p e (60 persons), consisting o f tho mombers o f several earish families. The m y s t e r y distinguishes i t s o l f b y the realistic, pxpressive i n t e r p r e t a t i o n o f the W a y of the Cross. I t is b u t a n interesting a t e m p t a t creating a peculiar k i n d of the r i t o i n w h i c h b o t h t h e actors a n d t h e audionee tako p a r t a t the same timo. Zbigniew B e n e d y k t o w i c z — ON FEASTING. A N I N T E R V I E W W I T H PIOTR FEAST AND SKRZYNECKI The w e l l - k n o w n „Piwnica p o d B a r a n a m i " (Collar under R a m s ) i n Cracow was founded b y P i o t r S k r z y n e c k i a r o u n d t h i r t y years ago. The figure of the founder has become a logend ever since. On tho p r e t e x t of h i s t o r i c a l anniversaries he used to organize e x t r a o r d i n a r y shows or crazy balls i n o l d castles and p a l e ев, participated, b y the members of the society elite. A m o n g the articles devoted to Skrzynecki a n d his „ P i w n i c a " i t is a t a l k on feasts and feasting t h a t seems to bo the m o s t imports n t . F o r Peter foasts is opposed to boredom, i t is a p l a y and a f o r m of the coexistence w i t h other people and friends. H o oitos St. Augustines w h o , t h o u g h confesses to God of his numerous sins, is n o t sorry for the n i g h t be spent on dancing. R у sz a r d Сia г к a — PUNK-ROCK P u n k is defined as a movement of the y o u t h counter-culture, a, c o n t a m i n a t i o n of numerous trends, sometimes c o n t r a d i c t o r y b o t h i n a r t a n d life. I t is i n s p i r e d b y dada and decadency. I n p i r a t i o n s o f u r b a n sub-cultural groups are visible m o s t l y i n the movement's relation w i t h the workers' c u l t u r e and such slogans as the t o t a l lack of prospects, u n e m p l o y e m e n t . sense o f the �crisis o f (.contemporary civilisation M S well as o f ecological a p d m i l i t a r y menace. S i m i l a r l y I o oaiiior y o u t h movements, i t is rock music t h a t conveys all 1!10 essential i n f o r m a t i o n a n d slogans. Punk-roek is consciously a retrospective music, going back to its rock" 'Vol] roots. Protest against insufficiency rather t h a n cxc-ss of consumption ;.>oods makes the slogans a t t r a c t i v e irrespective of n a t i o n i l traditions and p o l i t i c a l differenced. P u n k is n o t the protest against mass culture a n d t r a d i t i o n a l m e d i a ; it moans rather an a t t e m p t of their specific utilisation (e.g. groups publish independent periodicals, called „ f a n z i c n " , a n d records i n small quanl i lies). Л ш I perhaps tho future of mass culture lies in local cull tire - suggests the author. РЕЗЮМЕ А к ос Знгельмаер — ИГРЙТЕ ДУДЫ, Б А С Ы — ПО — ВЕНГЕРСКИ ИГРЙТЕ С давних л е т ь ,, — в В е н г р и и спонтанно р а з в и ваеттся м о л о д е ж н о е д в и ж е н и е , н а п р а в л е н н о е на р а з ­ витие п о д л и н н о народной м у д ы к и , сопровождаемой танцем и пением. П е р е л о м н ы м моментом б ы л „ о т к р ы ­ т и е " м о л о д е ж ь ю Семиграда, где венгерское м е н ь ш и н ­ ство с о х р а н и л о давние обычаи, я з ы к , танец и м у ­ з ы к у . П р о ф е с с и о н а л ь н ы е т а н ц о р ы с т а л и ездить туда у ч и т ь с я танцевать, петь, играть па с т а р и н н ы х и н ­ струментах. Начало этому д в и ж е н и ю , получившему название „Tanchaz (дословный п е р е в о д — „дом танца") ( р о г о ж и л и ) два м у з ы к а н т а л ю б и т е л я F e r e n c Sebó и Bela H a l m o s Д в и ж е н и е з а к л ю ч а е т с я в о б щ е м танце н е ­ б о л ь ш и х г р у п п , часто у р о к а х танца и с т а р ы х песен. В о время п е р е р ы в о в у ч а с т н и к и г р у п п д е к л а м и р у ю т поэзию, народные сказания. В н а с т о я щ е е время дви­ жение, охватывая тысячи молодежи, успешно сопер­ ничают с современной м о л о д е ж н о й м у з ы к о й , о б ъ е ­ диняя м о д о д е ж ь различной сельской и городской среды. Роман Рейнфусс — ФЕНОМЕН ПОДГАЛЬЯ А в т о р статьи у т в е р ж д а е т , что современная к у л ь ­ тура п о д г а л я и в и д е т е л ь с т в у е т о том, что г о р о д с к а я цивилизация не у г р о ж а е т традиционной народной к у л ь т у р е , е с л и деревенская среда с о х р а н я е т ч у в с т в о собственного достоинства. Исторические условия независимого Подгалья, в п е р в у ю очеред л и т е р а т у р н а я , как и х у д о ж е с т в е н ­ ная легенда, созданная в первые д е с я т и л е т и я X X в е ­ ка, предоставила горцам в о з м о ж н о с т ь с о х р а н и т ь соз­ нание собственного своеобразия и д а ж е превосход­ ство собственной к у л ь т у р ы . Б л а г о д а р я этому с о х р а ­ няются горский наряд, д и а л е к г , м у д ы к а , танцы, а т а к ж е а р х и т е к т у р а , к о т о р ы е считаются т и п и ч н ы м и д л я П о д г а л ь я , как думают впрочем и сами г о р ц ы . Л е а н д е р П е т з о л ь д —НАРОДНЫЕ ПРАЗДНИКИ В ГЕРМАНИИ. ПОПЫТКА ТИПОЛОГИИ Н а основе а н к е т н ы х исследований, п р о в е д е н н ы х в 1966—1983 гг., в Западной Г е р м а и и записано ок. 5000 местпосеой, в к о т о р ы х о т м е ч а ю т с я р а з л и ч н о г о рода праздпенства. Генезис этих праздпенств ч р е з в ы ч а й н о р а з л и ч е н . Они берут свое н а ч а л о от старых р е л и г и о з н ы х и л и о б р я д о в ы х о б ы ч а е в , н ы н е и н т е р п р е т и р у е м ы х по ново­ му. В в в е д е н ы т а к ж е новые праздники, связанные с местными традициями (парздники патронов городов, сбора винограда и т.д.). О б щ и м и чертами современ­ н ы х враздииков я в л я ю т с я спонтанность совместных т в о р и ч е с к и й действий, потребность п о д о б н ы х действий и способность г р у п п ы о б ъ е д и н я т ь с я , о б щ н о с т ь ц е л е й и с т р е м л е н и е к у л ь т и в и р о в а т ь традиции. Предлагаемая систематика учитывает генезис и п е р в о н а ч а л ь н ы й с м ы с л , а т а к ж е современные ф о р ­ м ы праздненства. А в т о р в ы д е л я е т 15 г р у п п , к о т о р ы е охватывают прездпяки общенационального либо ре­ л и г и о з н о г о значения, а т а к ж е местные праздненства. Н е к о т о р ы е из них (саслеиица, проводы з и м ы , обход границ) я в л я ю т с я п р о д о л ж е н и е м старых народных обрядов л и б о г о р о д с к и х о б ы ч а е в ( ш к о л ь н ы й празд­ ник). Затем с л е д у ю т с е л ь с к о х о з я й с т в е н н ы е п р а з д н и ­ ки ( ж и в о т н о в о д ч е с к и е ярмарки, сбор винограда), р е ­ л и г и о з н ы е праздники (паломничества, процессии). О т д е л ь н у ю г р у п п у , к которой п р и н а д л е ж а т празд­ ники, у с т а н о в л е н н ы е п о с л е войны, с о с т а в л я ю т празд­ ники, п о д ч е р к и в а ю щ и е местные особенности. Они объединяют немногочисленные группы городской общественности и л и н е б о л ь ш о г о округа. Ванда Драбик В БОЛГАРИИ — ФЕСТИВОЛИ ФОЛЬКЛОРА А в т о р , с п е ц и а л и с т к а по ф о л ь к л о р у , пишет о своих в п е ч а т л е н и я х п о с л е п о е з д к и в Б о л г а р и ю па ф е с т и ­ валь курол („Суверкары" и „ к у к е р ы " ) , посвященный к у к л а м , с в я з а н н ы м с обрядами, к о т о р ы е и м е л и место в п р о ш л о м п о с л е Н о в о г о Года. Она п о д ч е р к и в а е т б о ­ гатство и красоту костюмов, а особенно масок. Х о т я с м ы с л этих р и т у а л о в исчезает, с о х р а н я е т с я с т р у к ­ тура. З р е л и щ н ы й х а р а к т е р ф е с т и в а л я благоприят­ ствовал демонстрированию п р е ж д е всего элементов развлекательного толка. Ш и м о н Б о й к о — HALLOWEEN РОПРИЯТИЯ МАССОВОГО Т И П А И ДРУГИЕ МЕ­ А в т о р обращает внимание на н е о б х о д и м о с т ь р а з ­ н ы х з р е л и ш , парадов, к а р н а в а л ь н ы х и п р а з д н и ч н ы х увеселений также в крупных городских центрах. Описывает Halloween, шествие в Нью-Йорке по Г р и н в и ч В и л л а ж в день поминовения у с о п ш и х . Над шествием в о з в ы ш а ю т с я огромные к у к л ы и маски, а принимают в нем у ч а с т и е о к о л о 100 т я с я ч ч е л о в е к ; многие и з н и х о д е т ы в забавные к о с т о ю и ы . В другом шествии — дети, н е с у щ и е и з о б р а ж е н и я героев ф и л ь ­ мов Диснея, а т а к ж е м н о г о с е р и й н ы х л е н т д л я д е ­ тей, т р а н с л и у р е м ы х по т о л е в и д е н и ю . Х у д о ж е с т в е н ­ ным о б о р м л е н и е м занимается к о л л е к т и в под р у к о ­ водством Р а л ф а Л и . Ф и н а н с и р у е т это мероприятие универмаг М а т и . Збигнев Бенедиктович И ПРАЗДНОВАНИЯХ, БЕСЕДА НЕЦКИМ — О ПРАЗДНИКЕ С ПЕТРОМ СКШИ- П е т р С к ш и п е ц к и й создал в К р а к о в е знаменитый, с у ю е е т в у ю щ и й у ж е 30 л е т „ П о г р е б о к под Б а р а н а м и " . Его л и ч н о с т ь овеяна л е г е н д о й . С к ш и н е ц к и й т а к ж е я в л я е т с я инициатором н е о б ы ч н ы х м е р о п р и я т и й - з р е лию, приуроченных к разным историческим го­ довщинам, организатором с т р а н н ы х „ б е з у м н ы х " б а л о в в старинных з а м к а х и дворцах. П у б л и к у е м ы е статьи п о с в я щ е н ы П е т р у , „ П о г р е б к у " , а самое г л а в н о е это беседа на тему праздника и празднования. Д л я П е ­ тра праздник это п р о т и в о п о с т а в л е н и е с к у к е , это в о з ­ м о ж н о с т ь о б щ е н и я с другими л ю д ь м и , д р у з ь я м и . Он цитирует св. А в г у с т и н а , к о т о р ы й , и с п о в е д у я с ь , не ж а л е е т одного — того, что протанцевал до утра всю ночь. Ришард Чярка — ПАНК-РОК П а н к — это д в и ж е н и е м о л о д е ж н о й к о н т р к у л ь т у ­ ры, контаминация множества иногда п р о т и в о р е ч и в ы х тенденций как в искусстве, так и в ж и з н и . Его и с т о ­ ки берут свое н а ч а л о в дадаизме и декадентстве. С у б к у л ь т у р а г р у п п , п р о и с х о д я щ и х из б о л ь ш и х г о р о ­ дов опирается па т а к и х ф а к т о р а х , как отсутствие перспектив, безработность, кризис современной ц и ­ вилизации, экологические и милитарные угрозы. Г л а в н ы м н о с и т е л е м информации и л о з у н г о в я в л я е т ­ ся, т а к ж е как и в б о л е е р а н н и х м о л о д е ж н ы х д в и ­ ж е н и я х , м у з ы к а типа рок. П а н к - р о к это м у з ы к а у в ы ш л е н н о ретроспективная. Протест против отстут- 141 �ствию, а не и з л и ш е с т в у м а т е р и а л ь н ы х благ о б е с п е ­ чивает ей — независимо от н а ц и о н а л ь н ы х традиций и п о л и т и ч е с к и х в з г л я з о в — ш и р о к и й резонанс везде. Панк это не протест против массовой культуры и т р а д и ц и о н н ы х масс-медиа, это скорее попытка их специфического использования. Анна Бальтыи — 1 МАЯ — ЗРЕЛИЩЕ А в т о р а н а л и з и р у е т празднование 1 мая, в 1949— —1954 гг. В 1949 г. первомайский п о х о д я в л я л с я е щ е манифестацией спонатнного х а р а к т е р а . Н е б ы л о тогда т р и б у н ы , перед которой д е ф и л и р о в а л и у ч а с т н и к и п о ­ хода. В о г л а в е похода ш л и р у к о в о д и т е л и . В п о с л е ­ д у ю щ и е годы праздник, п о х о д ы принимают х а р а к т е р официальных зрелищ, в которых обязательно при­ нимают у ч а с т и е т р у д я щ и е с я . А в т о р рассматривает в к о н т е к с т е политических у с л о в и й образ з р е л и щ а , к а к и м и я в л я л и с ь равно п о ­ ход, как и с о п у т с т в у ю щ и е ему р а з в л е ч е н и я и д е к о ­ рации Рассматривая вопрос н а с т у п и в ш и х перемен в к а ­ т е г о р и я х о б р я д - з р е л и щ е , автор статьи отмечает, что постепенно исчезают ч е р т ы обрядности ( к о т о р ы е в ы ­ с т у п а л и е щ е в 1949 г.), принимая з р е л и щ н ы й х а ­ рактер. М а р и я Ф ид е р к е в ич ЖИВЕЦКОГО РЕГИОНА — ОБРЯДОВЫЕ ГРУППЫ На территории Ж и в е ц к о г о региона по сей день с о х р а н и л с я о б ы ч а й так паз. к о л я д о к , отмечаемый в период от св. Щ е п а н а до праздника п о к л о н е н и я В о л х в о в ( К р е щ е н и е ) . О б ы ч а й этот о х в а т ы в а е т ф о л ь к ­ л о р н ы е п о к а з ы и к о н к у р с ы , с о х р а н я я до сих пор свою традиционную форму. Группа ряженых к р е с т ь я н и л и м о л о д ы х м у ж ч и н навещает деревенские дворы с п о ж е л а н и я м и всего доброго, в ы с т у п а я с за­ бавными сценками и шутками. Т р а д и ц и о н н ы е лица, в ы с т у п а ю щ и е в обрядах, охватывают, как п р а в и л о , продставителей чуждой сельским жителям среды (как, например, цыган, еврей, т р у б о ч и с т ) , ж и в о т н ы х , символизирующих плодивитость (лошадь, медведь) и о б р а з ы п о т у с т о р о н н е г о мира (смерть, ч е р т ) . А в т о р статьи, о п и р а я с ь на и с с л е д о в а н и я , п р о в е ­ д е н н ы е в 1985—1987 гг., пишет г л а в н ы м образом о д в у х н а и б о л е е д и н а м и ч е с к и х и вместе с тем ста­ р е й ш и х г р у п п а х — „ Р я ж е н ы е " из Ж а б н и ц ы и „ Д е д ы " ( Л е л и к ) . К с о ж а л е н и ю , б о л е е подробно а н а л и з и р у я с у щ н о с т ь обряда, С. А . В и с л о ц к и в рецензии, о з а ­ г л а в л е н н о й „ О б р я д н а я п л а с т и к а Ж и в е ц к о г о района", о б с у ж д а е т о р г а н и з о в а н н у ю М . Ф е д е р к е в и ч выставку, на к о т о р о й в п е р в у ю о ч е р е д ь п р е д с т а в л е н ы маски и реквизиты, употреблявшиеся когда-то и ныне обеими в ы ш е у п о м я н у т ы м и группами. Данута К а л и н о в с к а - К л о с е в и ч — МАСЛЕ­ НИЧНЫЕ ТАНЦЫ ЖЕНЩИН „НА ВЫСОКИЙ ЛЕН" ПОМИНАЛЬНЫЕ ЭЛЕМЕНТЫ В МАСЛЕНИЧНОЙ ОБРЯДНОСТИ А в т о р статьи выдвигает и н т е р е с н у ю и т е р п р е т а цию танца ж е н щ и н „ Н а у р о ж а й л ь н а и к о н о п л и " , п о я с н я я его значение в к о н т е к с т е м а с л е н и ч н о й о б р я д ­ ности с у ч е т о м у ы и в в е р с а л ь н ы х значений, в ы с т у ­ п а ю щ и х в этом танце элементов, п р е ж д е всего л ь н а и конопли. На основе и с с л е д о в а н и я богатого п о л ь с к о г о ма­ териала, а т а к ж е сравнения и с т о ч н и к о в с территории С л а в я н щ и н ы , и н е м е ц к э о - я з ы ч н ы й — автор о п р е д е ­ л я е т ш и р о к и й контекст с м ы с л о в о г о з н а ч е н и я л ь н а и к о н о п л и ; повсеместно известная символика п л о д о ности я в л я е т е я л и ш ь одним из аспектов с и м б о л и к и этих растений, с в я з а н н ы х по своему з н а ч е н и ю с „ п о тусторонпимж миром". В р е з у л ь т а т е м о ж н о прийти к выводу, что л е и и к о н о п л я я в л я ю т с я вариантом к о с м и ч е с к о г о дерева, н е о б х о д и м ы м элементом с язи м е ж д у разными к о с ­ мическими мирами. Б а р б а р а О г р о д о в с к а я — ОБЛАТКИ И УКРА­ Ш Е Н И Я ИЗ О Б Л А Т К О В В П О Л Ь С К О Й Т Р А Д И Ц И И С о г л а с н о п о л ь с к о й традиции, в о с х о д я щ е й к X V I I I веку т о р ж е с т в е н н ы й у ж и н в к а н у н Р о ж д е с т в а н а ч и ­ нается с р а з л а м ы в а н и я о б л а т к и ч л е н а м и семьи и их близкими. В некоторых регионах облатку кладут u с о ч е л ь н и к Г аждества посередине стола. В п о с л е д ­ ние г о д ы р а с п р о с т р а н и л с я о б ы ч а й в ы с ы л а т ь о б л а т к у знакомым вместе с р о ж д е с т в е н с к и м и пожеланиями. Изготовлением облаток занимались „церковные л ю д и ' , м е т а л л и ч е с к и е матрицы у к р а ш а л и с ь рели­ г и о з н ы м и сценами. Г о т о в ы е о б л а т к и , б е л ы е и р а с ­ к р а ш е н н ы е р а з н о с и л и по домам п р и х о ж а н , их п р и ­ носил также ксендз во время своих посещений с рождественскими поздравлениями. А в т о р описывает обычаи, связанные с о б л а т к а м и и и х т е р р и т о р и а л ь н о е распространение. У б е ж д е н и е в м а г и ч е с к и х свойствах облаток б ы л о причиной в о з ­ никновения повсеместного о б ы ч а я и з г о т о в л е н и я у к р а ш е н н и й из о б л а т о к , к о т о р ы е п о м е щ а л и с ь в домах во время Р о ж д е с т в а и оставались там пока не обвет­ ш а л и . А в т о р приводит в качестве и л л ю с т р а ц и й р а з ­ н о о б р а з н ы е ф о р м ы таких у к р а ш е н и й , в том ч и с л е „ с в е т ы " , к о т о р ы е в е ш а л и па нитках. В н а с т о я щ е е время у к р а ш е н и я из о б л а т о к д е л а ю т с я все р е ж е . Эва К о р у л ь с к а — ВЕЛИКОПОСТНАЯ РИЯ В КЛЯШТОРНОЙ ГУРЕ МИСТЕ­ С 1984 г. в С в я т ы н е Б о ж ь е й М а т е р и Т у р е ц к о й отмечается М и с т е р и я , п р и в л е к а я все б о л ь ш е е ч и с л о п а л о м н и к о в . П в е р в ы е М и с т е р и я б ы л а организована под п о к р о в и т е л ь с т в о м к с е н д з о в М и с с и о н е р о в св. С е ­ мейства и в д а л ь н е й ш е м т а к ж е и с п о л н я е т с я тем ж е к о л л е к т и в о м (60 ч е л о в е к ) , с о с т о я щ е м в своем б о л ь ­ шинстве из э л е п о в н е с к о л ь к и х семей того ж е п р и ­ хода. Среди ряда д р у г и х у п о м я н у т а я М и с т е р и я в ы ­ д е л я е т с я р е а л и с т и ч е с к о й , и с к л ю ч и т е л ь н о экспрессив­ ной интерпретацией К р е с т н о г о П у т и . Это очень интересная попытка создать о б р а з н ы й обряд, в котором принимают у ч а с т и е ры и зрители. свое­ акте­ �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/078003fe92f53663b7dd12421ca6c0ed.pdf e0d8814954e9f8468c461efa502a8587 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3155 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2954 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.144 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XLII • 1988 • Nr 3 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY W A R S Z A W A K R A K Ó W - G D A Ń S K - I Ó D 2 IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H , W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK �CONTENTS Zbigniew Benedyktowicz Symbol in Ethnography Siergiej Symbol Jurij Awierincew Łotman Symbol 145 149 i n the System of Culture 151 Michał K l i n g e r S y m b o l i n Theology. The Importance of Eliade's A n a l y ­ sis o f R e l i g i o u s S y m b o l i s m f o r C o n t e m p o r a r y T h e o l o g y 155 Paul Tillich Significance 160 Mircea Eliade Methodological Mircea Eliade Ordeal b y Labyrinth Stanisław C i c h o w i c z What B o h d a n Tadeusz Brancusi 175 Mircea Eliade Brancusi and Mythology 178 Dariusz Czaja Myth, Ryszard Ciarka Sacrum, M y t h , Book and Justification Remarks on of the Religious Study of Symbols Religious Symbolism Can 161 167 the H e r m e n u t B o When the Times Are Hard...? Wojciech Wanda Urbanowicz Zaleski Art, Interpretation Supplicatory Telakowska B o h d a n Tadeusz 171 Urbanowicz Shrines 183 185 and Holy Pines Near Supraśl 186 Biographical Note 196 Wanda's 200 Generation Aleksander Jackowski Wanda 203 Halina Kenarowa Maria Bujakowa 204 Aleksander Jackowski The Master 211 Wojcioch My 211 JÓZEF Summary J . Burszta of BURSZTA (17.04.1914—6.07.1987) Father Articles 213 РЕЗЮМЕ 214 REDAKCJA: Zbigniew Benedyktowicz (z-ca red.), A l e k s a n d e r Jackowski (red.), Ewa Korulska, Anna Kunczyńska-Iracka, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji) R A D A R E D A K C Y J N A : Jerzy Bartmiński, Tadeusz C h r z a n o w s k i , M a r c i n Czerwiń­ ski, E w a Fryś-Pietraszkowa, Jan Krzysztof Makulski, Franciszek Midura, Jacek Olędzki, Mieczysław Porębski, R o m a n Reinfuss, Czesław Robotyeki, Zofia Sokolewicz, Roch S u l i m a W S P Ó Ł P R A C O W N I C Y R E D A K C J I : Zofia Bisiak, Jan Swiderski R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y : Grażyna Miętus T Ł U M A C Z E : Piotr Paszkiewicz i M a g d a l e n a I w i ń s k a (ang.), L i j a Skalska-Miecik (ros.) Adres Redakcji: I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . D ł u g a 28, 00-950 994, t e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229. Warszawa, skr. poczt. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3b1fc25594b91fe5b899a755117117f.pdf 7e069f79f5d6b69dedd8967490b3be4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3156 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2955 Title A name given to the resource Symbol w etnografii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.145-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Zbigniew Benedyktowicz SYMBOL W ETNOGRAFII „Zbędną do jeat sensu słowa rzeczą tłumaczyć, dlaczego porozumienie ' s y m b o l ' może b y ć cenne d l a wszelkich co badań n a d sztuką c z y l i t e r a t u r ą " — pisał n i e d a w n o M a r c i n Czerwiński w s w o i c h r o z w a ż a n i a c h , z a t y t u ł o w a n y c h Symbol badaniem symboli. szym Obrazowo 5 kompendium wiedzy „symbol" powiedziawszy, na temat w t y m najśwież­ terminów etnologicznych r o z s y p a ł się i u k r y ł p o ś r ó d w i e l u haseł s t o p i o n y z e Jakiej­ „ z n a k i e m " . G d y z a ś s p o j r z y się p o d h a s ł o „ z n a k " , t o w ł a ś c i w i e k o l w i e k o d p o w i e d z i n i e udzielilibyśmy n a p y t a n i e : „ c z y p o r o z u ­ t r z e b a b y p o w i e d z i e ć , że z o s t a ł o n t a m w e p c h n i ę t y , c z y ł a g o d n i e j : m i e n i e t a k i e jest w ogóle m o ż l i w e ? " , n i e m n i e j „włożony". się w n a m dzisiaj każda próba r o z u m i e n i u tego, c z y m prezentacji jest dzisiaj. 1 tę n a d symbolem potrzebę precyzacji wciąż n a n o w o i potwierdza samego terminu w pełni „symbol", drążenia sonsu s y m b o l u . I chociaż s t u d i a t e p o d e j m o w a n e są n a r ó ż n y c h p o l a c h b a d a w c z y c h , f o r m u ­ w różnych łowane językach, znaków mina odzwierciedla zarówno j a k i potrzebę ustawicznego wydaje stanowisk symbol. W i e l e studiów powstałych i podejmujących rozważania cenną różnych t o znaleźć można w nich wiele w n i c h wspólnych wów i podobnych problomów. Jeszcze więc moty­ bardziej rzeczą byłoby tłumaczenie p o ż y t k ó w , j a k i e z o b c o w a n i a studiami, mogą antropologii nadal wynieść kultury — przedstawiciele dziedzin, d o badań n a d s y m b o l e m . „Polskiej samym Sztuki Ludowej", pomyślanym naukowej wielkiego wielkiego Mircea znawcy Eliade, Dlatego myśli redakcję, tekstów n a przywołaniu grupę i wspo­ jedynie w ramach szerszej koncepcji człowieka E. często pojmowanego jako a n i m a l s y m b o l i c u m " , t o z 9 s z p a l t hasła p o ś w i ę c o n e g o z n a k o w i , miejsce jakie szpalty. przeznaczono na symbol zajmuje zaledwie W t e n s p o s ó b , możnar p o w i e d z i e ć , s y m b o l 6 został przez pół pochłonięty znak. Tymczasem w i e l u autorów — j a k пр. P. Ricoeur, M . B a c h t i n , S. A w i o r i n c e w i i n . — w charakterystykach symbolu akcentuje właśnie różnice p o m i ę d z y z n a k i e m i s y m b o l e m . R i c o e u r w analizie eidetycznej rozważającej specyfikę symbolu w swej zesta­ etnologii, w i e n i u ze z n a k i e m , a l e g o r i ą , m i t e m : „ S y m b o l e są n i e w ą t p l i w i e znakami wnoszą a t y m twórczości symbolicznej, i moim zgromadzonych c z y t o teologa, czy (...) lecz n i e k a ż d y Awierincew pisząc o znak jest symbolu symbolem" . Podobnie uniwersalnej kategorii 7 jako e s t e t y k i , p o w i a d a , iż n a j l e p i e j d a j e się o n o d s ł o n i ć p r z e z p r z e c i w ­ stawienie z przyległymi doń kategoriami: z jednej z o b r a z e m , z d r u g i e j zaś — ze z n a k i e m . uczony nie powinno, i tekstów czy t o filozofa, symbole" i symbolowi, 1986 r o k u , t y m (poprzestając także zbędną i s y m b o l u , j a k i m b y ł rumuński zmarł w o się t a m : „ Z a s p e c j a l n ą uznać z tymi też w t y m n u m e r z e i wyobraźni zdaniem — obok innych wypowiedzi przez wniosły d l a uczczenia hommage badacza mitu etnografii, tyle poświęconym jako który które także można Cassii-era i S. K . L a n g e r ) , że „ P o j ę c i e s y m b o l u w y s t ę p u j e p u n k t ó w s t y c z n y c h , w i e l e p o d o b n y c h i n t u i c j i , z b i e g a j ą c y c h się linii rozumowań, wiele występujących B o m i m o , że pisze symbolicznych strony A l e c z y w ogóle słownik współczesnej ( c z y w c z o r a j s z e j ) 0 której pisał „usuwanie dania: Marcin Czerwiński, niejasności", znającej „dyskurs spełniający — 8 nastawionej t y l k o jeden wyostrzone nauki, wyłącznie n a sposób wypowia­ kryteria eksplicytyw- s e m i o t y k a — zabraknąć p y t a ń o miejsce, o r o z u m i e n i e s y m b o l u ności", w w stanie przyjąć i pomieścić w sobie t a k n i e p r e c y z y j n e , niejasne 1 niedomknięte z d a n i a i sentencjo j a k t o , które znaleźć możemy etnografii. W p r z y w o ł a n y m t u a r t y k u l e M a r c i n Czerwiński w i e l o k r o t n i e nauki „broniącej na dystans, a nawet n a j l e p i e j m o g ą n a s p r z y b l i ż y ć d o t e g o , co j e s t istotą j e g o : języka prymarnego nauka zachowuje się t y l k o całkowitej (...)" . Pisze też d a l e j : „ R z e c z y w i ś c i e w ciągu w i e k ó w wzrastała 2 nieustannie rola wypowiadania dyskursywuego „Słowo i obraz — p o części j a k przeciwnik, w stosunku do s y m b o l u jest w opozycji w bardzo wielu, miejscu etnograf, jaką j ą dziś widzimy (czy j a k ją widziano jeszcze wczoraj), sytuacja o d początku była t u bardziej dobitnym dziś współczesnym miejscu tego dowodem Słowniku autorzy jest etnologicznym*. odsyłają żyje w n a s " ( J . C h e v a l i e r ) . Czy skomplikowana, nie brak hasła W nas do terminu: Najbardziej „symbol" odpowiednim I „znak". we dlań chociaż najrozmaitszych miejscach, złączeniach, odmianach i kon­ wreszcie, z twórczością ludowej tą s p o t y k a m y „Wcale nie jest doświadczeniem kich jego czasów, odmianach, a —»• z n a k , jest dominującym symbol, oznaczanie, we wszyst­ terminem naszych k o m u n i k o w a n i e się naszym tylko składać częściowo naszego zamieszkiwania to n a próżno szukalibyśmy o d ­ swoje doświadczenia poprzez rozumiemy. procesy pokrewieństwa, Symbolizować s t r u m i e n i a doświadczeń l u b jakiś c i e m n y , to znaczy te cząstki luminiscencję, część K o s m o s u , k ą t podziemny labirynt r o z j a ś n i się. (...) W k a ż d y m b ą d ź r a z i e p i e r w s z ą s y n t a k s ą o k r e ś l o ­ Jak — prymitywnej, i e l e m e n t y , k t ó r e — g d y z j e d n o c z ą się — t w o r z ą nego, wcielonego nauk etnologicznych." sztuki t a k , że t o o n o współpracują czasowe l u b trwałe p r o m i e n i e , w których t e c o n a j m n i e j o d l a t s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X X w . są do ozdabiamy bardziej z przepływającego należą d o naszego obiegowego zasobu i n t e l e k t u a l n e g o . T e r m i n y wprowadzane się w k r ę g u t a k , że z w haśle „ a n t r o p o l o g i a k o m u n i k a c j i " : — szczególnie czy wysokiej): któro ,,(...) D o w o d z i się ( S . K . L a n g e r ) , ż e t e r m i n z n a c z e n i e pomieścić egzystencjalnym wciąż procesów twórczości a r t y s t y c z n e j (bez względu n a t o , c z y t e k s t a c h ( n p . w hasłach „ k u l t u r a s y m b o l i c z n a " , „ m i t " , „ s a c r u m — c z y n i Zofia Sokolewicz 1 0 zdaje się b y ć c z y t e l n y i doniosły, g d y idzie o b a d a n i e n i e j a s n y c h p r o f a n u m " ) , i chociaż a u t o r z y kreślają rolę j a k ą pełni s y m b o l w k u l t u r z e , t a k j a k c h o ć b y t o kiedy 9 p o t w i e r d z i ć m o g ł o b y w i e l u , a k t ó r y c h t o z d a ń sens ale o wielo pod­ mnie, wtedy, słownik współczesnej n a u k i m ó g ł b y symbolami, w t y c h różnych miejscach są s y m b o l i c z n e z d a n i a , których prawdę w s w o i m doświadczeniu s a m o s ł o w o s y m b o l p o j a w i a się w i o l e r a z y n a k a r t a c h t e j k s i ą ż k i w według „ N i e t y l k o m y ż y j e m y w świecie s y m b o l i , ale i świat s y m b o l i 3 odbiegała w zasadzie o d tego ogólnego w z o r c a n a u k i . które, ( l u b p r z e d m i o t — m ó g ł b y dodać w t y m w t r . Z. B.) — n a pierwszy r z u t o k a " (C. G. J u n g ) . symbolicznego" . G d y idzie o etnografię i j e j s t o s u n e k d o s y m b o l u , t o chociaż a jest z a w i e r a się w n i c h c o ś w i ę c e j niż t o , c o d a się w n i c h r o z p o z n a ć jeśli n i e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h ż y c i a s p o ł e c z n e g o . N a u k a t a k a , zakwestionowała powagę w y p o w i a d a n i a symbolu, sensu", u „ O ile wobec badaczy migotaniem z w r a c a u w a g ę n a niechęć ż y w i o n ą w o b e c s y m b o l u p r z e z naukę, antagonizm pomiędzy n i m i : niestrudzonych się p r z e d od ducha jest syntaksa s y m b o l i . " już powiedziałem, początku stosunek etnografii skomplikowany. Z jednej 1 1 do symbolu b y l strony etnografia jako syłacza d o „ s y m b o l u " c z y „ s y m b o l i z m u " , j a k o j e d n e g o z l i c z n y c h n a u k a naśladowała i realizowała ó w ogólny wzorzec n a u k i n a s t a ­ wymienionych wionej przez autorkę kierunków, które zajmują się opozycyjnio wobec symbolu, z drugiej z a ś s t r o n y , ze 145 �względu n a p r z e d m i o t dokumentowała, cywilizacji i obszar swych ale i przyswajała europejskiej „twory pierwotnego świat zainteresowań nie t y l k o jednostronnie myśli i zorientowanej wyobraźni mitycznej, umysłu", język m i t u i s y m b o l u . Odkrywała Absolutnie podobnych ludów etnologii prymitywnego rozpoznając s y m b o l ; wartość poznawczą, bogactwo i głębię. By ten, chciałbym magii rolę życia itd." posłużyć graficznego. Drugi Mircea, E l i a d e g o . sycznym się zestawieniom zaczerpnięty zaś pochodzi z Przez zestawienie tekście dwu obszerniejszych jest z klasycznego Traktatu o dzieła etno­ historii religii t o chcę p o k a z a ć , j a k w etnograficznym jogo autor bliski jest kla­ Elia- który przy tym się u ziemię. jest umysłu nie znam pokazać wyraźniej o w ą złożoność s t o s u n k u e t n o g r a f i i do s y m b o l u cytatów. Pierwszy Jednym zbywanie przez w z czy plenności, kształt manifestu. Staram niego do pierwszego c y t a t u ujawniając g r a f a i d a l s z y ciąg j e g o w y w o d ó w , b y pokazać j a k zgodnie z p r z y ­ j ę t ą k o n w e n c j ą n a u k o w ą o b r a c a j ą się t e w y w o d y p r z e c i w symbo­ przed chwilą tworów się w n i o s k ó w . Co się Przede w s z y s t k i m m a m y t u do czynienia z p e w n y m anachro­ nicznym już dzisiaj rozumieniem s y m b o l u . Broniąc go d o głębokiej p r z e d zagrażającym j e j niebezpieczeństwom z b y t n i e j teriale a jogo w ma­ interpretacją. przed Etnograf: inwazją m o ż n a d o m y ś l a ć się — nadmierne i literaokośei cliostwa. Moszyński przestrzega etnografii Moszyński b r o n i i zalewom pięknodu- p r z e d pokusą t r a k t o w a n i a t y c h wiorzeń czy, j a k p o w i a d a , t y c h „ t w o r ó w p r y m i t y w n e g o (...), a l e n a w e t jako p e w n y c h p r z e d m i o t ó w (...) bywają metafor, przestrzega przed p o j m o w a n e przez p r y m i t y w n y , niooświecony umysł w t e n sposób, alegorycznych interpretacji i jak gdyby a u t o r Kultury ludowej dzaju c tanowi'y — mówiąc naszym językiem — skondensowanej przedmiotach materii czy lub nawet z nimi energii, coś w r o ­ tkwiącej tożsamej. Dzięki w temu stosowaniem wykładni. pisze Slowiun duchowej dotyczące k u l t u r y każdy o ż y w a j ą c y c h sporów, co d o s y m b o l i c z n e g o niecywilizo­ charakteru powiedzmy, g d y w c i ą ż m n o ż ą się n a j r o z m a i t s z e być i bywa konstrukcji Musimy Stanisława Wesela Wyspiańskiego, t e g o d r a m a t u , i g d y d o ogłoszenia, n i e mającego sobio skondensowaną mocą, niem, lecz funkcją poza twardością, t y m może kłucia; z a m e k t y m , co my nazwalibyśmy odpornością; być niewątpliwie jest streszczoną funkcją z a m y k a n i a ; j a j k o — cierń j e s l cier­ pojawi się o d s y ł a c z też weiąż jeszcze d a l e k o . z a m k i e m , ale jest też cie, ostrością lo m . i n skondensowane życie i n s t a t u nascendi, a podwójny klos l u b orzech i t p . to m . m . jako 1 4 A u t o r o w i Kultury praktykującemu rozmaitsze losy równych, w którym na Weselu, do e t n o g r a f i i i do świata k u l t u r y czy streszczoną poecie , ludowej znane 1 5 i przygody to „symboliczne" interpretacje s t u d i u m S t a n i s ł a w a P i g o n i a Goście z zaświata być że te partie czy „imaginacyjnego" a l b o k a w a ł e k ż e l a z a są m . i n . z w y k ł y m k a m i e n i e m o z y k a w a ł k i e m tego mogą jakichś pamiętać, żelaza, ale oprócz umysłu" nich w czasie niesłabnących i coraz u j m o w a n y przez może do ją, a zwłaszcza owych w a n y umysł z d w u l u b n a w e t k i l k u s t r o n . Kamień, taki przedmiot ją poetyzaeji, „ J a k j u ż p o części w i e m y , n i e t y l k o c e c h y ( n p . t w a r d o ś ć , ostrość i f u n k c j e (...) przez s y m b o l i c z n y c h uznać za s y m b o l e ? przed symbolem — zawartą wręcz wniknąć Moszyńskiemu o p i s a n y c h l o w i . J a k k o n w e n c j a t a , przyjęta przez togoż e t n o g r a f a , p r o w a d z i sprzeczności p o m i ę d z y p r a w d ą symbol n a u k i wobec s y m b o l u , przybierającej antysymbolicznego autora-etno- powrócę jajko — N i e w y s t a r c z y poprzestać n a p r z y t o c z e n i u togo jeszcze j e d n e g o przykładu opozycji z a n i m i k r y j e ? Co n i e p o z w a l a nazywa Traktatu poglądu n a d 1 3 w i n t e n c j o t y c h t a k zaskakująco s p r z e c z n y c h autor tworów terminem: kłos g r a w l u d o w e j „hierofanią". t o , co tu się naiwniejszogo podwójny d o w s k i e m u opisowi i r o z u m i e n i u s y m b o l u , j a k na wiele l a t przed opisuje najjaskrawszych omówionych etnologii płodności przykłady niooświeconych posługiwanie głosi, że p o w i e d z m y , symbolu niezliczone wszystkich Eliadem Potem ludowej, wresz­ Słowian musiały być naj­ s y m b o l i z m u n a gruncie poezji, nie w y ł ą c z a j ą c o w e g o s k r a j n e g o w y n a t u r z e n i a j a k i e osiągnął s y m b o ­ s k o n d e n s o w a n y s p ó r , c z y l i m o ż n o ś ć , p l e n n o ś ć (a p r z e z t o i szczęś­ l i z m w p o e z j i r o s y j s k i e j (choćby w twórczości A . Biełego, tooro- cie), l t d . " tyka M. Eliade: tego ruchu, autora pracy 1910). Symwolizm, T a k w i ę c m o ż n a p o d e j r z e w a ć i d o m y ś l a ć się, ż e g d y M o s z y ń s k i „ T a m n a p r z y k ł a d , g d z i e m ó w i się o ' k u l c i e k a m i e n i ' , n i e w s z y s t k i e u ż y w a słowa „ s y m b o l " , t o s y m b o l j e s t t u d l a niego k a m i e n i c u w a ż a się z a ś w i ę t o . Z a w s z e s p o t y k a m y t y l k o p o e t y c k i e j przenośni, m e t a f o r y , m o ż e n a w e t a l e g o r i i . W pewne synonimem każdym k a m i e n i e , k t ó r e c z c i się z r a c j i i c h k s z t a ł t u , wielkości l u b p o w i ą z a ń b ą d ź r a z i e s y m b o l w t e j p e r s p e k t y w i e j a w i się j a k o coś n i e osa­ obrzędowych. Z o b a c z y m y dzonego w e t n o g r a f i c z n y m zresztą, że n i e cłiodzi t u o k u l t k a m i e n i k o n k r e c i e , j a k o coś abstrakcyjnego, i ż e o w e k a m i e n i e są c z c z o n e o t y l e t y l k o , o i l e n i e są j u ż z w y k ł y m i a r b i t r a l n e g o , zależnego wyłącznie o d człowieka, o d t w ó r c y bądź k a m i e n i a m i , l e c z h i o r o f a n i a m i , a w i ę c c z y m ś i n n y m niż z w y k ł y m i interpretatora symbolu bądź ,przedmiotami'. interpretatora powoływanego. (...) Jakiś przedmiot staje się s a k r a l n y m o t y l e o ile w c i e l a o n ( t z n . o b j a w i a ) przedmiotem coś i n n e g o , coś przede i dowolnie Jawi przez tegoż twórcę się w t y m ujęciu w s z y s t k i m j a k o coś o d ś w i a t a k u l t u r y l u d o w e j różnego o d siebie. N a r a z i e o b o j ę t n e j e s t , c z y tę .inność' n a l e ż y c z e n i e o d l e g ł e g o , j a k o coś l i t e r a c k i e g o i w y m y ś l o n e g o , przypisać o r y g i n a l n e m u k s z t a ł t o w i , c z y też skuteczności l u b p o j a k b y zarezerwowanego dla wyrafmowanej prostu (party­ twórczości tego p r z e d m i o t u w jakimś s y m b o l i z m i e , c z y też w y n i k a „symbol", ,mocy', cypacji) c z y toż w y w o d z i się o n a z u c z e s t n i c t w a z obrzędu k o n s e k r a c j i , c z y też d o b r o w o l n e g o umieszczenia l u b niedobrowolnego p r z e d m i o t u w obszarze p r z e p o j o n y m (strefa święta, czas ś w i ę t y , jakiś , p r z y p a d e k ' : Wróćmy można zatem do pierwszego cytatu ludowej fragmentu, Eliadego... ryeznych i zobaczymy wniosków i pokrewnego itp.)" zaczerpniętego bo o n t o bowiem Słowian, t a k bliskiego sakralnością piorun... b y ł o o d r a z u się d o m y ś l e ć ) z K a z i m i e r z a Kultury 1 2 może kultury dla wszystkich ludowej, być t y m , co dością, życie m. my jest a u t o r e m i n statu nascendi, i n . skondensowany t o i szczęście), l t d . 146 (...) a Świadomie powtarzam oddać spór, czyli ale oprócz t e g o m o g ą skondensowaną to podwójny ludów przed i chwilą dla świata przytaczał, l i e b k e i t ) , pośród p r z e d s t a w i c i e l i a k m e i z m u , c z y z jaką s p o t y k a m y żelaza, — przykłady ezji i w estotyee n u r t u „nowej przedmiotowości" (Die neue Sach- w nich kontradykcji. jajko nieoświeconych których togo a l b o k a w a ł e k ż e l a z a są m . i n . z w y ­ nazwalibyśmy odpornością terminu empirycznym m o ż e p r z y p o m i n a ć t ę s a m ą niocłięć i b y ć o d w z o r o w a n i e m k r y t y c z ­ się u p o w r a c a j ą c e g o d o a n t y c z n y c h ź r ó d e ł p o j m o w a n i a Osipa Mandelsztaina, który opatrywał kawałkiem do badaniom n e j p o s t a w y w o b e c s y m b o l i z m u j a k a p o j a w i ł a się n a g r u n c i e p o ­ ową czy ku (jak spoiwo z następnym a k a p i t e m mieszczącym w n i o s k i . B y kamieniem więc Moszyńskiogo zwrot i o p i s o w i t y c h pojęć i „ t w o r ó w p s y c h i c z n y c h " , t a k c h a r a k t e r y s ­ tycznych u r y w k i t o g o z n a n e g o już n a m f r a g m e n t u , b y oddać w i e r n i e o w o kłym postulowany wyłącznie przerafinowanej w duchu z tekstom M . prowadzić. Kamień, powiedzmy, umysłowej. Niechęć czy symbol nieskoń­ Moszyńskiego d o j a k i c h zaskakujących i k o n t r a d y k t o - w i e r n i e cały d r a m a t z a w a r t e j 1 w i zachowały zamieszkujących błędów j e n a ПОЛУО, z b i e g i e m c z a s u c o r a z b a r d z i e j w n i k l i w i e i ś w i a d o m i e , ich bezsporne pojęć m.in mocą, t w a r ­ skondensowano kłos l u b o r z e c h i t p . t o możność, p l e n n o ś ć (a p r z e z wręcz niechęć mianem ów literacki i poetycki „lżesyrnbolizmu". do s y m b o l u u Moszyńskiego, postulacie rzeczowego opisu t w o r z y w a 1 6 Być przy symbolu symbolizm możo więc jednoczesnym t y c h p i e r w o t n y c h pojęć, m a t o s a m o źródło i w p r a k t y c e nie t y l e jest p o w o d o w a n a nie­ chęcią w o b e c s y m b o l u w ogóle, i l e niechęcią w o b e c możliwości „Iżo-symbolistycznych" etnografii. interpretacji zagrażających J a k k o l w i e k daleko nie wnikalibyśmy w intencje a u t o r a ludowej Słowian, jakkolwiek nie tłumaczylibyśmy niechęci w o b e c t e r m i n u „ s y m b o l " , f a k t y pozostają sobie Kultury jego f a k t a m i . —- M i m o , że w e w s t ę p n y c h r o z w a ż a n i a c h d o t o m ó w k u l t u r y d u c h o - �wej 1 7 M o s z y ń s k i z wielką o s t r o ż n o ś c i ą i z w i e l o m a z a s t r z e ż e n i a m i p r z y j m u j e z a ł o ż e n i e , iż n i e m o ż l i w e j e s t m ó w i ć o p o s t ę p i e w r e l i g i i i sztuce (przynajmniej była m o w a w takim w poprzedzającym znaczeniu postępu, o jakim tomie, w odniesieniu do m a t e r i a l n e j ) , t o zza przytoczonego wiedziach kultury po dziś dzień znajduje swe kontynuacje. Nadal, p o m i m o w i e l o s t r o n n e g o r o z w o j u współczesnych badań n a d m i t e m i s y m b o l o m , d a j e się o b s e r w o w a ć w e t n o g r a f i i niechęć i r e z e r w a wobec fragmentu, gdy mowa o sym­ symbolu i symbolicznych interpretacji. Nadal symbol abstrakcyj­ i s y m b o l i z m t r a k t u j e się j a k o coś n i e r z e c z y w i s t e g o , b o l u , j a k i z c a ł e g o o p u s w y r a ź n i e r y s u j e się o s t r y p o d z i a ł n a nego, świat l u d o w e j . P o d s t a w o w e zaś z a ł o ż e n i e p r z y j ę t e p r z e z M o s z y ń s k i e g o człowioka pierwotnego, nieoświeconego, prymitywnego dowolnego i odległego o d świata „ a u t e n t y c z n e j " kultury umysłu i świat człowieka k u l t u r y p i s m a , rozwiniętej c y w i l i z a c j i , i wyzierające zza jego rozumienia: s y m b o l u , mówiące o zasadni­ świat, d o którego czej obu światami należy istnieje też i w s p ó ł c z e s n y b a d a c z . Oczywiście przepaść. Pomiędzy zbędnym p r z y p o m i n a ć , że w t e j k o n c e p c j i ó w p i e r w s z y świat jest myślenia s y m b o l i c z n e g o byłoby pozbawiony i s y m b o l u w t a k i m sensie, w jakim odmienności pomiędzy światem pierwotnego „prymityw­ człowieka a ś w i a t e m c z ł o w i e k a w s p ó ł c z e s n e g o nego" badacza), w nieco z m o d y f i k o w a n e j (światem f o r m i e w c i ą ż się u t r z y m u j e . M o d y f i k a c j a t a p o l e g a n a p e w n y m przesunięciu. U Moszyńskiego m o ż e o n w y s t ę p o w a ć i p o j a w i a ć się w ś w i e c i e d r u g i m . W y o s t r z a ­ s y m b o l i s t n i e j e j e d y n i o i wyłącznio w świecie k u l t u r y jąc j e s z c z e b a r d z i e j tę k w e s t i ę i s t a w i a j ą c k a r y k a t u r a l n i e m o ż e bądź b r z m i ą c e p y t a n i e : „ c z y chłop ( c z ł o w i e k z a m i e s z k u j ą c y ó w ś w i a t istnieje pierwotny) niejako może myśleć symbolicznie ?" — znacznej odpowiedzi — Moszyński udziela i w wielu i n n y c h miejscach w t y m fragmencie „nie może". „Nic takiego jedno­ jak symbol w p i e r w o t n y m umyśle nie i s t n i e j e " . fragmentu, odrzucającego interpretacji w etnografii, odsłania o w ą p r z e p a ś ć d z i e l ą c ą ś w i a t p r y m i t y w n e g o , człowieka o d świata człowioka c y w i l i z o w a n e g o , czesnego, pisząc „Nie całkiem chicznych, z jakimi zapoznajemy ścisłe p o j ę c i a . W gdzie władają odmiennego, każdym jasne podświadomości, wierzchołki". człowieka współ­ oddać istotę tworów razie korzenie, a oczom psy­ się w t e j c h w i l i . I c h z u p e ł n i e się u j ą ć w n i e należą one do i pnie naszym nasze świata, sądy i trzeźwe myśli, lecz d o którego mający odbicie koncepcji Levy-Bruhla ukazują myślenia prelogicznego istnieć w świecie jasnego i jednoznacznego umysłu,' z w r a c a pojęciowej, pierwotnego człowieka, zwartego na uwagę n a cechujący zmienność i opisując twory pry­ je b r a k przelewnośó wy­ zawartych w przypisywaniu t y m n y c h ze s o b ą znaczeń, w t o w a r z y s z ą c y c h i m l u d o w y c h i n t e r p r e ­ tacjach. symbol strony jednej jako w r o z u m i e n i u Moszyńskiego coś i oderwanego coś z b l i ż a j ą c e g o abstrakcyjnego, jawi się nierzeczywistego, o d k o n k r e t u , z d r u g i e j zaś s t r o n y j a k o się d o j e d n o z n a c z n o ś c i j a k a c e c h u j e myślowe pojęcia. W o b u p r z y p a d k a c h s y m b o l m a c h a r a k t e r raczej lektualny. Symbol nic pierwotnego, człowieka występuje w a przynajmniej rzeczywistości nie w inte­ kultury i nie takiej roli w t e n s a m sposób j a k w k u l t u r z e człowieka należącego d o r o z ­ winiętej cywilizacji. W innych miejscach dzieła Moszyńskiego s y m b o l w y s t ę p u j e j a k o s y n o n i m z n a k u b ą d ź p o j a w i a się w w a ż a n i a c h dotyczących Poświęciłem skiego nie t y l k o tyle turą dziele reprezentanta współczesnego wymiarze zależności i n n y c h d y s c y p l i n zajmującego człowieka, etnologicznym, toj z Moszyńskiego odwrotnie: jeśli od przy­ się symbol kiedykolwiek czy Kolberga) rozwiązań, rozstrzygnięć w w bądź kul­ swym ogóle istniał, (właśnie w k u l t u r z e człowioka uwagi i miejsca rozważaniom wierzeń dochodzi, a wnioskami, sprzeczności dzy człowiekiem chłopem takich na archaicznym dawnym uzyskanych niach w kultury badań, ekspłieite gubi wyrażonych częstokroć odeń więc różne, indywidualne, oryginalno dziwnego, że interpretacje — jako z ów jo wymiar tej perspektywy symbol i abstrakcyjnego, kiego. Co więcej, ów m a r t w y czenie poznany. Symbol (z p e r s p e k t y w y takiej poza często i jednostkowe. j a k d a w n i e j u Moszyńskiego - coś n a d d a n e g o , chodzącej traktować jedynie przekona­ tego co każe strategia opartych góry — literac­ się j a k o skoń­ j a k d l a Moszyńskiego „empirycznej", świat j a w i ą się n a d a l nierzeczywistego, skansen t r a k t u j e nadal Nic symbohstyczne anegdotycznej, wioski N . i informatora X . , — nie wy­ etnografii) jest czymś p r z y n i e s i o n y m „ z g ó r y " przez i n t e r p r e t a t o r a . D l a t e g o n a j w i ę k s z ą zasługą p r a c M i r c e a E l i a d e g o j e s t , w m o i m naukę nie t o , iż z n o s z ą podział zacierając na Symbol pomiędzy symbole, i różnie, udziałem poety, cywilizacji pogłębiany i wskazują, „człowieka że społeczności człowieka, — „jest mowę ono myślenie pierwotnego", с/Лопка wyprzedza wioskowej archaicznego konsubstancjalne i rozum s t r o n y rzeczywistości — dyskursywny. najgłębsze się w s z e l k i m i n n y m ś r o d k o m p o z n a n i a . m i t y nie są nieodpowiedzialnymi spełniają p e w n ą f u n k c j ę — o b n a ż a n i a 'po prosta człowieka'.,.". — Obrazy, wytworami psy­ najskrytszych mo- dalności b y t u . D l a t e g o właśnie z b a d a n i e i c h p o z w a l a poznać człowieka przez cywilizowanego, miasta, współczesnego: — sztucznie prymitywnego nimi zarówno odsłania p e w n e które opierają one ów człowieka z ludzkim bytem chiki; wypo­ współczesnym, Cała z l u d o w e j . Przywołałem t u rozważania Moszyńskiego także dlatego, wyraźne piętno że jako m a r t w y skansen, nastawiona jedynie n a uchwycenie że p r e z e n t o w a n e przezeń r o z u m i e n i e s y m b o l u , p o m i m o ż e n a z w a ­ n a s t o s u n k u e t n o g r a f i i do s y m b o l u i nadał w r o z m a i t y c h człowiekiem współczesnym. sądach), dziedzictwa., dziecka dziedzictwa ł e m j e j u ż dziś a n a c h r o n i c z n y m , o d c i s n ę ł o s w o j e wywiadzie psychopaty, owych nie pada) to znaczy, empirycznych (wierzeniach, symbolicznego a chłopem współczesnych, których pozwalają m u użyć t e r m i n u „symbol'* w o d n i e s i e n i u d o wierzeń i z j a w i s k należących d o duchowego a jest nie poszukuje g o t a m n i e m a . W t e n s p o s ó b u t r z y m u j e się o w ą p r z e p a ś ć p o m i ę ­ symboliczne założenie, terenowych — chłop wypowiedzi najbardziej powzięte badań i i n t e r p r e t a c j i słowo s y m b o l (a raczej i z góry czy s k u t k i e m , n o b o jeśli n i e p a d n i e w „ a u t e n t y c z n e j " pewne, z góry przyjęte, historycznie u w a r u n k o w a n o i ograniczone także pytanie wiadomym przedstawiciela a na z ludowych do odpowiedzi ompirycznych i symbolu, i nie t y l k o dlatego Moszyń­ i (rap. człowiek współczesny) może myśleć s y m b o l i c z n i e się na. g r u n c i e b y pokazać j a k rozumienie w co n a j w y ż e j t o miało t o miejsce j e d y n i e w d a w n e j k u l t u r z o l u d o w e j przekonaniu b y wskazać n a źródła głębokiej magiczno-religijmeh swym — stosownym p i s e m d o „ L u d u " , K o l b e r g a , F i s c h e r a i t d . ) , a także często i d l a roz­ zdobnictwa. p o m i ę d z y t y m c o u z y s k a ł 011 w m a t e r i a ł o w y m o p i s i e w (opatrzonych narodził, jeszcze nie ukształtował i n i e występuje; u w i e l u b a d a c z y t w o r o m p r y m i t y w n e g o u m y s ł u n a j r o z m a i t s z y c h , często s p r z e c z ­ z terenowych rogionu czy t e m a t u — nastawionego się i k o ń c z y n a w ł a s ­ tylko wyrafinowanej to z pewnością w n i c h treści, n a l i c z n e n i e k o n s e k w e n c j e dalekiego się w s t a d i u m i świat człowieka c y w i l i z a c j i ) . D l a współ­ współczesności s y m b o l u już n i e m a . N a d a l — za M o s z y ń s k i m prawa Reasumując: badaniach wioski, widzieć z jego podziałem n a świat czło­ etnografa, d l a którego e t n o g r a f i a zaczyna nych a nio t y m podziale p u j e . U M o s z y ń s k i o g o s y m b o l w k u l t u r z e l u d o w e j j e s z c z e się n i e same t e t a k o d m i e n n e i odległe o d świata b a d a c z a razistości w tkwią 1 8 treściowo, m y ś l o w e g o p o j ę c i a . Moszyński, w i e l o k r o t n i e mitywnego (Można wysokioj współczesnej, przeszłości, człowieka a r c h a i c z n e g o , a o b e c n i e już t a k n i e w y s t ę ­ d z i a ł a l n o ś c i u m y s ł u , „ s y m b o l " j a w i się j a k o s y n o n i m , jeśli n i e dalej kulturze ludowej. kultury całkiem rozgałęzienia a m o ż l i w y j e d y n i e w świecie w y s o k i e j k u l t u r y i precyzyjnego, skomplikowanej w i e k a p r y m i t y w n e g o , i n f a n t y l n e g o , znajdującego T y m r a z e m znów, w świetle t y c h słów, o d r z u c o n y p r z e d chwilą, nie w badacza., dokładnie e l e m e n t a r n a , żywiołowa p r o s t o t a nie daje w Moszyński pierwotnego dosłownie: sposób obrębie c z e s n e g o b a . d a c z a , s z c z e g ó l n i e zaś d l a e m p i r y c z n i e Parę wierszy dalej o d cytowanego możliwość s y m b o l i c z n y c h w n a m lepiej 1 9 147 �Jak widzieliśmy, opisu myśl materiałowego W E l i a d o g o z b i e g a się z m y ś l ą M o s z y ń s k i e g o . J e d n a k ż e na poziomic empirycznego, wowe r o z u m i e n i e s y m b o l u jest u E l i a d e g o ciwieństwie do Moszyńskiego całkiem o d m i e n n e . W symbol nie jest czymś wistym, abstrakcyjnym, zakotwiczony O pracach Eliadego wiedzieć słowami Borysa Pasternaka: „U tym symboliczne ponieważ hierofaniczna jest znaczące". 2 0 Rzeczywistość symboliczna, ,,par exellencc istniejącą" (mocną, skuteczną), j a k w p r z y p a d k u hierofanii kamienia (tak j a k pojawia dowych). Symbol posługuje się nie jost pojęciem rzeczywistością się o n w synonimem symbolu jest w wierzeniach l u ­ jednoznaczności. sposób luźny, 2 6 Eliade nieskrępo­ samym coraz większy krąg pozostałych Pierwsza trzeciej mity, więc — samym przez inne przejawy sacrum. Można i t o jest czwarta f i g u r a rozumienia — symbolu Perspektywa ulegają scaleniu taka pokazuje czyzny — kosmiczną, cjalną, scalając liczne doświadczenia. j a k s y m b o l i n t e g r u j e różne teologiczną, wszystkie sfery pokazać jak w tym te antropologiczną, poziomy, ale nie stapiając „Etymologicznie symbolicznych, ze słowem imitare imaginatio — je, biorąc (obraz), — wyobraźnia naśladować, odtwarzać. naśladuje, i m i t u j e w z o r c e — reaktualizuje, powtarza imaginatio bez końca. obrazy — Mieć odtwarza wyobraźnię widzieć świat w j e g o pełni, gdyż m o c i zadanie polega na konceptualizacji". 2 1 ukazywać to wszystko, T o , co zasługuje co t u przede „Prawdziwy nie zaś j e d n o to obrazów wymyka się wszystkim na podkreślenie, t o polisemantyczność i wielowarstwowość — oraz Wyobraźnia, znaczy t y m , aby wiąże wyobrażenie, naśladowanie, różnie łac. jest amplificare: Hermeneutyką rzeczy", To włączając obok remityzacji" 2 2 istotną z do symbolu rozwija rozdziałów cechę symbolu swej — dalej Paul hermeneutyki „Symbol daje Ricoeur, gdy rozważającej do myślenia", tę tak wiązuje typ sensie, j a k E ł i a d e , d l a k t ó r e g o s y m b o l a m i są z n a c z e n i a zarówno giczne, s a m o r z u t n i e u k s z t a ł t o w a n e i d a n e ; t a k się m a r z e c z ze wody j a k o zagrożenia, k i e d y m o w a j a k o oczyszczenia, g d y m o w a Tę myśl o o chrzcie". wielowarstwowości symbolu (w ścisłym oraz 2 3 symbolu rozwija znaczeniu Ricoeur .niejedno­ — 'to (Heidegger), 2 8 jakim — to znaczy Heidegger A skupieniu u Ricoeura, który domaga to się a k t u i n t e r p r e t a c j i (...) jakiego słowa użyjemy b y je i zadanie t o bez względu n a w.yrazić, n a r z u c a n a t u r a s y m b o l u , k t ó r y jest j a k b y kłębkiem sensu się z s e n s ó w z a m k n i ę t y c h j e d n e w d r u g i c h , , . " , nam sama składającym nazywa ten oneself przypomnienie sobie, j a k s k u p i e n i e , zbiórkę w mówi n a m , że legein — —• to reminis­ t y m znaczeniu, mówić to także s k u p i e n i e i z b i ó r k a , j a k t o s a m d o s t r z e g a w lese w n i e ­ m i e c k i m Weinlese, Prace Mircea grafii i wezwanie różnych tycznego, czyli w i n o b r a n i u " . Eliadego 3 0 stanowią wciąż wyzwanie dla etno­ d o podjęcia t a k i c h r e k o l e k c j i . Dziś w punktów widzenia fenomenologicznego , 3 1 — strukturałistycznego, i w różnych obliczu prowadzonych semio- dziedzinach, j a k choćby w humanistycznej folklorystyce, po studiach podejmu­ jących wysiłek grafii chowanie etnografia 2 5 znaczenia Durand na­ sensie w y r a z u , r e k o l e k c j a ' ; z n a c z y z drugiogo 29 r e k o l e k c j i " wiele „ T e n s p l o t sensów, t o odsyłanie j e d n e g o sensu d o Durand d o jeszcze j e d n e g o określenia t e j h e r ­ r o z w o j u l i c z n y c h badań n a d m i t e m i s y m b o l e m , 2 4 nurt, „hermeneutyką z n a c z n y ' ) , która nie m a jednego sensu, która p r z e d s t a w i a w zbitce sensów". to Bachelarda, Gilbert ją 2 7 do „hermeneu­ który prace nazywając „ h e r m e n e u t y k ą recollect (od która „powrotu podczas w i n o b r a n i a (...)". znajdujemy cencję, w s p o m n i e n i e , w „niejednoznacznej wyrazu (Eliade), symbolicznej w najmocniejszym legoin — także n a i n n y m m i e j s c u , g d y m ó w i o swoistej strukturze o potopie, źródeł" słuchania" „Remityzacji, jakie podejścia ,, (...) znaczeniem — wzmacniać), unosić się s i l e j e g o i n t e g r a c j i " . mianem, t u bezpośrednio meneutyki, pisze: „ B ę d ę wszakże ujmował s y m b o l w n a j b a r d z i e j r a d y k a l n y m analo­ powiększać, wyobraźni j a k grona która amplifikującą" autorów badacz ich znaczeń hermeneutyki, wspomnianych wspólnym odniesienia". do „hermeneutyką obejmuje licznych planów typu tyką r e k o n s t r u k c j i " (G. v a n der Leeuw). francuski podejście jednym „powrotu symbolu jego togo „Hermeneutyką rozszerzać, j e s t więc o b r a z j a k o t a k i , j a k o zespół znaczeń, z do — poszerza s y m b o l , „pozwalając zbieranego w nawiązuje nazywana: płasz­ egzysten­ w jedno. Takie rozumienie symbolu, j a k i taka lektura rzocz które kamienia). d a n y s y m b o l r o z u m i e ć się b ę d z i e p r z e z j a k i ś o b r z ę d a ponadto ogarniała w a n y i u ż y w a go c z ę s t o k r o ć o b o e z n i e z p o j ę c i e m o b r a z u i m i t u . się ze s ł o w e m i m a g o podsta­ . symboli, wykazują pokrewieństwo z d a n y m s y m b o l e m (wody, i jest symbol" n i u danego s y m b o l u przez jakiś i n n y s y m b o l , będzie W życie przez s y m b o l u . D r u g a f i g u r a r o z u m i e n i a będzie polegała n a r o z u m i e ­ telne, że symbolu polega n a w y d o b y w a n i u i z e s t a w i a n i u w i e l u wartości tego samego p o d s t a w t e g o l e ż y m y ś l , że o b c o w a n i e ś m i e r t e l n y c h j e s t n i e ś m i e r ­ i „rozumienia prze­ jest zawsze w k o n k r e c i e . powieści Ricouer opisuje cztery i hermeneutyce figury nierzeczy­ i jego r o z u m i e n i u s y m b o l u można b y po­ bohatera Egzystencji musi r e i n t e r p r e t a c j i materiałów, głowy w uznać, że empiryczny istnieje nie piasek. również ochroni etno­ „Empiryczna" empiria symbolu. P R Z Y P I S Y M . C z e r w i ń s k i , Symbol dzisiaj, „Polska Sztuka L u d o w a " 1 9 8 7 , n r 1 — 4 , s. 1 0 0 Tamże. T a m ż e , s. 1 0 4 * Słownik etnologiczny, terminy ogólne p o d r e d . Z o f i i S t a s z c z a k , W a r s z a w a — P o z n a ń 1987 T a m ż e , s. 2 6 — 2 7 T a m ż e , s. 3 8 0 P . R i c o e u r , Egzystencja i hermeneutyka, wybór, opracowanie i p o s ł o w i e S t a n i s ł a w a C i c h o w i c z a , W a r s z a w a 1 9 7 6 , s. 1 1 S. S. A w i e r i n c e w , Simwoł, ( w : ) Kratkaja lilieraturnaja encikłopedija, M o s k w a 1 9 7 1 , t . 7, s. 8 2 6 ; p o r . t ł u m a c z e n i e z a ­ mieszczone obok. C y t . z a : G e r d H e i n z M o h r , Lexilon der Symbole, Biłder und Zeichen der chrisUichen Kunst, Dusseldorf, K o l n 1972, s. 9 Tamże. R . R . N i e b h u r , Harvard, Divinity Bulletin, October- N o v e m b e r 1 9 8 1 , s. 3 M . E l i a d e , Traktat o historii religii, tłumaczył J a n Wierusz- K o w a l s k i , W a r s z a w a 1 9 6 6 , s. 1 9 1 2 3 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 148 1 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, W a r s z a w a 1967 t . 2, c z . 1 , s. 3 1 6 S t a n i s ł a w P i g o ń , Goście z zaświata na Weselu, ( w : ) tenże, Poprzez stulecia. Studia z dziejów literatury i kultury, Warszawa 1 9 8 5 , s. 4 4 2 — 4 7 8 Obok u p r a w i a n i a poezji Moszyński studiował również w k r a k o w s k i e j A k a d e m i i Sztuk Pięknych w p r a c o w n i Mehoffera; p o r . W . S t o e z k o w s k i , Uczony — postać fauMyczna, (w:) Szkice i próby etnołogiczne, Studenckie Zeszyty Naukowe TJJ", Kraków 1 9 8 5 ; p o r . X Y , Ż y c i o r y s I I , N a u k a P o l s k a t , 9, 1 9 2 8 P o r . S. S. A w i e r i n c e w , o p . c i t . , s. 8 3 0 ; p o r . O . M a n d e ł s z t a m , Słowo i k u l t u r a , W a r s z a w a 1972 K . M o s z y ń s k i , o p . c i t . , s. 15 T a m ż e , s. 3 1 7 M . E ł i a d e , Sacrum, mit, historia, W a r s z a w a 1 9 7 0 , s. 3 3 B . P a s t e r n a k , Doktor Żiwago, P a r y ż 1 9 7 6 , s. 4 4 T a m ż e , s. 4 1 T a m ż e , s. 3 6 P . R i c o e u r , Symboł daje do myślenia (w:) Egzystencja i hermeneutyka, W a r s z a w a 1 9 7 5 , s. 14 * T a m ż e , s . 78 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 �Tamże. Tamże. Chodzi t u o t e n t y p h e r m e n e u t y k i , który przeciwstawia się „ h e r m e n e u t y c e d e s t r u k c j i " j a k n a z w a ł j ą P . P l i c o e u r , o p . c i t . , s. 7 7 — 9 4 , 8 0 . O t y m p o d s t a w o w y m r o z g r a n i c z e n i u n a d w a t y p y h e r m e n e u t y k i pisze też G. D u r a n d : biorąc z g r u b ­ sza, istnieją d w a t y p y h e r m e n e u t y k i t e które redukują s y m b o l d o c z e g o ś c o j e s t (...) t y l k o s k u t k i o m (...) s y m p t o m e m i t e , k t ó r e p r z e c i w n i e p o s z e r z a j ą s y m b o l , p o z w a l a j ą c unosić się s i l e j e g o i n t e g r a c j i , ażeby uzyskać dostęp d o p e w n e g o r o d z a j u przeżytej „nadświadomości" — G . D u r a n d , Wyobraźnia symboliczna, W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 1 1 8 2 5 2 6 2 7 P . R i c o e u r , o p . c i t . , s. 8 1 G . D u r a n d , o p . c i t . , s. 1 1 9 P . R i c o e u r , o p . c i t . , s. 8 0 Na temat kierunków strukturalnego, scmiotycznego i fenomenologicznego w badaniach n a d m i t e m i symbolem por. Antropologia kultury w Polsce — dziedzictwo, pojęcia, inspiracje, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " R. X X X I V n r 1, 2 1 9 8 0 , R. X X I V , n r I . 1 9 8 1 , Tamże o m ó w o n a obszernie s y l w e t k a M . E l i a d e i j e g o prace w r a z z bibliografią. 2 8 2 9 3 0 3 1 N a gruncie polskiej e t n o g r a f i i m a m t u n a myśli prace, które podjęły wysiłek t a k i e j r e i n t e r p r e t a c j i e t n o g r a f i c z n y c h źródeł i materiałów, nawiązując zresztą częstokroć d o studiów M . E l i a d e g o , a w i ę c p r a c e t a k i o j a k n p . J . R. T o m i c c y , Drzewo życia, W a r s z a w a 1 9 7 6 ; L. S t o m m a , Słońce rodzi się 13 grudnia, W a r s z a w a 1 9 8 1 , t e g o ż , Antropologia kultury wsi polskiej XIX w.; J . S. W a s i l e w s k i , Podróże do piekieł, Warszawa 1979, tegoż, Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, Warszawa 1 9 7 8 , „ E t n o g r a f i a p o l s k a " , t . X X I I , z. 1 . T r u d n o w t y m m i e j s c u n i e w y r a z i ć z d u m i e n i a że j e d n a z p r z e ł o m o w y c h p r a e d l a p o l s k i e j e t n o g r a f i i z a j a k ą u w a ż a m L. S t o m m y Magia Alkmeny (ogłaszana w r ó ż n y c h m i e j s c a c h , p o r . m . i n . Słońce rodzi się 13 grudnia s. 2 4 — 4 5 ) , g d y i d z i e o i n t e r p r e t a c j ę n i e t y l k o s y m b o l i k i w ę z ł ó w ale o u k a z a n i e integrującej różne płaszczyzny doświadczenia l u d z k i e g o f u n k c j i m i t u , a t a k ż e ze w z g l ę d u n a k o n s e k w e n c j e metodologiczne, i wagę tej p r a c y d l a i n t e r p r e t a c j i t r a d y c j i l u ­ dowej dotyczącej wierzeń n . t . czasu, p r z e s t r z e n i , d e m o n o l o g i i i t d . z o s t a ł a z u p e ł n i e p o m i n i ę t a w c y t o w a n y m Słowniku terminów etnologicznych, o t y c h p r a c a c ł i L. S t o m m y n i e w s p o m i n a się w b i b l i o g r a f i a c h a n i p o d h a s ł e m Magia, a n i w b i b l i o g r a f i i ogól­ nej. T Siergiej Awierincew SYMBOL S Y M B O L artystyczny rozpoznawcza) — dająca się o d s ł o n i ć tegorii o b r a z u rąc słowa wziętym znacznością obraz jest, kategoria sobą, można aspekcie obdarzonym całą w to kategoria jakiejś jest sensu występują w strukturze symbolu się p o m y ś l e ć dające o b r a z u swoją jeden możliwość bez jako drugiego kosmicznego v e r s u m . J u ż t o s a m o , żo j a k i ś s y m b o l w o g ó l e m a s e n s s y m b o l i ­ zuje g o t o w ą obecność sensu w świecie. „ O b r a z i e świata, w słowie wielo­ (i wszelki na to, żeby pogrążyć stronie nym" lecz i głęboki 7 (w heglowskim sensie) p r z e z k u l t u r o w y rozwój, napięcie, w którym Przecłiodząc znajduje w sens „przeziera, jako sensowna symbol swojej nieodpowiedniości sensu. Od mitu (niesprostania.) symbol na odziedziczył które względem obraz staje przezeń sensowna się własnego j e g o społeczne funkcje, traci bez tak obraz bez w e d ł u g l i n i i przełamania, kawałki j e d n e j płytki, które składając, nazywały wskazuje etymologia i komunikacyjne nie między sobą drugiego się i s t o t a s y m b o l u . prześwieca" głębia, tworzące wywie­ d z i o n y z t o ż s a m o ś c i z s a m y m sobą i u ś w i a d o m i e n i a s o b i e się u s t a r o ż y t n y c h „swoi". terminu: Greków się j a k o p r z y j a c i e l e . drugiego, cząstkowe o b j a w i e n i u całościow y o b r a z ś w i a t a . N a t y m z a s a d z a się p o k r e ­ ludzie powiązani związkiem dziedzicznej od każde odnieść w ż y w i o l e p o c z ą t k ó w i s t n i e n i a i dać w t y m objawienie (zjawisko) cześnie jeden można b y wieństwo s y m b o l u z m i t e m . S y m b o l jest także i m i t e m „zniesio­ dwa bieguny i m o c o b j a w i a n i a się, a l b o jest Pasternaka jeśli z obrazem, sens ukierunkowana t e słowa B o r y s a samym lecz obraz — s e n s u r o z s y p u j e się n a s w o j e s k ł a d n i k i ) , a l e są t o b i e g u n y j e d n o ­ rozdzielone — i ludzkiego u n i - do s y m b o l i k i każdego wielkiego poety. Sama s t r u k t u r a s y m b o l u własne r a m y , n a (albo d o pełni objawiony" na drugiej i n t y m n i e złączonego świata, znakiem tożsamości z poza i d e i całości on obrazem akcent do obrazem symbolem); obrazu d y m r a z e m o d n o s i się d o t e g o , c o n a j b a r d z i e j i s t o t n e i w a ż n e jest i że j e s t mierze, stawia drugiej. Bio­ symbol przedmiotowej symbolu z n i e będącego z m m tożsamym. P r z e d m i o t o w y sens cecha najlepiej i niewyczerpaną mitu symbol na wychodzeniu jakiegoś żo znakowości, Wszelki obrazu wymaga obecności znak, estetyki z n a k u powiedzieć, organicznością chociażby i strony, swojej obrazu. jego i s t o t y — kategoria w p r z e c i w s t a w i e n i u d o przyległych doń k a ­ z jednej szerzej w (grec. ' s y m b o l o n ' — uniwersalna „symbola", pasujące przyjaźni do siebie, rozpoznawali P o s y m b o l u p o z n a j ą się i r o z u m i e j ą W odróżnieniu o d alegorii, która jeden może być „przeźroczysty"; d e s z y f r o w a n a i p r z e z „ o b c e g o " , w s y m b o l u j e s t ciepło zespalającej dany tajemnicy. będąc dokładnie p e r s p e k t y w a wy­ W epokach podobnych i średniowieczu w r o l i poświęconych klasycznemu antykowi (wtajemniczonych) wystę­ m a g a j ą c a n i e ł a t w e g o w c h o d z e n i a w nią. S e n s s y m b o l u n i e m o ż e p u j ą całe n a r o d y i s z e r z e j — k u l t u r o w o - w y z n a n i o w e s p o ł e c z n o ś c i ; być p r z e c i w n i e , w burżuazyjnej epoce s y m b o l f u n k c j o n u j e w r a m a c h deszyfrowany wysiłkiem samego umysłu, trzeba „ w ż y ć się". Dokładnie n a t y m polega zasadnicza dzy symbolem jakiejś formuły, bądź którą można którą można b y z o b r a z u wyjąć. czącym i oznaczonym w niego a a l e g o r i ą : sens s y m b o l u n i e i s t n i e j e w racjonalnej tożsamości w różnica pomię­ „włożyć" Stosunek jakości w obraz między zna­ jest w s y m b o l u d i a l e k t y c z n y m stosunkiem nietożsimiości: każdy obraz powinien być p o j ę t y j a k o t o , c z y m o n jest, i dzięki t e m u b r a n \ ' jest j a k o t y l k o t o , c o o n o z n a c z a " ' . ( S e h e l l i n g , Filozofia teraz n a l e ż y szukać kategorii sztuki). W także s p e c y f i k i s y m b o l u w t y m miejscu odniesieniu z n a k u . Jeśli d l a c z y s t o u t y l i t a r n e g o s y s t e m u p o l i s e m i a jest t y l k o beztreściowym p o m i e s z a n i e m , które funkcjonowaniu im bardziej jest znaku, to symbol wieloznaczny; w t y m bardziej końcowym jest do znaków elitarnych, adeptom rachunku treść jakiegoś s y m b o l u , p o p r z e z pośrednie s e n s o w n e złączenia, za każ­ się kręgów pośród dając możliwość „jednolitego i swoim zrównanego d u c h o w o tłumu" („rawnodusznoj t o ł p y " ) . Ale i w t y m p r z y p a d k u symbol zachowuje przedmiot i sens, jednoczącą i jednocześnie pokochali i zrozumieli ów zespalającą „łączy" sens. zo naturę: sobą Artystyczna wym" i „szczególnym" przeciwstawia zwycięża, go zgodnie się s p o ł e c z n e m u ze swą wola naturą wyobcowaniu, „łącząc" ludzi, którzy przezwycię­ żenia przepaści m i ę d z y istotą a widzialnością, m i ę d z y szkodzi treściwy, środowiskowych rozpoznawać „całościo­ symbolicznie chociaż n i e p r z e ­ realnie. Sensowna s t r u k t u r a s y m b o l u jest w i e l o w a r s t w o w a i obliczona na aktywną Sens gotowa, wewnętrzną symbolu praco obiektywnie obecność, ale j a k o tego, który go p r z y j m u j e . urzeczywistnia dynamiczna się tendencja: nie (...) jako o n nie jest 149 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/68ce6cc10a68b372eefc434292a3b734.pdf 2b6f8b68510bd486ce4e80470c8f9456 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3159 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2958 Title A name given to the resource Symbol w teologii. Znaczenie analizy symboli religijnych Eliadego dla współczesnej teologii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.155-159 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klinger, Michał Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. O b r a z J . L e w i t a m i Nad wiecznym odpoczywaniem Michał Klinger SYMBOL W TEOLOGII ZNACZENIE ANALIZY SYMBOLI RELIGIJNYCH ELIADEGO DLA WSPÓŁCZESNEJ TEOLOGII Symbol jest w religii. U k r y t y w j e j środku. J e s t w t y m coś o c z y w i s t e g o i coś z a g a d k o w e g o z a r a z e m . K a ż d y s y m b o l z g ę s z c z a w sobie rzeczywistość i t o w t a k i sposób, że z a c z y n a m y o d c z u w a ć coś s a k r a l n e g o , w y z n a c z a n a sugeruje istnienie pewnej rzeczywistość kosmiczną, Schematyczna funkcji której tożsamość: tożsamości = Traktacie rozciągniętej wartością j e s t j e j rzeczywistość użyłby wokół jest jakaś sfera r e l i g i j n y c h doznań (ja — sacrum). M i r c e a E l i a d e w s w y m w i e l k i m rzeka. N i e jest t o n a w e t „ m o w a " , ale bardziej objawienie. na sakralność. sakralność t u właśnie Jako teolog terminu odczuwam C z y t e l n i k i e m swej teraz potrzebę pozycji: Teologia — bywa — określenia jest to opis tości. Często t r z e b a w n i e j d o k o n y w a ć — czywistością Eliade epifania. przed Rzeczywis­ j a k t o właśnie z rekonstrukcji: historycznych rze­ (teologia 1 historyczna J e a n Daniólou), l i t e r a c k i c h ( b i b l i s t y k a , n p . Oscara jest Cullmanna, Joachima Jeremiasa), wistość jak celem jest d o t a r c i e do Rzeczywistości i t o rzeczywistości pełnej. najwięk­ A w t e j p e ł n i j e s t ś w i a t i j e s t B ó g , są d u c h y d o b r e i z l e , są l u d z i e czytelna jest opisał E l i a d e . szych teologów dopiero Dlatego poprzez święte postawiłbym go w symbole rzędzie — współczesności. z T a l m u d u i Ojców ich eschatologicznym i losem my Kościoła). Ale obja­ wienia je (hermeneutyka r e k o n s t r u k c j i sensu p e w n y m p o s t u l a t e m h e r m e n e u t y c z n y m , k t ó r y m ó w i , że r z e c z y ­ wszyscy razem wpływając n a siebie. W i a r a jest p o p r o s t u p o c z u c i e m Symbol nie jest „obiektywny" badawczo, jest „dla n a s " i przez to jest zawsze pewną świątynią — „dla odsłania l u b przysłania s a c r u m . D l a t e g o więc s y m b o l — p r z e d m i o t badań — uświadomiona. jest „mi" „świecki" t o sprzeczność s a m a w sobie. N i o t o , b y s y m b o l nie funkcjonował poza obrębem oficjalnej ności. N i e z n a c z y mnie", skoro oznacza, religij­ też, ż e b y j e g o r e l i g i j n a f u n k c j a musiała Wydaje dla funkcjonowania się nawet, że s y m b o l u raczej „uświadomienie być sobie" paraliżujące. A l e j e s t t a k , że jeśli c z ł o w i e k n a p r z y k ł a d pójdzie n a d rzekę, t y c z n y c h skojarzeń, t o z n a c z y realnej skojarzeń, które odrywają r z e k i , a przenoszą do pewnej literackiej W r ó ć m y teraz znów do naszego przykładu, c z y l i n a d rzekę... Oto wychodzi procesja Śpiew: „Dziś w o d n y z chorągwiami i ikonami nad Jordan. o ś w i e c a się ż y w i o ł i r o z d z i e l a się J o r d a n , s w o i c h w ó d o d w r a c a n u r t , w i d z ą c , j a k c h r z c i się P a n . " lektor czyta Izajasza proroka: łaknący idźc o ; 2 na Gromki wodę, i którzy n i e m a c i e srebra r a z e m jedzcie i p i j c i e boz srebra i ceny w i n o i tłuszcz..." i d a l e j : skaczącą w się ona życie wieczne odegnaniom „...zaczerpnijcie go o d i niewidzialnych — fikcji, wołanie: „Glos Gospodi Pański i przejmijcie wszyscy to wtedy strachu, i objawionego „przemówi" — Gospodi wszelkich w sferę n a z w i n a z w i s k — j e ś l i w i ę c c z ł o w i e k ś c i s z y s w ó j i n t e l e k t , o t w o r z ą się t a j e m n e , k r ó l e w s k i e w r o t a i żyjemy, tej Pełni. wody z weselem, ze źródeł z b a w i e n i a . . . " . D i a k o n w o l a n a d wodą:,, I a b y była t a w o d a i j e ś l i b ę d z i e w s t a n i e p o z b y ć się s e n t y m e n t a l n y c h l u b r o m a n ­ samej zawsze pomiłuj. zakusów pomiłuj". na wodach I aby wrogów okazała widzialnych I w śpiewie rozlega wzywa wołając: się przyjdźcie D u c h a mądrości i r o z u m u , D u c h a Bożego Chrystusa." 155 �11. 2, 3. O b c h ó d Ś w i ę t a J o r d a n u , S a n o k 1 9 7 4 . C e l e b r u j e (fot. Dubiec). I słychać szczęk w i a d e r , k r z y k i wioślarzy, l u d z i e piją, z i m n a woda muska ręce, obryzgując płynie „skacząc w życie twarze, skrzypią kry, a rzeka Możesz Jordan i odbudowuje zupełnie n i e znać w y ż e j się o t o s y m b o l wspomnianej Wody. prawosławnej l i ­ przy­ ale i s t n i e j e przecież gdzieś, właśnie w t y c h l i t u r g i a c h , ś w i a d e c t w o , że r z e c z y w i s t o ś ć n i e j e s t m a r t w a , ż e coś o b j a w i a w tylko miejscach, które E l i a d e z i n t e r p r e t o w a ł j a k o symbole. — Ważne rzeczywistości, jakie przenieść jest w stanie religia. Ale t u r g i i , l u b j a k i e j k o l w i e k n a w e t l i t u r g i i , która t e n s y m b o l wołuje — doświadczeniem wieczne". A t y „ j a k o człowiek n a rzekę przyszedłeś...", w r a z z C h r y s t u ­ sem n a wieczysty Metropolita Bazyli. j a k zrozumieć kontakt, który (Obecność mitu) — — ów pozareligijny j a k t o pięknie ciągle jest rozumu. U źródeł naszej uczeń „... o rzeczach Kołakowski udziałem współ­ się w y r z e k ł m i t u n a r z e c z eywilizacji rozumu, w Pitagorasa symbolami, Leszek powszechnym czesnego człowieka, choć t e n d a w n o Alkmaion, kontakt z pokazał wypowiedział V I I w. p.n.e., znamienne n i e j a w n y c h , j a k i o rzeczach zdanie: śmiertelnych jasną w i e d z ę p o s i a d a j ą B o g o w i e , a t y l k o , o i l e d a się o n i c h w n i o s k o w a ć m y , ludzie". ze znaków sferze i n t e l e k t u . Symbol wiąże kubki, Lew Szestow wskazuje, w o d a jest c i e m n a i z i m n a , spływa p o włosach i oczach, a t e k s t y zostało (np. U powyższe) radują wtedy duszo i zapisano są w księgacli podjęte że z a d a n i e przeważającej wości, które do n i e j . D l a świadomości r e l i g i j n e j s y m b o l jest o w y m Szestow w i d z i w K t o je jednak t o poczynając mierze przedsokratyków j e d n a k kryłyby o p r y s k a n y c h tą w o d ą , i z a k a p a n y c h w o s k i e m ś w i e c z a n u r z a n y c h znaki, się „boskim od drodze zarodki Platona intelektu. innych szaleństwie", możli­ mistyce, sztuce i ogólnie — naszej tragicznej podkreślamy t o — d o k o n a n y m mocą boską, jest — j a k t o n a z y w a myśli hermeneutycznej Eliade a n a w e t t e n d e n c j a p o w r o t u d o tej p i e r w s z e j , w y j ś c i o w e j s y t u a c j i , związaniem — rzeczywistym hierofanią; i nie leży w więc rzeczywistości w ludzkiej oraz mocy „tekstu", choćby o w y m a u t o r e m była szeroko, j a k w autora semiotyce, pojęta k u l t u r a . T e k s t , b y mógł zawrzeć s y m b o l e , m u s i pozosta­ pełniejszym na odczyta ? — niem, zagęszcze­ w od Boga. dawałby T o w i e l k i e w y z w a n i e d l a człowieka stworzyło kulturę europejską. w znaków więc tę rzeczywistość opisującym pełen 1) B ó g świat m o c n i e j rzeczywistość, realno przywołuje realno: dzwonią byłby (Frg. В j e s t , że s y m b o l należy d o rzeczywistości, a n i e j e s t t y l k o pojęciem egzystencji. 3 (P. niż t y l k o i n t e l e k t u a l n e ujęciu Wydaje i s t o t y była teologicznego rzystość i w a l k a o nią s t a n o w i p a t o s l i t e r a c k i e , czy ogólniej — i najpiękniejsze n i e mają przez Boga. Dlatogo a r t y s t y c z n e intencjo, choćby sui generis mocy żadne najlepsze symbolotwórczej, c h o ć n i e w ą t p l i w i e o c i e r a j ą się i k o r z y s t a j ą z s y m b o l i j u ż f u n k c j o ­ nujących. Nawiasem mówiąc, granica między sztuką a religią j e s t f r a p u j ą c ą t a j e m n i c ą , a m o ż e p o p r o s t u n i c i s t n i e j e 'i W m i e j s c u c h o d z i m i o t o , że a u t e n t y c z n a s y m b o l i c z n a rzeczywistości jest dana przez Boga, a inwencja tym struktura artystyczna rzec, że dla r o z u m u daleko by natchnionym kryje się współczesnej możliwość, g d y t o rzeczywistość przez z a w a r t e w niej „boskie z n a k i " z samej swej wać w g r a n i c a c h o b j a w i e n i a , b y ć e p i f a n i c z n y , a według określenia być się, ż e w e Rieoeur'a) wiecznym d l a szerszego w a c h l a r z a e g z y s t e n c j i n y m jej odczuciem mniej przejrzysta. postulatem r o z u m u jest jest raczej Można właśnie współezesnej przej­ nauki. Zaś „postulatem", k o n s t y t u t y w ­ nieprzejrzystość; i o w o odczyty­ w a n i e ś w i a t a , ze w z r u s z e n i e m i d r ż e n i e m , o d b y w a się w p o c z u c i u otoczenia Znamienne każdego jest Sartre powie: znaku jednak, przez „niejasne", że n a końcu przez d r o g i myśli tajemnicę. europejskiej „nie m a znaków n a świecie". W y z n a n i e to jest j e d n a k b a r d z i e j smutną konkluzją z d r a m a t y c z n y c h poszukiwań m o ż e się z nią z g a d z a ć b ą d ź n i e , n a s w ą w ł a s n ą o d p o w i e d z i a l n o ś ć niż p e w n i k i e m a t o i z m u . P o o w y c h z n a k a c h z o s t a ł y j a k b y czarne (Sartre). d z i u r y i zieją w świecie c z ł o w i e k o w i j a k i m ś n i e p o k o j e m , który Dlatego powiedziałem, że a r t y s t y c z n e konotacje rzeki d a n e c z ł o w i e k o w i p r z e z k u l t u r ę n i e są p i e r w o t n y m , e p i f a n i c z n y m 156 n i e z w y k l e silnie w y c z u w a l n y j e s t właśnie u S a r t r e ' a . Z d a n i e t o , �j a k t o z w y k l e u niego b y w a wykształconych u f o r m o w a n e j e s t z uczuć, ale uczuć w t w a r d e j i s m u t n e j szkole r a c j o n a l i z m u , i t o właśnie chrześcijańskiego! R o z u m — ten odwieczny potencjalny ateista! Zbierzmy pewne więc: szczególnie doświadczenia, Rzeczywistość, mocne, hierofanie, s y m b o l a m i . Teologia, „Nie m a znaków n a świecie" — negatywem, matrycą pozostałą to zdanie po j e s t więc minionym, jakby archaicznym spekulacją którą żyje sakralne miojsce któro Eliade religia, nauczył nas nimi musi znaleźć też jakąś metodę też, na s y m b o l e , obrazujące pełny kształt rzeczywistości, odbierając formę „negatywu", jest pośrednim jego świadectwem, świadomość bezreligijna współ­ Stwierdziliśmy o b r a z i e świata ( w k t ó r y m t e z n a k i b y ł y ) , ale też, właśnie z u w a g i tę również z nazywać jeśli ma, b y ć o p i s e m rzeczywistości, a n i e intelektu, b r z m i e n i a z s y m b o l a m i , jakoś je odzwierciedlić. że zawiera i związane bywa wrażliwa na je a p s y c h o l o g i c z n i e też p r z y g o t o w a n i e m n a p o n o w n e z t y m światom j a k o m i e j s c a szczególnej ciszy, ciemności — p o d o b n i e j a k m i s t y k a , spotkanie. reagująca Pozostały we współczesnym człowieku c i e m n e w y r w y i t e j ciemności najświatlejszy nie w y z b y ł . R i l k e w Księdze powie godzin po Bogu r o z u m d o d z i ś się Bogu: na Podaliśmy odszedłeś, g d y przeminął U s t a wiejące ciemne masz a r ę c e T w e są czas. symbolu Należy j a k las, hebanowe. (przel. tyczne cie więc teraz rozumieć niezaprzeczalne również tych bezreligijne „ciemnych „czarnych dziur" Nasuwa się Eckhart od W. Hulewicz) dzącej ciemną". że Palamas mistyczny późnego wobec z obraz „nocy" antyku, wydaje mistrz s c h o l a s t y k i , św. J a n i w zamykającym końcu wiek m i się, ż e t e n obraz terminem filozoficznym zracjonalizowania zaczerpnięty z europejczyk „ p a r y i elek­ w swoją nocy „noc mistycznej, oznaczającym pewną tak, jak to religii. prawosławnej symboli chrześcijańskich teologicznej, musiałby gdyby Zasługa t e j p r a c y — religii. mienia funkcjonowanie zrywa nie pozostać Eliadego opisał poza obrębem Traktat według m n i o — Eliade. j a k i większość t u s t w i e r d z i ć , że ó w s y m b o l w o d y , o historii jest d w o j a k a : po o n w niej z powszechną dotąd praktyką r o z u ­ symbolu jako pewnego t y p u znaku. „Być symbolem" było równoznaczne z „coś oznaczać". Niezależnie o d niezwykłej czasem subtelności rozróżnień jedzie d o R o s j i p o wtajemniczenie jest oddechu" w. wobec k o n t r r e f o r m a c j i i ro­ protestanckiej 1900 r o k u — Otóż jakkolwiek „ciemnego Rzeczywistości. wobec mistyka X V I I ortodoksji Rilke, który w tryczności" — w Dionizjusz Grzegorz oraz się muśnięcie obecnych i głęboko a u t e n ­ s y m b o l i , j a k o dotknię­ z a w s z e r o d z i się w d o b i e r o z b u j a ł e g o s k r a j n i o Św. i św. Krzyża rąk", poczucie przypuszczonie, i ciemności B o g a racjonalizmu: — przykład, refleksji pierwsze, Wypadki szczególnego jeden l i t u r g i i e p i f a n i i C h r y s t u s a w J o r d a n i e , f u n k c j o n o w a n i a w chrześci­ jaństwie Ale okresy też — jeśli stosowanych symbol przez poszczególnych będzie „symbolem autorów czegoś", czyli b ę d z i e „ t y m , co coś o z n a c z a " — b ę d z i e w t e d y b e z u ż y t e c z n y d l a t e o l o g i i , c o j e s z c z e p o s t a r a m się n a ś w i e t l i ć . P r z e n o s z e n i e znaczeń z j e d n e g o e l e m e n t u świata n a d r u g i , „ r e l a c j a z n a c z e n i a " w sensie de Saussure'a p o p r o s t u nie m a miejsca epifania, święle doświadczenie jest, staje religijne. Po się s y m b o l e m " , „symbolem czegoś". najodleglejsze nia", zgęszczenio W elementy w s f e r z e sacrum. rzeczywistości d o s t a n i u się w doskonale wir sakralny lecz n i g d y u E l i a d e g o obrębie symbolu Zaś oddaje spotykają świata,, l e c z n i g d y w „coś n i e staje się sensie się często „oznacza­ a r a c j o n a l n e u j ę c i a t e g o s p o t y k a n i a się są c a ł k i e m wtórne m e t o d ę , t z w . a p o f a t y c z n ą , d o c i e r a n i a d o B o g a , t o j e s t też świa­ i d o t y c z ą u m y s ł u b a d a c z a , a n i e r z e c z y w i s t o ś c i , g d z i e d z i e j e się t o dectwem r e a l n i e i o d t e g o umysłu niezależnie. T e n e p i f a n i c z n y c h a r a k t e r stanu świadomości religijnej opoki. G d y mianowicie przerost r a c j o n a l i z m u w religii podważa i niszczy symbole, sprowa­ symbolu dzając j e d o n a i w n y c h przedstawień, pozostają w t e d y p o n i c h zie­ n a u k o w y m , gdyż koncepcja t a pozwala n a zachowanie jące, c i e m n e j a m y , w których j e d n a k duszo w danej epoce p r a w ­ i tradycyjnego d z i w i e r e l i g i j n e z a g ł ę b i a j ą się, b y w t e j c i e m n o ś c i r a c z e j , n i ż g d z i e pojmowaniu indziej, n i e m o ż l i w e . B o ileż t o n i e p o r o z u m i e ń p o w s t a ł o w z w i ą z k u z t a k ą nie doświadczyć może. tego, czego żaden porządek r o z u m u du,ć właśnie dostrzeżony przez terminu „symbol" symbolu jako „symboliczną" Eliadego „znaku można nazwać w obrębie odkryciem ważnego teologii, co, czegoś", b y ł o b y już interpretacją różnych zjawisk przy dłużej religij- 157 �н у c i i t ! Oo s y m b o l i z u j e t e n a t e n szczegół gest l i t u r g i c z n y , t e n c z y ów święty? — ikony, taki a taki podobno pytania od lat k i c h w o k ó ł d o p o m a g a n i a j e j — w ł a ś n i e ze w z g l ę d u n a n a s w s z y s t ­ kich, n ę k a j ą s z c z e g ó l n i e p r a w o s ł a w n y c h ze s t r o n y z a r ó w n o i c h s a m y c h , j a k i chrześcijan z a c h o d n i c h ; a przecioż o d p o w i e d z i nie można, gdyż daje świadomości się rozłożyć w integralność na aspekty n a n i e dać t y c h r e l i g i j n y c h fenomenów wyznawców — znaczeniowe, jest powyższych uwag bez nie zafalszowań w ł a ś n i e symboliczna — po eliadowsku. Po zasługa z Eliadego: zaproponował symboliczną interpretacji wyłania stronice kolega zilustrują m ą Eliadego, odgrywają Paul dla teologii intuicję: Ricoeur, podobną, którego niektóre j a k myśl Eliadego, rolę i k t ó r y w p o l n i E l i a d e g o p r z y j m u j e , w swej własnej postawie w r a c a często (i w g m n i e n i e k o n s e k w e n t n i e ) n a pozycję r a c j o n a l ­ o n coś, c o m o ż n a b y n a z w a ć Ś w i ą t y n i a n i e dają m i właściwie n i c „ d o m y ś l e n i a " , n i c — w p o ­ Adekwatne religii. teraz, dochodząc w p e w n e j się do rzeczy­ c z y n i przecioż fazie a n a l i z y d o metodę! zjawiska, r ó w n a n i u z t y m w s z y s t k i m , co m i w ł a ś n i e d a j ą . I j a k r o z u m i e ć t o urzeczenie myśleniem z a i n s p i r o w a n y m s y m b o l a m i , skoro na filozoficzna które p r z e d t e m musieliśmy w s t y d l i w i e rozkładać metodą h i s t o ­ w ryczną, socjologiczną, Boga l i t e r a t uroznawczą i t p . n a jakieś c z y n n i k i poznanie absolutne". 4 Urzeka w Delfach: „poznaj aluzję d o t a j e m n i c y śmierci — l a s t y k : „ A w w y r a ż e n i u rozumieć jego integralności, tożsamości, a właściwie możemy teraz po­ w i e d z i e ć z a E l i a d c m , a l e i z a ealą t r a d y c j ą : s y m b o l , e p i f a n i a — wynikający wyprzedza go też w y r o c z n i a , siebie" — „ z r o z u m i a l e " , m n i e j „ n a i w n o " — jednocześnie j e d n a k odzierając z całej 5 W przeciwstawiam podmiot siebie się z d a j e , t y m p r z e c i w s t a w i e n i u głosi k o n c e p c j ę p o d m i o t u k o n s t y t u u j ą c e g o się w r a z ze n a k t ó r e m u s i a ł a się o n a g o d z i ć , jeśli c h c i a ł a z a c h o w a ć we wzajemnym związku — od lecz r o z u m i e ją n i e m a l j a k scho­ ze z r o z u m i e n i a p o d m i o t o w i , k t ó r e m u rozumienie". się „znak" co starożytni c z y t a l i , j a k o już bez p o p r z e d n i c h rodukcjonizmów, t a ' i b o l e s n y c h d l a t e o l o g i i , sensowny żad­ i n t e r p r e t a c j a s y m b o l i n i g d y nie przekształci to zjawisko „symbol daje do myślenia" nie u r z e k a m n i e , j a k o teologa wcale. K r z y ż ozy i i s t o t y , i , co t u d u ż o m ó w i ć , z a b i j a j ą c j e — ale w że Ricoeur zrozumieniem, t e n sposób f a k t y c z n i e staje d i a l o g z n a u k ą . T e r a z zaś n a u k o w a a u t o n o m i a t e o l o g i i m o ż e b y ć n a g r u n c i e f o r m u ł y św. A n z e l m a o ż y c i u z w i a r y w s p ó ł k o n s t y t u - zachowana. Dyskursywna, naukowa u j ą c y m się w r a z ze z r o z u m i e n i e m pod miejsca pewne badanej analiza podprowadza rzeczywistości religijnej, nas zatrzy­ m u j e się n a p e w n e j g r a n i c y i m i l k n i e , b y m ó g ł p r z e m ó w i ć „inny ś w i a t " , s y m b o l — j a k go opisał E l i a d e . Ś w i ą t y n i a , P i s m o n a t c h ­ n i o n e , święty starzec, Krzyż, sakrament nigdy, m i m o wielkich wysiłków zarówno wszelkiej s c h o l a s t y k i , j a k i różnych ateizmów, n i g d y n i e d a w a ł y się „ p o j ą ć " , z r o z u m i e ć , w y t ł u m a c z y ć . . . J e d y n i e to podprowadzenie bolu stwarza i z a t r z y m a n i e się d y s k u r s u n a g r a n i c y pewną nadzieję wiary i rozumu. Badacz na spotkanie, i to sym­ autentyczne, j e s t j a k M o j ż e s z , k t ó r y z b l i ż a j ą c się d o k r z a k u gorejącego n a p u s t y n i , b y „zobaczyć z j a w i s k o t o w i e l k i e , czemu zżuj n i c zgorzeje t e n k r z a k " , usłyszał: obuwie z nóg t w o i c h : miejsce „Nie bowiem, przystępuj t u , na którym stoisz, ziemią świętą j e s t . " ( E x . 3, 3 — 5 ) . ГЛа uniknięcia t e r m i n znak nieporozumień icł) nio daje, więc nie znajdziemy „relacji znak" należy też stwierdzić, może czasem być s y n o n i m o m eliadowskiego l u . G d y starożytni mówili dotyczyć t o będzie też daje Bóg" aforyzmu w t y m wyrażeniu a l u z j i do jakiejś znaczenia", raczej o „znakach, które wiążącej dwa j a k góra, której elementy. szczyt tonie w że symbo­ (bądź Sartro'a) autentycznej Jest ten „boski nieprzeniknionej według określeń R u d o l f a O t t o . B ę d z i e t o więc s u g e s t i a zaprasza­ podstawowy jasnych lub ciemnych. Na zakończenie tam tormin piękny tekst J u r i j a tylko d a l e j , że s y m b o l i pamięcią k u l t u r y " pamięci. całej Łotman między „semiotyczny „treści"'! sugeruje, że t e k s t wiąże w ja,ki chciałbym jeszcze poruszyć dwie treść". tekstu znaczeń, nie narzuca ontologiozny „treść" jest w ich „treścią się łatwo przyznaje refleksji t y m , co Tak (logos). czy „sensownym t e k s t o m " , którego i wprost z semantyki „zwykłej", a t y l k o „ p r z e ś w i t u j e " i t y m r ó ż n i ł b y się o d t e k s t ó w t e n sposób więc m a m y pojęcie tekstu", całość, c z y l i j e g o s e n s e m w s y m b o l u pewne zwykłych. zagęszczenie zna- czeń, a n i e rzeczywistości, j a k t o b y ł o u E l i a d e g o . J e s t t o więc j a k b y „ m e t a - z n a c z e n i e " ł ą c z ą c o t e k s t s y m b o l i c z n y ze z g ę s z c z o n ą pamięcią, kulturą. D l a t e o l o g i i j e d n a k o w a semiosis b u j e o n a świata, a nie j o g o Jednak w unikany świata, t o za m a ł o : potrze­ znaczenia. teologii t e r m i n „symbol" i zawszo też p o j m o w a n y ciągle j e s t n i e l u b i a n y , nie p o e l i a d o w s k u , lecz kwestie: nie WG F r a n c j i , która d l a siebie E l i a d e g o na polu niewątpliwie metody" pewną kondensator" status Podstawowe inaczoj, byłby s y m b o l p e w n y m W Oto symbolu) synchronią z n a l e coś z a s t ę p u j ą c y . J e s t o c z y w i ś c i e p e w n a j a k p r z e d s t a w i a , się n a d a l r o l a „ s y m b o l i c z n e j jedno. przez wyrażenie, a w y ­ (namekajet) „pośrednik... jako w i k o n i e (i w ogóle sugeruje somiotyezriej, owej „tekstu" sens W terminy „symbol" łączy O d r a z u n a s u w a się p y t a n i e , k t ó r e toż m o ż n a p o s t a w i ć 6 szkole dany to często (liś m e r c a j e t ) aluzyjnie 1 „znak" Łotmana:" ... treść t y l k o p r z e ś w i t u j e rażenie jąca n a s d o o d c z y t y w a n i a świętych s y m b o l i bądź wejścia w m i s ­ tyczną ciemność. „ B o s k i e z n a k i " mówią d o nas m o w ą s y m b o l i , (intellectus). T e o r i a s y m b o l i we współczesnej s e m i o t y c e i mgle, jest to „wyrażenie niewyrażalnego", „forma j a w n o - s k r y t a " w mniejszości, a n a w e t frakcja, odkryła, w opozycji jako szczegól­ lecz j e s t o n a 7 do „oficjalnej d l a n i e j m a c i e r z y s t y m , a więc w e t n o l o g i i ; oraz n a p o l u d l a n i e j t e o l o g i i " . N p . w i e l k a s y n t e t y c z n a p r a c a Bilans właściwym, a więc w w y m i e n i a E l i a d e g o t y l k o r a z , omawiając współczesną psychologię teologii. N i o będąc e t n o l o g i e m a n i religioznawcą, będę mógł w pierwszej kwestii wypowiedzić właściwie pytaniem Otóż wydaje t y l k o pewną do intuicję, tej, tak m i która niech sympatycznej będzie dziedziny. m i się, żo w W a s z e j d y s c y p l i n i e n i e z w y k l e j e s t u t r z y m a ć się n a a u t e n t y c z n e j p o z y c j i E l i a d e g o ciężko i nie zbaczać religii. Zaś jeden z w i e l k i c h biblistów teologii XX niemieckich, w. 8 zapytany przeze m n i e , dlaczego w badaniach b i b l i j n y c h w Niemczech ma prawie śladu nie t y l k o Eliadego, ale R i c o e u r ' a , a nie nawet R u d o l f a O t t o , s t r u k t u r a l i z m u , s e m i o t y k i i t p . — zawołał: „i B o g u dzięki". W 1986 r. uczestniczyłem w s e m e s t r a l n y m s e m i n a r i u m c i ą g l e n a starą p o z y c j ę s y m b o l u j a k o z n a k u . D a l e j w y d a j e m i się, t a k otwartego teologa, j a k H a n s K u n g , p t . „Problemy hermeneu­ że d z i e j e t y k i o d czasu K a r l a B a r t h a i R u d o l f a B u ł t m a n a " , które p r o w a ­ się t a , k d l a t e g o , uwypuklić — oznacza że p o z y c j a ta — j a k t o s t a r a ł e m się p e w i e n s a k r a l n y r e a l i z m , a w i ę c zakłada-, dził on wraz b a — w y m a g a w i a r y , a więo jest właściwa raczej teologii. W R u ­ Robinsonem. munie otwarci Eliadem, odczuwam badacza. związanym raczej Zaś użytecznej w nikt teologa inny teologii przecież z tradycją rzeczywistości pośród i przez etnologów niż prawosławia, „obiektywnego" nie przedstawił t a k to t a k kluczowej koncepcji. To ze znanym Dodajmy, n a wszelkie Amerykanie nowiny, rewelacje teologiem są i w Jamesem teologii rewolucje. ale nawet nowe wiek, a c e n t r a l n y m było Dominuje „Hermeneutyka" pytanie o to, jakie więc socjologia, z b i e r a w ł a ś n i e t e o l o g i a , a n i e ż a d n a i n n a n a u k a . T o z a ś , że t e o ­ mienia," chrześcijaństwa. l o g i a c i ą g l e s o b i e ze s w ą r o l ą n i e n a j l e p i e j r a d z i o b l i g u j e kurioza jak kult Kung t z w . Serca oznaczała na Eliadego, tam teologii? Ricoeur'a. bardzo Otóż o d c z y t a n i e c h r z e ś c i j a ń s t w a , k t ó r e m u s i o t w i e r a ć się n a X X l e c z z chęci p o m o c y c z ł o w i e k o w i , k t ó r e g o p y t a n i a , f u n d a m e i r t a l n o wszyst- amerykańskim że s e m i n a r i u m t y m a n i r a z u nie padło n a z w i s k o nie t y l k o podporządkowanie teologii i n n y c h n a u k nio w y n i k a z jej p y c h y , 158 I d w a przykłady wielki następna w i s t o ś c i s k o n s t r u o w a n i e t e r m i n u symbol Możemy Oto n e g o ujęcia ś w i a t a . J u ż s a m a u r z e k a j ą c a g o s e n t e n c j a już drugie, metodą pytających. Niech pastoralne funkcje p o l i t y k a , szukanie są „zrozu­ raz zawołał: Jezusowego!" „Są W jeszcze gruncie takie rzeczy �I c h o d z i ł o c h y b a o t o , że n a l e ż y c h r z e ś c i j a ń s t w o o c z y ś c i ć ze s t a r y c h cja s y m b o l i m i m o wszystko w teologii zachodniej zachodzi, Eiiade s y m b o l i , n a rzecz pełniejszego sensu i pozostaje racjonalności. C z y j e d n a k t y l k o w t y m k r y j e się n i e c h ę ć d o p o j ę c i a , , s y m b o l " we współczesnej teologii'! Jeśli c h o d z i o t e o l o g i ę r z y m s k o - k a t o l i c k ą t e r m i n t e n „ s k o m ­ promitował sic" w (z 1 9 0 7 r . ) Pascendi i rozumność jako kontrowersji tak teologii wiary pojmowaniu niedokładnie „pospolicie nazwanej W modernistami. Encyklika Piusa X przeciw n i m p r z e c i w s t a w i a pewność dogmatu formuły z oddającej symbolem". protestanckiej, go u jej modernistów, przedmiot, sam. J e d y n i e w t e o l o g i i prawosławnej, której współcześnie do stopnia do rozwoju symbolu, teologii lecz — zachodnich, przy znać jakby daleko tęsknotę jednoczesnym zakwestionowaniu samego pojęcia „ s y m b o l " . Z a k w e s t i o n o w a n i e t o o p i e r a się z n ó w 0 staro jego pojęcie: j a k o Oto że na przykład „znaku wielce czegoś". inspirujący dziś prawosławny l i - turgista z A m e r y k i , ks. Aleksander Szmeman w licznych pracach 9 d o k t r y n a l n i e nie t a k drażliwej, rekonstruujących autentyczną teologię liturgii prawosławnej wielkie w a l c z y z t z w . „symboliczną interpretacją" sakramentów, s y m b o ­ d z i e ł o B u l t i n a m i a , ściślej p r z e z t ę j e g o część, k t ó r ą n a z w a ł o n l i z m o w i p r z e c i w s t a w i a j ą c realność z j a w i s k d z i e j ą c y c h się w o b r ę ­ sytuacja symboli religijnych została zaburzona problemem demitologizacji Objawienia. dla mnie 1 0 Jest w t y m programie jakieś s m u t n e n i e p o r o z u m i e n i e : a z niezwykło wrażliwy, wprost n a t c h n i o n y teolog, bogatej m i t o l o g i i c z a s ó w h e l l e n i s t y c z n y c h n i e w y d o b y ł się z o- kreślenia m i t u , j a k o p e w n e j drugiej przez s t r o n y głęboki znawca r e l i g i j n e j f i k c j i , baśni, k t ó r a swego bie m i s t e r i u m sakramentalnego. Eucharystia. Misterium wienia: ujętą w — „realność" T n i e m o ż e ! M i t , który przecież z n a o n t a k dobrze, n i e m ó w i m u wystarczalność, n i c w i ę c e j niż n a s z y m u c z n i o m Mity uczyniła chlob t y l k o c h l e b e m — Oto kilka zdań Bultmana: ze wspomnianego Nowy Testament Parandowskiego! „manifestu zawiera teologicznego" prawdę, która niezależna o d m i t y c z n e g o światopoglądu; b y ł o b y z a t e m teologii, Czy by może wiekowi chrześcijańskie chrześcijańskie kazać przyjąć T o jest nonsens przepowiadanie zwiastowanie mityczny i niemożliwość." odmitologizować. ośmielić światopogląd, jest zadaniem się dziś jako czło­ prawdziwy? telnego (...). Z e r o z b i t a z o s t a j e ny — komunią, śmiertelne śmierć W w kuriozum... i poniżeniem wiary do poziomu mechanizmu... raju z Bogiem. W m i t a c h w i a r a może znaleźć wskazówkę (intelektualną) o t r a n s ­ drzewami... cendencji Szmemana (s. 23 n.) — granicach a więc wskazówki filozoficzne, P o d o b n ą filozoficzną postawę w y c z u w a m naszej egzystencji ale c z y religijne? u Rieoeur'a, , , s y m b o l d a j e d o myślenia-...". N i e s t e t y , p o d o b n e któremu p y t a n i e widać też u J e a n a D a n i e l o u : „ c o m o ż n a d l a współczesnego zachować z opowieści o „rajskim w ę ż u " i „ j a b ł k u . . . " . człowieka" 1 1 Destruk- P R Ż M . E l i a d e , Traktat o historii religii (z f r a n c , t ł u m . J . W i e r u s z - K o w a l s k i ) , W a r s z a w a 1966. L i c z n e m i e j s c a , i m p l i c i t e , ale często i o x p l i c i t e — p o t w i e r d z a j ą t ę t o ż s a m o ś ć , n p . s. 2 3 , 2 5 , 3 2 , s z c z e ­ g ó l n i e b o g a t y t e o r e t y c z n i e j e s t p a r a g r a f 4 8 , s. 1 5 8 — 1 6 1 i i n n e . 1 T e k s t y „ W i e k i e g o poświęconia w o d y " (w języku SCS) w g T r e b n i k , W a r s z a w a 1 9 2 5 , k a r t y 1 8 3 ( n a o d w r o c i e ) d o 192 (odwr.). 2 P o r . n p . j e g o , Sola 9—16). 3 s. fide — tol'ko wlroju, P a r y ż 1966 (szczeg. essai sur Freud, P . R i c o e u r , Egzystencja i hermeneutyka, S. C i c h o w i c z a , W a r s z a w a l i / 7 5 , s. 2 5 1 . 5 P a r i s 1SG5, wybór pod red. inną niż Bożą istotę grzechu i która śmiertelnym p o k a r m e m w Boskim nieśmiertelne (s. i śmier­ Chrystusie życiu, przez pochłonięta 136, p o d k r . m o j e , eliadowska którą zostaje p o r . też Tak Nie terminologię: jako Bogowio", s. 1 3 1 właśnie Odczuwam w Raju który grzech samo­ związku. Pełni świata Bóg przechadzał się w a l e , spośród współczesnych o s t r y m sensie tego myśli­ współbrzmienia. chodzi t u o dalekie podobieństwo czy możliwość nia" — wraz między jakąś d z i w n ą przyst-awalność o p i s u k s . i opisu Eliadego, — rzeczywistości grzech, jest rzeczywistości ż y w e g o , b o współobecnośeią, cieli, t y l k o Eliadego ale właśnie o h a r m o n i ę , która „ n i e fałszuje". „pogodze­ Mógłbym w i ę c t e r a z z a r y z y k o w a ć t e z ę , że E l i a d o o p i s a ł n a m r z e c z y w i s t o ś ć Raju. Y P I S Y Simwol w sisUml kultury, w : Trudy po znakowym sistemam, T a r t u 1987. P r z e d r u k o w a n y w t y m zeszycie „Polskiej S z t u k i Ludowej". N p . w i e l k i i u z n a n y teolog J . D a n i e l o u , p r z y końcu życia m i a n o w a n y kardynałem często go c y t u j e . Praca zbiorowa, w językach n i e m . i franc. Casterman, T o u r n a i — Paris — H e r d e r K . G. E r e i b u r g / B r . 1970 P o r . Breviarium fidei, oprać. J . M . S z y m u s i a k S I , S . G ł o w a S I , k s i ę g a r n i a ś w . W o j c i e c h a 1 9 6 4 , s. 4 0 P o r . n p . jego pracę programową n a t e n t e m a t : Neues Testament und Mythologie. Das Problem der Entmythologiesierung der neutestamentlichen Verkundigung, M u n c h e n 1941, 1985, P o r . j e g o Au commencement, P a r i s 1963 Ewcharistija. Tainatwo Carstwa, Paryż 1984 6 7 8 9 1 0 * P . R i c o e u r , De l'interpretation, s. 5 1 6 . C y t . z a S. C i c h o w i c z e m . w wystarczalności p r z e c i w s t a w i o n y i n t e l l e c t u s . . . " (s. 1 5 ) . życia-, stanowi polegał n a pokusie „ b y ć ożywionego celach uświęcony przez t o j n i e z w y k l e c i e k a w e j próbie o p i s u świętej Wypełnienio p o d o b n e g o żądania b y ł o b y w y m u s z o n y m s a c r i f i c i u m Boga, się zwycięstwie" w byłaby tę ten, i przezwyciężona t a jogo samo­ uczestnictwem obleka wane. mitologii właśnie chleb 1 in.). (s. 1 4 ) . nowotestamentowej przedstawić człowieka, komunią g r z e c h u i śmierci. Ze w zastosowano akceptacja która pracy przeciwsta­ n a s z z i e m s k i p o k a r m . . . z n ó w s t a j e się t y m , d l a c z e g o b y ł s t w o r z o ­ „ N a s z e eale myślenie zostało nieodwołalnie p r z e z naukę u f o r m o ­ Ślepa od usiłuje j a k w szystko w świecie, j a k i s a m świat zostaje zaklętego kręgu fikcyjności przekroczyć k u jakiejś rzeczywistości Jana fundamentalnej misterium sakramentalnym: „że wcielenie greckie swej wychodząc 12 symbol" „tylko realność W Królestwa , 1 1 1 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d0df422730c38aaf27eb72b28ddb47b.pdf 85dcebfbb33a40ac1e221e316e237732 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6501 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource mit Alkmeny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6073 Title A name given to the resource The Alcmene Myth/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.3-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A number of complicated intrigues and conte­ sts involving the Olympian deities preceded - as Hesiod, Homer, Apollodoros, Theocritus, Pindar, Diodorus and John Tzetzes harmoniously wro­ te - the birth of Hercules, the out of wedlock son of Zeus and Alcmene (the wife of Amphitryon), a repre­ sentative of the human race. The whole issue was sen­ sitive if only due to the ambiguous, at the very least, situation of Hera, the rightful wife of Zeus, and thus called for considerable tact. Zeus, on the other hand, has never been known for excessive subtlety. When the time of birth was nearing he started to loudly bo­ ast of his fatherhood and promised that the prince to be born in the family of Perseus before twilight would become a great king. This was exactly what Hera had been waiting for. Hera went at once to Mycenae, where she hastened the pangs of Nicippe, wife of Sthenelus. She then hurried to Thebes and squatted cross-legged at Alcmene’s door with her clothing tied into knots and her fingers locked to­ gether; by which means she delayed the birth of Heracles until Eurystheus, son of Sthenelus, a seven-months child, already lay in his cradle.2 According to others,3 it was Eileithyia, who hindered the travails on Hera’s behalf, and a faithful handmaiden of Alcmene’s, a yellow-haired Galanthis, or Galen, who left the birth chamber to announce untruly that Alcmene had been delivered. When Eileithyia sprang up in surprise, un­ clasping her fingers and uncrossing her knees, Heracles was born and Galanthis laughed at the successful deception.4 One way or another, the birth of Hercules was suf­ ficiently delayed for him to lose primacy for the sake of Eurystheus, born before nightfall, for whom he was also later compelled to perform his famous labours. Magic spells cast by jealous Hera proved effective. Let us, therefore, subject them to a more through analy­ sis. The cited myth contains two types of operations: 1) the tying of knots and crossing of fingers and legs LUDWI K S T O M M A The Alcmene Myth1 in order to prevent (halt) birth; 2) the uncrossing of fingers and legs to cause (start) birth. These operations are evidently identical with the magic tricks applied during childbirth in Polish lands. By way of example, provoking or accelerating labour involved stretching hands,5 unfurling fingers,6 open­ ing doors,7 windows,8 chests,9 and drawers,10 and even dispatching messengers to a priest so that he may open the pyx with the consecrated host11 or - in Russian Orthodox Church terrains - the imperial gates,12 and praying to God to open the heavens and hell, even if for a short while.13 All possible knots are untied,14 holes are made in walls and the roof,15 rings and wed­ ding bands are removed from the fingers of the wom­ an in labour16 whose hair is unbraided,17 and local fences are toppled and destroyed.18 The entire dura­ tion of childbirth is also the time of a ban on sewing and spinning.19 If someone were to maliciously wish to halt labour he would have to perform the reverse of the above-mentioned operations, and the most fre­ quently encountered procedures are those applied by Hera: the crossing of fingers and legs,20 the knotting of clothes21 or (as in the case of Polish Jews) the closing of drawers.22 Activity from the range of Alcmene’s magic Operations (+ ) Operations (-) To cause labour (opening) 106 - To halt labour - 12 Prior to baptism and purification 3 - Prior to a wedding 26 - After a wedding 27 59 1 28 To render a wedding impossible 29 130 18 To accelerate death (shorten agony) 37 - To render death impossible - 47 After death 20 24 227 31 212 32 Total 13 109 �Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH The purpose of undertaking particular operations, which (together with their derivative forms) we shall call in further parts of this article Alcmene’s magic,23 is sufficiently distinctive to permit an easy, individual interpretation consisting of associating magical activi­ ties with the physiological process of labour.24 The sit­ uation grows complicated, however, when we notice that Alcmene’s magic universally accompanies25 also other rites of the family cycle; the conventional desig­ nation of opening and tying, the prohibition of sewing and spinning, the making of holes, the taking off of rings and wedding bands, etc. - operations (+ ), and the reverse marked as (-) and presented in the table below as follows: by negative magic. In an analogy to easily legible birth practices one would be tempted to say that at the be­ ginning family rituals are caused (opened) and at the end - rendered impossible (closed). We may capture the meaning of such activities only after accepting the Van Gennep theory of rites de passage.34 Human life is composed, according to this interpretation, of a comprehension of time in folk cultures, a chain of as­ sorted states (l’état). In order to alter state x (e.g. that of a single person) - which takes place through the intermediary of the ritual - into state y (e.g. marital) it is first necessary to leave initial state x (connected with a whole magic-ritual procedure) and then subject oneself to the complete complex of the ritual period of transition35 so as to be finally magically enclosed within new state y. In this situation, Alcmene’s magic, by referring not to rituals as a separate object but to people subjected to its operations, would have to aim at (+ ) opening, causing an exit from the initial state, and (-) - in the new state of retention. Such an inter­ pretation, concurrent with the third condition of the Lévi-Straus construction of a model, presents all the observed facts (see: table above). The Van Gennep theory encompasses not only the ritual nature of the family, but also the whole cycle. While accepting the explanation of using Alcmene’s magic based on the framework of this theory we should consistently draw attention to the rites of passage of If we were to eliminate for a while from our re­ flections assorted malicious practices (bewitching - as W. Abraham described them in contrast to ordinary magic operations) and those intended to counter the natural order of things concurrent with the ritual cycle (such as rendering death impossible), we would gain a consistent chain of sequences: Alcmene’s magic operations (+ ) birth. Alcmene’s magic operations (-) ... ( + ), purifica­ tion and baptism . (-) ... ( + ) nuptials (-) ... ( + ) death ( + ) i (-). Each family ritual33 is thus preceded by a positive aspect of Alcmene’s magic, and the completed ritual - Holiday (rite de passage)41 Actions ( + ) Actions (-) St. Dmitriy 11 November42 6 6 St. Lucia 12 December 27 10 Christmas Eve 24 December 28 59 New Year’s Eve (31 December) 1 January 3 9 Our Lady of Candles 2 February 11 - Shrovetide 14 4 Annunciation to the Holy Virgin Mary 25 March 4 2 Easter 30 39 St. George 23 April43 8 7 Whitsuntide 4 1 St. Vit 15 June 2 1 Eve of St. Jonh the Baptist 23 June 7 14 Sts. Peter and Paul (Petropavel) 29 June 5 5 Transfiguration of the Lord 5 A u­ gust 8 15 St. Michael (?) ca. 24-29 Septem­ ber44 3 2 160 174 Total 14 �Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH the annual cycle36 and the accompanying magic prac­ tices (or rather those that comprise the basic core of folk culture). Here, the magic of Alcmene occurs in the same forms as in the family cycle37 but in their dif­ ferent statistical intensification. In this manner, while in the family cycle the most frequent were the open­ ing and shutting of windows, doors, and drawers, the crossing of fingers, the making of knots, or the comb­ ing of hair or placing a headband, here pride of place is given to the prohibition or, alternatively, injunction concerning sewing and spinning,38 the use of chains to bind tables and other objects, the tying up of scissors,39 and the tying up, and walking around40, of people, animals, plants, household items or sacral items, the making or filling of holes, etc. The most distinctive symptoms of Alcmene’s magic are to be discovered on the following holidays: - 26 cases,48 is of special interest to us. W hat sort of a change occurs in those instances? In the case of the God-man relations the issue at stake, while referring to the foundations of Slavonic folk cosmogony, seems to be fairly uncomplicated. God and man remain upon different cosmic levels, dis­ tinctly separated. Regardless of the copious number of conceptions and attempts at formulating this distinctness49 we may hazard declaring that it is sufficiently outlined in folk culture for us to be able to recognise the distinctness of the state of God (the state in which God finds Himself) and the earthly state (in which man finds himself). Since - as has been mentioned the prime condition for any sort of change of the exist­ ing state is leaving the initial x it is not surprising that man’s attempts at coming closer to the divine must be accompanied by Alcmene’s magic (t ). A reference to this comprehension and to the relation between people and demonic creatures encounters, however, consid­ erable difficulties. All researchers dealing with Polish folk demonology50 agree that Slavonic demons do not comprise (as Lelewel wanted) autonomous creatures, being mere posthumous embodiments of people of cer­ tain, specific categories; naturally, this could suggest an obliteration of differences between their state z and state v corresponding to particular phases of the family cycle.51 This situation would, in turn, exert a negative impact on the possibility and purposefulness of ap­ plying Alcmene’s magic. In order to explain this lack of clarity it appears to be necessary to establish these “demon-creating” human categories. Who becomes a demon after death? Solutions to thus formulated ques­ tions are offered in the table52 presented below: The enumerated detailed categories can be re­ stricted with the least risk of logical invalidity to three more extensive ones: those that broke the principle of the succession of states (item 1 and 2 in the table), those that carried out a change of the state with­ out fulfilling the rite de passage obligatory (Alcmene’s magic!) in this situation (item 3, 6-9). those that died in the state of passage (item 1, 2, 4, 5). This is by no means the end. The Van Gennep conception of the “state” (despite the fact that the author had not steered his reasoning in this direc­ tion) cannot be limited only to the sphere of rituals. All definition-oriented conditions for the “state”45 are met also by such life situations as illness and, alter­ natively, the state of being healthy, the state of good fortune and natural calamity, etc. They too are ac­ companied by typical symptoms of Alcmene’s magic. Thus we come across the latter (operations + ) among activities intent on ending an illness - 42 cases, in­ creasing the growth of grain - 21 cases, and making it possible to build a house, a bridge, or a road - 17 cases. In turn, Alcmene’s magic (-) takes place in preventive anti-sickness practices (the retention of the state of being healthy) - 44, malicious magic intent on making it impossible for the ill to get well (the retention of an illness) - 26. It (-) is also applied for preserving the security and prosperity of a home, a family or property - 82, protection against contacts with demons and spirits - 54 cases,46 etc. The latter example, proposed by Alcmene’s magic ( + ) and employed to evoke de­ mons - 20 cases47 or establishing contact with God No. "Demon-creating” category no. of cases 1 Dead foetuses 30 2 Miscarried 47 3 Not baptised 79 4 Betrothed, died prior to wedding 12 5 Betrothed, died during wedding 35 6 Suicide victims 33 7 Hanged 29 8 Drowned 82 9 Victims of unnatural and violent death 35 Total 392 15 �Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH Once again, those three categories can be summed up in a single, most general one: - those who (in a biological sense) departed and those who did not (in a magic-ritual sense) from state x, and those who entered (in a biological sense) and did not enter (in a mag­ ical-ritual sense) state.53 In other words, after death only those become demons who (regardless whether unconsciously or not) broke out of the chain of the succession of states, thus situating themselves outside its constant links (or, from another point of view, sev­ eral links simultaneously), i.e. in a permanent state of transition. This partly explains the fact to which at­ tention should be drawn already at this stage, namely, that the formulas54 describing the period of temps de passage and characterising the “demon-creative” state of people who are supposed to turn into demonic crea­ tures are totally identical. Now, leave this issue for a while and return to the question of the forms of Alcmene’s magic (compre­ hended in a totally descriptive-mechanical manner). They can be divided into two typical varieties: A. Connected with opening and closing, and thus the opening and shutting of doors, windows, drawers, pyxes with the consecrated host, and impe­ rial gates, the destruction of roofs, walls, and fences, the making and plugging up of holes, etc. B. Connected with tying up and untying, and thus: assorted practices involving knots, fragments of fishing nets, the belting, wrapping or tying of people, animals, plants and objects, the encircling of a table with chains and ropes, a forehead - with a wreath, fin­ gers - with rings, the placing of a cap, injunctions and prohibitions concerning sewing, spinning, etc. This division, totally illegitimate and based on sub­ jective and imprecise premises, does not possess any sort of essential significance and was performed in or­ der to make it easier to demonstrate that it is possible to add to each of the distinguished categories A and B a number of similar forms of activity pursued at the same time and place, and thus semantically identical with the enumerated ones. One of them is the crea­ tion of the theme of a relatively copious ethnographic bibliography,55 i.e. the so-called magic circle.56 According to K. Moszyński: The function of magic enclosure is fulfilled by a belt, a chain, a magic circle, a ring, a wreath, etc. [...] When, for instance, an inhabitant of the Polesie region travelling during the Pentecostal week across the local forests hears strange sounds announcing the proximity of water sprites 57 he marks with an axe a circle around the cart wide enough so that the demon could not touch him. The women of Polesie walking in a forest or working on land located in distant woodlands act in the same way; instead of an axe they mark a circle on the ground with a knife [...]. I selected particularly vivid and typical examples; one could cite many less appealing ones.58 Let us add immediately that Moszyński listed as analogous to the creation of the magic circle also the custom of ploughing around villages and fields or their inclusion within a “metaphorical tangle”.59 The magi­ cal circle in the form used by the peasants of Polesie appears to be, however, the simplest example, and thus the most useful for initial analysis. What does the essence of the activity of Alcmene’s magic in this form consist of? By enclosing (symboli­ cally girding) a certain space, the peasant from the Polesie region stops it at the initial (current) state x. A t the time of drawing the circle this state of things prevails on both its sides. A t the stage when the situa­ tion on the outside is subject to change (e.g. an attack launched by demonic creatures), the new, emergent state could not encompass the magically enclosed space60 and thus harm the objects within it. Naturally, an obliteration of the circle or its part would immedi­ ately produce a diametrically different effect - such as the above-mentioned damaged fence or a hole made in a wall or a roof. In all those cases we are dealing with identical phenomena not only upon a semantic level (Alcmene’s magic) but also on an instrumental one. Just as the magic circle restricts arbitrary space dependent on the requirements of the person apply­ ing magic, so the walls, the threshold, and the roof or the windows are elements limiting the inner space of the home (wider: every building). Representatives of the same category will also consistently include fences or unploughed strips of land enclosing farmstead, vil­ lage borders, cemetery walls, riverbanks, and roads61 as well as crossroads. All divide space and thus in suit­ able conditions62 also states, and all may comprise the subject of Alcmene’s magic. Are they, however, iden­ tical? To what category should we ascribe the space of a yet unploughed strip of land, the village border, or the threshold? Books by theoreticians of magic,63 folk beliefs,64 and even numerous legal formulae65 concerning borders provide an unambiguous solution. Borders are extra-territorial, i.e. objects from this par­ ticular category belong to both divisible sequences of transformation (here: states x and y) and, at the same time, they do not belong to any of them. They can be described, therefore, only by the following the Hege­ lian sentence, incorrect from the viewpoint of formal logic: A = (x -i- y) and (- x + - y). This sentence had already appeared to be indis­ pensable upon two other occasions - for defining the essence (specificity in relation to the “normal” state) of periods of passage in annual and family cycles, and for characterising demonic (“demon-creating”) crea­ tures. This is a concurrence of essential significance. If heretofore reasoning is correct and the essence of the three discussed phenomena situated at levels os­ tensibly remaining at a great distance, is identical, 16 �Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH then they must demonstrate a distinct connection, in­ cluding exchangeability and mutual exponentiation. Take a closer look at the level of binary relations. Theoretically, there exists the possibility of a relation of the categories described in: A = = (x + y) i (-*x + —y) and arranged in three pairs: a - demonological (“demon-creating”) creatures: spatial borders (thresh­ olds, unploughed strips of land, fences, roads, etc.); b - demonic (“demon-creating”) creatures: periods of passage (as in the family, annual, and 24 hour cycle66); c - spatial borders: periods of passage. Each of those versions (a, b and c) corresponds to particular relations in the tables presented below: Let us start with the fact that each of the lat­ ter possesses the ability to attain exponentiation via an “intensification of features”. In other words, a drowned non-baptised person will be a more mali­ cious (or rather, more powerful) demon Y than an ordinary victim of drowning or a non-baptised per­ son who died of natural causes; the same holds true for a groom who hanged himself in the course of the wedding ceremonies, compared to an ordinary vic­ tim of suicide by hanging, etc. Similarly, in the case of spatial borders (Z) there are more demons at the crossroads than along an ordinary straight road, while plants growing next a fence have greater medicinal powers if this spot is the meeting place of two or more fences, etc. Such qualities become even more vivid during times (periods) of passage (V). Ferns bloom only at midnight before the feast day of St. John the Baptist, while wolfsbane assumes aphrodisiac proper­ ties at noon each day but its effectiveness is certain only at noon on Whitsuntide and (in the case of dried plants) on the day of St. Lucia. Such examples can be multiplied, although it must be accentuated right away that this sort of individual (single-category) ex­ ponentiation is relatively rare in Slavonic folk culture. As can be seen, in all three cases the existence of correlation gains a distinctive numerical confirmation. In this fashion, relation a69 achieves in the case of buri­ als of “demon-creating” creatures as much as 98,9% of co-dependence; those data are slightly lower in the case of relation b (correspondingly: 96,4% and 92.5’%) and relation c. This would confirm distinctly the legitimacy of heretofore reasoning without, however, comprising its ultimate proof, i.e. an ascertainment of the at least relative identity of the analysed categories. Relation a village borders unploughed land fences thresholds roads banks others without features A 67 Place of burial of de­ mon-creating creatures 80 19 18 66 62 30 3 Place of appearance of demonic creatures 65 55 11 21 26 30 7 Place of establishing contacts with the devil 6 2 7 5 26 7 19 Place of witch sabbaths68 5 4 - 1 10 3 47 156 80 36 93 124 70 76 Total Relation b periods of pas­ sage in annual cycle another not A 69 in annual cycle crea­ tures in the state of passage crea­ tures in not the state A periods of passages the daily cycle 12 24 east west total in the daily cycle in the periods of passage Periods of appear­ ance of demons 146 7 - - 59 79 38 33 209 Periods of possible establishment of contacts with demons 20 1 26 4 3 13 5 7 28 166 26 62 92 43 40 237 Total 17 �Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH Relation c (1) transition peri­ ods in annual cycle other times of annual cycle transition periods of day cycle other times of day, night No 126 4 180 14 % 96,9 3,1 92,7 7,4 Relation c (2) pregnant women young mar­ ried people cortege with the dead others uncon­ nected with transition period Ban on staying on borders or crossing them 80 43 33 7 Ritual activities on village borders, unploughed land, roads, etc. Nowy Sącz, Przemyśl, Siedlce, Suwałki and Zamość. The collected material also made it possible to ascertain the existence of the majority of the forms of Alcmene's magic kept alive in Poland up to this day. R. Graves, Mity greckie, Warszawa 1974, p. 411. Pausanias, Ovid, Aelian and Antoninus Liberalis. Graves, op. cit., p. 412. W. Łęgowski, Zwyczaje i obyczaje. Stypy pogrzebowe, obrzędy ślubne, chrzciny i inne zabawy ludowe, głównie pod względem na hygiene, “Wędrowiec”, 1899, fasc. 2, p. 487; J. Talko-Hryncewicz, Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi Południowej, Kraków 1893, p. 77. W. Łęgowski, Zwyczaje i obyczaje. Stypy pogrzebowe, obrzędy ślubne, chrzciny i inne zabawy ludowe, głównie pod względem na hygienę, “Wędrowiec”, 1899, fasc. 2, p. 487; J. Talko-Hryncewicz, Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi Południowej, Kraków 1893, p. 77. K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1967, vol. II, part 1, p. 292. J. S. Bystroń, Słowiańskie obrzędy rodzinne, Kraków 1916, p. 20. Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, pp. 292-293; Bystroń, op. cit., p. 20, 27. Bystroń, op. cit., p. 20, 28. Ibid., p. 20. S. Poniatowski, Obrzędy rodzinne, "Wiedza o Polsce”, vol. 3, part: Etnografia Polski, Warszawa 1932, p. 328; Bystroń, op. cit., p. 20; Talko-Hryncewicz, op. cit., p. 73. Talko-Hryncewicz, op. cit., p. 76. J. Swiętek, Lud nadrabski od Gdowa po Bochnię, Kraków 1893, p. 599; Bystroń, op. cit., p. 20; Frazer, op. cit., p. 216; Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, 292. D. Lepkiy, De yaki verovania pro detinu, ”Zorya”, VII: 1886, p. 269. Bystroń, op. cit., p. 20. Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, p. 291. N. Z., Z Opatowa, ”Gazeta Radomska”, 1888, no. 57, p. 3. Bystroń, op. cit., p. 15, 35. L. Marcewicz, O zabobonach i gusłach przy narodzeniu dziecka, Kraków 1876, p. 29; Frazer, op. cit., p. 217. 21 K. Wójcicki, Klechdy, starożytne podania i powieści ludu Polski i Rusi, Warszawa 1972, pp. 220-221; Marcewicz, op. cit., p. 30; A. Fischer, Zwyczaje pogrzebowe ludu pol­ skiego, Lwów 1921, p. 112; S. Ciszewski, Żeńska twarz, Kraków 1927, pp. 20-24. Magic folk prescriptions as a rule combine elements of all “Alcmene” categories (without, however, limiting themselves to them).70 The "statistical”71 folk, para­ medical “prescription” advising: “Take a thread from 2 the noose of a hanged man, add a%, a2, a3, and herb 3 aĄz picked at the crossing of unploughed strips of land 4 5 at noon on St. George’s day...” is thus based on, i.a. an interchangeable exponentiation of “Alcmeniana” and ergo can be written down as: f = Yn X Zn X Vn X a J X a2 ... X an This formula ultimately confirms the legitimacy of 6 our heretofore reflections (only identical categories can mutually exponentiate), and hence provokes their temporary completion. I would like to emphasise temporary completion 7 particularly strongly. The presented sketch is not only an open entity but without a continuation it outright 8 loses its raison d’être. (I bypass the explanation of par­ 9 ticular problems). The process of introducing order into findings neglected or rendered vulgar by the theo­ 10 reticians of magic and Slavonic rites, and the demon­ 11 stration of their close, integral union can become a 12 point of departure for more correct studies on a whole range of aspects of Polish folk culture. In this respect, I would be inclined to consider the important message 13 of this article to be as follows: 14 The recognition of the impossibility of a separable ex­ amination of questions linked with the comprehension 15 of space and time in folk culture. Its structures, after all, develop in three parallel dimensions: temporal, spatial 16 and theognostic-cosmic,72 if one can thus describe the 17 Earth (man)-heaven (God) axis together with all its 18 cosmosophic aspects. Sidestepping any of those levels not only impoverishes but, even more, remarkably falsi­ 19 20 fies the image of the products of folk spiritual culture, turning it into a flat and barren caricature. Endnotes 1 The bibliography used in this text has been verified rather extensively in the course of research conducted in the following voivodeships: Białystok, Chełmno, 18 �Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH 22 Marcewicz, op. cit., p. 28. 23 The symbolic name of the phenomenon (and not “the magic of knots”, e.g. as Witort described certain activi­ ties of this sort) is necessary to underline: 1) the fact that the same range of phenomena will include opera­ tions differentiated as regards their form), 2) such forms can have totally dissimilar meanings in various ritual contexts, i.e. not every knot is an element of Alcmene's magic and not always will it be connected with the tying and untying of knots. 24 An association universal in nineteenth-century ethno­ graphic literature. See also: Talko-Hryncewicz, op. cit., p. 75. 25 All numerical data pertain to a representative sample of fifty selected publications. Importance is, therefore, attached not to the absolute value of the data but to the proportions between them. 26 A typical example of the prenuptial magic performed by Alcmene (+ ) is the ceremony of rozpleciny (unbraiding). See: L. Stomma, Analiza strukturalna słowiańskich obrzę­ dów weselnych (typescript at the disposal of the Chair of Ethnography at Warsaw University), Warszawa 1973, pp. 7-12. 27 Typical activity - the oczepiny ceremony (covering the bride's hair with a cap). Stomma, op. cit., pp. 23- 29. 28 In accordance with the recommendations made by LéviStrauss I regard individual cases unconfirmed by compa­ risons as deviations and exclude them from my reflec­ tions. 29 Here, a classical example is "tying up the potency” of the groom, encountered all across Poland, in order to render him unable to consummate the marriage. B. Baranowska, Zycie codzienne wsi między Wartą a Pilicą w XIX wieku, Warszawa 1969, p. 100; F r a z e r, op. cit., pp. 217-218; Talko-Hryncewicz, op. cit., p. 203. 30 See: note 27. 31 Apart from the above-mentioned, other relatively com­ mon forms include: untying horses, damaging the thre­ shold, taking covers off pots, etc. 32 Additional mention is due to: tying a chain or a rope around a tree, shutting doors, a metaphorical closing of the world (?) with a key moved about in the air, etc. 33 I intentionally bypassed the role of the dual nature of posthumous operations since it is difficult determine which comprise an element of the burial ceremonial and which, focused on the future, are supposed to facilitate the return (rebirth) of the deceased; they are thus rather connected with birth. 34 A. Van Gennep, Rites de passage, Paris 1909, pp. 14-18, 271-279. 35 The period of transition is situated between two separa­ te states, thus linking simultaneously the elements of both. This process can be described as: A = (x + y) and (-x -\y). Note: this formula is not a logical sentence. 36 It must be stressed that we regard as rites de passage only those that separate differentiated time categories. Not every annual festivity, therefore, is a rite de passage. 37 I have in mind a general tendency, since there exists a certain small collection of forms of Alcmene's magic specific for particular ritual cycles. 38 Operations + occur in the case of all the saints in the table. See, i.a. R. Tomicki, Wierzenia i obrzędy związane ze śmiercią w tradycji społeczności wiejskich (typescript at the disposal of the Chair of Ethnography at Warsaw University), Warszawa 1972, pp. 84-85, 129-130; W. 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 19 Kosiński, Materyały etnograficzne zebrane w różnych okoli­ cach Galicyi Zachodniej, Kraków 1903, p. 62, 63, 66, 78, 84; W. Klinger, Doroczne święta ludowe a tradycje greckorzymskie, Kraków 1931, p. 77; Baranowski, op. cit., p. 80; Swiętek, op. cit., p. 558; Bystroń, op. cit., p. 15. This is a splendid example of enhancing magic by clo­ sing an object that by the very nature of things possesses opposite properties. W Szuchiewicz, Huculszczyzna, Lwów 1904, vol. III, p. 248 and p. 12, 14, 18, 221, 224, 226, 243, 246, 248-250, 268, 294. Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, pp. 318-324. It should be stressed that all rites de passage enumerated in the table possess a distinctive solar nature. They do not, however, include rites de passage of the economic cycle. This holiday is celebrated predominantly in regions inhabited by a Russian Orthodox population. See above. The application of Alcmene's magic is rather clearly associated with the autumn equinox, while its connec­ tion with the feast day of St. Michael is presumably rather late (nineteenth century?). V a n Gennep, op. cit., pp. 271-279. Świetek, op. cit., pp. 539-540; Tomicki, op. cit., pp. 82-84. K. Koranyi, Czary i gusła przed sądami kościelnymi, “Lud”, vol. XXVI, fasc. 2, p. 11, 17. I.a. M. El i a d e, Sacrum - mit - historia, Warszawa 1970, p. 89. F. Gajczyk, Teodulja, Kraków 1900, pp. 112-132. Ł. Gołębiowski, Lud polski, jego zwyczaje i zabobony, Warszawa 1830, p. 150, 170-171; R. Lilienthalowa, Święta żydowskie w przeszłości i teraźniejszości, Kraków 1919, p. 26; Baranowski,op. cit., p. 106; Klinger, op. cit., p. 58; Kosiński, op. cit., p. 11; Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, passim; Tomicki, op. cit., pp. 77-81, 83, 88-90, 100-102. For example, a phase in the family cycle between death and rebirth. The table takes into account only 91,22% of the general set (see: note 24) of cases owing to the fact that the remaining 8,78% are scattered across as many as 17 categories and possess the features of disturbances. In accordance with the previously accepted terminology we thus write down the phenomenon as: (x + y) and (-x H y). A = (x + y) i (-x+ -y). I. a. T Seweryn, Ikonografia etnograficzna, “Lud”, vol. XXXIX, p. 340; S. Gansiniec,Pas magiczny, Kraków 1934. It occurs not only in folk culture but also in the “profes­ sional” magic of yore (F. Ribadeau-Dumas, Histoire de la magie, Paris 1965, pp. 80-156). For an explanation of the demonic nature of water nym­ phs see: Tomicki, op. cit., p. 81. Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, p. 319, 322. Ibidem, p. 323. K. Baschwitz, Czarownice, dzieje procesów o czary, Warszawa 1971, p. 15, 17, 21. Owing to insufficient space I shall not cite proof legiti­ mating the addition of the category of paths - this will be the topic of a separate article. Certain ethnographers, such as Moszyński, accepted implicitly that due to the differentiated evaluation in folk culture of particular fragments of space, village borders, fences, the threshold, etc. always divide the states. �Ludwik Stomma • THE ALCMENE MYTH 63 Mentioned by Theophrastus Bombastus aka Paracelsus, and Johannes Trithemius. 64 Moszyński, op. cit., vol. II, part 1, p. 202, 322; Swiętek, op. cit., p. 459. 65 T Łętocha, Granice i spory terytorialne wAfryce, Warszawa 1973, pp. 19-26. 66 The passage periods in the 24hr cycle are: midnight (24. 00), noon (12. 00) and the setting and rising of the Sun. 67 Here, naturally, meaning: under the fence, under the threshold. 68 Obviously, witches as living creatures do not belong to the category of demons. < » A = (x + y) and (-x + -y). 69 I have in mind burials and sites of revelations since the remaining are mentioned in the table only for the sake of comparison. 70 “All” means “all enumerated in the article” since there exist other ranges of the presence of Alcmene's magic. 71 The number of such formulae subjected to analysis totals 200, with the exception of four cases, i.e. 98% confirmed the observations presented here. 72 N. Mastret described this dimension simply as cosmic, which appears to excessively restrict its meaning. ru-rui u ._ i, n ! ,,H , . H KONTEKSTY W I.O IV1M I. 20 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5bc25a8b5645bb7806d350f2cd1cd410.pdf fad0419545b21404de9c1b18181aa601 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6500 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6072 Title A name given to the resource Anthropology of Contemporary Culture: Preface/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.4-5. Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Uolume 1 flnthropology of Contemporary Culture Cover: Photo by Kinga Łozińska �T he selected texts presented in this edition appeared in KO NTEKSTY from the late 1970s to the 1990s and are featured up to this day; inspired by the experiences of struc­ turalism, semiotics, phenomenology and hermeneutics they reflect the spirit of our pe­ riodical. The anthropology of contemporary society and culture, the anthropology of memory, historical anthropology, the anthropology of literature, the anthropology of the town and, fi­ nally, the anthropology of film and visual anthropology comprise characteristic fields readily pursued by authors publishing their studies in KO NTEKSTY and cooperating both with the quarterly and the Department of Cultural Anthropology, Film and Audiovisual Arts at the Institute of Art of the Polish Academy of Science, which publishes it. We dedicate this collection of texts to the memory of Professor Aleksander Jackiewicz, au­ thor of Antropologia Filmu (1975) and numerous publications dealing with film studies. The special English-language issue of “KO N TEKSTY” was prepared as part of the “N a­ tional Programme for the Development of the Humanities”. We would like to treat our publi­ cation as an opportunity to share noteworthy research tendencies in Polish studies concerning the anthropology of contemporary culture and anthropology of film discussed in our quarterly. It is our intention to indicate interesting phenomena in this field by highlighting anthropology of culture as an experience of reflections as well as interpretations developed between Anthro­ pology and Art (between Science and Art), and to present “K O N TEKSTY” as important for reflections on the anthropology of contemporary culture and anthropology of film, involving authors from all academic centers dealing with anthropological studies in Poland. In memoriam Professor Aleksander Jackiewicz Krzysztof M. Bednarski, Victoria, 1983. 4 �Roads. Photo: Zofia Rydet � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2bacb139df297d041cca3a1aad83b20.pdf 30f49da6f1f252937ac59d386d549fc6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6499 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource kultura symboliczna etnografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6071 Title A name given to the resource The Symbol in Ethnography/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.6-13 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text reader to the term: “sign”. A lthough the word: “sym­ bol” as such appears many times on the pages of this book in assorted combinations, variants, and contexts (e.g. in entries on “symbolic culture”, “myth“, “ sac­ rum - profanum"), and although the authors in vari­ ous places stress the part performed by the symbol in culture, as in the case of Zofia Sokolewicz in the entry: ’’anthropology of comm unication” - (...) It is argued (S. K. Langer) that the terms like “sign”, “m eaning” in all ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ The Symbol in Ethnography theirs variants are the dominating terms in our times, and that the sign, the symbol, the processes of signifying and communicating belong to our current cultural resources. Since the 1960s at the latest these terms are being intro­ duced into ethnological sciences - we would look in vain for reference to “symbol” or “symbolism” as one of the numerous trends listed by the author and which con­ sider studying the symbol.5 T o put it in more graphic terms, in this contemporary compendium of knowl­ edge about ethnological terms the “’symbol” collapsed and concealed itself amidst numerous entries merged with “sign” . If, however, one takes a closer look at the entry: ”sign” then one could say that it had been placed there by force or, to put in gentler terms: “in­ serted” . Despite the fact that we read: Symbols might be regarded as a special group of symbolic signs, and it is m entioned (with reference only to E. Cassirer and S. K. Langer) that: The concept of the symbol occurs often I t is unnecessary to explain why a consensus regarding the meaning of the word “symbol” could be of value for all sorts of studies on art or literature, M arcin Czer­ wiński wrote in Symbol dzisiaj, 1 published in “Polska Sztuka Ludowa” . Regardless of the answer to the posed question: Is such an agreement possible? each attem pt at a presentation of assorted stands concerning the com ­ prehension of the nature of the symbol appears to be equally valuable. Num erous emergent studies dealing time and again with reflections about the symbol confirm and reflect this need for rendering precise both the term “symbol” and the need for constantly delving into its meaning. Although such inquiries are undertaken in assorted fields of research, and formulated in vari­ ous languages, it is possible to find numerous tangent points, similar intuitions, concurrent lines of reflec­ tion, shared motifs, and alike problems. It would be thus needless to explain the benefits of such investi­ gations for representatives of ethnography, ethnology, and the anthropology of culture - domains that have made such a considerable contribution, and continue to do so, to research dealing with the symbol. In the cited article M arcin Czerwiński frequently drew attention to science’s enmity towards the sym­ bol, the distance and even antagonism between the two: Science behaves towards primary language only part- within a wider conception of man comprehended as animal symbolicum, only half a column out of a total of nine devoted to the entry on the sign had been intended for the symbol.6 In this manner, so to speak, the sign swallowed the symbol. M eanwhile, different authors, such as P. Ricouer, M. Bakhtin, S. A vierintsev, Y. Lotm an and others accentuated in their characteristics of the symbol the differences between the sign and the symbol. In his eidetic analysis Ricoeur considered the specificity of the symbol contrasted with the sign, the allegory, and the myth: symbols are signs (...) but not every sign is a symbol. 7 In a similar vein, A vierintsev, while writing about the symbol as a universal category o f aesthet­ ics added that it can be best discussed via an opposi­ tion to adjoining categories: on the one hand, the image, and on the other hand, the sign.8 Is, however, a dictionary of contem porary (or rather: yesterday’s) science, depicted by M arcin Czerwiński and oriented exclusively on “ejecting am biguities” , familiar with only one way of enunciation: a discourse meeting the sharpened criteria of explicitivity, a science protecting itself against the wavering of meaning, capable of ac­ cepting and including such “im precise” and uncom ­ pleted sequences as those that we may come across am ong tireless researchers dealing with the symbol, which, in my opinion, can best bring us closer to its essence: ly as an opponent, but in relation to the symbol it maintains total opposition (...). 2. He went on: True, in the course of centuries the role of discursive statements incessantly grew in multiple if not all domains of social life. Science, in the form in which we see it today (or rather in which it was seen still yesterday), has questioned the rank of symbolic statements. 3 In the case of ethnography and its attitude towards the symbol the situation remained more complicated from the very onset, and generally speaking did not deviate from the general model of science. The most vivid evidence is the absence of the entry: “symbol” in the contemporary Słownik etnologiczny. (Ethnological Dictionary) 4 In the suitable spot the authors refer the 6 �Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY The word and the image — (an object, an ethnog­ rapher could add at this point - Z. B.) — are symbolic when they contain something more than that, which can be recognised at first glance (C. G. Jung).9 tradiction between the truth contained in the material and his interpretation. Ethnographer: As we already partially know, not only the features (e.g. The memory of a symbol is always older than the memo­ ry of its non-symbolic textual surrounding (Y. Lotm an).10 hardness, sharpness...) but even the functions (...) of certain objects (...) are comprehended by the primitive and unen­ lightened mind in such a way as if they comprised - speaking in our language —something akin to condensed matter or en­ ergy embedded in those objects or even tantamount to them. Consequently, each such object can be and is interpreted by the uncivilised mind from two or even several sides. A stone or a piece of metal are, i.a. an ordinary stone or piece of metal, but apart from that they can be also something that we may describe as condensed might, hardness, resilience; a thorn is a thorn, but apart from that it can be condensed sharpness or the function of piercing; a lock is undoubtedly a lock, but it is also a condensed function of closing; an egg is, i.a. condensed life in statu nascendi, and a double nut or an ear of grain, etc. is, i.a. a condensed gain, i.e. potential, fruitfulness (and thus also happiness). And so on. N ot only do we live in a world of symbols, but the world of symbols lives in us (J. Chevalier).11 Finally, a contemporary science dictionary could include sentences whose veracity, in the existential experience, could be confirmed by many; the m ean­ ing of such sentences appears to be particularly legible and important as regards studies on the still unclear processes of artistic creativity (regardless whether we encounter it within the range of primitive folk art or high art). We do not embellish our experiences with symbols but it is they, which cooperate with our experience via proc­ esses of affiliation, which we understand only partially. To symbolize means to arrange those particles and elements of a flowing stream of experiences, which, once united, create luminescence, temporary or permanent rays, in which a part of the cosmos, a corner of our habitat or some dark subterranean labyrinth lightens up. (...) At any rate, the first syntax of the defined, embod­ ied spirit is that of symbols.12 M. Eliade: By way of example, whenever the "cult of stones" is mentioned not all stones are regarded as holy. We always encounter only certain stones worshipped due to their shape, size or ritual affiliations. The heart of the matter is not the cult of stones, but the fact that those stones were worshipped as long as they were not ordinary stones, but hierophanies and thus something more than commonplace "objects”. (...) A certain object becomes sacral as long as it embodies (i.e. reveals) something else, something different. At this stage, it is meaningless whether this "difference” should be ascribed to an original shape, effectiveness, or simply "might”, or whether it originates from the partici­ pation of that object in some sort of symbolism or is the outcome of a consecration rite or the voluntary or imposed situating of the object in a sphere suffused with sanctity (a holiday, holy time, some sort of an “event": lightening..., etc.).13 A s has been said, the attitude of ethnography to­ wards the symbol has been complicated from the very beginning. On the one hand, ethnography as a science emulated and realised this general model of science opposing the symbol, while on the other hand, ow­ ing to the object and scope of its interest, it not only docum ented but also adapted for one-sidedly oriented European civilisation the world of mythical thought and imagination, the "products of the primeval mind”, the language of the myth and the symbol. It rediscov­ ered them, with time increasingly consciously and thoroughly, identifying their cognitive value, diversity, and depth. In order to demonstrate more clearly this complex attitude of ethnography towards the symbol I would like to resort to a comparison of two extensive quotations. The first is taken from a classical ethno­ graphic work and the second comes from Treatise on the History of Religions by M ircea Eliade. By means of this contrast I would like to show how close the author of a classical ethnographic text is to Eliade’s descrip­ tion and comprehension of the symbol, and how many years prior to Eliade he described that, which the author of Treatise called "hierophany”. Then I shall return to the first quotation revealing the authorethnographer and a further sequence of his arguments in order to demonstrate how in accordance with the accepted scientific convention these opinions turn against the symbol and how the convention accepted by the ethnographer led him towards a profound con­ Let us return to the first quotation borrowed (as could be surmised right away) from Kazimierz Moszyński’s Kultura Ludowa Słowian (The Folk C ul­ ture of the Slavs), since he is also the author of this fragment, so close and affiliated to the spirit of the text by M. Eliade ... and we shall see how many sur­ prising and contradictory conclusions can be drawn. I intentionally repeat parts of a fragment already fa­ miliar to us, so as to faithfully render this link with the next paragraph containing conclusions in order to faithfully render the whole drama of the contradiction contained therein. ...A stone or a piece of metal are, i.a. an ordinary stone or a piece of metal, but apart from that they can be also something that we may describe as condensed might, hard­ ness, resilience; (...) an egg is, i.a. condensed life in statu nascendi, and a double nut or an ear of grain, etc. are, i.a. a condensed gain, i.e. potential, fruitfulness (and thus also 7 �Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY happiness). And so on. Absolutely undisputed and simul­ taneously innumerable examples of similar concepts are preserved among all the unenlightened peoples on Earth. One of the most vivid mistakes in ethnology is to dispose of the discussed products of the primitive mind by using the term: s y m b o l; I do not know in ethnology a more naive view that the one claiming that, in its day, in folk magic a double ear of grain played the role of a fertility symbol, and an egg - that of a symbol of life, etc.14 overly refined intellectual creativity. In other words, Moszyński’s enmity towards the term: “symbol”, his postulated turn towards empiric research and descrip­ tion of those concepts and “psychic products”, so char­ acteristic for all unenlightened peoples and the world of folk culture whose examples he had just described, could resemble identical hostility and be modelled on the critical attitude towards symbolism that appeared in the poetry and aesthetics of Die N eue Sachlichkeit, among representatives of Acm eism or the sort we en­ counter in the case of Osip M andelstam , returning to classical sources of the comprehension of the symbol and describing literary and poetical symbolism outright as faux-symbolism.17 Quite possibly, this resentment towards the symbol in the case of Moszyński, with a simultaneous postulate of a factual description of the m atter of those primary concepts, could have the same source and in praxis is caused not so much by animos­ ity towards the symbol in general as by enmity towards interpretations posing a threat to ethnology. However deep we would delve into the intentions of the au­ thor of Kultura ludowa Słowian or explain his aversion towards the term: “symbol”, facts remain facts. D e­ spite the fact that in his introductory reflections about spiritual culture 18 Moszyński with great caution and numerous reservations accepted the premise that it is impossible to speak about progress in religion and art (at least in the meaning of progress mentioned in the preceding volume, in reference to material culture), the cited fragment, whenever there is mention of the symbol, and the whole opus reveal a distinct division into the world of primeval man, an unenlightened and primitive mind, and the world of m an of the culture of writing and developed civilisation, a world to which the contemporary researcher belongs. Between those two worlds there yawns a chasm. Naturally, it would be superfluous to recall that in this conception the former world is devoid of symbolic thinking and the symbol of the sort that may appear in the latter world. In an even more vivid presentation of this question, and posing a possibly caricature question: Can a peas­ It does not suffice to merely quote yet another ex­ ample of the opposition of science vis a vis the symbol, which at times assumes outright the shape of an anti­ symbolic manifesto. I try to delve into the intentions of such astonishingly contradictory conclusions. W hat do they conceal? W hat forbids Moszyński to recognise the symbolic dimensions he had just described as sym­ bols? First and foremost, we are dealing here with a certain already anachronistic understanding of the symbol. Defending ethnography against the symbol Moszyński presumably secured it against the loom ­ ing danger of excessive poetisation, an invasion of su­ perfluous literariness, and a flood of aestheticisation. Moszyński warned against the tem ptation of treating those beliefs or, as he put it, those “products of the primitive mind” as metaphors, and against the appli­ cation in relation to them of some sort of allegorical interpretations. Remember that the author of Kultura Ludowa Słowian wrote the book, or rather those parts relating to spiritual culture, at a time of ever strong and increasingly lively disputes about the symbolic or “imaginary” nature of the construction of Wesele (Wedding) by Stanisław Wyspiański, when assorted symbolic interpretations of the spectacle tended to multiply, and when a publication of the unequalled study by Stanisław Pigon: Goście z zaświata na Wese­ lu (The Guests from the Other W orld at W edding), which contains a reference to ethnography and the world of folk culture, was still far off. 15 Finally, in his capacity as an active poet 16 the author of Kultura Lu­ dowa Słowian must have been familiar with the most varied fate and adventures of symbolism in poetry, including the extreme degeneration attained by sym­ bolism in Russian poetry (if only in the works of A. Bely, a theoretician of this m ovem ent and the author of Simvolizm, 1910). One may thus suspect and deduce that whenever Moszyński used the word “symbol” he treated it as a synonym of a poetical metaphor and even allegory. A t any rate, from this viewpoint the symbol appears to be not something embedded in an ethnographic con­ crete, abstract, arbitrary, and dependent exclusively on man, creator or interpreter of the symbol and ar­ bitrarily evoked by him. In this approach the symbol seems to be predominantly something distant from the world of primitive culture, something literary and devised, as if exclusively reserved for sophisticated or ant (a person living in the primeval world) think symboli­ cally?, Moszyński proposed both in this fragment and in many others an unambiguous answer: He cannot. Nothing resembling a symbol exists in the primitive mind. Several verses after the cited fragment rejecting the possibility of symbolic interpretations in ethnog­ raphy Moszyński disclosed the chasm separating the world of primitive, primal man and that of civilised, contemporary man: It is impossible to precisely describe the essence of the psychic creatures with which we become acquainted at this moment. Their completely elementary and sponta­ neous simplicity cannot be embraced in our concise con­ cepts. At any rate, they do not belong to a world ruled by clear-cut views and sober thoughts but to a totally 8 �Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY different world, whose roots, trunks, and branches are “primitive” man and that of contemporary m an (the embedded in the subconscious while we see only their world of the researcher), is still preserved, although tops. 19 in a slightly altered form. This modification consists of a certain shift. In the case of Moszyński the sym­ This time, in the light of the above-cited words, the “symbol”, rejected a short while ago, deprived of bol exists only and exclusively in a world of high cul­ ture or within the range of complicated contemporary the right to exist in the world of primeval man, and feasible only in the world of high culture and sophis­ culture, and is absent in folk culture. Such division ticated activity pursued by the intellect, appears to be reflects the conception launched by Levy-Bruhl and his partition into the world of the primitive, infantile a synonym if not of a precise, lucid, and unambiguous m an at the stage of pre-logical thought and the world concept then certainly of one that is endowed with of civilised man. For the present-day researcher, and concise contents and thoughts. Upon numerous oc­ in particular for the empirically oriented ethnographer casions Moszyński, describing those products of the primitive mind, so different and distant from the world for whom ethnography starts and ends in its research of the researcher, drew attention to the characteristic domains (provided, depending on the given village, absence of conceptual distinctness, the variability and region or theme, with a suitable footnote referring to nineteenth-century collections of ethnographic m ate­ fluidity of their contents, the numerous cases of an ab­ rial, “Lud”, Kolberg, Fischer, etc.), and often for the sence of consistency in ascribing those products of the scholar representing other disciplines dealing with the primitive mind to a great variety of often contradic­ tory meanings in accompanying folk interpretations. culture of contemporary man, the symbol in its eth­ nological dimension, assuming that it actually existed, Summing up: the symbol as understood by took place only in the folk culture of yore (straight out Moszyński seems to be, on the one hand, abstract, un­ of Moszyński or Kolberg) or the culture of the archaic real, distant, and detached from the concrete and, on m an of the past, and today is no longer. A ccording to the other hand, approaching the unambiguity char­ Moszyński the symbol in folk culture has not yet come acteristic for intellectual concepts. In both cases, the into being, assumed shape or appeared; numerous symbol remains somewhat intellectual. It does not ap­ researchers dealing with contemporaneity claim that pear in the reality of the culture of the primeval man, or at least not in this role or in the same manner as in the symbol a l r e a d y does not exist. Following the example of Moszyński, solutions and answers to the the culture of m an belonging to a developed civilisa­ question whether the peasant (or contemporary man) tion. Elsewhere, the symbol in Moszyhski’s work oc­ is capable of thinking symbolically are still sought in curs as a synonym of the sign or in reflections concern­ empirical field research with a foreseeable outcome, ing embellishment. I devoted so much attention and place tobecause if the word “symbol” is not m entioned in the “authentic” statem ent and interpretation (and this is Moszyhski’s deliberations not only to indicate the rather the case) then this means that it is absent. This source of the deep contradiction between what he ob­ is the way in which the chasm between archaic and tained in material descriptions of folk magic-religious contemporary man, the peasant of the past and his beliefs and the conclusions he drew in his book, and present-day counterpart is retained. The whole strat­ not merely to show how certain a priori accepted his­ egy of such contemporary empirical investigations, torical conditions and a limited comprehension of the symbol made it impossible for him to use the term based solely on convictions (beliefs, opinions) ob­ tained in an interview and expressed explicitly, often “symbol” in reference to those beliefs and phenomena loses that dimension of symbolic legacy and compels belonging to the spiritual heritage of folk culture. I re­ to treat it, often a priori, as a moribund Skansen, and called his thoughts also because Moszyhski’s compre­ is ready only to capture that, which is different, origi­ hension of the symbol, despite the fact that I described nal, and individual. It is not surprising, therefore, that it as anachronistic, has left a distinct imprint upon the from this perspective the symbol and symbolic inter­ attitude of ethnography towards the symbol and is pretations - as in the case of Moszyński — still appear continued up to this day in various statements. D e ­ to be something given, abstract, unreal, and literary. spite the m ultifaceted development of contemporary More, this lifeless Skansen is treated as thoroughly ex­ research into the myth and the symbol it is still pos­ amined. The symbol is still - as it was for Moszyński sible to observe in ethnography a dislike and reserva­ (from the perspective of “empirical”, anecdotic eth­ tion towards the symbol and symbolic interpretations. The symbol and symbolism continue to be treated as nography that does not transcend the world of the village of N . and informer X) - something provided a something unreal, abstract, arbitrary, and distant from the world of “authentic” folk culture. The fundam en­ priori by the interpreter. tal premise assumed by Moszyński and discernible This is why the greatest accomplishment of M ircea in his comprehension of the symbol mentioning the Eliade is, in my opinion, the fact that his studies abol­ ish the division between primitive and civilised man, basic difference between the world of the primeval, 9 �Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY cussed the sui generis ambiguous structure of the sym­ bol (in the strict meaning of the word: "am biguous”); this structure does not possess a single meaning but presents a bundle of assorted m eanings.25 Such a cluster of meanings entails references of one meaning to another and calls for interpretation (...); regardless what word we use to express it, this task is imposed by the very nature of the symbol, which is a tangle of meaning of sorts, composed of meanings enclosed within each other... .26 In Existence and Hermeneutics Ricoeur described four fundam ental figures o f com prehending the sym­ bol via a symbol.27 The first consists of extracting and com paring numerous values of the same symbol. The second figure of com prehension entails understand­ ing a given symbol via another symbol and will thus encom pass an increasingly large range of remaining symbols dem onstrating an affiliation with the given symbol (water, stone, etc.). In the third figure, the given symbol will be com prehended via some sort of ritual and myths, and thus via other symptoms of the sacrum . M oreover, it is possible to dem onstrate - and this is the fourth figure of com prehension - how in the same symbol num erous spheres of experience un­ dergo a process of merging. This perspective shows how the symbol integrates assorted levels - cosmic, theological, anthropological, existential - binding all the levels, but not m elting it into a single unity. Such an understanding of the symbol and such decipher­ ing of symbolic m eanings refer to a type of herm e­ neutics known under various names: “amplifying herm eneutics” (from the Latin: amplificare), which expands the symbol, allowing itself to be lifted by the force of its integration,28 the herm eneutics of a “re­ turn to sources” (Eliade), “a return to things” , “the herm eneutics of listening”29 (Heidegger), and “the herm eneutics of reconstruction” (Gerardus van der Leeuw). Gilbert Durand, a French researcher dealing with symbolic im agination, encom passed this cur­ rent within a single name by including, alongside the above-m entioned authors, also the works of B ach e­ lard, and proposed: “the herm eneutics of remythization” ; remythization m eans the concentration of m eaning gathered in the m anner of grapes during a grape harvest (...).30 Here, D urand referred directly to yet another definition of the sort of herm eneutics that we find in the works of Riceour, who described this type of approach as: “the herm eneutics of recol­ lection” ; according to the m ost expressive m eaning of the word “recollection” m eans both: to recollect oneself, reminisce, as well as: to deliberate, to gath ­ er, in the m eaning used by Heidegger telling us that legein —speech is also: legein - gathering, as in: lese in Weinlese, the grape harvest.31 W orks by M ircea Eliade still constitute a challenge for ethnography and for embarking upon such recollec­ artificially intensified by science, without obliterating the differences between them and indicating that sym­ bolic thinking is both the domain of “primitive, prime­ val m an” , a psychopath, a child, a poet, a member of a village community, a representative of the civilisation of the town, archaic man, and the ultimate contem ­ porary man: It is consubstantial with human existence, it comes before language and discursive reason. The symbol reveals certain aspects of reality— the deepest aspects - that defy any other means of knowledge. Images, symbols and myths are not irresponsible creations of the psyche; they respond to a need and fulfil a function, that of bringing to light the most hidden modalities of being. Consequently, the study of them enables us to reach a better understand­ ing of man - of man as he is ... .” 20 A s we saw, upon the level of empirical material description Eliade’s reflections concur with those of Moszyński. Nonetheless, in the case of Eliade the com­ prehension of the symbol is quite different. In contrast to Moszyński’s version, the symbol is not unreal or abstract and is always enrooted in the concrete. One could describe the work of Eliade and his understanding of the symbol by resorting to words of Boris Pasternak’s Doctor Zhivago: The idea that underlies this is that com­ munion between mortals is immortal, and that the whole of life is symbolic because it is meaningful. 21 Symbolic, hierophanic reality is a reality “par excellence existent” (strong, effective) just as in the case of the hierophany of the rock (in the way it appears in folk beliefs). The symbol is not a synonym of unambiguity. Eliade used the concept of the symbol in a loose, unfettered, and frequently collateral manner with the concept of the image and the myth. Etymologically speaking, imagination/imaginatio is connected with the word: imago, im­ age, emulation, and the word: imitare with: to emulate, to recreate. The imagination, imaginatio imitates m od­ els-images, recreates them, renders them topical, and repeats them endlessly. To be imaginative means to see the world as a whole, since the power and task of im­ ages consist of showing all that evades conceptualisa­ tion. 22 That, which deserved to be stressed in the first place is the polysemantic and multi-strata nature of the symbol: the true image is, therefore, a set of meanings and not one of its numerous references.23 Such an approach to the symbol was further de­ veloped by Paul Ricoeur in one of the chapters of his hermeneutics relating to this essential feature of the symbol: the symbol provides food for thought, he wrote, adding that he would interpret the symbol in the m ost radical sense, in the spirit of Eliade, who re­ garded symbols as analogous, spontaneously shaped and given meanings. This is the case of the meaning of water as a threat, when mention is made of a flood, or as purification, when mention is made of baptism. 24 Ricoeur thus expanded reflection about the multi­ strata nature of the symbol elsewhere, when he dis­ 10 �Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY 19 20 21 22 23 24 tions. Today, in view of the development of numerous studies on the myth and the symbol, conducted from different points of view— structuralistic, semiotic, and phenomenological 32, as well as in assorted domains, such as humanistic folkloristic 33, in the wake of stud­ ies making the effort of reinterpreting the material, ethnography cannot be protected by hiding its head in empirical sand. “Empirical” ethnography is compelled to acknowledge that there also exist the empiricism of the symbol. 25 26 27 28 *Bibliographic note: This is a slightly altered and brought up to date version of an article opening an issue of “Polska Sztuka Ludowa” on the symbol, prepared as an homage for the oeuvre of Mircea Eliade [cf. “Polska Sztuka Ludowa” no. 3/1988]. Endnotes 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 29 30 31 32 M. Czerwiński, Symbol dzisiaj, “Polska Sztuka Ludowa” 1987, no.1-4, p. 100. Ibid. Ibid. p. 104. Słownik etnologiczny, terminy ogólne, ed. Zofia Staszczak, Warszawa, Poznań 1987. Ibid., pp. 26-27. Ibid., p. 386. P Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka, selected, prep. and afterword Stanisław Cichowicz, Warszawa 1975, p. 11. S. S. Avierintsev, Simvol, in: Kratkaya litieraturnaya entsiklopediya, Moscow 1971, vol. 7, p. 826; Polish transla­ tion in: “Polska Sztuka Ludowa”, no. 3/1988, pp. 149­ 150. Quoted after: Gerd Heinz Mohr, Lexikon der Symbole, Bilder und Zeichen der christlichen Kunst, Düsseldorf, Köln 1972, p. 2. Yuri Lotman, Symbol w systemie kultury, transl. Bogusław Żyłko, “Polska Sztuka Ludowa”, no. 3/1988, p. 151, based on the original text: Y. Lotman, Simvol v sistieme kulturi, in: Trudy po znakovim sistemam, vol. 21, 1987, pp. 10-21. Quoted after: Gerd Heinz Mohr, Lexikon der Symbole, Bilder und Zeichen der christlichen Kunst, Düsseldorf, Köln 1972, p. 2. R. R. Niebhur, “Harvard Divinity Bulletin”, OctoberNovember 1989, p. 3. M. Eliade, Traktat o historii religii, transl. Jan WieruszKowalski, Warszawa 1966, p. 19. K. Moszyński, Kultura Ludowa Słowian, Warszawa 1967, vol. 2, part 1, p. 316. Stanisław Pigoń, Goście z zaświata na Weselu, in: idem, Poprzez stulecia. Studia z dziejów literatury i kultury, Warszawa 1985, pp. 442-478. Apart from writing poetry Moszyński also studied at the Cracow Academy of Fine Arts in the studio of Józef Mehoffer; cf. Wiktor Stoczkowski, Uczony - postać faustyczna, in: Szkice i próby etnologiczne, ”Studenckie Zeszyty Naukowe UJ”, Kraków 1985; cf. also. XY, Życiorys II, “Nauka Polska”, vol. 9, 1928. Cf. S. S. Avierintsev, op. cit., p. 830; cf. Osip Mandelstam, Słowo I kultura, Warszawa 1972. K. Moszyński, op. cit., p. 15. 11 Ibid., p. 317. M. Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, p. 33. B. Pasternak, Doctor Zhivago, Paris 1976, p. 44. M. Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, p. 41. Ibid., p. 36. P Ricoeur, Symbol daje do myślenia, in: Egzystencja i her­ meneutyka, op. cit., Warszawa 1975, p. 14. Ibid., p. 78. Ibid. Ibid. This is the sort of hermeneutics, which opposes the “hermeneutics of destruction”, as P Ricoeur described it (op. cit., pp. 77-94; 80). Fundamental division into two types of hermeneutics was mentioned also by Gilbert Durand: generally speaking, there are two types of her­ meneutics, thhe one that reduces the symbol to some­ thing that is (...) only the outcome (...), the symptom, and that which, on the contrary, expands the symbol, making it possible for the power of integration to rise in order to gain access to a certain type of experienced “supra-consciousness”. Cf. G. Durand, Wyobraźnia sym­ boliczna, Warszawa 1986, p. 118. P Ricoeur, op. cit., p. 81. G. Durand, op. cit., p. 119. P Ricoeur, op. cit., p. 80. On structural, semiotic, and phenomenological currents in studies on the myth and the symbol as well as their significance for contemporary Polish ethnography see: Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspi­ racje, “Polska Sztuka Ludowa”, no. 1, 2 /1980; no. 1/1981; here also an extensive biography of M. Eliade and his works together with a bibliography. In Polish ethnography I have in mind works that embar­ ked upon the effort of such a reinterpretation of ethno­ graphic sources and material, often referring to studies by M. Eliade: Joanna i Ryszard Tomiccy, Drzewo życia, Warszawa 1976; and the structuralistic works by Ludwik Stomma, Słońce rodzi się 13 grudnia, Warszawa 1981; idem, Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa 1980; second edition containing selected essays, Łódź 2002; Jerzy Sławomir Wasilewski, Podróże do piekieł, Warszawa 1979; idem, Symbolika ruchu obrotowego i rytu­ alnej inwersji, Warszawa 1978, “Etnografia Polska”, vol. XXII, fasc. 1; idem, Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa 1989. At this stage it is difficult not to express astonishment that L. Stomma's Magia Alkmeny (issued in different publications, cf., i.a. Słońce rodzi się 13 grud­ nia, op. cit., pp. 24-45) - one of the breakthrough works in Polish ethnography as regards interpretations not only of the symbolic of bonds but also a presentation of the function of the myth, integrating assorted domains of human experiences, as well as methodological consequ­ ences and the importance of his study for an interpreta­ tion of folk tradition relating to beliefs about time, space, folk demonology, etc. - has been totally ignored in the above-cited Słownik terminów etnologicznych (cf. op. cit., 1987); these works by Stomma are not mentioned in bibliographies under: Magic, or in the general biblio­ graphy. o n references to publications and reflections by M. Eliade and the application of “the hermeneutics of recollections'” in an interpretation of the symbolic structure of beliefs and folk tradition cf. also later works: Danuta Benedyktowicz, Zbigniew Benedyktowicz, Dom w tradycji ludowej, Encyklopedia Kultury Polskiej XX wieku, Studia i materia- �Zbigniew Benedyktowicz • THE SYMBOL IN ETHNOGRAPHY ły, Wrocław 1992. On the symbol in ethnography: Zbigniew Benedyktowicz, Stereotyp-obraz-symbol- o możliwościach nowego spojrzenia na stereotyp, in: Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne, fasc. 24, 1988, pp. 7-35 and idem, Portrety ’obcego. Od stereotypu dosymbolu, Kraków 2000. See also: Zbigniew Benedyktowicz, Danuta Benedyktowicz, The Home - the Way of Being. The Home in Folk Tradition, Częstochowa, 2009 33 Works by Jerzy Bartmiński are fundamentally important for the interpretation of the symbol in ethnography. Cf. Słownik stereotypów i symboli ludowych, conception and ed. Jerzy Bartmiński, vice-editor Stanisława Niebrzegowska, vol. 1. Cosmos, [part] 1, Niebo. Światła niebieskie. Ogień. Kamienie, Lublin: Wydaw. UMCS 1996, 439 pp., part 2. Ziemia. Woda. Podziemie, Lublin: Wydaw. UMCS 1999, 481 pp. The authors invariably retained the specific methodology of the description of the entry devised for Słownik..., which reviewers regarded as an original and successful solution. This fact was stressed after the publication of fasc. 1 of Słownik... by Władysław Kupiszewski, Anna Tatarkiewicz, Marian Pilot, Jacek Banaszkiewicz, and Roch Sulima in a discusssion published in: “Regiony” 1997, no. 3, pp. 2-11; Czesław Hernas, Krzysztof Wrocławski, Anna Dąbrowska, Jan Miodek, Jolanta Ługowska, Roch Sulima, Iwona Smolka, and Piotr Matywiecki in a discusssion published in: “Literatura Ludowa” 1998, no. 6, pp. 51-71; Barbara Boniecka in: “Twórczość Ludowa” 1997, no. 4, pp. 43-45; positive assessments were formulated by foreign researchers: Svetlana M. Tolstaya (in: “Zhivaja Starina”, Moskva 1997, no. 4, pp. 52-53), Alexei Yudin (“Slavynovedeniye” 1998, no. 5, pp. 98-100 and “Narodoznavchi Zoshiti” 1997, no. 6, pp. 400-403) and Kasanovic Bogdan (“Slavistika” IV, Belgrade 2000, pp. 277-278). According to Jerzy Bartmiński: It is based on a conception of “cognitive definition” built of stereotype motifs arranged into uniform and semantically cohesive sets resolving questions about the place of the given entry (object) in the system of inner relations (collections, oppositions), its appearance, origin, application, etc. The principle of building entries in the Lublin Słownik is the division of explication and documentation; in the latter, contexts are grouped according to genres that can be discove­ red also in traditional folklore. The purpose of thus created entries is the reconstruction of particular fragments of the folk image of the world seen by a carrier of traditional folk culture. Work on Słownik... is being continued; starting with issue no.1. 2007, the quarterly “Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, published at the Institute of Art at the Polish Academy of Art, proposes successively selected entries prepared for consecutive volumes of Słownik... (cf. Jerzy Bartmiński, Słownik stereotypów i symboli ludowych; Dorota Piekarczyk, Joanna Szadura, [entry] Chaber; as well as Czesław Robotycki, Przeciwko Kopalińskiemu w stronę Bartmińskiego - o Słowniku stereotypów i symboli ludowych, “Konteksty Polska Sztuka Ludowa” no. 1/2007). 12 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a1851e7b0dc2cd0dcd07f52d5be4b35.pdf 04765ed97da11d9f76a613a573f49e8d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6498 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6070 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Creator An entity primarily responsible for making the resource redakcja PSL- Konteksty Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY f CULTURAL ANTHROPOLOGY f ETHNOGRAPHY f ART f Special Issue 2014 ISSN 1230-6142. INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, SOCIETY LIBER PRO ARTE C o n te n ts Volume I: Anthropology of Contemporary Culture Zbigniew B enedyktowicz The Symbol in Ethnography................................................. 6 L udwik S tomma The Alcmene Myth ............................................................. 13 RYSZARD K apuściński On Memory and Its Threats [Ryszard Kapuściński Talks with Zbigniew Benedyktowicz and Dariusz Czaja ............... 21 Province CZESLAW R obotycki The "Province” from an Anthropological Viewpoint. Reflections from the Perspective of the Dilemmas of Cultural Communication .................................................................. 34 DARIUSZ C zaja The Paradox of the Province ............................................. 41 Zbigniew B enedyktowicz Coming Back Home. (In Praise of the Province). The Italian Experience of Tarkovsky and Kantor ................................ 47 M aria Poprzęcka A t Home ............................................................................... 61 JACEK WALTOŚ The Studio —the Partially Domesticated, Portable or Transitory Hom e .................................................................................... 65 DARIUSZ C zaja My Mobile Home. The Travelling A rtist .......................... 67 W iesław K uba S zpilka My Province......................................................................... 79 Center, Metropolis, Cities Zbigniew B enedyktowicz A Phantom of the Centre of the World. A Contribution to the Anthropology of Contemporaneity ......................... 84 LUDWIK S tomma The Beauty of Human Error ......................................... 112 DARIUSZ C zaja Fragments of the Venetian Discourse ............................ 120 JUSTYNA C hmielewska Istanbul: Recollections from a Lost City ...................... 144 TOMASZ S zerszeń Phantom Houses and Voyages to Nowhere ................... 151 W iesław K uba S zpilka Poor Ethnography............................................................. 156 Ethnologist en route JERZY S. W asilewski The Secret History of Objects ........................................ 163 JERZY S. W asilewski People of the Taiga, the Reindeer People,the People... . 168 JERZY S. W asilewski Who Says Bonjour to Whom on Mont Blanc ? Attempted Anthropology of Conventional Behaviour.... 177 1 �CONTENTS Anthropology of Memory WOJCIECH M ichera TOMASZ S zerszeń The Homelessness of Odysseus ....................................... 187 Anthropology as a Mask, a Costume, a Metaphor: the Case of Michel Leiris and Roger Caillois ................ 193 W ojciech M ichera Image, Crypt, Interpretation ........................................... 197 JERZY S. W asilewski Transgression and Tragedy, Laughter versus D eath ...... 204 DARIUSZ C zaja The Shadows of Europe. History and M etaph or ......... 211 SŁAWOMIR S ikora Living Monuments. Forms of Memory and Oblivion in the Film Gyum ri.......................................................... 221 Volume II: Anthropology of Film Zbigniew B enedyktowicz Anthropology of Film. Introduction ............................... 228 T eresa R utkowska Fellini’s Wandering........................................................... 232 A leksander J ackiewicz Charlie on an Italian Road ............................................ 243 Zbigniew B enedyktowicz Road Movie —a Poem about the Pebble......................... 245 WOJCIECH M ichera Nights of Cabiria by Federico Fellini (Anthropological Notes) ................................................. 264 GRZEGORZ N adgrodkiewicz Tragicomedy dell’arte, or Pierrotade d la G o d a rd ........ 269 WIESŁAW J uszczak The Work and the “Boundary of M eaning" .................. 277 DARIUSZ C zaja The Eternal Moment. On Babette’s Feast ................. 282 Zbigniew B enedyktowicz Mary and Martha (Remarks on Babette’s F east)........ 289 MARTA L eŚNIAKOWSKA The Sin of Gluttony and the Cultural Conflict. On the Margin of Babette’s Feast ................................ 294 W ojciech M ichera In Front of the Room (Stalker)..................................... 296 DARIUSZ C zaja Cipher and Epiphany. Several Remarks on n .................. 305 RYSZARD C iarka Film and the True State of Things .................................. 311 SŁAWOMIR S ikora The Predicament of the Meaning of Blow-up .............. 317 D ariusz C zaja Why Is It the Way it Is? .................................................. 324 W ojciech M ichera The “Image" in Blow-Up —the Problem of Focalisation ......................................... 333 DARIUSZ C zaja WIESŁAW S zpilka Le Chef-d’oeuvre inconnu . Balzac and Rivette ......... 341 To See the World. Ethnography vis a vis Film and M ass Culture................................................................ 352 W iesław S zpilka MONIKA S znajderman Batman —a Story of C reatio n ....................................... 357 What’s Under the Mask. On the Motif of the Man Who Laughs: Several Remarks on Batm an................... 361 A nna S obolewska The Construction of Existence ...................................... 365 Zbigniew B enedyktowicz Tango - a Dance of Universal A lienation ................... 370 DARIUSZ C zaja Fragmentary Presences. Portraits of Carlo Gesualdo .... 378 K arolina K osińska The Androgyne Who Fell to E a r th ..................................391 DARIUSZ C zaja Homo Faber. Accident or Necessity ............................. 402 B eata K osiń SKA-Krippner The Parodic Nature of the Appropriation of Factual Codes and Conventions in Mockumentaries ................. 414 Notes on Authors ......................................................... 429 Bibliographic Note ........................................................ 432 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5478dafa398578411e60ad666147ad34.pdf 1403b1236147532c97320c182eece63a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6505 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource historia sztuki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6077 Title A name given to the resource At Home/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.61-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poprzęcka, Maria Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA POPRZĘCKA I f we were to ponder for even a moment upon the ostensibly commonplace expression used daily: ”I’m at home.... I feel at hom e...”, we might reali­ se that it evokes one of the greatest values of life. After all, ”to be at home” signifies not only to reside in one’s home. It also denotes to be oneself, in harmony with oneself and all that surrounds us. Moreover, it signifies an extremely precious feeling of inner peace, an accord with the world and a spiritual equilibrium. In European painting - and probably only in that particular realm - this emotion was expressed in ima­ ges. In this case, the homes are not imaginary but, as a rule, close to the life of the period. Characteristical­ ly, paintings depicting interiors in which ”one feels at home” remain the domain of Netherlandish, German and Scandinavian art. The reasons are probably nu­ merous: the cold that compels to seek a warm refuge, the burgher culture that envisages the home as a ha­ ven, the longing for privacy with a distinctly deline­ ated boundary between that which is one’s own and that which is alien, the need to possess space that is ours and subjected to us, and, predominantly, the yearning for a safe refuge in a world of our own, safe, well-ordered, devoid of the haphazardness of fate, predictable and closed against external threats. The first to introduce the interiors of homes were the Low Countries paintings of the fifteenth century, making it possible to take a look into the prosperous and neat chambers in which Mary feeds the Infant, with all the spiritualia concealed sub metaforis corporalium. There are no signs of sanctity, but ordinary, stur­ dy outfitting - fireplaces, benches, pillows, candle­ sticks and mirrors endowed with religious significance. This secular-sacral space is closed to the forces of evil: in the Merode altarpiece St. Joseph in his carpenter’s workshop sets traps for mice - the embodiment of dia­ bolical forces. The order of the homestead is a reflec­ tion of a higher, divine order. The chamber in which Giovanni Arnolfini cere­ moniously stretches out his left hand towards the pre­ gnant wife is thoroughly secular but also full of hidden meanings. The Arnolfini couple celebrate the por­ trayed ceremony in the privacy of their home, conce­ ived as a site suitable for nuptials. The painting by Jan van Eyck is endlessly interpreted anew. The indubita­ ble fact is that together with the painter-witness of the event; we have been permitted not only to take part in an important act but also to share the intima­ cy of the bedroom of a married couple, a sphere of the most protected privacy. Paintings presenting home interiors create a specific relation between the depicted world and the spectator. We are looking at something that is not on view. Seven­ teenth-century Dutch paintings of interiors place us in the ambiguous role of invisible voyeurs. We are not gu­ ests but neither do we trespass. Our unnoticed presen- At Home ce does not leave behind any traces on the immaculate­ ly glistening floors in the pedantic interiors depicted by Pieter de Hoogh and other masters of Dutch interieurs. Our intrusion into this world of ideal burgher order obviously goes unnoticed by the women absorbed in their simple household chores. Even the little dogs ac­ companying them do not detect the presence of a stran­ ger. Nothing disturbs the tranquillity. Nonetheless, we find ourselves in a strangers’ home. Are we invited, or not? Are we stealing a look, or becoming involved in a game played with the spectator by the painted image of privacy? After all, this spotlessness, industriousness and affluence of the home are demonstrated for our sa­ ke. We are supposed to look and admire. It is art that entitles and invites us to gaze at something which in re­ ality is inaccessible to the sight of an outsider. Another sort of apprehension is created by the images of home interiors popular in German Roman­ tic art and the Biedermeier culture. It was introduced by the motif of the window, through which a solitary figure, shown from the interior, looks out. For long, this particular motif has been perceived as an image condensing the tension and dilemmas characteristic for the epoch, constructed upon a fundamental juxta­ position between “here” and “there”, and based on the contrast between distance and proximity. The window is a border of the conceptions of life and the world. The inhabited interior, the world created by man, opens up to the great universe of Nature. It also offers an opportunity to seek a haven against the outer world in peaceful daily life, and a likelihood of tackling its challenges and dangers. The orderliness and matter-of-factness of the interior are contrasted with a hazy and conjectural landscape, the concrete with imagination. The window is a threshold but also a barrier. It divides the domesticated, intimate and fa­ miliar refuge from distant, unknown and alien space. It confronts secure enclosure and openness brimming with uncertainty. We reside “here” - at home, in a sheltered haven, but at the same time our gaze is drawn to “there” - those worlds full of mystery and unrest. 61 ��1. Vilhelm Hammershoi, Interior with Easel and Punch Bowl, no date 2. Vilhelm Hammershoi, Interior with Woman Seen from Behind, 1903-1904 3. Vilhelm Hammershoi, Interior. With Piano and Woman in Black, 1901 4. Vilhelm Hammershoi, Interior with a Reading Lady, no date 5. Vilhelm Hammershoi, Bedroom, 1890 6. Vilhelm Hammershoi, At Woman Reading by a Window, no date 7. Vilhelm Hammershoi, Interior with Young Man Reading, 1898! 8. Vilhelm Hammershoi, The Tall Windows, 1913 Vilhelm Hammershoi, In the Bedroom, 1896 �M aria Poprzçcka • A T HOME A t the turn of the nineteenth century, a period of growing crises of the heretofore principles of creativity and of approaching artistic revolts and revolutions, art was not conducive for paintings focused on the peace and quiet of home life. The exceptions were the repre­ sentatives of Intimisme from the circle of the Parisian Nabists, hedonistically fond of bourgeois wellbeing. Another isolated and thus unique exception is the oeu­ vre of the Danish painter Vilhelm Hammershoi, until re­ cently forgotten, who remained perfectly indifferent to the transformations of contemporary art. In willingly cul­ tivated isolation he created a totally independent and in­ imitable art, private and enclosed in a world of its own. This is to a great measure a women’s world, seclu­ ded within the home, with a frequent recurrence of the identical motifs of an inhabited interior, empty or with a solitary figure. Both the address and the model are known: the artist portrayed his own flat in an old Copenhagen town house and his wife, with whom spent his whole life with no children. Nonetheless, the imagery appears to be suspended outside a definite ti­ me and place. Although in successive paintings we re­ cognise familiar, meticulously rendered details: empty grey walls, white varnished doors, sparse and simple pieces of furniture - the overall impression is that of something closer to a melancholic vision than a con­ crete interior. Hammershoi built the unusual ambien­ ce of his paintings by almost totally depriving them of colour and submerging them in pearly greys, faded be­ iges and browns contrasted with black and white. These neat and simple rooms prove to be even more intriguing when we compare them with the in­ teriors of the epoch, which seemed to closely enfold the residents and were full of colourful wallpaper, plush drapes, carpets, soft upholstered sofas, armcha­ irs, chaises longues, pillows, jardinières and bric-abrac... Instead of profuse decorations we are dealing with ascetic moderation, which harmonises with the painterly form, reduced almost to an architectural drawing. Even the view from the window does not di­ sturb the immaculate, geometric order, and shows identical windows on an opposite wall in a cramped courtyard. The pale sunlight on the floor, seeping through the window bars, has been captured within the rigour of a perspectivistic diagram. Nevertheless, paradoxically, these are not interiors lacking “a wo­ man’s touch”. Sometimes, there appears in them the unassuming figure of the lady of the house, always dressed in black and turned towards us with her back. In these seemingly cold and impersonal rooms we fe­ el her calm and warm feminine presence, though we never see her face. Similarly as in the Dutch intérieurs, in the Hammershoi canvases our role as spectators remains unc­ lear. Captivated, we are nonetheless embarrassed by this admittance to the privacy of a home that is both “being at home” and “for each other”, never merely for show. But once again, it is art that offers us the key to a stranger’s home, which, fortunately, remains unaffected by our presence. Vilhelm Hammershoi, Interior, 1898 64 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/43beee06bbc953a2cbb21c5433064f48.pdf b128064e87fd72d91d693be4ef1620d3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6504 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6076 Title A name given to the resource Coming Back Home.(In Praise of the Province) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.47-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W hat ancestor speaks in me? I can’t live simul­ taneously in my head and in my body. That’s why I can't be just one person. I can feel within myself countless things at once. There are no great masters left. That’s the real evil of our time. The heart’s path is covered in shadow. We must listen to the voices that seem useless in brains full of long sewage pipes of school wall, tarmac and welfare papers. The buzzing of insects must enter. We must fill the eyes and ears of all of us with things that are the beginning of a great dream. Someone must shout that we’ll build the pyra­ mids. It doesn’t matter if we don’t. We must fuel that wish and stretch the corners of the soul like an endless sheet. If you want the world to go forward, we must hold hands. We must mix the so-called healthy with the so-cal­ led sick. You healthy ones! What does your health mean? The eyes of all mankind are looking at the pit into which we are plunging. Freedom is useless if you don’t have the courage to look us in the eye, to eat, drink and sleep with us! It’s the so-called healthy who have brought the world to the verge of ruin. Man, listen! In you water, fire and then ashes, and the bones in the ashes. The bones and the ashes! Where am I when I’m not in reality or in my imagina­ tion? Here’s my new pact: it must be sunny at night and snowy in August. Great things end. Small things endure. Society must become united again instead of so disjointed. Just look at nature and you’ll see that life is simple. We must go back to where we were, to the point where we took the wrong turn. We must go back to the main foundations of life without dirtying the water. What kind of world is this if a madman tells you you must be ashamed of your­ selves! [Fragment from Nostalghia, a film by Andrei Tarkovsky1] ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Coming Back Home. (In Praise of the Province). The Italian Experience of Tarkovsky and Kantor minutes of work on the final image; I am well aware that considering the time intended for presentations at our conference this might prove to be a rather risky attempt. The sequence starts with Domenico’s speech. Let us then briefly recall who he is. W hat is Nostalghia about? Domenico is an apparently deranged former small­ town maths teacher, who for seven years forbade his wife and children to set foot outside their home in or­ der to protect them against the end of the world, a catastrophe whose approach he fears. Having set his family free, he becomes possessed by an idée fixe - we learn that every so often he is detained by the police and then escorted home, rendering the realisation of his project impossible. This is the way in which the di­ rector described Domenico‘s dramatis persona, whose role grew while shooting the film: Tonino Guerra [the co-author of the Nostalghia screenplay - Z. B.] found this person in a newspaper clip­ ping and we since developed it a bit further. (...) He is obsessed with the thought of committing an act of faith, such as walking straight across a pool —a gigantic, square, old Roman bath in the centre of the Tuscan village of Bagno Vignoni — with a lit candle in his hand3. On the eve of his return to Russia (the Soviet Union), Gorchakov - the film’s leading protagonist, a Russian intellectual, poet, scholar, and expert on Italian cul­ ture conducting a scientific trip around Italy in the footsteps of another Russian émigré, a musician and a composer (more about him in a while) - decides to carry out Domenico’s plan. He does so just before go­ ing back home, having found out about Domenico’s act of sacrifice on television news. - “Switch on your TV “ - an Italian translator, Gorchakovs‘ travelling companion, phones him. Domenico left for Rome to commit self-immolation next the statue of Marcus Aurelius on the Capitol and in this way to stridently convey his protest; the pertinent scene, however, shows him calmly warning about the state of the con­ temporary world in the throes of a crisis and on its way towards self-annihilation. A t the same time, Gor­ These words originate from a speech given by Domenico, one of the protagonists of Andrei Tark­ ovsky’s film Nostalghia. Actually, I am fascinated by the extraordinary and memorable final image, introduced by Domenico‘s statement. In his excel­ lent: What Is Nostalgia? Leonid Batkin conducted an in-depth and detailed analysis of the film, conclud­ ing that the whole film is actually a two-hour long preparation for a single frame shown at the very end. I cannot surmise how this was accomplished, he wrote. Nonetheless, the whole plot is resolved in this astonish­ ing drawn-out take. I am ready to explain the whole film as a two-hour long preparation for a single frame that is not simply the last but prime and essential. All that which appeared to be overly obvious, demonstrative, and allegorical, all those banal conversations, the instructive story of Domenico or the intentionally “wise" conver­ sations with the “simple folk" suddenly disclosed their amazing sense. The concluding single take restored an air of mystery to everything2. We shall watch only 12 47 �Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME fall on the man gazing ahead, the dog at his side, the house, and the church. It starts to snow. The dramaturgy of this sequence is probably best evoked in: The final editing plan of “Nostalghia”, re­ corded in Tarkovsky’s Diaries [Time within Time: The Diaries]: chakov (his suitcases packed and waiting in front of the hotel) cancels his ride to the airport (the taxi is ready), and returns to Bagno Vignoni, where earlier he had learned about Domenico’s “story“, met and talked with him at his home; now, he intends to ful­ fil Domenico’s irrational project which, he believes, will save humankind. Gorchakov walks into the pool, which at that moment is being cleaned (the water spouting from the steamy springs is shallow, and the small-town dwellers are engaged in removing assorted debris of contemporary civilisation, bottles and coins thrown in for luck by tourists); he lights a candle and embarks upon the arduous attempt at carrying it from one end of the pool to the other. Gorchakov is sick and weary (this is the way he appears throughout the whole film - he suffers from a heart condition). Fi­ nally, after two unsuccessful attempts (the wind puts out the candle midway and then just before complet­ ing the task) Gorchakov, who each time starts anew, shields the flickering flame with his coat and hand (watching him, we can almost feel his physical effort and fatigue) and manages to place the candle at the foot of a wall on the opposite end of the pool. From here, a single long and slow take leads us to the abovementioned final shot: a wooden cottage straight out a Russian village, inscribed into the ruins of a Cister­ cian abbey, the twelfth-century Gothic cathedral of San Galgano. Actually, we do not see this image right away and it comes into view gradually. First, there is Gorchakov sitting on the ground in front of a pud­ dle; behind him there stretches a Russian landscape with the cottage and a path gently winding down into a valley and leading to the house. This is the same house, which appeared at the beginning of the film as part of a dream, a reminiscence (?) accompanying the protagonist on his Italian journey. The dog lying next to Gorchakov is the one from the recurring images of the Russian country house, and from an Italian hotel room where at night it sleeps next to the bed of the tired Gorchakov. This is the dog from under the col­ onnade in Piazza de Campidoglio amidst people indif­ ferently listening to Domenico a moment before his self-immolation, the same dog which anxiously twists and turns, and howls in fear and pain as it witnesses the flames embracing Domenico’s convulsively writh­ ing body. In the last shot, the puddle reflects three rectangular shafts of light. The slowly withdrawing camera pans back, revealing the architecture of the cathedral; only then do we see the image in its en­ tirety: man, dog, and country house inserted into the walls of the ruined cathedral of San Galgano. The light glistening in the puddle actually shines through the empty windows of the presbytery. We hear sing­ ing, a plaintive chant, a Russian folk song resembling a blend of a lament and a lullaby. Illuminated snow­ flakes melting on the ground and in the puddle slowly (...) 9. Campidoglio The deranged; Domenico on horseback; Gorchakov returns to Bagno Vignoni; Domenico’s two hour-long speech; petrol; broken tape recorder; fire; Domenico’s death; Beethoven. 10. Crossing over with a candle; Gorchakov’s death; Gorchakov’s country house within cathedral walls; Freezeframe; Russian song; Verdi. 11. Dedication: In memory of my mother.4 Let us once again cite Batkin and his description of the closing image: This shocking, surrealistic and possibly ingenious shot is constructed in such a way that space is perceived completely naturally as a ho­ listic image stemming from the film’s theme. It sim­ ply remains in front of our eyes, and will always do so. This is the afterlife future, the next world. Inside, there is our Italian present, the courtyard of a church already mentioned by Dante. The future within a Ro­ manesque church, Italy, emigration, and the present. Russia is that village with the protagonist sitting on the slope of a hillock and the same dog at his side. Initially, the camera notices only a puddle strangely divided by sunbeams. A t first, I was unable to un­ derstand the nature of the rays and the source of the light falling through an arcade of an Italian, probably twelfth-century church. Finally, all became one —the past, the present and the future, Russia, Italy, life and eternity. All matched the space of that world, surrealistically constructed thanks to the magnificent quality of the image. The most amazing thing is that we are simply unaware of the editing. Italy is the suitable place for this green slope, that glistening pud­ dle, all that which is Russian. Peace descends upon the soul. And yet this is one of the most artificial moments in the whole film... I felt confused. After all, everything that which I liked and disliked in this film, its epiphany and suffering, its sin­ cerity and artificiality, came together in the finale. This is a blend of higher art and truth, the demonstrative quality of the idea and visual conviction. I do not know how this was achieved. Nevertheless, the whole plot is resolved in this unusual, long take.5 Why have I decided to take you back to this symbol at a conference about the Images and Myths of Europe? The Western and the Eastern Perspectives? There are at least several reasons. To start with the most obvious one, I believe that the image in question could become 48 �Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME a framework for further reflections, or constitute a firm point of reference and landmark in the course of our discussion. One could say that Nostalghia and its closing or, as Batkin declared, “prime and essential“ depiction contain almost everything that is associated with the province and its eulogy: a Russian country house inscribed into the walls of a cathedral. That which is connected with the landscape of folk, provin­ cial and “low“ culture, that which is low, mundane, simple, human, and local has been installed into that which is lofty, universal and high. The architecture of the towering cathedral, whose raw, unadorned and decaying walls and transparent openings-remnants of a rosace and windows let in the light from above, embraces the whole image. “This world“ (“my local world“) has been literally incorporated into “that world“, a historical, geographical, cultural, mythical, existential, religious and metaphysical dimension. You see how difficult it is to describe this composite, poign­ ant and original image, which I regard as part of a cer­ tain tendency that could be described as an “Eastern perception“ of Europe and art. I discern an amazing coincidence between Tarkovsky’s imagery with that which in the 1980s (at exactly the same time, since Nostalghia was made in 1983) Janusz Bogucki (art critic and author of numerous exhibitions) described in a series of displays featured in Poland as “art go­ ing back home“, “a return to the church“. I have in mind his “Labyrinths” series, shown in the ruins of a church undergoing reconstruction in Żytnia Street in Warsaw, or later in the austere interior of a church under construction in the district of Ursynów. In the 1990s, the same current was present in the “Epitaph and seven spaces“ exhibition at the “Zachęta“ Gallery in Warsaw and at the nearby Ethnographic Museum, the site of an encounter of popular folk art accompa­ nying the cult of the images of Our Lady of Guadalupe and Our Lady of Częstochowa. The leitmotif of these shows was a fusion of secular and religious art, high art and “low“ folk art, popular native art with the art of an ostensibly distant culture, and, finally, modern art and art inspired by folk architecture. In “Seven spaces“ Holy Mount by Grzegorz Klaman, Tents by Magdalena Abakanowicz, and School Desks from Kantor‘s The Dead Class were shown together with Home by the Group from Lucim (Bohdan and Witold Chmielewski, Wiesław Smużny).6 The concept of these exhibitions, apart from emphasis on the multi-cultural experience of the sacrum, was to arrange a meeting of assorted religious, spiritual traditions. (The subtitle of “Seven spaces“ was: “The paths, traditions and peculiarities of spiritual life in Poland reflected in the mirror of art at the end of the twentieth century”). Could there be a more apt description of the com­ plex imagery proposed by Tarkovsky in Nostalghia than “going back home - a return to the church“? We 49 �Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME Photos from the Nostalghia, by Andrej Tarkowski ing again and again, for instance, what rain signifies in my films; why does it figure in film after film; and why the repeated images of wind, fire, water? I really don’t know how to ideal with such questions. R aif is after all typical of tha landscape in which f srew uSi in Russia you have those Iona, dresry, persistent rains. And I can say/ that: I iove nature —I and aeei perfectly happy when S’m away erom the para­ phernalia of modern civilisadon, just as t felt wonderful in Russia when I was in my couatra house, with three hun­ dred kiiometret between Moscow and myself Rain, fire, water, snow, dew, the driving ground wind —all are part: of the material setting in which we dwell; I would even say of the truth of our lives. I asm therefore puzzled when I am toid that peopte cannot simply enjoywatching nature, when it is lovingly reproduced on the screen, nut have to look tor some hifdsn mepning they feel it must coniain. O f course, ruin can be just seen as tad weather, wherefs I use it to create a particular aesthetic setting in which to steep intsopuce the plot. But that is not at all the rame things as bringing nature into my films as a symboi of something elso. Tteavenforbid! In commersial cinema nature often does nol exist at all; aii one has is the most advantapeoue lighting and exteriors for the pur­ pose of quack shoo ting — everybodyy follows the plot and no one is bothered by the artificiality of a settieg that is more or lese right, nor by tie disrepard for detail and at­ mosphere. When the screen brings the reai world to the aedience, the world as it actually is, so that it can be seen in depth and frem all sides, evoking its very smell, allowing eudiences to feel on their spin its moisaere or its dryness come across the s ame spirit, tone, reflection of an idea, and longing Sor unity in yet another arrival from “a dis­ tant land“ ; the discussed image reflects a conception close to the viiion expounded by John Paul II when lie spoke about trine two lungs of Europe (eastern and waetern tradition). It is a known fact that the author of Andrei Rublyov frequently disassociated himself from symbolic and m etcphorical interpretations of his films. Actually, the whole question Ss mneh mora com plicated7, since it is possible to formulate and justifiably defend the thesis that we are dealing with a pure symbol, a combination (Greek: ssn-balio, tymbafein) of two sepaoate parts, in other words, Nostalghia pnd ittfin a l Smage possess a feature described by Richard R. Niebhur writing about the symbol: We do not embe(lish our experiences with symboSs but it is they, which coo.erate with our experi­ ence via processes of affiliation, which we understand onis partially. To symbolize means to arran.e those partscles and elements oh a flrwina stream of cxScrisnces, which, once united, create luminescence, temporary or perma­ nent rays, in whieO a part of the cosmos, a corner of our habitat or some dork subterranean labyrinth ligfiens up8. In Tarkovsky’s film this merger and luminercence tire conspicuous. The director’s distance towards the symbol neoer changes. In a chaptrr on Aptes Xinishino Nostalahia in his Zapiechttennoye vremia (Sculpting Sn Tim e) he wrote: O f late, I have frequently foundmyself addressing audiences, and I Sraee noticed that whenever I declare shat there are no symbols or metaphors in my! films, those present express incredulity. They persist in ask­ 50 �COMING BACK HOME Zbigniew Benedyktowicz — it seems that the cinema-goer has so lost the capacity simply to surrender to an immediate, emotional aesthetic impression, that he instantly has to check himself, and ask: ‘Why? What for? What’s the point?9 Slightly further on, in a reference to the image of interest to us, the director added: I would concede that the final shot of Nostalgia has an element of metaphor, when I bring the Russian house inside the Italian cathedral. It is a constructed image which smacks of literariness: a model of the hero’s state, of the division within him which prevents him from living as he has up till now. Or perhaps, on the contrary, it is his new wholeness in which the Tuscan hills and the Russian coun­ tryside come together indissolubly; he is conscious of them as inherently his own, merged into his being and his blo­ od. And so Gorchakov dies in this new world where those things come together naturally and of themselves which in our strange and relative earthly existence have for some reason, or by someone, been divided once and for all. All the same, even if the scene lacks cinematic purity, I trust that it is free of vulgar symbolism; the conclusion seems to me fairly complex in form and meaning, and to be a figurative expression of what is happening to the hero, not a symbol of something outside him which has to be deci­ phered.10 There is no time for expanding and justifying the thesis that the discussed image is a symbol if only due to those features whose presence is stressed by hermeneutist: the ambiguity, multiple meanings, composite nature, complexity, and, more precisely, the dynamic and dialectic of the symbol are the reasons why it is both simple and complicated, ever enrooted in the concrete and reality. Why it combines the sensual and the intellectual. Why its characteristic traits in­ clude the retention of a dual character: reality and unreality/irreality since it would have not been a sym­ bol if it had been only real, it would have been a real phenomenon which could not be symbolic; only that which within one thing encompasses another is sym­ bolic. If a symbol were to be unreal, then it would be empty and imaginary, with no references to any sort of reality, and thus it would not have been a symbol (C. G. Jung); the symbol always contains something or­ ganic, archaic (S. Avierintsev, Y. Lotman). They are the reason why one can see the whole via a particle: each time it refers to that what is most prominent —the idea of the wholeness and unity of the world, a fully cos­ mic and human universe (S. Avierintsev, Y. Lotman). Why the symbol is not only (a single) given meaning, but a “task“ —the sense of the symbol comes into being not solely as a ready presence but also as a dynamic ten­ dency: it is not given but assigned. You must change your life [ultimately, this is Domenico’s message to the divided world of the “healthy“ and the “normal, the “people from the centre“ and the “peripheries“. His sacrifice takes place in front of an uninterested audi­ 51 ence to the strains of Beethoven’s Ode to Joy from the Ninth Symphony, today the hymn of a united Europe]; the sense of a symbol cannot be deciphered through the effort of the mind alone, one must “enter into its spirit”11. Finally, they are the reason why it has a dialogical structure, and why consideration of the symbol is a dialogical form of cognition (S. Avierintsev). And so on, and so forth. On the other hand, it is worth drawing attention to yet another factor essential in the structure of the symbolic image from Tarkovsky‘s finale. In its primary meaning, the symbol was identification. In antiquity - a topic extensively discussed by Pavel Florensky in his Ikonostasis12 - the symbol was an object made of clay, wood, or metal, divided into two parts, a pic­ ture cut into two, a document, a cube, a tablet, or anything which after being put together regains its meaning and once again serves as an identification. It was mutually offered by friends, business partners, debtors and creditors, pilgrims, people linked by vari­ ous bonds, who split the “symbol“ into two fragments that in the future, placed side by side either by them or their messengers could comprise an identification. The symbol made it possible to recognise one’s own.13 It contains all the warmth of a secret that binds togeth­ er. The symbol acts as a sign of identity and unity (it is also a credo). In the case of Tarkovsky, it is two different parts, two different images brought together. These are not merely images of Europe as such, W est­ ern Europe, Italy and the Russian provinces, but ba­ sically of two provinces: the West European, Italian province (Tuscany) and its Russian counterpart. Im­ ages of the country house and the cathedral, parallel symbolic images of the world: the house and the c h u r c h (both comprising imago mundi, essentially the home and the church are one14) are here put together and coalesced into a single organic whole without ob­ literating the differences. This surreal image-symbol, an identification, assembled and offered in the final act of Nostalghia, expresses, demonstrates and discov­ ers that which is held so dear by anthropology, and which is close to its motifs and fundamental expe­ riences, as well as the European vision and idea (of what Europe is, could or should be). It is a discovery of unity in diversity. Returning to the main theme, I shall try to propose a greatly abbreviated designation of the foremost land­ marks and motifs on our map of meanings contained in reflections about the province; produced by that special perception of Europe seen from the East, this is the vision recorded by Tarkovsky in the oft-mentioned finale of Nostalghia. In the person of the leading dramatis persona we have: 1. an arrival from a distant province, 2. a motif of the home and going back home, 3. an attachment to one’s native land and a longing for it, 4. nostalgia: �Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME suffering caused by separation from the home and motherland, the impossibility of going back home or the efforts such a return entails. N ostalgia Gorchakov is a poet who travels to Italy to collect material about Beryozovsky, a Russian serf, musician and composer (in the film he is mentioned as Sosnovsky). Beryozovsky is an historical figure, Tarkovsky wrote. He showed such musical ability that he was sent by his landowner to study in Italy, where he stayed many years, gave concerts and was much acclaimed. But in the end, driven no doubt by that same inescapable Russian nostalgia, he eventually decided to return to serf-owning Russia, where, shortly afterwards, he hanged himself;21 elsewhere, the director added: ... he turned alcoholic and subsequently committed suicide.22 A t this point, we arrive at the specific phenomenon of nostalgia, whose very meaning is enclosed in a combination of two Greek words: nóstos - return, and algos - suffering. In the earlier mentioned essay: What is Nostalgia? Leonid Batkin, whose interpretation is often extremely criti­ cal and full of scathing irony and malice towards the film, its author, and the solutions applied in certain scenes, acknowledged the importance of the closing image, which “restores an air of mystery to every­ thing“. (I shall never forgive Tarkovsky this, from my point of view, disastrous film in which his heretofore poetics falls apart). On the other hand, Batkin appears to agree with the director as regards one thing: Rus­ sian nostalgia is exceptional. Batkin started collecting solutions to the key question concerning the nature of nostalgia by comparing poems by Josif Brodsky (De­ cember in Florence, and then other works) with Tarko­ vsky’s film in order to disclose the strikingly unusual condition of the main protagonist. While travelling to and across Italy Andrei Gorchakov constantly turns away from its beauty and outright tries to ignore it. (I shall cite only a fragment of the poem mentioned by Baktin, indispensable for the clarity of further argu­ mentation): Home The home appears already at the very onset of the sequence: Domenico sets fire to his body, “the home of his soul“, and someone else (Gorchakov) carries the light to the other end of the pool in his stead. In Nostalghia we have, therefore, not only a forecast of Tarkovsky’s next film The Sacrifice (whose finale fea­ tures a burning house), but also a continuation of the theme and image of the home present also in this di­ rector’s other films preceding Nostalghia. In her essay Home and Road, Neya Zorkaya15 extensively discussed the significant motif of the home in Tarkovsky’s oeu­ vre. We see it in Solaris: The home- ideal and the homereminiscence —this is the home of Kelvin-the father, built not in a fantastic landscape but in native Russian coun­ tryside: a house standing under oak trees, a green glade on the banks of an overgrown stream.16 “The thinking ocean bestows peace upon Kris‘ troubled soul, offering him an image of his father’s home. Ivan [My Name is Ivan (Ivan’s Childhood)] wanders across a wartime wil­ derness, while the charred house gazes after him with empty eye sockets”.17 In Mirror it is the family home, enveloped in love and the sadness of nostalgia, made out of beams and stand­ ing under pine trees —the promised land of childhood.18 In Stalker the dream-sequence room, to which the hero keeps on returning, shakes to the rhythm of a speeding train - the lamp, the table, the whole room tremble. It is simply impossible to ignore the oneiric motif of the “dream home“, whose portrayal in Nostalghia accompanies the protagonist in his dreams and reminiscences throughout his Italian voyage and re­ appears at its end. It is the home described by Gaston Bachelard: The real world becomes obliterated whenever we transfer our thoughts to the home of our memories. What is the significance of the houses we pass by while walking down a street if our memory recalls our fam­ ily home, the home of absolute intimacy, the home from which we derived the very conception of inti­ macy? This home is somewhere far away, we have lost it, and no longer live in it, and we know, unfortunately for certain, that we shall never again do so. Then the home becomes more than a mere memory - it is the home of our dreams. (...) What is real: the home in which we go to sleep, or the home to which we loyally return once we had fallen asleep?19 Tarkovsky wrote about Gorchakov: (...) acutely aware of being an outsider who can only watch other pe­ ople’s lives from a distance, crushed by the recollections of his past, by the faces of those dear to him, which assail his memory together with the sounds and smells of home.20 In a smoke-filled café, in the semi-shade of his cap He grows accustomed to the nymphs on the ceiling, the cupids, the stucco (...) A sunbeam refracted against a palace, The dome of a church with Lorenzo’s final resting place, Permeates the curtains and warms the veins Of dirty marble, a vat with a flowering verbena: And trills resound in the centre of Ravenna made of wire. Behold, a Russian émigré in Italy, Batkin wrote. His name is Josif Brodsky. Perhaps he is the protagonist of Tarkovsky’s Nostalghia. The words used by Brodsky convey visual impressions — “smoke-filled”, “semi­ shade”, “dirty” (...) Gazing from under a Russian cap (I made it up), he reluctantly and even with disgust gets 52 �Zbigniew Benedyktowicz COMING BACK HOME used to Baroque or Renaissance forms. Brodsky wrote about the dome of a church with Lorenzo's final resting place... Dear God, this is Santa Maria del Fiore! Quite possibly the most amazing dome in the whole world. He, however, does not want to look at it. The curtains are drawn. A sunbeam indifferently passes the magnificent church and occupies itself with something else: it warms up the dirty marble and a vat. Such a vat could have eas­ ily found itself in Tarkovsky’s film. We can easily imagine the whole situation: a café, the camera focused on the stuccoed ceiling, halting next to a birdcage, observing the curtains penetrated by a sunbeam, and the dust floating in the air. In a drawn-out take we see the veins of the unwashed marble floor. The caged goldfinch, an impris­ oned singer, exiled. Dante in Ravenna, and the Russian artist —Brodsky or Tarkovsky, or simply some “Andrei, the writer” —as an émigré, homesick, alone, in the wire cage of Italy.23 Further on, there is no more scoffing, and the au­ thor of Nostalghia and his interpreter concur. Nostal­ gia is a truly serious issue. ing us; the heart of the matter thus involves the tragedy of being unable to communicate ... I have in mind com­ munication in the supreme meaning of the word. (...) In addition, we are forced to take into account the fact that no translation of a literary work, even the most sensitive one, can convey the true profundity and subtlety of a lan­ guage. Take the example of the word “nostalgia". Even if I were to become fluent in Italian, as a Russian I shall never understand Petrarch entirely, just as an Italian will not understand Pushkin. (...) We in the Soviet Union pretend that we understand Dante and Petrarch, but this is not true. And Italians pretend to know Pushkin, but that is also an erroneous assumption.26 [About Gorchakov]: Knowing full well that he can­ not make use of his Italian experiences increases his inter­ nal pain, "nostalghia", which includes an awareness of the fact that he is totally unable to share his experiences with his dear ones at home, even with those who were closest to him before he left for Italy.27 Batkin: [About Gorchakov] "He says: I have grown bored with your beauty, I don't want it for myself alone... [...] This is the feeling of an utterly personal and terrible depri­ vation committed by those who are not accompanying him in Italy. An extremely private spiritual agitation. I consider this question through the prism of my own experiences. I spent my whole life studying Italy, and last year for the first time I stayed for a few days in Rome and Bari. I became haunted by a strange feeling: why only I? In such a mo­ ment it is quite natural to think about those closest to us, all those Russians standing at bus stops and in enormous queues in front of shops, who do not even suspect that it is possible to lead a different life. This is by no means some sort of an altruistic reflection. We weep over our joint plight, in which your individual life also takes part“28 Tarkovsky: The nostalgia of my film is a fatal illness suffered by someone who is far from his own origins and cannot return there. It is an illness. How else can one describe something, which deprives man of his vital forces, entire energy, and joy of living? Not simply a feeling of sadness. The victim becomes crippled, and a certain part of him ceases to exist. A Russian will not harbour any doubts —this illness is real. I find it very difficult to speak about nostalgia in a manner comprehensible to people who are not Russians. I repeat, this is a illness (...). If a person proves incapable of overcoming it, it becomes a fatal ill­ ness, contracted only abroad. Travelling across Russia I might experience sadness but not nostalgia. (...) [Nostal­ gia] is more than longing.24 Tarkovsky (supplementing this singular meaning of the word “nostalgia“): This is the reason why nostalgia is not grief for the past (...) And we Russians, for us nostalghia is not a gentle and benevolent emotion (...). For us it is a sort of deadly di­ sease, a mortal illness, a profound compassion that binds us not so much with our own privation, our longing, our separation, but rather with the suffering of others, a pas­ sionate empathy.29 Batkin: Russian nostalgia is exceptional, deprived of all hope, and incurable . It is, however, the last level of that which Petrarch, also familiar with this emotion, as is every man of the West (there is no need to exaggerate: although we live on different planets we still remain in the same galaxy of culture), described as “acedia" —the final stage of an inexplicable dislike towards the world.25 Nostalgia is caused by a division of the world. O nce again Batkin, since the last word always belongs to the interpreter: Tarkovsky: This will be a film about how appalling it is that in the twentieth century we are incapable of enabling all those persons dearest to us to witness our journeys. Or, on the contrary, that we would like to tell everyone whom we meet, in this case in Italy, about our native land, and are unable to do this well owing to the great differences divid­ What is this terrible Russian nostalgia? I asked myself: was Gogol homesick while in Rome? He led a peaceful life, loved the town, and wrote Dead Souls. Did Turgenev long for Russia? We cannot tell. Perhaps he felt homesick in the winter, but certainly not in the summer when he 53 �Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME moved back to his estate. Quite possibly, this is just com­ mon human homesickness, a yearning for the homeland experienced by everyone. In the case of Tarkovsky, how­ ever, it is the longing of an exile, a political émigré, and not simply the homesickness of a person who had left for a short while. The exile's homeland has been amputated. He cannot return whenever he wishes to do so. Unlike others, he cannot see his native land. This is the first and sim­ plest secret of Russian nostalgia. We are not dealing with commonplace departure, but with amputation. When one leaves at the age of fifteen, one turns into a Frenchman or an American, and even more so if one leaves aged five. As a rule, however, we set off as adults, and this means that we become deprived of our childhood, youth, the best years of our lives, our health and strength —all that which existed in Russia when we were young, even if this was corvee-era Russia. (...) To this we must add something, which Eu­ genia [Gorchakov's guide and translator] noticed, namely, that we never arrive from another country, but move to a different planet. I believe that this holds true also for An­ drei Tarkovsky; we never travelled while young, although it has been known for centuries that one should start see­ ing the world in one's youth. We find the West, America and Italy strange. We arrive there when we are already tired. We do not speak the language and find ourselves in a different civilisation, not Russian and even more so not Soviet. We adapt with much greater difficulty than a Calabrian peasant woman in northern Italy.30 who, apart from fanatics and experts, not to mention Western anthropologists specialising in nostalgia, is familiar with the works of Tarkovsky and Brodsky or even heard about them? This is why I regard the mod­ el-like, serious, “Russian“ clinical case as noteworthy and deserving to be included into our anthropological musings. Even more so considering that the imagery proposed by Tarkovsky combines the motif of the home and going back home with certain findings by David R. Lachterman about the relations between the Greek noos - intellect and nostos - return. The article: Noos and Nostos. The Odyssey and the Origins of Greek Philosophy, was published in a special issue of “Kon­ teksty” about the anthropology of memory. In places, it sounds very specialist and philosophical, but from our vantage point it is of great value owing to its po­ etic and anthropological reflections. Those interested in the whole argumentation are recommended to read the article32, from which I have selected only those trails that could cast a certain light on the profound qualities of the imagery in Nostalghia and its closeness to the archaic base. In order to recall the dark and gloomy likenesses of Italy recorded in Nostalghia let us see what the direc­ tor had to say - after finishing work, he registered a surprising reaction: I have to say that when I first saw all the material shot for the film I was startled to find it was a spectacle of unre­ lieved gloom. The material was completely homogeneous, both in its mood and in the state of mind imprinted in it.33 While reflecting on the connections between noos-intellect and nostos-return, Lachterman drew our attention to the absence of clarity in the con­ trast between mythos and logos (which up to this day serves as a basis for our characterisations of the myth, contrasted with the precise speech of science, and for comparing “pre-scientific“ poetry and suppos­ edly abstract “scientific“ philosophy). He also traced the subtle play of the meanings of the noos/nostos combination recorded in the Odyssey (if only in the names of those who assisted Odysseus in his return home: Alkinoos [the king of the Phaiakians, alke = force, power], and those who hampered it - Antinoos [the leader of the suitors, anti]). Lachterman wrote: There is no need to present in detail the studies con­ ducted by Frame and Frei, each of whom ascertained that noos is a derivative of the root* ne, historically confirmed in the passive-active verb neomai and in the noun formation nostos. Frame associated the root *nes with “archaic solar mythology”, suggest­ ing that originally noos signified “a return from the dead to light and life”. Despite the fact that Frei had less dealings with the Sanskrit he reached a similar conclusion, indicating that the oldest (pre-Homer) meaning of noos is “getting over something”, “a for­ tunate evasion of danger”. Why have I devoted so much attention to bitter re­ flections about nostalgia (not by chance is “the writer Andrei“ in Tarkovsky’s film called Gorchakov - from the Russian word for bitter)? In contemporary culture numerous types and variants of “going back to the province“ or the concept of nostalgia in popular mass culture (the cinema, television series) have assumed a gentle character, and tend to resemble reminiscences, an alluring return to the past. Or, even if this sounds like a contradiction: a realised nostalgic return. N os­ talgia has become fashionable. In Czytanie kultury (Deciphering Culture) Wojciech Burszta31 devoted a whole chapter: Nostalgia and myth, or on the mechanism of the return to this mild version of facile and pleasant nostalgia; here, nostalgia is situated in close proximity to such concepts as fashion, pastiche, and stylisation, and becomes a commodity. In Burszta’s meticulous survey of assorted interpretations of nostalgia in con­ temporary anthropological literature, based chiefly on American works on the topic, we would seek in vain an Eastern view of the titular question, its “difficult case” (although the author should be praised for cit­ ing Czesław Milosz’s poem Capri from the volume: On The River Bank). Apparently, a division of the world into the centre and the province, at least in anthro­ pological reflections (a global world without bounda­ ries and history), retains its firm position - but then 54 �Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME We discover all the motifs contained in noos/nostos within the dark imagery devised by Tarkovsky, and la­ boriously traverse them until we arrive at the final im­ age of “going back home“, “getting over something”, “evading danger”, “returning from the dead to light and life“. Father Tomás Spidlik interpreted Nostalghia as a transition from nostalgia to anamnesis: The con­ cept of anamnesis is liturgical, but it possesses its secu­ lar counterpart - nostalgia. There are two perceptible variants. Nostalgia is experienced as a result of a past regarded as lost. On the other hand, anamnesis is joy­ ful reminiscence, which renders the past a fragment of the present to an extent greater than when it was first experienced. The film by Tarkovsky is entitled Nostalghia. If I were to describe its contents I would apply precisely those two concepts - the film shows the enormous force of religious feelings, capable of trans­ forming nostalgia into anamnesis.34 biguity. What do they have in common with the M a­ donna del Prato, which the writer Andrei did not even want to look at, as if he had specially come in search of poor objects? Theirs is the true beauty. Poverty, dirt and neglect, which Brodsky perceived as a con­ centration of improbable and ultimate hopelessness and longing, serve Tarkovsky as a source of some sort of strange hope, prophecy and beauty. That which is lowliest proves to be the most important. The poorer the object shown while the camera descends increas­ ingly lower - examining the details of earthly dust and decay below our feet - the more we notice that, which is heavenly.35 Below is a description of Kantor’s epiphany in a seaside province, inaugurating his theatre of death, the theatre of memory. Kantor wrote his texts in a curious fashion and used capital letters to accentuate the rank of words; in this case, the whole text was originally in full capitals. I preserved only the long “pauses“ - the spacing and underlining (added later?). The original version is available in the second edition of Kadysz:36 “The year is 1971 or ‘72. The seaside. A small town. Almost a village. A single street. Small, poor, groundfloor buildings. And perhaps the poorest of them all: the schoolhouse. The time was summer and school holidays. The school was empty and abandoned, with only one classroom. One could look at it through two small, wretched windows set low, right above the sidewalk. The whole impression was that the school had sunk below the level of the street. I glued my face against the panes and peered for long into the dark and disturbed abyss of my memory. The Italian experiences of Tarkovsky’s Nostalghia (1983) and Tadeusz Kantor‘s Wielopole, Wielopole (1980, a theatrical spectacle staged as part of the Florentine programme at Teatro Regionale Toscano, Florence) share the motif of the return home, inscribed into the Italian cultural landscape. The next problem is the inclusion of local, own cultural tradition into the universal entity. Both works share the motif of coming back home, nostalgia, the experiencing of the prov­ ince, an epiphany of poor reality, and the significance of “reality of the lowest rank”. In Nostalghia we are dealing with the same epipha­ ny as in the case of Tadeusz Kantor - the epiphany of “poor reality“. While seeking beauty in Nostalghia, distinguishing between the poetics of Brodsky and Tarkovsky, and, simultaneously, accentuating the dissimilarities of their perception of the West, Batkin described Tarko­ vsky’s concept of poor reality: Before I say what I think about the different ways in which Brodsky and Tarkovsky understood the West and its beauty, I would like to draw attention to the most captivating frame in the film. I recall especially two episodes: the little room, one of the longest shots, in which the protagonist lay down, bowing his head and assuming a cramped, uncomfortable pose, dozing as if he were falling asleep, while outside the window there is feeble, scattered autumn light and rain, rain, rain. This scene can be watched for long without be­ coming bored - one simply cannot grow bored. It al­ most corresponds to the dirty marble - here too there is a floor with puddles, rubbish, beautiful bottles, to be observed for long, and light reflected in the bottles and the puddle. Every bookshelf, window pane, and Domenico‘s apartment can be studied at length, since each poor life object is a thing of beauty harmonising with the ruins and, at the same time, retaining its am­ Once again I became a little boy, sitting in a poor village classroom, at a desk scarred with penknives, turning the pages of my primer, moistened with spittle, with ink-stained fingers; the eternally scrubbed floor boards had deeply ingrained rings, somehow matching the bare feet of the village boys. Whitened walls, with the plaster peeling at the bottom, and a black cross on a wall. Today, I realise that something important had tak­ en place in front of that window. I had made a discov­ ery. I grew extremely vividly aware of the EXISTENCE OF REMINISCENCE. This declaration is by no means, contrary to ap­ pearances, the result of exaltation and exaggeration. In our rational world reminiscence did not have a good name and was totally ignored in cold accounts with reality. All of a sudden, I grasped its mysterious, unimagi­ nable force. 55 �Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME I found out that it is an element capable of destruc­ tion and generation, that it stands at the beginning of creation. A t the beginning of art. Suddenly, everything became clear, as if many doors had opened up towards distant, infinite land­ scapes and spaces. This was no longer that shameful symptom as­ cribed to old age and young girls. It transpired in its terrifying perspective, ending once and for all, in the pain of passage, and in the is sweetness created by longing. (...) This fact, at that precise moment when I was standing in front of the mentioned window, would not have been some sort of an exceptional reason for extolling rem­ iniscence. This was a time when all art rapidly and light-heartedly was losing its trust in V ISIBILIT Y . On the other hand, placing this act of distrust within a phenomenon which, I dare say, is despised and suspected of mysticism and banal or senile senti­ mentalism, was an act of great departure from my beloved practices, risking the flames of the STAKE and the Verdicts of the HOLY INQUISITION OF t h e in t e l l e c t . In order to close this chapter it became necessary to conduct a r e v is io n and a REH ABILITATION of the concept of the P A S T. I did that. Wandering around the world I proclaimed the T R I U M PH OF THE PAST, daring to believe that this is the only time which real and significant (in art) because it is already in the past tense! Finally, there came that memorable moment of deciding that one should EXPRESS REM INISCENCE. It then became compulsory to learn about the functioning of MEMORY. Thus began the decade-long era of my two works “The Dead Class” and “Wielopole, Wielopole”, which were to confirm the truth of the blasphemous ideas that I pro­ claimed. This was an era of my own avantgarde. Reminiscence lives beyond the range of our sight. It grows and expands in the regions of our emotions A N A VA N TGA RD E OF: and affection REMINISCENCE, and tears. m em ory, I could not have chosen a worse time, when the THE INVISIBLE, tribunal of the intellect wielded indivisible rule. EMPTINESS A N D DEATH. One was accused not of apostasy but also of backwardness. Death. It ends that initially innocent One had to possess a harsh heretical nature. gazing through a window. I regarded myself as a great heresiarch. Since a window conceals many dark mysteries. This nostalgia, which already for a certain time The window awakens fear and a premonition of had been that which is “beyond“. making itself known increasingly vividly, And that absence of the children, the impression that the children had already lived T H IS R E V E L A T I O N with something on the other side of the threshold their life, had died and that only through this fact of DYING, of the through death V I S I B L E, mysterious and imperative, this class becomes filled with reminiscences, this discovery of REM INISCENCE and that only then do reminiscences begin to live came right on time, because in that great battle and assume a mysterious spiritual power. against the visible and the material, Then nothing is greater or stronger ... in which I took part, (...)“.37 the heaviest arguments of SCIENTISM This experience undergone in a provincial “small which I found infinitely alien, had been brought town“ was the source not only of the origin of The Dead Class (1975), Wielopole, Wielopole (1980) and forward! 56 �Zbigniew Benedyktowicz COMING BACK HOME and which continually dies. Together with its dwellers. These occupants are my family. They all endlessly repeat their activities, impressed as if on a plate, for eternity they shall repeat, until boredom sets ig, concentrated on the same gesture, with the same facial grimace, those banal, elementary mediocre activities, devoid of all expression ane purposegulness. With excessive dull precision with ierrifying ostentation, successive spectacles: Let the Artists Die (1985), I Shall Never Return (0988) and Today is My Birthday (1991) - a proclamation of the itinerant Theatre of Memo­ ry, with which Kantor triumphantly travelled across the world, but also of new discoveries. “Many doors seemed to have opened“, casting light on tlie meaning o f “poor realisy“, the “peripheries“, the province. In a commentary to Wiclopoh, WielopoL, which re­ sounds with, ii a. an echo of Bfuno Sc°ulz (Book, of Letters), Kantoz wrote: Not everything, however, is lost. The periphcrios do not denote fall end humiliation —My private diclionayy contains the term Reality of the Lowest Rank. A terrain reserved (illegally) for Art. And thus for all supreme human values. There, the peripheries have their own high rank. Explosions of that myth, manifesting themselves in the most unexpected places, transpire precisely in those pe­ ripheries. Speaking in the language of art and poetry —in the poor courtyard, in the pitiful corntr, where we conceal our ionermost hopes, fur imagination our threacened hu­ manity, and our personality. And - probably only therf may we become redeemod. It is diyficulf to describe the spatial dimension of reminiscence: here is the room of my childhood, which I constantly! arrange anew persistentlr, those petty occupations filling our lives... DEAD DUMMIES, graining reality and importance through that obsgnate - REPETITION. Quite possibly, this is a property of Reminiscence, this pulsating rhythm, increasingly recurring, ending in emptiness, futile... Bagno Vignoni 57 �Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME ... And then there is the place “BEHIND THE DO O R“ somewhere at the back and on the edges of the ROOM, a different space in a different dimension. Where our memories press together our freedom breeds, in this poor place, somewhere "in a corner“, “behind the door“ , in some nameless interior of the imagination... we stand in the doorway, saying farewell to our childhood, helpless, on the threshold of eternity and of death, in this small, gloomy space, behind this door human hell and tempests rage, the waves are gathering of that flood from which there is no shelter.38 Everyone who has ever seen and remembers Kantor’s face looking at his actors knows that we are else­ where... next to a very different window... After all, the “room of my childhood”, mentioned by Kantor in the above-cited commentary, is: a dark and cluttered HOLE. It is not true that the childhood room in our memory is always sunny and bright. It is merely rendered such by a conventional literary manner, it is a DEAD room and a room for the DEAD. Recalled by memories — it dies.40 Kantor required only a window and a door, ... to put this spectacle together.41 To build a room, to en­ act his Forefathers‘ Eve rite,42 so that memory may recall a holy picture, which, in the finale, served him in arranging his dead at a table in a reference to the iconographic depiction of The Last Supper by Leon­ ardo de Vinci. Franco Quadri, the author of an introduction to the Italian programme of Wielopole, Wielopole, aptly revealed the connections between the theatrical spec­ tacle and the cinema: In the centre - the figure of Tadeusz Kantor, who directs his actors and calls to life his heroes and who now takes on a different dimension: he identifies himself in the action and remains in a concrete way outside it, with this décalage towards to the resurrected images which brings to mind Proust or —iconographically - Bergman’s Wild Strawberries, with old Sjôstrôm who introduces his old man’s ruin into the discovered picture of childhood, to produce the impression of a poignant confrontation. While working in Florence, the anti-traditional undertakings of the artist from Cracow extolled national tradition: a Polish micro-cosmos, with its culture and religiosity, becomes re­ vived in his father’s home under the incessant pressure of the same motif, while the stations of daily life are unable to free themselves from the presence of war and violence. In the mythical village of Wielopole, where Kantor was born, the stations of Christ’s Passion encounter a wartime night­ mare. In a syncopated construction, edited in cinematic fashion out of snippets from the past, history assumes the form of a protagonist. The theatre of repetitions speaks the language of universal quests.39 A t this point, there is a perceptible connection with Bergman, who in one of his statements declared that he had fallen under the spell of a painting enti­ tled The Dance of Death, which as a child he saw in an old mediaeval church; this was the inspiration for The Seventh Seal. Perhaps while rehearsing his Florentine programme Kantor had once stood in Milan in front of the wall featuring Leonardo’s Last Supper and looked at it through the prism of his Eastern memory to envis­ age Wielopole, Wielopole? This is what artists, masters from the East, had brought: A childhood room, a Forefathers‘ Eve rite inscribed into The Last Supper. A family home and Viechnaya pamiat’43 inscribed into the cathedral in San Galgano. Praise be to Italy for welcoming them and offering refuge! The province, the praise of the province, what praise could be greater than the gamut of moods, tones and shades that the province might contain: Arcadia - Et in Arcadia ego...Auch ich war in Arkadien geboren... - “the small homeland”, “the poor courtyard”, “some­ where in a corner”, “Reality of the Lowest Rank”. The home to which one returns. An asylum. But not only, since just as in the case of the home, which one has to leave, the province might turn out to be a prison from which one must flee as quickly as possible... This is why we end with three quotations from a gloss once prepared for a similar topic44 and probably of use also for our reflections on the province: The comparison with Bergman, proposed by Quadri, cannot be upheld in any feasible way. In Wild Strawberries the image of the childhood home to which old, frigid Professor Borg, played by Sjôstrôm, returns, is almost Arcadian, with a garden basking in sunlight, full of blossoming white flowers, and with white cur­ tains fluttering in the summer breeze in wide-open windows... 58 �Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME Endnotes 1 Nostalghia (Nostalgia), directed by Andrei Tarkovsky, screenplay by A. Tarkovsky, Tonino Guerra, production: RAI Rete andi Opera Film, Italy, 130 min. Premiere 16 May 1983 in Cannes. 2 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, transl. Rev. Henryk Paprocki, "Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, spring-sum­ mer 1995, p. 216. 3 Andrei Tarkovsky, Co to jest nostalgia? [in:] Kompleks Tołstoja. Myśli o życiu, sztuce i filmie, selected, prep. and preface Seweryn Kuśmierczyk, Warszawa 1989, p. 278. 4 Andrei Tarkovsky, Dzienniki, transl. and prep. Seweryn Kuśmierczyk, Warszawa 1998, pp. 350- 351. 5 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., p. 216. 6 On those exhibitions cf. my interviews with Janusz Bogucki and Nina Smolar, Emaus. Za mało, czy za dużo wolności? Z Januszem Boguckim i Niną Smolarz rozmawia Zbigniew Benedyktowicz, "Konteksty. Polska sztuka Ludowa”, no. 1/1993, pp. 22-29 and with Jacek Sempoliński, O „Eptafium i siedmiu przestrzeniach" - roz­ mowa z Jackiem Sempolińskim, ibid., pp.19-21. 7 More extensively on this topic cf. Dariusz Czaja, Tarkowski i symbol, ”Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, spring-summer 1995, pp. 107-113. 8 Richard. R. Niebhur, quoted after: “Harvard Divinity Bulletin”, October-November 1981, p. 3. 9 Andrei Tarkovsky, Czas utrwalony, transl. Seweryn Kuśmierczyk, Warszawa 1991, pp. 146-147. 10 Ibid., p. 148. 11 Cf. special issue of "Polska Sztuka Ludowa”, no. 3/1988 about the symbol, containing texts by Sergei S. Avierintsev, Symbol, pp. 149-150, Yuri Lotman, Symbol w systemie kultury, pp. 151-154, and my Symbol w etnografii, p. 145-148. Declaring that the symbol not only ”means” but also exists in a dialogue, Avierintsev appealed to the reader while citing Archaic Torso of Apollo by M. R. Rilke: You must change your life. 12 Pavel Florensky, Ikonostasis, transl. Zbigniew Podgórzec, Warszawa 1981. 13 Sergei S. Avierintsev, Symbol, op. cit., p. 149. 14 Gerardus van der Leeuw, Fenomenologia religii, transl. Jerzy Prokopiuk, Warszawa 1978, p. 441. 15 Neya Zorkaya, Dom i droga, transl. Rev. Henryk Paprocki, "Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, spring-summer 1995, pp. 130-136. 16 Ibid., p. 131. 17 Oksana Musiyenko, Tarkowski i idee ‘filozofii bytu’, transl. Marta Sałyga, ’’Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, spring­ summer 1995, pp. 232-236, 234. 18 Neya Zorkaya, Dom i droga, op. cit., p. 131. 19 Gaston Bechelard, Wyobraźnia poetycka, Wybór pism, selection Henryk Chudak, transl. Henryk Chudak, Anna Tatarkiewicz, preface Jan Błoński, Warszawa 1975, p. 301. 20 Andrei Tarkovsky, Czas utrwalony, op. cit., p. 142. 21 Ibid. 22 Andrei Tarkovsky, Kompleks Tołstoja, op. cit., p. 272. 23 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., p. 208. 24 Andrei Tarkovsky, Kompleks Tołstoja, op. cit., pp. 270­ 271, 272. 25 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., p. 212. 26 Andrei Tarkovsky, Kompleks Tołstoja, op. cit., passim. 27 Ibid., p. 272. 28 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., pp. 209­ 210. Mirosław Żuławski: I recall hazily the house, which I regarded as my fam­ ily home although I was born in another. No photograph, no drawing survived. But I could describe every detail of its construction and every piece of furniture in each room. Not a single utensil from that home lasted, not a single item that existed in it at any time, not a single speck of dust, which one takes out on a shoe, shakes off or keeps. Only memory, which means more than all the others, remains. This is why I am so sensitive to the house: the walls covered with a roof and containing our family and its history. This was our home, standing apart, and no one had anything to say in it but we. It’s not true that people live in a country; people live in houses standing in a country. Witold Gombrowicz: Fatherlands ... how is one to approach them? This is almost a banned topic. When one writes about the father­ land one’s style becomes warped. How is one to write, for instance, about Poland without succumbing to the classi­ cal: "because, we the Poles”, without turning oneself into a European, putting on a brave face, humiliating oneself or putting on airs —without overacting, hamming it up, biting, kicking and shoving ...; how is one to stick fingers into one’s wound without making all sorts of faces due to the pain? How is one to tickle this Achilles heel without be­ coming a clown? (...) In my case, perhaps owing to greater geographical distance or greater spiritual distance (an art work [Gombrowicz had in mind: Trans-Atlantyk] dif­ fers from a Diary), this anti-Polish process became halted and I always wrote about Poland unemotionally as one of the obstacles making my life difficult and regarded Poland, and still do, to be merely one of my numerous problems, without forgetting for a single moment about the second­ ariness of this topic. Mircea Eliade: For any exile, fatherland signifies the mother tongue that he or she continues speaking. Fortunately, my wife is Romanian and plays the role of the homeland, if you will, as we speak to each other in Romanian. There­ fore, to me “fatherland" is the language I speak with her and my friends, primarily, with her. It is the language in which I dream and write my journal. Thus, it is not only an inner, dream-related land. Nevertheless, there is no contradiction, not even a tension, between world and homeland. Everywhere, there is a Center of the World. Once one finds oneself in this center, one is home, one is truly in one’s very self and in the center of the cosmos. Exile helps one understand that the world is never unfa­ miliar, once one has identified a center in it. This “center symbolism" is something I do not only understand, but I also live by it. 59 �Zbigniew Benedyktowicz • COMING BACK HOME 29 Andrei Tarkovsky, Kompleks Tołstoja, op. cit., pp. 274­ 275. 30 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., p. 216. 31 Wojciech Burszta, Czytanie kultury. Pięć szkiców, Łódź 1996. 32 David R. Lachterman, »Noos« i »nostos«: Odyseja i źródła filozofii greckiej, transl. Wojciech Michera, "Konteksty” no. 3-4/2003, pp. 213-216. 33 Andrei Tarkovsky, Czas utrwalony, op. cit., p. 142. 34 Father Tomás Spidlik, Religijne podłoże filmów Tarkowskiego, "Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, spring­ summer 1995, p. 187. 35 Leonid Batkin, Co to jest nostalgia?, op. cit., p. 211. 36 Jan Kott, Kadysz. Strony o Tadeuszu Kantorze, second revised edition, Biblioteka Mnemosyne ed. Piotr Kłoczowski, słowo/obraz terytoria 2007. 37 Ibid. 38 T Kantor, Wielopole-Wielopole, Cricot 2 Theatre, Florentine Programme. 39 F. Quadri, ibid. 40 Ibid. 41 Ibid. 42 I discuss this more extensively and in greater detail in the article: Przestrzenie pamięci [in:] Film i kontekst, ed. Z. Benedyktowicz and D. Palczewska, Ossolineum, Warszawa 1988, pp. 149-201. 43 An interpretation of Nostalghia and its closing image in the category of Russian Orthodox liturgy in: Father Tomás Spidlik, Religijne podłoże filmów Tarkowskiego, "Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, spring-summer 1995, pp. 178-190: Time does not disintegrate into fragments but changes into eternity: viechnaya pamiat', p. 187. Cf. more extensively a text by Michał Klinger: Wieczna pamięć. Eschatologiczny wymiar pamięci, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” no. 1-2/2004, pp. 237-242: At the end of the Russian Orthodox funeral ritual, which, as we saw, is based on images of corporeality and its drama, there appears a conception expressly borrowed from the Bible and the Mosaic revelation: a grand hymn comprised of only two words: ”Eternal memory, eternal memory, eternal memory ..." repeated endlessly, p. 241. 44 Home is where one starts from. Glosa, "Polska Sztuka Ludowa” no. 4/1990, pp. 62-63. 60 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb339097f7bbaa1483f292fb1a5ac512.pdf 0c7a97f211af5521fce71bbe785994c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6503 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource komunikacja społeczna antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6075 Title A name given to the resource The "Province" from an Anthropological Viewpoint / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.34-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text C Z E S L AW R O B O T Y C K I The "Province” from an Anthropological Viewpoint. Reflections from the Perspective of the Dilemmas of Cultural Communication T he dilemmas of cultural communication ap­ pearing within the context of deliberations on the province must be additionally explained by resorting to a characteristic of the context surroun­ ding this particular category. In numerous convictions and expectations “the province” is associated with folk qualities or is an au­ tonomous reality contrasted with the “centre”. A c­ cording to such opinions, provincial and folk space contains truths of life, ethical values, and an authentic experiencing of the world, which can be juxtaposed with illusion, falsehood, and the superficiality of ex­ periences offered by the contemporary, global man­ ner of communication. Another prevailing conviction claims that even if those positive values had been al­ ready composed in a certain manner and participate in new contexts they still remain attractive for social dialogue. On the other hand, folk qualities as a derivative of the province produce today ambivalent attitudes even among experts on folklore and folk art, ethnographers and anthropologists. The conceits: “folk qualities”, “folk culture”, and “provincial culture” are applied in assorted meanings and upon different levels of interpretation. Since men­ tion is made of a special reality composed of behav­ iour, values, and ideas as well as their material dimen­ sions, points of view are easily confused owing to the differently understood ontological status of this sort of culture. A relativisation of world outlooks and man­ ners of using descriptive categories in social dialogue results in paradoxes and dilemmas that appear to be irremovable from the contemporary reception of the world of culture. Upon the level of description and scientific (re­ search) interpretations it is said that: 1. The class definition of folk culture has been jected already long ago. In its contemporary form folk culture is an attribute neither of the peasantry nor even of the inhabitants of villages nor a yet differently comprehended province. It appears, as a rule, in the form of cultures accompanied by an adjective (such as: suburban, corporative, local, regional, or others). After all, in order to be able to speak about such cul­ ture it suffices to think about social or symbolic reality as long as it meets the need for emotional solidarity, is a framework of joint convictions, and assists in the discovery of a feeling of identity in assorted lifestyles. 2. For years folk culture known from ethnographic descriptions has not existed as an autonomous func­ tional entity containing concurrence between the type of the economy, material cultural endowment, type of social organization and the religious and mythicalmagical world outlook. In this sense, folk culture is only a reconstructed historical model, and in such a form it is of use for regionalists as an historical context in interpretations or quests for local originality. 3. A t present, it is much better to speak about “provincial culture” as a qualitatively diverse reality produced by various elements of assorted former cul­ tural entities (including folk ones) but composed dif­ ferently. This new whole is extra-technological and consists of mental structures often expressed in iden­ tical rituals and customs but lacking mythical and magical senses; consequently, they become an eclec­ tic mixture of ceremonies possessing new costumes and often banalised meanings. This is the opinion of an expert on folklore engaged in observing so-called new folklore (Kowalski 2004: 156-158). 4. Provincial culture is a variant of multi-form con­ temporary culture. The latter is universal, technicised, and can be variously rendered ideological, variable, and multi-value. It is the scene of a game and an exchange of values entailing the emergence of numerous returns and transformations. This nature of contemporary culture is the reason why each element or variant can easily become its magical, i.e. provincial version (even if only due to changing fashion), although there also occur returns to the centre of life in a reconstructed or partial form. 5. Contemporary so-called postmodern stands per­ mit a multiplicity of views of the world, treating them all as enjoying equal rights. A frequent symptom of the present-day way of experiencing the world is once again a quest for the exotic, truth, authenticity, and profundity; such declarations are considered suspi­ cious and beyond deeply justified convictions. Is it, however, possible to refuse us, contemporary men, the ability of experiencing the metaphysical nature of the world, or is metaphysics finally dead? Such questions too can be provoked by reflections on the province. Within the context of the above-mentioned theses re­the province and its representations - folk qualities - occur in several ways of deciphering culture texts. They could include: 34 �Czeslaw Robotycki • THE “PROVINCE” FROM AN ANTHROPOLOGICAL VIEWPOINT 1. interpretation meta-texts. In those cases, folk qualities and provincialism refer to values and ideas; 2. folklorism - brings to mind folk and amateur art and practiced anew folk customs, the stage, commer­ cialism, agricultural tourism and similar ventures; 3. folk culture comprehended as a model of histori­ cal social and cultural reality, the outcome of studies but also of scientific creation; 4. counter-culture (alternative cultures) - reach­ ing for the resources of folk qualities and provincial­ ism in order to propagate certain lifestyles, the theatre, and forms of expression as ideological protest against technicised life deprived of spiritual qualities; 5. ideas and practices of regionalism, propagating the portative slogan of so-called small homelands. In those instances, folk culture provides signs of affilia­ tion and identity despite the fact that the small home­ land is an anthropological (literary and sociological) hypostasis and not reality. In such an application one could say about folk cul­ ture and its participation in provincial culture that: 1. it belongs only partly to the contemporary rural environment, 2. the environment of provincial culture (space and society) is differentiated due to the type of con­ sciousness, and thus organized differently than has been described by researchers dealing in the past with folk culture, 3. it is a created, mythicized vision of the world without any dark sides, 4. as a lifestyle and manner of thinking it belongs not only to rural space but cultivates its ideal vision in different surroundings, 5. as a scientific meta-text it is has been created anew and belongs to the dictionary of interpretations. The conclusions are as follows: Folk culture is more myth than reality. It is a collec­ tive story about the past moulding certain world out­ look spheres. It can be also the foundation and value of critical assessments of contemporary behaviour. Con­ victions about the natural character of folk culture and the province also refer, as is always the case in history, to contemporaneity, and are used within it (politics, culture, the regionalist movement). Nonetheless, it is not folk culture in the traditional meaning of the word. New folk culture, the sort that the province requires, mixes tradition and knowledge. History, literature, and ethnography appear on the level of usage and common narration. It is, after all, easy to read a book and refer to an expert who will say what is folk and characteristic for a given region. This sort of application is dominated by the local, integrating and identity-oriented dimension. Its cultural expressions are carnivals, holidays, festivals, fairs, regional lessons, agricultural tourism, etc. An anthropologist of culture observing these is­ sues, familiar with their nature and expert regarding meta-textual descriptions, becomes embroiled, to­ gether with a trained ethnographer, in dilemmas of social participation. Here, the anticipations of local communities entitled to raise their provincialism to the rank of essential values are focused on the author­ ity of science and institutions traditionally regarded as a source of knowledge. This is at odds with the ironic postulates formulated by anthropology in relation to the description of reality. The anthropologist would prefer to stand to the side and observe spontaneously occurring processes. It has to be said outright, howev­ er, that today spontaneity is constant communication and exchange. On the present-day level of social awareness the scholar cannot avoid questions or refuse to render as­ sistance in the emergence of new forms of using folk culture. The province is not cut off from information, but takes part in global communication according to the same principles as an anthropologist of culture. Let us thus draw a suitable conclusion: we all create mythicized, imaginary realities, with some of us doing this in the province and others about the province. Such is the plight of the contemporary humanities. The above theses can be illustrated by a sui generis interpretation proposed in the title and already partly presented. Undoubtedly, the issue at stake is multi­ dimensional. The province remains an important object of studies pursued by anthropology when we treat the topic realistically; in a metaphorical and conceptual sense the province is an interpretation category. It is also a figure of thought or a stereotype in the catalogue of the concepts of common knowl­ edge. The use of a concept in assorted contexts and discourses grants it meanings, upon which a discussion should cast light. It is thus worth conducting if only an approximate analysis of the semantic field of the incriminated concept and thus demonstrate what sort of functions it fulfils in language and culture. I shall carry out an analysis of the select vocabulary comprising the semantic field of the concept of the “province” by resorting to my research and linguistic experience. In this fashion, the lexicon used in the analysis will remain highly incomplete, not to say arbi­ trary, just as in the case of every individual reception of reality. What is my intention? This is what Regine Robin wrote: a search for the meaning of the text, sentence, and expression calls for certain work with the text, an ostensible configuration of the continuum and order of the statement so as to arrange it anew and render it a significant legibility [...] to search for the meaning of the word denotes an analysis of all its applications or contexts ... (Robin 1980: 252). The effectiveness of this method in anthropological interpretations has been already shown in reference to a 35 �Czesław Robotycki • THE “PROVINCE” FRO M AN ANTHROPOLOGICAL VIEWPOINT Sulejówek literary text submerged in ethnographic detail. I have in mind an analysis of Konopielka by E. Redliński (Galasińska 1989) as well as a id e n tic publication by art historian treating sources flom a Polonocentric viewpoint (Robotycki 1995i. Jędrzej Bartmiński made fullest use of this method for other purposes in Infs ethnolinguistic dicyionary (Bartmiński 1996,1999). The essence on the method in question is the impo­ sition upon the texts of three networks of relations: the network oi definitions corresponding yo the semantic function, the network: of thematic or concnptual con­ nections delineating thc asiociation group (i.e. positive solhtions) and oppositions (negative connections), and thc verbal network indicating the functions of some­ one or “functions on”. Whila dereemining tine domi­ nant (core) of the field there comes inio being a col­ lection of expressions identifying nhn latter. The usw of the ybovy-mentioned networks consists of discovering relations amidst words cnmprisSng the field. In the case of the dnminant “province” I acted in the following manner: from the open set, i.e. represen­ tation. of style s ot linguisticstatements (I took into aeoount literature, science, the essay, and the Polish vernacular) I selecied examples of definitions, tire us­ age of words, and descripsions of activities connected with the eoncept of the “province”. This provided a barely apnfoximate structure of the finld, but iutficient fot my initial recognition. (A further part o( the argu­ ment 'will de monstrate the sort of texts I used while seeking the context of application; it nlso contains (eterencei to pertinent literature). In this manner, thy positive "province” (+ ) enteils: —associations with: Nature, tranquillity, calmness, order, the “smkll homeland”, — distingnishing features expressed by adjective­ telling us that it is looal, kamliSiar, close, unamkignous, — it is evaluated as noble simplicity, the prime fount, an obsnrvation point and an ethical yssessment of collective life, 36 - it (its essence) is expressed i n a calm lifestyle, a certain manner of perceiving the world, and the predominance og positive social relations, while as a plaice of residence it is an environment endowed with o large social capital owing to tire afore-mentioned lo­ c al qualities. The oeposite provence (-) is: - a cencre, a town, grand monde, and Warsaw, charaoterised as alien from the viewpoint of tire province, thaotic, inimical, and incomprehentible. Equivtlents deprecating (-) the province from the point of view of the centre include such expressions as: - country bumpkin, “villager”, simpleton, brute, psasant, “mohair” (wearer ok a mohair beret), folklore, “the sticks”, ignoramus. They ohaeacterise a state of backwardnes s, a lack of underscanding tor the spirit of the time and new perspectives, primitive pettiness and a quarrelsome nature. In both the positive and negative valorisation of elements oC the semantic field of thf category of “the province” there addicionally appeaee the problem of langu age and dialect, recognisable as a feature or nragmotics. The dialect can tie a positive featues: as the lan­ guage used ait home or the sign of a group; - with a negative signs it cam be classified as an cpposition: the sign of ucskilful ice impeired speech - che pragmatics oC statements. Already such initial recognition fhows that when roe say: “province” we are dealing to t only with a cat­ egory of linguistic descripti“ n buc also with anthropo­ logical and ethno-linguistic reality (boeh words con­ ceal social meanings arid colleotive ecnceits). From this point of -view, tire province ccn become the object of observation and anthropological, sociological or historiccl ftudios. It should be kept in nknd, however, that we are speaking about something that lies simul­ taneously in the domain oo languaae and culture. In ehis skecdi I aim interested prim airily in ala possible as­ pects and types of refleceions about the province that eppear in anthropological tents, sfudies on folklore, anthropologising sociology, and the belles lettres (re­ gardless of the way in which we shall conceive the lat­ ter). I shall ehus indicate further examples of the ranye end m am ur of writing about: the provmceoriginating erom the earlier mentioned fom ain oh reflestsons purlued by the humamtiet. By referring only to particular works I trees them as an illustration of the diversity of the issues under examination. 'The province io thur depicted as a “ lace ol res idence albeit pocseseing special conditions. It is anthropologi­ cal spate domesticated by cocstant symbolic valorination and deciphering, and spans nrom the cosmologecal dimen “ion to folklore. This is the way it was described Hey. andiropologists and ethnographera (Benedyktow- �Czeslaw Robotycki • THE “PROVINCE” FROM AN ANTHROPOLOGICAL VIEWPOINT icz 1992, 2007; Czaja 2007), folklorists (Bartmiński 1990), and men of letters (Vincenz 1980). Such a place of residence can also become the site of individual withdrawal or a collective demonstration of certain social stands connected with social criticism known as anti-globalism. In those cases, living in the province is a conscious choice of life in alternative communities, often inclined towards specific forms of creativity and expression (Sztandara 2001). Problems relating to, and rhetoric making use of the prime category of our reflections are also to be discovered in texts on the so-called small homeland. Here, the province is connected with such categories as tradition, invented tradition, folklore, and history. All serve the construction (and according to the local population - the recreation) of local “genuine” tradi­ tion. Convictions about the truth contained in folk­ lore and regional history stem from a certain categori­ cal axiological stand generating tradition, the latter being nothing else than the past brought up to date. In this case, tradition is also a specific comprehension of time and chronology. These dimensions are either downplayed or not noticed as essential. I deliberated on them upon numerous occasions (see: Robotycki 1998). It is worth drawing attention to the fact that authors writing about local history are to be encoun­ tered in almost every locality. They treat questions of chronology in assorted ways, from historical attempts, i.e. critical precision, to freedom of operating with facts. I found such examples in Poronin (Bafia, Nocoń 2004), Jurgów (Ciągwa 1996), Legnica (Urbański, no year of publication), Dobrocice (Wrońscy 2007), Be­ jsce (Bajka 1994), Wójcin (Wilczyński 1995), Brzesko (Wyczesany 2000), Iwanowice (Miska 1993) and many other localities. I cite only several examples from my collection of local monographs. What about the “small homeland”? This term, traves­ tied in daily language and once applied by Stanisław Os­ sowski (private homeland) and Stanisław Vincenz (small homeland), is today regarded as a real being. Meanwhile, in the case of both authors it was a spatial correlate of the imaginary world, a function of a subjective, emo­ tional perception of reality. Currently, use is made of in­ creasingly distant associations. In the semantic relation “the small homeland”: space and pragmatics, distinctly shows a preference for real space (area). The cultural ef­ fect of changing meanings in the lexical domain of the “province” is visible in collective activities. We know of numerous socio-technical operations intent on render­ ing the place of residence a realistically comprehended homeland. Literature on this topic is enormous. Here, works by Wojciech łukowski (2002) and Roch Sulima (2001) are of importance for describing the phenome­ non, and examples of an analysis of literature include a study about the nostalgic comprehension of the category of the ’’homeland” in literary essays (Olejniczak 1992). Oblfgorep Within the range of semantic references to the cat­ egory of tine “province” a considerable role is played by tide conviction that characteristic features include a specific lifestyle and type of fntfraction. It has already become tin historical truth that anthropology and so­ ciology mention a difeeeentiatidn of the socieS environmtnt into Gemeinschaft and Geselschaft, introduced by Fnrdinand Tonnies. Community is the structural and interactive feature nf the province Observations inspired by ehis classical ditfereneiatk>n are encoun­ tered among such ethnographicaUy oriented anthro­ pologists ar K. Gorny and M. Marczyk (Gorny 2003, Gorny, Marczyk 2003). The province organized in ac­ cordance with the mentioned principle s should have at its (disposal considerable social capityl - a sociologi­ cal category known from the contemporary dictionary ot the socicl sciences (Lewenstein 2006). The province is ihe spacr ofsocial dialogue and possible conflicts but to tin equal measure of coopera­ tion. Each of those forms is familiar to social research­ ers. In contempprary Polishsociety, laboriously build­ ing ite civic links , ahe local social debate is partiaularly importanf and deso^atae. Thii fact could not have evaded the attension of re!earchers stohying the lefe of local communities, By wan of example, local debates were observed by A. MalswsltatSzalygm (2002), the extra-legal mannet of terolving inner rural conflicts was described by M. Magoska (1991), and ethieal aspects connected w it. ihe identity of minorities and local communities were studied at the Department of Serial Anthropology in thr Institute of Sociology at the Jagiellonian Univer­ sity (Flfs 2004). These aociol ogical publications dem­ onstrate rhat the simation ot the provinte is subjected to changes. Thee term appearr more aa^ly in assorted publiaations, where its place is eaken ley tha cencept of “locality”, o. a postmcdern provenm ce. This ia not solely the question ot a fashionable term. If concepts denote, then there must have oaturred a (qualitative chwnge os social reality. Dialogue and debaee are forms of tin interaction of a democratic socieey tfganized dsfteeentln than the traditional province. Relearchers have been observing transformations for a long time 37 �Czesław Robotycki • T H E “PROYINCE” FROM AN ANTHROPO LOGICAL VIEWPOINT now and pondering the nature of the contemporary lo­ cal community and culture. Much attention Iras been devoted to these topics hy .Joanna Kurczewska and her team. In this case, sociological answers are extremely significant. Former traditional ethnographic knowl­ edge is no longer sufeicient. Joint reflections pursued by cultural sociology and anthropology offer new arid greatly interesting results, as testified by two volumes of studies edited by Jo anoa Kurczewska on assorted aspocts oS the local (KurczewsOa 2004, 2006). Tiro sraditionally ethnographic and anthroyoloaical range of interssts fooused on the provinca includes fofk teligiositn. We come across its collscsive expres­ sion in recurring miracles inspiring c sponteneecs establishment of pilgrimage sites. Ao the same time, already known sttes do not vanish together with their accompanging fairground art and religious kitsch. An excellent example is the dynamioally developing cen­ tre in Lichen. In ewider dimension, these phenomena became part ot the iconic space oS the province, creat­ ing its repeatable or unique atmosphere. "This is tUe reason why dm anthropologist ie interested in celebra­ tions og tho days of the patron saint of a local church and the accompanying fair cs wtll as their contempo­ rary variants: work connected with servicihg tourises and rummer vacationsrs staying on suitably adapted nanns (agricultural touiisisi), ehe outfitting oh summer holiday locations, open-air markets, and local gastron­ omy. Here are several examples ot anthropological studies developing the presented motifs. Much is already known, since a lot has been writ­ ten, about miracles witnessed from time to time in assorted localities in Poland. For years we have been hearing abwut Oława, Okunin, Radomin, meżajst, Lu­ blin and other sites (Czachowski 2003). Ars and crade awcompenying tire sacrwm have been discussed by, for example, P. Kowalski (2004), while the iconosphebe of the province, she local churchpatren’s day, and summer vacation localities have been studied in inter­ esting publications by young; sociologists from Toruń (Olechnicki 2003). We ace also familiae with skeeches dealing with transformations ol the bisual surround­ ing ot a small town (Witkowska, Nowina-Sroczyńska 1998) and contemporary kitsch (Fidwrkiewiez 2006). Above, I presented the scientific asptcb of the com­ prehension of th e oatcgory of the “province”. Once again, I draw attension to the fact that present-day sociology and cultural anthropology use, as Izos been acctntuated, the term “localness” as an equivalent ot the category of the “province”, stat-ng upon the basiz of empirical ob­ servations that the fosmer is she best evocationof the sitnoeibn of contemporary Polish soceety. "The anthropo­ logical viewpoint, howtveu, encompasser not merely eth­ nographic expressions of souial life, and “localnesd” does Lusławico 38 �Czeslaw Robotycki • THE “PROVINCE” FROM AN ANTHROPOLOGICAL VIEWPOINT After all, their work is not provincial but pertains to every important existential and collective problem. Whenever a place is specifically manifested in the crea­ tive oeuvre it is possible to decipher this situation as a stunt thanks to which the authors situate themselves outside or above the presented world. In literature, the “province” is often an observation point, a meta­ phor of the axiological order, a model of the world and the cosmos. We also come across a metonymy of the “province” - the house as moral order, a world of values and memory. Nonetheless, the province does not lack images dominated by a tendency to stifle, a feeling of being entrapped, group pressure, as well as a prevailing absence of all hope. It is worth drawing attention to yet another literary aspect of the province. I have in mind the so-called rural theme in Polish post-war literature. It exploded in the 1970s, but it had certain antecedents and is connected with the names of renowned authors (J. Kawalec, T. Nowak, M. Pilot, W. Myśliwski, E. Redliński) to be dis­ covered not only on book covers but also on the pages of the interesting periodical ’’Regiony”, issued to the end of the century. This was a forum of authors fascinated with the low and provincial circulation of the word, which they regarded as the important building material of culture. The publication of the periodical involved also folklorists and sociologists (R. Sulima, K. Górski, B. Gołębiowski). In both the literary and analytical work the editorial board pursued a question more extensive than the so-called rural theme, whose “godfather” was for a longer time Henryk Bereza. The editors of “Re­ giony” were concerned with something more than the place of folk/plebeian qualities in the universe of Polish culture. They understood folk qualities as world outlook structures, as values to be universalised in the difficult process of the peasants gaining a personality at a time when they became fully fledged participants of the cul­ tural dialogue (Zawada 1983 passim). Roch Sulima described this process: ...Among writers of folk genealogy, who settle moral and aesthetic accounts with attained culture (Redliński, Myśliwski, Pilot), the “bottom" once again became a point of reference for evaluations. At the same time, it possesses dis­ tinctly expressed social contents and is not a supra-social and supra-historical abstract. Contemporary literary critique and publicistics very often refer to the axiology of the “source", recognising it as a model of not solely name granting opera­ tions but predominantly those that explain and assess (Suli­ ma 1982: 102). This was, therefore, a line of thought different than the above-mentioned tradition of the topos of the prov­ ince in literature. Nor was it the folklore motif present in the history of Polish culture starting with Romanticism. ’’Province” has a number of names. Whenever it was mentioned in mythicised history, in literature mythical by its very nature, in an essay and in science I used an not exhaust the anthropological potential. The anthro­ pologist is interested also in cultural expression achieved by means of colloquiality and assorted forms of art. In such dimensions, the “province” assumes the character of a symbolic gesture, a metaphor, and other possible meanings in the course of discourses of this sort. Recall that in the past the ’’nation” offered a residence in the province to its men of merit (citizens, heroes) as evidence of recognition of their accomplishments. In do­ ing so, it granted them a symbolic place of rest and social respect. This is the anthropological interpretation of the residence in Sulejówek granted to Józef Piłsudski, in Kąśna Dolna - to Ignacy Paderewski, in Polanka - to Władysław Haller, in Żarnowiec near Jasło - to Maria Konopnicka, and in Oblęgorek - to Henryk Sienkiewicz. The manor house presented as a collective symbolic gesture is com­ prehensible within the context of Polish tradition. Polish history and culture were to a great degree rustic. Former magnate residences (and frequently those of the gentry) acted as centres of art and culture. Moreover, land own­ ership was highly regarded. After all, it is said that the Polish manor, conceived as an institution, preserved na­ tional ethos throughout years of partition-era servitude (Gogut 1990, Leśniakowska 1996). National heroes who realised ethical values met group expectations. The province conceived as a place of creative work, an observation point and one of moral assess­ ments is still something else. In the tradition of most recent Polish culture it is possible to list creatively ac­ tive persons choosing to stay in the province. Many of them, well educated, in this manner implemented their ideological or artistic programme. Others discov­ ered in the province a suitable distance towards the world of culture necessary for their creative pursuits, while still others returned to their roots. The motives were always numerous. By way of example, let us men­ tion Drohobycz and B. Schulz, Krzyworównia and S. Vincenz, Stawisko and J. Iwaszkiewicz, Kazimierz Dolny and M. Kuncewiczowa, Górki Wielkie and Z. Kossak-Szczucka, Skoczów and G. Morcinek, Zegrzynek and J. Szaniawski, Gorzeń Górny and E. zegadłowicz, Szczawnica and J. Wiktor, and Wołowiec and A. Stasiuk. If we add the fact that avant-garde theatre compa­ nies also seek expression and stimulus in the province (the “Gardzienice” Theatre association, the Węgajty Theatre, the Borderland Foundation in Sejny, the Wierszalin Theatre, etc.), and that the Krzysztof Pend­ erecki residence consists of a magnificent manor and park in Lusławice then it becomes obvious that the province can be a lifestyle from which it is not that far to the “grand world” of high culture. Authors who in a programme-like manner live in the province treating it as a sui generis observation point do not lose contact with high culture. 39 �Czeslaw Robotycki • THE “PROVINCE” FROM AN ANTHROPOLOGICAL VIEWPOINT Galasińska Aleksandra, Pole leksykalno-znaczeniowe OBCY na podstawie powieści E. Redlińskiego „Konopielka”, “Polonica”, vol. XIV, 1989, pp. 121-141. Gogut Anna (ed.), Dwór polski w XIX wieku, zjawisko histo­ ryczne i kulturowe, SHS Warszawa 1990. Górny Konrad, Antropologiczno-socjologiczne studium spo­ łeczności lokalnych w okresie transformacji. Przypadek Włodawy i powiatu włodawskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocław­ skiego, Wrocław 2003. Górny Konrad, Marczyk Mirosław, Na Bugu we Włodawie, Włodawa 2003. Kowalski Piotr, Potoczna religijność, kicz i sakrobiznes, [in:] idem, Popkultura i humaniści, Wyd. UJ, Kraków 2004. Kurczewska Joanna (ed.), Oblicza lokalnos'ci. Tradycja i współczesność, IFiS PAN, Warszawa 2004. Kurczewska Joanna (ed.), Oblicza lokalności. Różnorodność miejsc i czasu, IFiS PAN, Warszawa 2006. Leśniakowska Marta, „Polski dwór”. Wzorce architektoniczne —mit —symbol, IS PAN, Warszawa 1996. Lewenstein Barbara, Społeczeństwo rodzin czy obywateli—ka­ pitał społeczny Polaków okresu transformacji, “Societas/ Communitas”, ISNS UW, no. 1: 2006, pp. 163-196. Łukowski Wojciech, Społeczne tworzenie ojczyzn, Wyd. Na­ ukowe “Scholar”, Warszawa 2002. Malewska-Szałygin Anna, Wiedza potoczna o sprawach pu­ blicznych, DiG, Warszawa 2002. Magoska Maria, Społeczno-kulturowe podłoże konfliktów prawnych. Studium konfliktów w dwu społecznościach wiejskich, Ossolineum, Wrocław etc. 1991. Miska Adam, Zarys dziejów Iwanowic, Kraków 1993. Olechnicki Krzysztof (ed.), Obrazy w działaniu, Wyd. UMK, Toruń 2003. Olejniczak Józef, Arkadia i małe ojczyzny. Vincenz, Stempowski, Wittlin, Miłosz, Oficyna Literacka, Kraków 1992. Piątkowska Krystyna, Nowina-Sroczyńska Ewa, Kultura w sytuacji transformacji systemu. Studia nad ikonosferą, [in:] Wszy­ stek krąg ziemski (ed.) P. Kowalski, Wyd. Uniwersytetu Wro­ cławskiego, Wrocław 1998, pp. 483-492. Robin Regine, Badanie pól semantycznych: doświadczenia Ośrodka Leksykologii Politycznej w Saint Cloud, [in:] Język i Społe­ czeństwo, M. Głowiński (ed.), Warszawa 1980. Robotycki Czesław, Retoryka teksty regionalistycznego, [in:] Regionalizm —regiony —Podhale, (ed.) J. M. Roszkowski, Zakopa­ ne 1995, pp. 239-245. Robotycki Czesław, Nie wszystko jest oczywiste, UJ, Kraków 1998. Sulima Roch, Głosy tradycji, DiG, Warszawa 2001. Sulima Roch, Literatura a dialog kultur, LSW, Warszawa 1982. Sztandara Magdalena, „Miejsca święte i miejsca przeklęte”. Szkic o antyurbanizmie „Wiejskich społeczności alternatywnych” [in:] Przestrzenie, miejsca, wędrówki (ed. P. Kowalski), Opole 2001, pp. 51-69. Urbański Robert (prep.), Teatr miasta Miasto teatru. Dawna Legnica i jej teatr we wspomnieniach mieszkańców, Teatr H. Mo­ drzejewskiej w Legnicy, Oficyna Wydawnicza ATUT, Legnica, no year of publication Vincenz Stanisław, Na wysokiej połoninie, IW PAX, Warsza­ wa 1980. Wilczyński Konrad Józef, Wójcin mego dzieciństwa, Kraków 1995. Wrońscy Jan and Maria, Dobrocice Stanisława Młodożeńca wczoraj i dziś', Dobrocice 2007. Wyczesany Jerzy, Brzesko i okolice, Krosno 2000. Zawada Andrzej, Gra w ludowe, LSW, Warszawa 1983. anthropological yardstick, which showed that we are dealing with ambivalent reality and that it is impossible to apply categorical views. I spoke about it in the past tense, indicating various transformations in knowledge and attitudes towards the province. One could say that old cultural habits urge us to see the province in a man­ ner indicated by the semantic analysis conducted at the onset. Apparently, even language does not keep up with changes. Surrounding contemporaneity introduces amend­ ments into this manner of seeing and experiencing reality. Technology has reduced the time needed for overcoming distance, and communication has made it possible to take part in collective life and to benefit from science and information regardless of the place of resi­ dence (TV, Internet, etc.). Even in the so-called prov­ ince there function structures and institutions reducing the feeling of being cut off from the world. The example of the commune of Tyczyn near Rzeszów and the local school of higher learning is sufficient proof of how the comprehension of the “province” can alter. The globali­ sation of numerous domains of cultural life has rendered universal styles of daily life realised in each social stra­ tum and place of residence. Apart from the regions of poverty that comprise a separate problem, models of life became extremely de­ mocratised and similar. A t times, they have turned into caricatures. but this is already a separate question from the borderland of anthropology and the world of val­ ues. Participation in a differently organised society, in a situation of constant exchange and communication, inclines us towards changing intellectual categories de­ scribing and interpreting reality; hence the mentioned category of “localness” ousts the former comprehension of the province and provincialism. Bibliography Bafia Aniela, Nocoń Teresa (ed.), Poronin dawniej i dziś, Po­ ronin 2004. Bajka Zbigniew, Bejsce 1000 lat historii, Kraków 1994. Bartmiński Jerzy (ed.), Słownik symboli i ludowych stereotypów językowych, Wyd. UMCS, Lublin 1996, 1999. Bartmiński Jerzy, Ojczyzna w wierszach i pieśniach chłopskich, “Polska Sztuka Ludowa - Konteksty” 44: 1990, no. 3, pp. 9-13. Benedyktowicz Danuta and Zbigniew, Dom w tradycji ludo­ wej, Wiedza o kulturze, Wrocław 1992. Benedyktowicz Zbigniew, Powrót do domu. Tarkowski i Kan­ tor, [in:] Pochwala prowincji, Sandomierz 2007, pp. 21-45. Ciągwa Józef, Dzieje i współczesność Jurgowa, Kraków 1996. Czaja Dariusz, Paradoksy prowincji, [in:] Pochwala Prowincji, Sandomierz 2007, pp. 47-53. Fiderkiewicz Maria (ed.), O kiczu, Muzeum Śląskie, Kato­ wice 2006. Flis Mariola (ed.), Etyczny wymiar tożsamości kulturowej, Za­ kład Wydawniczy “Nomos”, Kraków 2004. Czachowski Hubert, Cuda, wizjonerzy i pielgrzymi, Oficyna Naukowa, Warszawa 2003. 40 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80dcf20aa2b42d5410c014d1e5961ca7.pdf 56abb5737a1b8394cc93ecb7f9bbe087 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6502 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource Kapuściński, Ryszard (1932-207) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6074 Title A name given to the resource On memory and Its Threats/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.21-33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kapuściński, Ryszard Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polesia Czar and a childhood RYSZARD K A P U Ś C I Ń S K I landscape Zbigniew Benedyktowicz: W e are to talk about memory and its significance in contemporaneity as well as its assorted forms and manners of appearance. Let us, however, start with your private and most intimate “memory place”, the very onset of your biography. You must have been asked often about the Polesie region and the town of Pińsk - your birthplace and the land of your childhood... Ryszard Kapuściński: I am constantly requested to comment about all sorts of things and endlessly about Polesie. This is also a moral problem, because I am the only living writer born in Pińsk. A t the moment, I thus live as if under social pressure and feel some sort of a moral obligation. We know very well that everyone is writing about W ilno and Lwów, and that Polesie and Pińsk are situated exactly halfway between those two. Polesie is a somewhat poor and abandoned land and little has been written about it. Z. Benedyktowicz: D o you frequently compare that, which you remember as a child and that, which you encounter now? Do such confrontations reveal something permanent? R. Kapuściński: I often travel there whenever I am capable of doing so and have the time. Here stands the house in which I was born and here lies the cem e­ tery with the graves of those closest to me, members of my family. My grandmother and cousins were buried On Memory and Its Threats - Ryszard Kapuscinski Talks with Zbigniew Benedyktowicz and Dariusz Czaja here. My parents were elementary school teachers in Pińsk and up to this day some of the locals remember them. I am even an honorary member of the Polish Circle in Belarus. Finally, some of the old streets have survived. Z. Benedyktowicz: W hat about the landscape and Nature? R. Kapuściński: Polesie was an extrem ely exo t­ ic part of Europe, a land of sprawling m arshes with only a single road from Brześć (Brest) to Pińsk built o f paving stones; the rest was com posed of bogs or dunes. It was simply im possible to reach certain viL lages, accessible only by boat or, in the winter, by sleigh. C om m unication was m aintained with boats. T h at world no longer exists. D uring the Soviet era the m arshes were drained and turned into deserts. Paradoxically, part of Polesie survived thanks to the R ed Army, which set up training areas; consequently, it was forbidden to do or change anything. This part o f Polesie preserved its original form. O n the other hand, people o f the past are no longer, or only a very small num ber has survived. T he policy pursued dur­ ing the Soviet period consisted of a “R ussification ” o f the area close to the border. R ussians arrived from further inland aand, consequently, the character of the whole region underwent great transform ations. T he Borderlands still feature m uch of their allure. This is a m agnificent them e, since the Borderlands ch aracter rem ains, predom inantly within the in h ab­ itants. People of the Borderlands stick together and Polesie circles are active in G dań sk and W roclaw . In the various parts o f the world that I visited I al­ ways m et Poleszczuki - former residents o f Polesie, who came to see me and w anted to talk about the past and show photographs. In N ew York or London som eone w ould appear and pointing to a photo say: ’’Look. H ere’s your M um ” . Som etim es, they brought photographs taken in their schooldays ... Z. Benedyktowicz: This is interesting in view of the fact that sociological studies or publicistics stress predominantly the threat of globalisation. Your exam- Street and family home of Ryszard Kapuściński in Pińsk 21 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI shall be leaving soon?” A n d that person sits down and describes everything. The recollections are at times extraordinary, as in the case of a 90 years-old lady who now lives near W roclaw. I also possess an enormous collection of photographs. It was even suggested to organise a large-scale exhibition of my photographs of Pińsk. This memory about a world of the past is really very much alive. Travelling across the world I appreciate the power of the feeling of identity and at­ tachm ent to one’s birthplace, that small homeland. Despite enormous and growing emigration people leaving their native land take those feelings with them and thus cherish the strongest possible connection with the “small hom eland” . This awareness of identity linked with a concrete place is m an’s great need. It is the reason why A frica is so fascinating as a continent that has preserved tribal awareness in a most visible, palpable, and experienced form. This is not the con­ sciousness of a “generalised” person, but regional, lo­ cal awareness. Apparently, there is no such thing as an awareness of the hom eland - the homeland is a fluid concept in the history of societies, a rather artificial product of our mentality; it is tribal awareness that is the strongest in man. Z. Benedyktowicz: W hat if we were to try to es­ tablish at this exact moment that what has been pre­ served in your memory first and foremost? R. Kapuściński: W hat do I remember? It seems to me that we are dealing here with a much wider prob­ lem. My thesis about memory is as follows - ask: when does man come into being? N ot biologically, but when does he start existing as a human being? In my opinion, he emerges with the very first reminiscence that can be reached. W e thus search while saying: “I remember this, and this, and one more thing”, and in this way we arrive at the very first recollection when we no longer remember anything that occurred earlier. It is exactly at that point that m an begins and ”1” emerges, that my identity and my extremely individual, private life story start. I am in the habit of asking people: “W hat is the first recollection of your life?” Two things arise upon this occasion. T he first is the discovery that so few people actu ­ ally think about this, and that they begin to labo­ riously recollect. Generally speaking, people do not ponder this theme and are forced to dig deep in order to reach their first memory. The second issue con­ cerns the character of those reminiscences. I have asked hundreds of people about this, and it is inter­ esting to discover that each has different recollec­ tions. Som e are linked with a cat, another - with a fire, and yet others with a boiled sweet purchased by grandm other. These rem iniscences vary greatly, and are one of the proofs of m an’s differentiation. A lready the very first recollections distinguish us to such a great extent. In Polesie... In New York... New York 1984- Photo: Andrzej Strumiłło ple shows how assorted local peripheral cultures suc­ cessfully function alongside this p ro c e ss... R. Kapuściński: Yes, this is an extremely strong phe­ nomenon. I believe that it is the reverse of globalisation. It is the latter menace that sets free a feeling of distinct­ ness, a certain need for identity and belonging to some sort of a local community. Those bonds are extremely powerful. It is because I come from Pińsk that people bring to those meetings assorted photographs and items that they took from there. These durable relations con­ tain a certain emotional load. The people in question are extremely proud of the fact that they are the carriers of memory and willingly gather to reminisce. By way of example, I say: “Alright, would you like to write all this down and then mail it to me, because I 22 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI Dariusz Czaja: What do you consider to be the point of departure for memory? W hat is it? Is it a word? Colour ...? R. Kapuściński: An image! Z. Benedyktowicz: An image? And not sound? R. Kapuściński: It will always be an image. After all, we know that earliest reminiscences concern the period when we were three or four years old, more or less the age when a child thinks in images. As a rule, this is a case of visual recollections. Even if there did take place some sort of a loud noise, such as thunder, it too must have been associated with an image, either of a storm or the place where it took place. I always found this phenomenon extremely interesting and noteworthy. I would like to write about my childhood in Pińsk. the operation of introducing order and hierarchy, the arrangement of memory, becomes extremely relevant. I think in a certain way because I am writing an auto­ biographical reportage and constantly encounter this problem. I recall an episode from an African country but cannot remember when it took place. What oc­ curred “before” and “after”? Did I stay there in 1967 or perhaps in 1968? Was it Ghana or rather the Republic of South Africa? Here problems start and demand se­ rious effort. Z. Benedyktowicz: Do you keep such a diary? R. Kapuściński: No, I am incapable of doing this simply because my journeys are extremely exhausting physically. A s a rule, they take place in the tropics, there is a lot of work in progress and texts that have to be immediately handed over; later, I am so tired that I do not have the strength for anything else. Years later, I am compelled to reconstruct the past out of elements: airplane tickets, passport visas, various o ther things. Furthermore, there is yet another problem, the reason why I am not a great enthusiast of diaries. A person who keeps a diary writes down every day that, which he regards as important. Reading it years later it turns out that usually such records make but a slight contribution. This fact is associated with the selective role of memory. Take the highly instructive reminiscence about Gorky, who upon a certain occasion was introduced to a young writer named Paustovsky who brought one of his stories. Gorky read it and they made an arrange­ ment to meet again. Gorky said: "Young man, this text shows talent, but I would like to give you a piece of ad­ vice: spend the next ten years travelling across Russia, working and earning a living. Write nothing. Do not keep any notes. Once you return, make a record of all that you saw. Why then? Because you shall remember that, which was truly significant, while that, which you do not recall was simply not worth remembering”. A t this moment I am writing Podróże z Herodotem, i.e. about experiences that took place in the 1950s. I still recall them. By way of example, in 1956, upon the wave of the October thaw, my editorial board sent me for the first time to India. I flew via Rome, in an old wartime DC-3. The airplane landed in Rome in the evening. For the first time in my life I saw a town all lit up. This came as such a shock that although fifty years have passed I still remember precisely the view of the illuminated city at night.... This is why I firmly believe in the selective role played by memory. There is no need to member everything because such a proc­ ess serves no purpose. D. Czaja: But this would produce an interesting conclusion. Apparently, it is not we who consciously and intentionally put those data into order or con­ struct an image of the past pertaining to us; this proc­ ess takes place somewhere “in the back of the head”, The chaos of memory and the order introduced into it Z. Benedyktowicz: You have just mentioned that, as a rule, people are forced to delve deep into their memory in order to reach their first reminiscence. Did you encounter such a phenomenon also in your life, when earliest recollections find themselves beneath those that are “worked over”, and about which we know that they are the property of others and had been already heard somewhere? R. Kapuściński: Yes, this has to be cleared up. This is the Husserlian idea of purification. Arrival at these primary things is extremely difficult, especially in the case of those about which we had been already told. This is connected with two overlapping problems with memory and reminiscences. The first is the in­ troduction of order. It turns out that we find it very difficult to put all those recalled images into order and thus encounter certain chaos. In other words, the process of introducing order must be purposeful, con­ scious, and intended - I must arrange everything in or­ der and determine what was “before” or “after”. It be­ comes necessary to establish the sequences of certain events. This is extremely important for memory. Sec­ ondly, that, which is essentially linked with memory or perhaps with its absence is the fact that memory is fragmentary and without a continuum. We remember only certain episodes from the past but do not have access to their complete sequence. D. Czaja: Additionally, it is interesting to note that we immediately arrange them into some sort of a plot, construe narration, and gather those details into a linear sequence. R. Kapuściński: We have to do this, otherwise we shall get lost and everything will simply scatter. In other words, in order for memory to function usefully it requires certain operations and effort. This is not automatic since that, which autonomously imposes itself is chaotic, fragmentary, and non-cohesive. Only 23 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI without our will. In other words, we contain some sort of a selection mechanism that is nothing else but a resultant of all the significant events in our heretofore life. R. Kapuściński: Yes. It is not that, which I daily decide that I shall remember or forget that is impor­ tant. It suddenly turns out that I recall a certain thing, which, actually, I should not remember but by some miracle it exists in my memory. Then I start wonder­ ing why this is taking place and why I recollect pre­ cisely that thing and not another. D. Czaja: A t this stage there comes into being a certain subtlety, not to say: difficulty, probably not the last that we shall discuss today while drifting between memory and oblivion. I have in mind selection associ­ ated with memory. You mentioned the “introduction of order” into memory data. If we, however, perform a slight semantic retouching then we shall immedi­ ately arrive at the “construction” of memory. Another slight shift and we are dealing with a “mythicisation” of memory. How can those subtleties be separated? Is it at all possible to introduce some sort of an acute distinction? When do we once again deal with such remembrance of the past about which we may say: "This truly took place”, and when with something that I described as the mythologisation of memory or, if we speak about the collective dimension, with the ideologisation of memory? After all, each of those operations performs some sort of a selection, right? R. Kapuściński: In my opinion there is no unam­ biguous response to this question. All depends on the given person, the situation in which he finds himself, and many different factors. As a reporter I might say that in this case the foundation is some sort of an ethi­ cal attitude, an elementary compulsion that says: “I remember that”. This means that I am responsible for what I wrote. In other words, I guarantee that I had really experienced something, that the book contains my experience. This was my argument while writing at the time of prevailing censorship. If the censors com­ plained I answered: ”I was there, and if you want to, then come with me”. It seems to me that personal expe­ rience constituted the foundation of what I wrote. A t the same time, it provided me with a feeling of power. I do not know how to write, nor am I a typical author. My problem consists of the fact that I am deprived of that sort of imagination, and thus I have to actually be everywhere in order to write something, I have to per­ sonally remember things. Everything must leave a di­ rect imprint on my memory. Then, when I come back, I do not deliberate about the form in which I am going to write - a poem, a drama or a philosophical treatise; I simply try to write a text. The point is for this text to be the most faithful recreation of the memory of my experiences, of what I saw and thought. Naturally, I am fully aware that this is all very subjective, i.e. that everyone sees reality differently. I often encountered this phenomenon during assorted meetings with my readers. Someone stands up and says: "Mister, I saw what you described but it was quite different...”. And I absolutely believe him because the number of as­ sorted versions of the same events corresponds to the number of its witnesses. Consequently, there is no such thing as objective memory. Nothing of the sort exists. Memory is the most subjectivised element of culture. We really remember extremely different things. I have a sister who is a year younger and lives in Canada. I did not see her for years and once we met I, thinking about Pińsk, reached for a tape recorder, saying: "Ba­ sia, what do you recollect from our years in Pińsk?”. Let me add that we are very close and when we were little we always walked holding hands. One could thus say that we saw exactly the same thing. When she be­ gan to extract reflections from her memory it turned out that they were totally different from mine. In other words: she remembered things that I did not recollect at all. And vice versa. You can see just how strong is the individualisation of memory. As a result, I always use the formula: “according to me, this is what hap­ pened”. I could never say that my perception is the only true one. Z. Benedyktowicz: Despite this radical subjectivisation of memory there also exists something like the memory of a generation, perhaps not as objective but one in which people can at least recognise them­ selves... R. Kapuściński: Naturally. The memory of a gen­ eration or of a nation - they both exist. Just like col­ lective memory I too possess deep archetypical strata, that whole Jungian phenomenon. But in my personal experience as a reporter, a person travelling around the world, collecting observations and stories, and writing about them I am most fascinated by the fact that memory is individualised... D. Czaja: ... that the past is perceived differently in each personal experience ... R. Kapuściński: ... extremely so. This is what I find so fascinating in Herodotus, because it turns out that he already tackled these difficulties. The reason lay in the fact that his writing was connected directly with the problem of memory. Recall the opening invo­ cation of his book: These are the researches of Herodotus of Halicarnassus, which he publishes in the hope of there­ by preserving from decay the remembrance of what men have done. Herodotus struggled with the obliteration of memory, encountered already at the time. By way of example, upon his arrival in Thebes he discovered that everyone said something different about a certain past event. To this he responded that he was obliged to describe assorted versions. His task consisted of a faithful presentation. He felt compelled to propose an objective account. It was Herodotus who was the 24 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI first in world literature to announce this differentia­ tion of memory and the image of the past. We know, however, that past reality resembles quicksand. We all make our way along this sandy terrain, of which no one is certain. D. Czaja: There undoubtedly exists some sort of tension between subjectivity and the objective image of a thing. You mentioned that Herodotus attempted to coordinate various versions of the past. He too, however, was probably not free from subjectivity. Within the context of your recollections of the past you mention the individualisation of memory and the subjectivity of the image of the past. There arises the following problem: what is the situation of an historian who tries to trust memory (witnesses or documents) but, at the same time, tries to solve the question re­ peated after Ranke: “What actually happened” (wie es eigentlich gewesen)? To put it directly: he attempts to be objective. Do you, in the wake of numerous texts demythologising our naive faith in “genuine reality” recreated by the historian, still believe in the objectiv­ ism of historical studies, the scientific, to coin a term, image of the past? R. Kapuściński: My approach is as follows: I re­ gard the key to such situations and problems to be the French term: approximation. In other words, such objectivism is possible only in an approximated form. Approximation means that we harbour certain ideals, which we accept and in some way assume. I would like to write an ideal book. But all that I am capable of do­ ing is, at best, to come close to the theoretical ideal, which I have adopted. The same situation occurs in science and the humanities. Everything is approximation. Importance is attached to the degree in which we manage to approximate this devised collective ideal. Some succeed in approaching it extremely close whilst others will never attain it. An historian who assumes that he will write an objective book about the battle of Grunwald also presupposes some sort of cognitive ideal. The degree to which he will attain it will be­ come the yardstick of his work. We cannot achieve an absolute because this is simply impossible, and the yardstick of assessing our effort is the degree of ap­ proximation to this absolute. D. Czaja: Fine, but how do we know that we are coming close to the epistemological absolute? R. Kapuściński: Social awareness contains a func­ tioning concept of the ideal. We feel that a certain novel, for example, In Search of Lost Time by Proust, comes close to it, or that Joyce succeeded, but some inferior author did not. This is a collective comprehen­ sion of the ideal, just as Znaniecki wrote in Społeczne role uczonych that someone is eminent in a given do­ main of science. How is one to define who is brilliant in a certain field? The solution proposed by znaniecki claims that a group of specialists regards someone as outstanding. This is the criterion, and there is no oth­ er. In my opinion, the same holds true for every ideal. D. Czaja: In other words, this would take place according to the principle of some sort of consensus, a collective contract, right? R. Kapuściński: Yes, this is the case. Joint reflec­ tion, joint evaluation, joint comprehension. This is how I envisage it. I am incapable of discovering a dif­ ferent criterion defining why a particular reportage is considered better than another. People, members of a group, simply think that someone is better, another is worse, and yet another is superior. D. Czaja: Or could it be that what we describe as “the truth of the past” is simply a function of the time, in which it had been formulated? Let us take a closer look at mediaevalist research in the past several decades. After all, this is not the case of an avalanche discovery of some new, previously unknown docu­ ments. The image of the Middle Ages, nonetheless, changed from the infamous “Dark Ages” to excellent multi-strata studies, such as those by Gurievich or re­ cent publications by Le Roy Ladurie. What will hap­ pen to those visions of the Middle Ages in another several decades? R. Kapuściński: The humanities as a whole are deeply immersed in living and endlessly active matter. In Brzozowski’s brilliant definition of memory the lat­ ter is always working and transposing, and there is no such thing about which we could find out something once and for all. He was of the opinion that it is matter that succumbs to constant transformation. D. Czaja: If this is so, then perhaps it is the ideal as such that is fiction? R. Kapuściński: Yes, because this ideal too chang­ es. I maintain that the greatness of the humanities consists of the fact that we permanently work with matter subjected to limitless transformation. It is fasci­ nating to follow its trends and assorted varieties. This is what I find so unusual and interesting. Furthermore, it testifies to the quality of the human intellect. B ad memory, repressed memory D. Czaja: We are speaking the whole time about the positive function of memory, memory that sal­ vages, creative memory, and, finally, memory build­ ing our identity thanks to which we know who we are and where we come from. I would like us - and by no means due to contrariness - to speak for a while about the sort of memory that can produce resistance and about unwanted, negative memory. Our discussion thus cannot lack Nietzsche and his celebrated and highly controversial text : On the Use and Abuse of History for Life. What does Nietzsche tell us? He declared more or less: why do you want to re­ member? This is the hump that you carry at all times. The excess of history has seized the plastic force of life. It 25 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI no longer understands how to make use of the past as a powerful nourishment. A whole diatribe against histo­ rians and the historical sense. Nietzsche criticised a stand that perceives the world through the prism of sight always focused on the past. He was irritated by the fact that in this manner we build a society that erects shrines to the past and the old. My question too embarks upon this Nietzschean motif of memory that could become a burden and an obstacle, and which does not create but hampers, es­ pecially if it pertains to a cohesive tribal group. Take the example of the war in the Balkans. It is said at times, while observing the frenzied Balkan melting pot, that, paradoxically, if local population groups re­ membered less and did not accuse each other of the suffering endured in the past, during the lifetime of their fathers or grandparents, and if they were capable of forgetting, then the bloody massacres of the 1990s would have never taken place. What is your opinion about such a portrayal of this issue? R. Kapuściński: I do not share this opinion. I disagree with Nietzsche, especially considering that today we endure assorted problems involving memory and there exist a number of serious threats entailing memory loss. On the other hand, here are several remarks about tribalism. Unfortunately, this particular word is en­ dowed with a negative meaning and Africans find its use offensive and prefer “nationality” or “people”. They consider tribe or tribalism to be anathema. In order to understand what actually took place in the Balkans it is necessary to introduce a certain dif­ ferentiation, to distinguish between tribal awareness and its use for political purposes and strife. This some­ what resembles the use of a knife to cut bread and ... throats. The same holds true for tribalism, which in itself is an enormous value to be applied either for the sake of a political game or one conducted for winning power and certain political profits. From this point of view, tribalism is a powerful feeling of local commu­ nity, neither better nor worse than any other emotion. In political games it is possible to make use of every sort of feeling with a tangible outcome. In the Balkans such emotions were applied for destructive and out­ right murderous purposes. After all, scores of genera­ tions led normal lives in harmony. Mixed marriages abounded. Pińsk, where I was born, was an interna­ tional small town, where 72% of the population was composed of Jews, Ukrainians, Byelorussians, Latvians and Lithuanians. There was no feeling of radical ani­ mosity. Leaving Pińsk I was bereft of all ethnic aware­ ness and was even unconscious of its existence. We all lived together. As long as a burning fuse is not inserted into such diverse matter - and this can be done only from the outside - there is no threat. It is not part of man’s nature, and without that external factor he will not become ablaze with hatred. This is simply some­ thing that man lacks. D. Czaja: I seriously doubt it. After all, we all be­ long to “the tribe of Cain”, right? I recently watched a shocking British documentary about Srebrenica. N at­ urally, we know that men have been killing as long as the world exists, but the scale and type of those murders, totally impartial, exceeds all boundaries of our imagination... R. Kapuściński: True, this is already bestiality. Once the wheel of hatred is set into motion it be­ comes difficult to stop it. I constantly repeat that I am concerned with one thing: that people will never start anything of this sort by themselves! Take the example of a multi-tribal African town in which every inhab­ itant has his street and house. Nothing special takes place. Suddenly, one day, agitators arrive and declare: “Listen, you’re poor while that man on the next street is a member of the ruling elite; wouldn’t you like to be one, too? If you continue to remain passive you’ll die of hunger and achieve nothing...”. This is the way things start. People go into the streets brandishing machetes and start fighting “for their cause”, killing and assaulting. This is the type of mechanism I am concerned with. More exactly, I am anxious about the fact that such a feeling of tribal affiliation may be eas­ ily used for political purposes. D. Czaja: I agree, but it must fall on susceptible ground. Inciting one against the other only awakens dormant demons. And they do really exist! R. Kapuściński: True, very often they only have to be awakened. I do not maintain that man is an ideal creature, but I do claim that every person contains all sorts of features. It all depends on the sort of traits to which we refer and which we stir. I affirm that man as such does not act in this manner as if “from the in­ side” and that only certain circumstances will awaken the negative, dark side. This is what I have in mind. True, such darkness exists as an imminent component in a dormant state that could be described as passive. In order to achieve it, it is necessary to create suit­ able conditions. This is the case with tribalism. On the other hand, I repeat obstinately that clan, family or tribal bonds are an extremely positive emotion since it enables us to function in the world. An individual simply cannot exist outside a clan. This is the essence of the philosophy of African societies and, generally speaking, the philosophy of clan societies as such. Here lies also one of the differences between the East and the West. In Western civilisation it is the in­ dividual who is the most prominent, and we deal with the liberty of the individual, his rights, and so on. In non-Western societies the situation is the reverse supreme value is attached to the collective, a fact that simply follows from different historical experience, i.e. the individual could not survive in conditions created 26 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI by local poverty and is forced to seek the support of the community. Only the latter is capable of facing Nature. The individual is incapable of doing this and of taming Nature. In a word, subjugation to the col­ lective is a condition for endurance in contrast to developed Western civilisation where the individual can easily survive and relish assorted rights. This is a certain luxury, i.e. the enjoyment of civic rights and similar privileges that the highly technological society can well afford. Poor society, dependent on Nature, cannot afford this. Back to the Balkans. The whole story, as we know, started at the time of the Turkish invasion. Previously, this was a normal and peaceful community. A t a cer­ tain moment, tribal animosities were stimulated and kept alive. A t this stage, the basic issue comes to the fore. My theory about the origin of tribal and national conflicts claims that war did not start on 1 Septem­ ber 1939, nor did it break out on the day when the first shots were fired. In the contemporary world, war begins with changes in the language of propaganda. Whenever we observe language and the way in which it transforms itself and certain words start to appear then it becomes obvious that suddenly there come into being such terms as: enemy, foe, to destroy, to kill ... i.e. there emerges a language of aggression and hatred or, to put it differently, so-called hate speech. There is still no sign of war and nothing is said about it, but the language of communication begins to alter. A t that very moment, in the wake of those vagaries of the language and their intensification, we notice the looming menace of war. This process could be classi­ cally observed in the Balkans. I claim that each war, be it in Iraq, the Balkans or any other country, starts in this manner. D. Czaja: Let us, therefore, make matters clear. Our issue presents an extremely interesting fragment of the most recent book by Paul Ricoeur on history, memory, and oblivion. We include a chapter on how to successfully tackle the difficult problem of bad memory. This is a thoroughly practical question and I am even inclined to agree with you that tribalism as such is not a threat. The war in the Balkans has come to an end, and now what? What about memory that does not wish to forget? What should be done about it? It is easy to say: testify, educate, and teach. All this is fine, but we do not really believe in the effective­ ness of such activity. After all, we had our Sqsiedzi. We also recently held a difficult and painful discus­ sion about Jedwabne. Now what? Should the whole problem be simply described, explained, recalled, and taught at school? Certainly. But something else must also be done. I agree with Ricoeur who wrote about the need for the Freudian term: “the work of mourn­ ing” , some sort of grief tackling the past. Powerful suf­ fering, a process of filtering the facts. Otherwise, when traumatic experiences of the past become relegated to textbooks or even, as in the case of Jedwabne, state ceremonies are held, without private mourning we shall as a community enjoy the comfort of feeling that everything has been already done and now we can en­ joy peace and quiet. It has all become part of the past. What is your opinion? R. Kapuściński: Naturally, this is an extensive theme, dramatic and, for all practical purposes, one that does not offer any solutions. I have in mind the fact that the moment when such development has been revealed, the dynamic of destructive processes is appalling. Once this Pandora’s box has been opened it becomes extremely difficult to close it again. It will probably be never possible to shut it tightly, a feat that will remain unaccomplished for the next few genera­ tions. It is here that time starts to exert an impact. The once incited bloody conflict and the instigation of hatred possess terrible results and cannot be set right in a brief space of time. This is an exceedingly pain­ ful circumstance. Man’s great frailty consists of the fact that he is unable to abandon it either ultimately or satisfactorily for many generations. Up to this very day, despite the passage of decades, certain societies are completely unable to confront reality. By way of example, Japanese society still refuses to settle ac­ counts with the memory of its past crimes. This great nation is incapable of even approaching the problem. I believe that the task in question is too demanding and horrible ... D. Czaja: But something must be done and things cannot be left unchanged. R. Kapuściński: Theoretically, you are right. Naturally, I have in mind good will and intentions. In such cases it is necessary to return to those problems, face them, and mull them over. Once again, this has to be attained with a conviction that in this case too there functions an approximation mechanism, i.e. that we may only draw closer to the solution of such ques­ tions. This is a case of human weakness, and matters of this sort cannot be ultimately resolved. D. Czaja: Perhaps this could become the moment when it becomes possible to embark upon the work of, so to speak, wise forgetting. The latter would involve grief or at the very least be preceded by some sort of reflection, if not atonement. R. Kapuściński: Yes, this is certainly right. None­ theless, the process in question could be accomplished in relation to only a certain part of society or individu­ als, but it is difficult to imagine that it could refer to entire societies and communities. D. Czaja: I insist that something should be done because scores of examples testify that a simple ejec­ tion of traumatic past events from memory actually does not yield anything. 27 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI R. Kapuściński: It generates nothing because real­ an avalanche, a burden that makes life impossible and produces permanent exhaustion. Existing information exceeds many times the capacity of the average hu­ man intellect. Finally, the third threat involves the enormous acceleration of historical processes. This means that history used to follow a slow course. Three hundred years ago nothing took place, two hundred years ago - the same, and the human mind was adapted to that tempo. Man could absorb historical moments and those of his life. History exerted a stabilising effect. Man lived in a constant environment, which he was capable of encompassing within his memory and mas­ tering. Now, due to terrible acceleration, on the one hand, temporal and, on the other hand, spatial, with space and time acting as our two fundamental orien­ tation points in the world we have lost the feeling of stabilisation and enrootment in the world. D. Czaja: How would you, in connection with this multi-trend loss of memory by contemporary society, define our epoch, the time in which we live? By way of example, Pierre Nora, author of the already classi­ cal Les Lieux de mémoire, seems to be saying something quite different: we live at a time of commemoration, a time of gathering memories. Take a look at numerous memory “sites”: museums, archives, compendia, dia­ ries, monuments - assorted “appliances” for remem­ bering. What is actually taking place: are we living at a time of memory or a time of forgetting? R. Kapuściński: Naturally, museums and archives do exist. I, however, am concerned with something quite different, namely, that more and more of our interior is being extracted and delegated to assorted institutions. I have in mind the entire institutionalisa­ tion and bureaucratisation of memory. Various insti­ tutions are being established - in Poland, for example, the Institute of National Remembrance - to organise our memory. We are becoming increasingly convinced that “they” will deal with the issue at stake. “They” have their archives and the individual, as I have men­ tioned, is getting rid of his memory and dispatching it to an anonymous institution. I am concerned with dis­ tinctive memory, the sort that differentiates us. This is the memory that we develop in time and via which we create ourselves, our identity, and personality. We differ, i.a. due to the fact that we have diverse memo­ ries, that each one of us remembers different things and values, and becomes attached to certain stages or types of memory. Furthermore, I am concerned with the fact that the statement that we live at a time of remembrance can be at most a symbol of the fact that we live at a time of increasingly institutionalised memory and less so at a time of memory as a personal, private value. D. Czaja: Perhaps it would be possible to com­ bine those two things. It could be deduced already ity stays on. D. Czaja: Sometimes, it returns with even greater force. R. Kapuściński: Yes. I think that this is one of those weaknesses of human nature, the nature of societies with which we simply do not know how to deal. There are multiple things about which we do not know what should be done. They entail great themes and equally great weaknesses, such as human cruel­ ty. For centuries, people have been embarking upon similar questions and we are still incapable of tackling them successfully. Dostoevsky was always fascinated by the mystery of unnecessary, disinterested cruelty. A person has killed? Yes. But why does he quarter, slice, boil, why does he additionally... why, why...? We are incapable of resolving such questions. The essence and greatness of the humanities probably lie in the fact that they recognize the existence of a range of queries to which we shall never find solutions. Threats to memory and time of commemoration Z. Benedyktowicz: Let us now discuss the threats to memory looming in contemporary culture, which you mentioned on the margin. In what domains of life would you situate them? O f what are they supposed to consist? R. Kapuściński: In my opinion, there are three such threats. The first entails the enormous develop­ ment of mechanical memory carriers, which means that man is slowly unlearning the art of remembrance. The art of memory is something that has to be mas­ tered; one has to learn how to remember. Today, everything is transposed into a computer, a book, a record, an encyclopaedia. We no longer- as has been the case until recently - have to learn everything by heart nor do we have to train our memory since eve­ rything is recorded on assorted carriers. Memory is as if relegated from our heads and transferred into me­ chanical memory carriers although it is an absolutely essential part of human awareness, which Plato de­ scribed as the soul. The process of getting rid of the art of remembrance poses a very grave menace for human personality. This is by no means a purely mechanical problem. It is something more: it pertains to man’s skills and ability to think, to his and our identity. This peril is growing. In the course of the development of the “net” and the computerisation and electronisation of life we shall steadily become invalids as far as our memory is concerned. The second threat facing memory is, in my opin­ ion, an excess of data. As the British say: abundance of riches. Human awareness is simply flooded with such an amount of information that it is no longer ca­ pable of mastering it. This excess acts in the manner of 28 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI Africa. Photo: Ryszard Kapuściński 29 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI from what you have said that the search conducted in one’s past, described by scholars, the quest for family genealogies, literary or cinematic returns to the time of childhood, museum tours, the universal predilec­ tion among readers for diaries, and various types of nostalgia, in a word, the whole movement “towards memory” is some sort of a counter-reaction to the earlier mentioned civilisation acceleration. Could this be an instinctive defence against Milosz’s accélération d’histoire, that powerful and still encroaching variabil­ ity of daily life? R. Kapuściński: I do not claim that these phenom­ ena exclude each other. I do maintain, however, that the situation in which the art of remembering is hand­ ed over to institutions is a dangerous tendency. Nor do I insist that this is a case of either one or the other. We know that by the very nature of things man is a lazy creature and prefers to seek diverse facilitations in life; hence I discern in this process a trend towards rendering life easier. This is not a charge addressed against technology. Imagine, however, a situation in which everything has been already computerised and suddenly a virus attacks this digitally recorded mem­ ory. It could then turn out that we shall remain to­ tally deprived of all memory. Naturally, I am speaking about certain hazards, those bad paths of civilizational progress. I do not maintain that all is a catastrophe nor do I prophecy the end of the world. Z. Benedyktowicz: Earlier, you mentioned threats facing memory in the contemporary world in connec­ tion with the development of new technologies. To what extent, in your opinion, could conventional di­ visions into societies “with history” and “without his­ tory”, once existing in anthropology, be referred to the contemporary world? Is it possible to speak today about “societies with memory” and “without memo­ ry”? Characteristically, American culture used to be described as culture without memory not because it has a relatively brief history but also owing to a dis­ tinct appreciation of the present, for living for the mo­ ment, for life without that constant gazing into the past, so typical for Europe. Quite possibly, the absence of significant traumatic experiences is the reason why in that model of culture people are so insensitive to the past and do not experience so strongly the pres­ sure of the duty to remember and to conserve memo­ ry. Is American culture really like that? How does this appear from the perspective of your American experi­ ences? R. Kapuściński: We live in a world in which mul­ ticultural qualities are a norm. We are enclosed within a world of assorted cultures and traditions offering us totally dissimilar commodities. On the one hand, we are dealing with societies dominated by oral cultures: i.e. the societies of America, Latin America or Asia, where this symptom of values really prevails. There exists yet another type of society, bearing the heavy burden of historical thought. It includes our society and European societies in general. History constitutes a large part of our culture: historical thought, the sym­ bolic of historical memory, the feeling of a continuum in time. Then there is a third group of new societies, whose roots stem from emigration and whose history is relatively brief: the USA, Canada, Australia, and oth­ er, smaller ones. They are no more than 200 years old and are not burdened with history; thus their world faces the future. One could say that the future is their past. But this too is changing. Take a look at all that, which transpired in the US in the wake of 11 Septem­ ber. This was a classical example of building own tradi­ tion, a nobilitation of patriotism, and the construction of identity around such symbolic signs as the flag and the anthem. These new societies clearly experience the need to create national identity, which they can­ not derive from the past since they simply do not have it. They lack some sort of a “battle of Grunwald” or an event with a similar rank. Hence, they are compelled to erect this “past” ad hoc. I would not be inclined to say that this is a bad thing. Generally speaking, they find the idea of hierarchising culture strange. Such a society is what it is because it has a certain history and simply has to be accepted as such. D. Czaja: Nonetheless, it is possible to observe in American culture also other types of a return to the past, this time in a rather more grotesque version. Take the example of the rather comical snobbery for “the old”, naturally in its European version. “American” books by Eco or Baudrillard mention all those churches or castles transferred to distant Idaho and there recreated anew brick by brick, as well as other artificial practices of prolonging one’s lineage. Naturally, this is not only an American speciality. What are we to think, for in­ stance, about the contemporary phenomenon - actu­ ally, a fashion - for an artificial resurrection of the past, a costume-like enlivening of memory? You mentioned a moment ago the battle of Grunwald, which reminds me of a certain amusing newspaper article about the annual recreation of the “battle of Grunwald” on the historical site, involving teams of knights, “our” men and the enemy, using swords and lances and engaged in armed skirmishes. Interestingly, the outcome is not historically predetermined. I even recently heard that the Teutonic Knights won [laughter]. How would you assess those returns to the past, the whole process of putting on - literally and metaphorically - someone else’s costume? Just how sensible is this theatralisation of memory, which some might find funny and others - grotesque? Do such journeys into the past actually assist in regaining memory? R. Kapuściński: I would say that as long as people are not killing or setting fire to each other... 30 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI Africa. Photo: Ryszard Kapuściński 31 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI D. Czaja: ... then let them play... R. Kapuściński: Yes, let them play. I, theretofore, hanged...” sort. Everything is forgotten. Something quite different is at stake, and this is a model of culture totally different from its European counterpart. Start with the fact that the dead must be immediately buried. The first reaction is to instantly inter the person who died or had been killed. There is no funeral ceremony or prepara­ tions of the sort known to us... This fact is also connected with a totally different attitude to time, its treatment and experiencing. If an ancestor is recalled then not as a martyr but because he is still alive, participates in the life of the community by giving advice, metes punishment or reprimands; in a word, he remains next to, and together with us. Signifi­ cantly, such ancestors are buried in the direct proximity of the homestead. Numerous graves are located next to homes and often the living walk over them. The ances­ tor seems to have departed but he remains an extremely ambivalent figure. It is impossible to totally forget him because he continues to function. Illness among the liv­ ing could be a sign that we have neglected some of our duties vis a vis the ancestor, who in this way reminds us that he still exists. Z. Benedyktowicz: Perhaps this awareness that ancestors continue to accompany us does not generate martyrological remembrance and cultural martyrdom? R. Kapuściński: Yes, because belief in the presence of the deceased is extremely strong. This holds true not only for African religions. Such a conviction about the return of the dead is a constant component of numerous religions in which the boundary between life and death is never final or total. Such an approach remains so abso­ lutely at odds with our culture in which death is a terrible caesura. There it is fluent reality. Consequently, despair is also dissimilar and extremely theatrical, since basically death is something quite natural. I always experienced this as a problem on assorted African frontlines. Some­ times, accompanying these men I realised that they were facing certain death. They, on the other hand, treated it as something normal; quite simply: someone dies. The relation between the living and the dead differs. This is a positive philosophy inasmuch as death does not produce such a terrible gap in the world around us. It is not hor­ rendous tragedy or insufferable pain. Remember that the average African woman used to give birth to twenty children and that throughout the whole childbearing stage in her life she produced a child year after year. Out of this total some five children sur­ vived, quite a large number. If, therefore, a woman bur­ ies her children each year her attitude towards death is totally dissimilar to ours. She lives and simply gives birth to successive offspring. The relation towards death and life is totally different. In certain Latin American coun­ tries I often accompanied groups of Indians. In Bolivia or Peru, I would suddenly see a father carrying a small coffin made of plain boards to be buried in a cemetery high in the mountains. A thing quite inconceivable in would not perceive anything blameworthy in those phe­ nomena. Naturally, this is connected with the fact that we are living in a world of intensively functioning mass culture and, as result, a world of enormous deposits of kitsch, which has already become a permanent element of culture. Some might find this to their liking, while others might not; these mass culture phenomena can be ignored or criticized but they shall objectively exist. Willingly or not, we are compelled to participate in this process. Z. Benedyktowicz: My question about American culture has also a second hidden agenda. Naturally, we know enough about American pop culture and numer­ ous phenomena, including embarrassing ones, from this particular domain. On the other hand, if we inquire about the best chairs of classical philology in the world then it turns out that, as Zygmunt Kubiak said during a discussion held by our editorial board, ancient Greek studies flourish best at Harvard... R. Kapuściński: It must be kept in mind that Amer­ ican society is highly diversified. The campus phenom­ enon takes place also in this world. But this is a closed enclave, almost totally isolated from society. It is, and is not, America. True, in each academic domain you en­ counter all: means, ambition and talent. These people are intentionally drawn there and enjoy excellently or­ ganized work. Such campuses represent the highest pos­ sible level. The whole problem consists of the fact that they exert but a slight impact on the rest of the country. This is also the reason why I find it difficult to say that all those phenomena are actually “America”, just as those who are familiar with Africa find it difficult to use the name: "Africa”. “America” and "Africa” are comprised of so many realities simultaneously, so many different worlds, at time highly contradictory, that the applica­ tion of a single name in order to encompass everything is simply misleading. z . Benedyktowicz: I would like to ask about yet an­ other detail, closely connected with historical trauma and ways of overcoming this sort of memory. In his re­ view of Rondo de Gaulle’a, a book by Olga Stanisławska, Jacek Olędzki wrote about an issue strange for the Euro­ pean: African museums, even those focused on coloni­ alism, lack martyrological memory. In other words, the strong presence of the cult of ancestors seems to have replaced remembrance, that specific process of concen­ trating on the painful past so familiar to us from personal experience. Is this really the case? R. Kapuściński: Let us start from the fact that there are no European-style museums in Africa. They are mu­ seums only because that is their name and they do not display anything of special importance. No such institu­ tions exist. Local culture and tradition lack a remem­ brance site of the “here men were shot, there they were 32 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI Poland, but understandable within the rules of local cub ture. why he travelled across the world, attempting to render the Greeks aware of the nature of their culture when facing other cultures. Z. Benedyktowicz: Thanking you for accepting the invitation of our editorial board and for the stimulating conversation I ask once again: when can we expect your book to be published? R. Kapuściński: Without disclosing too much I would like to add that this book has produced grave problems. I chiefly have in mind the way in which I should control the entire classical material. After all, there recently took place a significant breakthrough in historical research, and in the past years we have all wit­ nessed a great revolution in this domain. Consequently, unruffled traditional science about antiquity is starting to become somewhat part of the past. There exists a vast new literature on the topic, with which I am mak­ ing my very first acquaintance. Since the whole time I have maintained contacts with my friends, experts on antiquity, they assist me by proposing various interesting titles and urge: “Look, this could be useful, and you must read this or that”, to which I respond: ”1 shall never fin­ ish writing this book!”. Naturally, the proposed studies are extremely interesting and I eagerly study them since they recommend is an entirely new approach to history, extremely vital and in accord with novel tendencies de­ scribed as postmodern. Consequently, there is no way out: this Herodotus is still growing. Arrangement of discussion Dariusz Czaja The editors would like to thank the author and Ms. Iza Wojciechowska for the photographs and cooperation. “I shall never finish this book!” Z. Benedyktowicz: I have the impression that so far we have said too little about the book you are now writ­ ing: Podróże z Herodotem. Here are a few details. I know that the book, albeit with a famous ancient historian in the background, originates from individual, private memory... R. Kapuściński: ... both mine and his. To a certain extent this is a highly autobiographical book based on authentic experiences. Everything started when in 1956 I was presented with the idea - an exercise of sorts - of a voyage to India, Pakistan, and Afghanistan. Naturally, it accompanied me all over the world although not always. Now, years later, I read Herodotus anew. But this is ex­ actly what happens with a book - obviously, if it is good and outstanding. It turns out that each time we read it as if it was new. The extraordinary feature of a great book is the fact that it contains many books, or rather their endless number. One could describe it as multi­ text. The extraction of those assorted texts depends on when we read the book, in what sort of circumstances, mood, and situation, and what we seek in it at the given moment. Summing up: I regard Herodotus to be a teacher of sorts, who taught me perception of the world as well as an attitude towards others and different cultures. After all, he was the first globalist, the first to understand that in order to comprehend one’s culture it is necessary to become acquainted with others, since the essence of our culture is reflected only in the latter. This is the reason 33 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61863a77f454d11f8a77697559b47f77.pdf a0aa0a615676b925ada08a8468a300a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6507 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6079 Title A name given to the resource My Mobile Home / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.67-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ 1. With obvious effort two men carry into a train car­ riage a solid, unidentified object. In a moment, the dark shape becomes a recognizable outline of a pi­ ano. A voice speaking off screen declares tha during the concert tour the train became the artist’s home 1. This is said by Piotr Anderszewski, the brilliant Polish pianist, and the frame comes from the documentary film: Piotr Anderszewski. Voyageur intranquille by Bruno Monsaingeon.2 In the contemporary world of piano performers Anderszewski is a truly rare figure, transgressing all rules. Keep in mind that this is a world in which various peculiarities are almost a norm. Anderszewski’s originality, however, possesses a purely mu­ sical dimension. A t the age of forty he has already attained the rank of a classic. Actually, his record­ ings - the majority is phenomenal 3 - and stage ap­ pearances have elevated him to this status but ulti­ mate "canonisation” was performed by Monsaingeon executing a film portrait. After the excellent Enigma with Sviatoslav Richter in the lead role (1998), the innovative portrait of Glenn Gould (The Alchemist, 2002), yet another depiction of the Canadian pianist (Hereafter, 2005), and a meticulous record of Anderszewski’s work on the Beethoven variations (Pi­ otr Anderszewski Plays Diabelli Variations, 2007) the French director attempted to bring us closer to the phenomenon of Anderszewski‘s art in a holistic ap­ proach. Already the very mention of the Polish pianist alongside a list of such significant names is meaning­ ful, showing that Monsaingeon does not bother with just anyone. In his opinion, Anderszewski is absolutely outstanding, a worthy successor of the above-men­ tioned giants of the piano. Since we are dealing with a totally unconventional figure (beyond the norm - the director says upon several occasions) the film about him simply had to be extraordinary. The director’s brief introduction to the concept of the film declares: This would be a “frontier" film, on the borderline between documentary and fiction. It would be set against a back­ drop of a winter journey across Poland, then to Hungary (his two home countries), before traveling to Germany, London, Paris, and finally to Lisbon, where he has recently settled. The chosen means of transport for these meanderings was hardly conventional. Like a modern-day trouba­ dour, Piotr would not travel by airplane or car, but in a private train carriage hired for the purpose, which would be attached to various trains according to an itinerary dic­ tated by places he wished to visit and his concert schedule. To Piotr, the planning of concerts years in advance and the rigid formality of concert halls are constraints that must be overcome in order to restore music’s innate vibrancy and escape the relentless treadmill of a touring musician’s lifestyle. CZAJA My Mobile Home. The Travelling Artist For Zbyszek Benedyktowicz With a piano installed on board his carriage, Piotr would be able to practise, stopping wherever fancy took him, whether a church, or a village square —places associ­ ated with such-and-such a composer. We would unload the equipment required for impromptu recitals to be held at these sites. 4 The initial project proposed by the director was accepted by Anderszewski and to a great extent sub­ sequently realised. For several weeks a train carriage became a home, a living room, a work studio, and a means of transport. The result is an extraordinary road movie in which we become acquainted with numerous aspects of the artist. We can, therefore, extract purely musical elements (repertoire, piano technique, musi­ cal predilections, remarks on music, etc.). We may also follow fragments referring to family motifs or the cultural root from which the artist emerged. Or, by stressing the fact that we are dealing with a film story we might focus solely on the poetics of the film: to reveal the elements out of which it was construed, to observe the editing technique, and to compare it with other films representing the same genre (two most recent examples: Helen Grimaud. Living with Wolves, EMI Classics 2008 and Leif Ove Andsnes. Ballad for Ed­ vard Grieg, EMI Classics 2008). Finally, already while assessing, we can try to answer the question whether the whole undertaking has been successful and the proposed portrait is convincing.5 In the proposed commentary I would like to fol­ low yet another path and to decipher the film slightly differently than the way dictated by the imperative of the genre. To put it as briefly as possible: the point of departure is imposed reality, i.e. an outlined portrait of the artist and thus that, which can to seen (and heard); the subsequent path leads towards discourses more or less obviously inscribed into the film’s mes­ sage. The purpose is to abandon step-by-step concrete images and take a closer look at their reflections, ech­ oes, and associations. To arrive towards amplification understood not only as the expansion (as in the Latin: amplificare) but also as the reinforcement (as in the 67 �D an u sz C zaja • MYMOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST pregmatic meaning connected with theoretical topog­ raphy, which ean be precisely moasured by applying grogrrphical or cultural parameters; this is also a story about dwelling, winch Martin Heidegger described originrllyand innovatively while oommentinc on the famous refrain from Hölderlin: Fwll o/ it em, feipoetically f e i e d f nedwell upon the emrlh.6 The below presented anrhropological commentary wiSl follow two diverse (but somohow complimentwry) trajectories of understanding the home and dwelling: individual and general, local and universal, literal and mechanical perspectives. By following this pendulum motion we shah nos lose: sighs of anything that is es­ sential on the literal level; quite poesibly, we shall ba capable oS perceiving something also underneath the; n arrative surface. Everything seems ao indicate that Voyageur intrcnquille is a film whose plot takes place here and now. Note: despiie numerous attributes of the present Ir seems to have adisfinctly anedhronic canvas. This feature can be traced on several levels, the first be­ ing the most obvious - the level of things. It would be a good thing to realise that the piano and the train, the two prime objects creating film narration, belong to the nineteenth century and refer to the world and mentality c f that period. More: ehe piano and the train Eire distmguiehmg marks, especially recognisable emblems of the ninetrenth crntury. Intesettingly, tbit film medium itself Is a ninetewnth-century invention. Watchfng this highly contemporary journey of an artisa across Europe only after a certain time do we be­ come aware of its anachronic traitsi It is quite possible that the unhurried, engrossing ncrration is not nemrely a journey in spate bul also io the innermost recesses of time. The vehiclea of this journey are the piano, thr train, nnd Hm. First, the piano. This is a special instrument, but on!y due to its potpntial of expression. Ench piann it sulfices to listen carefully to declarations made by pianists f has ise own personality and some sort of an inner myttery. Thy piano emanates stranre energy. Paradoxically, although it recalls and sometimes icompared to a coSein, it lives! This living, almost spieitual aspect of the instrument wat clevealy noticed and expanded by Ian Gondowicz in his gfoss to The Piaro by !ane Campion. The majority oi reviewers immerstd themselves In the meanders of the protagonist's com­ plicated emotions, eorgeiting somewhat the titular in­ strument, which, after alf so perfectly expressed her personality. No one had taken a closer look at the mythology of the piano. And there is quin a tot lo examine. This is the most mysterious of all instruments, The only th at irrefutably froduces the impressfon of being a living creatura alse. or especially:, when it remaint silent. 'The massive presence of the piano can fe a buwden. In English: amplifier) of particular elements present in title film. I describe the film and tine worlds projected by it. Such an interpretation procedure calls for a tran­ sition from that , which the film tells us to that about which it tells us. In othee wordt: in order to dace ite sense greater importance will lee attached to a whok network of meanings and references buill above the: intention s inscribe d in to the film than to tho se inten­ tions as such. It follows from the above th a tr would like to treat the Monsaingeon (documentary predeminantly as a special “cultutal text”, a film recotd composed of as­ sorted semantic ingredients. In the spirit of tuch an approach I propose the thesit that the documentary ctan be deciphered not sole ly (andnot snmuch) as a portrait of an artist as predominantly a story about him. More exactly: abouc assorted homesa enrooted in actual space and suspended in more subtle space. The r olish and Hungarian home. Th e homes in W at saw, Budapert and Lisbon. The prouesses of leav­ ing and returning home. The saa-rcbi for a home and hommoriented nostalgia. Familiar and foreign spaces. Travelling and roots. Possible worlds - potsible pluces of retidfnce. Licerally: about a traio carriage tempo­ rarily ehanged into a home. And finally, on the last storey of the film tale there is the home composed of sounds, flreting musical constructions creaeing the ethereal but just as real spocw of a home. In si similaa and equally ambiguous smnse the film is interpoetecl by m sani of a story about residing in its most elementary. 68 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST inspires fear in children and distance amongst adults. It subjugates its users spiritually. It is a demanding creature and cannot bear dampness, cold and uneven temperature. Neglected, it groans ominously and mo­ mentarily becomes out of tune. In a word, it comprises the object of a cult. It accepts offerings in the shape of hours spent on Gradus ad Parnassum and Kunst der Fingerfertigkeit. The piano moulds personality. Not by means of art but via life. Everyone who had a piano carried up to the fifth floor or whose window was stormed by a crane, who toler­ ated complaining neighbours and was forced to share his humble living space will immediately confirm this opinion. The piano enforces a certain style: every day, for hours, one does not chat, listen to the radio, drink tea or smoke, but sits and plays. It is tremendously expensive —pianists claim that one has only a single piano in a lifetime. A costly work of art, it requires servicing as if it were a delicate machine. Even loftiest spirits do not shy from the tuner’s crank and tinkers with the hammer mechanism. Finally, the piano de­ mands strength. In order to set into motion in a chromatic etude the Bosendorfer keyboard or the magnificent Broad wood, portrayed in the film (but even more resistant) one becomes covered in sweat after half a minute. In a word: a strong character is needed to deal with a piano.7 The essayist also aptly indicated the totally non­ contemporary nature of the piano in present-day culture, its affiliation to the lost archipelago of the nineteenth century: The piano, a sacred object of nine­ teenth-century culture, symbolizes it just as the automo­ bile symbolizes the twentieth century. This is a symbol that concentrates the entire gravity of the past century. A period when objects were respected and even worshipped. Hence it is obvious what a defenestration of a piano could have signified for Norwid or how striking the instrument with an axe must have been a sacrilege of sorts in Cam­ pion’s film. A Europeanised version of: "If there is no God than everything is allowed”. First and foremost, this is the reason why the transference of a piano into a wild natural environment must have constituted the summit of extrava­ gant imagination.8 True, the piano not only lives and easily and readily succumbs to personification, but seen from the view­ point of contemporary mentality it appears to be a rec­ ognizable messenger of the world of the past. This is a world of non-extant aristocratic salons, obligatory pi­ ano playing conceived as part of good upbringing, the nineteenth-century novel in which the piano becomes an essential utensil in fictional space. Only an aware­ ness of this distinguished position of the nineteenthcentury piano makes it possible to comprehend the meaning of the sardonic remark made by Emil Cioran about Chopin raising the piano to the statute of tuber­ culosis 9, or to understand the reason why the remains of Giacomo Puccini were laid to rest in a piano stand­ ing in his villa in Torre del Lago.10 More, the piano, it turns out, is such a specific and curious organism that it finds it difficult to establish relations with contexts other than those sanctioned by means of cultural customs (salon or concert hall). For certain reasons (shape? size? “personality”?) it is not suited for other spaces, in particular open ones. Placed in them, it creates a clearly eccentric combina­ tion with the closest surrounding. In this case, the dis­ sonance is based on a contrast between artful/natural, but apparently is not reduced to it. This is probably the reason why such an impact is exerted upon our im­ agination by the phrase from Rimbaud’s Illuminations: Madame * * * set up a piano in the Alps.11 This is also the reason why the famous scene from Un Chien An­ dalou - a piano dragged along a road (and serving as a coffin for a rotting cadaver of a donkey) - leaves such a strong imprint. The same is true of the image of a pi­ ano on a New Zealand beach in Campion’s film. Quite possibly, this is also why from of passable documentary film about Grieg (mentioned above and featuring the Norwegian pianist Andsnes) we so easily recall the scene with the pianist playing on a mountaintop. The Monsaingeon film based on an only slightly less eccen­ tric conception - a piano on a train - adding another chapter to this Surrealistic mythology. In this case, the dissonance attains a high/low form. A valuable, technically and aesthetically sophisticated object, an emblem of high culture has been placed in a popular, commonplace, and universally used mode of trans­ port. Food for thought is provided by the fact that in both cases this symmetry and dissonance, albeit first acting as a source of aesthetic shock, do not cease to fascinate and attract. Leaving the train and addressing people awaiting him at a Poznań train station the pianist admits that he loves moving about by train, his current home. The scene, in the manner of a somewhat comical (flow­ ers, welcoming speeches, cameras) and probably un­ intentional remake of L ’arrivée d’un train en gare de La Ciotat by Louis Lumière, recalls the vehicle in which the pianist travels. Anderszewski obviously likes this form of travelling. He declares that he enjoys the very chance to travel without any responsibility for the voyage; travelling by train is a special form of freedom: everthing takes place in constant motion, with not ef­ fort on the part of the passenger. Nothing depends on the passenger who is incapable of making decisions, and all responsibility is borne by the train driver. A p­ parently, the train tournée was not the pianist’s one­ time extravagance indulged for the sake of the film. Anderszewski reveals a predilection for voyages of this sort. In one of his interviews, he declared: By way of example, last year I hired a Gierek-era private carriage and together with my friends travelled across the whole of Poland, from Cracow to the Hel peninsula, although we actually bypassed Hel since a drunken depot worker forgot 69 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST Piotr Anderszewski 70 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST to detach our carriage. For hours we stood in a snowy field. This was an absolutely wonderful experience. Or when we made our way through fog lifting above a side track, to find ourselves in the market square of Zamość....12 A t the same time, we learn what sort of travelling is Anderszewski’s favourite. In this case, the heart of the matter obvi­ ously does not involve ordinary travelling, a thought­ less devouring of space but savouring it. Perhaps one could even say: contemplation of the landscape, if this did not sound so exalted... Film narration follows the rhythm of the train carriage, with stopovers for piano recitals. The role played by the train is particularly interesting. Carrying valuable cargo, it is filmed in assorted ways: in static close settings - on railway stations or in dynamic takes - in the course of the journey. Generally, however, the train is filmed in motion. Changing frames show the way in which it traverses space. There is no need to read the writings of Paul Virile (monographist and diagnostician of contemporary forms of acceleration) to be quite certain that one of the essential aspects of contemporaneity - perhaps the most consciously ex­ perienced - is speed. Terror of speed, rapid changes, all-embracing motion - these are the living and irre­ movable components of daily experience. W hat is the source, then, of the earlier proclaimed anachronic na­ ture of railway transport and the train as such? Every­ thing depends on the point of reference. Characteris­ tically, some 150 years ago the railway was regarded as the avant-garde of progress, preceding its time (recall the enthusiasm radiating from Turner’s brilliant: Rain, Steam and Speed. The Great Western Railway, 1844). More: the railway belonged entirely to the future. The train won the race against the horse carriage. Today, however, compared to the speed attained by an air­ plane or even an automobile the conventional train proves to be relatively slower. The problem, however, does not lie in measurable numbers. In the domain of mentality and collective imagina­ tion - and it is they that are predominantly the ob­ ject of our interest - the train envisaged as a tool for displacement is, and shall remain, a mode of locomo­ tion from the past, regardless of the incidental attain­ ments of TGV. This anachronic feature is discernible particularly when we look at it from the viewpoint of railway mythology: both the one associated with the technological taming of space, when the train symbol­ ised a triumph of ratio over untamed Nature (a motif often accentuated in Westerns), and the one linked with literature, when railway tracks became the arena of existential dramas, to mention the casus of Anna Karenina. After all, already the legend of the Orient Express - the very essence of a train above all others - could serve as convincing proof. The first trip from Paris to Constantinopole was made by this wonderful vehicle (known as the Titanic on tracks) in 1883. In the wake of wartime turmoil, problems with borders, and a gradual reduction of the timetable, the last jour­ ney along the original route took place in 1977. The still preserved legend is a combination of elements referring (probably) to the past: aristocratic loftiness, Parisian chicque, Arabian exotica, the flavour of ad­ venture, not mention the sensational aura of Murder on the Orient Express ... Paradoxically, failed attempts made from time to time to reanimate its fame indicate that the era of the Orient Express has already passed. Although this might seems strange within the con­ text of the explosion of speed, more: the deification of speed in the present-day world, the train with its measured rhythm and relatively low moving remains in the past. Intuition did not deceive Monsaingeon when he decided to place his protagonist in a train carriage. He has our total approval: a contemporary troubadour cannot - and certainly should not - travel in an aeroplane. In its capacity as a nineteenth-century time ma­ chine the train is almost naturally linked with the cin­ ema. Connections between the train and film - a mo­ tif deserving a separate presentation - are discernible from the very beginnings of the cinematic arts. Not by accident was one of first Lumière miniatures the afore­ mentioned L’arrivée d’un train. Theoreticians from that period were well aware that the cinematographer dis­ plays its abilities best when he shows motion. Recom­ mended themes for filming mention first and foremost the train. In the awareness of the spectators those two phenomena appeared simultaneously. In an excel­ lent article about the presence of the train in earliest cinematic accomplishments Yuri Tsivyan cited a frag­ ment from the first issue of “Cine-Phono” from 1907: Luminous pictures were first shown more or less fifteen years ago and the impression they produced were so great that everyone, thinking about this amazing wonder, recalls the time when he first saw a rushing train.13 Does the passenger sitting inside a train carriage not perceive the window showing shifting images as similar to a film screen? The motion pictures offered by the cinema and the moving pictures seen from a train window are distinctly close; this strange isomorphism offers much food for thought. 3. Considered from the construction (and not chron­ ological) perspective Voyageur intranquille is composed of two - not quite matching - parts. The first encom­ passes factographic details from Anderszewski’s life, and the second concerns reflections about the essence of music. They interweave in assorted proportions, from time to time surprising each other. The biographical part places special emphasis on the artist’s Polish and Hungarian origin, with distinct stress on local Polish specificity. This is the weakest 71 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST link, with the pianist reading off screen an earlier writ­ ten text full of insufferable and exalted clichés about the torn apart and tormented country, “murdered and violated Warsaw”, Slavonic soul in an “ideally cut Pa­ risian suit” (about Chopin’s music). Fortunately, from time to time there appears a counterpoint, as in the excellent scene in which Anderszewski gazes at the distant Palace of Culture and Science and describes it, obviously, as a horrible symbol of Soviet captivity, while an accompanying friend, Maciej Grzybowski (also a pianist), comments in much simpler terms by complaining about the Stalinis phallus and immedi­ ately disarming the martyrological narration.14 All this recalls in places an educational film com­ posed of multi-use building blocks. Looking, however, at the frames not from an evaluating but a descrip­ tive, anthropological viewpoint one might perceive in those weak points or slip-ups something extremely interesting: the long duration of national stereotypes. It becomes clear that the vision of Poland, the Poles, and Polishness both in the story told by the pianist and in the film narration as such possesses all the fea­ tures of a mythological construction. Interestingly, they supplement each other and seen from a basically inner perspective (Anderszewski) Poland matches the martyrological vantage point, with Polish mentality becoming part of the tearful and sentimental Slavonic soul.15 In turn, judging by the excessive snow-filled frames Poland viewed from an external perspective (Monsaingeon) is a land of eternal winter and persist­ ent snowfalls. This film version of Winterreise (with pastoral frames distant from the dramatic ambiance of Schubert’s cycle) is photogenic but from the cognitive point of view it only reinforces old stereotypes. One could have the impression that while portraying Po­ land the director remained true to an image cultivated in seventeenth-century France. It was then that there emerged a vision of Poland encased in permanent cold winters (as in the poem by Philippe Desportes, in which Poland is toujours de neige et de glace couverte), as well as of the constantly inebriated Pole.16 H av­ ing seen the film, the Western public will reaffirm its conviction that there is only a single season in Poland (winter almost predominates in the film17) and that the Poles learn to drink ice-cold vodka (the pianist of­ fers it to his guests in the train carriage) together with mother’s milk ... Fortunately, Anderszewski appears in the film also as a citizen of the world and certainly as a European. His home expands and transgresses far beyond Polish or Hungarian borders. Not by accident does his jour­ ney start on the (just as mythologized) eastern bor­ derlands of the Continent and ends in Lisbon along the ocean coast. The pianist does not forget about his roots but clearly cultivates an everlasting imperative of seeking a home, home-oriented nostalgia, space in which he will be able to truly live without limiting the meaning of this verb to a merely physical dimension. Lisbon, he adds, is a successive, essential step along this path: the greatness of Lisbon is its past, while its decadence and greatness have collapsed. This is the noble feature of the town, where the pianist strolls for hours down its streets, observing everyday, small-scale dramas and the theatre of life. In doing so, he experi­ ences being pierced by the local, strange silence. More, he feels at home, an emotion that grants him inner peace. Anderszewski sees Lisbon as the town of the eternal voyager. This is a truly feminine and maternal town, in the shape of a mother’s belly. Hence the feel­ ing of safety and distance from the great world. This statement contains significant ambivalence, as if a faraway echo of the words uttered by the pianist at the beginning of the film when he mentioned his fear of motionlessness and longing for incessant mo­ tion. Anderszewski is always on the road, in constant motion, but at the same time he searches for a place to settle down. He is a nomad, but a rather strange one with the distinct syndrome of the domiciled person. Interestingly, this intimate confession also contains the earlier mentioned anachronic motif. Anderszewski seems to be not living in the present and he looks back, towards the past. Hence the attention paid to pre-war Warsaw (his birthplace and a town granted particular significance in his private mythology) and the passion for Lisbon, today slightly provincial, whose splendour is already part of a distant past.18 In his metaphorical characteristic of Lisbon Anderszewski animates the feminine, maternal topes. He envisages the town as an expansive home comprehended predominantly as a friendly and secure cosmos (Lisbon - my home! - he could have echoed Fernando Pessoa19, enamoured of his birthplace), with its most perfect personification: the image of a maternal belly. Here, the town-home assumes clearly feminine features. 4. So far, I have used the French title of the film: Voyageur intranquille. Actually, this is the version that ap­ pears most often in promotion material or sales offers. The film, however, and this is noteworthy and signifi­ cant, has titles also in other languages, with the Eng­ lish Unquiet Traveller being semantically close. The German title, although already without the adjective, is similar: Wanderer ohne Ruhe. Only the Polish ver­ sion differs considerably from the one in three W est­ ern languages: Podróżujący fortepian (The Travelling Piano). Agreed, this is not a precise translation of the French original: in Polish the traveller is not someone but something. The pianist has vanished, leaving be­ hind only his instrument. Is this is a translatological lapsus, the carefree work of a translator, or a subconscious exchange? It would 72 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST You! who assemble in the ranks of Style And fashion stone, penetrate the song's refrain ...21 It is precisely in this poetic attempt at naming the essence of music, despite all the obvious differences, that the poem comes close to Anderszewski’s film narration.22 After all, his commentary contains an in­ tensely Polish motif (one could even say with a certain dose of sarcasm: one with a moving-martyrological twist). Not only does it mention Chopin and his music but - and within the context of Norwid’s text this is even more interesting - it also formulates deeply con­ ceived sentences about the art of playing the piano, pertaining additionally to a question whose verbalisa­ tion remains extremely difficult: the essence of music or perhaps of art in general. The title, however, resonates in the memory of the Polish spectator due to yet another reference. Suffice to take into consideration a fragment of the film in which Anderszewski speaks about the unprecedented wartime destruction (“murder”) of Warsaw. The film illustrates this touching and extremely emotional nar­ ration with documentary photographs of buildings razed to the ground and ruins. Looking at those imag­ es it is simply impossible not to revoke a certain mean­ ingful fragment of Pianist by Władysław Szpilman. Re­ call: at the end of the war the titular artist is taken by surprise in an empty, abandoned house by a German officer and in order to validate his profession is forced to play the piano. The surrealism of this extraordinary scene mingles with the horror of war. 23 Recalling those associations, obvious for the Polish recipient, we start to understand that the documen­ tary’s Polish title is not quite as absurd as it might seem at first. Apparently, by replacing the neutral and bland “traveller” with “’piano” the title resonates well with certain fragments of Polish memory. Another signifi­ cant fact is that both cited works match Anderszewski’s narration with its strongly accentuated martyrological overtone. be difficult to propose an unambiguous answer. A p­ parently, the lexical and thus - this is particularly sig­ nificant! - semantic exchange contains something of great importance. Ascertaining this obvious feature I am concerned not merely with the fact that - if one were to treat comments on the modelling role played by the title seriously - voyageur intranquille produces an entirely different reception of the film among the French spectators than a travelling piano among the Polish audience. In the first case emphasis has been placed on the artist (together with the entire luggage of associations connected with voyages and travelling as well as its literal and metaphorical connotations), while in the second case the title abandons the per­ son and concentrates primarily on the instrument he plays. This circumstance appears, at first glance, to be obvious and does not require in-depth commentaries. A closer look, however, discloses a greater complexity of the issue since it transcends considerably beyond the domain of linguistics and translatological compe­ tence. In other words, I propose the thesis that the Polish version of the title did not appear by accident. More, that it is not semantically innocent but, on the con­ trary, significant. In addition, it carries references to Polish historical memory, predominantly literary. One might have the impression that the past, stored in the language, exerted a strong impact on the author (au­ thors?) of the Polish title. It is, after all, impossible not to discern in the phrase: ’’travelling piano” - in addition, within the context of the art represented by the Polish pianist and Chopin’s music in particular - a shadow of an association with the earlier-mentioned Fortepian Szopena by Norwid. First and foremost: with the most dramatic scene in which the tsarist authorities hurled the instrument from a window of the Zamoyski Palace in 1863, the year of the January insurrection. But this simple observation, albeit slightly enhanc­ ing the reception of the film, does not end similarities between Podróżujący fortepian and Fortepian Szopena. There is a single reservation: we have to liberate the poem from the intrusive patriotic mask added by cus­ tomary school textbook interpretations. Contrary to usual associations, Norwid’s poem remains above all routine simplifications. On the contrary, it represents dense meaning, full of things left unsaid, uncertain­ ties, abruptly broken phrases, and sudden silence. For this reason, its interpretation is extremely capacious.20 Apart from the patriotic stratum, the most legible and easiest to grasp, Norwid’s text is also a poignant reflec­ tion, or perhaps even better: meditation on art and its essence. The point of departure is Chopin’s brilliant music. Here is a brief fragment: 5. Anderszewski without doubt lives within music and for music. Interestingly: his statements about extra-musical themes tend to be gushing but those dealing with music are pure factuality. In the major­ ity of cases he speaks about music using the technical language of an artisan, and it is difficult to treat occa­ sional anecdote-illustration inserts otherwise than in the categories of a joke. What does this mean? As briefly as possible: we are dealing with concentration on music as such, its archi­ tectural essence and not artistic expression. Perform­ ance, as envisaged by the artist, does not consist of an expressive addition to music but organically stems from it. It must do so! In the case of Anderszewski this means laborious, analytical, and archaeological O You! In whom Love's Profile chooses to abide And Art’s Perfection is your name — 73 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST (i.e. observing the strata) work on a composition. He dissects it into particular individual molecules and re­ arranges them into “a new order” so as to disclose as much as possible of that, which is inside the notes and between them. Yes, la musique avant toute chose... The film contains remarkable scenes making it pos­ sible to observe the manner in which the pianist reads the rough score. Anderszewski plays a certain frag­ ment, singing its main melodic line and, at the same time, commenting a vista its ”conceptual” content. Doing so, he reveals its inner logic and the necessity of concrete sounds. Take the example of the extraordi­ nary Barcarolle by Chopin: the first few opening notes (resembling a dish of pasta), several successive sounds (the song of a drunken gondolier), a slight pause, as if to listen more carefully to the phrase (which despite all remains beautiful), followed by a grimace (in the fash­ ion of a bad French chanson) to arrive at the end line, with Anderszewski commenting on Chopin’s compli­ cated nature. A music object-lesson in a nutshell. anthropological commentary, could appear rather trivial and not at all obvious; it lists assorted places of residence: Warsaw, Budapest, Lyon, Strasbourg, Los Angeles, London, Paris, Lisbon... Transition in space as a form of existence. In the fascinating (but also te­ dious) mobile world in which such transitions are a norm we are all émigrés on the road and in some way not at home. It could be sensible to ask: who is the artist in such a hotel community, always on the move in all directions? In what way does he differ (if such is the case) from other nomads? Anderszewski, just as almost every present-day musi­ cian, is a travelling artist, a constant voyager.26 The film accentuates the condition of the artist-traveller, a restless spirit, a man on the road, always drifting, never perma­ nently enrooted, living out of a suitcase in rented apart­ ments. Once again: what is the contemporary musician? A traveller? A tourist? A vagrant? A nomad? And the re­ ally essential question: is his homelessness a mere particle of a wider phenomenon or is it qualitatively different? Before I attempt to suggest a certain answer to those questions here is another brief comment from Clifford’s study on “travelling”. Reflecting on the op­ erativeness of the conceits applied by sciences dealing with culture he examined the contents of such terms as: “travel”, “displacement”, or “’nomadism”. A t one point, Clifford noted surprisingly: “Pilgrimage” seems to me a more interesting comparative term to work with. It includes a broad range of Western and non-Western expe­ riences and is less class— and gender-biased than “travel". Moreover, it has a nice way of subverting the constitutive modern opposition between traveller and tourist.22 T aking into account the above (as well as gathering together certain earlier motifs) it appears quite apt to suggest that if the musician is actually a voyager then he is a special sort of traveller, homo irrequietus (according to the formula suggested by St. Augustine), who in his activity and calling comes close to the status of a pil­ grim. This holds true particularly for the interpretation bequeathed by Norwid in his celebrated poem: 6. In an introduction to his The Predicament of Cul­ ture, a book that at its time was a breakthrough in anthropological reflection, James Clifford wrote: This century has seen a drastic expansion of mobility, includ­ ing tourism, migrant labour, immigration, urban sprawl. More and more people “dwell” with the help of mass tran­ sit, automobiles, airplanes. (...) An older topography and experience of travel is exploded. One no longer leaves home confident of finding something radically new, another time or space. Difference is encountered in the adjoining neigh­ bourhood, the familiar turns up at the ends of the earth.24 This text comes from 1988. In an article written a few years later - Travelling Cultures (referring to certain motifs in the book) - Clifford returned to a changed comprehension of residing and travelling in the con­ temporary world. The text contains several fragments taken from literature. Symptomatically, their prime object is the hotel conceived as space-time reflect­ ing the spirit of modernity. There appears a fragment from Conrad’s Victory, known from The Predicament of Culture (the age in which we are camped like bewildered travellers in a garish, unrestful hotel), but also a phrase from Tristes Tropiques, in which the anthropologist de­ scribed a dive in the Brazilian small town of Goiania, which he saw as a symbol of civilizational barbarity (a place of transit, not of residence).25 Hotels are places through which we only pass and in which all meet­ ings are fleeting and accidental. They are legible signs of the contemporary lack of enrootment, mobility and superficial contacts... It would be a good thing to place Monsaingeon’s film and in particular the figure of the constantly travelling protagonist against the backdrop of those declarations. The opening statement, deprived of an Above all estates there is the estate of estates, A tower above flat houses Piercing the clouds ... You think that I am not the Lord Because my moveable home Is of camel hide ... But I abide in the bosom of the sky, While it seizes my soul Like a pyramid! But I too have as much of the earth As is covered by my foot. 74 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST ■ sr ■- m . Piotr Anderszewski 75 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST As long as I walk! ...28 The suggested musician-pilgrim parallel requires appropriate comprehension. Naturally, this attempt at placing the artist in a quasi-religious context does not have in mind the common understanding of re­ ligiosity. It is rather concerned with stressing the im­ portance of the task undertaken by the artist and the significance of the work he performs. In a roundabout way this leads to a more profound grasp of the formula openly mentioned by Anderszewski in the film: being a musician is not a profession, it is a calling. In other words - what is it? The elementary meaning of this slightly forgotten connotation - especially in reference to creativity - is excellently recalled by Wiesław Juszc­ zak: It is not I who decides about calling, its type and direc­ tion, but vocation itself: a force that sometimes appears to be internal but whose actual source is outside, and which delineates my path. This force is the reason why I am compelled to pursue a given path, to follow it regardless of obstacles and to always wish to walk down it. The des­ tination of such a striving can be, therefore, conceived as a centre from which this force emanates and which is the source of the voice calling me. The fact that I am supposed to, and want to go towards that voice means that the road is endless. It also signifies that the goal of my striving is "for all practical purposes” unattainable. The limitlessness of roaming in a state of calling, wandering towards the target of that calling and, simultaneously, the source is decisive for the freedom of each such path. In other words: the level of the objective determines the measure of freedom. This measure constantly grows and the potential of vastness is just as continuously revealed to us.29 These words cast a light on the feeling, stressed upon several occasions by Anderszewski, of being compelled to be a pianist, some sort of a force, an inner imperative that “urged” him to devote himself to playing. Within this context words about an over­ whelming and incessant wish to strive towards a per­ formance absolute gain greater importance. Without that commentary they could appear to be pretentious and empty. In both cases - the pilgrim and the artist - it is precisely the path that appears to be the true objective and particularly a renewed but never totally satisfactory effort to attain the selected goal. Another characteristic feature is the reversal of customary signs: settling down is not a value in itself and homelessness does not have a negative qualification. This state of weightlessness, typical for both, and of perennial being on the road are probably the price paid for attempting to attain the objective, which - once again in both in­ stances - possesses the nature of a vanishing horizon. i.e. meanings that without doubt exist although it is difficult to describe and verbalise them precisely. If a musician does not have a home, if his home is mobile (although today it assumes another form: a comforta­ ble train carriage rather than camel hide sandals), if he is sometimes tormented by a feeling of being rootless and homeless then where is his true home? After all, it has to exist somewhere. It appears that resolving this question is neither difficult nor particularly sophisti­ cated. This home is - must be! - art. In the case of A n­ derszewski: it is music. Such a solution, however, lures with its obviousness and is not at all that simple as it could appear at first glance. We arrive here at a suc­ cessive curious paradox connected with the two basic parameters amidst which we exist: time and space. There is no doubt that the home - regardless of the architectural forms it assumes - both in its common­ place semantics and in more sophisticated languages is predominantly a cryptonym of that, which is per­ manent, immobile, steadfast, and lastingly enrooted in topographic reality but also in a wider, symbolic and spiritual reality. Meanwhile, how does music exist? Re­ gardless of refined responses to this difficult question one thing appears to be certain: music exists in time. To put in stronger terms, it exists in disappearance and reduction, i.e. it is and, at the same time, it seems not to be, it exists in motion and gradual vanishing. (Tout note doit finir en mourant, Marin Marais says in the film: Tous le matins du monde by Alain Corneau). It exists, but temporarily, in passing time. Its ontology is curiously fragile and its existence - almost phantom. But despite its nature variable in time it remains - and this is probably the greatest paradox of the musical el­ ement - just as real. For many of those who live for the sake of music this is the only reality! Nonetheless, taking the common sense approach, so-called musical space - to cite this routine expression, paradoxical in the context of the earlier comments - is a conspicuous antithesis of the idea of the home, i.e. something tan­ gible, concrete, and mundane. In exact terms, music does not exist. Nor can it be identified with any sort of “space”, unless within the limits of linguistic meta­ phor. It is the outcome of sounds temporarily enroot­ ed in time, in ever-changing rhythmic, melodic and harmonious configurations. It is thus a phenomenon designating pure change, while the idea of the home contains the essence of durability. Music thus under­ stood as a variable, disappearing, unreal phenomenon composed of time would be an antithesis of the home, conceived as a firm and truly existing reality. Is it possible, therefore, to reside within music? And what would this mean? Can music - however un­ derstood - be a home? Is it possible to build on sand? And does music really have to be/is an antithesis of the home? 7. Remarks about the pilgrim’s condition of the art­ ist-musician lead us to the last stratum of reflections, 76 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST Let us for a moment listen carefully to a intriguing fragment of The Sonnets to Orpheus by Rilke, an author who was probably the closest to describing the enig­ matic reality of music, a sphere that radically exceeds and resists the word: objections formulated by common sense there exists something not unlike “musical space” and that this possibly imperfect metaphor becomes concrete before our eyes (and ears). In other words: that it really be­ comes a space to inhabit and can become a real home despite the fact that - let us repeat - the phenomenon of music as if radically negates the essence of a domes­ tic continuum. Listening to Anderszewski performing Chopin or, in particular, Mozart, especially when in the course of playing he comments aloud the essence of the music, one has the irresistible impression that we are watch­ ing and hearing someone who has found himself in do­ mesticated, native space. Who, as the ambiguous Eng­ lish expression has it, is at home and thus is an expert on what he does but also, quite ordinarily, is home. But for us, existence is still enchanted; in any number of places, it is still the origin. A playing of pure forces untouched except by one who kneels in wonder. Words still serenely approach the unsayable. . . And music, ever new, out of the most trembling stones, builds her home in those regions least usable. 30 Anderszewski’s personal story about music appears to follow this line of thinking. Although it is pure dis­ appearance, music in its most perfect symptoms builds permanent, albeit airborne constructions. Created out of unsteady elements it arranges itself into spaces that resemble a home in which one wants to reside. More: those musical “stones”, albeit in constant motion, are arranged into a special home recalling holy space. This is the particularly striking feature of the cited frag­ ment: a solid and permanent structure is built out of “trembling stones”. Such a home, ostensibly fleeting, strongly opposes the reality (‘’barren emptiness”) of the world, in which we lead our daily lives and which we perceive routinely as the only existing one. Appar­ ently, musical constructions, albeit fluid, merging and disintegrating in time, are stronger and more complete than quite a few real homes. Anderszewski holds several works of the assorted composers he performs in particular esteem. Four names reappear in the film: naturally, Chopin (whom he knows best of all and plays in small doses because they are too delicate), Mozart (whose works are the most poignant and probably the most extreme in their ambiguity), Brahms (whose will to attain perfection is an obstacle in which the pianist sees himself) and, ob­ viously, the towering pater familias, Jan Sebastian Bach (working on Das Wohltemperierte Klavier Anderszewski was under the impression that he was facing an opened book of eternity). These are, at the same time, musi­ cal homes to live in: Home-Chopin (associated closely with the motherland), Home-Brahms (linked first and foremost with the masculine element), Home-Mozart (basically infantile but also the most ambiguous: lightdark, sad-joyous, divine-impertinent) and the perhaps most capacious Home-Bach (with the beautiful meta­ phor of a book) opening up onto eternity. Anderszewski proves above all doubt that it is pos­ sible to reside within music, although this is a special home devoid of foundations, underpinning, walls and roof. A mobile home made of time and ethereal sound. Nonetheless, it is just as real. Anderszewski’s confes­ sions produce the endless feeling that despite all the Endnotes 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 77 All statements by the pianist are based on the film soundtrack. B. Monsaingeon, Piotr Anderszewski. Voyageur intranquil­ le, Medici Arts International 2008. L. van Beethoven - Diabelli variations, 2001, W A. Mozart - The Piano Concerto No. 21 in C major, K. 467, The Piano Concerto No. 24 in C minor, K. 491, 2002, J. S. Bach - I, III and VI Partita, 2002, F. Chopin - Ballades, Mazurkas, Polonaises 2003, K. Szymanowski - Piano Sonata No. 3, Métopes, Masks, 2005, W A. Mozart - The Piano Concerto No. 17 in G major, KY 453 and The Piano Concerto No. 20 in D minor, K. 466, 2006, L. van Beethoven - Bagatelle, op. 126 and Piano Concerto No. 1 in C major Op. 15, 2008, Piotr Anderszewski at Carnegie Hall - Bach, Schumann, Janâcek, Beethoven, Bartók, 2009. B. Monsaingeon, Piotr Anderszewski - Unquiet Traveller, booklet added to a DVD, pp. 6-7. The film received the Gold Medal in the music and performing arts category at the French Festival International des Programmes Audiovisuels in Biarritz (2009). It was also awarded in the best artist's portrait category at Festival International du Film sur l'Art (FIFA) in Montreal (2009). Cf. M. Heidegger, Poetically Dwells Man..., in: idem, Odczyty i rozprawy, transl. J. Mizera, Kraków 2002. J. Gondowicz, Romans z fortepianem, ”Kino” no. 4:1994, p. 29. Ibid. E. Cioran, Aforyzmy, selected, transl. and prep. J. Ugniewska, Warszawa 1993, p. 33. Puccini buried himself - or was buried - in (or near) an object that commemorates him and symbolizes his oeu­ vre - a piano; M. Leiris, Operratics, transl. G. Bennett, K0benhavn-Los Angeles 2001. Puccini died in 1924, but his mentality belonged to the nineteenth century. A. Rimbaud, Wiersze. Sezon w piekle. Iluminacje. Listy, selected and prep. A. Międzyrzecki, various translators, p. 201. Biedny Chopin. Rozmowa z pianistą PiotremAnderszewskim, "Gazeta Wyborcza”, 22 December 2003. Y. Tsivyan, O symbolice pociągu w początkowym okresie kina, in: Sztuka w świecie znaków, selected, trans., introd. and bibliography B. Żyłko, Gdańsk 2002, p. 198. I have seen Monsaingeon's film several times and am �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST 15 16 17 18 19 20 21 22 certain that the most unbearable in Anderszewski's sta­ tements is not the content but the way in which he speaks. The emphatic mannerism with which he says the earlier written sentences is the reason why his voice becomes slightly artificial, a contrast with his natural and unaffected behaviour. This one-sidedness and stereotype nature of declara­ tions comes even more as a surprise considering that in his other statements Anderszewski's attitude to Polish issues is highly ambiguous, at least in his declarations: “I left Poland already after secondary school and alltold spent less time here than anywhere else. There are dif­ ferent types of enrootment, however, and this is why I feel closely liked with this country, especially due to my upbringing by my father and paternal grandmother, which had an enormous impact on my sister and me. I am extremely attached to Poland and, at the same time, pathologically anti-Polish. Gombrowicz represented a similar attitude, right? At least in this particular case I can identify with him”, Porządek i ogień. Z Piotrem Anderszewskim rozmawia Patrycja Kujawska, "Tygodnik Powszechny” no. 43:2009, p. 34. It is worth recalling that Monsaingeon's film was addressed predominantly to the Western audience, hence Anderszewski's narra­ tion is inscribed so strongly, almost ostentatiously into routine anticipations. A convincing analysis of the origin of such images (and their obstinate presence in French contemporary tho­ ught) was conducted by Ludwik Stomma in one of the chapters of his book: Wzloty i upadki królów Francji spo­ sobem antropologicznym wyłożone, Łódź 1991, pp.155­ 161. Quotation from Desportes after: Stomma, p. 158. Recall those two images: the artist together with his sister-violinist, wearing stylish sheepskin coats and dashing in a sleigh across snow-smothered Zakopane or the solitary pianist traversing a winter landscape. It is precisely this feature of Lisbon (marginality, provin­ ciality) that, next to its poignant beauty, was accentu­ ated by Mircea Eliade, yet another resident of the city, who spent the war in the Portuguese capital and who mentioned the magnificent and unforgettable square at the mouth of the Tag as well as the omnipresent white and blue colours. In the evenings the streets resounded with music and singing. The overall impression was that of a town outside the range of history, in particular cur­ rent history - beyond the reach of the hell of war. M. Eliade, Próba labiryntu. Rozmowy z Claude-Henri Rocquetem, transl. K. Środa, Warszawa 1992, p. 85. F. Pessoa, Księga niepokoju Bernardo Soaresa pomocnika księgowego w Lizbonie, transl. M. Lipszyc, Izabelin 2007, p. 73. Suffice to delve into the detailed and multi-sided analy­ sis of the text written by Władysław Stróżewski; cf. W Stróżewski, Doskonałe - wypełnienie. O „Fortepianie Szopena”, in: idem, Istnienie i wartość, Kraków 1981, pp. 181-214. C. K. Norwid, Fortepian Szopena, in: Norwid, Dzieła wybrane. Wiersze, Warszawa 1980, vol. 1, p. 498. This is an appropriate moment to stress the quasi-cine­ matic approach used by Norwid, to which attention has been drawn by Stróżewski in a brilliant exegesis of the poem: Everything appears in a distinctly marked perspective, in close-ups or long shots, as if as a result of working with a camera, which brings the depicted objects closer or relegates them to the background, Stróżewski, op. cit., pp. 211-212. 23 W. Szpilman, Pianista. Warszawskie wspomnienia 1939­ 1945, introd. and prep. A. Szpilman, afterword W Bierman, Kraków 2000, p. 168 (the book is supplemen­ ted by an appendix: W Hosenfeld, Fragmenty pamiętni­ ka). 24 J. Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnogra­ fia, literatura i sztuką, various translators, Warszawa 2000, p. 21. 25 J. Clifford, Traveling Cultures, in: Cultural Studies, ed. and introd. L. Grossberg, C. Nelson, P. A. Treichler, New York-London 1992, p. 96. 26 This travelling feature of the condition of the contem­ porary musician appears in numerous statements made by artists. The great pianist Sviatoslav Richter respon­ ded outright to the remark that he gives concerts not only in great metropolises but also small localities: I am a voyager. I find every locality on a map interesting, be it large or small, E. Kofin, Ich słowa, Wrocław 2009, p. 16. 27 Ibid., p. 110. 28 C. K. Norwid, Pielgrzym, in: Norwid, op. cit., p. 376. 29 W. Juszczak, Słowo o powołaniu, in: idem, Fragmenty, Warszawa 1995, p. 82. 30 R. M. Rilke, Sonety do Orfeusza, part II, Sonet X, in : R. M. Rilke, Wybór poezji, transl. M. Jastrun, Kraków 1987, p. 281. . Püfüki SütAfl faftbutä K onteksty ANTROPOLOOIA KULTURY * ETNOGRAFIA ■ SZTUKA bUt ip| AN TRO PO LO i C IA M IA STA AS ArrasrJi Hurop* 78 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e8f9612b90a962b7f6de4a16c8dd808e.pdf d7d8f2e77dfbea80989918c27595740c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6506 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource przestrzeń - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6078 Title A name given to the resource The Studio - the Partially Domesticated, Portable or Transitory Home / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.65-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Waltoś, Jacek Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A mong all the interiors and buildings providing shelter and a dwelling, an artist’s studio is by its very function and purpose an ambiguous space. The usefulness of this home is temporary. The roof guarantees an opportunity to work and organise a workshop and provides time for concentration and creative energy. It also makes it possible to safely ac­ cumulate various tools or instruments, sketches in the making, auxiliary works - all the projects and seemin­ gly tiresome and yet indispensable papers that surro­ und the artists’ effort, which appears somewhat ardu­ ous despite the effective results. The roof provides isolation from intruders, noise and visual chaos. Or at least it should do so1. Nonetheless, artists tend to tre­ at this aspect of the studio as a different, albeit their own, space of clamour and chaos, filled with intru­ ders, who arrive upon the authors’ request, by the lat­ ter’s choice and according to their imagination2. On the other hand, a studio roof - to adhere to the con­ cept of elementary space - is not a complete guaran­ tee of home isolation and privacy. After all, an exchange of dimensions and substances is the predo­ minant activity in all types of studios: be they a room open right through, as in a sculptor’s studio, or glasse­ d-in, with light coming from the north and set in an attic, from the nineteenth century regarded to be ide­ al for painters, or even in a small, half-dark duchtynia (a cramped studiolo), the source of images and con­ cepts, visionary dreams or intellectual ideas. The exchange in question predominantly involves provi­ ding the art form with everyday reality. Measurable cubature becomes a springboard for the non-compu­ table space of a painting, the astonishing scale of a sculpture and the conceptual game played with ide­ as. Essential for artistic endeavours, the commonpla­ ce or even unusual objects surrounding the artist (known for a tendency to collect just as many trifles as sophisticated valuables) turn into a part of the sub­ stance. The temporariness of a studio becomes conso­ lidated as if in passing, through a transformation of the accidental into the irrevocable and via incorpora­ tion into the very structure of the work of art 3 4. Temporary space often assumes the form of inspira­ tion, a leitmotif identified with this unique place 5 6. The artist’s stay and its outcome are intended for the temporary and provisional home due to their very principle and purpose. Artworks are supposed to leave this space, ’’to go among the people”; they are in mo­ tion or destined to be transported 7. This is the objec­ tive of creation. Impermanence, however, often beco­ mes domesticated. And if today (and not only) artworks remain with their author, forcedly congest and domesticate the fleeting and transitory quality of the studio’s interior, and do not set off into the world, then they resemble children attached to their parents, growing up and aging with them (even in the best me- JACEK WALTOŚ The Studio - the Partially Domesticated, Portable or Transitory Home aning of the term) and thus endowing temporary al­ ternation with stabilizing substance. An artist uncer­ tain of the fate of his works - usually non-commissio­ ned - becomes their collector, forced to amass his own output. He transforms the studio into a gallery or a storeroom and grants it the traits of a compulsorily created collection that, even if it is copious, remains rather monotonous because it consists of the works of a single author. Over a span of years the works held in a studio, settled down and merged with it - even though their relation was supposed to be temporary - provide it with the character of a "creator’s home”, while the studio as such turns into an "artist’s museum” or be­ comes celebrated as a "temple of art”. This descrip­ tion could be appropriate for the family homes of arti­ sts sharing the qualities of their bourgeois milieu, such as the Kraków residences of Józef Mehoffer and Woj­ ciech Weiss, professors at the Academy of Fine Arts who, nonetheless, worked in the Academy studios to which they were entitled. Tales about respectable ”homes of creators” and ”temples of art” are accompanied by oft-repeated le­ gends of studios conceived as the sites of Bacchic or erotic excesses, witnessing both extraordinary creati­ ve momentum and the artist’s helplessness or melan­ choly 8 9. Each individual story deserves a legend of its own, and together they all add the myth of extraordi­ nariness to studio space, sometimes reasonably afflu­ ent 10 and at other times movingly deprived11. This in­ terior, in which transformation, transgression and creation transpire, remains a legend also today, when the creative act has left the studio for the streets, the walls of graffiti artists or the showrooms, in which it appears in the form of an installation or a performan­ ce. It has become a "project”, from the beginning to the end commissioned by exhibition or museum cura­ tors. Temporariness has become an attribute of the la­ test works and not of the studio. The physical space of the studio has been replaced with virtual public spa­ ce. We are far from the materialization of ideas and from preserving the transient. 65 �Jacek Waltoś • THE STUDIO - THE PARTIALLY DOMESTICATED, PORTABLE OR TRANSITORY HOME It would be difficult to avoid discussing the essen­ ce of the studio in the People’s Republic of Poland du­ ring the 1970s and 1980s. Although studios were as­ signed upon the basis of administrative decisions, due to their aesthetic aura and political extraterritorial status they sometimes assumed the function of asy­ lums of an "another life” in prevailing reality. This fact was particularly appreciated by the art milieu du­ ring the martial law period12. Instead of the natural temporariness of an interior from which the works go further and further into the world, the studio was ga­ ining the qualities of a centre of ideas and meetings a place of confessions and discussions. In the past, for instance in the Middle Ages and in the modern era, the artist was frequently a nomad among settled European clients, changing countries and places while searching for the most convenient working conditions. It would be difficult to claim that the traveller took root and settled down in the places of his temporary stay. The example of Pablo Picasso leaving behind successive residences (castles and pa­ laces) filled with his works paradoxically combines the qualities of an established owner and a travelling con­ jurer. A characteristic trait of this genius, gifted with unmatched creative energy confirmed by fame and fi­ nancial success, is that his studios both preserved the attributes of a transitory work place and gained the fe­ atures of a museum collection. Abandoned by the au­ thor, they did not lose their links with him. To what extent is a studio a domesticated space? Probably to the degree that it supports and does not di­ stract the moment of creation when intention changes into a work of art, when for a single instant it merges conditions, time and creative energy and seems to com­ prise a painting-metaphor of creation. But this meta­ phor collapses and loses its significance once the studio is perceived as a domesticated dwelling. This is also the case when from the very beginning the artist treats it as an alien and intentionally non-domesticated place. Ap­ parently, such was, and still is Stanisław Wyspiański’s abandoned "sapphire studio” in Krowoderska Street in Kraków 13, probably never inviting or snug. On the con­ trary, the blue colour of its walls and ceiling lead us out­ side, into the faraway world, almost into cosmic dimen­ sions, as does the visionary stained glass - merely designed in the studio but fulfilled somewhere else. Footnote: 1 2 3 4 Jacek Gaj, Visit Jacek Gaj, At Adam’s Zbigniew Szprycha, Studio Marek Przybył, Imaginary Portrait of Francis Bacon - Stu­ dio 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Olga Boznańska, Study of the Artist’s Studio in Kraków Wacław Taranczewski, Young Painter Andrzej Okińczyc, Packaging Jerzy Mierzejewski, Studio Jacek Sienicki, Studio Zbysław Maciejewski, Studio of Olga Boznańska Antoni Kamieński, Unfinished Work Barbara Skąpsza, Night Illustration: photograph by Mirosław Sikorski Fragment of an exhibition: Home - the Way śfBejng, City Rrt Gallery in Częstochowa 2009 66 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f7140d50fcca4631152de773c00e63e.pdf 2e9dc24f4e09c4b1ede48b5e8230087f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2673 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2486 Title A name given to the resource Wspomnienie o prawdziwych mężczyznach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.96-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Eichstaedt, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PRZECZYTANO, ZOBACZONO Wspomnienie o prawdziwych mężczyznach* Jarosław E i c h s t a e d t W lipcu 1997 roku miałem przyjemność uczestniczyć w otwarciu wystawy Pamiątka z wojska. Opowieść o tyciu praw­ dziwego mężczyzny, zorganizowanej i prezentowanej w Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Tamże przy dźwiękach ludowej Ka­ peli Kociewskiej ze Starogardu Gdańskiego oraz orkiestry Wy­ ższej Szkoły Oficerskiej Artylerii im. gen. Józefa Bema z Toru­ nia uroczyście otwarto ekspozycję, którą umieszczono w X V I I I wiecznym dworskim spichrzu z Bronisławia. Zgromadzona kolekcja wojskowych pamiątek prezentowana jest w porządku chronologicznym. Kolejno, zaczynając od okre­ su zaborów, przedstawiane są pamiątki żołnierzy polskich, odby­ wających służbę wojskową w armiach: austriackiej, pruskiej i ro­ syjskiej. Następnie pamiątki z okresu I wojny światowej, z Woj­ ska Polskiego I I Rzeczypospolitej, I I wojny światowej, Ludowe­ go Wojska Polskiego oraz współczesne. Co po wyjściu z wojska zostaje zachowane „dla pamięci" i „na pamiątkę"? W jakim przedmiocie jest reifikowana prze­ szłość? Zebrane pamiątki przechowywane były w domach (nie­ kiedy przez całe dziesięciolecia) przez byłych żołnierzy, bądź też ich rodziny jako coś najdroższego z czasów pobytu w wojsku. Przechowywane więc niczym „prawdziwe skarby". Zaiste szczególne to skarby. Możemy tu spotkać kufle do piwa, fajki, manierki, laski, talerze z przełomu X I X i X X wieku, z armii pru­ skiej bądź austriackiej, ozdabiane obrazkami z życia w wojsku, często o żartobliwych motywach. Przedmioty te w stanie bardzo dobrym dotrwały do naszych czasów. Można więc się domyślać, iż były one wyłączone z „normalnego obiegu" przedmiotów użytkowych, gdzie kufle nie służyły do picia z nich piwa, a fajki do palenia w nich tytoniu itd. Przedmioty te nabrały odmienne­ go charakteru, służyły do oglądania i do przypominania. Zda­ niem Krzysztofa Pomiana taki sens niesie ze sobą kolekcja, ko­ lekcjonowanie, które legło u podstaw tworzenia się zachodniej tożsamości i „od dawna służy rozwijaniu 'jap' posiadacza, kultu­ ry i autentyzmu". Przedmiot będący pamiątką zostaje włączony wtedy w obieg symboliczny. W ten sposób toruńska wystawa żołnierskich pamiątek jest wystawą złożoną z wielu pomniej­ szych kolekcji, co sprzyja refleksji nad rolą i miejscem pamiątek w naszej kulturze. Owe pamiątkowe przedmioty produkowane były częstokroć w manufakturach, które trudniły się tego rodzaju zajęciem. W tychże manufakturach powstawały również drukowane obra­ zy (oleodruki), przedstawiające sylwetki żołnierzy w różnych sytuacjach. W miejscu głowy barwnych sylwetek pozostawione jest puste miejsce na wklejenie zdjęcia twarzy żołnierza, każdy więc „standardowy" oleodruk jest w ten sposób zindywidualizo­ wany. Całość takiej kompozycji opatrywano częstokroć podpi­ sem: „Pamiątka z mojej służby wojskowej". Szczególna jest ikonografia tych oleodruków, atrybutami przedstawionych tam żołnierzy są: broń, mundur i barwy narodowe. Sytuowanie żoł­ nierzy w otoczeniu znaków państwowych jest typowe. Często nad głową żołnierza umieszczone są postacie monarchów, zastą­ pione w okresie międzywojennym przez portrety Józefa Pił­ sudskiego i Ignacego Mościckiego. W ten sposób przeszłość 1 2 * Wystawa Pamiątka z wojska. Opowieść o życiu prawdziwego męż­ czyzny, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, lipiec 1997 - kwiecień 1998 r, komisarz wystawy Hubert Czachowski, opracowanie plastyczne Józef Pietrzyk. 96 Zapalniczka z łuski pocisku, okres międzywojenny �żołnierzy zrasta się z poczuciem wspólnoty państwowej. Nie bez znaczenia jest chyba tutaj fakt, że to w końcu X I X wieku za­ uważono, iż panowanie nad stosunkiem obywateli do czasu jest nie tylko źródłem władzy, ale i jednym z ważniejszych sposo­ bów jej sprawowania. Niekiedy takie oleodruki otoczone są se­ rią wręcz „komiksowych" obrazków przedstawiających (podob­ nie jak w przypadku ozdobnych kufli) sceny z życia żołnierza. Sceny przedstawiające życie w wojsku jako przygodę, lub sce­ ny rodzajowe, jak np. „Powitanie rezerwisty", nawiązują do przedstawień z początków XIX-wiecznego malarstwa, znanego w Niemczech i Rosji. Wydaje się, iż przedstawianie życia w wojsku jako przygody ma również swój dalszy ciąg w dniu dzisiejszym, i to zarówno w ikonografii, np. chust żołnierskich, jak i w folklorze. Pamiętam, że niejednokrotnie byłem przymu­ szany do wysłuchiwania szeregu barwnych opowies'ci z wojska. Ponieważ mnie samego ta „przygoda" ominęła w życiu, musia­ łem cierpliwie wysłuchiwać, bądź co bądź bardzo podobnych, scen z życia wszystkich prawdziwych mężczyzn w mojej rodzi­ nie. Niezwykle ciekawe i barwne są haftowane kompozycje obrazy z przełomu X I X i X X wieku, zazwyczaj z miejscem na zdjęcie żołnierza. Podobne są unikatowe haftowane tkaniny ma­ rynarzy rezerwistów z początku X X wieku. Sporą grupę ekspo­ natów zajmują współczesne chusty rezerwistów. Zwyczaj wy­ konywania i noszenia chust przez żołnierza kończącego służbę wojskową rozpowszechnił się w latach siedemdziesiątych. Po­ czątkowo wykonywane z tkaniny przeznaczonej na temblak roz­ rosły się tak, iż obecnie sięgają rezerwistom aż do stóp. Obecne chusty wykonywane są coraz czes'ciej nie przez samych żołnie­ rzy, lecz przez trudniących się tą pracą uczniów szkół plastycz­ nych lub studentów ASP. Niezwykła jest ikonografia chust. Po­ czątkowo zawierała ona emblematy jednostki wojskowej, by w latach siedemdziesiątych wzbogacić się o znaki „odzyskanej" przez rezerwistę wolnos'ci, takie jak Statua Wolnos'ci czy też ma­ lowane w późniejszych latach sceny ze skąpo odzianymi kobie­ tami. Obecnie powszechne są również chusty przedstawiające bohaterów kultury masowej, takich jak Rambo czy Conan Bar­ barzyńca. Nawiązuje to do wspomnianej tendencji przedstawia­ nia pobytu w wojsku jako przygody, lecz jednoczes'nie jest sy­ gnałem, iż w obrębie tej tworczos'ci rzeczywistość łączy się z fikcją, dążąc w kierunku tworzenia się simulacrum, czyli two­ rzenia się kopii pewnych wyobrażeń o wojsku, dla których nig­ dy nie istniał oryginał. 3 Zdecydowaną większość obiektów wystawy stanowią foto­ grafie. Z fotografii indywidualnych i grupowych patrzą na nas osoby ubrane w mundury różnych formacji oraz różnych armii. Znana jest siła fotografii, która zatrzymuje zdarzenie i bezustan­ nie je odtwarza. Fotografia niesie ze sobą także moc dowodową, potwierdza, że byłem uczestnikiem jakiegoś' zdarzenia, i podob­ nie jak kolekcja, fotografia, służy rozwijaniu „ja" posiadacza. Wystawa, zwłaszcza w swej części historycznej, wzbogacona jest o listy z wojska, niekiedy rymowane. Mogą wydawać się nam dziś" zabawne i wzruszające, szczególnie listy do rodziców i narzeczonych, w których chwali się imię Boga i zaklina, aby ukochana nie zapomniała o swym chłopcu, lub listy z frontu peł­ ne wiary w swoją szczęśliwą gwiazdę. Przeogromna jest w tych listach chęć powrotu do domu, który jawi się jako bezpieczny i szczęśliwy. Pragnienie wyjścia z wojska i powrotu do domu jest równie silne i dzisiaj. Doskonale widoczne jest to na przykładzie „fali", tj. przerobionych metrów krawieckich. Żołnierz, który ma 150 dni do wyjs'cia do cywila zaczyna nosić taką „falę" i co dzień odcina z niej po jednym centymetrze aż do dnia, w którym opu­ szcza wojsko, w tym dniu z „fali" pozostaje ostatni centymetr, który oznacza ostatni dzień pobytu w wojsku. Przerobione na „fale" metry krawieckie wzbogacone są o namalowane na nich sceny z wojska i rymowane wierszyki, takie jak np. To nie mia­ ra ani mila, tylko droga do cywila, lub Po to, by ludzie żyli w spo- Oleodruk pamiątkowy żołnierza armii rosyjskiej, 1905 r. koju, a dzieci mówiły po polsku, dwa lata mojej młodości poświę­ cić musiałem wojsku. Przerobione krawieckie metry zwracają uwagę na bardziej ogólną tendencję - wtórnego wykorzystywa­ nia wielu przedmiotów przez żołnierzy. Bodajże najczęściej wy­ korzystywane są łuski po pociskach, które mogą stać się ozdob­ nym wazonem, popielniczką, przyciskiem do papieru, kałama­ rzem, przybornikiem na biurko, nożem do papieru, zapalniczką itd. Sukcesem tej wystawy jest wpisanie zebranych pamiątek wojskowych w próbę wyjas'nienia takiego fenomenu kultury, jak powszechne przes'wiadczenie, które mówi, iż wojsko może zro­ bić z młodego chłopaka prawdziwego mężczyznę. „Stanie się" prawdziwym mężczyzną, które przez wielu etnologów jest rozu­ miane jako zmiana statusu społecznego, odsyła autora wystawy do teorii obrzędów przejścia Arnolda van Gennepa. Już podtytuł wystawy - Opowieść o życiu prawdziwego mężczyzny, sugeruje taki trop interpretacyjny, gdzie okres pobytu w wojsku jest rozu­ miany jako okres inicjacji. Nawiązanie do teorii obrzędów przej­ ścia jest dobrze znane na gruncie etnologii, wciąż bowiem toczy się dialog na ten temat. Znane są nam inspiracje takich badaczy, jak np. Max Gluckman, Mary Douglas, Victor Turner, Edmund Leach czy Ludwik Stomma. Otwiera to być może pole do kolej­ nych dyskusji, co z pewnością będzie dobrze służyło całemu gro­ nu muzealników i etnologów. Świadome nawiązanie autora wy­ stawy do teorii obrzędów przejścia, przełamuje wciąż w jakimś' stopniu pokutujące w muzeach przekonanie, że czym innym jest „teoria", a czym innym „praktyka". Jednoczes'nie wystawa ta wnosi zupełnie nowy element, do tej pory nieobecny w muzeach - zwrócenie uwagi na subkulturę żołnierską. Jest to pierwsza te­ go rodzaju wystawa w Polsce, ukazująca nie tyle „oficjalną" 97 �stronę wojska, ile jego nurt nieformalny, do tej pory pomijany na wystawach. Na szczególną uwagę zasługuje oprawa plastyczna wystawy (wzór gablot, plansze, podpisy, os'wietlenie). Pomysł umieszcze­ nia wspomnianej wystawy we wnętrzu XVIII-wiecznego spi­ chrza niósł też ze sobą pewne zaskoczenie, bowiem zdumienie moje było podwójne, gdy we wnętrzu owego spichrza, chyba po raz pierwszy w życiu, zobaczyłem nie narzędzia służące do upra­ wy roli bądź przetwarzania i przechowywania zbóż, lecz szereg żołnierskich pamiątek z okresu ostatnich stu lat. Zdziwienie tym bardziej przyjemne, że pozwalało spostrzec, jaką posiadam pa­ mięć i jakie wyobrażenia o wnętrzach spichrzy, zwłaszcza tych, które stoją w skansenach. Moja pamięć o takich wnętrzach przy­ biera formę fotografii, na której znajdują się przedmioty poukła­ dane według systematyki Kazimierza Moszyńskiego z zakresu kultury materialnej. Fotografię tę (jak to fotografię) bezustannie powielam i nakładam na kolejne wnętrza. Nie przesadzę chyba zbytnio, kiedy powiem, że nie czuję się osamotniony w takim wyobrażeniu, w którym wnętrze skansenowskiego spichrza su­ geruje mi i jego zawartos'c, wystawianą w zgodzie z „kanonicz­ ną" formą, na co dzień bowiem możemy się spotkać z takimi roz­ wiązaniami ekspozycyjnymi. Nie byłbym jednak do końca spra­ wiedliwy, gdybym powiedział, że muzealnicy ze szczególną pie­ czołowitością dbają tak samo o konserwowanie eksponatów, jak i typów ekspozycyjnych, czego przykładem jest wspomniana wystawa. Organizatorzy zadbali również o wydanie interesującego pla­ katu i zaproszeń oraz katalogu o wysokim poziomie merytorycz­ nym i edytorskim. Zgromadzone w toruńskim Muzeum Etnograficznym woj­ skowe pamiątki pochodzą z ponad trzydziestu instytucji oraz od osób prywatnych. Częs'ć zebranych pamiątek stała się już począt­ kiem nowej muzealnej kolekcji. Warto odnotować ten fakt, który zmienia poniekąd obraz etnografa-muzealnika. Być może zatem coraz czes'ciej będą zadziwiały nas wnętrza muzealnych pomie­ szczeń. Życzyłbym tego nam wszystkim. Wszystkie fotografie Marian Kosicki PRZYPISY: 1 Patrz: H. Czachowski, Pamiątka z wojska. Opowieść o życiu prawdziwego mężczyzny Patrz: K. Pomian, Zbieracze i osobliwości, Państwowy Instytut Wy2 . • ... , n r . , 0 O . „ . . . . „,.... . - f , , ' . 1 dawniczy. Warszawa 1996, s. 38—49, także, J. Clifford, O kolekcjonowa- niu sztuki i kultury, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1 (220), 1993, s. 11-16 , „ „ , .. „ . . . , ' Za: H. Czachowski, Pamiątka z wojska..., op. cit. s. 29 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/56661bcab02c63573af222ff337a7ade.pdf c8b98f8f50f331bbcfd7f7a65b82c359 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2674 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2487 Title A name given to the resource Nekrologia i antropologia współczesności / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.99-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Piotr Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nekrologia i antropologia współczesności Piotr K o w a l s k i J. Kolbuszewski, Z głębokim żalem... O współczesnej nekrologii, Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1997, ss. 252 Antropologia pragnąca zrekonstruować imago mundi kultur egzotycznych (tak w czasie, jak i przestrzeni) jest w sytuacji komfortowej: jej przedmiot poznania daje się bezpiecznie usta­ wiać zgodnie z potrzebami badacza. Opowies'c dotyczy s'wiata, który oglądany z oddali jawi się jako zamknięta całość; „struktu­ ry długiego trwania" pozwalają na dalszy plan odsunąć całą mi­ gotliwą „zdarzeniowość" (jednostkowe fakty, postacie, z wolna pojawiające się innowacje). Oczywis'cie można rozpoczynać od detalu, którego eksplikacja doprowadzi do wizji całej kultury. Komfort badacza polega na tym, że dysponuje wczes'niejsza wie­ dzą o całej tej kulturze, a tylko swój wykład zaczyna w miejscu, które dla niego i jego słuchacza może być najciekawsze. Antro­ polog współczesności, tkwiąc w poznawanej kulturze, musi próbować mówić o niej jakby spoglądając „z zewnątrz". Trudno liczyć na całościowe wizje, ważne są jednak diagnozy i rozpo­ znawane tendencje. Kluczem zas' do antropologii współczesności może być studium szczegółu. Książka Jacka Kolbuszewskiego Z głębokim żalem... O współ­ czesnej nekrologii poświęcona jest właśnie takiemu szczegółowi: tekstom nekrologów we współczesnej prasie polskiej. Ich opis i interpretacja pokazuje całą trudność warsztatu badacza współ­ czesności - gdy oglądane ex post zjawiska, nawet jedno zdarze­ nie, ujawniać mogą swoje znaczenia, bo znane są jego powiąza­ nia, konteksty, konsekwencje i „dalsze ciągi", to antropolog ma do dyspozycji rzeczywistość in statu nascendi, musi dostrzec ran­ gę zjawisk, które oglądane przez pryzmat codzienności mogą w ogóle nie przyciągać badawczego spojrzenia. Bez wątpienia tak właśnie jest z nekrologami, gatunkiem prasowym i przez ten fakt zbyt „popularnym", by - poza swą informatywnością - zatrzymy­ wał uwagę konsumenta czasopism. A jednak uważne stadium im poświęcone odsłania procesy głębokich przekształceń dokonują­ cych się w kulturze Polaków, dostarcza przesłanek do refleksji na tematy rudymentarne, takie jak stosunek do śmierci i świadomo­ ści eschatologicznej, a dla badacza kultury popularnej - materia­ łów do prac nad kształtami popularnej estetyki, wzorców poetyc­ kich, nieubłaganych mechanizmów komercyjnego standaryzowa­ nia ekspresji cierpienia itd. Studium poświęcone nekrologom do­ starcza klucza do poznania nie tylko stosunku do śmierci, ale tak­ że - a może przede wszystkim - do życia; ich prasowe medium zaś wskazuje też na generalne przekształcenia aksjologiczne i ich leksykalno-frazeologiczne wykładniki.' Kolbuszewski pisze o ewolucji prasowych inseratów żałob­ nych - ważne jest tu wstępne rozstrzygnięcie: chodzi o płatne ogłoszenia, lokowane najczęściej w ściśle określonych miejscach czasopisma, tworzących swoiste enklawy prywatności; nawet je­ żeli wydzielenie miejsca nie jest zbyt radykalne (np. w postaci odrębnej kolumny), to i tak graficzna postać nekrologów i ten­ dencja do ich grupowania powoduje wyodrębnienie ich na pła­ szczyźnie strony. Badacz wskazuje na krystalizowanie się specy­ ficznych gatunków wyrastających z podstawowej formuły inse- ratowej. Będą to, obok tekstów o dominującej funkcji informa­ cyjnej, nekrologi pożegnalne, kondolencje, podziękowania i ne­ krologi rocznicowe. W tekstach reprezentujących odmiany nekrologów dzieją się różne rzeczy - ogólnie widać tendencję do przełamywania sztampy, oschłości prasowej wypowiedzi i w coraz wyższym stopniu zwiększanie ekspresywności wypowiedzi. „[...] kierunki przemian współczesnej nekrologii [...] określa zatem dominacja aksjologii i emocji nad informacyjną i inseratową komunikatyw­ nością, która w pewnych znamiennych wypadkach ulega [...] swoistemu zredukowaniu" (s. 90). Tak opisana główna tendencja pozwala Kolbuszewskiemu zbudować kilka ważnych opinii na temat współczesnej kultury: wyjść poza zbanalizowaną już etykietkę „pornografii śmierci" i wskazać na nowe zjawiska tworzące „subkulturę śmierci" (110). Sam termin zawiera interesującą sugestię interpretacyjną - wbrew socjologiczno-folklorystycznej praktyce oznacza on kompleks zachowań (w tym także tekstotwórczych) skupionych wokół śmierci i znajdujących manifestacje uwolnione od spo­ łecznych indeksów. Tożsamość sytuacji egzystencjalnej w kultu­ rze współczesnej generuje więc według Kolbuszewskiego serie analogicznych zachowań; społeczne decorum rozstrzyga o moż­ liwym repertuarze gestów, prowadząc do szczególnej standary­ zacji. Subkultura śmierci oznacza więc nie tylko konieczność podporządkowania się społecznie aprobowanym zachowaniom, ale także rzeczywistą tendencję (obserwowaną przez serie te­ kstów) ujednolicającą te zachowania. Bez wątpienia jednym z najważniejszych spostrzeżeń, po­ twierdzających czynione przez antropologów obserwacje, jest szczególna desakralizacja stosunku do śmierci. Choć w nekrologach znaleźć można wiele znaków religij­ nych, to jednak trudno w nich wytropić (jako tendencję, a nie jednostkowe przykłady) obecność postaw religijnych. Zarówno w obrzędowości pogrzebowej, jak i w towarzyszących jej te­ kstach uwidacznia się odchodzenie od obrzędu w stronę ceremo­ niału, który rozgrywa się przede wszystkim w porządku kodu społecznego. Nekrolog i jego aksjologia zapewne lokuje się ponad wątpli­ wościami na temat prawdy lub fałszu massmediów (45), można jednak stąd wyprowadzać różne wnioski. Bez wątpienia jednym z najważniejszych jest stwierdzenie faktu nasycania nekrologów treściami intymnymi. Dramatyczne napięcie, jakie tworzy się między nimi a gazetowym środowiskiem: informacyjno-reklamowy język prasy, perswazyjny, ale zawsze należący do jakichś „onych", zderza się z ekspresją cierpienia konkretnego człowieka. Kolbuszewski, przywołując bogatą dokumentację, wyprowadza stąd wniosek, iż „nekrolog stając się prywatną formą uczczenia zmarłego [...], bodaj bezwiednie nawiązuje do zjawisk znanych z [...] tradycji, polegających na tym, iż właśnie prywatne formy kultur przybierały postać manifestacji publicznych" (125). Wiąże 2 99 �się z tym emocjonalność tekstu i wyraźnie przez badacza dostrze­ gana tendencja do akcentowania „szczerości" wypowiedzi. Wykładnikiem przełamywania inseratowo-informacyjnego standardu nekrologu może być zmiana stylistyki, której głów­ nym wykładnikiem według Kolbuszewskigo jest peryfrastyczność, zwłaszcza użyta w nazywaniu zmarłego i „pseudonimowaniu" samego zdarzenia (73-74). Bez wątpienia temu też służą poetyckie aplikacje i próby znajdowania języka wzniosłego, ale jednoczes'nie intymnego, uwalnianego od oficjalnego patosu (154-195); „poezja dobrej woli", do której trudno przymierzać literacką aksjologię, poświadcza potrzeby „pięknego mówienia", „uwznioślenia", odejścia zarówno od banału kondolencyjnego zdania, jak i „cudzej mowy" tekstów gazetowych. Badacz przy­ tacza przykłady różnej klasy - bez wątpienia są wśród nich te­ ksty oryginalne i dużej urody; zdecydowanie jednak przeważają teksty banalne, których inspiracji można często poszukiwać w poezji wysokiej. Nekrologi prasowe bezceremonialnie po­ czynają sobie zarówno z wierszami i sentencjami, jak i tekstami współczesnymi - ulegają one folkloryzacji, stają się własnością wszystkich (nawet podpis autora cytowanego tekstu nie broni praw autorskich, skoro często przytoczenia są wadliwe albo zwy­ czajnie poddawane aktualizacji). Zmianie więc ulega ich status od intymnej reakcji na śmierć do standardowych wyborów spo­ śród gotowych formuł. 3 4 5 Na ujawnione przekształcenia konwencji nekrologów można spojrzeć przez pryzmat zniewalających mechanizmów kultury masowej. Nie kwestionując szczerości intencji nadawców (pro­ blemem jest ustalenie „środowiskowych" zróżnicowań: relacji między bez wątpienia „innowacyjnymi" tekstami, a ich replika­ mi i seriami), można też zwrócić uwagę na inne jeszcze możli­ wości eksplikacyjne. Pozornie marginalną sprawą jest ranga po­ trzeby składania kondolencji, wątpliwość, czy aby nie jest tak, iż bardziej niż wykonanie pewnego gestu, nacechowany jest jego brak. Oczywiście znaczące jest złożenie wyrazów współczucia, podobnie jak życzeń, gratulacji, zaproszenie kogoś do udziału... W kodzie społecznym, w sytuacji ogromnego ciśnienia konwe­ nansów, nie mniej, a może więcej energii pochłania jednak śle­ dzenie nieobecnych i pominiętych. Tę samą wątpliwość co do rzeczywistej „szczerości" wypo­ wiedzi, co do tego do jakiego stopnia można mówić o emocjonalności, ekspresywności, „określaniu stanu uczuciowego", można sformułować biorąc pod uwagę specyfikę publicznej ko­ munikacji. Nawet odgraniczone żałobną ramką nekrologi wcho­ dzą w interakcje z prasowymi kontekstami i szansa na ich konte­ stację (prywatność naprzeciw mowie publicznej) jest w sumie ograniczona, o czym rozstrzyga siła prasowych konwencji i ko­ dów czytelniczych. Poza tym nawet najbardziej osobisty tekst staje się zbyt szybko pre-tekstem, otwarciem serii replik; w osta­ teczności musi więc zadziałać mechanizm uniformizacji (choć niekoniecznie musi to być aż „zglajszachtowanie", o jakim pisał Klemperer). Powielany tekst - trudno powiedzieć coś bliższego 0 kryjących się za nim emocjach - sprowadza uczucia do stan­ dardów, pozwala ukryć się za nim autorowi. Nie sposób wtedy uniknąć pytania o to, do kogo w istocie adresowana jest prasowa mowa, jak budowany jest wirtualny odbiorca, czy przez te stan­ dardowe teksty nie toczy się rozmowa nadawcy z kimś innym niż osoby najbardziej zainteresowane, żałobnicy, ludzie cierpiący? Emocjonalizm standaryzujących się tekstów (a nie tych prawdziwie nacechowanych oryginalnością) można wtedy zoba­ czyć w kontekście emocjonalizmu kultury masowej. Poetyczności tych tekstów mogą rzeczywiście odpowiadać dramatycznym wysiłkom uporania się z problemami egzystencjalnymi, dla których znajduje się tylko patetyczne, a więc zbyt oficjalne albo sentymentalne rozwiązania. I tu diagnoza Kolbuszewskiego zda­ je się trafiona - ucieczki przed brakiem autentyzmu oficjalnej, jakiejkolwiek proweniencji nowomowy. Droga ucieczki wiedzie jednak także przez standardy myślenia kiczowego - i znowu ha­ słowo tylko można sprawę otworzyć opowieścią o sukcesie mu­ zyki discopolowej i łatwości, z jaką najpopularniejszy zespół od piosenek miłosnych przeszedł do tak samo komponowanych, aranżowanych, śpiewanych piosenek religijnych. Być może wytłumaczenie tendencji standaryzujących jest także inne niż to, które poprzestaje na odesłaniu do „niewidzial­ nej ręki" kultury masowej. Konwencjonalizacja daje wszak na­ miastkę obrony przed doświadczeniem „nagiej egzystencji" - j a k religia miałaby dostarczać ochrony przed bezpośrednim dotknię­ ciem sacrum, tak na miarę dzisiejszej wrażliwości banał stwarza szansę na rozbrojenie grozy śmierci, zbyt radykalnej manifesta­ cji biologiczności, rozpadu, a przede wszystkim nieuniknionego „odejścia". Formuła - pożyczona, przepisana, bezwiednie po­ wtórzona - może pomóc w odsunięciu refleksji o własnym losie. 1 w tym także znaczeniu, obok sensu zrekonstruowanego przez Kolbuszewskiego, zmieniająca się postać nekrologów (sam fakt ich ewolucji), gazetowy tekst o śmierci, „określa stan emocjonal­ ny" (70) swojego nadawcy. Prasowe kondolencje być może do­ kumentują też poszukiwanie sposobu na uniknięcie refleksji, na obronę własnej intymności, a nekrologia, teksty mające wy­ trwałych czytelników, od takich inseratów rozpoczynających lekturę, okazuje się dostarczać ważnych inspiracji do rozważań nad antropologią współczesności. 6 SY: 1 Znakomicie takie możliwości interpretacji prasowego detalu poka­ zał Victor Klemperer: odcięty od świata w nazistowskich Niemczech, swą wiedzę o tym, co dzieje się wokół niego, budował analizując język Trzeciej Rzeszy. M. in. czytając rodzinne inseraty w prasie, przez subtel­ ne przesunięcia akcentów, zwłaszcza zaś z pozoru nieznaczne zmiany le­ ksyki i frazeologii nekrologów, potrafił zobaczyć dokonującą się historię, V. Klemperer, LTI. Notatnik filologa, przekł. J. Zychowicz, Kraków 1983, s. 136-142 2 D. Czaja, Kłopoty z duszą. Szkic o osobliwościach wyobraźni po­ tocznej, „Znak" 1997 nr 2. Udokumentowana w książce Kolbuszewskie­ go nieobecność w nekrologach eschatologii uświadamia konieczność po­ stawienia bardziej generalnych pytań dotyczących historii kultury pol­ skiej. Wywołując tylko temat można np. przypomnieć sarmackie kłopo­ ty z eschatologią, por. T. Chrzanowski, Sarmacka eschatologia, [w:] ten­ że, Wędrówki po Sarmacji europejskiej, Kraków 1988 Kolekcję tekstów nagrobnych wraz z komentarzami zawierającymi m.in. ustalenia proweniencyjne przedstawił J. Kolbuszewski, Co mnie dzisiaj, jutro tobie. Polskie wiersze nagrobne, Wrocław 1996 3 100 4 Tak samo dzieje się w epigrafice cmentarnej, J. Kolbuszewski, Wiersze z cmentarza. O współczesnej epirafice wierszowanej, Wrocław 1985 Mechanizmy te - kształtowanie się potocznego wzorca poetyc­ kiego i układanie aktualnego kanonu - można obserwować także w in­ nych sytuacjach, w których zasada decorum narzuca potrzebę mówie­ nia innego, „nieprzezroczystego", wyróżnionego na tle „potoku mo­ wy". Zastanawiającym fenomenem wskazującym na konserwatyzm potocznej mowy odświętnej jest powtarzalność przywoływanych auto­ rów; por. K. Łeńska-Bąk, „Niniejszym mam zaszczyt zaprosić..." O desemiotyzacji aktu zaproszenia weselnego, „Literatura i Kultura Popu­ larna" t. 6, 1997 5 6 Także peryfrastyczność stylu może stanowić wyraz ochrony wła­ snej intymności: z jednej strony więc za jego pomocą realizować się mo­ że rzeczywista potrzeba nazwania wielkości straty, z drugiej zaś - może być to tendencja do osłaniającego cierpienie, by posłużyć się formułą Przybosiowską, „pseudonimowania uczuć", por. M. Głowiński, Peryfrazy współczesne, [w:] tenże, Nowomowa po polsku, Warszawa 1990 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0bfb358c17763792f71d1402a3811d57.pdf 2b5cca46bcd1b936123a9afd300aec08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2671 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2484 Title A name given to the resource „Tragarz śmierci" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.87-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Strączek, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Tragarz śmierci" T o m a s z Strączek Wakacje od swego najwcześniejszego dzieciństwa spędzałem zawsze na Kaszubach, gdzie za wąskim pasem lasu, widocznym ze wsi na hory­ zoncie, rozciągało się morze. Ludzie wsi w tamtym czasie przerażali mnie swym stosunkiem do śmierci, zupełnie innym niż ten, z którym miałem do czynienia w Warszawie. W Warszawie śmierć właściwie byta nieobecna w moim życiu, natomiast na kaszubskiej wsi po prostu się o niej mówiło. Chłopcy, z którymi godzinami bawiłem się na szerokiej, piaszczystej drodze wiodącej do sklepu, wiedzieli, że czuwa się przy zmarłym podczas „pustej nocy" i że schodzą się wtedy wszyscy ludzie ze wsi, nawet ci, którzy są ze sobą skłóceni. W miarę jak rosłem proporcje mojej oceny stosunku do śmierci obu środowisk zaczęły się odwracać. W pewnym momencie stało się dla mnie jasne, że kaszubska śmierć, śmierć wiejska, mimo przynależnego zwykle śmierci przerażającego charakteru, jest ludzka, obudowana szczerym współczuciem nie tylko krewnych, ale i dalekich znajomych. Śmierć miejska zaś to niejednokrotnie tragiczna samotność, opuszczenie Od razu zapowiedziano mi, jak tam przyszedłem, że to jest nie fabryka Wedla, tylko... Ja powiedziałem, że wiem o tym, że słyszałem. Pierwszy raz zetknąłem się z tą pracą, tak że kazali mi iść do magazynu trumien. A w magazynie są różne rozmiary. Człowiek jest taki strachliwy trochę, chociaż to jest puste. To ta­ kie jest jakby..., to było jakieś takie głupie uczucie. Widzi się te trumny, różne tam, na kupie, nie na kupie. Na takie listwy kładą jedną na drugą. Są już pomalowane. Tam jest baza i wytwórnia tych trumien. Trzeba je wziąć i wsadzić do wozu. Do wozu wchodziło czternaście sztuk. Dwa wozy takie chodziły. Jednego dnia woziło się po mieszkaniach, a drugiego dnia po szpitalach. I tak na zmianę. Jakieś dwa tygodnie tak przyzwyczajali mnie do tego. Tylko trumny rozwoziłem po mieszkaniach, żeby tak zapo­ znać się z tą pracą. To było bez tam już tego obrządku, bez nicze­ go. Tak się je wstawiało do domu. Nie wszędzie widziałem umarłych, jak wnosiłem trumnę. W niektórych tak, w niektórych nie. Zwłoki leżały w różnych pozach. Na podłodze i na łóżku. Różnie to było. Zależy jakie to mieszkanie, jacy ludzie, jakie śro­ dowisko. Pierwszego dnia trochę tak drygałem. Dryganie to taki jakiś strach, jakby coś... Takie jakieś uczucie głupie było, że to jest ja­ kieś..., no nie wiem - trudno mi powiedzieć. Tak odczuwałem coś takiego - strach może nie, nie bałem się, tylko takie dziwne uczucie miałem z tym. Koło dwóch tygodni tak jeździłem, może dłużej. Dokładnie nie pamiętam. No i po dwóch tygodniach do­ stałem samochód i jeździło nas pięciu. Czterech pracowało przy nieboszczykach, a ja nie. Potem kierownik wycofał jednego i tak się zaczęło. Bardzo szybko przyzwyczaiłem się do tego, bo ja w ogóle nie myślałem, co ja robię. Co trzeba było zrobić, to się robiło, widziało się, że się ma pieniądze z tego. Człowieka może prędzej pieniądze tam zachęcały niż sama chęć do tej pracy. * Jan Sosiński (nazwisko i imię zostało zmienione) w latach siedem­ dziesiątych wchodził w skład brygady jednego z dużych przedsiębiorstw pogrzebowych Polski południowej. Zadaniem brygady był transport zwłok. Obecnie Jan Sosiński pracuje jako magazynier w zakładach prze­ twórczych niewielkiego miasteczka w województwie olsztyńskim. Tekst zamieszczony niżej jest zapisem jego wspomnień i refleksji związanych z poprzednią pracą. przez bliskich nie mogących jej znieść i zaakceptować, wytrzymać jej ciężaru. Miasto oduczyło się rozumieć śmierć, stawiać ją na końcu ludz­ kiej drogi zgodnie z naturalnym porządkiem rzeczy. W miastach udaje się, że śmierci nie ma. Zajmują się nią wyspecjalizowane służby, dla których jest ona całkowicie anonimowa, stanowiąc jedynie towar. Wielokrotnie zadawałem sobie pytanie, co czują ludzie „żyjący ze śmierci", spędzający w jej cieniu swoje zawodowe życie? Zastanawiałem się, czy można zobojętnieć na śmierć? Stan wojenny z dnia na dzień bardzo zmienił nasze życie. Wprowa­ dzenie godziny milicyjnej zburzyło wiele istniejących dotąd barier. L u ­ dzie, którzy nie zdążyli do domów, przyjmowani byli przez obcych, mie­ szkających bliżej, często wprost z ulicy. Tak właśnie piętnaście lat temu poznałem Jana Sosińskiego. W jedną z zimowych nocy stanu wojennego przypadkiem wysłuchałem jego historii, historii, która pokazała mi, że nie można zobojętnieć na śmierć, nawet jeżeli nieustannie żyje się w jej cieniu. Z dnia na dzień, z dnia na dzień i się człowiek wciągnął. Starali­ śmy się dużo i szybko zrobić i już. Czym więcej zgonów, tym więcej człowiek pieniędzy miał - tak to można porównać. Trumnę z magazynu bierze się na kwit. Taki kwit nazywa się WZ-ka. Na WZ-kę człowiek pobiera i trumnę, i śrubokręt. Nie ma różnicy - kwit zawsze jest taki sam. Trumny wwoziło się cza­ sem windą. Ludzie uciekają od takich rzeczy oczywiście. Windą trumnę wwozi się na dwa razy. Raz wieko, raz denko. Przy win­ dzie od razu jest pusto. Nikt nie chce jechać. Każdy ucieka od te­ go. Wstawiało się do mieszkania i już. Trzeba było jeszcze ode­ brać pokwitowanie. Niektórzy dali parę groszy, a nie to nie - nie musieli. W mieszkaniach leżeli nieboszczycy, ale wtedy, kiedy jeździliśmy we dwóch, to myśmy tego nie robili, tego obrządku. Za nami druga taka jeździła brygada, która ubierała, jak trzeba było, czy tam coś. No i wozili do kościoła albo do przechowalni. Gdy byłem już w tej czteroosobowej brygadzie, to właśnie brali­ śmy z mieszkań. Były różne układy - i mycie, i golenie, i tam makijaże się robiło. Dzień mojej pracy wyglądał tak: wstawałem rano i jechałem do roboty - jak każdy. Podpisuje się tam listę jak wszędzie. Ale już mam podane, przypuśćmy dzisiaj wieczorem, po skończeniu pracy, co ja będę robił jutro. I są podane godziny. 0 której godzinie ma się być w danym mieszkaniu. Jest też po­ dana trasa - skąd i dokąd przewieźć. Z domu wieźliśmy na przy­ kład do kościoła. Za dzień, czy tam jeszcze tego samego dnia po południu - to zależy, jak ksiądz ustalił z rodziną, jest msza. Trumnę kładzie się w kościele w specjalne miejsce, gdzie czeka do tej swojej mszy. Gdy msza się skończy, wiezie sieją na cmen­ tarz i wszystko. Jedni ludzie byli bardzo zdenerwowani, drudzy nie, to różnie było. Gdy weszliśmy do mieszkania, gdzie leżał nieboszczyk, trzeba było się rozejrzeć, czy to wyjdzie w ogóle z mieszkania czy nie. Były takie przypadki, że nie przeszło po prostu. Trumnę pustą wniosło się na sztorc w tę stronę, ale ze zmarłym trumny na sztorc nie da rady wynieść. Nieraz dlatego trzeba było i na klatce schodowej wszystko zrobić. Zapamiętałem taki jeden przypadek. To było bardzo późno. Zadzwoniliśmy do drzwi 1 otworzył nam syn zmarłego. Mieszkanie było dosyć wysoko chyba na V I piętrze. Pamiętam - zaczynaliśmy robotę koło go­ dziny dwudziestej. To było w zimie - grudzień albo styczeń. 87 �Klatka w tym domu była bardzo wąska i kręta. Trumna prawie nie mieściła się na zakrętach. Powiedzieliśmy temu człowiekowi, że taka jest historia, a on: chłopaki, macie tu parę złotych i zrób­ cie tak, jak uważacie najlepiej. No to ja mówię: może jakiś fote­ lik byśmy wzięli? On: bardzo chętnie - proszę fotelik, prześcieradełko. Posadziliśmy nieboszczyka w fotelu, przykryliśmy prześcieradłem i się wstawiło do windy. Jeden z nas piechotą zszedł na dół, zamknął drzwi, żeby nikt nie wchodził ani nie wy­ chodził w tym czasie. Winda została zablokowana. Zwieźliśmy tego dziadka na dół windą, tam było już wszystko przygotowa­ ne: futerał, cyk cyk - pięć minut i już nie ma. Już ubrany był na górze. To było najlepsze rozwiązanie. Mebel na taką klatkę scho­ dową ciężko wnieść, a co dopiero mówić o nieboszczyku. Czło­ wiek po śmierci robi się taki ciężki - może dlatego, że taki bez­ władny jest? Mówili, że jak dzwony biją, to się dopiero robi cięż­ ki. Nie odczuwaliśmy tego. Gdy znosiliśmy ciało, staraliśmy się, by ludzie nie przecho­ dzili w tym czasie. Ludzie się boją tego. Boją się dlatego, mnie się wydaje, bo to każdego czeka. Tak się nie obroni przed tym i tak. Niektórzy może mniej, niektórzy może bardziej, ale wszy­ scy się boją. Na zleceniu mieliśmy zawsze, co trzeba zrobić. A trzeba by­ ło najpierw umyć, potem ubrać. Nie znają się niektórzy i kiedy powiedzieliśmy, że będziemy myć zmarłego, to wodę do wanny napuszczali, myśleli, że to kąpiel będzie. A to trzeba kawałek gąbki, jakiś ręcznik i już. Gdzie to tam do wanny przecież! Po­ tem się ubierało, makijaż, golenie - mieliśmy takie przyrządy jak maszynki i tam takie inne sprawy. Szybko to trwało - około 10-20 minut. Mieliśmy wprawę. We dwóch przeważnie przy ta­ kim czymś robiło. Trzech już jest za dużo. Trzeba umieć to po prostu zrobić, bo to sztywny ten człowiek jest przecież. Założyć koszulę, to tak robią, że razem z marynarką zakładają, a jeżeli nie pasuje, to z tyłu marynarkę się rozcina. Staraliśmy się, aby nikt nie patrzył, jak pracowaliśmy przy nieboszczyku. Czasami rodzi­ na mogła mieć pretensje o to, że marynarka jest z tyłu rozcięta. Nie dałoby rady wytłumaczyć im, że inaczej tego nie można zro­ bić. Jak nie wchodzi, to przecież rąk się nie będzie łamać! Roz­ cinało się z tyłu nożem czy nożyczkami rękawy i zawijało się pod spód, pod rękę. Potem jeszcze tylko krawat i wszystko wy­ glądało elegancko. Buty też... żeśmy tyły odcinali, jak nie chcia­ ły wejść. Kawałek buta trzeba było wyciąć też tak, aby nikt nie widział, że to jest poobcinane. I ludzie bardzo zadowoleni byli. Ale nieraz też nie, bo to tak źle, i tak źle. Mówiłem wtedy: pani wie lepiej proszę bardzo, niech pani zrobi to sama. To jak wszę­ dzie -jeden zadowolony z takiej pracy, że ktoś mu usługę zrobił, a drugi nie. No to jakby buty do szewca zaniósł. Jeden chodzi za­ dowolony, a szewc tak samo zrobi drugiemu i ten powie, że źle. Tak samo i tu było. Makijaż to przeważnie robiło się kobietom, ale to jak już ktoś chciał. Był tam taki jeden Poldek to tak: po­ malował trochę policzki, kolorów trochę się zrobiło, tam oko tro­ chę poprawił, parę razy pudrem przejechał i to wszystko. No i wieko się zamykało. Jeszcze przed zamknięciem wieka rodzina oglądała, jak wszystko jest zrobione. Były różne historie. Jedni chcieli, żeby zakładać złoto na tych zmarłych, inni kazali zdejmować. Ci, co zakładali, może mieli za dużo. Pamiętam trzy takie pogrzeby - w tym, co za życia chodzi­ ła, to trzeba było ją pochować. Moim zdaniem to niepotrzebne. I tak ktoś to kiedyś wykopie. Jak nie za dwadzieścia lat to za sto lat. Czy do kasacji pójdzie cmentarz, czy bomba wpadnie - to różnie bywa. Coś zawsze może się stać. Nieraz jeździło się do medycyny sądowej. Tam w ogóle kupa mięsa jest. Przywozi się tam zmarłych z każdego wypadku czy tych, co na ulicy gdzieś. Na ulicy, w pracy, w każdym razie zmar­ łych poza miejscem zamieszkania. Tam leżą jeden na drugim, miejsca mało. Jest taka specjalna brygada, która ich przygotowu­ je... do wywiezienia. Mieliśmy taki przypadek - nie wiem, czy 88 ten ktoś był wierzący czy nie, czy rodzina nie miała pieniędzy na opłacenie mszy. Nie wiem, czy się powiesił, czy wpadł pod jakiś samochód - nie było niczego po nim widać. Facet był dosyć wa­ żący - około 150 kg. To go we czterech żeśmy ledwo przynieśli. Trzeba było pokonać dystans gdzieś 120 m. Razem to było po­ nad dwieście kilo. Mokre dechy dębowe to ciężar jest przecież. Zawieźliśmy go od razu do przechowania. Pamiętam, że zamówili mu murowany grób i nie wszedł w ten grób! Nie mogli­ śmy go włożyć. Dwa centymetry zabrakło. I teraz co z tym ro­ bić? To było już w czasie pogrzebu. Ludzie zaczęli wrzeszczeć. Żeby jeszcze na tych linach, na tych pasach wpuścić, a tu nie wchodzi! Mur za wąski! No i żeśmy tak na pałę pojechali do ogólnej przechowalni i przyjęli tam. To były ciężkie chwile. Po­ wstało zamieszanie, dużo ludzi na tym pogrzebie było, a tu nie daje rady nic zrobić z tym. Złe wymiary podał ktoś. Zawsze się przy robieniu grobu wymiary podaje. Każdy jest przecież różne­ go wzrostu i są różne futerały przecież. Są tam numery - ósem­ ki, dziesiątki, dwunastki. Dwunastka to największa jest. To już jest taka na takiego chłopa potężnego. No i takie dziecinne. Trumny nazywa się też fujarkami, czasem pudełkami. Najmłodszego dzieciaka to żeśmy cztery miesiące chowali. A najstarszy człowiek, który przeszedł przez nasze ręce, miał o sto lat więcej, zdaje się. Tego dzieciaka to żeśmy ze szpitala brali. Jeszcze przed pogrzebem trzeba było jechać go ochrzcić. No i do grobu. To wszystko. To jest nieprzyjemna praca. Tam ludzie są różnie ustawione. Niektórzy przypuśćmy na samych wypadkach jeżdżą. Po dwóch. Pociąg zabije, tramwaj, samochód - o, coś takiego. Jak się ktoś powiesi - to też oni tam jadą. To jest taka specjalna brygada. Dy­ żury mają na okrągło. W niedziele i w święta też. Oni wiozą zmarłych do przechowalni. Raz zastępowałem kolegę na wypad­ kach. Poprosił mnie, żebym go zastąpił na jeden dzień. Pojecha­ liśmy na dworzec. Facet wpadł pod pociąg. Trzeba było go ze­ brać do wora. Są nosze jeszcze do tego, ale tam na nosze nie by­ ło co kłaść. Wszystko było osobno. Rozniesiony był na osiem­ dziesięciu metrach. Tak go rozciągnęło. Trzeba było dotąd cho­ dzić, aż się wszystko zebrało. Regulaminy mówią: starać się wszystko zebrać. To samo słyszeliśmy na odprawach. Tylko raz byłem i już więcej nie chciałem jechać na takie coś! Zwykle przy tym dużo jest gapiów. Patrzą się, a człowiek zbiera... zbiera to. Jak się wynosi nieboszczyka na klatkę schodową to ludzie ucie­ kają, a jak jest wypadek, to się gapią. Nie mam pojęcia, dlacze­ go tam się gapią, a tu uciekają. Może dlatego, że na klatce scho­ dowej zamknięta przestrzeń jest? Budynek. Może wolna prze­ strzeń to jakoś inaczej? Gdy we własnym domu ktoś umarł, to się może... nie wiem. Zawsze jak ktoś wpadnie pod samochód czy coś, to zbiera się kupa ludzi. Nie rozumiem tego. Takiego rozniesionego na osiemdziesięciu metrach człowieka poznaje się tylko po częściach ciała. To jest kupa mięsa. Ciężko odróżnić, co jest czym. Ubranie jest poszarpane i zamazane we krwi. Ten, którego zbierałem, pocięty był niesamowicie. Nawet nie wiedziałem, jak on się nazywał. To jeszcze nie był dzień, w którym miałem najbardziej do­ syć. Zupełnie się nie spodziewałem, że taki dzień jakoś tak na­ gle nadejdzie. Wyjechaliśmy rano. To było przed świętami - pa­ miętam. Zrobiliśmy dwa pogrzeby z kościoła i to miało być wszystko na ten dzień. Jak przyjechaliśmy, to dyspozytor po­ wiedział: weźcie dwa worki. To wzięliśmy te dwa wory z maga­ zynu, trumnę i idziemy. Są takie wory specjalne. Chłopaki wie­ dzieli, o co chodzi, a j a nie. Nie powiedzieli mi o tym. Jak przy­ jechaliśmy na miejsce, nie wszedłem w ogóle do tego mieszka­ nia, bo jak otworzyłem drzwi, to człowiek rzygał. Jak już nie miał czym, to mało bebechy nie wyleciały. Na akcie zgonu po­ tem zobaczyliśmy, że ta kobieta trzydzieści dwa dni temu zmar­ ła. To już była kupa gnoju. Koledzy z brygady musieli wejść. Oni byli przyzwyczajeni - długo pracowali. Tam ludzie po dwa- s �dzieścia lat pracują i więcej. Facet, który ją znalazł, źle zrobił, bo otworzył okna i drzwi. To wszystko buchło na klatkę schodo­ wą. Okropny smród. To z rodziny był ktos'. Baba mieszkała sa­ ma w trzech pokojach. Tam strasznie śmierdziało, Chłopaki, jak mi opowiadali, to ją wsadzili do tego wora, tak jak siedziała z tym kocem, z tym wszystkim. Opowiadali, źe ona przed tele­ wizorem siedziała, to widocznie telewizję musiała oglądać i na serce czy tam cos'. Wtedy miałem dosyć tej roboty. Pomogłem im tylko znosić oczywis'cie to. Miny moich kolegów były raczej kiepskie. A ja czułem, że znowu będę rzygał. Na tej babie były robaki aż. Takie glizdy chodziły po niej. To chyba z wnętrzno­ ści może, różne tam bakterie człowiek ma chyba. Facet chciał, żebyśmy znieśli wersalkę z tego mieszkania - tą, na której ta ko­ bieta siedziała. Powiedziałem mu: panie, ja nie jestem firmą Węgielek - on się meblami zajmuje. Mimo tych worków tę ba­ bę było czuć! Czułem ten smród przez tydzień. Chodził za mną. Miałem dosyć. Mówię sobie - już kurczę koniec. Więcej, kur­ wa, nie pojadę już nigdzie. Kumple mówili mi - dobrze, żeś tam nie wchodził człowieku! Sam widok tego to już... I bez tego w i ­ doku jak po tych schodach zacząłem dyla dawać, to obrzygałem je od góry do dołu. Najgorzej było, jak nie miałem już czym rzygać. Bolał wtedy żołądek. Kiedy wypiło się oranżadę to łup za chwilę znowu. Szlag by to trafił wszystko już. A następnego dnia znowu trzeba było normalnie iść do pracy. Wypiło się ćwiartkę gorzałki i zapomniało się. Już jak zamykałem tego wieczora oczy - to nie myślałem o tym. Dziwiło mnie, że kum­ ple jakoś nie rzygali. Może oni bez powonienia byli, czy co? Chyba czuli ten smród, bo to było niemożliwe, żeby go tam nie czuć. Worki z tą kobietą wkładaliśmy jeszcze w trumnę, a trum­ nę jeszcze pakowało się w następny wór. Wtedy się zakłada ta­ kie blomby i to już nie idzie na żadną mszę, na nic, bo tego na żadną mszę nie ma sensu wnosić. Było też tak, że jak inna baba zmarła, to nie mogliśmy tego wyjąć, bo okropne pluskwy były. Zbierała makulaturę. Ze dwie tony makulatury były w tym mieszkaniu. Gazety nie gazety - ta­ kie różne. To fajansiara ta kobita była. To myśmy nie mogli wejść tam nawet! Tyle robaków było. Ale trzeba było to zrobić. Kolega się rozebrał i sam ją wpakował, tak jak leżała i już. W du­ żo miejscach człowiek był. Parę tysięcy ludzi przecież się prze­ rzuciło. I to różnie było - wie pan. Nazywano nas różnie: grabarzami, łapiduchami. Nie zwraca­ ło się na to uwagi w ogóle. To nas jakoś nie interesowało. Wra­ cając wieczorem na bazę czasem stawaliśmy na piwo. Jak nas czterech usiadło przy stoliku, to te ściany jakby się od nas odsu­ wały. Chodzi mi o to, że reakcja ludzi siedzących w tej knajpie była dziwna. Bardzo się nam przyglądali, a jednocześnie odczu­ wało się dystans. Gdy weszliśmy do środka, od razu robili nam miejsce. Nie wiem dlaczego. Czy dlatego, że byliśmy jakby w pracy, czy po prostu bali się nas. Wracaliśmy przecież pustym wozem, nie wieźliśmy nikogo. Tam bardzo odczuwało się to, że jesteśmy jakby jacyś inni, nawet w tym, co do nas mówili: pro­ szę, proszę - panowie se wezmą! To była uprzejmość jakaś, która nie cieszyła nas zupełnie. A człowiek przecież nie śmierdział ani nic. Nieraz jak wyciekło coś z tego, to trzeba było od razu łachy zmieniać. Zgłaszało się i natychmiast dostawało się nowe. Cza­ sami wyciekało. Żaden nerw zmarłego nie pracuje przecież. Tyl­ ko się ruszy go, to się zaraz zesra czy zeszczy. W nim zawsze jest coś jeszcze. Ja pamiętam, jak kolega opowiadał o takim przypad­ ku. Przyszło zgłoszenie, że jeden facet powiesił się. Wisiał trzy dni. We dwóch poszli go zdjąć. Rodzina prosiła, aby uważać, że­ by nie spadł przy odcinaniu. Jakby nie było rodziny, to by się go ucięło, on by spadł i już. Taki nie poczuje przecież. Jeden wszedł na jakiś taboret i go odcinał, a drugi go trzymał. W pewnej chwi­ li zmarły pękł, i oblał tego, co go trzymał tym jakimś czymś. Śmierdział niesamowicie! Jak przyszedł do samochodu, to taki smród, że nie można było wytrzymać. Ja jeszcze się z takim smrodem jak ludzki smród nie spotkałem. Wszystko kurczę znio­ sę - pies dwa tygodnie będzie leżał czy tam ileś - śmierdzi to śmierdzi, ale kurczę blade z człowieka to jest jakiś taki inny ten smród. Z minuty na minutę człowiek przecież się rozkłada, chy­ ba tak samo jak pies. A może mi się wydawało, że smród ludzki jest najgorszy? Może dlatego był dla mnie taki nie do zniesienia, że to rozkładał się człowiek? Czasami śniła mi się po nocach ta robota. Przeważnie wtedy, kiedy się wypiło trochę za dużo. Różne były dni. Czasami dosta­ liśmy tak w dupę, że mieliśmy tej pracy zupełnie dosyć. Wtedy, kiedy szło się do domu, to pieprzyły się w głowie takie głupstwa. Śniło mi się kiedyś, że ganiali mnie nieboszczycy. Nie mogłem im zupełnie uciec. Miałem innym razem też podobny sen. Jakaś postać, wiedziałem, że to był zmarły, zbliżała się do mnie, a ja nie mogłem się ruszyć. Wtedy się ocknąłem. Na medycynie widzieliśmy wiele zmarłych kobiet. Wśród nich bywały młode i w porządku. Przyjechaliśmy raz tam od ty­ łu, ale nie przygotowali nam nic jeszcze. Rodzina jej już czeka­ ła. Opóźnienie było przez awarię windy. Myśmy przyjechali tak na styk, żeby zabrać i zawieźć do kościoła. Za parę złotych, na prośbę rodziny, polecieli tam na górę i znieśli ją po schodach na dół w prześcieradle. Wyglądała, jakby spała po prostu. Ubrali ją raz dwa. Potem zawołali mnie. Leżało tam ze dwadzieścia ciał. Każde na specjalnym wózku z taką zapadką, którą ściekało to wszystko, co wyleci z człowieka. Stoły do sekcji zwłok też ma­ ją takie zapadki. Takie stoły raz widziałem i to tylko przez okno. Nie wchodziłem tam do środka. Facet, który pracuje przy tych zwłokach, to jest przezywany zimnym chirurgiem. To nie jest le­ karz żaden. To jest po prostu taki robotnik! Lubi się w tym ba­ brać. Lekarz mu mówi, co ma wyciąć. A ten tnie normalnie. Po­ tem siada obok i je śniadanie. Ci ludzie wyglądają jak rzeźnicy. Mają tych narzędzi tam przeróżnych poukładane. Wycięte czę­ ści ciała bierze się do laboratorium. Potem ten gość zszywa i ubiera takiego nieboszczyka. W ogóle go szykuje. Niektórzy cały czas przy tym są pijani, ale niektórzy robią to zupełnie na trzeźwo. W tej robocie szczęśliwy to się czułem po kielichu. Tylko tak. Inaczej nigdy! Nawet jak jedzie się karawanem i stanie się pod światłami, to ludzie z tramwaju patrzą się, gapią, jakbyśmy nie wiem... na jakiejś wystawie byli. I w czasie pogrzebu ludzie się bardzo nam przyglądają, a człowiek poważnie stał, nie do śmie­ chu nam było. Nic się nie odzywaliśmy. Trumnę do samochodu braliśmy w milczeniu. Wstawialiśmy ją z tyłu - tam gdzie jest specjalnie na to kabina oddzielona. Wieńce wieszaliśmy wokół trumny, żeby ładnie wyglądało. Ale jak wracaliśmy z cmentarza, to już byliśmy innymi ludźmi. Śpiewaliśmy, gwizdaliśmy w pu­ stym samochodzie. W kościele jest taka chwila - kiedy trzeba być poważnym. Po pogrzebie było takie uczucie, że nareszcie koniec. Dlaczego człowiek potem miał być poważny? Sami byli­ śmy, bez ludzi, bez nikogo. Wtedy jakieś odprężenie przychodzi­ ło na ten czas. Odprężenie po jakimś zatrzymaniu, które się od­ czuwało zwłaszcza w kościele, ale na cmentarzu też. Czasem jednak i w czasie niesienia trumny opowiadaliśmy sobie kawały i takie inne historie. Jeden pukał tam, w to pudełko, i mówił: gło­ wą puka! Wie pan, to były takie wygłupy. Z tyłu ludzie płakali, a z przodu człowiek się wygłupiał. Później to wszystko traktowa­ ło się jak każdą normalną pracę. Mniej się człowiek przejmował, że rodziny płaczą. Stawał się taki jakiś... Trzeba? To jedziemy, nie ma co się pieprzyć. Dziennie robiło się pięć pogrzebów, co zajmowało nam 12-13 godzin. Teraz nie wracam myślami do tej pracy. Jak by mnie ją pro­ ponowali, tobym nie poszedł drugi raz. Może dlatego, że już to znam? Przedtem pracowałem z ciekawości, ja wiem, jak to po­ wiedzieć? Człowiek nie wiedział, jak to wygląda. Opowiadali mi kumple o tym, ale opowiadać to co innego, a co innego, jak się to wszystko zobaczy. 89 �Reakcje ludzi na śmierć kogoś bliskiego są różne. Pamiętam, to było w święta. Siedzieliśmy na bazie do trzynastej czy czter­ nastej. Nagle jest zgłoszenie. Jedziemy tam. Ulica zgadza się i numer też się zgadza. Weszliśmy z trumną na górę, dzwonimy do drzwi i pytamy, czy to tu. Tak panowie, tu - odpowiada facet, który nam otworzył. Mówi do nas: najpierw proszę, i za butelkę bierze. Koledzy oczywiście po babce. Mnie w ćwiartkę wlał go­ rzałki. - To dla pana za nieboszczyka - powiedział. No i teraz tak: tu pijani są i pytają się, czy mają z nami jechać. Ja mówię: panie, my to wieziemy do przechowalni. Od pana zależy, czy pan pojedzie, czy nie. Ja bym pojechał w przypadku, gdyby to był mój brat czy tam ojciec, czy matka, nie? Pojechał, zobaczył jak tam. Nikt nie pojechał. Tośmy sami te zwłoki przewieźli i zosta­ wili w przechowalni. To było takie tych ludzi zachowanie. Nie wiem, czy dlatego, że pijani? Czy zadowoleni, że zdech? Nie wiem. Niektórzy bardzo chcieli tam z nami jechać i zostawali tam potem. Nie ma takiej potrzeby, żeby zostawać, bo rodziny i tak tam się nie wpuszcza. Są tam potężne, grube drzwi. Maszy­ ny pracują w tych pomieszczeniach jakimś dziwnym szmerem. Gdy lodowa chodzi, to takie uczucie jest... Trumny stoją w chło­ dni na wózkach. Przy śmierci tak jest zawsze. Niektórzy przeżywają mocno, inni wcale. Robotę zawsze jednakowo robiliśmy. To nie było tak, że te­ mu lepiej, temu gorzej. Tylko ludzie uważali, że źle, przypuść­ my, jest, a człowiek tak samo robił. Zawsze wykonuje się te sa­ me czynności. Różnica polega na tym, że inaczej są mieszkania ułożone. Czasami trzeba nieboszczyka wkładać na korytarzu, czy nawet, jak panu mówiłem, na klatce schodowej. Inaczej nie wyszłoby się z trumną. Ludziom to się nie podoba. Trudno im wytłumaczyć, że inaczej nie da rady. Czasem, gdy się przenosi, pęknie materiał i nieboszczyk upadnie na podłogę. Nieraz ciężar człowieka w trumnie jest tak duży, piętro wysokie, a trzeba iść bez odpoczynku, bo gdzie odpoczywać tam? Trzeba szybko wy­ chodzić. Mimo to bywało, że nie dało rady wytrzymać. Musieli­ śmy to postawić. Potem nie mogliśmy już trumny podnieść. Pro­ siliśmy ludzi przechodzących, żeby nam pomogli. Z tyłu szła ro­ dzina i patrzyła na nas. Postawić trumnę zdarzyło nam się ze trzy czy cztery razy. Raczej jednak nie mieliśmy specjalnych jakichś skarg, żeby coś źle było. Ludzie pracujący w tym fachu często chorują na korzonki i wszyscy mają ręce pozrywane od noszenia ciężarów. Skrzynkę gdy się niesie, to rzuca się, jak jest ciężka i odpoczywa się, ile się zechce. Tu, z trumną nie można tego zrobić. Jak się stawia trum­ nę w czasie niesienia, to praca jest już niedobra. Nie wiem - czy rodziny zmarłych, których nieśliśmy, nie zdawały sobie sprawy, ile oni ważyli przed śmiercią? A po śmierci tam kilo odejdzie, dwa. I dodać do tego trzeba futerał, który jest pioruńsko ciężki. Byli w tej robocie u nas ludzie uważani za dobrych. Nie mia­ ło się dla nich zupełnie jakiegoś tam specjalnego szacunku czy podziwu. Był taki jeden. Dżinks się nazywał, znaczy takie prze­ zwisko miał. Wszędzie wszedł. Kiedyś miejsca nie było w szo­ ferce, a on jechał pomóc tam gdzieś, to z tymi trupami z tyłu po­ jechał. Wsiadł normalnie i jechał siedząc obok nich. A to wszy­ stko gołe jest. I to jest takie pomieszane - mężczyzna, kobieta wszystko razem. Mają przy rękach numery pozakładane na ta­ kich sprężynkach. Dżinks wszystko zrobił - dlatego był dobry. Przykładem kiepskiego w tej robocie to mogę być ja. Nie mo­ głem czasami zrobić tego, co on. I nie robiłem tego, co on. Cza­ sami zastanawiało mnie, że te zwłoki człowiek jak jakiś materiał przekazywał do przechowalni. Rodzina boi się ubierać zmarłego. Ludzie czują przed tym ja­ kiś strach. Może przez to, że sami będą w takiej sytuacji? Nieraz człowiek pogłaszcze zdechłego kota. Ja, przypuśćmy, jak pies wpadł mi pod samochód, nie bałem się wziąć go na ręce, chociaż sztywniał błyskawicznie. Zaniosłem go na ogródek i zakopałem. 90 Jeszcze posłałem mu w dole wiórami, żeby mu wygodnie było leżeć. A muszę panu powiedzieć, że nieboszczyka nie dotknąłem w życiu! Znaczy ciała nie dotknąłem, ale gdy się pomagało go wsadzić do trumny, to się brało za ubranie. Coś jest takiego w człowieku, że odczuwa jakąś odrazę do tego! Człowiek potra­ fi hodować króle i potem tak normalnie zabijać je tłuczkiem. Bebeszyć je i babrać się w tym smrodzie, krwi. A przy człowieku tego nie zrobi! Chyba dlatego, że to człowiek. Nie? Niedawno zmarł mi wuj. W niedzielę był jego pogrzeb. Tam jakoś w niedzielę chowają. U nas w niedzielę się nie chowa. A gdzieś w takich małych miasteczkach, gdzie psy dupami szczekają, chowa się właśnie w niedzielę. Musiałem jechać, bo on nie miał nikogo. Przeżył synów, córki i żonę. Jak zobaczyłem go w trumnie - wzruszyłem się. Bo to wie pan - rodzina to co in­ nego. Człowiek inaczej do tego podchodzi. Moja żona nie wiedziała, że ja w tej robocie pracuję, chyba ponad miesiąc. Przypadkowo zobaczyła mnie na ulicy, jak nio­ słem trumnę. Potem wypierałem się, że to nie j a byłem, że to ktoś podobny musiał być do mnie. Dziwnie zachowywała się przez pierwsze dni. Później przyzwyczaiła się do tego, ale zno­ wu człowiek zaczął pić za dużo i z tego była niezadowolona. Kto tam wódki nie pije, to otoczenie nie chce go przyjąć. Jakiś jest taki dla tych ludzi jakby inny człowiek. Może charakter tej pracy jest taki, że pije się dla odwagi, żeby nie bać się myślenia 0 tym wszystkim? Nawet grabarz, taki na cmentarzu, jest na okrągło pijany. Pijany jest i ten, co kopie dół, i ten, co ładuje. 1 ci, co tam spuszczają, to rzadko który jest trzeźwy. Nie mówi­ łem nikomu, że tam pracuję, bo byłem pewien, że będą się wy­ śmiewać - trupku, łapiduchu. Potem znajomi się dowiedzieli. Pojechałem na swoją dzielnicę do kościoła. Nazwisko zmarłego nic mi nie mówiło. Wszedłem do kościoła, patrzę, a ja wszyst­ kich znam! Trudno było mi się już wycofać. Podeszliśmy do te­ go katafalka i trumnę na plecy. Nikt nic nie mówił w tym cza­ sie. Dopiero na cmentarzu pytali się, ile czasu już w tej robocie jestem i jak mi się w tym fachu wiedzie. Powiedziałem, że kiep­ sko, bo co się będę chwalił, że bardzo dobrze. Powiedziałem chłopakom, żeby pieniędzy nie przyjmowali od nich. Ja nie wiem, dlaczego ludzie dawali pieniądze. Po prostu dawali tak, jakby nam się należało. Z tymi samymi kumplami woziłem przez cały czas. Do koń­ ca. Jak w rodzinie było. Trzech ich było. Funkcje były podzielo­ ne. Ja przy samochodzie nie robiłem nic. Dosłownie nic. Jak przychodziłem, to wszystko było gotowe. Wóz z garażu był wy­ prowadzony. I tak co dzień było. Wóz musiał być czysty, bo to nie śmieciarka. To jest taka jakaś chwila, że nie mogło się zda­ rzyć tak, żeby było brudno! W tej naszej brygadzie było jak w ro­ dzinie. Wszystko polegało na koleżeństwie. Co trzeba było w do­ mu, czy coś ktoś tam miał - to się poszło i zrobiło. Pomagało. Wszyscy okazywaliśmy sobie jakąś taką serdeczność. Wiedzieli­ śmy, że siedzimy na tym samym stołku. Nie było tego, że tam ta­ ki owaki... czy tam coś takiego... Po robocie czasami łaziłem po lesie. Czasami, jak się jakie­ goś znajomego spotkało, to się szło na piwo. Jedno, drugie i po małym. Wie pan... tak. Towarzystwo było różne. Mówili: ty masz parę złotych, zarabiasz. Ludzie tak jak pijawki przychodzili do mnie. Myśleli, że ja mam majątek. Odpowiadałem: idź do robo­ ty, tam gdzie ja, to będziesz miał też. Mam ochotę, mogę posta­ wić, ale nie muszę. I tak się odpoczywało. Potem to już tak trochę żal było odejść, bo to się człowiek przyzwyczaił i pieniędzy też było po boku. Człowiek żyje, a potem koniec i już, no co! Nikt się przed tym nie zabezpieczy. Przyjdzie dzień, godzina i koniec! Nic z niego nie zostaje, nic - trochę czaszki i kości! Poza tym nic. Czy jest jakieś życie pozagrobowe? Może tam i coś jest. Nawet nie myślę, kiedy to się stanie. Może dziś, może za pięćdziesiąt lat? Ja wiem, co mnie czeka? �