16 50 1084 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/966e134e239d9293c454dcfac4aa8a51.pdf 447f96a3cb4f0db6d8665c96f231e9b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6577 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource PSL Konteksty - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6148 Title A name given to the resource Notes on Authors / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.429-431 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz - anthropologist. Doctor of the Humanities, lecturer at the Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, University of Warsaw, works at the Institute of Art, Polish Academy in Warsaw, head of the Department of Anthropology of Culture, Film and Audiovisual Arts (1993-2011). Editor-in-chief of the quarterly “Konteksty” (“Contexts”), a member of the edi­ torial board of “Kwartalnik Filmowy” (“Film Quarterly”). Author of works on symbolic imagination and contem­ porary anthropology. Author of numerous articles on the subject, co-author and editor of books: Film and context (1988); Art at Eye Level. Film and Anthropology (1991 ); Zbigniew Rybczynski - The Traveler to the Realm of Impossi­ bility (1993). Author of several books in the field of cultur­ al anthropology: A House in the Folk Tradition (1992); Im­ ages of The “Strangers". From Stereotype to a Symbol (2000); The Home - The Way of Being. Home in Folk Tradition [with Danuta Benedyktowicz] (2009). Notes on Authors filmu (Film Anthropology, 1975), Gwiazdozbiór (Constella­ tion, 1983), Moja filmoteka (My Film Archive, 1983), Kino polskie (Polish Cinema, 1983), Kino na świecie (Film of the World, 1983). Justyna Chmielewska - anthropologist, Turkish studies expert, editor at the Konteksty quarterly magazine (Insti­ tute of Art at the Polish Academy of Sciences), author of numerous texts and book reviews published in “Kontek­ sty”, “Nowe Książki”, “Dziennik Opinii”, “ (op.cit.,)”, “Le­ ktury Reportera” and “Notes na 6 tygodni”. In 2009 her book Holy Blood, Holy Times, Holy People was published. W iesław Juszczak - art historian, philosopher. Professor at the Institute of Art of Polish Academy of Sciences and Institute of Art History of University of Warsaw (where he was a longtime teacher). Author of dozens important books and articles on 19thand 20th century art, Young Po­ land Movement, art theory, ancient Greece, archaic art, japonese aesthetic and film history. Lately he received PEN Club Award (2010) and Gloria Artis Award of Min­ istry of Polish Culture (2012). Ryszard Kapuściński (1932-2007) - Polish journalist and writer, one of the top Polish writers most frequently translated into foreign languages. He was often named the “Third World Chronicler” or the “Voice of the Poor” for his famous reportages and books describing developing countries on all continents. Among other books, he pub­ lished: The Emperor on Ethiopia, Shah of Shahs about Iran, The Shadow of the Sun about Africa, Another Day of Life about Angola, and Imperium about the Soviet Union. Ryszard Ciarka - anthropologist, editorial secretary of “Kwartalnik Filmowy”, works at the Institute of Art Polish Academy of Sciences. Dariusz Czaja - anthropologist, essayist, music reviewer. Professor at the Institute of Ethnology and Anthropol­ ogy of Culture at the Jagiellonian University, editor of the quarterly “Konteksty” (Institute of Art Polish Academy of Sciences). Recently he has published: Signature and frag­ ment. Anthropological narrations (2004), Anatomy of the soul. Figures of the imagination and language games (2006), Lessons of darkness (2009), Somewhere farther, somewhere else (2011), Micrologies. Anthropology as spiritual exercise (2013). His field of interest contains: anthropology of the contemporary, methodology in humanities, film analysis, anthropology of literature, culture contexts of music, pres­ ence of myth and symbol in cultural “texts”. He regularly publishes in: “Konteksty”, “Kwartalnik Filmowy”, “Kro­ nos”, “Prace Kulturoznawcze”, “Dwutygodnik”. Aleksander Jackiewicz (1915-1988) - film theorist and critic, essayist, writer, professor at the Institute of Art of Polish Academy of Sciences, a longtime teacher at Film School in Łódz. Author of many books on film: Gorki i film (Gorki and Film, 1955), Latarnia czarnoksięska (Laterna Magica, 1956), Film jako powieść XX wieku (Film as a Novel of 20th-century, 1968), Historia literatury w moim kinie (Literature History in my Cinema, 1974), Antropologia 429 Karolina K osińska - Assistant Professor at the Depart­ ment of Cultural Anthropology, Film and Audiovisual Arts - Institute of Art of the Polish Academy of Sciences (Warsaw); member of the Editorial Staff of “Kwartalnik Filmowy”. Her research focuses on problems of social re­ alism and on British social cinema. Her papers were pub­ lished i.a. in “Kwartalnik Filmowy”, “Konteksty”, “Kultura Popularna”, “Czas Kultury”, “Kino” and “Studies in East­ ern European Cinema”. B eata Kosińska-Krippner - specialist in media studies and film studies (Ph.D). Assistant Professor at the De­ partment of Cultural Anthropology, Film and Audiovisual Arts - Institute of Art of the Polish Academy of Sciences (Warsaw), member of the Editorial Staff of „Kwartalnik Filmowy”. Her research interests include the theory and history of film and television, with a focus on documen­ tary cinema in the context of hybrid border genres, the history and theory of film and TV genres, as well as Aus­ trian cinema. M arta Leśniakowska - Professor, art and architectural historian at the Institute of Art Polish Academy of Sci­ ences in Warsaw. She is the author of Polski dwór, wzorce architektoniczne, mit, symbol [The Polish manor house, ar­ chitectural models, myths, and symbols], 1992; Co to jest architektura? [What is architecture?], 1996; Architekt Jan �NOTES ON AUTHORS Koszczyc Witkiewicz (1881-1958) i budowanie w jego cza­ sach [Jan Koszczyc Witkiewicz (1881-1958): architect and building in his times], 1998; series of books Architektura w Warszawie [The Architecture in Warsaw], 1998-2005. She published many texts among other in “Teksty Dru­ gie”, “Konteksty”, “Modus”, “Biuletyn Historii Sztuki”, “Rocznik Historii Sztuki”. Czesław Robotycki (1944-2014) - anthrpologist, eth­ nographer. Professor at the Institute of Ethnology and Anthropology of Culture at the Jagiellonian University in Cracow, former chief of this Institute. Member of the Edi­ torial Staff of “Konteksty”, chief of based in Cracow “Pi­ wnica pod Baranami” Association. Author of many texts and books on problems of contemporary anthropology, methodology of history, ethnography, popular culture. W ojciech M ichera - professor in the Film and Visual Culture Section at the Institute of Polish Culture, Uni­ versity of Warsaw; member of the editorial board of the academic journal “Konteksty”; lecturer at the Academy of Dramatic Art in Warsaw. He is primarily interested in narratology applied to film and visual images; and theo­ ries of image and representation. Author of two books: Anti-Daniken, 1994, and recently: Piękna jako bestia. Przy­ czynek do teorii obrazu [Beauty as the Beast. Contribution to the Theory of Image], 2010; and more than 40 aca­ demic publications (including papers in magazines such as “Konteksty”, “Kwartalnik Filmowy”, “Teksty Drugie”, “Kinowiedczieskije zapiski”, “Literatura ludowa”, “Bien dire et Bien Aprandre. Revue de Médiévistique”). Trans­ lator of many important texts into Polish (by authors such as Roland Barthes, Jacques Lacan, Jaś Elsner) and author of numerous TV shows and educational movies (for TVP and TV Arte). Grzegorz Nadgrodkiewicz Tragicomedy dell’arte, or Pierrotade a la Godard Nadgrodkiewicz reflects on the phenomenon of the dura­ bility of a cultural model, i.e. commedia dell’arte with its central characters - Pierrot and Columbine. He detects this cultural pattern in Jean-Luc Godard’s Pierrot le fou (1965). In Godard’s film this model takes on the form of a peculiar tragic-comedy dell’arte. Ferdinand, the main hero, and his lover Marianne hide their true faces under masks isolating them from the world. They permanently get involved in absurd and grotesque situations, and a series of circumstances leads them inevitably towards the tragic end. Their flight from Paris, car thefts, gunrunning, assaults and unhappy love lead towards death, their final fate. The film is strongly placed in Mediterranean tradi­ tion and the pop culture of the 1960s, and its heroes are young people of their time. They have no illusions, are witty and smart, ruthless and self-ironic but desperately helpless in the face of society-imposed commands. Their clownish revolt is doomed to disaster. M aria Poprzęcka - art historian, essayist. Professor at the Institute of Art History, University of Warsaw, former director of this Institute, she leads Art Historian’s Asso­ ciation. She is an author of many books and articles on modern art, 19th century art, methodology of art history, academism, feminine art. In 2009 she received Gdynia Literary Award for her book Other images. From Alberti to Duchamp. 430 A leksandra Rodzińska-Chojnowska , M.A. degree at the Historical Faculty (Warsaw University), 1972 (thesis on John of Salisbury). In 1978 granted Ph.D. degree for dis­ sertation: Anglo-Norman Intelectuals of the Twelfth Century, and began translating into the English texts on history, his­ tory of art, philosophy and law. Cooperated, and collabo­ rates up to this day with: History Meeting House, Arkady Publishing House, National Museum, Fryderyk Chopin Institute, Sejm Publishing House and DiG Publisher, as well as with periodicals: “Acta Poloniae Historica”, “Dzieje Najnowsze”, “Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, “Kwar­ talnik Historyczny”, “Muzealnictwo”, “Teatr Lalek” and “Quaestiones Medii Aevi Novae”. Since 2000 translated into the English, i.a. Iwona Taida Drózd, The Buddist King­ dom of Lo, Warszawa 2001; Anna Masłowska, Chronicle of Exhibitions at National Museum in Warsaw 1862-2002vol. 1. 1862-1962, Warszawa 2002; vol. 2. 1963-1982, War­ szawa 2006; The History of Polish Diplomacy X-XX c. (eds. Gerard Labuda, Waldemar Michowicz), Warszawa 2005; Federalism in the History of Poland: “The Free with the Free, the Equal with the Equal", Warszawa 2008; The Lebenstein Code: Poland during the Twentieth Century along the Traces of Drawings by Jan Lebenstein, Warszawa 2010; Andrzej Rottermund, Warsaw, Warszawa 2000; Wojciech Fijałkowski, Wilanów Vademecum, Warszawa 2011; Mariusz Karpow­ icz, What the Façades of Wilanów Tell Us, Warszawa, 2011. Teresa Rutkowska - editor-in-chief of „Kwartalnik Fil­ mowy” („Film Quarterly”). Her research interests centre on the narrative strategies in fiction and non-fiction film. Published in “Kwartalnik Filmowy”, “Konteksty” and “Nowe Książki”. Sławomir Sikora - Assistant Professor at the Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, University of War­ saw. His main research interests cover: visual anthropolo­ gy, anthropology of death, urban anthropology and meth­ odological issues connected with anthropology. Author of Fotografia. Między dokumentem a symbolem [Photography. Between Document and Symbol, 2004], Film i paradoksy wizualności. Praktykowanie antropologii [Film and Paradox­ es of Visuality. Practicing Anthropology, 2012], co-editor of Zanikające granice. Antropologizacja nauki i jej dyskursów [Disappearing Borders. Anthropologisation of Science and Its Discourses, 2009, with Adam Pomieciński]. He has also published numerous articles in, among others, “Kwartalnik Filmowy”, “Kultura Współczesna”, “Kontek- �NOTES ON AUTHORS sty”, “Lud”. Co-author of the film Zeby to byb ciekawe... O mediatyzacji obrzędów weselnych [Making it interesting... A film on mediatization of wedding rituals, 2009, with Karo­ lina Dudek]. A nna Sobolewska - professor, historian of literature, a lit­ erary critic and an essayist. Since 1970’ s she has been work­ ing in the Institute of Literary Studies of the Polish Acad­ emy of Sciences in the department of contemporary litera­ ture and literary communication. She has also classes with students of film studies at the Cardinal Stefan Wyszyński University in Warsaw. Her main research sphere is the rela­ tion of literature and mysticism and the poetics of inner experiencies. She is specially interested in the lay mysticism of everyday life in the works of poets and writers of the 20th c. Her other spheres of interest embrace transformations of narrative forms, comparative literature, film studies and the new media of today. She is the author of books: Polish Psychological Prose 1945-1950 (1979); The Mysticismn of Everyday. The Poetics of Inner Experiences (1992); Maximally Successful Existence. Essays on the Life and Creative Work of Miron Białoszewski (1997); Masks of God. Essays on Writers and Mystics (2004); Spiritual Maps of Today. What Has Been Left for Us after New Age? (2009). Her book Cela. A Reply to Down Syndrome” (2002) is a autobiographical narrative about her daughter Cecylia with Down Syndrome. She is a member of many associations promoting mentally handi­ capped people, of educational and literary associations as well as social platforms of religious dialogue and reconcilia­ tion of Christians and Jews. K uba Szpilka - ethnologist (graduate of the Jagellio- nian University, then studied in the Institute of Art at the Polish Academy of Sciences). Mountaineer, alpinist. Author of numerous articles, published in “Konteksty” and in “Tatry” (a magazine of the Tatra National Park). His texts have been published in numerous compilation, such as Mitologie popularne (edited by D. Czaja, 1994). Author of the books: Bóg się rodzi (along with M. Krupa and J. Mikołajewski, with illustrations by J. Wilkoń), Zakopiańczycy. W poszukiwaniu tożsamości (along with M. Krupa and P Mazik, 2011) and Ślady, szlaki, ścieżki (along with M. Krupa and P Mazik, 2013). Curator of numerous museal exhibitions: Zakopiańczycy. W poszuki­ waniu toższamości (2011), Wyprawa. Pośród tatrzańskich i zakopiańskich idei (2013), PRL pod Giewontem (2013). Co­ organizer of the conference titled Ekstremalnie (2013). Co­ founder of „Zakopiańczycy. W poszukiwaniu tożsamości” foundation. Lives in Kościelisko. Ludwik Stom m a - anthropologist, writer, essayist. Pro­ fesor at EPHE and Sorbonne in Paris, former researcher at the Jagiellonian University and Institute of Art, Polish Academy of Sciences. Author of dozens books and articles on anthropology and history. He is also author of popular commentaries published in “Polityka” weekly. 431 Tomasz Szerszeń - anthropologist, art historian, pho­ tographer. A graduate of the Inter-faculty Individual Studies in the Humanities at the University of Warsaw and the Photography Department of National Film, Tel­ evision and Theatre School in Łódź, recently granted a Ph.D. degree in Humanities. Researcher in Institute of Art, Polish Academy of Sciences. Granted a stipend of Ministry of Culture (2007, 2013), French Govern­ ment (2006, 2008, 2012), Foundation of Polish Science (2010), City of Warsaw Artistic Scholarship (2010). He is a member of editorial board of quarterly “Konteksty” and “View. Theories and Practices of Visual Culture”. He is an author of dozens of texts published in books and in such a reviews like “Konteksty”, “Literatura na Świecie”, “Tygodnik Powszechny”, “Res Publica Nowa”, “Dwutygodnik.com”. His artistic projects were presented in Archeology of Photography Foundation in Warsaw, in Exchange Gallery in Łódź, Asymetria Gallery, Nowy Teatr in Warsaw and in Paris Photo 2012 and 2013. His book Voyagers without map and passport. Michel Leins and Documents will appear soon in Słowo / obraz terytoria editions. M onika Sznajderman - anthropologist, publisher. She graduated from the Warsaw University, Faculty of His­ tory, Department of Ethnography and the postgraduate studies at the Institute of Art of Polish Academy of Sci­ ences in the Department of Film History and Theory. She obtained her doctorate in 2000. Her doctor’s thesis con­ cerned the figure of the jester in culture; she was also en­ gaged in the anthropology of the present (especially in the problems of the visual popular culture) and in the forms of today’s popular devoutness and religiosity. She wrote the following books: The Pest. Mythology of Plague, Cholera and AIDS (Warsaw 1994), Biblia pauperum. Essays on the video and popular culture (Cracow 1998) and The Jester. Masks and Metaphors (Gdańsk 2001, Warsaw 2014); also many articles published in the scientific press and cultural maga­ zines. Since 1996 she runs the Czarne Publishers (www. czarne.com.pl), which she founded with her husband, the writer Andrzej Stasiuk. Jacek Waltoś - painter, sculptor. Professor at Academy of Fine Arts in Cracow. He also writes on art. In the sixties he was a co-founder of artistic group Wprost, in the eight­ ies he was linked with artistic independent movement. In 2002 he received Jan Cybis Award. Jerzy Sławomir Wasilewski - Professor at the University of Warsaw, Institute of Ethnology and Cultural Anthro­ pology. Main areas of interest: peoples of Central Asia and their symbolic culture; long-term ethnographic fieldwork in Mongolia, Siberia, penetrations in Inner and Eastern Asia. Books on shamanism and taboo, articles on symbol­ ic language in ritual and belief, ethnography of travel and globalization. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/92332c243ed7f9af8468daf50435b512.pdf f228f53dc81b09cb505f021e0cdc9567 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2948 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2752 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.63-64 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY W o j c i e c h J. B u r s z t a , E T H N O L O G Y T O D A Y OR T H E P O - WER OF THE PERIPHERIES OF ARTICLES m e e t i n g p o i n t of t w o trends of Christianity in specific social and national c o n d i t i o n s w h i c h characterized the so-called eastern The traditional reflection a b o u t w o r l d a n t h r o p o l o g i c a l t h o u g h t contains a d i c h o t o m y i n t o t h e s o - c a l l e d international territories of t h e f o r m e r C o m m o n w e a l t h . The borderland of anth- religious, national a n d social t r a d i t i o n s enables t o examine closer ropology and its local ( n a t i o n a l ) variants. This d i c h o t o m y is t h e t h e selection of style, f o r m , means a n d c o n t e n t s of an art w h i c h expression of another, basic o p p o s i t i o n w h i c h organizes s c i e n - b e l o n g s t o various cultural spheres a n d s u b s e q u e n t l y tific deliberations a b o u t t h e w o r l d of c u l t u r e a n d science. It is t h e m e r g i n g i n t o a w h o l e w h i c h differs qualitatively f r o m that w h a t relation between the „ c e n t r e " (the m e t r o p o l y ) a n d the „ p e r i - c o m p r i s e d its source, a n d w h i c h is k n o w n as t h e Carpathian icon. their pheries" (the p r o v i n c e ) . A c c o r d i n g t o t h i s o p p o s i t i o n , t h e further we find ourselves f r o m t h e range of t h e influence exerted by t h e Magdalena centre, the more w e are d o o m e d t o peripheral interests a n d local R E A S O N S FOR P O P U L A T I O N D I F F E R E N T I A T I O N topics. D I N G TO T H E FOLK B I B L E The intention of t h e article is t h e d e c o n s t r u c t i o n Zowczak, W H Y DOES T H E GYPSY STEAL? ACCOR- of t h i s Legends created by t h e f o l k c o u n t e r p a r t of t h e Bible describe traditional o p p o s i t i o n by i n d i c a t i n g its purely l i n g u i s t i c - c o n v e n - typical situations usually c o n n e c t e d interchangeably w i t h v a - tional nature. There is s i m p l y n o centre (source) of culture or rious figures a n d events in t h e t w o Testaments. This feature is the central places for the pursuit of a n t h r o p o l o g y . A n t h r o p o l o g i c a l o u t c o m e of an u n c o n s c i o u s t y p o l o g y of persons f r o m the p o i n t of investigations are s i m u l t a n e o u s l y central (because t h e y pertain t o v i e w of their a n a l o g u s roles in events w i t h a similar structure. A n Man as s u c h ) a n d peripheral (since t h e y discuss M a n u p o n t h e original t y p o l o g y of this k i n d does n o t perimt a direct comparison basis of an analysis of c o n c r e t e cultures) The special place held of t h e f o l k Bible w i t h the H o l y Scriptures. by this science a m o n g t h e other h u m a n i t i e s consists i.a. of t h e A characteristic feature of f o l k sources ( b o t h in the past and fact that for an a n t h r o p o l o g i s t t h e peripheries d o n o t s i g n i f y t h e t o d a y ) is t h e interchangeability of A d a m a n d N o a h as t h e first end of a n y t h i n g b u t a further p r o l o n g a t i o n of t h e centre. m a n , a n d t h e c o n t a m i n a t i o n of t h e e n s u i n g motifs. The history of Joanna Tokarska-Bakir, t h e roles of Eve, N o a h ' s w i f e a n d the devil are in b o t h instance N o a h ' s sin is a t r a n s f o r m a t i o n of t h e story a b o u t original sin a n d HENRI C O R B I N — THE TIME a n a l o g o u s , similarly t o t h e roles of their children in t h e process of OF E R A N O S French t h e d i f f e r e n t i a t i o n b e t w e e n men a n d w o m e n . Cain a n d C h a m also Oriental scholar a n d examiner of t h e spirituality of Mediterranean appear as t h e protoplasts of a variously concretised w o r s e part of cultures, remains almost c o m p l e t e l y u n k n o w n t o t h e m a n k i n d , affiliated w i t h t h e evil spirit. The hermeneutics of Henri C o r b i n , an o u t s t a n d i n g Polish reader. This text places it w i t h i n t h e perspective of a c o n t r o v e r s y The stereotype of t h e alien is s t r o n g l y c o n n e c t e d w i t h t h e folk between historicism a n d p o s t - H e i d e g g e r i a n hermeneutics w h i c h Bible. The c o n c e p t of sin does not pertain directly t o t h e stranger constitutes o n e of t h e most i m p o r t a n t p h i l o s o p h i c a l c o n t e n t i o n s w h o exists in an ,,upside d o w n " w o r l d , outside t h e recognised of our times. C o r b i n ' s hermeneutics of Persons accents t h e order of values. T h e m y t h perceives his o r i g i n in a situation of the supra-empirical d i m e n s i o n of history, w h i c h , despite its reality, is original differentiation a myth f r o m thoughts o u t c o m e of a d i s t u r b a n c e of h a r m o n y by o n e of the successors of b e g i n n i n g t o e n d , a n d pursued t h e of m a n k i n d w h i c h t o o k place as the proposed by F. Lessing w h o c o m p r e h e n d s history as t h e e n - t h e protoplast. This d i s t u r b a n c e f o r m s the c o n c e p t of sin leading d o w m e n t of m e a n i n g t o t h a t w h i c h in itself is m e a n i n g l e s s " . t o a m e t a m o r p h o s i s , t h e emergence of a w o r s e or handicapped M e a n i n g appears in the species of beings. Sources w h i c h m e n t i o n differentiating sin mood, always c o n t a i n t h e scheme of c o n c e a l m e n t , w h i c h is interpreted Corbin's hermeneutics engages in an interesting d i a l o g u e w i t h as an a t t e m p t at d e c e i v i n g G o d , or its reversal: of disclosure, the the theses of c o n t e m p o r a r y p o s t m o d e r n i s t s . Its premise, h o w e - revelation of a mystery w h i c h is sealed w i t h divine p r o h i b i t i o n . understanding history o w i n g m a n . Retaining t o t h e presence of its originally religious ver, presents itself most l u c i d l y in t h e c o n t e x t of t h e u n d e r t a k i n g s C o n c e a l m e n t appears i.a. in t h e most p o p u l a r motifs w h i c h c o n d u c t e d by a g r o u p w h i c h for several decades has created t h e characterize t h e c u s t o m s of J e w s a n d Gypsies. atmosphere of t h e Eranos meetings. Their participants ( i n c l u d i n g such celebrated scholars as C. C. Jung, van der Leeuw, G. S c h o l e m a n d M . Eliade) shared a special m o d e of t h i n k i n g about religion a n d a sui generis p e r c e p t i o n of t h e s y m b o l , closely c o n n e c t e d w i t h t h e n o n r e d u c t i o n i s t c o m p r e h e n s i o n of t i m e a n d history. A sample of t h i s style of t h i n k i n g is t h e presented text by Henri C o r b i n d e v o t e d t o an analysis of t h e m o t i f of t h e l u m i n o u s man, and t h e idea of perfect Nature, w h i c h c o m e s f r o m his „ L ' H o m m e de L u m i è r e " . A c u r i o u s interpretation of the legend a b o u t the Gypsy is presented by m o d e r n material f r o m Lithuania a n d the Lemko region, w h i c h claims that t h e theft ( c o n c e a l m e n t ) of a nail made it impossible t o crucify Christ in a h u m i l i a t i n g p o s i t i o n , similarly as in t h e case of t h e S. A n d r e w cross, t h e crux decussata; t h u s , the Gypsy can steal a n d cheat w i t h o u t fearing divine punishment. This interpretation testifies t o a more ambivalent treatment of Gypsies t h a n J e w s in traditional rural culture. The c o n s e q u e n c e of t h e situation c o n n e c t e d w i t h different i a t i n g sin is t h e t r a n s f o r m a t i o n of originally similar creatures into E w a K l e k o t , T H E D E P I C T I O N OF T H E FACE OF C H R I S T IN an animal, a bird or a person w h o b e l o n g s t o a w o r s e category, CARPATHIAN ICONS h a l f - a n i m a l or d e m o n i c , in other w o r d s — into an alien. The image of t h e face of t h e Saviour h o l d s a special place in t h e O r t h o d o x t h e o l o g y of t h e i c o n . A p a i n t i n g is regarded as an i c o n K r y s t y n a G i e r y s z e w s k a , T H E I N T E R P R E T A T I O N OF J U - b o t h d u e t o t h e t o p i c of t h e d e p i c t i o n DAS a n d the wondrous circumstances of its o r i g i n . C a t h o l i c art also w i l l i n g l y portrayed The traditional culture regards J u d a s as the initiator of genera- the face of Jesus b u t t h e t w o rites placed emphasis o n varying t i o n s of persons w h o c o m m i t suicide. Places a n d objects c o n n e c - kinds of t h e o l o g i c a l a n d e m o t i o n a l c o n t e n t s of t h e d e p i c t i o n t e d w i t h people w h o hang themselves are t o possess a p o w e r w h i c h resulted b o t h in i c o n o g r a p h i e differences a n d in a diver- w h i c h is particularly perilous but also indispensable d u r i n g the g e n t manner of expression. U n i a t e art f r o m the Eastern Carpat- winter-spring hians, t h e s u b - C a r p a t h i a n r e g i o n a n d Podolia emerged at t h e s o u t h - e a s t e r n Poland H o l y Thursday is an occasion for hanging solstice, and thus during Holy Week. In 63 �an effigy of J udas. The f u n c t i o n of this rite is t o w a r d off death and S t a n i s ł a w W ę g l a r z . T H E CONCEPTION OFTHE ETHNOG­ evil, and t o stimulate g r o w t h (the sexual s y m b o l i c s of t h e e f f i g y ) . R A P H I C D I F F E R E N T I A T I O N OF P R E S E N T - D A Y FOLK C U L ­ Religious motifs, ritual practices a n d t h e appearance of t h e figure TURE also indicate persons w h o m t h e c o m m u n i t y regards as traitors. Interest in the e t h n o g r a p h i c regionalization of t h e c o u n t r y They include all those w h o d o not observe t h e values and norms dates back t o the n i n e t e e n t h c e n t u r y (O. K o l b e r g , W . P o l ) , and that are b i n d i n g a m o n g „ o u r o w n " , t h a t is, t h o s e w h o c o n t i n u e s t o this day. A t its basis lies t h e c o n v i c t i o n that it is are described as a „ J e w " (the alien), the y o u n g girl w h o refuses t o possible t o d i s t i n g u i s h certain units in t h e f o r m of marry, the mentally d e r a n g e d , and t h e suicide victims. R e s p o n ­ ( e t n o g r a p h i c g r o u p s ) w h i c h are characterized by a constant, regions dents c o m p a r e d J u d a s w i t h b o t h are traitors, typical c o m p l e x of features. It w a s also presumed that these a m b i g u o u s a n d medial figures, a l t h o u g h St. Peter guards the quests w i l l enable t o discover a " c o m p l e x of Polish c u l t u r e " , in heavenly gates a n d J u d a s atones for his sins in Hell. Satan other w o r d s , a n d ensemble of traits characteristic o n l y for that St. Peter — captures the soul of J u d a s instead of t h e spirit of Jesus for w h i c h national variety. This a s s u m p t i o n w a s s u p p o r t e d by the belief he lay in w a i t o n the cross. The fatalism of t h e lot of t h e Iscariot a b o u t its native qualities. One can list three approaches to w a s expressed by his rank as t h e t h i r t e e n t h apostle. regionalization: „ o b j e c t i v i s t i c " (the e x p l o i t a t i o n of objective d e t e r m i n a n t s s u c h as c o s t u m e ) , „ i n t e r s u b j e c t i v i s t i c " (which accents t h e „ f e e l i n g of distinctness in g r o u p c o n s c i o u s n e s s " as Krzysztof Kocjan, APOCRYPHAL FOLK E V A L U A T I O N OF S E X U A L I T Y . MOTIFS IN T H E FOLK V E R S I O N OF THE STORY OF A D A M A N D EVE t h e f o u n d a t i o n for d i s t i n c t i o n ) a n d t h e " i n t e g r a l i s t i c " aproach w h i c h c o m b i n e s t h e t w o previous ones. T h e a u t h o r indicates that t h e c o n s i s t a n t e x p l o i t a t i o n of e n d o e t h n o n y m s ( g r o u p s ' names), The story of A d a m a n d Eve is o n e of t h e most p o p u l a r m o t i f s of e x o e t h n o n y m s (names g i v e n t o g r o u p s b y scholars). The author „ f o l k C h r i s t i a n i t y " presented in t w o forms: oral a n d in various notes that at t h e basis of reflections a b o u t peasant culture, depictions. Despite t h e basic c o n c u r r e n c e of t h e f o l k a n d Biblical ethnographic versions attention is attracted by the rather n u m e r o u s a p o c r y p h a l s u p p o s i t i o n a c c o r d i n g t o w h i c h peasant g r o u p s lived in isolation, motifs. The creation w i t h o u t a c o n s t a n t e x c h a n g e a n d p e r m e a t i o n of n e i g h b o u r i n g of Eve w h i c h is t h e o u t c o m e of the g r o u p s a n d regions there lay an unconscious intervention of t h e devil, or t h e p r o d u c t of an accident, is cultures. This image demonstrates t h a t b o t h t h e peasants and c o n n e c t e d w i t h t h e o r i g i n of sexual d i f f e r e n t i a t i o n . In t u r n , their c u l t u r e w e r e treated as alien a n d as s u c h w e r e m y t h o l o g i z e d . sources dealing w i t h t h e original sin disclose its s e x u a l nature: sexual intercourse b e t w e e n A d a m (eventually t h e devil or L u c i p her) a n d Eve. The apocrypiral motifis create a rather cohesive system, reveal t h e permanence of t h e sexual element in f o l k consciousness, a n d explain t h e p r e s e n t - d a y h u m a n c o n d i t i o n as the consequences of an accident or alien ( d e m o n i c ) i n t e r v e n t i o n , c o m p l e t e l y i n d e p e n d e n t of m a n w h o t h u s remains blameless. Iwona Kabzińska-Stawarz, THE DANCE AROUND TREES IN T H E „ S E C R E T H I S T O R Y OF T H E M O N G O L S " The article presents an analysis of a f r a g m e n t of a chronicle k n o w n as The Secret History of the Mongols. It describes the election of Kutula t o t h e t h r o n e of t h e Khan, a n d the dance around a tree w h i c h w a s p e r f o r m e d in c o n n e c t i o n w i t h this event. The a u t h o r demonstrates that t h e d a n c e w a s n o t solely t h e o u t c o m e of the j o y f u l m o o d of t h e a t t e n d i n g M o n g o l s , as t h e Chronicle Agata Wieczorek, T H E C O M I C A S P E C T S OF ST. PETER The comical aspects of St. Peter consist of t h e c o m b i n a t i o n a n d claims. In t h e given c o n t e x t of t h e e l e c t i o n , it c o n s t i t u t e s a symbol of life a n d c h a n g e s , as w e l l as t h e establishment of a new contrast of the sacrum a n d the m u n d a n e in a single person. In historical, social a n d s y m b o l i c a series of stories a b o u t t h e w a n d e r i ng of the Lord Jesus o n Earth, elections w e r e an e x a m p l e of i n i t i a t i o n , a c c o m p a n i e d by ascribed order, if w e accept that the St. Peter discloses his faults a n d a total lack of u n d e r s t a n d i n g of symbolics. T h e d a n c e also f u l f i l l e d magical f u n c t i o n s . It was the Lord's verdicts. Other sources d e p i c t t h e saint as a b u m b l e r s u p p o s e d t o ensure Kutula t h e asistance a n d p r o t e c t i o n of the (for instance, w h e n he w i s h e s t o w i n people's favour or w h e n he forefathers ( m y t h i c a l a n d h u m a n ) . Finally, t h e d a n c e w a s also substitutes for G o d in ruling t h e w o r l d ) . In t h e f o l k t a l e s , St. Peter a means of c o m m u n i c a t i o n b e t w e e n people, a n d b e t w e e n man is not o n l y a slightly f o o l i s h a n d ineffectual egoist b u t also a n d the forces of Nature w h i c h rule over h i m . A key role is played a dishonest c o w a r d . The fact that in certain sources he appears by trees s t a n d i n g in t h e centre of t h e d a n c e area w h i c h are interchangeably w i t h t h e devil is particularly w o r t h y of a t t e n t i o n . c o u n t e r p a r t s of t h e c o s m i c tree (the tree of life). 64 �WARUNKI PRENUMERATY 1. W p ł a t y na prenumeraturę p r o w a d z o n ą przez „ R u c h " p r z y j m o w a n e są na okresy kwartalne 2. Cena prenumeraty k r a j o w e j na p o d w ó j n y numer (III i IV k w a r t a ł ) w y n o s i 16 0 0 0 zł. Prenumerata ze zleceniem d o s t a w y za granicę jest o 1 0 0 % droższa. 3. W p ł a t y na prenumeratę przyjmują: — na teren kraju — j e d n o s t k i k o l p o r t a ż o w e „ R u c h " i urzędy p o c z t o w e w ł a ś c i w e dla miejsca — na zagranicę — Zakład Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w 0 0 - 9 5 8 W a r s z a w a , k o n t o PBK, XIII zamieszkania lub siedziby prenumeratora Oddział W - w a 3 7 0 0 4 4 - 1 1 9 5 - 1 3 9 - 1 1 4. Dostawa z a m ó w i o n e j prasy następuje: — przez j e d n o s t k i k o l p o r t a ż o w e „ R u c h " — — przez urzędy p o c z t o w e — w sposób uzgodniony z zamawiającym, pocztą z w y k ł ą na w s k a z a n y adres, w ramach o p ł a c o n e j prenumeraty z w y j ą t k i e m zlecenia d o s t a w y na zagranicę pocztą lotniczą d o o d b i o r c y zagranicznego, której koszt w pełni p o k r y w a prenumerator. 5. Terminy p r z y j m o w a n i a prenumeraty na kraj i zagranicę — d o 2 0 XI na I kwartał roku następnego, d o 20 II — na II kwartał, d o 2 0 V na III kwartał, d o 2 0 VIII na IV kwartał. Prenumeratę„Polskiej Sztuki L u d o w e j " p r o w a d z i także firma A M O S , W a r s z a w a , ul. Szenwalda 1 . W p ł a t y na okresy półroczne (2 n u m e r y ) , roczne p r z y j m o w a n e są n o n - s t o p , a d o k o n a n e na miesiąc przed ukazaniem się k o l e j n e g o n u m e r u g w a r a n t u j ą j e g o otrzymanie z d o s t a w ą d o d o m u , miejsca pracy. Obecna cena półrocznej prenumeraty k r a j o w e j w y n o s i 16 0 0 0 zł. Prenumerata zagraniczna jest o 1 0 0 % droższa. W p ł a t należy d o k o n y w a ć na k o n t o : A M O S , PKO VIII Oddział W a r s z a w a , nr 1 5 8 6 - 7 7 5 7 8 - 1 3 6 . Numer p o d w ó j n y 3 - 4 / 1 9 9 2 p o ś w i ę c o n y a n t r o p o l o g i i f i l m u ukaże się w l i s t o p a d z i e - g r u d n i u br. Cena w prenumeracie 16 0 0 0 zł ( w sprzedaży — 3 0 0 0 0 zł). Prenumerata zagraniczna jest o 1 0 0 % droższa. Redakcja d y s p o n u j e n u m e r a m i a r c h i w a l n y m i po zniżonej cenie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f00fe13de8bc66a4a1ebbaf9084b4f9.pdf 26416a133a110be32e00e6a4ead077f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2949 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2753 Title A name given to the resource Fotodziennik, czyli piosenka o końcu Świata / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.163-167 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdziewicz, Anna Beata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Fotodziennik, czyli piosenka o końcu Świata Anna Beata Bohdziewicz I L U M I N A C J A - Rok 1981 Każdy przynajmniej raz w życiu przeżywa moment olśnienia, iluminacji. Moment, w którym nagle rozumie dlaczego i po co żyje. Dla artysty przeżycie takie jest może ważniejsze niż dla zwykłego człowieka. Ja doznałam takiego olśnienia w 1981 roku. Stałam się wtedy świadomym fotografem. Otaczjąca mnie rzeczywistość odsłoniła się i zrobiła się jasna i wyrazista. Zrozumiałam wtedy, co chcę fotografować i jak chcę to robić. Rok 1981 był czasem wielkiego święta. Ludzie po raz pierwszy od wielu lat bez strachu pokazywali, co myślą i co czują. Bez strachu też patrzyli w obiektyw aparatu a ich twarze pełne były radości, dumy i nadziei... Fotografując przewalające się jak lawina wydarzenia tamtego roku cały czas towarzyszył mi niepokój, że samą fotografią nie udaje mi się ogarnąć tego wszystkiego, co się wokół mnie dzieje. Ani też wyrazić tego, co na ten temat czuję i myślę... Idea FOTODZIENN1KA powstała w mojej głowie właściwie już wtedy. FOTODZIENN1K, czyli PIOSENKA O KOŃCU ŚWIATA W listopadzie 1982 roku zaczęłam prowadzić F O T O D Z I E N N I K , który nazywam też PIOSENKĄ O KOŃCU ŚWIATA, biorąc za motto wiersz Miłosza napisany w 1943 roku. Wiersz ten bardzo dobrze oddawał moje odczucia z roku 1982 - poczucie nieuniknionej zagłady, końca, który już się rozpoczął, który „staje się już" i jest bardzo zwyczajny. W czasie stanu wojennego przechadzanie się po ulicy z aparatem fotograficznym nie było rzeczą najbezpieczniejszą. Dlatego moi przyjaciele z zagranicy przysłali mi maleńki, kieszon­ kowy aparacik firmy Olympus, o nieco tajemniczym i nieco kosmicznym imieniuХА2. Stal się on moim „piórem", najlepszym przyjacielem, z którym nigdy się nie rozstawałam. co l*okT Ъл**<л_ . OBRAZ I SŁOWO Małe zdjęcia naklejam na kwadratowe kartki papieru o wymiarach 21x21 cm. Pod zdjęciami stawiam podpis i datę, uważam bowiem, że nie ma zdjęć „samych w sobie". Na każde zdjęcie, które oglądamy nakładamy naszą świadomość. Albo wiemy, kiedy i gdzie zostało ono zrobione, albo nie; albo wiemy, co zdjęcie przedstawia, albo tego nie wiemy... A jeśli tego nie wiemy, to na ogół chcemy się tego dowiedzieć. Dlatego konieczne są podpisy. Ale każde zdjęcie można podpisać na wiele sposobów. Moje podpisy są bardzo różne. Często jest to tylko informacja, często mój osobisty komentarz, czasami gra słów, żart, niekiedy poetycki kontrapunkt. Bardzo często moje podpisy mają wciągnąć widza w rodzaj gry miedzy obrazem a słowem, miedzy tym, co widać, a tym, co - jak mi się wydaje - myślą o tym inni; między tym, co twierdzi na ten temat propaganda partyjna a tym, co piszą o tym gdzieś na świecie, i tym w końcu, co ja na ten temat myślę. Wiem, że moje zdjęcia ktoś inny mógłby podpisać zupełnie inaczej. Dlatego moje podpisy są integralną częścią zdjęcia. Ale nie uważam, żeby samo zdjęcie było nieważne. Nie oznacza to, że nie wierzę w silę samej fotografii. Wierzę w wyrazisty obraz i mocne słowo... POLITYKA Świat, w którym żyjemy jest bardzo polityczny. Nie ma co udawać, że tak nie jest. Nie ma też co udawać, że polityka nas nie dotyczy, że jest to tylko sprawa „mężów stanu". Artysta ze swoją sztuką też nie ucieknie od polityki. W Europie Wschodniej rzeczywistość jest jeszcze bardziej upolityczniona niż na Zachodzie. Kiedy np. w 1983 roku czytałam przed snem tomik poezji Josifa Brodskiego wydany w niezależnym obiegu, to popełniałam akt polityczny. W F O T O D Z I E N N I K U nie staram się omijać spraw politycznych, właściwie wydaje mi się to niemożliwe. Otaczająca mnie rzeczywis­ tość jest przesiąknięta polityką, każdy szczegół, każdy drobiazg ma swój określony kontekst polityczny. Od polityki nie ma ucieczki. Trzeba więc zająć określone stanowisko. CODZIENNOŚĆ Istota życia w systemie komunistycznym objawia się głównie w życiu codziennym. „Święta", takie jak okres „Solidarności" w Polsce, są rzadkie i nie trwają długo. Z dnia na dzień natomiast żyjemy w szarej, monotonnej codzienności, doświadczającej nas bez przerwy zniewalającą silą S Y S T E M U , tą NIEZNOŚNĄ LEKKOŚCIĄ B Y T U , o której pisze Milan Kundera w swoich książkach. Jej smutków i paradoksów nie jest w stanie zrozumieć nikt, kto nie przeżywa tego na co dzień... Dlatego głównym „tematem" F O T O D Z I E N N I K A jest życie codzienne w Polsce, w Europie Środkowowschodniej pod koniec X X wieku. CIĄGŁOŚĆ Nie robię zdjęć do F O T O D Z I E N N I K A codziennie, ale robię je ciągle. Bez przerwy od dziesięciu lat. W ten sposób powstaje moja „prywatna historia ludzkości". F O T O D Z I E N N I K liczy już ponad 3000 stron. Ciągłość narracji stwarza pewną dodatkową wartość. Pewne wątki i tematy powtarzają się, powracają jak fala, z niewielkimi tylko zmianami. Powstają pewne małe oddzielne historie, pewne zdjęcia odnoszą się do innych, dawniejszych. Na przestrzeni wszystkich tych lat, mimo postępującego zniszczenia widzę, jak pewne rzeczy pozostają niezmienne, jak co roku przy pewnych okazjach mogę zrobić prawie identyczne zdjęcia... To mnie przeraża. Czyżby tak miało być zawsze? SURREALIZM SOCJALISTYCZNY Moim zdaniem żyjemy dziś w Polsce w czasach S U R R E A L I Z M U S O C J A L I S T Y C Z N E G O . Fotografując rzeczywistość polską lat 80-tych często mam wrażenie, że fotografuję jakąś NIERZECZYWISTOŚĆ. Tak bardzo groteskowy, absurdalny, surrealny jest świat, w którym żyję. Tak wielki jest rozdźwięk między „słowem" a „obrazem". CZAS Fotografując odczuwam zawsze bardzo boleśnie upływ czasu. Kiedy naciskam migawkę * Tekst wygłoszony w 1988 roku w Salzburgu z okazji wystawy i projekcji diapozytywów 163 �и/и. . trmda ivm 14. -Po [1*1и.<Айл. ш • /ilci^-eXA 14-VI. 2} • W « c ptZbvii. ! лапу. КмААмуу /1Л\СлЛ 8 r - / W y ? - . Z ^\-u,h, к. paw : aparatu wręcz czuję, jak pod palcami bezlitośnie ucieka czas. Rzecz, osoba czy chwila, którą właśnie sfotografowałam, „ucieka" bezpowrotnie w przeszłość, a ja w ułamku sekundy przenoszę się w przyszłość, w daleką przyszłość, kiedy mnie już nie będzie. Patrzę wtedy na moje zdjęcia jakby oczami ludzi, którzy kiedyś za wiele, wiele lat będą je może oglądać... Fotografia to dla mnie zawsze daleka przeszłość lub daleka przyszłość. Nigdy teraźniejszość. CZAPKA CLEMENTISA Fotografia posiada jeszcze jedną tajemniczą cechę. Każde zdjęcie ma swoją „czapkę Clementisa". Mały detal, który nagle nabiera wielkiego znaczenia i zmienia wartość oraz znaczenie zdjęcia. Może to być przedmiot, jak czapka, albo czyjaś twarz, twarz osoby, która 164 Гал.Ъл.- tfU nagle znika bądź umiera. Może to być jakieś miejsce, które nagle przestaje istnieć... Robiąi zdjęcia nigdy naprawdę nie wiemy, co fotografujemy. PO C O T Y L E ZDJĘĆ? Kiedyś przeczytałam, że na świecie w czasie jednej sekundy powstaje tyle zdjęć, że gdyb; przyjąć za średnią czas naświetlania 1/125 sekundy, to w czasie jednej sekundy powstaje pona< „trzy sekundy" zdjęć. A więc powstaje ich więcej niż jesteśmy w stanie w ogóle obejrzeć. Po c( w takim razie do tej kosmicznej ilości zdjęć ja dodaję jeszcze moje? Czy mają one jakąś wartość Czy ktoś zdoła je obejrzeć? Świat Zachodu jest przesycony obrazami, także, a może szczególnie, obrazem fotograficz �WraviA 10-V U- Коми. SłrajtUi. w Shovu*i JoLaA ~ m NilcUiela Z5.X//.BS -Нлнл jvbsUbM* na yok 1ЭВ9. T'y^ituCa ? диктору Sit^e^ (jocĄ ]АЛ]Г\ {...} fcOL Pult**. BGIMACOHAJW ^ C^lUUX ОЬтГоЖ QU^^ISLCJO Stołu . VOUJCW nym. Inaczej jest u nas w Polsce. Pewne zdjęcia są zakazane, są tępione, są niszczone. Są to na ogół te zdjęcia, które ludzie bardzo chcą oglądać, które chcą posiadać. Są to zdjęcia talizmany. Zdjęcia osób i miejsc ważnych dla nas. Zdjęcia przypominające nam kim jesteśmy, kim byli nasi ojcowie, gdzie i dla jakiej sprawy zginęli, gdzie są ich groby. Zdjęcia uświadamiające nam, kim chcemy być. Zdjęcia pokazujące nam, jak naprawdę żyjemy... rzeczy może być w nim niezrozumiałych, nawet dla oglądających go w Polsce. Moje podpisy są często dość enigmatyczne. Wierzę jednak mocno, że jeśli ktoś zechce przybliżyć się do moich małych zdjęć, jeśli przeczyta podpisy i na chwilę się nad nimi zastanowi, to coś z tego, co niewyrażalne, nieprzetłumaczalne, nie dające się wypowiedzieć stanie się dla niego bardziej jasne i zrozumiałe. PRYWATNOŚĆ POST SCRIPTUM I F O T O D Z I E N N I K jest dziełem bardzo prywatnym. Kiedy zaczynałam go prowadzić nie myślałam, że kiedykolwiek będę go pokazywać publicznie, w dodatku za granicą. Wiem, że wiele Jest wrzesień 1990 roku. Parę dni temu wróciłam z Pragi, gdzie w ramach obchodów 10 rocznicy powstania „Solidarności" pokazywałam w Ośrodku Kultury Polskiej mały fragment 165 �jeszcze będziemy walczyć z naszymi przyzwyczajeniami. Surrealizm socjalistyczny staje si socjalistyczno-kapitalistyczny... Jak ja to fotografuję? Nadal tak samo. Mam zawsze przy sobi aparat i robię zdjęcia. Nie na zamówienie, a przede wszystkim dla siebie. POST SCRIPTUM II Jest wrzesień 1992 roku. Właściwie mogę powtórzyć to, co napisałam dwa lata temu. Z tym, ż rzeczywistość jeszcze bardziej się skomplikowała. Zastanawiam się, ile z fotodziennikowycl „aksjomatów" jest nadal aktualnych. W czasach wolnej prasy, kiedy po latach zniewoleni; wspaniale rozwija się polski fotoreportaż i młodsi koledzy doskonale dokumentują wszystko, ci się w naszej części świata dzieje. Czy prowadzenie F O T O D Z I E N N I K A ma jeszcze sens? Instynktownie czuję, że tak. Że moj< spostrzeżenia robione trochę mimochodem, nie na pierwsze strony gazet, nie na zamówieni jednak warto zanotować... A nawet inaczej: po prostu nadal mam ochotę na to i robię to pomimi wszystko. Ważniejsze wystawy indywidualne 1974 1978 1980 1983 1984 ну - 1985 1986 1987 1988 1989 1990 - 1991 - PIERWSZA WYSTAWA, Warszawa, pracownia profesor Zofii Demkowskiej. C H O R A S A N , Warszawa, Galeria Krytyków. A F G A N I S T A N , Łódź, Galeria ŁTF. PRAWIE R O K / F O T O D Z I E N N 1 K , Kraków, Galeria ZPAF. A F G A N I S T A N - WSPOMNIENIE Z PODRÓŻY, Kraków, Galeria F O TO-VIDEO. PIOSENKA O KOŃCU ŚWIATA - JUŻ PONAD R O K - F O T O D Z I E N N I K Poznań, Galeria Od Nowa. K A P L I C Z K I W A R S Z A W S K I E , Warszawa, Galeria FORMA. D R O G A KRZYŻOWA, Kraków-Mistrzejowice, Kościół Św. Maksymiliana Kolbego E I N F O T O T A G E B U C H AUS P O L E N , Berlin Zachodni, Galerie Zyndikat. F O T O D Z I E N N I K , Bielsko-Biała, Bielska Galeria Fotografii. F O T O D Z I E N N I K - R Z Y M , pokaz domowy, Wielkanoc '86. F O T O D Z I E N N I K - R Z Y M , Lublin, Galeria Sceny Plastycznej. F O T O D Z I E N N I K , Łódź. Galeria F F (wystawy właściwie nie było, bowiem w całość zakwestionowała ją cenzura, ale jest katalog!) PHOTODIARY, Boston, Natalie G. Klebenov Gallery. PHOTODIARY, New York. Grey Art Gallery and Study Center. F O T O D Z I E N N I K - PIĄTY R O K , Kraków, Galeria ZPAF. PHOTODIARY, Portland, The Area Gallery. PHOTODIARY, Salzburg, Salzburg College Gallery. P H O T O D I A R Y , Rhode Island, Red Eye Gallery, Rhode island School of Design. F O T O T A G E B U C H , Berlin Wschodni, Bartolomauskirche (wystawa zorganizowani z okazji niezależnego seminarium poświeconego sprawom polsko-niemieckim). DZIESIĘĆ L A T SOLIDARNOŚCI W POLSCE, wystawa wykonana na zamówieni! Ministerstwa Spraw Zagranicznych z okazji rocznicy strajku w Stoczni Gdańskiej pokazywana była w około 60 krajach na całym świecie. PAPIEŻ JAN PAWEŁ II W F O T O D Z I E N N I K U Anny Beaty Bohdziewicz, Koszalin Galeria BWA. K A P L I C Z K I W A R S Z A W S K I E , Radom, Muzeum Okręgowe. Ważniejsze wystawy zbiorowe 1983 1986 1987 Khan, 1990 1991 1992 ZNAK KRZYŻA, Warszawa, Kościół Miłosierdzia Bożego przy ul. Żytniej. OJCZYZNO MOJA, Kraków-Mistrzejowice, Kościół Św. Maksymiliana Kolbego Wystawa była następnie pokazywana w innych miastach Polski. O C Z E K I W A N I E , Warszawa-Ursus, Kościół Św. Józefa. III DNI F O T O G R A F I I , Świdnica. T H E SECOND I N T E R N A T I O N A L P O R T F O L I O O F ARTISTS' PHOTOGRA­ PHY, Budapeszt, Liget Galeria. O U T O F E A S T E R N E U R O P E - P R I V A T E PHOTOGRAPHY, Boston, List Visual Arts Center, MIT. P R I V A T E PHOTOGRAPHY F R O M E A S T E R N E U R O P E , New York, Rosa Esman Gallery; San Francisco, Art Space. POLISH E X P E R I M E N T A L PHOTOGRAPHY, Budapeszt, Liget Galeria. OUT O F E A S T E R N E U R O P E - P R I V A T E PHOTOGRAPHY Portland, The Baxter Gallery; Chicago, Randolph Street Gallery. ZWISCHEN E L B E UND WOŁGA, Monachium, Lenbachhaus. POLISH PERCEPTIONS, Glasgow, Collins Gallery. 1989 - L O C H Y M A N H A T T A N U , Łódź. ZWISCHEN W O L G A U N D E L B E , Berlin Zachodni, Neue Gesellschaft fur Bildends Kunst. S Z T U K A J A K O G E S T P R Y W A T N Y , Koszalin, Galeria PRO, BWA. X X MIĘDZYNARODOWE B I E N N A L E S Z T U K I , Sao Paulo. F R O M R E S I S T A N C E TO RESPONSIBILITY, Glasgow, University Library. T A M T E DNI, Warszawa. Muzeum Niepodległości. CZAS S M U T K U , CZAS N A D Z I E I , Warszawa, Galeria ZPAP. Anna Beata Bohdziewicz F O T O D Z I E N N I K A . Wystawę tę zamówiło u mnie Ministerstwo Spraw Zagranicznych Rzeczpospolitej Polskiej. Już nie Ludowej... Na Vaclavskich Namestiach Jerzy Kalina postawił przewrócony czołg, symbol obalonego totalitaryzmu. Wszystko tak bardzo się zmieniło... A ja nadal prowadzę F O T O D Z I E N N I K . Oczywiście! Życie stało się tak interesujące i barwne, że nie sposób tego nie fotografować! Ale czy jest to ciągle PIOSENKA О KOŃCU ŚWIATA? Czy to ta sama piosenka? Jaki jest dziś ten koniec, czego to jest koniec? Jaka jest rzeczywistość wokół mnie? Nadal bardzo upolityczniona, ale już nie tak „czarno-biała" jak dawniej. Trudniejsza do sfotografowania, bo bardziej skomplikowana, ale też i ciekawsza niż wtedy, kiedy naprzeciw stał jeden wróg: S Y S T E M . Kiedy wydawało się nam, ze jesteśmy tak jednomyślni i zgodni co do tego, jaki ma być nasz wolny kraj. Pokonany system ciągle tkwi w naszej mentalności i długo 166 Z w y k s z t a ł c e n i a etnograf (dyplom Uniwersytetu Warszawskiego). W latach 1974-1980 p r a c o w a ł a w filmie j a k o drugi reżyser w s p ó ł p r a c u j ą c , m i ę d z y innymi z Walerianem Borowczykiem, Krzysztofem K i e ś l o w s k t m , Piotrem Szulkinem, A Trzosem-Rastawieckim, Krzysztofem Zanussim. D l a Z e s p o ł ó w Filmowych wy­ k o n a ł a p i e r w s z ą profesjonalną k a r t o t e k ę fotograficzną o b e j m u j ą c ą ponad 250C a k t o r ó w polskich. W 1981 przerywa pracę w filmie i zaczyna intensywnie f o t o g r a f o w a ć . Roz­ poczyna d o k u m e n t a c j ę fotograficzną kapliczek warszawskich. Współpracuje z Regionem Mazowsze N S Z Z „ S o l i d a r n o ś ć " , gdzie wystawia na b i e ż ą c o swoje f o t o r e p o r t a ż e . W listopadzie 1982 roku rozpoczyna prowadzenie fotograficznegc p a m i ę t n i k a , k t ó r e m u nadaje tytuł F O T O D Z I E N N I K , C Z Y L I P I O S E N K A �I -A* U/hrab. ЛЬ~~. Z.91'7aA,bxA.Nb\.UM-y~vj * - V UWOA^I I Съ#аЛА 1l.Hl. Et - Z ł c * * ; u LTtWuj K O Ń C U Ś W I A T A . W latach 1983-89 w s p ó ł p r a c u j e z szeregiem pism jdziemnych (m.in. „ T y g o d n i k Mazowsze", „Przegląd W i a d o m o ś c i Agencyjicłi"), uczestniczy też w n i e z a l e ż n y m życiu kulturalnym. F O T O D Z I E N N I K ystawia jednak także oficjalnie w galeriach fotograficznych pomimo nieustanich ingerencji G U K P i W . Bierze też udział w wielu wystawach zagranicą, dywidualnych i zbiorowych. W ostatnich latach, k o n t y n u u j ą c w ł a s n ą niezależną pracę artystyczną, w s p ó ł acuje nadal z niektórymi pismami w kraju i za granicą (m.in. „ T y g o d n i k wszechny", „ G a z e t a Wyborcza", „ L ' E x p r e s s " , „ T h e Independent"). R o z ­ szerza zakres swej działalności pisując krytyki i teksty o wystawach i publikacjach z zakresu fotografii. Jest też komisarzem wystaw fotograficznych (wystawy: F O T O G R A F I E G A Z E T Y W Y B O R C Z E J , POD RĘKĄ BOSKĄ, OBYŚ ŻYŁ W C I E K A W Y C H CZASACH). A n n a Beata Bohdziewicz jest laureatką Nagrody R a d y Artystycznej Z P A F (1985), Nagrody Artystycznej M ł o d y c h im. S t a n i s ł a w a W y s p i a ń s k i e g o (1985) oraz Nagrody Dziennikarzy N i e z a l e ż n y c h S D P (1988). Jest c z ł o n k i e m Stowarzyszenia F i l m o w c ó w Polskich (od 1978 roku) oraz Z w i ą z k u Polskich A r t y s t ó w Foto­ grafików (od 1984 г.). Mieszka w Warszawie. 167 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdf2aceed8c60752283a2444a166094d.pdf e05933310a276e9eb2bece8cbd421c73 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2946 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2750 Title A name given to the resource Taniec wokół drzew w "Tajnej historii Mongołów" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.58-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzinska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Iwona Kabzińska-Stawarz TANIEC W O K Ó Ł DRZEW W „ T A J N E J HISTORII M O N G O Ł Ó W " Z n a m p o w a ż n y c h u c z o n y c h , którzy b y l i b y s k ł o n n i zaliczyć X I I I - w i e c z n ą Kronikę z w a n ą Tajną historią Mongołów do gatunku w y s y c h a j ą c y c h źródeł, t w i e r d z ą c , że u p r a w i a n e pr/ez jej badaczy poletka nie w y d a d z ą już n o w y c h o w o c ó w . A j e d n a k osąd taki w y d a j e się przedwczesny. Wciąż jeszcze b o w i e m n a w e t d r o b n e i pozornie n i e w i e l e znaczące informacje stwarzają n o w e m o ż ­ liwości badawcze. A b y w y k a z a ć , że tak jest w istocie, o t w ó r z m y Kronikę i zatrzymajmy się na j e d n y m t y l k o , n i e w i e l k i m f r a g m e n ­ cie. Jest t o paragraf 5 7 . P o w i a d a się t a m : „ P o t y m , kiedy A m b a k a j posłał w y s ł a n n i k a , wyznaczając na s w o i c h n a s t ę p c ó w Kada'ana i Kutułę, w s z y s c y M o n g o ł o w i e Tajczi'uci zgromadzili się nad O n o n e m w miejscu z w a n y m Korkonak D ż u b u r i obrali Kutułę c h a n e m . Radosny nastrój u M o n g o ł ó w przejawiał się z w y k l e tak, że chcieli się b a w i ć tańcząc i ucztując. O b r a w s z y zatem Kutułę c h a n e m , tak zapamię­ tale tańczyli w o k ó ł rozłożystych d r z e w w K o r k o n a c h Dżubur, że aż poobcierali boki i aż kurz się unosił p o k o l a n a " [ 7 , s. 4 0 ] . O ile mi w i a d o m o , informacja ta nie w y d a ł a się d o t y c h c z a s badaczom g o d n a szczególnej u w a g i . Ot, zaświadczała z a m i ł o w a ­ nie M o n g o ł ó w d o t a ń c a , wskazując zarazem na j e g o w y ł ą c z n i e ludyczny charakter. Czy rzeczywiście tak mało m o ż n a o t y m t a ń c u p o w i e d z i e ć ? W e d ł u g mnie, p r z y t o c z o n y t u paragraf zawiera istotne informacje m o g ą c e s t a n o w i ć p u n k t w y j ś c i a szczegóło­ w y c h analiz p r o w a d z ą c y c h m.in. d o w n i o s k ó w na t e m a t roli t a ń c a i j e g o znaczenia w o k r e ś l o n y m kontekście s y t u a c y j n y m ( o b ­ rzędowym). Z a s t a n ó w m y się przede w s z y s t k i m nad sytuacją, która stała się dla M o n g o ł ó w i m p u l s e m d o z a c h o w a ń o d n o t o w a n y c h przez Kronikarza. Otóż — jak c z y t a m y — okazją d o t a ń c a stała się elekcja n o w e g o chana. W akcie t y m taniec zajmuje miejsce znaczące. W y k o n a n y p o p r a w o m o c n y c h w y b o r a c h zamyka z w i ą ­ zane z nimi czynności. Potwierdza ich w a ż n o ś ć , głosząc zarazem: „ O t o m a m y n o w e g o chana. W e s e l m y się w i ę c i r a d u j m y ! " Taniec znaczy przy t y m m o m e n t , o d k t ó r e g o c h a n rozpoczyna p a n o w a ­ nie. Kończy j e d e n rodzaj działań ( w y b o r y ) i o t w i e r a n o w y etap w dziejach M o n g o l i i — czas w ł a d a n i a Kutuły. Kronikarz nie w s p o m i n a , k i m byli tancerze. Nie w i e m y w i ę c np., czy należał d o nich n o w o w y b r a n y c h a n . Brak r ó w n i e ż informacji o liczebności g r u p y w y k o n a w c ó w , ich płci i w i e k u . Nie w i a d o m o , czy nosili k o s t i u m y lub maski. N i e o b e c n o ś ć t e g o rodzaju d a n y c h ogranicza w p e w n y m stopniu możliwości interpretowania przytoczonego tutaj tekstu. O t r z y m u j e m y natomiast dość d o k ł a d n e informacje o charak­ terze z a c h o w a ń u c z e s t n i k ó w t a ń c a , przede w s z y s t k i m o s p o s o ­ bie, w jaki się poruszali. Kronikarska informacja o p o o b c i e r a n y c h b o k a c h tancerzy i unoszących się t u m a n a c h kurzu w s k a z u j e d o w o d n i e na z a c h o w a n i a pełne energii, siły i d y n a m i k i . W nie­ których tekstach p o w i a d a się, że „tancerze w y d e p t a l i t r a w ę w o k ó ł d r z e w i rozbili ziemię na w y s o k o ś ć k o l a n " [ 6 , s. 9 ] , c o również d o w o d z i niezwykłej siły i ekspresji ich z a c h o w a ń . N a s u w a się poza t y m przypuszczenie, że uczestnikami tańca byli przede w s z y s t k i m , a może n a w e t w y ł ą c z n i e , mężczyźni. W k u l ­ turze m o n g o l s k i e j im t o b o w i e m p r z y s ł u g i w a ł przywilej d e m o n s t ­ r o w a n i a siły i a k t y w n o ś c i . Jest też w i e l c e p r a w d o p o d o b n e , że t o właśnie mężczyźni uczestniczyli czynnie w w y b o r a c h n o w e g o chana. Ich o b e c n o ś ć w t a ń c u byłaby w o b e c t a k i e g o f a k t u jak najbardziej uzasadniona. Kałużyński [ 3 , s. 1 4 2 ] sądzi jednak, że t e g o t y p u „ z a b a w y " nie w y k l u c z a ł y udziału kobiet, sam taniec zaś był — w e d ł u g niego — k o r o w o d e m p o l e g a j ą c y m na okrążaniu drzew i p r z y t u p y w a n i u w miejscu lub w kole w z d ł u ż jednej linii. Kilkakrotnie miałam m o ż l i w o ś ć p r o w a d z e n i a badań t e r e n o ­ w y c h w różnych rejonach M o n g o l i i . P o z w o l i ł o mi t o m.in. stwierdzić, że ruch i d y n a m i k a są t u — p o d o b n i e jak w i n n y c h kulturach — a s o c j o w a n e z życia. W działaniach r y t u a l n y c h , zwłaszcza mających charakter obrzędu przejścia, stają się j e g o s y m b o l e m [ 1 , 2 ] . Takie znaczenie s y m b o l i c z n e miał także p r z y p u ­ szczalnie taniec w y k o n a n y po w y b o r z e n o w e g o chana. Jeśli przyjmiemy, że c z y n n o ś c i związane z intronizacją należą d o sfery 58 o b r z ę d ó w i n i c j a c y j n y c h i że w interesującym nas p r z y p a d k u z a c h o w a n y został t y p o w y dla n i c h porządek zdarzeń ( w r a z z p r z y p i s y w a n ą im s y m b o l i k ą ) , t o m o ż e m y — jak sądzę — w y s u ­ nąć tezę, iż taniec s t a n o w i ą c y element o b r z ę d u inicjacyjnego w y s t ę p o w a ł t u nie t y l k o j a k o s y m b o l życia, lecz także — s y m b o l przejścia, zmiany, przekroczenia g r a n i c y między d w o m a stanami. J a k p o d a n o w Kronice, n o g i tancerzy b y ł y s p o w i t e kurzem d o w y s o k o ś c i k o l a n . W j a k i m ś s t o p n i u kurz t e n był z p e w n o ś c i ą n a t u r a l n y m e f e k t e m ich d y n a m i c z n y c h r u c h ó w , nie w y k l u c z a ł a ­ b y m t u j e d n a k działania c e l o w e g o . W n i e k t ó r y c h sytuacjach o b r z ę d o w y c h M o n g o ł o w i e p r z y p i s y w a l i b o w i e m o b ł o k o m kurzu znaczenie s y m b o l i c z n o - m a g i c z n e . Kurz s t a w a ł się s y m b o l e m życia, m n o g o ś c i , przede w s z y s t k i m j e d n a k — z m i a n y ( d o takich w n i o s k ó w doszłam m.in. analizując znaczenie w y ś c i g ó w i zapa­ s ó w m o n g o l s k i c h ) [ 1 , 2 ] . S t u d i a w zakresie z a c h o w a ń ludyczn y c h l u d ó w Azji p r z y w i o d ł y m n i e r ó w n i e ż d o w n i o s k u , że s y m b o l e m g r a n i c y i rytualnej z m i a n y m o g ą być także kolana... Kronikarz nie i n f o r m u j e , kiedy o d b y ł a się elekcja Kutuły. Nie w y m i e n i a d a t y ani p o r y d n i a . H i s t o r y c y znają z a p e w n e o d ­ p o w i e d ź na t o pytanie, j e d n a k ż e na p o d s t a w i e interesującego nas źródła określenie c z a s o w e g o k o n t e k s t u w y b o r ó w , a następnie t a ń c a w y k o n a n e g o p o n i c h , nie jest m o ż l i w e . W i a d o m o również, że M o n g o ł o w i e rozpoczynali w s z y s t k i e istotne dla n i c h działania, noszące c e c h ę n o w o ś c i , w okresie pełni lub pierwszej k w a d r y księżyca. Nie jest j e d n a k p e w n e , że uczynili tak r ó w n i e ż w y b i e r a ­ jąc Kutułę i w p r o w a d z a j ą c g o na t r o n , c h o ć z a p e w n e w o l n o nam tak sądzić. Z ł a t w o ś c i ą natomiast w s k a ż e m y przestrzenny kontekst w y d a ­ rzeń, o k t ó r y c h m ó w i się w c y t o w a n y m paragrafie. W y m i e n i o n a t a m b o w i e m została n a z w a rzeki ( O n o n ) , a interesujące nas w y d a r z e n i a ( w y b o r y , t a n i e c ) l o k a l i z o w a n e są w nadbrzeżnym lesie Korkonak Dżubur. W w i e r z e n i a c h m o n g o l s k i c h w o d a ( w postaci rzeki, morza lub s t u d n i ) w y s t ę p u j e j a k o granica, pełniąc zarazem f u n k c j e mediacyjne. Fakt, że d r z e w a rosnące w Korkonak D ż u b u r z n a j d o w a ł y się zarazem nad brzegiem rzeki zda się w i ę c d o d a t k o w o p o t w i e r d z a ć l i m i n a l n y charakter a n a l i z o w a n e j przez nas sytuacji i takąż jej s y m b o l i k ę . Miejsce elekcji c h a n a w y b r a n o z p e w n o ś c i ą z największym n a m y s ł e m , nie zdając się na przypadek. Przypuszczam, że Kor­ k o n a k Dżubur, t o t z w . ś w i ę t y gaj — obszar w y o d r ę b n i o n y z reszty t e r y t o r i u m należącego d o danej g r u p y , np. r o d u , s t a n o w i ą c y c e n t r u m w s p ó l n o t y . Tu o d b y w a ł y się najważniejsze obrzędy, tu c h o w a n o zmarłych p e ł n i ą c y c h za życia w a ż n e role społeczne, tu z n a j d o w a ł a się sfera sacrum. Drzewa okrążane przez tancerzy określone zostały w Kronice j a k o rozłożyste, rozgałęzione. Kronikarz nie precyzuje, d o jakiego g a t u n k u należały, ani czy r e p r e z e n t o w a ł y któryś z g a t u n k ó w u z n a w a n y c h przez M o n g o ł ó w za ś w i ę t e ( d o g r u p y tej należały np.: w i e r z b y , brzozy, j o d ł y , w i ą z y górskie i s o s n y ) . Informacje te nie w y d a j ą się j e d n a k k o n i e c z n e dla analizy z n a c z e n i o w e j tańca, c h o ć — przyznam — m o g ł y b y uczynić ją bardziej precyzyjną i w i a r o g o d n ą . O w i e l e ważniejszy w y d a j e się natomiast fakt, że d r z e w a rosnące w n a d b r z e ż n y m lesie, w y o d r ę b n i a n e z obszaru lasu przez okrążających je i z a m y k a j ą c y c h w e w n ę t r z u kręgu tancerzy, s t a n o w i ł y centralny p u n k t w przestrzeni tanecznej. Jak przypuszczam, w o k r e ś l o n y m t u kontekście s y t u a c y j n y m stano­ w i ł y o n e o d p o w i e d n i k d r z e w a k o s m i c z n e g o ( d r z e w a życia). Badania a r c h e o l o g i c z n e p o t w i e r d z a j ą w y s t ę p o w a n i e idei drze­ w a k o s m i c z n e g o na obszarach zamieszkałych przez l u d y m o n g o l ­ skie i ich p r z o d k ó w c o najmniej w g ó r n y m paleolicie. Świadect­ w e m jej istnienia są m.in. rysunki naskalne. W kulturze mongols­ kiej, jak w w i e l u i n n y c h k u l t u r a c h , obraz t e g o d r z e w a wyraża określoną w i z j ę w s z e c h ś w i a t a , j e g o b u d o w y , z zasadniczym p o d z i a ł e m na trzy g ł ó w n e obszary. Każdy z t y c h p o z i o m ó w s y m b o l i z o w a n y jest przez o d p o w i e d n i o rozmieszczone wizerunki p t a k ó w , zwierząt k o p y t n y c h i żmij. W t e n s p o s ó b przedstawia się jednocześnie ideę w s z e c h i s t n i e n i a oraz t r w a ł e g o z w i ą z k u żyją­ c y c h z m i n i o n y m i i przyszłymi p o k o l e n i a m i . Ideę następstwa �p o k o l e ń wyrażali też M o n g o ł o w i e za p o m o c ą k o m p o z y c j i z ł o ż o ­ n y c h z a n t r o p o m o r f i c z n y c h f i g u r k o b i e c y c h , określanych przez badaczy k u l t u r y m o n g o l s k i e j j a k o „ d r z e w o ż y c i a " [ 6 , s. 1 0 6 — 1 0 9 ] . M o t y w d r z e w a k o s m i c z n e g o i d r z e w a życia, które dało początek ludzkiej egzystencji na ziemi, p o j a w i a się także w m i t a c h . W roli żeńskiego praprzodka M o n g o ł ó w przedstawiana jest t a m najczęściej w i e r z b a lub w i ą z górski. Wierzenia i obrzędy m o n g o l s k i e w s k a z u j ą na s y m b o l i c z n y udział d r z e w , k t ó r y m p r z y d a w a n y jest w a l o r sakralności, w p r o c e ­ sie k o m u n i k a c j i między c z ł o w i e k i e m a m o c a m i , o d k t ó r y c h uzależnia o n s w ó j los ( w s p ó ł c z e ś n i n a m M o n g o ł o w i e określają te siły o g ó l n y m m i a n e m Natury, m ó w i ą też o jej g o s p o d a r z u , w ł a d c y itp). Drzewa t w o r z ą p o m o s t , drogę, p o której płynie m o d l i t w a szamana lub p o której o d b y w a się s w e rytualne podróże. Istotną rolę w e w s p o m n i a n y m procesie pełnią także tańce, w p l e c i o n e np. w obrzędy d o r o c z n e i rodzinne. J a k m ó w i l i m o i informatorzy, reprezentujący różne m o n g o l s k i e mniejszości et­ niczne zaliczane d o t z w . M o n g o ł ó w z a c h o d n i c h ( O j r a t ó w ) \ tańce przeznaczone były dla N a t u r y i / l u b jej g o s p o d a r z a , dla Nieba,Ziemi — naszej planety i in. W y k o n y w a n o je, a b y z a p e w n i ć pasterzom przychylność t y c h sił, ucieszyć je, u s p o k o i ć . O d s t o s u n k ó w między c z ł o w i e k i e m a siłami, które n i m w ł a d a ł y zależał b o w i e m j e g o byt, p o g o d a , k o n d y c j a stad, o b f i t o ś ć w ó d i dostatek paszy dla zwierząt. Tańce o b r z ę d o w e pełniły w i ę c niezwykle ważne dla t r w a ł o ś c i pasterskiej egzystencji f u n k c j e magiczne. Uzyskane przeze m n i e informacje d o t y c z ą w p r a w d z i e okresu znacznie późniejszego niż t e n , o k t ó r y m m ó w i Tajna historia Mongołów, w y d a j e mi się jednak, że f u n k c j e a n a l o g i c z n e d o t y c h , jakie pełniły tańce k o ń c a XIX — pierwszej p o ł o w y X X w . m ó g ł spełniać a n a l i z o w a n y tutaj taniec X l l - w i e c z n y . J a k sądzę, taniec ten w y k o n a n o również, by z a p e w n i ć n o w o w y b r a n e m u c h a n o w i M o n g o ł ó w przychylność w s z e c h p o t ę ż n y c h sił, zwłaszcza Nieba i Ziemi, ich p o m o c i opiekę. Tajna historia w i e l o k r o t n i e zaświadcza w i a r ę m o n g o ł ó w w opiekuńczą m o c Niebios i Ziemi ( n p . §§ 1 1 3 , 1 2 5 , 2 4 0 ) . D o nich wyciągali ręce najwięksi p r z y w ó d c y , prosząc o p o m o c w szczególnych m o m e n t a c h życia, zwłaszcza przed w a l k ą . Z a p e ­ w n e p o d o b n i e postąpił Kutuła. Przeczuwał o n z p e w n o ś c i ą , że czas j e g o p a n o w a n i a będzie n i e s p o k o j n y . Czekało g o n i e z w y k l e trudne zadanie. Krewni i wasale w y b r a l i g o b o w i e m przede wszystkim na s t a n o w i s k o naczelnego w o d z a , by w z i ą ć o d w e t na Tatarach i Dżurdżenach za zabicie A m b a k a j a [ o o k o l i c z n o ś c i a c h w y b o r u Kutuły patrz: 3, s. 1 9 2 ] . Charakterystycznym rysem t z w . tradycyjnej k u l t u r y m o n g o l s ­ kiej jest wiara w o b e c n o ś ć zmarłych p r z o d k ó w w ś r ó d ż y w y c h i m o ż l i w o ś ć ich o d d z i a ł y w a n i a na ludzkie losy. W i e l e zależało o d ich przyzwolenia i b ł o g o s ł a w i e ń s t w a . S t r a s z l i w y m w y k r o c z e ­ niem, m o g ą c y m z n i w e c z y ć w s z y s t k i e plany, była obraza p r z o d ­ k ó w z a r ó w n o m i t y c z n y c h , jak i l u d z k i c h . Jest w i e l c e p r a w ­ d o p o d o b n e , że n o w o w y b r a n y c h a n rozpoczął p a n o w a n i e o d błagalno-dziękczynnych m o d ł ó w skierowanych zarówno do W y s o k i e g o Nieba, które b y ł o u w a ż a n e za j e g o m i t y c z n e g o Ojca, jak i d o s w y c h z n a k o m i t y c h nieżyjących już p o p r z e d n i k ó w , których określamy dziś j a k o p r z o d k ó w r z e c z y w i s t y c h . J e g o działania w s p o m a g a n e były przez tancerzy krążących w o k ó ł drzew. Te zaś — p r z y p o m n ę — j a k o o d p o w i e d n i k i d r z e w a k o s m i c z n e g o s y m b o l i z o w a ł y w i ę ź z p r z o d k a m i ; p o n a d t o — dzięki mediacyjnej f u n k c j i d r z e w p r o ś b y c h a n a , w z m a c n i a n e przez tancerzy, d o c h o d z i ć miały d o o d p o w i e d n i c h adresatów. Dla zaistnienia o w e j łączności w a ż n e znaczenie miał charakter ruchu t a n e c z n e g o , w t y m p r z y p a d k u — okrążanie w y o d r ę b ­ nianego przez tancerzy c e n t r u m . Z g o d n i e z ustaleniami m.in. J . Kowalskiej, w t a ń c a c h t e g o t y p u o b w ó d koła pełni rolę granicy. Na t y m ś w i ę t y m obszarze „ o d b y w a się p r z e p ł y w b y t ó w i energii PRZ Interesującym i nie w y j a ś n i o n y m d o dziś zjawiskiem jest brak tańca u największej g r u p y etnicznej zamieszkującej M o n g o l i ę — C h a ł c h a s ó w , p o t w i e r d z o n y o d c o najmniej XVIII w . Więcej informacji o t a ń c a c h l u d ó w m o n g o l s k i c h wraz z ich analizą p o d a j ę w pracy doktorskiej pt. Zachowania ludyczne pasterzy 1 w i t a l n e j między p o z i o m a m i k o s m o s u " . Jest t o w a r u n e k niezbęd­ ny dla realizacji o c z e k i w a n y c h w y d a r z e ń [ 4 , s. 1 1 5 — 1 1 6 ] . Jeśli m ó w i m y o znaczeniu t a ń c a , m u s i m y w z i ą ć p o d u w a g ę nie t y l k o charakter z a c h o w a ń w y k o n a w c ó w ( d y n a m i k a , ekspresja, siła) i porządek r u c h u t a n e c z n e g o ( p o k o l e ) , lecz także j e g o kierunek. W y s u n i ę t a przeze m n i e hipoteza, z g o d n i e z którą taniec w o k ó ł d r z e w miał — dzięki s w y m m a g i c z n y m w ł a ś c i w o ś c i o m — z a p e w n i ć Kutule p o m y ś l n e p a n o w a n i e , p o z w a l a z kolei przypuszczać, że tancerze poruszali się „ze S ł o ń c e m " . Ten kierunek b o w i e m w a l o r y z o w a n y jest w kulturze mongolskiej d o d a t n i o , a s o c j o w a n y z górą, N i e b e m , p o m y ś l n o ś c i ą , r o z w o j e m i o t w a r c i e m w przyszłość [ 8 ] . Nie m o ż e m y jednak w y k l u c z y ć , że w interesującej nas sytuacji, s t a n o w i ą c e j kontekst tańca, część tancerzy poruszała się „ze S ł o ń c e m " , część zaś tańczyła w stronę p r z e c i w n ą . Taki porządek r u c h u b y ł b y b o w i e m w ł a ś c i w y z p u n k t u w i d z e n i a logiki i symetrycznej k o m p o z y c j i rytuału, zwłaszcza w ó w c z a s g d y p o t r a k t u j e m y taniec j a k o przykład działania m a g i ­ c z n e g o . W s t o s o w a n y c h przez M o n g o ł ó w zabiegach, których celem jest p r z y w o ł a n i e p o m y ś l n o ś c i m a m y b o w i e m niekiedy d o czynienia z d w o m a p r z e c i w s t a w n y m i kierunkami r u c h u okręż­ n e g o [patrz: 8, s. 1 0 5 — 1 0 7 ] . W s p o m n i a n y porządek tańca byłby także uzasadniony w ó w c z a s , g d y w zjednoczeniu d w ó c h prze­ c i w n y c h k i e r u n k ó w dostrzeżemy s y m b o l i k ę pełni związanej se­ m a n t y c z n i e z kategorią c e n t r u m [ 4 , s. 9 9 ] Sądzę, że porządek ten m o ż e m y r ó w n i e ż i n t e r p r e t o w a ć j a k o s y m b o l i c z n y p o w r ó t ku p r z o d k o m a zarazem w y c h o d z e n i e w przyszłość, j a k o p o d t r z y m a ­ nie życia i nadanie m u b i e g u w p o ż ą d a n y m kierunku oraz o t w a r c i e g r a n i c y między różnymi stanami. 2 Reasumując, taniec w o k ó ł d r z e w , o k t ó r y m jest m o w a w para­ grafie 5 7 Tajnej historii nie może być t r a k t o w a n y w y ł ą c z n i e jako efekt r a d o s n e g o nastroju M o n g o ł ó w s p o w o d o w a n e g o w y b o r e m Kutuły na t r o n chana. W tej sytuacji b o w i e m — c o starałam się ukazać — należałoby g o przede w s z y s t k i m uznać za s y m b o l życia i zmiany, u s t a n o w i e n i a n o w e g o porządku: historyczno-społecz­ nego oraz r o z p a t r y w a n e g o na p o z i o m i e obrzędu inicjacyjnego wraz z p r z y p i s y w a n y m m u znaczeniem s y m b o l i c z n y m . J a k mi się w y d a j e , w s p o m n i a n y taniec s y m b o l i z u j e treści w ł a ś c i w e dla t e g o rodzaju o b r z ę d ó w . Z n a j d u j ą o n e w y r a z w s y m b o l i c e ruchu oraz k o n t e k s t u s y t u a c y j n e g o i doborze w y k o n a w c ó w . Przypuszczal­ nie taniec w o k ó ł d r z e w pełnił także f u n k c j e magiczne. M i a ł z a p e w n i ć n o w e m u c h a n o w i przychylność i opiekę p r z o d k ó w . Taniec t e n był zarazem ś r o d k i e m k o m u n i k a c j i między ludźmi oraz między c z ł o w i e k i e m a w ł a d a j ą c y m i n i m siłami. K l u c z o w ą rolę w t y m procesie o d g r y w a ł y drzewa s t a n o w i ą c e o d p o w i e d n i k d r z e w a k o s m i c z n e g o ( d r z e w a życia). LITERATURA 1 Kabzińska-Stawarz I., Eriin gurvan naadam — „three games of the men"in Mongolia, „ E t h n o l o g i a P o l o n a " , vol. 13: 1 9 8 7 , s. 45—89 2 Kabzińska-Stawarz I., Gry mongolskie w cyklu rocznym. Próba wyjaśnienia przyczyn ich sezonowości, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 3 2 : 1 9 8 8 , z. 1 , s. 1 4 3 — 1 6 9 3 Kałużyński S., Dawni Mongołowie, Warszawa 1 9 8 3 4 Kowalska J . , Elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości w symbolice ruchu tanecznego. Część I. Kul­ turowe kwalifikacje ruchu a symbolika ruchu tanecznego, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 3 0 : 1 9 8 6 , z. 1 , s. 8 3 — 1 3 8 5 Mongol'skijteatr: tradiciiinovatorstvo [brakautora] ,„Novosti M o n g o l i i " , nr 2 9 , 2 2 V I 1 1 9 9 0 , s. 9 6 N o v g o r o d o v a E. A., Drevnjaja Mongolija, Moskva 1989 7 Tajna historia Mongołów. Anonimowa kronika mongolska z XIII w., przełożył z m o n g o l s k i e g o S. Kałużyński, Warszawa 1970 8 W a s i l e w s k i J . S., Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji. „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 2 2 : 1 9 7 8 , z. 1 , s. 8 1 — 1 0 8 PISY mongolskich.'mp\s, A r c h i w u m I H K M P A N w Warszawie. W t y m miejscu c h c i a ł a b y m serdecznie p o d z i ę k o w a ć dr J . Kowalskiej za u w a g i , które były mi p o m o c n e przy pisaniu t e g o tekstu. 2 59 �RECENZJE Piotr Kowalski, Współczesny folklor i folklorystyka. O przed­ miocie poznania w dzisiejszych badaniach folklorystycznych. W r o c ł a w 1 9 9 0 ( t o m zbiorczy „ L i t e r a t u r y L u d o w e j " za rok 1 9 9 0 ) , 1 4 8 s. Wcześniejsze zainteresowania Piotra K o w a l s k i e g o związane były g ł ó w n i e z k u l t u r ą p o p u l a r n ą i m a s o w ą . Z a g a d n i e n i o m t y m p o ś w i ę c i ł o n w i e l e a r t y k u ł ó w i s t u d i ó w , zaś j e g o pracę z w a r t ą 0 polskiej kulturze m a s o w e j lat s i e d e m d z i e s i ą t y c h traktuję j a k o syntezę j e g o d o t y c h c z a s o w y c h przemyśleń. W y d a j e się, iż niemały w p ł y w na r o z w ó j warsztatu n a u k o w e g o Kowalskiego w y w a r ł o n o w e miejsce pracy. Od 1 9 8 7 r. jest o n b o w i e m p r a c o w n i k i e m Katedry Foklorystyki W S P w O p o l u , którą kieruje prof. Dorota Simonides. W t e d y też poszerza pole swej obserwacji o n o w e zjawiska k u l t u r o w e , g ł ó w n i e te, które są najbliższe p r z e d m i o t o w i badań w s p ó ł c z e s n e g o folklorysty. S w ą pasją b a d a w c z ą o b e j m u j e w i ę c przede w s z y s t k i m ten zespół p r o b l e m ó w , który d o t y c z y m e t o d o l o g i i w s p ó ł c z e s n e j f o l k l o r y s ­ tyki oraz f o r m i s p o s o b ó w istnienia f o l k l o r u w d o b i e rozwijającej się kultury m a s o w e j . 1 charakter n o w a t o r s k i . Część p o s t u l a t ó w zgłaszanych przez Ko­ w a l s k i e g o f o r m u ł o w a ł o już wcześniej w i e l u f o l k l o r y s t ó w , by t y l k o p r z y w o ł a ć t u takie znane na naszym g r u n c i e nazwiska, jak D o r o t a S i m o n i d e s , J a n i n a H a j d u k - N i j a k o w s k a , J ó z e f Burszta, Czesław Hernas. W y d a j e się n a d t o , iż n o w o c z e s n a f o l k l o r y s t y k a , u w z g l ę d n i a j ą ­ ca p e w n e przesłanki a n t r o p o l o g i c z n e , nie może o d ż e g n y w a ć się o d s w y c h korzeni, np. o d klasyki g e n o l o g i c z n e j wyrosłej na g r u n c i e f i l o l o g i c z n y c h d o ś w i a d c z e ń . P o d s t a w o g l ą d u teoretycz­ nego trzeba przecież nadal u p a t r y w a ć w b a d a n i a c h empirycz­ n y c h , u m o ż l i w i a j ą c y c h korektę z a r ó w n o t r a d y c y j n y c h ustaleń, jak i m o d y f i k a c j ę zbyt w y b u j a ł y c h hipotez t e o r e t y c z n y c h w y ­ s n u t y c h przy b i u r k u . Systematyczna obserwacja w s p ó ł c z e s n y c h zjawisk f o k l o r y s t y c z n y c h i p a r a f o l k l o r y s t y c z n y c h zdaje się d o p i e ­ ro g w a r a n t o w a ć dojrzałą analizę przemian z a c h o d z ą c y c h w e w s p ó ł c z e s n e j kulturze. Przykładem m o g ą być badania t y c h specjalistów, którzy tradycję f o l k l o r y s t y c z n ą traktują j a k o proces k u l t u r o w y ulegający c i ą g ł y m przeobrażeniom. W i e l o k r o t n i e ak­ c e n t o w a n y przez n i c h proces zmian j a k o w a r u n e k sine q u a n o n t r w a ł o ś c i f o l k l o r u i p o k r e w n y c h zjawisk m o ż n a już zaliczyć d o klasyki w b a d a n i a c h f o l k l o r y s t y c z n y c h . W o b e c w s p ó ł c z e s n y c h przemian c y w i l i z a c y j n o - k u l t u r o w y c h , r o z w o j u w i e l u szczegóło­ w y c h d y s c y p l i n w n a u k a c h s p o ł e c z n y c h nie s p o s ó b w y z n a c z y ć s z t y w n y c h granic między obszarami, k t ó r y m i z a j m o w a ć m o g ł a b y się w y ł ą c z n i e j e d n a nauka. Na p e w n o trzeba z g o d z i ć się z K o w a l ­ s k i m , który p o s t u l u j e poszerzenie pola b a d a w c z e g o tradycyjnej f o l k l o r y s t y k i , bazującej przede w s z y s t k i m na osiągnięciach litera­ t u r o z n a w s t w a . P r z e d m i o t e m badań w s p ó ł c z e s n e j folklorystyki nie m o g ą w i ę c być p o s z u k i w a n i a o g r a n i c z o n e t y l k o d o t r a d y c y j ­ n y c h zjawisk k u l t u r o w y c h . N o w o c z e s n a f o l k l o r y s t y k a musi w s p o s ó b z d e c y d o w a n y poszerzyć zakres s w y c h zainteresowań i objąć n o w e obszary b a d a w c z e , „ z i e m i e n i c z y j e " , w y k o r z y s t u j ą c m e t o d ę k o n t e k s t u a l n ą , która u m o ż l i w i o g l ą d nie t y l k o samego t e k s t u , ale i sytuacji, w której zaistniał, czyli r ó w n i e ż i j e g o nosiciela oraz o d b i o r c ó w . M o ż n a t u p r z y w o ł a ć polskie badania nad f o l k l o r e m ś r o d o w i s k o w y m ( J . Ligęzy, J . C i e ś l i k o w s k i e g o , D. S i m o n i d e s , D. Czubali, J . M a c i e j e w s k i e g o i i n . ) , t a k i m i „ n o w y m i g a t u n k a m i " , jak o p o w i e ś ć w s p o m n i e n i o w a ( J . Ligęzy, D. S i m o ­ nides, J . H a j d u k - N i j a k o w s k i e j , D. C z u b a l i ) , p a m i ę t n i k dziecięcy ( D . S i m o n i d e s ) , list l u d o w y ( J . K o l b u s z e w s k i e g o ) , graffiti (P. K o w a l s k i e g o ) , r ó w n i e ż nad nosicielami f o l k l o r u (K. D. Kadłubca, H. Kapełuś, T. S m o l i ń s k i e j ) . W o b e c e k s p a n s y w n y c h w p ł y w ó w k u l t u r y m a s o w e j i r o z w o j u p o k r e w n y c h nauk s p o ł e c z n y c h rodzą się o b a w y , d o t y c z ą c e r o z m i a r ó w s a m o d z i e l n o ś c i współczesnej f o l k l o r y s t y k i , u n i k n i ę c i a z d o m i n o w a n i a jej przez inne nauki społeczne i z e p c h n i ę c i a jej d o roli d y s c y p l i n y u s ł u g o w e j . W o b e c w i e l o k r o t n i e zgłaszanych przez f o l k l o r y s t ó w p o s t u l a ­ t ó w o „ k o m p l e k s o w o ś ć s p o j r z e n i a " na w s p ó ł c z e s n ą rzeczywis­ tość k u l t u r o w ą , m o ż n a e k s p o n o w a ć znaczenie samej p o s t a w y badacza „ o t w a r t e j i z o r i e n t o w a n e j na a u t e n t y c z n y repertuar". Taki stosunek specjalisty p e n e t r u j ą c e g o teren d o t e g o wszyst­ kiego, c o m u ludzie o p o w i a d a j ą , w y m a g a w efekcie j e g o g r u n ­ t o w n e g o i w s z e c h s t r o n n e g o p r z y g o t o w a n i a , aby m ó g ł uniknąć „zniekształceń już na etapie g r o m a d z e n i a d o k u m e n t a c j i reper­ t u a r o w e j " . Stąd też w y p ł y w a k o n i e c z n o ś ć u w z g l ę d n i e n i a w ba­ d a n i a c h f o l k l o r y s t y c z n y c h r ó ż n o r o d n y c h m e t o d i t e c h n i k , umoż­ l i w i a j ą c y c h w praktyce korektę e w e n t u a l n y c h niedopatrzeń. 2 Kowalski, traktując f o l k l o r y s t y k ę j a k o samodzielną d y s c y p l i n ę n a u k o w ą , u w i d a c z n i a d o t y c z c z a s o w e k ł o p o t y w w y z n a c z a n i u jej pola b a d a w c z e g o oraz n i e k o n s e k w e n c j e m e t o d o l o g i c z n e . Stąd też już w p i e r w s z y m rozdziale z a t y t u ł o w a n y m „ W s p ó ł c z e s n e perypetie f o l k l o r y s t y k i " , o p o w i a d a j ą c się za a n t r o p o l o g i c z n y m m o d e l e m tej d y s c y p l i n y , p r z y w o ł u j e s t a n o w i s k a b a d a w c z e re­ prezentowane przez różnych u c z o n y c h , tropiąc rozmaite przy­ kłady „ z a c h o w a w c z o ś c i m e t o d o l o g i c z n e j i m e t o d y c z n e j " . W re­ zultacie Kowalski stawia w i e l e p y t a ń , na które w i n i e n znaleźć o d p o w i e d ź w s p ó ł c z e s n y folklorysta. P o d s t a w o w e pytania d o t y ­ czą z w i ą z k ó w folklorystyki z i n n y m i d y s c y p l i n a m i h u m a n i s t y c z ­ nymi (etnografią, e t n o l o g i ą , l i t e r a t u r o z n a w s t w e m , historią, s o c ­ j o l o g i ą ) , p r z e d m i o t u badań tej d y s c y p l i n y , a w z w i ą z k u z t y m pyta również o status folklorysty, który w e d ł u g niego b y w a k o l e k c ­ j o n e r e m , muzealnikiem, strażnikiem tradycji, interpretatorem, a także w s p ó ł t w ó r c ą f o l k l o r u . W swej pasji k r y t y c z n e g o teoretyka K o w a l s k i m o m e n t a m i szydzi z t r a d y c y j n e g o (?), p o t o c z n e g o (?), p u b l i c y s t y c z n e g o (?) p o j m o w a n i a w s p ó ł c z e s n y c h p r z e j a w ó w tradycji folklorystycznej 1 ich badaczy, w y t y k a j ą c w s p ó ł c z e s n y m zbieraczom t e r e n o w y m s k ł o n n o ś c i autokratyczne. A b y u d o k u m e n t o w a ć w ł a s n e racje, rozprawia się — jak pisze — z „ p o d s t a w o w y m i z a g a d n i e n i a m i s p o r n y m i " t a k i c h kategorii p o z n a w c z y c h , jak ustność, l u d o w o ś ć , plebejskość. W y n i k i e m w i e l o s t r o n n e j p o l e m i k i K o w a l s k i e g o , z o ­ g n i s k o w a n e j w o k ó ł p r z e d m i o t u poznania f o l k l o r y s t y k i i jej s t a t u ­ su j a k o samodzielnej d y s c y p l i n y , staje się przedłożony „ p r o g r a m a n t r o p o l o g i c z n y " autora, i m p o n u j ą c y b o g a c t w e m n a u k o w e j re­ fleksji, c h o ć z p e w n o ś c i ą r ó w n i e ż dyskusyjny. K o w a l s k i p r ó b u j e w i ę c z d e f i n i o w a ć obszar badań w s p ó ł c z e s n e j f o l k l o r y s t y k i i jej narzędzi, p r o p o n u j ą c jednocześnie j a k o kryteria f o l k l o r u takie j e g o w y z n a c z n i k i , jak nieoficjalność, s p o n t a n i c z n o ś ć , stereotypowość i formuliczność. W e d ł u g autora o m a w i a n e j pracy, p o s t a w i o n e przezeń pytania oraz zgłoszone p o s t u l a t y w i n n y u ł a t w i ć n o w o c z e s n e j f o l k l o r y s ­ tyce wyjście z t r u d n e j sytuacji. W y d a j e się, że w a r t o ś c i książki K o w a l s k i e g o można u p a t r y w a ć przede w s z y s t k i m w j e g o o t w a r ­ tej p o s t a w i e na zadania n o w o c z e s n e j , z o r i e n t o w a n e j a n t r o p o l o ­ gicznie, f o l k l o r y s t y k i , c h o ć nie wszystkie j e g o spostrzeżenia mają PRZ' Z o b . P. Kowalski, Parterowy masowej lat siedemdziesiątych, -Gdańsk-Łódź 1988. 1 Olimp. Rzecz o polskiej kulturze Wrocław-Warszawa-Kraków- Z o b . np.: D. S i m o n i d e s , Zmiana - gwarancją żywotności folkloru, „ S t u d i a Śląskie", t. 2 6 : 1 9 7 4 ; tejże, Współczesna Śląska proza ludowa, O p o l e 1 9 6 9 ; tejże, Z metodyki badań nad współ­ czesną prozą ustną, „Literatura L u d o w a " 1 9 7 6 , nr 1 ; tejże. Współczesność a tradycja w nowszych opowiadaniach ludo2 60 3 Teresa Smolińska PISY wych, ( w : ) Z zagadnień twórczości ludowej. Studia foklorystyczne p o d red. R. G ó r s k i e g o i J . K r z y ż a n o w s k i e g o , Wrocł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w - G d a ń s k 1 9 7 2 ; tejże, O procesie zmian w folklorze słownym ( w : ) Tradycja i przemiana. Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową. Red. nauk. J . Jasiewicz, B. Linette, Z. Staszczak, Poznań 1 9 7 8 J . H a j d u k - N i j a k o w s k a , Wybrane problemy metodologiczne badań nad współczesnym folklorem, ( w : ) Z polskich studiów slawistycznych. Seria V, W a r s z a w a 1 9 7 8 , s. 2 9 6 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f53fc5b157caf91624cf3891a78ab8f9.pdf 1858e01fb16d57760bed955d43a9ece0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2375 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2203 Title A name given to the resource Wędrówki Felliniego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.19-27 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rutkowska, Teresa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wędrówki Felliniego Teresa Rutkowska „Sztuka polega na tym, aby wszystko było udane, a zdawało się rzeczywiste." Filippo Baldinucci - krytyk sztuki okresu baroku (w:) Dwugłos o Berninim „Zarówno w malarstwie, jak w rzeźbie figury są zawsze w działaniu: zmierzają do celu poza czasem i miejscem, w którym żyją, dążąc namiętnie do tego, aby się z sobą połączyć." Fragment hasła „barok", (w.) Le Langage swoich p r z e k o n a ń , przede wszystkim artystycznych, a w re­ zultacie r ó w n i e ż egzystencjalnych i religijnych. W y k ł a d ten nie ma w s z a k ż e nic z ekshibicjonizmu. M ó w i ą c n a m tak wiele o sobie j a k o o t w ó r c y , przestrzega zarazem, a b y ś m y nie ulegali z ł u d z e n i u , że poznajemy go j a k o c z ł o w i e k a . N i e tai wcale, iż raz po raz narzuca n a m kolejne mistyfikacje. W c i ą ż bowiem, powtarza: „ W y m y ś l i ł e m siebie c a ł k o w i c i e , swoje d z i e c i ń s t w o , o s o b o w o ś ć , t ę s k n o t y , marzenia, wspomnienia, wszystko." Pielęgnuje Fellini ó w w y m y ś l o n y wizerunek niezwykle starannie. Ś w i a d c z ą o t y m nie t y l k o filmy, ale r ó w n i e ż liczne wywiady, k t ó r y c h tak c h ę t n i e udziela, i a r t y k u ł y , ze wspo­ m n i a n ą k s i ą ż e c z k ą włącznie. Wizerunek ten — pełen sprze­ czności ( „ O d sprzeczności w o l n i są t y l k o fanatycy albo g ł u p c y " ) — pozostaje przecież na swój s p o s ó b spójny, gdy patrzymy n a ń przez pryzmat jego kolejnych p o c z y n a ń t w ó r c z y c h . Ta z n a c z ą c a s k ł o n n o ś ć do w y z n a ń , d o k o n ­ struowania w ł a s n e g o obrazu na u ż y t e k p u b l i c z n o ś c i , nie jest zjawiskiem n a g m i n n y m w ś r ó d r e ż y s e r ó w filmowych. U ś w i a ­ damiamy więc sobie głębiej i wyraźniej niż w j a k i m k o l w i e k i n n y m przypadku j a k dalece trafne jest p r z e ś w i a d c z e n i e Felliniego o t y m , że t w ó r c a filmowy w ciągu całego swojego życia kręci jeden długi film, a kolejne t y t u ł y m a j ą d l a ń , przeciwnie niż dla k r y t y k ó w i w i d z ó w , znaczenie czysto umowne, techniczne. Pozostaje o n j e d n y m z tych a r t y s t ó w kina, nielicznych s p o ś r ó d żyjących współcześnie, k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć nosi tak niezwykłe p i ę t n o o s o b o w o ś c i i i n d y w i d u ­ alnego stylu. S f o r m u ł o w a n i e t o , p o n i e k ą d oczywiste dla k a ż d e g o , k t o o g l ą d a ł c h o ć b y k i l k a z jego filmów, kryje przecież w sobie bogactwo zjawisk, k t ó r e t r u d n o wyszczegól­ nić na zasadzie prostego rejestru, a jeszcze trudniej zinterp­ r e t o w a ć . Wszelkie p r ó b y z a m k n i ę c i a tych dzieł w z a ł o ż o n y m z g ó r y schemacie interpretacyjnym skazane są na niepowo­ dzenie. Dlatego też pisząc o nich, z k o n i e c z n o ś c i p r z y s t a ć musimy na c z ą s t k o w o ś ć i f r a g m e n t a r y c z n o ś ć . Być m o ż e najuczciwszym wyjściem z sytuacji b y ł o b y przyznanie się do 2 de Styles „ U w i e l b i a m r u c h w o k ó ł siebie. Jest t o z p e w n o ś c i ą g ł ó w n y p o w ó d , dla k t ó r e g o r o b i ę filmy. K i n o jest dla mnie usprawie­ dliwieniem do wprawiania rzeczy w r u c h (...) N i e odpowiada m i status turysty. N i e umiem n i m b y ć . Jestem raczej włóczęgą, ciekawym wszystkiego po trosze, t a k i m , k t ó r y wszędzie się rozpycha i cały czas n a r a ż a się na ryzyko, że wygoni go policja (...) N i e n a w i d z ę p o d r ó ż y . Czuję się nieswojo p o d r ó ż u j ą c . M o g ę p o d r ó ż o w a ć po W ł o s z e c h , bo t u moja c i e k a w o ś ć jest stale pobudzana. W i e m , co się kryje za p o s z c z e g ó l n y m i twarzami, g ł o s a m i , miejscami. G d y jestem za g r a n i c ą — czuję się znudzony. N i e odczytuję tych wszystkich znaczeń. N i e m o g ę się o d n a l e ź ć przez dłuższy czas. Czuję się wyrzucony poza nawias. J e d n o c z e ś n i e w o k ó ł mnie panuje zawsze atmosfera p o d r ó ż y . Przyjazdy i wyjazdy. P o ż e g n a n i a i powitania. U w i e l b i a m ten ruch w o k ó ł siebie. Wszyscy m o i przyjaciele są p o d r ó ż n i k a m i . " 1 Tak pisze Fellini w książce o sobie. N i e jest to autobio­ grafia. Raczej z b i ó r l u ź n y c h w y z n a ń na temat własnej t w ó r c z o ś c i . W s p o m i n a swoje d z i e c i ń s t w o i charakteryzuje ludzi, k t ó r z y w jego życiu odegrali i s t o t n ą rolę. Powraca do m o m e n t ó w z przeszłości, w a ż n y c h z p u n k t u widzenia p ó ź ­ niejszych w y b o r ó w artystycznych. O d k r y w a przed czytel­ nikiem, a zarazem hipotetycznym o d b i o r c ą filmów meandry 3 19 i �faktu, iż t w ó r c z o ś ć tę traktujemy j a k o rezerwuar proble­ m ó w , z k t ó r e g o w y d o b y w a m y t o , co n a m w d a n y m momen­ cie wydaje się interesujące l u b przydatne. T a k też będzie i t y m razem. W ą t e k , k t ó r y uczynimy tematem naszych r o z w a ż a ń , nie jest w ą t k i e m d o m i n u j ą c y m znaczeniowo ani strukturalnie. Odznacza się jednak p e w n ą n a t a r c z y w ą p o w t a r z a l n o ś c i ą , co s k ł a n i a do uznania go za istotny s k ł a d n i k stylu Felliniego. Jest to w ą t e k b ł ą d z e n i a , włóczęgi, przemieszczania się w przestrzeni. Peregrynacja s t a ł a się najbardziej p o w s z e c h n ą p a r a b o l ą ludzkiej egzystencji, w y e k s p l o a t o w a n ą , z d a w a ł o by się, do granic m o ż l i w o ś c i , a przecież — j a k to w sztuce bywa — ciągle t k w i ą w niej n i e m a ł e siły poznawcze i estetyczne, w y r a ż a ona b o w i e m o d w i e c z n ą p o t r z e b ę człowieka, j a k ą jest intensyfikacja k o n t a k t u z o t a c z a j ą c ą go rzeczywistością i z innymi ludźmi. P r z e s t r z e ń , w k t ó r e j się poruszamy, ma tyleż charakter fizyczny, postrzegalny z m y s ł o w o , co psychiczny. Ó w psychi­ czny aspekt s t o s u n k ó w przestrzennych z o s t a ł w n i k l i w i e zanalizowany przez Georges'a M a t o r e w książce z a t y t u ł o w a ­ nej Przestrzeń ludzka. Pisze o n t a m między i n n y m i : „ P r z e s t r z e ń w s p ó ł c z e s n a jest j a k człowiek, k t ó r y j ą o d ­ biera. Wcieliła się w p e w n ą całość h i s t o r y c z n ą , k t ó r e j przejawem pozostaje literatura, sztuka, instytucje, j ę z y k . " N a przecięciu d o ś w i a d c z e ń z b i o r o w y c h i i n d y w i d u a l n y c h u f o r m o w a ł się w s p ó ł c z e ś n i e w świecie cywilizowanym pe­ wien t y p przestrzeni, k t ó r e m u M a t o r e przypisuje atrybuty r u c h u i nieciągłości. C z ł o w i e k działa (a więc porusza się i w p r a w i a rzeczy w ruch) w ś r o d o w i s k u , k t ó r e samo znajduje się w nieustannym ruchu. Ruchem naznaczone jest t a k ż e tworzenie, zgodnie b o w i e m z ujęciem bergsonowskim (a p o g l ą d ten bliski był r ó w n i e ż t e o r e t y k o w i f i l m u Epsteinowi) forma jest zarejstrowanym ruchem. Odbiciem tej sytuacji są pojęcia i metafory, j a k i m i p o s ł u g u j e m y się c h c ą c wyrazić nasze myśli i uczucia. Jeśli ó w r u c h myśli ma cel — to celem t y m jest k o m u n i k o w a n i e się. K a r t e z j a ń s k o - n e w t o n o w s k i model ś w i a t a usankcjonowa­ ny przez k u l t u r ę e u r o p o c e n t r y c z n ą z a k r e ś l a n o r m y i zasady p o s t ę p o w a n i a . T ę d y s p r o p o r c j ę m i ę d z y j e d n o s t k o w y m i na­ p i ę c i a m i i niepokojami a w s p o m n i a n y m p o r z ą d k i e m ł a g o ­ dziła zawsze sztuka. Jak w t y m k o n t e k ś c i e sytuuje się film? O t ó ż w ł a ś n i e on s p o ś r ó d wszystkich ś r o d k ó w wypowiedzi artystycznej wydaje się najbardziej predestynowany d o m a ­ nifestowania i penetrowania tego poczucia nieciągłości w świecie w s p ó ł c z e s n y m . Przestrzeń w dziele filmowym z zasady odznacza się h e t e r o g e n i c z n o ś c i ą , stanowi n a s t ę p s t ­ w o , ciąg wielu r ó ż n o r a k i c h przestrzeni konstytuowanych i m o d y f i k o w a n y c h przez k a m e r ę , k t ó r a przyjmuje zmienne p u n k t y widzenia, z m i e n n ą p e r s p e k t y w ę i przemieszcza się z r o z m a i t ą p r ę d k o ś c i ą we wszystkich kierunkach. K a ż d a z tych przestrzeni znika, aby u s t ą p i ć miejsca n a s t ę p n e j . I c h w y b ó r i kolejność ustalane są przez t w ó r c ó w w procesie m o n t a ż u w e d ł u g pewnych reguł percepcyjnych i konwencji odbiorczych oraz przyjętej zasady artystycznej. Jeżeli prze­ bieg ó w zrealizowany jest w s p o s ó b p r a w i d ł o w y , widz nie odczuwa wspomnianej z m i e n n o ś c i i poddaje się iluzji. Rezul­ tatem powyższej operacji jest bowiem p r z e s t r z e ń przed­ stawiona, w k t ó r e j toczy się akcja, czyli — j a k to określił Pierre Francastel — „ t r ó j w y m i a r o w a p r z e s t r z e ń diegetyczna". I tak z owej m o z a i k i przestrzennej rodzi się pewna całość o d z n a c z a j ą c a się z r ó ż n i c o w a n y m stopniem spójności lub nieciągłości. Z problemem przestrzeni artystycznej upo­ r a ć się m u s i a ł y wszystkie, w m i a r ę koherentne teorie filmu. Jeśli o t y m w s p o m i n a m , to dlatego, że t r a k t u j ę p r z e s t r z e ń j a k o najmniej oporny wobec filmowych z a b i e g ó w kreacyj­ nych element rzeczywistości. Podobny p o t e n c j a ł t w ó r c z y t k w i w elemencie czasu, jednak nie s p o s ó b r o z p a t r y w a ć go 4 20 w filmie w oderwaniu o d przestrzeni, co zresztą nie umniejsza jego r o l i w strukturze całościowej dzieła. Fellini z a w ł a d n ą ł c z a s o p r z e s t r z e n i ą w s p o s ó b absolutny i arbitralny. Jest fascynujące o b s e r w o w a ć , j a k w kolejnych filmach, od Walkoni i La Strady po A statek płynie, Ginger i Fred, nawet Wywiad, dokonuje się jej stopniowa subiektywizacja, j a k nabiera cech swoistych, j a k ulega z a c h ł a n n e j w y o b r a ź n i wizualnej t w ó r c y . Sny, fantasmagorie, u ł u d a , marzenia, wspomnienia — te ostatnie zresztą najczęściej i najbardziej ostentacyjnie — w p l a t a j ą się w ciąg narracyjny. Przeszłość i przyszłość p r z e n i k a j ą do teraźniejszości, ponie­ w a ż — j a k zdaje się m ó w i ć artysta — to dziecko, k t ó r y m się b y ł o niegdyś, a i te marzenia o nas samych w przyszłości, t k w i ą na r ó ż n y c h p i ę t r a c h naszej ś w i a d o m o ś c i i współist­ niejąc w nas w a r u n k u j ą wszystkie nasze poczynania. M o ż n a by powiedzieć, że filmy Felliniego oscylują coraz wyraźniej k u strukturze tematycznej. Oznacza to, że w o k ó ł pewnej liczby e l e m e n t ó w s k ł a d a j ą c y c h się na temat g ł ó w n y (miasto R z y m w Rzymie, proces dojrzewania w Amarcord, kryzys t w ó r c z y w 8 i l\2, d e g r a d u j ą c a moc telewizji w Ginger i Fred) zostaje zorganizowany pewien ciąg sekwencji (waria­ cji na temat). K r y t e r i a ich w y b o r u i p o r z ą d k o w a n i a są niejednorodne. D e c y d o w a ć m o g ą : — analogie i skojarzenia, j a k w Rzymie (artysta u p r a w o ­ mocnia t ę a r b i t r a l n o ś ć n a d a j ą c filmowi t y t u ł Fellini-Roma); — epizodyczna budowa u t w o r u literackiego, j a k w Satyriconie (w t y m p r z y p a d k u o b r a z o w y m uzasadnieniem w y b o r u jest ponadto treść fresków p o j a w i a j ą c y c h się w r ó ż n y c h sekwencjach); — wspomnienia z okresu m ł o d o ś c i , z istoty swej fragmen­ taryczne i niepełne, j a k w Amarcord (z w y o d r ę b n i e n i e m p u n k t ó w „ z n a c z ą c y c h " w życiorysie bohatera); — konstrukcja w y w i a d u w Wywiadzie (w k t ó r y m od­ powiedzi na n a s t ę p u j ą c e po sobie pytania wypełniają stop­ n i o w o „ a u t o p o r t r e t " artystyczny Felliniego). T a k i c h m o ż l i w o ś c i jest n i e s k o ń c z e n i e wiele. M o t y w w ę d ­ r ó w k i i p o d r ó ż y funkcjonuje więc w jego dziele w s p o s ó b d w o j a k i . B ą d ź j a k o element (mniej lub bardziej wyrazisty) j ą d r a tematycznego ( w ę d r ó w k a po W ł o s z e c h w La Stradzie, p o d r ó ż w poszukiwaniu remedium na niemoc jednego z b o h a t e r ó w w Satyriconie, rejs k u w y b r z e ż o m wyspy w A statek płynie, w ę d r ó w k a po mieście s n ó w — Cinecitta w Wywiadzie, obsesyjna p o g o ń za doznaniami erotycznymi w Casanovie), albo też j a k o zasada konstrukcyjna, kiedy to w ę d r ó w k a polega na przechodzeniu od obrazu do obrazu, od sekwencji do sekwencji, o d epizodu do epizodu. Geomet­ rycznym wyznacznikiem owego poszukiwania, b ł ą d z e n i a , w ę d r o w a n i a bywa u niego najczęściej k o ł o l u b elipsa albo labirynt wraz z c a ł y m b a g a ż e m symbolicznym tych figur. 5 Konstrukcyjny schemat w ę d r ó w k i zostaje ponadto zinten­ syfikowany przez stosowane ze s z c z e g ó l n y m upodobaniem traveliingi. I tak oto p o d r ó ż staje się sposobem postrzegania rzeczywistości. D o u d z i a ł u w tej imaginacyjnej p o d r ó ż y zostaje zaproszony widz. Jego zgoda na współuczestniczenie, j a k k o l w i e k jest nieodzownym w a r u n k i e m o d b i o r u , nie sta­ n o w i w ż a d n y m razie gwarancji dotarcia do wszystkich z n a c z e ń , i to nawet w ó w c z a s gdy, m a m y przewodnika, k t ó r y — j a k w A statek płynie — zwraca się do nas b e z p o ś r e d n i o z ekranu l u b — j a k w Rzymie — przemawia do nas spoza k a d r u . W c i ą g u linearnym p r z e s u w a j ą się przed naszymi oczyma fragmenty zarejestrowanej na t a ś m i e r e a l n o ś c i , sceny oniryczne, akty w y o b r a ź n i , retrospekcje. N i e w i a d o ­ mo, czemu p r z y p i s a ć status prawdy, a gdzie p o s t r z e g a ć mistyfikację. Wydaje się, że ostateczne rozstrzygnięcie jest n i e o s i ą g a l n e , albo raczej że uprawnione są r ó ż n e interpreta­ cje. Ó w pejzaż mentalny jest b o w i e m z natury ambiwalentny. J a k ż e c z ę s t o niezwerbalizowane szyfry p o z o s t a j ą dla nas niejasne, wręcz ezoteryczne. C h o d z i nie t y l k o o walor �tajemnicy, j a k i przysługuje k a ż d e m u arcydziełu, czy o o n t o l o g i c z n ą w i e l o z n a c z n o ś ć symboliki artystycznej. M a m y na uwadze r ó w n i e ż w p i s a n ą w obraz u l t r a o s o b i s t ą m i t o l o g i ę artysty. Składające się na n i ą przedmioty, postaci, zdarzenia, u ł o ż o n e w wizualne konfiguracje, m o g ą b y ć traktowane j a k o sygnatura nieomylnie w s k a z u j ą c a na o s o b ę t w ó r c y , wszelako na t y m i c h funkcja się nie k o ń c z y . N i e zadowala nas estetyczna kontemplacja. Czujemy się p r o w o k o w a n i do d r ą ż e n i a z n a c z e ń . Fellini — demiurg, s t w ó r c a — buduje swój f i l m o w y w s z e c h ś w i a t i z k a ż d y m n a s t ę p n y m filmem d o w o d z i nam, że jego moc tworzenia r o ś n i e , staje się nieograniczona. M n o ż y więc zagadki „ b y t u " filmowego. O b j a ś n i e ń szukamy w d o ś w i a d c z e n i u osobistym, w naszym „ m u z e u m wyobra­ ź n i " . Śledzimy koneksje, kontynuacje, parantele, aby zro­ z u m i e ć (?), o d c z u ć (?), przeżyć (?). Proces ten polega w nie­ m a ł y m stopniu na osadzaniu dzieła w tradycji, nie po to, by o d e b r a ć m u jego samodzielny byt, by ujrzeć je w całej w i e l o w y m i a r o w o ś c i . Jest jedyne w swoim rodzaju, lecz nie istnieje j a k o wyizolowana wyspa. Staje się miejscem przecię­ cia wielu r ó ż n y c h d r ó g . Jedna z tych d r ó g prowadzi od estetyki barokowej. Jedna z wielu, j a k ż e obiecująca. Nie bez kozery gdziekolwiek m o w a o znaczeniu b a r o k u w kulturze współczesnej, tam o b o k nazwisk takich j a k Claudel, Ghederode, Genet, G o m b r o w i c z , A r r a b a l musi p o j a w i ć się nazwis­ k o Felliniego. T o t e ż wydaje się, iż m o ż n a p o k u s i ć się 6 0 analizę „ w i e c z n e g o t e m a t u " w ę d r ó w k i w k o n t e k ś c i e tradycji barokowej. Jeśli jednak m ó w i m y o tradycji baro­ kowej u Felliniego, to t y l k o i w y ł ą c z n i e w t a k i m ujęciu, j a k proponuje to M i c h a ł G ł o w i ń s k i , gdy pisze: „ T r a d y c j a nie jest odwzorowaniem tych k s z t a ł t ó w , jakie zjawiska przyjęły w epokach u b i e g ł y c h , jest przeszłością w i d z i a n ą oczyma ludzi o k r e s ó w n a s t ę p n y c h , przeszłością aktywnie k o n t y n u o w a n ą i p r z e k s z t a ł c a n ą . " K u tak p o j m o ­ wanej tradycji zwracamy się w poszukianiu r o z w i ą z a n i a d y l e m a t ó w naszej epoki. Gerard Genette z a u w a ż y ł , że w s p ó ł c z e s n a refleksja o sztuce posługuje się barokiem j a k lustrem, d o s z u k u j ą c się w n i m swoich n i e p o k o j ó w , g u s t ó w , d o ś w i a d c z e ń , czyniąc zeń swoisty pomost m i ę d z y teraźniej­ szością i p r z e s z ł o ś c i ą . Nie dzieje się tak bez przyczyny. Wszak to barok w y d a ł typy postaci archetypicznych, w o k ó ł k t ó r y c h ogniskuje się dwudziestowieczna mitologia: Fausta, D o n K i c h o t a , D o n Juana, Hamleta. Ł ą c z y i c h podjęcie rewolty przeciwko rzeczywistości i s p o ł e c z e ń s t w u , k t ó r e ich p ę t a . N i e chodzi t u więc o snucie z ł u d n y c h , c h o ć p o c i ą g a j ą ­ cych analogii z s y t u a c j ą c z ł o w i e k a w s p ó ł c z e s n e g o przez oderwanie b a r o k u o d jego korzeni s p o ł e c z n y c h , filozoficz­ nych i historycznych. P o s t ę p o w a n i e takie b y ł o b y tyleż j a ł o w e poznawczo, co nieskuteczne z uwagi na o d m i e n n o ś ć daw­ nych w z o r c ó w percepcyjnych czasu i przestrzeni oraz inne zasady pojmowania i w y r a ż a n i a z w i ą z k ó w przyczynowo-skutkowych, i n n y c h determinant k u l t u r o w y c h . Z tego też p o w o d u systemy o d n i e s i e ń i s k o j a r z e ń uruchamiane przy odczytywaniu dzieł m o g ą zasadniczo r ó ż n i ć się w r ó ż n y c h epokach i k u l t u r a c h . Przy czym n i e k t ó r e z tych e l e m e n t ó w są g ł ę b o k o zakorzenione w p a m i ę c i kolektywnej, inne m a j ą charakter bardziej ulotny; jedne p r z y n a l e ż ą do d o ś w i a d c z e ń zbiorowych, p o z o s t a ł e s t a n o w i ą wyraz i n d y w i d u a l n o ś c i t w ó ­ rczej; jedne są postrzegane przez proste o d w o ł a n i e się z m y s ł o w o uchwytnej rzeczywistości, inne nacechowane są mniej l u b bardziej z ł o ż o n ą s y m b o l i k ą . W ten s p o s ó b status dzieła sztuki nigdy nie bywa ustalony ostatecznie. Pewne jego aspekty znaczeniowe zostają zawarte, aby u s t ą p i ć miejsca n o w y m . O d w o ł a n i e do tradycji dokonuje się zawsze na zasadzie selekcji-schematyzacji p o d k ą t e m z a ł o ż o n y c h celów. Jeśli więc m ó w i m y o ciągłości k u l t u r y , to w t y m sensie, iż w dziele sztuki zawarta jest z a r ó w n o przeszłość, j a k 7 8 1 antycypacja przyszłości. D o ś ć paradoksalnie ilustruje tę tezę s f o r m u ł o w a n i e A r n o l ­ da Hausera. Pisze o n mianowicie w Społecznej historii sztuki i literatury: „ W o l a artystyczna b a r o k u m a charakter filmowy. Przed­ stawione wydarzenia w y d a j ą się p o d s ł u c h a n e i podpatrzone. Skasowano wszelkie oznaki liczenia się z widzem, wszystko przedstawia się tak, j a k tego pozornie wymaga przypadek. Z t a k i m improwizowaniem łączy się t a k ż e pewna niejasność przedstawienia. K a ż d a bardziej w y k s z t a ł c o n a , lepiej z n a j ą c a się na sztuce i bardziej w y m a g a j ą c a p u b l i c z n o ś ć pragnie takiego wzmacniania podniet. O b o k i m p u l s u p ł y n ą c e g o od rzeczy nowych, t r u d n y c h i s k o m p l i k o w a n y c h zaznacza się tutaj przede wszystkim d ą ż e n i e do obudzenia w widzu w r a ż e n i a że przedstawienie jest niepełne, nieuchwytne i nie­ zmierne." D o d a j m y do tego w s z e c h o b e c n ą w sztuce plas­ tycznej b a r o k u d ą ż n o ś ć do uchwycenia ruchu we wszelkich jego przejawach, predylekcję do trompe-oeil, u m i e j ę t n o ś ć uzyskiwania z a s k a k u j ą c y c h e f e k t ó w optycznych. B a r o k o w a wizja ś w i a t a , w y t w ó r w y o b r a ź n i a r t y s t ó w , f a n t a s t ó w i ma­ rzycieli, znajduje bowiem mocne oparcie w precyzyjnych modelach n a u k o w y c h wypracowanych przez a s t r o n o m ó w , fizyków, i n ż y n i e r ó w , a t a k ż e filozofów tej epoki. W malarst­ wie anamorficznym i iluzjonistycznym, w latarniach magicz­ nych, w teatralnych maszyneriach i scenografii wykorzys­ tywano paradoksy perspektywy, z a ł a m a n i a przestrzeni, fe­ nomeny o d b i ć w soczewkach i z w i e r c i a d ł a c h , g r ę świateł i cieni. Ten szczególny czynnik technologiczny, funkcjonują­ cy na granicy realności i z ł u d z e ń tworzył nowe transfiguracje wizualne o wymiarze metaforycznym o cechach iście f i l m o ­ wych. 9 Ó w s p o s ó b traktowania dzieła j a k o obszaru wielokierun­ kowego przenikania r ó ż n y c h tendencji i tradycji, wreszcie r ó ż n y c h c z a s ó w nie należy obecnie do r z a d k o ś c i . Z a r ó w n o w literaturze, j a k i w innych dziedzinach sztuki dochodzi do s p o t k a ń znacznie bardziej z a s k a k u j ą c y c h i paradoksalnych, niż to, k t ó r e m u p o ś w i ę c o n e są nasze r o z w a ż a n i a . Z drugiej strony fascynacja barokiem po I I wojnie ś w i a t o ­ wej była na tyle wyrazista, że n i e k t ó r z y krytycy s k ł o n n i byli w y o d r ę b n i a ć j a k o zjawisko „ b a r o c c h u s postabellicus" albo neobarok czy postbarok. Inspiracje barokowe m o g ą się u j a w n i a ć w s p ó c z e ś n i e na r ó ż n y c h p ł a s z c z y z n a c h dzieła. Najczęściej, zwłaszcza w literaturze, n a w i ą z a n i e to m a charakter czysto powierzchniowy, formalny. Niekiedy cho­ dzi o wykorzystanie pewnych w ą t k ó w czy e k s p l o r a c j ę „ b a r o ­ k o w y c h " s t a n ó w emocjonalnych, intelektualnych s k o j a r z e ń , wrażliwości. I c h o b e c n o ś ć w tkance dzieła p o w s t a ł e g o w s p ó ł ­ cześnie p o d p o r z ą d k o w a n a jest, rzecz oczywista, i n n y m z a ł o ­ żeniom filozoficznym czy artystycznym, i n n y m stylom, w r ę c z innej sztuce, ale samo stwierdzenie tej o b e c n o ś c i ma d u ż y w p ł y w na o d b i ó r dzieła, zarysowuje b o w i e m szczególny kontekst odczytywania z n a c z e ń . S k ą d i n ą d m o g l i b y ś m y po­ wiedzieć, że istnieją b ą d ź w samym dziele, b ą d ź w sytuacji odbiorcy szczególne b o d ź c e , k t ó r e p r o w o k u j ą do użycia r e t o r y k i barokowej. K o n g l o m e r a t zjawisk artystycznych, intelektualnych, etycznych i emocjonalnych o b j ę t y c h m i a ­ nem k u l t u r y barokowej k i p i od w e w n ę t r z n y c h sprzeczności i n a p i ę ć . Dewizie vanitas vanitatis t o w a r z y s z ą bujna zmys­ ł o w o ś ć i g w a ł t o w n e n a m i ę t n o ś c i . Los c z ł o w i e k a p o j m o w a n y jest j a k o n i e r o z w i ą z y w a l n a antynomia ciała i duszy. Tragicz­ na, p r o w a d z ą c a k u śmierci perspektywa r o z k ł a d u i destruk­ cji tego, co materialne, współistnieje zatem z k u l t e m życia we wszystkich jego przejawach. Nieustanny antagonizm p o m i ę ­ dzy Tanathosem a Erosem, rozpacz i r a d o ś ć , cierpienie i śmiech, m r o k i światłość, apoteoza m ł o d o ś c i i lęk przed fizycznym unicestwieniem, rozdarcie p o m i ę d z y wizją raju utraconego a czeluścią piekielną, p o m i ę d z y heroizmem a znik o m o ś c i ą ludzkich p o c z y n a ń — to elementy stale obecne w ziemskim b y t o w a n i u c z ł o w i e k a b a r o k u , w pełni j u ż ś w i a d o m e g o tej d w o i s t o ś c i . Traktuje więc o n życie j a k o g r ę , 21 i �przyjmowanie kolejnych ról, n a k ł a d a n i e masek. Jest ak­ torem w w i e l k i m w i d o w i s k u świata. Nieliczni, k t ó r y m po­ zwalały na to predyspozycje intelektualne, j a k wielcy m y ś ­ liciele owych c z a s ó w — Kartezjusz, Pascal, Spinoza czy Leibniz, w y b i e r a j ą pozycję widza-obserwatora, aby z dystan­ su m ó c o d n a l e ź ć w t y m chaosie pewne p r a w i d ł o w o ś c i . Ukojenie i ł a d przynosi jedynie metafizyka. Stan uniesienia, ekstazy, snu, o t w i e r a ł na moment w r o t a tajemnicy, przy­ w r a c a ł sens doczesnym zmaganiom. Wszechobecny n i e p o k ó j p r o w o k o w a ł do p o s z u k i w a ń , do zadawania p y t a ń . Sztuka tego okresu o d k r y w a przed n a m i całe bogactwo ówczesnej w y o b r a ź n i eschatologicznej. B a r o k — j a k pisze L i c h a ń s k i — to „ z a c h ę t a do P o d r ó ż y , do poznania Universum, to w ę d r ó w k a od zła k u d o b r u , od niewiedzy k u ś w i a d o m o ś c i , od biologicznego b y t u k u u ś w i a ­ domieniu ludzkiego p o w o ł a n i a " . I to wtedy właśnie meta­ fora życia j a k o w ę d r o w a n i a , życia j a k o pielgrzymki zyskuje tę tak e k s c y t u j ą c ą do dziś, a n i e s p o t y k a n ą wcześniej wyrazis­ tość. O w y m m o t y w o m t r e ś c i o w y m t o w a r z y s z y ł y o k r e ś l o n e ce­ chy formalne, k t ó r y c h wyszczególnienie w opozycji do sztuki klasycznej d o k o n a ł w X I X w. Heinrich WóMlin — o tyle trafnie, że antynomia ta stanowi po dziś dzień p u n k t wyjścia do wszelkich r o z w a ż a ń o b a r o k u . Stwierdza o n , że klasy­ cyzm jest linearny i plastyczny, barok z a ś malarski. Wizję k l a s y c z n ą rzutowano na płaszczyznę, wizja barokowa roz­ wija się w g ł ą b . K o m p o z y c j a klasyczna jest statyczna i za­ m k n i ę t a , natomiast otwarta kompozycja b a r o k o w a rozwija się dynamicznie we wszystkich kierunkach, wypełniają j ą formy ruchome, aktywne. F o r m y klasyczne ciążą k u ziemi, formy kompozycji barokowej zrywają się do l o t u k u g ó r z e . Klasycyzm poszukuje j e d n o ś c i — p o s z c z e g ó l n e elementy z a c h o w u j ą swoją a u t o n o m i ę , ale są ściśle p o w i ą z a n e ze s o b ą w j e d n o l i t y m systemie rytmicznym. B a r o k o s z a ł a m i a r ó ż n o ­ r o d n o ś c i ą , lecz wszystkie elementy dzieła są w s p ó ł z a l e ż n e , t w o r z ą c razem efekt, k t ó r y nie da się s p r a w d z i ć do sumy e l e m e n t ó w konstytutywnych. K l a s y c z n o ś ć zmierza do jasno­ ści i k l a r o w n o ś c i , dzieło barokowe odznacza się niejedno­ z n a c z n o ś c i ą . Ta t r e ś c i o w o - f o r m a l n a charakterystyka baro­ k u , tak schematyczna i o g ó l n i k o w a , ma oczywiście wiele usterek. Przede wszystkim nie u w z g l ę d n i a ogromnej r ó ż n o ­ r o d n o ś c i zjawisk artystycznych, niekiedy wręcz n i e p o r ó w ­ nywalnych, jakie w ó w c z a s m i a ł y miejsce. Z drugiej zaś strony, na co z w r a c a ł u w a g ę Jan B i a ł o s t o c k i , czyni z b a r o k u k a t e g o r i ę zbyt s z e r o k ą i zbyt p o j e m n ą , aby m o g ł a być ona u ż y t e c z n a dla historyka s z t u k i . N a nasze potrzeby jest w s z a k ż e całkowicie w y s t a r c z a j ą c a . Uzasadnia d a j ą c ą się z a o b s e r w o w a ć w ostatnim półwieczu s t o p n i o w ą rehabilita­ cję b a r o k u po latach odrzucenia. 1 0 12 T a k charakterystyczna dla b a r o k u przewaga czynnika kinetycznego nad statycznym, odkrycie ruchu, ożywienie, p ł y n n o ś ć przestrzeni ponownie nasuwa myśl o filmie. T a k j a k barok, w e d ł u g stwierdzenia Hausera, m i a ł w sobie z a k o d o w a n ą filmowość, gdy chodzi o s p o s ó b przekazywania treści, tak f i l m , a przynajmniej n i e k t ó r e ze stylów filmowych, określić m o ż n a j a k o barokowe. T a k ą o p i n i ę podziela w y b i t ­ ny znawca b a r o k u Jean Rouquet i f i l m o l o g Charles Pozzo d i B o r g o , a t a k ż e wielu innych badaczy, k t ó r z y zajmują się filmem z p u n k t u widzenia historii sztuki. N a j w i ę k s z e nasyce­ nie b a r o k o w o ś c i ą d o s t r z e g a j ą o n i w filmach М а х а Ophulusa, Orsona Wellesa i właśnie Federico Felliniego. O w o p o w i n o w a c t w o b a r o k u i sztuki filmowej przejawia się w s k ł o n n o ś c i do gromadzenia e f e k t ó w dziwnych i z a s k a k u j ą ­ cych, w u p o d o b a n i u do przepychu, sztuczności i iluzji, w deformowaniu rzeczywistości po to, aby o d k r y ć przed widzem jej w i e l o w y m i a r o w o ś ć , w szczególnej predylekcji do poetyki onirycznej, wreszcie w neoheraklitowskiej wizji ś w i a t a , pojmowanego j a k o n i e t r w a ł y zespół ruchomych 1 3 22 I oznak. A z a k ł a d a m y , że system p r z e k o n a ń artysty na temat rzeczywistości implikuje w y b ó r o k r e ś l o n y c h ś r o d k ó w artys­ tycznych, struktury narracyjnej, sposobu p o s ł u g i w a n i a się kategoriami czasu i przestrzeni. W k o ń c u , aby ostatecznie u p r a w o m o c n i ć nasze r o z w a ż a ­ nia, przytoczymy w y p o w i e d ź Jana B i a ł o s t o c k i e g o , k t ó r y przy wszystkich zasadniczych w ą t p l i w o ś c i a c h d o t y c z ą c y c h p r ó b rozszerzenia pojęcia b a r o k u poza e p o k ę , pisze jednak: „ B o d a j najwięcej b a r o k u znaleźć m o ż n a w filmach Fel­ liniego. W jego dziełach f i l m o w y c h szczególne p o ł ą c z e n i e naturalizmu, ekspresji i d y n a m i k i z g ł ę b o k ą , i n t e n s y w n ą poezją przejawia się w barwnej i bujnej formie, k t ó r e j bogactwo nieodparcie kojarzy się z t r a d y c j ą tak b l i s k ą temu artyście rzymskiego b a r o k u " . M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że stwierdzenie to nie dotyczy jedynie formalnego aspektu twórczości. W samej istocie b a r o k u t k w i z b i e ż n o ś ć poetyki i koncepcji tematycznej. Z a k ł a d a m y więc, że b a r o k o w o ś ć Felliniego nie ogranicza się do w ą s k o p o j ę t e g o stylu, a sięga znacznie głębiej, nabiera w y m i a r u egzystencjalnego. A j a k p o w i e d z i a ł p i ę k n i e cyto­ wany j u ż wcześniej Genette: „ B a r o k o w a idea egzystencjalna jest niczym i n n y m j a k upojeniem, ale upojeniem ś w i a d o m y m i , ośmielę się rzec, u p o r z ą d k o w a n y m . " Jeśli jednak Fellini m ó w i , że w jego odczuciu t k w i m y w epoce dekadenckiej, k t ó r a stanowi kres pewnej fazy rozwoju l u d z k o ś c i , kiedy pryncypia n a d a j ą c e sens naszemu istnieniu ulegają zachwianiu, to sytuacja ta wcale nie przej­ muje go g r o z ą , ale napawa nadzieją, stanowi b o w i e m obietnicę nowego ż y c i a . Dekadencja jest w e d ł u g niego w a r u n k i e m sine qua non odrodzenia. Żyje więc nie w przeczu­ ciu śmierci cywilizacji, ale w radosnym oczekiwaniu na jej przeobrażenie. R u c h dekadencki rozsadza od ś r o d k a trzy kategorie: k a t e g o r i ę prawdy, opartej na p o r z ą d k u logicznego rac­ jonalizmu; k a t e g o r i ę j e d n o ś c i przestrzennej (z w y r a ź n i e z a k r e ś l o n y m centrum), politycznej, socjokulturowej i kate­ gorię celowości, pojmowanej j a k o istnienie p o r z ą d k u es­ chatologicznego, p r z e c i w s t a w i a j ą c je kategoriom ambiwalencji, z r ó ż n i c o w a n i a i z w ą t p i e n i a . Jest to zarazem k w i n t ­ esencja sytuacji „ b a r o k o w e j " . Historycy sztuki, tacy j a k Elie Faure czy H e n r i Focillon, postrzegają barok j a k o fazę s c h y ł k o w ą ewolucji k a ż d e g o stylu o charakterze jeśli nie wiecznym (jak chciał de Ors), to w k a ż d y m razie ponad­ czasowym. W tę tradycję m y ś l e n i a Fellini wpisuje się dosko­ nale. Te znamiona b a r o k o w o ś c i pojawiają się w jego filmach na tyle w y r a ź n i e , iż m o ż n a p o k u s i ć się o uczynienie z tradycji barokowej klucza interpretacyjnego na p r z y k ł a d do analizy struktury przestrzennej w jego filmach, nawet wbrew manife­ stowanej niechęci t w ó r c y do wszelkich etykietek tego typu. Sam Fellini zapytany wprost, co sądzi na temat przypisywa­ nia m u „ b a r o k o w y c h k o r z e n i " — ż a c h n ą ł się: „ A c ó ż nie jest barokiem w sztuce w s p ó ł c z e s n e j ? " P o n i e w a ż jednak nie zaprzeczył tej sugestii w s p o s ó b kategoryczny, p r z y p u s z c z a ć m o ż n a , że czuje się p o n i e k ą d w s p ó ł u c z e s t n i k i e m tego n u r t u . A to właśnie p r z e s t r z e ń , po k t ó r e j w ę d r u j ą bohaterowie jego filmów, a w p e w n y m sensie i on sam, o tyle, o ile zaznacza swoją tam o b e c n o ś ć , ta właśnie p r z e s t r z e ń podlega w m i a r ę u p ł y w u czasu ewolucji, od quasi-realistycznej (nigdy nie realistycznej) do coraz bardziej umownej, sztucznej, w y m y ś ­ lonej. P r z e s t r z e ń ta barokizuje się, a proces jej deziluzji jest ponad w s z e l k ą w ą t p l i w o ś ć d z i a ł a n i e m zamierzonym, celo­ wym. 1 4 1 5 1 6 17 18 Wprawienie rzeczy w ruch — czyli początek podróży W n a d m o r s k i m miasteczku wiedzie ż y w o t , beztroski, nieodpowiedzialny i b e z u ż y t e c z n y , grupa przyjaciół, w a ł - �k o n i , owych i vitelloni, czyli wiecznych cieląt, w z d r a g a j ą c y c h się przed usamodzielnieniem. Ł ą c z y i c h w s p ó l n a sytuacja egzystencjalna i pragnienie w y r w a n i a się z tego z a m k n i ę t e g o miejsca, j a k i m jest miasteczko oraz niechęć do podejmowa­ nia jakichkolwiek d z i a ł a ń m o g ą c y c h pragnienie to urzeczy­ wistnić. Z a m k n i ę c i e to nie ma charakteru geograficznego. Miejsce, o k t ó r y m mowa, graniczy z morzem. M o r z e , t u jeszcze prawdziwe, w s p a n i a ł e i rzeczywiste (potem i ono będzie sztuczne), stanowi dla b o h a t e r ó w symbol łączności ze ś w i a t e m , obietnicę nadziei, k t ó r e m a j ą się ziścić, bodziec d o mglistych m a r z e ń o przyszłości. Jest odwiecznym ruchem, żywiołem, e n e r g i ą . L i n i a kolejowa r ó w n i e ż wyznacza d r o g ę k u lepszej, szczęśliwszej, pełniejszej egzystencji. T ę d r o g ę , r e a l n ą , a więc j e d y n ą , j a k a stwarza szansę, w k o ń c o w e j sekwencji obierze M o r a l d o . T y l k o on zdobywa się na o d w a g ę , aby p r z e k r o c z y ć ó w zaczarowany k r ą g niemocy psychicznej. Stan oczekiwania na c o ś , co m a się z d a r z y ć , oczekiwania na paroksyzm, olśnienie wyzwalające m o c z d o l n ą przeo­ b r a z i ć egzystencję przywodzi na m y ś l Czechowa, ale też Becketta i Bunuela. Niewiele wiemy o bohaterach. W i a d o m o w s z a k ż e , że poczucie z a m k n i ę c i a ma swoje ź r ó d ł o w sferze psychicznej, są b o w i e m w i ę ź n i a m i siebie samych. Świat ze swoimi p r o b l e m a m i przetacza się gdzieś obok, bez ich u d z i a ł u . A oni b ł ą k a j ą się bez celu p o m i ę d z y t r a k t i e r n i ą , salą b i l a r d o w ą , p l a ż ą , teatrzykiem, k i n e m i d o m e m r o d z i n n y m , t r a k t o w a n y m jednak t y l k o j a k o ź r ó d ł o utrzymania i miejsce odpoczynku. Nocne w ę d r ó w k i po labiryntach uliczek na granicy j a w y i snu, zabawa k a r n a w a ł o w a , k t ó r a pozwala z a p o m n i e ć o t y m , k i m się jest, chwile zadumy na brzegu morza, w p r o w a d z a j ą szczególny k l i m a t emocjonalny. Sprzy­ j a on ustawieniu z d a r z e ń przedstawionych nie tyle w aspek­ cie s p o ł e c z n o - e t y c z n y m , ile metaforyczno-etycznym. N i e mniej groteskowy jest kontrast p o m i ę d z y a s p i r a c j ą bohate­ r ó w d o „ k w i t o w a n i a " a t r y w i a l n ą p r z y z i e m n o ś c i ą wegetacji, z k t ó r e j d o k ł a d n i e eliminują wszystko, co m o ż e m i e ć jakie­ kolwiek znaczenie duchowe. P r ó b y w z l o t ó w k o ń c z ą się żałośnie. W k o ń c u a n i o ł w y k r a d z i o n y ze sklepu z dewoc­ j o n a l i a m i , t r o c h ę przez z e m s t ę , t r o c h ę z n u d ó w , stanie się ich „ a n i o ł e m z a g ł a d y " . Z a jego p r z y c z y n ą p r y ś n i e błogi s p o k ó j bezcelowości. Narcystyczny, infantylny egoizm b o h a t e r ó w nie m a jed­ nak jednoznacznej kwalifikacji moralnej. Z g u b n y dla tych, co p o z o s t a n ą w miejscu i dla i c h najbliższych, m o ż e s t a ć się wybawieniem dla p o d e j m u j ą c e g o ucieczkę M o r a l d a . Jest znamienne, że nic w jego p r z e ż y c i a c h nie znamionuje jeszcze tego przebudzenia, k t ó r e ma się d o k o n a ć . N i c , m o ż e z wyjąt­ kiem k r ó t k i e g o spotkania z c h ł o p c e m p r a c u j ą c y m na stacji kolejowej. Znaczenie tego spotkania nie da się zinterp­ r e t o w a ć w kategoriach prostego z w i ą z k u przyczyno­ wo-skutkowego. O n o samo bowiem, j a k i i rozmowa, k r ó t k a w y m i a n a stereotypowych z d a ń m i ę d z y c h ł o p c e m a M o r a l dem zdają się pozbawione podtekstu. O t , na z w y k ł e pytanie c h ł o p a k odpowiada, że idzie d o pracy i że b o i się spóźnić, jest przy t y m przejęty zadaniem, jakie ma do spełnienia. I dalej nie dzieje się nic. Lecz ten sam c h ł o p a k pojawia się w sekwen­ cji k o ń c o w e j . Teraz o n z kolei zapyta M o r a l d a o cel i kierunek wyjazdu. M o r a l d o jednak nie potrafi udzielić odpowiedzi na to pytanie. Jest jeszcze za wcześnie. N a razie chodzi tylko o t o , aby odejść. C h ł o p a k staje się w y s ł a n n i k i e m losu w y p r a w i a j ą c y m bohatera w p o d r ó ż . Jak w życiu, o t y m co n a p r a w d ę w a ż n e , przekonujemy się poniewczasie. M o r a l d o l u b k t o ś do niego p o d o b n y wyłoni się potem w Dolce Vita, w 8 i ]/2, w Rzymie, czy w Wywiadzie. Fellini lubi o sobie m ó w i ć , iż jest wiecznym, d u c h o w y m vitellone. Poczuwa się d o powinowactwa ze swoimi bohaterami, p o n i e w a ż tak, j a k o n i wszystko, co go w życiu spotka, stara się o b r ó c i ć na w ł a s n ą k o r z y ś ć . D o t y c z y to oczywiście przede wszystkim sfery t w ó r c z o ś c i . Eksploatuje psychologiczny archetyp artysty, zgodnie z k t ó r y m „ p r z e c h o d z i przez życie j a k złodziej i wszystko, co uda m u się u k r a ś ć , przynosi do C i n e c i t t a " . Po latach p o w r ó c i do miasteczka lat dziecin­ nych w Amarcord. A l e p o w r ó t ten, w przeszłość bardziej jeszcze odległą, ma j u ż zupełnie i n n ą p e r s p e k t y w ę n i ż Wałkonie. I w ż a d n y m razie nie jest „ r e m a k e ' i e m " Walkoni. M ł o d z i bohaterowie tego filmu jeszcze nie w y b i e r a j ą się w p o d r ó ż . Jeszcze t k w i ą g ł ę b o k o wrośnięci w życie r o d z i n y i m a ł o m i a s t e c z k o w e j społeczności. C h o c i a ż ich poczucie b e z p i e c z e ń s t w a bezpowrotnie się r o z m y w a wraz z nieuch­ ronnie zbliżającą się d o r o s ł o ś c i ą , jeszcze p o t r a f i ą m a r z y ć . I tutaj k w i n t e s e n c j ą m a r z e ń staje się morze wraz z niebosięż­ n y m transatlantykiem j a k o o b i e t n i c ą wielkiego i w s p a n i a ł e ­ go ś w i a t a . M o r z e , całe w mglistych oparach, jest p r z e j m u j ą c o p i ę k n e , a transatlantyk ogromny j a k świat i tak o s z a ł a m i a j ą ­ cy w swojej p o t ę d z e , że aż nieprawdziwy. M o ż e więc jednak jest złudzeniem? C a ł y u r o k niedojrzałości t k w i w s z a k ż e w fakcie, iż m o ż n a bezkarnie o d d a ć się z ł u d z e n i o m , k t ó r e zbliżają się w Amarcord do przeżycia metafizycznego l u b do stanu ekstazy, j a k w sekwencji b ł ą d z e n i a we mgle spowijają­ cej dobrze znane miejsca albo w scenie sennego t a ń c a przed o p u s t o s z a ł y m hotelem. Taniec ten m a w sobie c o ś z dance macabre. Przywołuje zjawy, k t ó r e dawno j u ż odeszły w prze­ szłość. F i l m jest s z t u k ą uruchamiania przeszłości. U Fel­ liniego nigdy do k o ń c a nie m o ż n a b y ć p e w n y m , czy to co b y ł o , z d a r z y ł o się n a p r a w d ę , czy b y ł o t y l k o snem. 19 La Strada — czyli światełko w tunelu „ Ż y j e m y teraz w c z y m ś , co stanowi swojego rodzaju tunel cierpienia, niezdolni do k o m u n i k o w a n i a się z i n n y m i , ale j u ż czuję, że z o b a c z ę daleki p r z e b ł y s k , sens nowej w o l n o ś c i . M u s i m y uwierzyć w m o ż l i w o ś ć z b a w i e n i a . " La Strada jest w całości p r z y p o w i e ś c i ą o w ę d r o w a n i u . Jak w barokowej powieści pikarejskiej p o d r ó ż przez p r z e s t r z e ń g e o g r a f i c z n ą W ł o c h w deszczu, błocie, upale i mrozie jest t u w istocie p o d r ó ż ą d u c h o w ą , i n d y w i d u a l n y m poszukiwaniem samego siebie w perspektywie eschatologicznej. Ze wszystkich fil­ m ó w Felliniego ten ma k o n s t r u k c j ę najbardziej z w a r t ą i z a m k n i ę t ą . Rozpoczyna się i k o ń c z y na brzegu morza. M o r z e w t y m filmie o b c i ą ż o n e jest c a ł y m b a g a ż e m z n a c z e ń archetypicznych. T u r ó w n i e ż jest o n o symbolem swobody, symbolem otwarcia k u w o l n o ś c i . P o ż e g n a n i e Gelsominy z morzem stanowi j e d n o c z e ś n i e p o ż e g n a n i e ze ś w i a t e m natury, do k t ó r e g o ona ściśle p r z y n a l e ż y . Wejście na d r o g ę w ę d r ó w k i z Z a m p a n o jest zarazem oddaniem się w niewolę, k t ó r a t r w a ć będzie do momentu, gdy Gelsomina odkryje swoje p o w o ł a n i e . P o d r ó ż stanowi dla b o h a t e r ó w filmu przymus, jest sposobem zdobywania ś r o d k ó w d o życia, nie m a od niej ucieczki, m o ż n a jedynie p o s u w a ć się do przodu. W z d ł u ż drogi, p o obu jej stronach, c i ą g n ą się ogromne, puste przestrzenie. T a k j a k w Wałkoniach są one odbiciem stanu ducha postaci. Pustka ma w o g ó l e wielkie znaczenie we wszystkich jego filmach. W t y m zawieszeniu czasoprzest­ rzennym bohaterowie przeżywają swoją s a m o t n o ś ć . Ściśle z a m k n i ę t y , w e w n ę t r z n y świat osoby ludzkiej jest a n t y t e z ą pokazanych w filmie przestrzeni pustych, n i e s k o ń c z o n y c h . Te puste miejsca n a l e ż ą d o przestrzeni p o ś r e d n i c h (Zwischenr'aume). Luzius Keller pisze, że t e r m i n ten sugeruje rozmaite znaczenia. S ą t o miejsca puste w sensie przede wszystkim fizycznym. „ L e c z są to t a k ż e strefy pograniczne r o z c i ą g a j ą c e się m i ę d z y j a w ą a snem, tam gdzie r o z u m i (...) o k o w y p e ł n i a jeszcze n o r m a l n ą funkcję, ale j u ż rozpoczyna s w o b o d n ą wędrówkę." 20 2 1 W ę d r ó w k a ta więc, j a k to j u ż zresztą powiedziano wcześ­ niej, rozgrywa się też na poziomie ś w i a d o m o ś c i . W La Stradzie, w bolesnym marszu, k a l e c z ą c się nieustannie, i d ą 23 �k u sobie święta i bestia. Postaci te są na s p o s ó b pascalowski skrajnie skontrastowane. S k ł a d a j ą się na dwie, przeciwstaw­ ne strony natury ludzkiej. Gelsomina zespolona z p r z y r o d ą , gdy przybiera p o z ę drzewa, Gelsomina s a d z ą c a przy drodze p o m i d o r y — owoce miłości, k t ó r y c h nigdy nie zobaczy, z a s ł u c h a n a w w e w n ę t r z n ą m u z y k ę , odizolowana od ś w i a t a b a r i e r ą milczenia i tak g ł o d n a uczucia, nie ma szans na n a w i ą z a n i e porozumienia z o k r u t n y m , silnym, zwyrodnia­ ł y m Z a m p a n o , k t ó r e g o życie w znacznej mierze sprowadza się do o d r u c h ó w fizjologicznych. A l e wbrew g ł ę b o k i e m u poczuciu s a m o t n o ś c i , jakie towarzyszy ludziom w ich perigrinatio vitae, ż a d n e z nich nie pozostaje w izolacji. Stanowi część całości, j a k ą jest świat w jego duchowej i materialnej z ł o ż o n o ś c i . Wszyscy i wszystko jest ze s o b ą p o ł ą c z o n e siecią niejasnych i nieprzewidywalnych p o w i ą z a ń . Po raz pierwszy Gelsomina p r z e ż y w a uniesienie, gdy zagubiona w ś r ó d u c z e s t n i k ó w procesji spostrzega figurę M a r i i Panny. Potem ma miejsce wizyta u ciężko chorego dziecka. I s t o t n ą funkcję w duchowej krystalizacji dziew­ czyny odgrywa też muzyka. Wreszcie n a s t ę p u j e spotkanie z I I M a t t o — Szalonym. W momencie k l u c z o w y m to on, w p r z y p o w i e ś c i o kamyczku, w y j a ś n i a j e j , że wszystko co istnieje ma d o spełnienia j a k ą ś rolę. O n sam, linoskoczek, a n i o ł ze sztucznymi s k r z y d ł a m i , nosiciel poezji i tajemnicy, zawieszony m i ę d z y niebem a ziemią, ma w a ż n y u d z i a ł w metamorfozie Gelsominy i Zampano. Podczas postoju w klasztorze Gelsomina j u ż potrafi z w e r b a l i z o w a ć sens zadania, d o jakiego czuje się p o w o ł a n a , a j a k i m jest towarzy­ szenie Z a m p a n o w jego drodze, bez w z g l ę d u na o k o l i c z n o ś c i . W k o ń c u p o d w p ł y w e m szoku p o śmierci U M a t t o spowodo­ wanej przez Z a m p a n o dokonuje się stopniowo r o z l u ź n i e n i e z w i ą z k ó w Gelsominy ze ś w i a t e m materialnym. Ofiara się spełnia, c h o ć bez u d z i a ł u jej w o l i i ś w i a d o m o ś c i . Teraz rozpocznie się uczłowieczenie Zampano. G d y p o d ł u ż s z y m u p ł y w i e czasu słyszy m e l o d i ę w y g r y w a n ą przez G e l s o m i n ę na t r ą b c e , niby na o d g ł o s t r ą b anielskich wraca do niego wspomnienie tego, co się z d a r z y ł o . W i a d o m o ś ć o jej śmierci stymuluje moment objawienia. Oczyszczająca kąpiel w m o ­ rzu, wyzwalający k r z y k i łzy s p r a w i a j ą , ż e oto bestia p o k a z a ł a ludzkie oblicze. N a klęczącego m ę ż c z y z n ę pada p r o m i e ń światła. Z n a k łaski czy blask w s c h o d z ą c e g o słońca? Oscylacja, przenikanie się realności i metafizyki daje w efek­ cie ó w obraz b a r o k o w y nie k o n f l i k t o w y , ale ambiwalentny, dwoisty. Świat w trakcie tworzenia Fellini— Satyricon (1969) o stylistyce skrajnie odmiennej od filmów poprzednich był filmem, w k t ó r y m artysta o s i ą g n ą ł j u ż p e ł n ą niezależność w i z u a l n ą . Z b u d o w a ł R z y m antyczny o d w o ł u j ą c się do własnej w y o b r a ź n i i wiedzy historycznej. Paradoksalnie ź r ó d ł e m literackim stał się Saty­ ricon libri Petroniusza, pierwsza p o w i e ś ć realistyczna, zawie­ rająca szczegółowe opisy rzymskich o b y c z a j ó w i miejsc. Z a c h o w a ł a się jednak jedynie we fragmentach, t o t e ż m o t y w y i cele w ę d r ó w k i b o h a t e r ó w nie są całkowicie jasne. W i a d o m o t y l k o , że narazili się c z y m ś Priapowi, fallicznemu bogowi urodzaju. Prawdopodobnie za jego to s p r a w ą , jeden z boha­ t e r ó w , Enklopiusz, został ukarany n i e m o c ą p ł c i o w ą , na k t ó r ą poszukuje lekarstwa. N i e c i ą g ł ą e p i z o d y c z n ą b u d o w ę z a c h o w a ł Fellini, nie troszcząc się specjalnie o logiczne p o w i ą z a n i e p o s z c z e g ó l n y c h f r a g m e n t ó w , co sprawia, że w filmie dominuje klimat oniryczno-astralny. Postaci p o r u ­ szają się j a k we śnie. Z a s ó b ś r o d k ó w ekspresji, j a k i w y k o r z y ­ stują, jest niewielki, m i m i k a uboga i teatralna, a kwestie, j a k i e m i ę d z y s o b ą wymieniają, nie zawsze są z r o z u m i a ł e , g d y ż p o s ł u g u j ą się łaciną albo wręcz n i e z r o z u m i a ł y m i onomatopejami, rytmicznie i brzmieniowo u p o d o b n i o n y m i do 24 łaciny Cicerona. Fellini przyjął bowiem, iż jedyna d o s t ę p n a n a m rzeczywistość antyczna jest w istocie i d e ą , j a k ą na temat tej rzeczywistości s t w o r z y l i ś m y sobie na podstawie tego, co p r z e t r w a ł o . J e d n o c z e ś n i e nie chciał raz jeszcze p o w i e l a ć stereotypu „ r z y m s k o ś c i " . Miejsca, w k t ó r y c h p o j a w i a j ą się bohaterowie, Enklopiusz, Ascylto i G i t o n nie są topograficz­ nie zlokalizowane, ale p o n i e w a ż k a ż d y epizod rozpoczyna się d o k ł a d n y m , d r o b i a z g o w y m opisem, ich identyfikacja nie przedstawia w i ę k s z y c h t r u d n o ś c i : teatr, lunapar, pinakoteka, łaźnie, ś w i ą t y n i a H e r m a f r o d y t y , domostwo patrycjuszowskie. N i e pojawia się t u w s z a k ż e ż a d n a historyczna budow­ la, z w y j ą t k i e m insula Felicles, gigantycznego b u d y n k u mieszkalnego, k t ó r e g o opis z a c h o w a ł się w dokumentach. Jest to jedna z najbardziej b a r o k o w y c h sekwencji w całej twórczości Felliniego. W b u d y n k u t y m , na w e w n ę t r z n y c h jego ś c i a n a c h , na całej w y s o k o ś c i umieszczone są cele, j a m y , k o m ó r k i , w k t ó r y c h kłębi się ludzka mierzwa. D o pomiesz­ czeń tych p r o w a d z ą spiralnie u k ł a d a j ą c e się schody, a prze­ strzeń p o ś r o d k u stanowi m o n s t r u a l n ą s t u d n i ę . Nasuwa się skojarzenie z wieżą Babel, a t a k ż e z cyklem rycin / carceri d'Invenzione (Więzienia w y o b r a ź n i ) , k t ó r e g o autorem jest Giovanni-Battista Piranesi. Ten grafik i r y t o w ­ n i k żył w w. X V I I I , ale wielu badaczy, j a k c h o ć b y Marguerite Y o u r c e n a r , u w a ż a go za mistrza n u r t u barokowego. Pira­ nesi, podobnie j a k Fellini, całe swoje d o j r z a ł e życie związał z Rzymem. Więzienia — to p o s ę p n a wizja drewnianych i kamiennych konstrukcji. Stale p o w t a r z a j ą c y m się m o t y w e m są w nich schody, przęsła i mosty, we wszystkich m o ż l i w y c h w a r i a n ­ tach. Po nich z a ś snują się w trudzie i z a p a m i ę t a n i u postacie ludzkie. U . V o g t - G ó k n i l pisze: „ J e g o postacie nigdy nie spoczywają, zawsze d o czegoś d ą ż ą . Ostatkiem sił w l o k ą się w z d ł u ż m o s t ó w i w s p i n a j ą się na schody, aby d o t r z e ć d o n o w y c h m o s t ó w i do n o w y c h s c h o d ó w . G n ę b i e n i n i e s k o ń ­ c z o n o ś c i ą m o ż l i w y c h p o w t ó r z e ń p r z e s u w a j ą się z jednej sytuacji przejściowej w d r u g ą . Paradoksalnie ich więzienie to wieczna w ę d r ó w k a . " Rozenkranc w Hamlecie m ó w i , iż świat jest więzieniem, a H a m l e t dodaje: „ 0 , i w i e l k i m ! p e ł n y m t u r m , l o c h ó w i c i e m n i c . " Ó w kosmiczny w y m i a r więzień s p o t ę g o w a n y jest u Piranesiego przez mikroskopijne roz­ m i a r y b ł ą d z ą c y c h postaci w proporcji do p o k o n y w a n y c h przez nie przestrzeni. Wizja to iście infernalna i niezwykle sugestywna. R ó w n i e ż dlatego, że taki w ł a ś n i e obraz piekła uformowanego na kształt monstrualnego krateru z o s t a ł u t r w a l o n y w kulturze europejskiej przez Dantego w Boskiej Komedii czy przez M i c h a ł a A n i o ł a w Sądzie Ostatecznym. A l e dopiero przefiltrowane przez b a r o k o w ą ś w i a d o m o ś ć Piranesiego w y o b r a ż e n i e to w pełni się uniwersalizuje, j a w i się j a k o los człowieka, j a k o jego odwieczne przeznaczenie. R ó w n i e ż u Felliniego piekło staje się rzeczywistością d o s t ę p n ą ludzkiemu d o ś w i a d c z e n i u i zyskuje w y m i a r meta­ fory życia. Obraz ten powraca w wielu filmach i wielu odmianach. Niekiedy, j a k w Satyriconie, w Casanovie w sek­ wencjach uczt, orgii i widowisk, w A statek płynie w scenie wycieczki na d n o parowca czy w Ginger i Fred podczas telewizyjnego show, osiąga wielki rozmach i p o r a ż a roz­ m i a r a m i . Kiedy indziej, j a k w Niebieskim ptaku w scenie balu sylwestrowego czy w Giułietcie i duchach podczas sceny przyjęcia, przybiera charakter bardziej kameralny, ale o d ­ znacza się d u ż ą i n t e n s y w n o ś c i ą i przesycony jest a t m o s f e r ą k l a u s t r o f o b i c z n ą . P o m i ę d z y t y m i trzema sferami wizual­ n y m i , sferą życia, p i e k ł a i spektaklu nie m a w filmach Felliniego ścisłej granicy ale dokonuje się ciągłe przenikanie. Lecz epizod w insula Felicles z filmu Fellini-Satyricon poprzez swoje wyraziste konotacje ikonograficzne ma szcze­ gólny w y m i a r symboliczny. D o m czynszowy Feliculi, k t ó r y wznosił się nad Rzymem j a k drapacz chmur j u ż przez Tertuliana odczytywany był w tych kategoriach. Pisząc o megalomanii Walentynian z a u w a ż a : „ P r z e o b r a z i l i wszech22 2 3 24 �świat w j a k i ś o l b r z y m i pensjonat, na szczycie k t ó r e g o , na poddaszu — ad summas tequlas umieścili Boga, a b u d o w l a ta wznosi się k u niebu na tyle pięter, ile m a ich w Rzymie p o s i a d ł o ś ć F e l i k u l i . " N a s t ę p u j e trzęsienie ziemi i u Fel­ liniego j a k w Apokalipsie, p i e k ł o zawala się. Bezdomni j u ż bohaterowie wyruszają w świat, ale „przeżycie l a b i r y n t u " towarzyszy i m podczas całej w ę d r ó w k i . B ł ą d z ą w poczuciu nieustannego z a g r o ż e n i a , m i m o w s p ó l n e g o losu przeraźliwie samotni. P r z e m i e r z a j ą miejsca zaludnione p o t w o r a m i i dzi­ w o l ą g a m i . L a b i r y n t y , spirale, ruiny, pustynie t w o r z ą swoje­ go rodzaju rzeczywistość p s y c h o l o g i c z n ą , są figurami ludz­ kiego w n ę t r z a . Odbiega od tego tła scena w w i l l i s a m o b ó j c ó w t c h n ą c a sielankowym spokojem i p o g o d ą . P i ę k n o to musi ulec zagładzie. O k r u t n e prawa Cesarstwa d o t a r ł y i tutaj. M i e s z k a ń c y zostali skazani na śmierć. W ten s p o s ó b obraca się w nicość ostatni bastion człowieczeństwa. K i e d y wreszcie Enklopiusz osiągnie swój cel i zostanie uzdrowiony, o k a ż e się, że z o s t a ł sam. W k o ń c o w e j scenie wsiada na statek stojący u brzegu, aby o d p ł y n ą ć d o A f r y k i . Będzie więc swoją p e r e g r y n a c j ę k o n t y n u o w a ć samotnie. Takie r o z w i ą z a n i e b y ł o b y jednak zbyt proste. J u ż znacznie wcześniejsza scena w pinakotece u ś w i a d a m i a nam, że m a m y tu do czynienia ze swoistą p ę t l ą c z a s o w ą , rodzajem paramnezji, kiedy to n a s t ę p u j e iluzja deja vu l u b deja vecu. Bo oto na freskach o g l ą d a n y c h przez Enklopiusza p o j a w i a j ą się postaci znane nam z i n n y c h e p i z o d ó w , przewijają się też na freskach i mozaikach w i n n y c h fragmentach i ostatecznie p o k a ż ą się na k a w a ł k a c h m u r ó w w ostatnim ujęciu. Czy więc to, co się w y d a r z y ł o , w y d a r z y ł o się rzeczywiście czy było t y l k o g r ą w y o b r a ź n i , a jeśli się z d a r z y ł o , to kiedy? H i s t o r i a powtarza się nieustannie. T a k i m p o w t ó r z e n i e m , wejściem w h i s t o r i ę a rebours jest przejście u c z n i ó w przez R u b i k o n w p o c z ą t k o w e j sekwencji Rzymu podczas lekcji p o g l ą d o w e j . T y m razem p o Rzymie w ę d r u j e sam Federico Fellini. W ę d r ó w k a ta odbywa się na takiej zasadzie, j a k proponuje Jung: „ M a m y o d k r y ć i o b j a ś n i ć gmach: Jego wyższe p i ę t r o zbudowano w X I X w., parter pochodzi z wieku X V I , a d o k ł a d n i e j s z e przebadanie konstrukcji wskazuje, że zbudo­ wany został na wieży z I I wieku: w piwnicach odkryjemy rzymskie fundamenty, a p o d p i w n i c ą znajduje się zasypana grota, gdzie w wyższych warstwach o d n a l e ź ć m o ż n a n a r z ę ­ dzia z e p o k i kamiennej, a w niższych — resztki przedlodowcowej fauny. Taka jest mniej więcej struktura naszej d u ­ szy." C z y ż m ó g ł Fellini znaleźć lepszy obszar do poszukiwania własnej t o ż s a m o ś c i niż Rzym? T y t u ł Fellini Roma jasno w y r a ż a jego intencje. A r t y s t a prezentuje o s o b i s t ą wizję miasta. Z a c i e ś n i a się spirala, po k t ó r e j kroczy. Porzuca wielkie przestrzenie. Podejmuje p o d r ó ż w g ł ą b , przez kolejne warstwy czasu, cofa się i powraca. A l e czasu nie da się w pełni o k i e ł z n a ć . Ł a g o d n a koegzystencja wielu epok, k t ó r ą tak sugestywnie czaruje nas Fellini przy wykorzystaniu wszyst­ k i c h m o ż l i w o ś c i techniki filmowej, jest t y l k o z ł u d z e n i e m . Supremacja teraźniejszości stanowi i s t o t n ą c e c h ę naszego świata. Jej niszczącą siłę pokazuje nam w oszałamiającej sekwencji zanikania fresków i rozsypywania się w proch dzieł sztuki. Spustoszenia dokonuje fala powietrza n a p ł y w a j ą c e g o do zasypanego d o m u patrycjuszowskiego przez w y r w ę w y ­ k o n a n ą podczas budowy metra. Materialna substancja dzieł uległa unicestwieniu, ale a n t i d o t u m na uczucie przemijania m o ż e stać się i n t e n s y w n o ś ć przeżycia c h w i l i , g d y ż to suma takich chwil stanowi o w a r t o ś c i ludzkiej egzystencji. T w ó r ­ czość Felliniego to nanizane na ł a ń c u s z e k momenty takich olśnień. W i ę k s z o ś ć z nich to iluzja, mistyfikacja. K a ż d y kolejny film objawia nam to coraz w y r a ź n i e j . Bywa w s z a k ż e , że ó w stan ekstatycznego uniesienia, b ę d ą c y j e d n y m z g ł ó w n y c h t e m a t ó w malarstwa i rzeźby b a r o k u , nabiera w ujęciu Felliniego znamion szyderstwa, nie 2 5 26 t r a c ą c przy t y m swoistej aury mistycznej. T a k dzieje się w Rzymie w k o ń c o w e j części sekwencji rewii m o d y eklezjastycznej czy w spotkaniu z m e d i u m w Giulietcie i duchach. Rzym jest pierwszym jego filmem, w k t ó r y m o w o przemie­ szanie iluzji realności i realności iluzji pełni tak i s t o t n ą funkcję a r t y s t y c z n ą . D z i ę k i tej interferencji rodzi się szczegó­ lny r y t m dzieła, pewien rodzaj pulsowania. Po apogeum upojenia onirycznego n a s t ę p u j e p ł y n n y p o w r ó t do r e a l n o ś c i egzystencjalnej, ale obraz zawsze zachowuje swoje ambiwa­ lentne, hiperboliczne właściwości. W Rzymie tajemnica iluzji zostaje jeszcze zachowana. Totus mundus agit theatrum, j a k w znanej dewizie barokowej. Granice stale się zacierają. N i e istnieje p o d z i a ł m i ę d z y widzami a a k t o r a m i , rzeczywistością a spektaklem. F i l m przy b r a k u tradycyjnej fabuły nie ma tradycyjnego bohatera. W ę d r u j ą c y m , a zarazem cicerone jest t w ó r c a . Jego komentarz prowadzi nas przez kolejne strefy. Z tysiąca s p o s o b ó w pokazywania miasta Fellini w y b r a ł ten, k t ó r y p o d pewnymi w z g l ę d a m i pozostaje w z w i ą z k u ze sposobem konstruowania rzeczywistości w filmach poprzednich. W Fellini-Roma zdecydowanie p r z e w a ż a j ą miejsca z a m k n i ę ­ te: w ą s k i e uliczki, k r ę t e korytarze, stary, mroczny p a ł a c , podziemia. Częścią tego l a b i r y n t u jest autostrada. T a auto­ strada, k t ó r a w filmach a m e r y k a ń s k i c h stanowi symbol otwarcia k u bezkresnym przestrzeniom, tutaj staje się namia­ s t k ą k r ę g u piekielnego bez wyjścia, z a t ł o c z o n e g o d o granic m o ż l i w o ś c i . F i l m k o ń c z y się k a w a l k a d ą m o t o c y k l o w ą po u ś p i o n y c h ulicach. O k r ą ż e n i e za o k r ą ż e n i e m , ogłuszająca n o w o c z e s n o ś ć bierze Wieczne M i a s t o w swoje posiadanie. A r t y ś c i e p o z o s t a ł jeszcze jeden azyl — Cinecitta, fabryka s n ó w . T u ciągle jeszcze k r e o w a ć m o ż n a światy prawdziwsze od prawdziwych. Ekspansywna teraźniejszość daje jednak 0 sobie z n a ć . W Wywiadzie w i d a ć w y r a ź n i e , j a k m u r y betonowego osiedla zacieśniają się coraz bardziej w o k ó ł w y t w ó r n i filmowej. W m i a r ę krystalizowania się o s o b o w o ś c i artystycznej Fellini usuwa się na pozycje obserwatora. A l e nie jest m o r a l i s t ą , filozofem czy teoretykiem k u l t u r y . Pozostaje bajarzem, k t ó r y na potrzeby sztuki zawłaszcza coraz większe obszary rzeczywistości. Z a p o m o c ą ś r o d k ó w magicznych, jakie oddaje m u do dyspozycji k i n o , p r z e o b r a ż a m a k r o k o s mos w s z e c h ś w i a t a w mikrokosmos własnej w y o b r a ź n i . Podróż pozorna G d y b y Fellini chciał n a m p o z o w a ć do p o r t r e t u artysty barokowego, w ó w c z a s b y ć m o ż e uczyniłby swoim bohate­ rem D o n Juana, k t ó r e g o z ł o ż o n a , skomplikowana osobo­ w o ś ć ujawnia całą głębię egzystencjalnych, metafizycznych 1 etycznych u w a r u n k o w a ń b u n t u w y r a ż a n e g o w zaciekłej a k t y w n o ś c i erotycznej. T y c h cech p o s t a ć Casanovy po­ zbawiona jest zupełnie. Konsekwentnie przeciwstawia ich sobie Felicien M a r c e a u . D o n Juana nazywa mnichem miłości. W jego z a p a m i ę t a n i u i determinacji jest bowiem c o ś z apostolstwa. Byłby to jednak a p o s t o ł - A n t y c h r y s t , walczący z Bogiem i z c a ł y m systemem w a r t o ś c i , j a k i niesie ze s o b ą religia. Rozkosz jest d l a ń ś r o d k i e m opanowania duszy i p o d p o r z ą d k o w a n i a jej sobie. I n t e r e s u j ą go jedynie kobiety s t a n o w i ą c e uosobienie idei, na k t ó r y c h , j a k na k o l u m n a c h , o p i e r a j ą się podstawy ł a d u s p o ł e c z n e g o . Ekscytuje go walka z n i m i , pokonywanie t r u d n o ś c i , a na koniec spektakularne z w y c i ę s t w o , odniesione w poczuciu własnej przewagi i god­ ności. Posiada siłę demona. Taka koncepcja bohatera nie przystaje jednak do struktury ś w i a t a filmowego, j a k ą k o n ­ struuje Fellini. Postaci w jego filmach nie osiągają tego stopnia niezależności. Nawet reżyser G u i d o z 8 i 1/2 t k w i u w i k ł a n y w c a ł ą sieć z w i ą z k ó w , k t ó r e tyleż go pętają, co k o n s t y t u u j ą go j a k o a r t y s t ę . Postaci Felliniego realizując swoje życiowe przesłanie, t r o s z c z ą c się o swoje miejsce 27 25 �w świecie, o d d z i a ł u j ą na losy świata, ale dzieje się to w s p o s ó b nigdy do k o ń c a nie u ś w i a d o m i o n y . F u n k c j o n u j ą , j a k tryby w o l b r z y m i m mechanizmie, j a k homunkulusy na rycinach Piranesiego. F i l m y Felliniego to ruchome freski, to wielo­ poziomowe obrazy. A r t y s t a w y b r a ł C a s a n o v ę , p o n i e w a ż harmonijnie wtapia się on w obraz świata, k t ó r y zmierza k u zagładzie. Mieści się doskonale w p o r z ą d k u s p o ł e c z n y m osiemnastowiecznej Ita­ l i i . Jest h i p o k r y t ą i k ł a m c ą . N i e zamierza o b a l a ć ż a d n y c h zasad. Okazuje się jednak mistrzem w a r a n ż o w a n i u sytuacji, k t ó r e p o z w a l a j ą m u zasady te omijać, w taki s p o s ó b , aby otoczenie nie c z u ł o się z a g r o ż o n e . D o n Juan był w i e l k i m samotnikiem odrzuconym przez s p o ł e c z e ń s t w o . N a w y b r y k i Casanovy bliźni p a t r z ą z p o b ł a ż a n i e m . Jest on perfekcyjnym technikiem miłości zmysłowej. A l e w jego zaciekłym wspina­ niu się na szczyty d o s k o n a ł o ś c i erotycznej nie ma nic heroicznego. Fellini bezlitośnie odziera swojego bohatera z j a k i c h k o l w i e k oznak wielkości. W f d m o w y m ujęciu egzys­ tencja Casanovy p o d p o r z ą d k o w a n a jest jednemu jedynemu celowi — uwodzeniu. Celem p o d b o j ó w m a b y ć rozkosz sama w sobie, traktowana j a k o r y t u a ł i o b o w i ą z e k . U j a w n i a ona wszelako, p o d o b n ą j a k czas, moc d e s t r u k c y j n ą . Obser­ wujemy s t o p n i o w ą fizyczną i p s y c h i c z n ą d e g r e n g o l a d ę po­ staci. Bliskość erotyzmu i śmierci, ich o b e c n o ś ć w teatrze życia ukazuje n a m Fellini od pierwszych scen f i l m u . Miejs­ cem, w k t ó r y m r o z g r y w a j ą się sekwencje p o c z ą t k o w e , jest Wenecja, miasto intensywnie n a p i ę t n o w a n e stygmatami śmierci i r o z k ł a d u , ale r ó w n i e ż miasto orgiastycznych zabaw k a r n a w a ł o w y c h . F i l m zaczyna się sceną c e r e m o n i a ł u zato­ pienia w wodach laguny, na znak inauguracji k a r n a w a ł u , gigantycznej czaszki. M o ż n a na k r ó t k o z a p o m n i e ć o nieuch­ r o n n y m przeznaczeniu. Ś m i e r ć jest jednak stale obecna w mrocznych uliczkach, we mgle spowijającej k a n a ł y , w taje­ mniczych p a ł a c a c h , p e ł n y c h z a k a m a r k ó w i u k r y t y c h przejść. Poczucie n i e o k r e ś l o n e g o z a g r o ż e n i a towarzyszy bohate­ r o w i w ciągu całej w ę d r ó w k i po Europie. Przedziwna ta p o d r ó ż , w ucieczce przed samym s o b ą i w poszukiwaniu coraz to nowych s p o s o b ó w zaspokajania obsesji, jest po­ d r ó ż ą d o n i k ą d . Jak ironicznie stwierdza Fellini: „ O b j e c h a ł cały świat, a tak j a k b y nigdy nie o p u s z c z a ł ł ó ż k a . " C a ł ą energię ukierunkowuje Casanova na mozolne, mechaniczne powtarzanie czynności, k t ó r y c h rezultatem pozostaje zawsze ten sam akt seksualny. Owa p o d k r e ś l a n a przez Felliniego r u t y n o w o ś ć d z i a ł a n i a o b n a ż a m a r i o n e t k o w o ś ć postaci. Ca­ sanova jest j a k k u k ł a , kierowana przez r e ż y s e r a - l a l k a r z a . We w n ę t r z u tej k u k ł y — pod p e r u k ą , p u d r e m i szminkami, p o d b i a ł y m kaftanikiem — nie kryje się nic, jest pusto. Casanova jest r ó w n i e sztuczny, j a k jego ostatnia partnerka, lalka mechaniczna. T o t e ż i rzeczywistość, w jakiej się on porusza, od p o c z ą t k u do k o ń c a jest r ó w n i e ż sfałszowana. W ostatnim kadrze po plastikowej lagunie odjeżdża do filmowej re­ k w i z y t o r n i p o w ó z . G a s n ą p o w o l i światła. Fellini — t w ó r c a tej maskarady — we własnej osobie demaskuje przed n a m i u l o t n o ś ć p o w o ł a n e j do życia iluzji. 2 8 Hic transit gloria mundi W przededniu w y b u c h u pierwszej wojny światowej statek „ G l o r i a N " wyrusza w rejs, aby przyjaciele i wielbiciele słynnej śpiewaczki Edmei Tetui m o g l i zgodnie z o s t a t n i ą w o l ą zmarłej r o z s y p a ć jej prochy u b r z e g ó w wyspy E r i m o (E mori?). F i l m A statek płynie r o i się od symboli, figur i e m b l e m a t ó w . W y ł a n i a się z ich gąszczu wizja k o ń c a pewnej epoki z n a m i o n u j ą c e j upadek cywilizacji Zachodu. T u Fellini o d s ł a n i a nam wreszcie w pełni swoją J a n u s o w ą n a t u r ę . Janus — to jedno z najstarszych b ó s t w rzymskich — czczone b y ł o najpierw j a k o b ó g p o c z ą t k u , kierujący stworzeniem b o g ó w , kosmosu, ludzi i ich c z y n ó w , potem stał się on r ó w n i e ż bogiem wszelkich s t a n ó w przejściowych i p r o c e s ó w przejś2 9 26 I cia: z przeszłości w przyszłość, z jednego stanu w drugi, z przestrzeni w p r z e s t r z e ń , z wizji w wizję. Jego p o d w ó j n e oblicze oznacza, że czuwa z a r ó w n o nad wejściem, j a k i nad wyjściem; nad w n ę t r z e m i nad z e w n ę t r z n o ś c i ą ; nad g ó r ą i d o ł e m . Świat filmowy Felliniego podlega takiej właśnie k o n t r o l i , jest ekspresją nieograniczonego imperializmu. W opowieści A statek płynie cała rzeczywistość stanowi w y t w ó r techniki filmowej. N a sztucznym, stworzonym w studio m o r z u unosi się makieta statku, k o ł y s a n a na sztucznych falach. N a d horyzontem r o z c i ą g a się sztuczny n i e b o s k ł o n , na dnie parowca spoczywa ogromny, sztuczny n o s o r o ż e c . T w ó r c y zależy na t y m , aby w a u t o i r o n i c z n y m geście z d e m a s k o w a ć tę filmową iluzję przed widzem, i tak j a k w Casanovie podejmuje się tego w ostatnim ujęciu. A r t y s ­ tyczne efekty takiego zabiegu są wielorakiej natury. Po pierwsze widz nie m o ż e z i g n o r o w a ć faktu, iż rzeczywistość ekranowa stanowi w całości w y t w ó r w y o b r a ź n i t w ó r c y . Po drugie, nacechowanie metaforyczno-symboliczne obrazu znacznie się intensyfikuje, p o n i e w a ż u ś w i a d a m i a m y sobie, że k a ż d y jego element, nawet najbardziej dziwny i z a s k a k u j ą c y , z o s t a ł wprowadzony celowo, a więc m o ż e być, c h o ć nie musi, n o ś n i k i e m j a k i e g o ś znaczenia. Zazwyczaj obraz filmowy zawiera o b o k rzeczywistości przedstawionej elementy real­ ności, k t ó r a zostaje w c h ł o n i ę t a przez film naturalnie i nieja­ k o przypadkiem. T a k a natura w filmie A statek płynie obecna jest l i t y l k o w fizjonomiach a k t o r ó w , cała reszta z a ś jest t y l k o natury tej n a ś l a d o w n i c t w e m i ezoterycznym, magicznym odwzorowaniem. Mistyfikacja ta jest zresztą nader przewrotna. F i l m funkcjonuje bowiem na trzech p ł a s z c z y z n a c h czasowych. Pierwsze sekwencje — w kolorze sepii, j a k ze starych fotografii albo k r o n i k filmowych — p r z e n o s z ą nas w przeszłość. Co więcej, dokumentalna konwencja opowiadania sugeruje, że m a m y do czynienia z wydarzeniem autentycznym, relacjonowanym ponadto przez naocznego ś w i a d k a . G d y maszyna czasu zostaje uru­ chomiona, a akcja zaczyna się rozwijać, obraz przybiera barwy naturalne. I jest to p o z i o m teraźniejszości filmowej, niejednolitej zresztą i nieciągłej, zbudowanej z oderwanych e p i z o d ó w , nie pozbawionej jednak pewnego schematu nar­ racyjnego. Wreszcie, po z a s k a k u j ą c y m z a k o ń c z e n i u , gdy o k a ż e się, że cała rzeczywistość z o s t a ł a wykreowana przez t w ó r c ę — pozostaje j u ż t y l k o r e a l n o ś ć w y t w ó r n i filmowej wraz ze z m ę c z o n y m r e ż y s e r e m . K a ż d a warstwa czasowa jest więc w c h ł a n i a n a , zagarniana przez n a s t ę p n ą . O s t a t n i ą k o n s e k w e n c j ą wspomnianej mistyfikacji, zdema­ skowania mechanizmu iluzji, jest o k r e ś l o n a interpretacja wizji artystycznej. O t ó ż świat w t y m ujęciu j a w i się na k s z t a ł t szklanej k u l i bez wyjścia. T a k j a k na freskach Giambattisty Tiepolo lub P i ę t r o da C o r t o n a zdaje się, że postaci u l a t u j ą k u bezkresnemu niebu, k t ó r e w o s t a t e c z n o ś c i okazuje się pięk­ nie m a l o w a n y m sufitem, tak u Felliniego n i e s k o ń c z o n a p r z e s t r z e ń oceanu i błękit nieba są t y l k o k a w a ł k a m i k o l o r o ­ wego tworzywa r o z p i ę t e g o na rusztowaniu. W ę d r ó w k a , ż e g l o w a n i e jest przeznaczeniem człowieka, lecz p r ó ż n o o c z e k i w a ć , że sens tego ruchu zostanie n a m objawiony. Fellini pisze jednak: „ N i e straciłem jeszcze wiary w p o d r ó ż , nawet jeśli wydaje się ona często ciemna i bez­ n a d z i e j n a . " K r z e p i ą c y m dowodem na to jest jego wiara w s z t u k ę . W A statek płynie m a m y do czynienia z t a k i m samym p u l s u j ą c y m r y t m e m narracji, j a k w Rzymie. Przy czym, j a k b y na potwierdzenie tego, co powiedziano, apo­ geum ekstazy, upojenia, niezwykle sugestywnego, bo p r o ­ m i e n i u j ą c e g o poza ekran, przypada na chwile, gdy dochodzi do głosu sztuka prawdziwa. Są to sekwencje t a ń c a c y g a ń s ­ kiego oraz o s z a ł a m i a j ą c e g o koncertu na kieliszkach w k u ­ chni o k r ę t o w e j . N a s t ę p u j e chwila, gdy cały ten statek wraz z p a s a ż e r a m i pielęgnującymi artystowskie w a r t o ś c i ducha wylatuje w powietrze. Przy życiu zostanie t y l k o narrator-dziennikarz z n o s o r o ż c e m - s a m i c ą , k t ó r y to zwierz zape30 �w n i m u odpowiedni p o k a r m . A l e nie traktujmy tego z a k o ń ­ czenia zbyt serio. Jeśli wszystko jest udawaniem i oszustwem, to i ta finalna z a g ł a d a nie m o ż e być ostateczna. Ś w i a d e c t w e m wiary Felliniego w p o d r ó ż jest w ostatecz­ n y m rozrachunku Wywiad. T a p o d r ó ż fantastyczna niebies­ k i m tramwajem z centrum R z y m u do w y t w ó r n i Cinecitta jest o k a z j ą do w y ł o ż e n i a p o g l ą d ó w na film i s z t u k ę w o g ó l e , o k a z j ą do samoanalizy postawy twórczej i życiowej. M o t o ­ rem, k t ó r y w p r a w i a w ruch mechanizm czasu, jest p a m i ę ć . Fellini zwraca u w a g ę na d o ś ć i s t o t n ą r ó ż n i c ę p o m i ę d z y wspomnieniami a p a m i ę c i ą . Wspomnienia, w e d ł u g niego m a j ą charakter anegdotyczny, podczas gdy p a m i ę ć jest j a k oddychanie — ciągła, nieprzerwana i niezależna od w o l i . I taka p a m i ę ć niewątpliwie jest siłą s p r a w c z ą jego dzieł. W filmie b e z p o ś r e d n i m powodem w ę d r ó w k i p a m i ę c i jest w y w i a d , jakiego reżyser udziela ekipie telewizji j a p o ń s k i e j na temat filmu s t a n o w i ą c e g o a d a p t a c j ę powieści K a f k i Amery­ ka. Ten film r ó w n i e ż konsekwentnie jest realizowany w Cine­ citta, co zresztą m o ż e znaleźć w y t ł u m a c z e n i e w fakcie, iż sam K a f k a nigdy w Ameryce nie był. W Wywiadzie m a m y dwie strefy czasu. Pierwsza to teraźniejszość, druga to lata m ł o d o ­ ści Felliniego, a d o k ł a d n i e , moment pierwszego k o n t a k t u z filmem i w y t w ó r n i ą . A l e czas w t y m filmie uległ spłasz­ czeniu. Obie strefy n a k ł a d a j ą się na siebie i w warstwie wizualnej o d z n a c z a j ą się tą s a m ą w y r a z i s t o ś c i ą . T y l k o jeden moment w Wywiadzie jest silnie nacechowany przeszłością. Jest to moment wyświetlania na ekranie sceny ze Słodkiego Życia, w tonacji c z a r n o - b i a ł e j , w „ w i d z i a l n e j " o b e c n o ś c i Marcelo Mastroianiego i A n i t y Ekberg starszych o ćwierć wieku. Struktura przestrzenna w t y m filmie jest bardziej jeszcze b y ć m o ż e z ł o ż o n a niż w filmach wcześniejszych. Wspomnianych p o d r ó ż y jest bowiem k i l k a . Pierwsza z nich to p o d r ó ż tramwajem. Ta p o c z ą t k o w o inscenizowana, po­ tem p r z e o b r a ż a się w i m a g i n a c y j n ą — przez d ż u n g l e pełne dzikich z w i e r z ą t i prerie — jest po prostu wkraczaniem w świat filmu. W t y m czasie aktorzy, k t ó r y c h uprzednio widzieliśmy w trakcie charakteryzacji i dobierania s t r o j ó w , w pełni wcielają się w swoje role i gdy tramwaj d o j e ż d ż a do w y t w ó r n i są j u ż postaciami sprzed lat pięćdziesięciu. Roz­ poczyna się p o d r ó ż po Cinecitta. Te trzy plany czasoprzest­ rzenne: realny — teraźniejszy ( c h o ć r ó w n i e ż nieustannie „ f a ł s z o w a n y " i poddawany mistyfikacji), przeszły i fantast y c z n o - w y o b r a ż e n i o w y funkcjonują w o b r ę b i e Cinecitta r ó w n o c z e ś n i e . A k c j a rozgrywa się z a r ó w n o na z e w n ą t r z , j a k i w atelier, ale s p o ś r ó d wszystkich filmów Felliniego k r ę c o ­ nych w ostatnich latach, ten z p e w n o ś c i ą najbardziej „ o t ­ wiera s i ę " na r e a l n ą p r z e s t r z e ń n a t u r a l n ą . Po raz pierwszy od bardzo dawna w naturalnej funkcji dramatycznej użyte z o s t a ł o światło słoneczne i deszcz. Siły natury stawiają 3 1 PRZ 1 Federico Fellini, Fellini on Fellini, L o n d o n 1976, s. 51, 52—53 Fellini, op.cit. s. 51 Federico Fellini, (wywiad) „ F o r u m " , nr 26, 1987 Georges Matore, L 'Espace humain, Paris 1962, s. 35 Por. G e r a r d Genette o p o w i e ś c i a c h A . Robe-Grilleta (w:) Figure III, Paris 1966, s. 84 Por. Jean Y v e s Guerin, Errances dans un archipel introuwble, Notes sur les resurgences baroques au XX s., (w:) Figures du baroque, Paris 1983 oraz Baroque et cinema. Etudes cinematographiques, г. 1960, z. 1—2 M i c h a ł G ł o w i ń s k i , Tradycja literacka, (w.) Problemy teorii literatury, Wroclaw 1987, s. 342 G e r a r d Genette, Figures I, Paris 1966, s. 20 Arnold Hauser, Społeczna historia sztuki i literatury, Warszawa 1974, s. 345 Jakub Z d z i s ł a w L i c h a ń s k i , Barok i dzień dzisiejszy (w.) „ P o e z j a " , z. 5/6, 1977 Z a Germain Bazin (w:) Le language de style, Paris 1977. Por. też: Jadwiga S o k o ł o w s k a : Spory o barok. Warszawa 1971 Jan Białostocki, Barok, styl, epoka, postawa, (w:) „ B i u l e t y n Historii Sztuki" — nr 1, 1958 Por. Baroque et cinema, op.cit. I jednak o p ó r d z i a ł a n i o m t w ó r c y , nie p o d d a j ą się jego presji — s t a n o w i ą n i e p o ż ą d a n ą p r z e s z k o d ę , z k t ó r ą musi z m a g a ć się Reżyser — bohater Wywiadu. I s t o t ą k i n a Felliniego jest bowiem magia a r a n ż o w a n i a , „ u p o r z ą d k o w a n e o l ś n i e n i e " . Fellini wierzy w kino. Prowokacyjna demaskacja iluzji filmowej nie niweluje magii jego filmów, tak j a k elementarna z n a j o m o ś ć fizyki nie niszczy tajemniczości wizji w y w o ł y w a n y c h w b a r o k o w y c h anamorfozach, bliskich pod pewnymi w z g l ę d a m i strukturze filmów Felliniego. W m i a r ę j a k zmieniamy k ą t widzenia, o d s ł a n i a j ą się przed n a m i w o w y m dynamiczno-przestrzennym u k ł a d z i e , p ł y n n y m i nieuchwytnym, coraz to nowe sensy i tajemnice. Ich status jest zawsze niepewny i ambiwalentny. M o ż e m y ten aspekt z i g n o r o w a ć , ale jeśli poddamy się o d d z i a ł y w a n i u tak charakterystycznego dla dzieł Felliniego wieloznacznego nadmiaru, okazuje się, że o d b i ó r jednorazowy nie wystarcza. Jakkolwiek ostateczne zrozumienie polega na wyborze d o s t ę p n y c h nam z n a c z e ń w e d ł u g naszego w ł a s n e g o klucza, s k ł o n n i j e s t e ś m y filmy te o g l ą d a ć ponownie lub wręcz wielokrotnie. Procedura ta, s k ą d i n ą d normalna i nieodzowna dla k o g o ś , k t o stawia sobie za cel analizę u t w o r u , w t y m k o n k r e t n y m przypadku, pozwala na coś więcej niż na stosunkowo d o k ł a d n e rozpoz­ nanie treści o b r a z ó w i zasad ich budowy. Z a p a m i ę t a n e w ten s p o s ó b p o w t a r z a j ą c e się symbole i konotacje wizualne p o z w a l a j ą p o s t r z e g a ć t w ó r c z o ś ć Felliniego w s p o s ó b procesualny. Tworzone przez niego utopie przestrzenne zaczynają się ze s o b ą w i ą z a ć tak dalece, że k a ż d e z jego dzieł traktowane w izolacji wydaje się bez p o r ó w n a n i a u b o ż s z e , niż w ó w c z a s gdy zostaje wpisane w ciąg wizji artystycznych, k t ó r e zawie­ rają się w sobie j a k chińskie p u d e ł k a . K a ż d y film ma wplecione w swoją t k a n k ę fragmenty filmów poprzednich i u k r y w a z a l ą ż e k f i l m u n a s t ę p n e g o . Ta zasada inkluzji funkcjonuje na r ó ż n y c h poziomach, aby urzeczywistnić się w c a ł o k s z t a ł c i e dojrzałej koncepcji t w ó r c z e j . Zostaje do­ prowadzona do n i e s k o ń c z o n o ś c i i wydaje się być swoistym d ą ż e n i e m artysty do absolutu, w wierze, że k a ż d a rzecz ma swoją p r z y c z y n ę . O n sam, kreator — sztukmistrz — urucha­ mia filmową rzeczywistość, k a ż e jej defilować przed naszymi oczyma, aby za chwilę w autoironicznym geście o b n a ż y ć przed nami m a s z y n e r i ę , k t ó r a n a p ę d z a ten mechanizm. P o d r ó ż jest z ł u d z e n i e m , ale owo tchnienie metafizyczne obecne, c h o ć b y przez mgnienie oka w k a ż d y m z jego filmów otwiera obszary, k t ó r e w y m y k a j ą się k o n t r o l i , i wydaje się nie mieć znaczenia fakt, iż u jego p o d ł o ż a t k w i magiczna sztuka lub iluzja optyczna. B a r o k w t w ó r c z o ś c i Felliniego nie jest więc pustym ozdobnikiem, ale zdaje się t k w i ć u p o d ł o ż a jego kosmologii. PISY 1 4 Jan B i a ł o s t o c k i , Refleksje nad barokiem „ P o e z j a " , z. 5/6, 1 5 G e r a r d Genette, Figures I, op.cit. 1 6 Federico Fellini, Fellini on Fellini, 1 7 Por. Jean Francois Lyotard, The Postmodern Condition, New Y o r k 1984 1 8 C y t . za Jeanyves Guerin, op.cit. s. 339 1977 3 op.cit. s. 157 4 s 1 3 Fellini, (wywiad) — „ M e s s a g e r Europeen", Paris 1988, z. 1 1 0 Fellini, Fellini on Fellini, 6 7 8 0 1 0 I I 1 2 1 3 op.cit. s. 158 2 1 Luzius Keller, Piranesi czyli mit spiralnych schodów, (w:) „ P a m i ę t n i k Literacki", z. 1, 1976 Marguerite Yourcenar, Sous benefice d'inventaire, Paris 1980 U . V o g t - G o k n i l , cyt. za: Luzius Keller, op.cit. William Szekspir, Hamlet (w:) Dzieła dramatyczne, Warszawa 1980 s. 66 Cyt. za Jerome Carcopino, Życie codzienne w Rzymie w okresie rozkwitu cesarstwa, Warszawa 1960, s. 37 C a r l Gustaw Jung, Essais de psychologie analytique, Paris 1962, s. 86 Felicien Marceau, Casanova, Paris 1948 Fellini, (wywiad) „Premierę", z. 12, 1987 Dictionaire des Symboles, Paris 1969, s. 427 Fellini, Fellini on Fellini, op.cit., s. 158 Fellini, (wywiad) „Premierę", z. 12, 1987 2 2 2 3 2 4 2 s 2 6 2 7 2 8 2 5 3 0 3 1 27 �Rzym w obiektywie Andrzeja T. Pilichowskiego-Ragno Andrzej T. Pilichowski-Ragno urodzony w Rzymie w 1967 roku jest doktorantem Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Od paru lat zajmuje się fotografią. Współpracował jako fotoreporter z „Przeglądem Akademickim" i ,,Bis'em". Jest autorem cyklów fotograficznych „Rzym" i „Żebracy krakowscy", z których ten ostatni uzyskał nagrodę specjalną Prezesa Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa w XV konkursie fotograficznym „Ocalić od zapomnienia" w 1992 roku. Cykl „Rzym" powstawał w czasie kolejnych pobytów we Włoszech w latach 1991-1992. Rzym. Samochód sprzedawcy ubrań. Rzym. Campo di Fiori. Rzym. Antykwariat. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2456d7de04fba4d83a3e0c87307befc6.pdf eecdf0f228dc1d73f39d4db731a9604d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2952 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2756 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �SPIS T R E Ś C I Anna Sobolewska Przyroda i pustka w sztuce Wschodu * Rozmowa Leszka Koczanowicza z Michaelem M . J. Fischerem, ant­ * * ropologiem, profesorem w Massachusetts Institute ot' Technology Joanna Tokarska-Bakir 3 . . Dalsze losy, syna marnotrawnego. Projekt etnografii nieprzezroczystej 8 13 „To jest wasze ż y c i e " Małgorzata Baranowska Fragmenty 23 Anna Sobolewska Szkoła przetrwania 26 Zbigniew Benedyktowicz Janusz Barański Antropologia poza antropologią; to jest wasze życie 28 Czy metafora może być bajką? 32 Andrzej Kisielewski Reklama i masowa kultura wizualna 40 Terence Wright Narracja telewizyjna a film etnograficzny 46 Krzysztof Kubiak Kilka uwag na marginesie 50 Hanna Olechnowicz Doznanie barw 51 Andrzej Perzanowski Bzij, zabzij, j a honorem ręce... Bójka - walka i rytuał 55 Anna Beata Bohdziewicz Potodziennik, czyli piosenka o końcu świata 64 Antoni Kroh Na Podhalu 66 Jacek Olędzki Gesty życzliwości 76 Ludwik Stomma Jackowi Olędzkiemu w odpowiedzi 80 Aleksander Jackowski Marginalia 81 Wojciech Dohnal Wizja społeczeństwa pierwotnego w antropologii A . R. Radcliffe-Browna 82 Tomasz Marciniak Antropologia ważnej części ciała, czyli bezwstydna recenzja w duchu postmodernistycznym 86 Summary of Articles 87 Noty o autorach 88 Na o k ł a d c e : Ćwiczenia ze sznurkiem. Mongolia. Fot.: Jacek Olędzki Na stronie tytułowej: Podanie czarki herbaty na jedwabnej szarfie. Mongolia. Fot. Jacek Olędzki Numer dotowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki �P O L S K A S Z T U K A L U D O W KONTEKSTY A N T R O P O L O G I A K U L T U R Y E T N O G R A F I A A S Z T U K A nr 1-1995 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Anna Sobolewska Nature and the V o i d in the A r t and the Thought o f the East * A n Interview Conducted by Leszek Koczanowicz with Professor Michael * * 3 M . J. Fischer, Anthropologist and Member o f the "Science, Technology and Society" Programme at the Massachusetts Institute o f Technology Joanna Tokarska-Bakir 8 The Further Fate o f the Prodigal Son. A Project o f Nontransparent Ethnography 13 Małgorzata Baranowska Fragments 23 Anna Sobolewska The School o f survival 26 Zbigniew Benedyktowicz Anthropology beyond anthropology; it is your life 28 Can the Metaphor become a Fairytale? 32 „It is your l i f e " Janusz Barański Andrzej Kisielewski Advertising and Visual Mass Culture 40 Terence Wright Television Narrative and Ethnographic F i l m 46 Krzysztof Kubiak Several Remarks on the Margin 50 Hanna Olechnowicz Experiencing Colours 51 Andrzej Perzanowski Brawls - Struggle and Ritual 55 Anna Beata Bohdziewicz Photodiary, or a Song about the End o f the W o r l d 64 Antoni Kroh In the Tatra Highlands 66 Jacek Olędzki Gestures of Kindness 76 Ludwik Stomma Answering Jacek Oledzki 80 Aleksander Jackowski Marginal notes 81 Wojciech Dohnal The Vision o f Primitive Society in the Anthropology o f Radcliffe-Brown 82 Tomasz Marciniak The Anthropology o f an Important Part o f the Body, or a Shameless Review in Postmodern Spirit 86 Summary of Articles 87 About the Authors 88 Redagują: Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski, oraz Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz, Ludwik Stomma Doradzają i współpracują: Jerzy Bartmiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Antoni Kroh, Jacek Królak, Jacek Olędzki, Czesław Robotycki, Roch Sulima, Zofia Bisiak Tłumaczenia: Aleksandra Rodzińska Projekt okładki i strony tytułowej: Jacek Królak Redaktor techniczny: Krzysztof Nalewajko Adres redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994 tel. 31-32-71/4 wew. 243 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cd841be3366e3c65b953f8bb7ea9e64a.pdf 3c010845c513d94411723020ae494072 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6371 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource dramat liturgiczny liturgia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5944 Title A name given to the resource Święta gra / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.2 ; s.93-97 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leeuw, Gerardus van der Benedyktowicz, Zbigniew (tł.) Sikora, Sławomir (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text GERARDUS VAN DER LEEUW oniższe wyimki pochodzą z rozdziału książki wiel­ kiego holenderskiego fenomenologa Gerardusa van der Leeuwa Święte i świeckie piękno. Świę­ tość w sztuce. Tłumaczenie tego tekstu drukowaliśmy już w numerze 3-4: 1991 naszego pisma. Ale ponieważ tekst ten odegrał ogromną rolę w początkowej fazie myśle­ nia Węgajt nad możliwością wskrzeszenia dzisiaj średnio­ wiecznego dramatu liturgicznego, przypominamy raz jesz­ cze ów rozdział, ale już w formie skróconej, obejmującej wszelako najistotniejsze jego wątki. P / Święta gra. Reminis cencj e Taniec i dramat N a całym świecie dramat wywodzi się ze świętej gry, której celem było zapewnienie i umocnienie cyklu ży­ cia. W decydujących chwilach, takich jak czas siewu i żniw, czy też przesilenia zimowego i letniego, święta gra jest odtwarzana. Jeden bądź więcej mówców wystę­ puje przed chór, naśladując wiosnę, zimę, śmierć, życie, czy też zwierzęta, demony lub bóstwa, od których ocze­ kuje się, że rzecz się powiedzie. Takie odgrywanie głogu [hawthorn] lub Majowego Króla wypędzającego zimę i uroczyście wprowadzającego lato, taki certamen [spór] pomiędzy Hiems [Zimą] i Ver [Wiosną], który odnaj­ dujemy jeszcze u Szekspira, jest źródłem dramatu. Czy grający odziani są w zielone stroje i ozdobieni kwiatami, czy pojawiają się jako niedźwiedzie i inne święte zwie­ rzęta, czy też wyobrażają bogów lub duchy, w każdym przypadku tańczą. Początkowo tylko tańczą. Pierwotnie aktor jest tym, który prowadzi taniec i interpretuje wszystko to, co porusza całą grupę w dosłownym tego słowa znaczeniu. W Grecji ten rozwój daje się prześle­ dzić bardzo wyraźnie. Orchestra albo przestrzeń tańca to scena, na której chór porusza się wolnym, tanecznym krokiem. Chór, który jest prawdziwym aktorem drama­ tu zarówno w tragedii, jak i komedii, zawsze pozostaje [w] centrum akcji. Z tańca wyrasta muzyka, z muzyki poezja, poezja zaś ostatecznie wywołuje wielorakie dzia­ łanie mitu i sagi zamiast jednolitego, typowego porząd­ ku natury, który panuje w niepodzielnym życiu. Rytm tańca wciąż jeszcze uderza w pełnym mocy ruchu posta­ ci Ajschylosa. Dramat także składa się z ruchu i kontrruchu. Pozostaje to prawdą nawet wówczas, kiedy pro­ wadzący taniec i chór od dawna już zostali zastąpieni przez grupę aktorów, i odkąd chór towarzyszy jedynie akcji. Kiedy Arystoteles, rozwijając psychologię drama­ tu, poszukiwał istoty tragedii w perypetii i rozpoznaniu, w stylu świętej gry, której podstawą i celem jest zarów­ no wielki cykl biegnący od śmierci do życia, odwrócenie przeznaczenia, jak i pełna bólu i szczęśliwa świadomość powiązań wewnątrz życia - czyż nie przywodzi to na myśl obrazu Labiryntu? Zakrętów, zwrotów i obrotów, nagłych rozpoznań jakiegoś niespodziewanego wyjścia albo nagłej konsternacji wynikłej z napotkania sieci ścieżek bez wyjścia? (...) Dramat Jednak dramat nie należy wyłącznie ani do samego tańca, ani do poezji, ani do muzyki samej, lecz do nich wszystkich razem. W rzeczywistości wiąże się on funda­ mentalnie także ze sztukami plastycznymi i architekto­ nicznymi, ruchem i kontrruchem, grą linii i płaszczyzn. Dzieło dramatyczne jest zatem bogatszą formą sztuki niż sama sztuka teatralna czy odgrywanie. W poszczegól­ nych narodowych tradycjach dramatycznych, jak np. wajang wong na Jawie, odkrywamy, że taniec, poezja i muzyka łączą się organicznie w artystyczną całość. Taniec wciąż jeszcze jest sztuką, która odgrywa naj­ ważniejszą rolę w strukturze dramatu. Dramat może obyć się bez słów i bez muzyki, ale nigdy bez ruchu. N a­ wet cień dramatu, jakim jest film, posłuszny jest tej za­ sadzie, chociaż odtwarza tylko to, co pozostało po ży­ Wniebowstąpienie Chrystusa; w podtrzymywanej przez cztery Anioły mandorli Chrystus wzlatuje w stronę wyciągniętej ręki Boga; płaskorzeźba na szkatułce z kości słoniowej; Frankonia, XII w; w: Jean-Claude Schmitt Gest w średniowiecznej Europie, Oficyna Naukowa, Warszawa 2006 93 �Gerardus van der Leeuw • ŚWIĘTA GRA. REMINISCENCJE wym ruchu. Rytmiczny taniec sam w sobie nie jest jesz­ cze dramatem. Ten ostatni pojawia się tylko wtedy, kie­ dy ruch spotyka się z kontrruchem; kiedy dwie grupy zbliżają się do siebie, unikają siebie, kuszą się wzajemnie bądź walczą ze sobą. Wtedy, kiedy przewodnik wyłania się z chóru, nie tylko występując na przód, ale także sy­ tuując się w opozycji do innych; kiedy rytm nie tylko stawia pytania, ale także niesie odpowiedzi; kiedy melo­ dia przyłącza się do rytmu, rodzą się pieśń i antyfona, recytatyw i refren. Jeżeli akcent pada na słowo, rodzi się dialog. Lecz wszystko to ma charakter uzupełniający. walki czy to pomiędzy dwoma bóstwami, czy latem i zi­ mą, czy śmiercią i życiem. Punkt szczytowy tego drama­ tu pozostaje nadal niezmiennie ten sam, przejście od śmierci do życia i odwrotnie. (...) Do schematu sacer ludus należy także małżeństwo sakralne, które łączy męskiego i żeńskiego nosicieli ży­ cia. Król i Królowa Maja są tego klasycznymi przykłada­ mi, które pojawiają się w wielu wariantach. W starożyt­ nym Rzymie zamiast pożądanej pięknej kobiety zwycięski bohater znajdował staruchę Annę Perennę [starożytna rzymska bogini roku], co wzbudzało śmiech widzów. Wkrótce okazywało się jednak, że Anna Perenna była także nosicielką życia. Wyobrażała ona jedy­ nie życie minionego roku. Jest ona komiczną, starą ko­ bietą, która - schrystianizowana jako Befana (od Epifania) - jest ciągle jeszcze grzebana we Włoszech po­ śród barbarzyńskiej muzyki i niepohamowanej radości. Wszystko to, choć dzieje się żartem, jest także li­ turgią. Jest to jednocześnie liturgia, żart i dramat stosownie do pierwotnego kontekstu tych idei. Póź­ niej tendencje te rozejdą się: w misterium uroczystej liturgii małżeństwo będzie święte, podczas gdy na po­ pularnej scenie będzie ono przedmiotem wyjątkowo prostackich żartów. Ale w tym miejscu życie jest jesz­ cze nierozdzielną jednością. Śmiejemy się ze świętości i klękamy przed mocą życia nawet wtedy, gdy objawia się ona prymitywnie i sprośnie. (...) W sacer ludus pojawia się tylko jeden lub, co najwy­ żej, dwóch bohaterów, jako wrogowie lub kochankowie. Nawet wtrącane żarty odnoszą się jedynie do najbardziej elementarnych spraw, tych, które mówią o zwycięstwie, porażce, i o tym co najważniejsze, o stosunkach pomię­ dzy płciami. Jesteśmy zdziwieni tym, co mają do przeka­ zania ludowy zwyczaj i prymitywny dramat, kiedy mówią o seksie i robią żarty ze spraw seksu, a jeszcze bardziej, gdy widzimy, jak niedwuznacznie znajdują się one w centrum ich uwagi i zainteresowania. Dawni drama­ turgowie, nawet Arystofanes i Szekspir, stale pamiętają 0 tym. Zapominamy, że wygnaliśmy do teatru podkasanej muzy i rewii wszystko, co komiczne i prostacko sek­ sualne, i że nie powinno być powodem do dumy, że w naszej kulturze możemy łączyć seksualność i humor przede wszystkim z sytuacjami zarezerwowanymi dla do­ rosłych, a tylko rzadko goszczą one w normalnych oko­ licznościach. W społeczeństwach pierwotnych liturgia 1 aischrologia [używanie sprośnych i nieprzyzwoitych słów, mowa obelżywa], dramat i akt seksualny, znajdują się na jednym planie. Nie tylko popularne sztuki, któ­ rych jedynym celem jest zabawianie, nie znają granic pod tym względem. W misteriach greckich aischrologia była rytuałem, przez który przechodziły szacowne matrony i który miał liturgiczny charakter w tym samym stop­ niu co obsceniczne piosenki w czasie rzymskiego święta Anny Perenny. Nie ma bardziej dostojnego ruchu (...) Od niepamiętnych czasów ludzkość próbuje nadać swemu życiu tę dramatyczną formę. Nie tylko pewnym poszczególnym zdarzeniom życia, lecz życiu samemu, chce ująć je w największym możliwym skrócie, skonden­ sowaniu. Zycie i śmierć, tak jak występują one w natu­ rze i w życiu człowieka, wieczny cykl od życia do śmierci i od śmierci do życia, monotonny, lecz poruszający jak bicie serca rytm, który pulsuje wszędzie, wewnątrz nas i dookoła nas, jest dramatycznie przedstawiony jako ruch i kontrruch. Nawet przedhistoryczne rysunki na skałach, wyobrażające między innymi sceny myśliwskie, nie są niczym innym jak przedstawieniami dramatyczny­ mi. Człowiek kształtuje wydarzenia ze swego życia wedle z góry ustalonego ruchu i wiąże to z tym, co miało miej­ sce w pierwotnym czasie. W ten sposób życiu dana jest konsystencja i zapewnienie szczęścia. Powstaje dzieło sztuki, które nazywamy tańcem, zabawą, obrzędem [ga­ me], dramatem, ale także liturgią - dla nich wszystkich proponowałbym jedną wspólną nazwę: sacer ludus. Sacer ludus Dramatyczny schemat, który dzisiaj wciąż jeszcze posiada moc wśród społeczności pierwotnych i w zwy­ czajach ludowych, można również odnaleźć w niezliczo­ nych przykładach u narodów cywilizowanych. Z grupy młodych ludzi, składającej się z samych dziewcząt albo dziewcząt i młodzieńców, oddziela się pojedyncza oso­ ba, przewodnik tańca, stopniowo przybierając coraz to bardziej rolę, która w rzeczywistości przynależy całej wioskowej lub plemiennej młodzieży. Jest on (ona) no­ sicielem życia, tym, który przynosi nowe życie, zbawcą. Choć triumfalnie oprowadzany, to jednak zmierza on (ona) do nieszczęśliwego końca - wykpiony, zostaje na­ stępnie wygnany, utopiony lub spalony. Oto nowe ży­ cie, które starzeje się i umiera, by zrodzić się ponownie. Ten, który niesie życie, ubrany jak stary mężczyzna lub stara kobieta, jest wyśmiewany lub poniewierany, a ostatecznie zabity, lecz po pewnym czasie ponownie powstaje. Oczywiście to tylko schemat. W rzeczywisto­ ści sacer ludus występuje w niezliczonych wariantach. Najczęściej jest dwóch aktorów, jeden wyobraża życie, drugi - śmierć; czy lepiej, jeden - życie, które umiera, drugi - życie, które powstaje. Tak pojawia się temat zmartwychwstania, a dramat przyjmuje formę walki, 94 �Gerardus van der Leeuw • ŚWIĘTA GRA. REMINISCENCJE i kontrruchu niż ten pomiędzy mężczyzną i kobietą, a żart i kpina przynoszą tak ulgę, jak i pewność. świecie i życiu, najostrzejszą satyrą i bezlitosnym mo­ tywem. Tragedia grecka bez wątpienia jest sztuką reli­ gijną, ale już nie w znaczeniu magicznym. Przeszła już sekularyzację i osiągnęła nową jedność świętości i piękna, zawdzięczając to zagorzałej i bolesnej walce 0 życie w jego boskim i ludzkim wymiarze. (...) Sekularyzacja Teatr zaczyna się na ulicy. Teatr angielski ma swoje początki w karczmie przykrytej do połowy dachem; na­ śladuje on niedźwiedzie ringi, gdzie zwierzęra walczyły, czy raczej były zaszczuwane na śmierć. N a dole było miejsce do stania, a na galerii miejsca siedzące. Można by także powiedzieć, że dramat wyłonił się z kościoła na plac przykościelny, ze świątyni na rynek. Historia dra­ matu jest historią sekularyzacji. Możemy prześledzić dwie różne linie rozwoju, jedną prowadzącą coraz dalej od religii i drugą poszukującą jedynie tego, co religijne: (...) Współczesny dramat zaczyna się jako komedia ty­ pów. Nie tylko Scapin, ale także l’avare, le bourgeois gentilhomme, le malade imaginaire są typami, a nie posta­ ciami we współczesnym tego słowa znaczeniu. John Falstaff, Mistress Ouickly, Aguecheck oraz niezliczeni głupcy i klowni są tipi fissi. Ale właśnie dlatego, że są oni postaciami typowymi, są oni także ludźmi, często na wielką skalę. Dawna forma jest jednocześnie i przy­ jęta, i przekroczona. U Szekspira często odnajdujemy dawne sacer ludus, nawet w formie dramatycznej: dow­ cipy Christophera Sly w Poskromieniu złośnicy, pojedy­ nek Armado i Costarda w Serc staraniach straconych. Akcja jest niemal zawsze typowa: zazdrość, dziecięca niewdzięczność, zwątpienie, mizantropia. A jednak nie występowali na scenie więksi ludzie niż Otello, Lear, Hamlet czy Tymon Ateńczyk, właśnie dlatego, że ich człowieczeństwo jest czymś więcej niż zwykłym czło­ wieczeństwem; właśnie dlatego, że są oni mocno zako­ twiczeni we wszystko obejmującej przeszłości. Nikt nie jest Learem i każdy nim jest; nikt nie jest Tymonem czy mizantropem, ale każdy może w nim rozpoznać sie­ bie. Jeżeli dramat całkowicie odstąpi od typów, jed­ nostka pozostanie rzeczywistym bohaterem, ale będzie reprezentowała tylko siebie, pojedynczą osobę, której nie można już będzie odnaleźć na widowni. W złotym wieku współczesnego dramatu treść 1forma pozostają więc pod wieloma względami związa­ ne z dawną treścią i dawną formą. Naśladując przy­ kład tragedii greckiej, osoby są wciąż postaciami mi­ tycznymi, a przynajmniej arystokratycznymi. Bogowie, półbogowie i królowie kroczą po scenie. Inni, jeśli nie są służącymi dla rozrywki klownami, są typami posłań­ ców i służących. Autorzy ciągle jeszcze nie ufają sobie na tyle, by porzucić zasady na rzecz indywidualności, wybierają [postaci] na mocy urzędu, czy też urodzenia: w tym także kryje się pierwotna idea. Kiedy pojawił się dramat mieszczański, sekularyza­ cja posunęła się o krok dalej. Jednak nacisk na typo­ we, ponadosobowe pozostaje silny. Zaledwie zniesiono ten typ - wprowadzono symbol. SACER LUDUS Tragedia i komedia grecka i Atellan i pantomima Misteria greckie i helenistyczne i Liturgia kościelna J 1 Komedia włoska Średniowieczne przedstawienia miseryjne I Opera i Oratorium 1 ------------ Przedstawienia pasyjne ------------ Muzyczne pasje i - i Dramat klasyczny i Dramat mieszczański i Dramat muzyczny (...) W historii dwukrotnie mieliśmy do czynienia z seku­ laryzacją dramatu. Po raz pierwszy miało to miejsce, kie­ dy sakralna sztuka grecka wyspecjalizowała się i zaczęła przedstawiać pełny koloryt całego życia ludzkiego. Jego treść pozostała związana z nadludzkimi bogami i posta­ ciami heroicznymi; forma zaś stale była budowana wo­ kół odmian losu. Ale w swojej istocie wyzwoliła się ona od starożytnej treści i formy. Bohaterowie i bogowie sta­ li się ludźmi, aż nadto ludzkimi ludźmi. Pojedynczy bóg, który śpiewał i tańczył na zmianę ze swoim orszakiem, zastąpiony został przez cały rój różnego rodzaju postaci. Tam, gdzie bohater jest ciągle jeszcze prawdziwym bo­ giem, pojawia się on jako deus ex machina, by przeciąć poplątane węzły ludzkich zdarzeń. Jest to pozostałością dramatu starożytnego. Znajdujemy wiele takich pozo­ stałości nawet w formie. W Bachankach Eurypidesa pierwotna rama jest jeszcze wyraźnie widoczna: śmierć boga, lament nad odchodzącym życiem i zmartwych­ wstanie wśród pieśni radości. Jak widzimy, chór pozostał centralną postacią nawet wtedy, kiedy był zbyteczny, czy nawet jawnie niszczycielski dla akcji. Jednak patos tragedii greckiej i w mniejszym stop­ niu komedii greckiej ustanowił duży dystans pomiędzy sobą a sacer ludus. Podstawowa perypetia stała się no­ śnikiem najgłębszych greckich idei o bogu i człowieku, Liturgia Inną ścieżką, która wiedzie nas od pierwotnej jed­ ności, prócz tej prowadzącej do świeckiego dramatu, jest ta, jaką idzie liturgia kościelna. (...) Liturgia Kościoła chrześcijańskiego bez wątpienia jest świętym dramatem, który najbardziej zbliża się do 95 �Gerardus van der Leeuw • ŚWIĘTA GRA. REMINISCENCJE ów drugi uczeń wyprzedził Piotra i przybył pierwszy do grobu” - św. Jan 20:4], który staje się wyścigami w przedstawieniach Wielkanocnych. Ponadto w czasie całego misteryjnego widowiska pasyjnego obecna jest postać komiczna, jak mercator, sprzedawca oliwy, któ­ ry jest tak samo niezbędny jak lambe (nieprzyzwoicie śmieszna służąca, która rozwesela rozpaczającą matkę, Demeter) w świętym dramacie eleuzyńskim w Grecji. Gospodarz domu, w którym odbywa się Ostatnia Wie­ czerza, a przede wszystkim diabły, dostarczają okazji do śmiechu i, swoim wygłupianiem się, uwłaczającym, lecz przede wszystkim sakralnym, pobudzają płodność. Roz­ poznajemy jednak, że te elementy humorystyczne, szczególnie kiedy uzyskują bardziej niezależne znacze­ nie, muszą prowadzić do sekularyzacji. Rytualna radość ustępuje miejsca radości dla samej radości. Z drugiej strony z pewnością mylimy się, nie pozwalając na więk­ sze oswojenie się ze świętością, niż na to pozwala nasza metodystyczna ortodoksja. Przedstawienie misteryjne traktuje święte osoby w taki sam sposób jak bajki trak­ tują św. Piotra, czy nawet Boga. Józef zostaje oszuka­ nym mężem, Maria Magdalena jest mile widziana na­ wet przed swoim nawróceniem, a żona Noego zostaje sekutnicą, która wzbrania się przed wejściem do Arki. Nawet Chrystus nie jest oszczędzony. Wydaje mi się, że potrzeba skontrastowania tego co podniosłe komicz­ nym, przymus, by uczynić rzeczy najbardziej straszne i bolesne dającymi się znieść poprzez wypowiadane głupstwa i niegodziwości jest ważniejsza niż brak sza­ cunku. (...) perfekcji. Wyrasta z niego, typowy dla teatru przejścio­ wego, dramat liturgiczny: przedstawienie pasyjne i wielkanocne z czasów średniowiecza, „przedstawienie misteryjne”, takie jak przetrwało w Oberammergau. W rękopisie z IX wieku znajduje się tzw. wielka­ nocny trop, rozwinięcie melodii i słów, liturgicznych wersów, w których zawiera się jądro przedstawienia dramatycznego: Aniołowie czuwający przy grobie za­ pytali kobiety: Quem quaeritis in sepulchro, o Christicolae? (Kogo szukacie w grobie, o czciciele Chrystusa?) Odpowiedziały mu one: Jesum Nazarenum crucifixum, o Coelicolae. (Ukrzyżowanego Jezusa z Nazaretu, o mieszkańcy Nieba.) A na to Aniołowie: Non est hic, surrexit sicut dixerat. Ite, muntiate, guia surrexit de sepulchro. (Nie ma go tu. Zmartwychwstał, tak jak zapowie­ dział. Idźcie i rozgłaszajcie to, ponieważ powstał z grobu.) Po tym kontynuowano zwykłą liturgię z introitem: Resurrexiet adhuc tecum sum (Powstałem i jestem z powrotem z tobą). Jesteśmy tu świadkami rozwoju liturgii dramatycz­ nej w mniej lub bardziej niezależny dramat. Tak więc liczne dramatyczne działania mają swoje źródła w ko­ ściele, gdzie też czasem pozostały. Nie mamy już Gro­ bów Wielkanocnych, ale ciągle mamy jeszcze bożona­ rodzeniową szopkę. Kiedy w XII wieku scena nie była już ustawiana w kościele, ale poza nim, na cmentarzu, kiedy aktorami przestali być księża, a stali się świeccy. I kiedy język, pierwotnie łacina, został zaślepiony po­ czątkowo przez półłacińską mieszaninę, a w końcu przez języki narodowe, było jasne, że dramat stał się niezależny. Dramat, który wyrósł z liturgii, jest religijny zarów­ no w formie, jak i w treści. W XIII wieku clerici vagantes w czasie przedstawień pasyjnych nosili jeszcze ma­ ski. Wiele przedstawień wielkanocnych zawierało całą historię zbawienia, zaczynając od upadku Lucyfera. W tym pragnieniu jednej wszystko obejmującej pery­ petii (której świadectwo znajdziemy jeszcze w Obe­ rammergau) widzimy ścisłe powiązanie z sacer ludus. Sposób, w jaki się te przedstawienia ogląda, czy raczej w nich uczestniczy, także na to wskazuje. Nie siedzi się tam jak w teatrze, lecz bierze udział w kulcie. Istnieje popularne wierzenie, że ktokolwiek zobaczył na Wiel­ kanoc podniesienie krzyża, który był pogrzebany przed ołtarzem w Wielki Piątek, nie umrze w nadchodzącym roku. Podniesienie krzyża jest typową formą przejścio­ wą pomiędzy liturgią i dramatem. Dwa pradawne składniki są tu także obecne: przede wszystkim taniec. W tyrolskim przedstawieniu wielka­ nocnym wykonuje się taniec dookoła Grobu Chrystu­ sa i currebant duo simul [„Biegli oni obydwaj razem, lecz Liturgia Z punktu widzenia teologii sztuka dramatyczna mieści się w liturgii. Bowiem niezależnie od tego, czy jest ona bogata czy zubożała, rozwinięta czy okrojona, w każdym przypadku liturgia kościelna jest dramatem i w każdym przypadku jest sztuką. „Spójrzcie na litur­ gię, jest ona transcendentna i dominująca, pomiędzy różnymi formami sztuki chrześcijańskiej; stworzył ją Duch Boży, by mieć w niej przyjemność”. Nie znaczy to, żeby liturgia miała przedstawiać przede wszystkim dzieło sztuki. „Kościół nie szuka w niej ani piękna, ani ozdobnych motywów, ani też nie szuka poruszenia ser­ ca. Nie pragnie on niczego ponad modlitwę i zjedno­ czenie się ze Zbawcą; i z tego miłosnego uwielbienia wypływa samorzutnie bezgraniczne piękno”. Kościół żadną miarą nie jest instytucją dramatyczną. Piękno liturgii należy do wspaniałych darów bożych, które ob­ darowują nas, kiedy szukamy Królestwa Bożego. W każdym innym przypadku liturgia staje się widowi­ skiem i grzechem. Ale nie zmienia to faktu, że liturgia zawsze jest dramatem, a tym samym także sztuką. Kazanie w każdym przypadku jest formą sztuki retorycznej, nawet wtedy, jeśli kaznodzieja nie dąży rozmyślnie do piękna. Widzieliśmy, że dramat wyrósł z prymitywnej 96 �Gerardus van der Leeuw • ŚWIĘTA GRA. REMINISCENCJE liturgii i że w ciągu swojej historii podzielił się na du­ chowy i świecki, liturgię i teatr. Jeśli chcemy teraz powrócić do dramatu, nie do jego historycznych, lecz teologicznych źródeł, do jego źródeł w boskim two­ rzeniu, wówczas obie ścieżki muszą się z powrotem połączyć; musimy wówczas wrócić do liturgii. Nie mamy tu na myśli liturgii, którą odnajdujemy wszę­ dzie u zarania historii, lecz liturgię Kościoła Chrystu­ sa, służbę bożą, która zaczyna się z „Pieśnią Aniołów” z Ewangelii św. Łukasza, a kończy hymnami świętych przed tronem baranka, jak czytamy w Objawieniu. Z punktu widzenia chrześcijan ruch i kontrruch, z którego wyrasta dramat, ma swoje źródło w ruchu i kontrruchu człowieka względem Boga, w świętym spotkaniu. Tak jak inne sztuki liturgia musi zawierać coś staro­ żytnego. Być nowoczesnym to największy błąd, w jaki może popaść liturgia - powiedział Friedrich Schleierma­ cher. Formy liturgii należą zawsze do wczoraj. Nie jest to żaden romantyzm ani umiłowanie archaiczności, lecz sposób osiągnięcia obiektywności. W kazaniu używa się, lub przynajmniej powinno się używać, języka naszych dni. Ale w liturgii używa się albo innego, specjalnego ję­ zyka kultu (pierwotnie greki, potem łaciny), albo przy­ najmniej języka odbiegającego daleko od codziennego. „W Kościele różnica pomiędzy dzisiaj i wczoraj musi być zniesiona, nic nie może wyglądać tak, jakby powstało dzisiaj”. Starożytne formy, starożytny język są właściwsze dla słowa bożego niż formy codzienne i codzienny język. Dlatego gdy Kościół wychodzi do świata, by nauczać i kazać, przemawia on językiem świata. Ale kiedy powra­ ca on do modlitwy i wspólnoty z Bogiem, przemawia ję­ zykiem liturgii, w którym tak wiele pokoleń prowadziło już swoją rozmowę z Bogiem. W czasach sekularyzacji i racjonalizmu nie jest to rozumiane. Liturgia jest wyjaławiana lub unowocze­ śniana tak, by odpowiadać duchowi czasu. I tak np. Re­ nesans wywarł fatalny wpływ na liturgię „relatywizując świętość poprzez odniesienie jej do ludzkiego piękna”. Wiele zniknęło, łącznie z sekwencjami muzyki Kościo­ ła. Teksty hymnów uległy całkowitej racjonalizacji. Ale najgorsze było rozdzielenie uczynione pomiędzy liturgią i pobożnością ludową, pomiędzy liturgicznym i codzien­ nym życiem, separacja, przez którą przede wszystkim Kościół katolicki musi cierpieć do dziś. Wszystko to spowodowane jest zgubną i chorobliwą pychą, która kusi człowieka, by traktował się tak poważnie, iż zapo­ mina, że życie ludzkie ma naturę gry. Tym samym zapo­ mina on o Bogu. Ponieważ spotkanie Boga z człowie­ kiem i człowieka z Bogiem jest świętą grą, sacer ludus. Teologiczna istota tańca, tak jak ją odkryliśmy, polega na ruchu; dramatu zaś na ruchu i kontrruchu. Bóg po­ rusza się; schodzi na ziemię. Wtedy kukiełki na ziemi, czy, jeśli ktoś woli, kości w wyschłej dolinie Ezechiela, poruszają się. Bóg rozpoczął, my idziemy w Jego ślady. Ponieważ jesteśmy tylko „maskami i kukiełkami Boga” - jak mówi Luter, czy „zabawkami Boga” - jak twierdzi Platon. Najstarszym dramatem, dramatem, który rządzi światem, jest dramat spotkania Boga z człowiekiem. Bóg jest protagonistą. My tylko przeciwnikami. I gramy niebezpieczną grę, ponieważ dzielimy ten zaszczyt z dia­ błem. Jeśli liturgia nie nakłania nas do adoracji i ofiary, zaczynamy nawet wyobrażać sobie, że to my daliśmy im­ puls dramatowi. Dramatyczność znika z naszego życia i nagle jesteśmy ponownie martwymi marionetkami, których kontrruchowi brakuje ruchu. Przełożyli Zbigniew Benedyktowicz i Sławom ir Sikora Visitatio Sepulchri: Maria Magdalena (Monika Paśnik-Petryczenko) Gernrode, maj 2000; fot. Tomasz Jarnicki 97 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/240e532f6b3db9c82692c66e6ccdcbe3.pdf 0598f1438848ae44f14322699d4cfad2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3251 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3047 Title A name given to the resource Drogi w zaświaty. Materiały do eschatologii Azteków / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.109-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryszard Tomicki D R O G I W Z A Ś W I A T Y . MATERIAŁY D O E S C H A T O L O G I I M n i e j więcej w polowie X V I w i e k u , kiedy cywilizacja zatecka AZTEKÓW ocenić, porównując jej w a l o r y poznawcze n a przykład z relacjami w przyśpieszonym tempie niknęła z powierzchni ziemi, w skoloni­ XVIII z o w a n y m przez Hiszpanię M e k s y k u doszło do prawdziwej erupcji stanowiącymi główną podstawę źródłową etnologii we wczesnej zainteresowań fazie j e j r o z w o j u , a nawet z materiałami dostarczanymi przez dziejami i kulturą niedawno p o d b i t y c h społe­ czeństw indiańskich. Zjawisko t o , owocujące nadzwyczaj piśmiennictwem o charakterze etnohistoryeznym, bogatym miało podróżników, kupców i misjonarzy, etnografów jeszcze w pierwszych dekadach X X stulecia. dwa zasadnicze źródła. P i e r w s z y m było dążenie przybywających zza i XIX-wiecznych Znaczenie zapisów zgromadzonych w X V I w i e k u w środ­ k o w y m M e k s y k u jest wszakże daleko większe niż t o b y mogło oceanu misjonarzy i urzędników k o l o n i a l n y c h — głównie zaś t y c h wynikać pierwszych, dość długo rekrutujących się wy łącznie z zakonu dzięki n i m istnieje dziś możliwość nieomal bezpośredniego do­ z jakiegokolwiek porównania, albowiem wyłącznie franciszkanów — do możliwie wszechstronnego poznania i „oswo­ tarcia do w i e l u sfer k u l t u r y nahuatlańskiej, których nie sposób j e n i a " Nowego Świata. D r u g i m źródłem było narastające z czasem byłoby zrekonstruować a n i n a podstawie zabytków archeologicz­ dążenie e l i t indiańskich do zachowania, u t r w a l e n i a , a w końcu n y c h , a n i w oparciu o obserwacje także do zaprezentowania n o w y m wladeom k r a j u zarówno od­ ległej h i s t o r i i swoich narodów, j a k też p o p r o s t u własnych praw­ do ziemi i władzy. J a k k o l w i e k p o w o d y i cele zainteresowania dziedzictwem k u l ­ t u r o w y m I n d i a n były u obu tycłi g r u p rozbieżne, fenomen nowohiszpańskiego 1 pieśmiennictwa etnohistorycznego pojawić się mógł wyłącznie w w y n i k u interferencji różnych dążeń i w w a r u n ­ kach daleko posuniętej współpracy hiszpańsko-indiańskiej. Bez tego t r u d n o wyobrazić sobie powstanie relacji i k r o n i k spisywa­ n y c h przez I n d i a n w r o d z i m y m języku, ale p r z y użyciu alfabetu łacińskiego, czy też w i e l u dziel stworzonych przez Hiszpanów, lecz o p a r t y c h n i e m a l całkowicie na materiałach (przekazach ust­ n y c h , rękopiśmienniczyeh relacjach w języku n a h u a t l , p i k t o graficznych księgach) u z y s k a n y c h o d I n d i a n . Jest rzeczą ogólnie wiadomą, że epoka w i e l k i c h odkryć geo­ graficznych i początków k o l o n i a l n e j ekspansji E u r o p y dostarczyła przesłanek do r o z w o j u etnologii. Wówczas to właśnie powstawać zaczęły dzieła, których autorzy u z n a w a n i są dzisiaj za prekurso­ rów tej dziedziny wiedzy. Jednakże nigdzie c h y b a poza Meksy­ k i e m — a szczególnie M e k s y k i e m środkowym, gdzie znajdowały się centra c y w i l i z a c j i azteckiej — t u b y l c y nie m i e l i równie wiel­ kiego udziału w t w o r z e n i u tego, co obecnie nazw ać można k o r ­ Hiszpanów. Jedną z t a k i c h dziedzin jest eschatologia. W przeciwieństwie do genezy ludów środkowego M e k s y k u , i c h m i g r a c j i , dziejów wojen, genealogii rodów, r o z w o j u s t r u k t u r p o l i t y c z n y c h , prawo­ dawstwa, różnorodnych sztuk i t p . , „pogańskie" wyobrażenia 0 zaświatach i pośmiertnych losach dusz l u d z k i c h nie były tema­ t e m specjalnie a t r a k c y j n y m dla samodzielnie sięgających p o pióro I n d i a n . N i e znaczy t o , b y umyślnie p o m i j a n o tę problematykę 1 oczyszczano opisy wydarzeń h i s t o r y c z n y c h l u b życia codziennego z wszelkich odniesień do eschatologii. Przeciwnie, każda n i e m a l z większych relacji czy k r o n i k indiańskich zawiera jakieś infor­ macje dotyczące „tamtego świata" i pozaziemskich sposobów istnienia. Cywilizacja aztecka z b y t silnie powiązała archaiczną ideę życia dzięki śmierci z a k t e m i n d y w i d u a l n e g o umierania — zwłaszcza na p o l u w a l k i l u b w charakterze o f i a r y składanej bogom — aby mogło być inaczej. W o l n o wszelako sądzić, że te wszystkie drobne informacje rozproszone po różnych tekstach, często metaforyczne albo po p r o s t u wieloznaczne z uwagi n a k o n t e k s t w j a k i m występują, nie byłyby w stanie zastąpić naj­ ogólniejszego choćby, lecz w miarę całościowego opisu azteckiej eschatologii, w ramach którego one same zyskiwałyby właściwy w y m i a r i sens. T pusem Nigdzie też k o r p u s ów nie Jeżeli dła indiańskich neofitów — ze zrozumiałych powodów zaczął powstawać t a k wcześnie i nie objął t a k szerokiego zakresu źródeł etnohistorycznych. —- religia i c h ojców i dziadów nie stanowiła p r z e d m i o t u godnego rzeczywistości spoleczno-kulturowej. jakiejś szczególnej u w a g i , t o w p r z y p a d k u misjonarzy musiało 2 Było t o niewątpliwą zasługą misjonarzy franciszkańskich. Owładnięci utopijną wizją idealnego państwa, nominalnie podpo­ być akurat odwrotnie. Przyśpieszona chrystianizacja, którą franciszkanie zapoczątkowali w 1524 r o k u , kierowała się prostą rządkowanego K o r o n i e hiszpańskiej, faktycznie zaś rządzonego zasadą: „ a b y móc zniszczyć wroga, trzeba go poznać". Głównego przez następców Biedaczyny z Asyżu i oddanych i m potomków wroga, D i a b l a , misjonarze znali doskonale i bezpośrednio przeciw dawnej szlachty azteckiej, nie t y l k o wykształcili o n i szybko sto­ n i e m u skierowane było niszczenie miejsc k u l t u indiańskich bogów, sunkowo liczną grupę młodzieży indiańskiej, czyniąc z niej swych wznoszenie krzyży, umieszczanie w d a w n y c h świątyniach wize­ pomocników, informatorów i potencjalnych autorów" różnego ro­ runków świętych oraz dzaju dziel, lecz również — już o d l a t 30-tych X V I w i e k u — jednak Błąd, który dzięki Diabłu zalągł się w sercach i opanował masowe c h r z t y . D r u g i m wrogiem był rozpoczęli systematyczne i g r u n t o w n e studia n a d językiem, k u l ­ umysły l u d z i . Początkowe nadzieje, że da się go wykorzenić naj­ turą i historią mieszkańców przyszłej Republica I n d i a n a . p r o s t s z y m i m e t o d a m i — głosząc prawdę, a więc Zarówno wieloletnie badania prowadzone przez t a k i c h l u d z i j a k zasady w i a r y k a t o l i c k i e j , oraz dając osobisty podstawowe przykład życia Motolinia, bogobojnego, ubogiego, wypełnionego żarliwą miłością do Boga M a r t i n de la Coruna, Francisco de Las Navas, Alonso de M o l i n a , i ufnością w Jego sprawiedliwość — dość szybko pogodzić m u ­ czy B e r n a r d i n o de Sahagun, j a k i prace podjęte przez I n d i a n , siano się z wnioskiem, iż także Błąd należy poznać, a b y móc Andres którzy de Olmos, Toribio franciszkanom de Benavente zawdzięczali zwany przynajmniej umiejętność z n i m skutecznie walczyć. Cel t e n realizowano konsekwentnie, pisania, przyniosły w rezultacie tysiące — jeśli nie dziesiątki t y ­ gromadząc materiały niejednokrotnie u n i k a l n e , o j a k i c h marzyć sięcy — stronic tekstów będących w znacznej części m n i e j l u b mogą jedynie n a przykład badacze r e l i g i i Słowian, Prusów czy bardziej Litwinów — ludów żyjących przecież w bezpośrednim kontakcie dosłownym zapisem wierzeń, poglądów, poezji indiańskiej tradycji, wiedzy, i t d . Wagę tej d o k u m e n t a c j i łatwo ze światem chrześcijańskim, a chrystianizowanych niewiele 109 I �wcześniej ( p r z y n a j m n i e j jeśli chodzi o Litwinów) niż meksy­ p ana mogliśmy poznać się i rozmawiać z sobą podczas tego życia, a kańscy I n d i a n i e . teraz oto już cię zabrał bóg, który zwie się M i c t l a n t e c u t l i , Z pewnością, obok wielu różnorodnych czynników, które wa­ a także A e u l n a h u a c a t l i Tzontemoc, oraz b o g i n i o i m i e n i u M i c ­ runkowały — b y t a k rzec, o b i e k t y w n i e — intensywność i rozleg­ t e c a c i h u a t l . Już umieścił cię o n w swej siedzibie, ponieważ m y łość zainteresowania misjonarzy dziedzictwem c y w i l i z a c j i aztec­ wszyscy t a m pójdziemy, jest t o miejsce d l a wszystkich, bardzo k i e j , wymienić również trzeba c z y n n i k i s u b i e k t y w n e : fascynację obszerne, i zaginie pamięć o tobie. egzotyczną, wysoko rozwiniętą kulturą oraz iście benedyktyńską Odszedłeś już do najciemniejszego miejsca, gdzie nie m a a n i pracowitość niektórych franciszkanów. Obie te cechy charakte­ światła, a n i okien. N i g d y nie powrócisz, nie wyjdziesz stamtąd, ryzowały B e r n a r d i n a de Sahagńn (1499—1590), o którym nie bez nie będziesz więcej troszczył się i zabiegał o swój powrót. pewnej r a c j i pisze się w w y d a n e j niedawno radzieckiej encyklo­ Ochodząc n a zawsze pozostawiłeś swoje dzieci, biedne i osie­ p e d i i — „hiszpański etnograf i językoznawca", a dopiero p o t y m rocone, swoje w n u k i . N a w e t nie wiesz j a k skończą, a n i j a k i e kło­ i n f o r m u j e — „ o d 1529 misjonarz w M e k s y k u " . Nio bez racji, bo p o t y będą przeżywać w s w y m obecnym życiu. A l e i m y pójdziemy chociaż B e r n a r d i n o b y l przede w s z y s t k i m z a k o n n i k i e m i misjo­ t a m , gdzie t y będziesz już znacznie wcześniej". 3 narzem, czego świadectwo daje n i e j e d n o k r o t n i e n a k a r t a c h swej m o n u m e n t a l n e j Historia general de las cosas de Nueva Espafia, t o j e d n a k przeszedł do h i s t o r i i przede w s z y s t k i m j a k o człowiek, który w X V I w i e k u stworzył p o d s t a w y m e k s y k a n i s t y k i . Historia „ O , s y n u ! Nabierz o t u c h y , nie upadaj n a d u c h u , nie odrzucaj jedzenia i p i c i a , niechaj u s p o k o i się t w o j e serce. Cóż możemy rzec dzieło które w ostatecznej, hiszpańskiej general..., Następnie rozmawiano z k r e w n y m zmarłego i przemawiano do n i e g o t a k i m i słowami: na t o , co c z y n i bóg? Czyżby śmierć t a nastąpiła dlatego, że wersji zredagowane zostało w l a t a c h 1569—1582, ale powstawać ktoś źle n a m życzy albo k p i sobie z nas ? Jest pewne, iż stało zaczęło w końcu l a t 4 0 - t y c h , k i e d y B e r n a r d i n o de Sahagńn roz­ się t a k , ponieważ nasz p a n chciał, a b y t o był jego koniec. K t o począł może sprawić, żeby nasze obecne życie, n a t y m świecie, przedłu­ gromadzenie materiałów źródłowych, wypełnia wiele t a k i c h l u k , o j a k i c h wspomniałem p r z e d chwiłą mówiąc o nahuatlańskiej eschatologii. Dostarcza całościowe, żone zostało o godzinę czy o dzień? syntetyczne A skoro już t a k jest, okaż cierpliwość w znoszeniu trudów zarysy w y b r a n y c h przez badaczy dziedzin k u l t u r y nahuatlańskiej tego życia oraz pustego odtąd i mrocznego d o m u , w którym o n (na wzór współczesnych n a m etnograficznych m o n o g r a f i i w s i czy żył w o c z e k i w a n i u n a wolę boga. I nie m i e j nadziei ujrzeć więcej regionów), podając n i e m a l i n extenso materiał u z y s k a n y o d i n ­ twego zmarłego. formatorów, z r z a d k a t y l k o k o m e n t o w a n y i t o z w y k l e we wstę­ N i e w y p a d a byś dręczył się z b y t n i o sieroctwem i biedą, j a k i e p a c h l u b uwagach końcowych, nie zaś w t r a k c i e opisu. W dwunas­ c i pozostały. Nabierz sił, s y n u , niechaj nie zabija cię s m u t e k . t u składających się n a dzieło księgach t e m a t y k a „religioznawcza" M y przyszliśmy t u t a j , żeby cię odwiedzić i pocieszyć t y m i k i l k o ­ zajmuje bodaj najwięcej miejsca, n i e t y l k o dlatego, że relacja m a słowami, j a k przystało czynić sędziwym o j c o m , którymi jes­ człowiek (społeczeństwo) — bogowie stanowiła oś organizującą teśmy, b o w i e m nasz p a n zabrał już i n n y c h , starszych i bardziej wszystkie bez wyjątku sfery życia ludności indiańskiej. Proporcje sędziwych, którzy t e m a t y k i uwzględnionej przez f r a y B e r n a r d i n o są również swego l u d z i o m ogarniętym s m u t k i e m . r o d z a j u s i g n u m temporis, gdyż w czasach, k i e d y pracował n a d Historia general... było już oczywiste, iż znacznie łatwiej walczyć z s a m y m Diabłem, niż z jego t w o r e m — Błędem, ciągle z b y t mało znanym. potrafili lepiej wyrażać słowa pocieszenia N a t y m kończymy naszą mowę, m y , którzy jesteśmy t w y m i ojcami i m a t k a m i . Bądź zdrów". A p o t e m w i e k o w i s t a r c y , specjaliści w cięciu p a p i e r u , p r z y ­ 5 c i n a l i , sposobili i wiązali p a p i e r y będące w i c h gestii, a prze­ T o czego próżno b y szukać w tekstach samodzielnie pisanych znaczone d l a zmarłego. P o w y k o n a n i u i p r z y g o t o w a n i u papierów przez I n d i a n , p o w i n n o się znaleźć i znalazło się w kręgu zainte­ b r a l i zmarłego, p o d k u r c z a l i m u n o g i , o k r y w a l i p a p i e r a m i i wiązali. resowań misjonarza-etnografa. B e r n a r d i n o de Sahagńn umieścił W t e d y b r a l i trochę w o d y i p o l e w a l i nią głowę zmarłego mówiąc: w s w y m kwestionariuszu p u n k t dotyczący eschatologii azteckiej „ O t o woda, z której korzystałeś żyjąc n a t y m świecie". i uzyskał o d I n d i a n informacje, które umożliwiały ogólną orien­ tację w s t r u k t u r z e zaświatów oraz prowadzących t a m drogach. T e n p o d s t a w o w y dziś t e k s t źródłowy znalazł się w d o d a t k u do Księgi I I I zatytułowanej O początku, jaki mieli bogowie, ujęty w pozaziemskim krai­ t r z y rozdziały odpowiadające trzem n o m i t r z e m r o d z a j o m pośmiertnych losów. N i e jest t o tekst n a z b y t obszerny, dlatego też w a r t o przytoczyć go w całości, t y m b a r d z i e j , iż n i e był dotąd p u b l i k o w a n y p o p o l s k u " : Brali też dzbanuszek napełniony wodą i d a w a l i m u go mówiąc: „Widzisz o t o , z c z y m będziesz wędrował"; i s t a w i a l i go pośród przeznaczonych d l a zmarłego rzeczy. I o b l e k a l i zmarłego w jego pośmiertne płaszcze oraz p a p i e r y , związując go mocno. D a w a l i też zmarłemu wszystkie p a p i e r y , j a k i e były przygotowane, kładąc je przed n i m p o k o l e i i mówiąc: „Widzisz o t o , z c z y m bę­ dziesz przechodził między d w o m a górami, które zderzają się ze sobą". D a w a l i też zmarłemu inne p a p i e r y , mówiąc do niego: „ W i ­ Rozdział I . O t y c h , którzy szli do piekła i o sposobie, w j a k i się z nimi obchodzono dzisz o t o , z c z y m będziesz szedł drogą, gdzie jest wąż, który drogi strzeże". D a w a l i też inne p a p i e r y , mówiąc: „Widzisz o t o , z czym bę­ „ O t o co d a w n i mieszkańcy oraz władcy tej ziemi powie­ dzieli i co wiedzieli o umierających l u d z i a c h : że duszo zmarłych udawały się do jednego z trzech miejsc. P i e r w s z y m jest piekło, gdzie przebywał i żył diabeł i m i e n i e m M i c t l a n t e c u t l i , n a z y w a n y także Tzontemoc, oraz b o g i n i o i m i e n i u M i c t e c a c i h u a t l , żona M i c t l a n t e c u t l i . D o piekła szły dusze t y c h zmarłych, którzy u m i e r a l i z p o w o d u dziesz szedł t a m , gdzie znajduje się zielona jaszczurka, która zwie się xochitonal". Mówili do zmarłego: „Widzisz o t o , z c z y m będziesz przemie­ rzał osiem p u s t y n n y c h stepów". D a w a l i też kolejne papiery, mówiąc: „Widzisz o t o , z c z y m będziesz przechodził przez osiem w z g ó r z " . Mówili też dc zmarłego: „Widzisz o t o , z c z y m będziesz mijał choroby, czy b y l i o n i władcami l u b n o b i l a m i , czy też ludźmi w i a t r noży, który n a z y w a się ,,itzegecayan", p r o s t y m i . I w d n i u , w którym ktoś umarł — mężczyzna, k o b i e t a t a k silny, że niósł kamienie i kawałki k r z e m i e n n y c h noży. albo dziecko — mówiono do nieboszczyka leżącego w łożu, z a n i m jeszcze go pochowano: ponieważ był t o w i a t r Z p o w o d u t y c h wiatrów oraz (panującego t a m ) z i m n a palono wszystkie tobołki i broń, cały łup z d o b y t y n a jeńcach p o j m a n y c h „ O , s y n u ! Przebyłeś już, przecierpiałeś już t r u d y tego życia. podczas w o j n y oraz wszystkie u b i o r y j a k i c h (zmarli) używali. Już zdecydował się p a n nasz zabrać ciebie, albowiem nie żyjemy Powiadano, iż rzeczy te szły razem ze zmarłym i w o w y m miejscu ciągle n a t y m świecie, lecz życie nasze krótkie jest n i c z y m c h w i l a , okrywały go, żeby nie ucierpiał z b y t mocno. T o samo r o b i o n o którą się poświęca b y ogrzać się w słońcu. Dzięki łasce naszego jeśli umierały 110 k o b i e t y ; palono wszystkie p r z e d m i o t y służące �Rozdział I I . 0 tych, którzy szli do raju ziemskiego do t k a n i a i przędzenia, i całą odzież j a k i e j używały, a b y chroniło je t o w o w y m przejściu o d z i m n a i wielkiego w i a t r u , który zwano itzehecuyan. A k t o nie posiadał żadnego d o b y t k u , bardzo cierpiał od w i a t r u w t y m przejściu. I n n y m miejscem, do którego — j a k powiadano — odchodziły dusze zmarłych, jest raj ziemski o nazwie Tlalocan. Panuje w n i m P o n a d t o dawano zmarłemu pieska o jasnoczerwonej sierści, w i e l k a radość i wesele, bez żadnych t r o s k . N i g d y nie b r a k t a m a b y go zabrał ze sobą, na szyi zaś psa wiązano luźną bawełnianą zielonycłi k o l b k u k u r y d z y , d y n i i gałązek komosy, zielonego nić. P o w i a d a n o , że z m a r l i — płynąc n a piesku — p r z e b y w a l i i pomidorów, zielonej fasoli w strąkach i kwiatów. rzekę piekielną, która n a z y w a się Chiconahuapan. aji s Żyją t a m bogowie, którzy zwą się T l a l o q u e ; są o n i p o d o b n i G d y z m a r l i docierali do diabła i m i e n i e m M i c t l a n t e c u t l i , da­ do bałwochwalczych kapłanów noszących długie włosy. w a l i m u i o k a z y w a l i p a p i e r y , które m i e l i n a sobie, a także pęki Udają się t a m c i , którzy giną o d p i o r u n a albo topią się s m o l n y c h szczap, wypełnione wonnościami r u r k i , luźną bawełnia­ w wodzie, a także trędowaci, s y f i l i t y c y , ludzie p o k r y c i świerzbem, ną nić i drugą nić — czerwoną, i płaszcz oraz maxtle albo spódni­ chorzy n a podagrę i puchlinę wodną. Umierających n a choroby ce, koszule i cały d o b y t e k zmarłej k o b i e t y pozostawiony przez zakaźne i nieuleczalne n i c palono, lecz grzebano ciała t y c h cho­ nią n a świecie; wszystko t o o d c h w i l i jej śmierci było zwinięte r y c h i kładziono i m nasiona komosy n a szczęki, n a t w a r z . Kła­ 6 w tobołek. dziono i m też n a czole niebieski b a r w n i k i pocięte papiery, także Rzeczy te palono p o osiemdziesięciu d n i a c h i to samo czynio­ n o p r z y końcu r o k u , po dwóch l a t a c h , p o trzech l a t a c h i po czte­ rech l a t a c h . Wówczas, zgodnie z i c h zwyczajem, kończyły się i dopełniały o b c h o d y pogrzebowe, a l b o w i e m mówili, że wszystkie na p o t y l i c y kładziono i m papiery i odziewano i c h w papiery, a w dłoń (wkładano) laskę. I t a k właśnie powiadano — że w r a j u ziemskim, który zwał się T l a l o c a n , zawsze było zielono i stale trwało l a t o . o f i a r y j a k i e za zmarłych składano n a t y m świecie szły przed oblicze diabła, który nosił imię M i c t l a n t e c u t l i . Rozdział Ш . 0 tych, którzy szli do nieba Po upływie zaś czterech l a t zmarły w y c h o d z i i udaje się do dziewięciu piekieł, gdzie płynie bardzo szeroka rzeka. N a brzegu t e j r z e k i przez którą z m a r l i przepływają n a pieskach, żyją i bieg­ ają p s y . K o l e j n y m miejscem, do którogo odchodziły dusze zmarłych, jest niebo, gdzie mieszka słońce. D o nieba idą c i , którzy zabici zostali n a w o j n i e oraz jeńcy, Powiadają, że zmarłego, który p r z y c h o d z i n a brzeg rzeki, którzy z m a r l i będąc we władzy swych wrogów — j e d n i u m i e r a l i n a t y c h m i a s t spostrzega pies i jeżeli rozpozna swojego pana, skacze przebici nożem, i n n i do w o d y , płynie t a m , gdzie znajduje się jego p a n i przeprawia go o s t r y m i t r z c i n a m i , zatłuczeni s o s n o w y m i k i j a m i ałbo zabici w po­ na s w y m grzbiecie. j e d y n k u z w r o g a m i ; niektórym do całego ciała przywiązywano D l a t e g o k r a j o w c y z w y k l i w t y m właśnie celu trzymać i ho­ dować p i e s k i . żywcem spaleni, jeszcze i n n i p o r a n i e n i smolne szczapy, podpalano je i w t e n sposób się spalali. P o w i a d a się, że wszyscy o n i przebywają n a równinie i do­ P o w i a d a l i jeszcze, że psy o sierści białej i czarnej nie mogły kładnie o wschodzie słońca podnoszą o n i k r z y k i wrzask, uderzając pływać a n i przebyć tej r z e k i , bo — j a k u t r z y m y w a n o — pies (jednocześnie) w tarcze. I k t o m a tarczę podziurawioną strzałami, 0 sierści białej mówił: , , j a się umyłem", a pies o sierści czarnej: t e n p a t r z y przez d z i u r y w tarczy n a słońce, a k t o n i e m a tarczy ,,ja poplamiłem się n a ciemno i dlatego nie mogę cię przewieźć". podziurawionej strzałami, nie może patrzoć n a słońce. T y l k o pies o sierści jasnoczerwonej był w stanie przeprawić zmarłego n a grzbiecie. W niebie jest zagajnik i moc r o z m a i t y c h drzew. O f i a r y j a k i e żywi składają i m n a t y m świecie, docierają do I t a k t o , w t y m miejscu piekła, które zwie się Chiconaumict l a n , z m a r l i znajdowali swój kres i ginęli. n i c h i t a m je o n i otrzymują. Po upływie czterech l a t dusze t y c h zmarłych zamieniały się Powiadają p o n a d t o , że zaraz po obleczeniu zmarłego w całe w różnego rodzaju p t a k i o wspaniałym u p i e r z e n i u i fruwały w y ­ jego pośmiertne wyposażenie z papierów i i n n y c h rzeczy, zabijano sysając n e k t a r z wszelkich kwiatów — t a k w niebie, j a k i na psa zmarłego i o b u niesiono n a miejsce, gdzie zmarły miał być t y m świecie — podobnie j a k t o czynią zinzones." 9 N i e oceniajmy jakości materiału zdobytego przez B e r n a r d i n a wraz z psem spalony. D w a j spośród starców specjalnie d b a l i o spalenie zmarłego 1 z a j m o w a l i się t y m , i n n i zaś starcy śpiewali. A k i e d y zmarły płonął, c i d w a j starcy p o s z t u r c h i w a l i ciało k i j a m i . Po jego spale­ n i u zbierali popiół, węgiel i kości zmarłego, b r a l i wodę mówiąc: „Niechaj zmarły się u m y j e " , i polewali wodą węgiel i kości zmar­ łego. Następnie k o p a l i okrągły dołek i grzebali je. C z y n i l i t a k zarówno p r z y pochówkach szlachty, j a k i p r o s t y c h l u d z i . Kości wkładali do dzbana l u b g a r n k a wraz z zielonym k a ­ m i e n i e m , który n a z y w a się chalchihuitl, zakopywali w jednym z pomieszczeń jego d o m u i codziennie składali o f i a r y , umieszcza­ jąc je t a m , gdzie pogrzebane były kości zmarłego. m y n a t e n zapis inaczej. Załóżmy m i a n o w i c i e , iż mógłby o n być j e d y n y m istniejącym zapisem dotyczącym azteckiej eschatologii, co zdarza się nioraz w w y p a d k u etnograficznych relacji spisywa­ n y c h w m i n i o n y c h stuleciach. J a k w t e d y zostałby oceniony ? Ogólny obraz azteckiej koncepcji byłby w zasadzie j a s n y . Mielibyśmy do czynienia z d w o m a r o d z a j a m i śmierci: śmiercią naturalną, która p r e d y s t y n u j e dusze do pełnej trudów i przeszkód wędrówki do k r a i n y zwanej M i c t i o n (do „piekła", j a k mówi misjo­ narz), gdzie czeka je unicestwienie; oraz śmiercią w jakimś sensie nienaturalną, która w zależności od swoj k o n k r e t n e j f o r m y p r e d y s t y n u j e dusze do b y t o w a n i a w jednej z dwóch k r a i n szczęśli­ Powiadają też, że jeśli u m i e r a l i władcy i nobile do u s t kła­ dziono i m zielony kamień, który zwie się chalchihuitl. de Sahagun z p u n k t u widzenia współczesnych kryteriów. Spójrz­ wości — w Tlalocanie, r a j u boga deszczów i wegetacji Tlaloca A prostym albo w T o n a t i u h i l h u i c a c , niebie Słońca c z y l i boga T o n a t i u h a . l u d z i o m wkładano do ust kamień, który nie był t a k cenny i miał Ze względu n a formę pochówku podział wyglądałby nieco inaczej, małą wartość, zwany texoxoctli c z y l i kamień do w y r o b u noży. ciałopalenie obowiązywało b o w i e m zarówno w p r z y p a d k u śmierci Kamień — j a k mówią — kładziono zamiast serca zmarłego. n a t u r a l n e j , j a k też jednej z f o r m śmierci „nienaturalnej" (za- D l a zmarłych władców w y k o n y w a n o toż liczne i różnorodno bicio n a wojnie l u b w niewoli), grzebano n a t o m i a s t ciała t y c h p r z y b r a n i a z p a p i e m , które tworzyły długi n a cztery brazas 7 proporzec, zrobiony z p a p i e r u a p r z e t y k a n y pękami różnych piór. Zabijano p o n a d t o dwudziestu niewolników i ludzi, których forma śmierci kwalifikowała do przebywania w Tlalocanie. dwadzieścia Pozostawałoby wprawdzie bez odpowiedzi p y t a n i e , w j a k i e j niewolnic, mówili b o w i e m , że t a k j a k służyli o n i swemu p a n u na mierze obraz t e n jest wyczerpujący i zgodny z r z e c z y w i s t y m t y m świecie, podobnie służyć będą w piekle. I tego d n i a , k i e d y stanem rzeczy, ale w o l n o sądzić, że g d y b y relacja f r a y B e r n a r d i n a spalano władcę, zabijano również niewolników i niewolnice prze­ była f a k t y c z n i e j e d y n y m dostępnym źródłem naszej wiedzy, nie szywając i n gardło strzałami. N i e palono i c h razem z władcą, budziłaby ona większych zastrzeżeń. Po pierwsze lecz grzebano w o s o b n y m miejscu. koncepcja j a k a się z niej wyłania wydaje się być dostatecznie dlatego, że 111 �Wśród spójna i wystarczająco s k o m p l i k o w a n a . A po drugie, z uwagi n a kilkudziesięciu wspaniałych istnego huehuetlatolli, sposób uzyskania materiału (wieloletnie, systematyczne badania, zwierciadła wszystkich niemal sfer życia nahuatlańskiego spo­ łącznie z weryfikacją dany cli u różnych informatorów), j a k rów­ łeczeństwa (łącznie z życiem e r o t y c z n y m ) , znajduje się m o w a , nież kompetencja badacza i a u t o r a zapisu (doskonała znajomość jaką zwykł b j d wygłaszać ojciec do syna, aby m u wpoić zamiło­ języka i k u l t u r y n a h u a t l ) . wanie do życia godnego i c n o t l i w e g o . 10 O d r a z u p o w i e d z m y , że stanowisko t a k i e byłoby całkowicie Odwołując się do t r a d y c j i i mądrości przodków ojciec roz­ słuszne, gdyż opis fray B e r n a r d i n a jest bez wątpienia w i a r y g o d n y tacza przed synem panoramę postaw i sposobów życia specjalnie i zaświatów g o d n y c h pochwały. W p e w n y m momeńeie.,'"po wygłoszeniu peanu oraz sposobów przekraczania g r a n i c y życia ziemskiego. Jednakże na cześć dzieci dorastających w świątyniach p o d o k i e m kapłanów zawiera zasadnicze elementy azteckiej koncepcji dzięki wyjątkowo „źródłorodnej" s y t u a c j i powstałej w M e k s y k u i spędzający-ch czas n a modłach, ćwiczeniach i posługach, ojciec po konkwiście, dzięki rzadko spotykanej intensywności zaintere­ mówi: „aktywności „Jest także i n n y rodzaj l u d z i , którzy są m i l i bogu oraz bliź­ i n f o r m a c y j n e j " samych I n d i a n , w i e m y dziś również j a k dalece n i m . Są t o dobrzy kapłani żyjący w czystości, mający serca zacne sowań zdobywców kulturą p o d b i t y c h ludów oraz uproszczony i u b o g i jest obraz wyłaniający się z relacji francisz­ i nieskalane, dobre i czyste, białe j a k śnieg. I c h sposób bycia kanina. jest nienaganny, żadnego b r u d u , ani śladu grzechu nie m a w i c h Wspomniałem już wcześniej, że oprócz materiału zebranego przez B e r n a r d i n a de Sahagńn — wyjątkowego, bo gromadzonego celowo — istnieje stosunkowo dużo i n f o r m a c j i dotyczących aztec­ kiej eschatologii w różnego rodzaju zapisach zazwyczaj tema­ tycznie nie mających nic. wspólnego z tą dziedziną k u l t u r y . Otóż one właśnie, aczkolwiek n i e k i e d y same nabierają sensu dopiero w zestawieniu z opisem f r a y B e r n a r d i n a , pozwalają też dostrzec jego ograniczenia. Z a l e t y , ale i w a d y , tego t y p u i n f o r m a c j i wynikają z para­ doksalnej s y t u a c j i , j a k a decydowała o i c h p o j a w i e n i u się w zapi­ sach sporządzanych przez I n d i a n i Hiszpanów. Dostawały się one bowiem d o różnorakich tekstów w zasadzie p r z y p a d k o w o , a. zara­ zem — można b y powiedzieć — siłą rzeczy. P r z y p a d k o w o , po­ nieważ pojawiały się na marginesie zupełnie odmiennej proble­ m a t y k i (np. w relacjach historyczny-ch), nie mając z nią najczęś­ 7 ciej żadnych istotniejszych związków i będąc bez z p u n k t u widzenia celów przyświecających znaczenia autorowi danego zapisu. Stąd też bierze się lakoniczność, fragmentaryczność i nie­ jasność w i e l u z t y c h i n f o r m a c j i . A jednocześnie pojawiały się one silą rzeczy, gdyż częstokroć decydował o t y m nie t y l e świadomy zamysł indiańskiego a u t o r a l u b i n f o r m a t o r a przekazującego swą wiedzę H i s z p a n o w i , ile l o g i k a treści k u l t u r o w y c h będących przed­ m i o t e m zapisu. T o k o n t e k s t wymuszał niejako dodanie t y c h p a r u i n f o r m a c j i — n i e i s t o t n y c h ze względu na cel i p r z e d m i o t zapisu, lecz kojarzących się nieodparcie z którymś z elementów relacji na s k u t e k istnienia między n i m i u k r y t y c h więzi znaczeniowych. N i e m a potrzeby nikogo przekonywać, jaką wagę mają te sko­ jarzenia, niespodziewane odwołania, okruchy informacji dla r e k o n s t r u k c j i nahuatlańskiej w i z j i świata, a w j e j r a m a c h także eschatologii. O d dawna wiadomo, że j e d n y m z warunków powo­ dzenia badań n a d e t n i c z n y m i w i z j a m i świata jest przestrzeganie zasady, która b r z m i : pozwolić i n f o r m a t o r o w i mówić (w jego r o d z i m y m języku), jeśli już dał się do tego n a kłonić. W M e k s y k u w X V I w i e k u nie brakowało a n i nakłaniających, a n i chętnych do mówienia i pisania. obyczajach. A ponieważ są tacy, są też dobrze przez boga w i ­ d z i a n i i ofiarowują m u kadzidło oraz m o d l i t w y i zanoszą doń prośby w i m i e n i u l u d u . Władca mawiał: „ci są sługami m o i c h bogów", albowiem p r o w a d z i l i stateczne i przykładne życie: starcy zaś, ludzie sędziwi i mądrze-, znający się n a księgach zawierających naszą naukę, przekazali n a m , że ci co mają zacne serce i żyją z dala od wszelkich rozkoszy cielesnych i b r u d n y c h , wielce są g o d n i miłości. A ponie­ waż c i , co w t e n sposób żyją, są ludźmi s z l a c h e t n y m i , bogowie i c h pożądają, i pragną i c h zdobyć, i wzywają do siebie t y c h , którzy są bez najmniejszej skazy. I o n i umierają n a wojnie. P o w i a d a l i starcy, że w z y w a i c h do siebie Słońce a b y żyli razem z n i m t a m , w niebie, i żeby go cieszyli, śpiewali przed n i m i s p r a w i a l i m u przyjemność. Dzięki Słońcu są o n i stale zadowoleni, żyją w niekończącej się radości, delektują się zapachem i n e k t a ­ rem wszelakich kwiatów ponętnych i wonnych, n i g d y nie zaznając s m u t k u , bólu czy z m a r t w i e n i a , gdyż żyją w d o m u Słońca pełnym upajających rozkoszy. L u d z i e tego p o k r o j u , ginący n a w o j n a c h , cieszą się w i e l k i m szacunkiem t u t a j , n a ziemi, a t e n rodzaj śmierci jest przez w i e l u pożądany. I w i e l u zazdrości t y m , którzy t a k umierają, a wszyscy pragną tej śmierci dlatego, że c i co t a k umierają są wielce chwa­ leni. Jest i n n y jeszcze rodzaj l u d z i , którzy również są przez boga miłowani i pożądani. Są t o c i , co utonęli w wodzie z p o w o d u n a ­ paści jakiegoś wodnego stworzenia, j a k ahuizotl 11 albo ateponaztli' , 2 l u b czegoś innego, a także c i , którzy zostali zabici przez p i o r u n . O n i c h w s z y s t k i c h p o w i a d a l i starcy, że bogowie i c h miłują i dla­ tego zabierają i c h do siebie, do ziemskiego r a j u , a b y żyli razem z bogiem zw anym T l a l o c a t e c u t l i , którego czci się p r z y p o m o c y T oraz ulli 13 yauhtli'* i który jest bogiem roślin w a r z y w n y c h . L u d z i e z m a r l i w t a k i sposób są bardzo szczęśliwi p r z y bogu T l a l o c a t e c u t l i , gdzie zawsze mają w a r z y w a , zielone poła k u k u ­ rydziane, najrozmaitsze rośliny, k w i a t y i owoce. N i g d y nie więdną w o w y m miejscu rośliny i k w i a t y , t r w a t a m stale l a t o . Rośliny są ciągle zielone, a k w i a t y świeże i pachnące. N i e jest m o i m celem przeprowadzanie analizy eschatologii Także o chłopcach i dziewczynkach, którzy umierają zanim azteckiej, nio miejsce t u również n a jej całościową prezentację. zetkną się z j a k i m k o l w i e k grzechem, umierają w niewinności, W a r t o wszakże n a p a r u choćby przykładach pokazać, j a k dalece prostoduszni i dziewiczy, uzupełniają i komplikują znaną n a m już w ogólnych zarysach w i e l k i c h łask naszego pana, boga, są b o w i e m n i c z y m szlachetne powiadają starcy, że dostępują o n i koncepcję owe dodatkowe informacje rozsiano po całym nowo- kamienie i udają się przed oblicze boga czy-ści i nieskalani. hiszpańskim piśmiennictwie e t n o h i s t o r y c z n y m . P i e r w s z y m przy­ Posłuchaj też o k o l e j n y m r o d z a j u l u d z i , którzy są szczęśliwi, kładem niech będzie fragment t e k s t u pochodzącego także z opus są miłowani, i których bogowie zabierają do siebie. Są t o dzieci magnum B e r n a r d i n a de Sahagńn. Księga V I jego dzieła nosi tytuł 0 retoryce, filozofii i teologii narodu umierające w bardzo wczesnym w i e k u , będące n i c z y m szlachetne moralnej meksykańskiego, gdzie znajdują się rzeczy nader ciekawe tyczące doskonałości jego języka oraz kwestie wielce subtelne dotyczące cnót moralnych. T y m razem m a m y przed sobą nie t y l e misjonarza tropiącego ślady Błędu i badającego jego postacie, ile wrażliwego humanistę, miłośnika k u n s z t u oratorskiego i apo­ kamienie. One nie odchodzą do przerażających miejsc piekiel­ n y c h , lecz idą do d o m u boga, który zwie się Tonaeatecutli, do ogrodów o nazwde T o n a c a q u a u h t i t l a n , gdzie rosną o d m i a n y drzew, kwiatów i owoców. I t a m żyją j a k wszelkie tzintzones, maleńkie wielobarwne p t a s z k i , które fruwając wysysają k w i a t y drzew. logetę I n d i a n , usiłującego p r z y p o m o c y z b i o r u m o r a l i z a t o r s k i c h I k i e d y umierają c i maleńcy chłopcy i maleńkie d z i e w c z y n k i , o r a c j i — jeszcze, n a szczęście, pamiętanych — ukazać własnym nie bez racji grzebie się i c h obok spichrzy, w których przecho­ r o d a k o m , j a k cenne wartości poszły w ruinę wraz z i m p e r i u m w y w a n a jest k u k u r y d z a i i n n a żywność. A l b o w i e m oznacza t o , że azteckim. i c h dusze znajdują się w miejscu pełnym rozkoszy i pożywienia, 112 �ponieważ u m a r l i czyści i nieskazitelni j a k drogooonne kamienie, szlachetne szafiry. (...) Pvuszyli garbaci wraz z tequitque n a poszukiwanie miejsca, w którym znajdowała się j a s k i n i a Cincalco, kierując się wskazów­ Jest jeszcze- jeden rodzaj l u d z i miłowanych i pożądanych k a m i j a k i e d a l i m sam Motecuhzoma, gdzie mają szukać. A było przez bogów. Są n i m i mężczyźni i k o b i e t y o d o b r y m charakterze, to — j a k mówili niektórzy — między M e k s y k i e m i Cuyuacan, żyjący c n o t l i w i e , którym wszyscy ufają i których wszyscy szanu­ w miejscu z w a n y m A t l i x u a c a n (...). ją, i nie mający w sobie n i c nagannego, żyjący w s p o k o j u i w zgodzio ze w s z y s t k i m i i przez w s z y s t k i c h l u b i a n i . " Pozostawmy H i s t o r i a p o w i a d a , że do tego miejsca wysłał Motecuhzoma swoich posłańców. A o n i , wszedłszy do j a s k i n i , która t a m była, bez koai'enfflrza t e n m i n i - t r a k t a t o w y b o r a c h natknęli się n a bardzo czarnego człowieka z laską w dłoni, który d o k o n y w a n y c h przez l u d z i i przez bogów, zauważając j e d y n i e , iż nazywał się Totec. G d y i c h zapytał czego chcą, o d p a r l i , że p r z y ­ p o j a w i a się w n i m n o w a pozaziemska k r a i n a — Tonacaquauli- chodzą mówić z p a n e m j a s k i n i . I poprowadził i c h , trzymając za t i t l a n , rajski egzystują rękę, w głąb j a s k i n i aż d o t a r l i do Uemaca, który miał straszny dusze zmarłych niemowląt. T o już c z w a r t y region zaświatów, wygląd. Korząc się przed n i m , złożyli dziesięć przyniesionych całkowicie pominięty w materiałach o azteckiej eschatologii ze­ skór l u d z k i c h . " ogród boga T o n a c a t e c u t l i , w którym b r a n y c h przez f r a y B e r n a r d i n a . Czy o s t a t n i ? Otóż nie, b o w i e m Pierwsza g r u p a posłańców przyniosła Motecuhzomie nega­ w indiańskich relacjach h i s t o r y c z n y c h k i l k a k r o t n i e wspomina tywną odpowiedź Uemaca, za co zapłacić musieli życiem. P o d o b n y się jeszcze jedną, zagadkową krainę o nazwie Cincalco, z którą los spotkał kolejną grupę. Dopiero za t r z e c i m razem posłańcy łączy się najbardziej c h y b a niezwykły sposób odchodzenia z tego wrócili ze zgodą władcy Cincalco, ale uzależnioną o d spełnienia sw'iata, a mianowicie znikanie. Łączy się z nią również najbardziej k i l k u warunków. Motecuhzoma musiał odprawić osiemdziesięcio- t a j e m n i c z y epizod z życia M o t e c u h z o m y X o c o y o t z i n a , dniową pokutę, wyrzec władcy się w y t w o r n e g o jadła, napitków oraz T e n o c h t i t l a n u w l a t a c h 1502—1520, który — j a k twierdzą k r o ­ l i c z n y c h żon i k o n k u b i n . N i e mógł zasiadać n a t r o n i e , a n i wystę­ n i k a r z e — chciał uniknąć grozy hiszpańskiego p o d b o j u , odchodząc pować p u b l i c z n i e w r o l i władcy. Zamiast b o g a t y c h do Cincalco. P r z y t o c z m y n a koniec f r a g m e n t y opisu tego w y d a ­ insygniów władzy i klejnotów, miał włożyć ubiór p o k u t n i k a . G d y rzenia, zaczerpnięte z dzieła d o m i n i k a n i n a f r a y Diego D u r a n a , ale w a r u n k i Uemaca zostały spełnione, Motecuhzoma otrzymał p o ­ pochodzące z niezachowanej relacji w języku n a h u a t l . Pozwalają lecenie — za pośrednictwem kolejnej g r u p y posłów — stawienia 1 5 strojów, one dostrzec, poza w s z y s t k i m i n n y m , sposób w j a k i informacje się w w y z n a c z o n y m miejscu, skąd miał być zabrany do Cincalco. dotycząco eschatologii uwikłane są w relacje t y p u historycznego. Jednakże zamiar n i e został ostatecznie ,,(...) „Motecuhzoma był mocno zaniepokojony i miał t a k p o r u ­ szone serce, że ilekroć widział kometę albo słyszał l a m e n t , j a k i j e j texiptla zrealizowany: ze świątyni, będący podobizną b o g a , usłyszał 16 podczas s n u głos, który mówił: „Obudź się, t e x i p t l a , p a t r z że pojawienie się wywoływało wśród I n d i a n , nie mógł uciszyć serca twój król Motecuhzoma ucieka, odchodzi do j a s k i n i i uspokoić duszy, m i m o że był mężny i wielce odważny. Aż pewne­ T e x i p t l a zbudził się i otworzywszy oczy ujrzał jasność, j a k b y był Uemaca!". go d n i a , k i e d y b y ł pogrążony w myślach i zatroskany, wezwał dzień, i ponownie usłyszał, że Motecuhzoma ucieka, że oczekuje swych garbusów i karły, którzy usługiwali m u w pałacu. Ostrzegł na Uemaca w miejscu z w a n y m T l a c h t o n c o , i żeby zawrócić go ich do m i a s t a , przemówić m u do r o z u m u i zganić go za t a k wielką i uprzedziwszy najpierw, żeby zachowali w całkowitej t a j e m n i c y — p o d groźbą śmierci — t o , co chciał i m powiedzieć, lekkomyślność. rzekł do n i c h : T e x i p t l a ruszył sam ze świątyni i znalazłszy łódź n a brzegu „Powinniście wiedzieć, że jestem bardzo s m u t n y i wielce w o d y skoczył do niej i wiosłem, które w niej było, zaczął wiosłować n i e s p o k o j n y . Boję się tego, co — j a k m i powiedziano — spaść m a z całą siłą. Wkrótce dotarł do miejsca T l a c h t o n c o i t a m znalazł n a m n i e i co się m a zdarzyć za mego życia. Postanowiłem zatem Motecuhzomę oraz jego garbusów, będących p r z y n i m : wszyscy ukryć się w jakiejś j a s k i n i w lasach, gdzie więcej m n i e n i k t nie (...) b y l i wspaniale odziani i ozdobieni k l e j n o t a m i . Zbliżywszy u j r z y . D l a t e g o , jeżeli zechcecie pójść ze mną, będą w a m wdzięczny się do M o t e c u h z o m y , powiedział: mając was za t o w a r z y s z y " . Garbusi i karły odpowiedzieli m u , iż jest o n p a n e m , niech „Cóż t o znaczy, potężny panie ? Co t o za ogromna lekkomyśl­ ność u osoby o t a k i m znaczeniu i wadze, j a k t w o j a ? Gdzie idziesz ? więc rozkaże co zechce, a o n i będą m u posłuszni i pójdą gdzie Co powiedzą ludzie z T l a x c a l a , z H u e x o t z i n c o , z Cholula i z T l i - t y l k o zapragnie i c h zabrać. (...) liuhquitepec, i c i z Michoacan i z M e t z t i t l a n ? Z a co uważać będą Po p e w n y m czasie Motecuhzoma „zawołał swych garbusów M e k s y k , (miasto) które jest sercem całej ziemi ? T o pewne, w i e l k i i kazał wezwać k i l k u czarowników i wróżbitów, którzy zwani są będzie w s t y d d l a twego m i a s t a i d l a nas w s z y s t k i c h , którzy w n i m przez n i c h ( I n d i a n — R T ) tequitque. I polecił i m , a b y n a t y c h m i a s t pozostaniemy, g d y odezwio się głos i rozniesie się wieść o t w e j o b d a r l i ze skóry dziesięciu mężczyzn i przynieśli m u skóry, których ucieczce. Gdybyś umarł, g d y b y u j r z e l i cię m a r t w e g o i pogrzeba­ potrzebował. nego, t o rzecz n a t u r a l n a , ale żebyś uciekał? Cóż p o w i e m y ? Co K i o d y m u przyniesiono l u d z k i e skóry, kazał je zanieść do o d p o w i e m y t y m , którzy nas spytają o naszego króla? Będziomy swej u b i e r a l n i . I wziąwszy dwóch garbusów spośród t y c h , którzy m u s i e l i odrzec i m ze w s t y d e m , że uciekł... Wróć, panie, n a twój m u usługiwali, rzekł i m , iż znalazł już miejsce, gdzie się u k r y j e . urząd i miejsce, porzuć podobną lekkomyślność; zważ n a hańbę, Nazywało się ono Cincalco (...). Było t o miejsce bardzo przyjemne, jaką przynosisz n a m w s z y s t k i m ! " . zapewniające w y t c h n i e n i e , gdzie ludzie żyli bez końca, nie u m i e ­ rając; a zgodnie z t y m , co m u przekazano, były t a m również krystalicznie czyste w o d y , wszelkiego r o d z a j u pożywienie rodziło się w ogromnej obfitości, k w i a t y zaś i rośliny b y t y stale świeże. I żc t a m postanowił odejść. Ale chciał, żeby n a j p i e r w o n i poszli pozdrowić pana tego Motecuhzoma uległ i wrócił do M e k s y k u do T e n o c h t i t l a n . M y zaś, b y uczynić p r z y t o c z o n y t e k s t bardziej zrozumiałym, m u s i m y dodać, że władca, który zginął ostatecznie z ręki własnych p o d ­ d a n y c h podczas antyhiszpańskiego powstania w T e n o c h t i t l a n w 1520 r o k u , usiłował postąpić t a k , j a k niegdyś postępowali z n a n i m u z legend i mitów ludzie-bogowie, znikający po p r o s t u miejsca, który nazywał się Uemac, i żeby w jego (Motecuhzomy — pewnego d n i a spośród żywych i przenoszący się w zaświaty. T e n K T ) i m i e n i u d a l i m u owe skóry l u d z k i e i oświadczyli, iż król archaiczny wzorzec, trwający w t r a d y c j i azteckiej do X V I w i e k u , Motecuhzoma prosi o przyjęcie do jego otoczenia i n a służbę, nie był j e d n a k najwyraźniej a k c e p t o w a n y , o c z y m świadczy prze­ gdyż pragnie tego bardzo, a b y wyzwolić się o d tego, co T z o m - m o w a texiptli p a n t o c u t l i , władca Cuitlahuac, i król Tezcuco zapowiedzieli m u wcześniej p r z y t o c z o n y c h t e k s t a c h jest też wyraźnie powiedziane, uosabiającego główne bóstwo T e n o c h t i t l a n . W e przed swą śmiercią, a co uważał za nieuchronne p o u j r z e n i u t y l u j a k i ideał śmierci obowiązywał w i m p e r i u m a z t e c k i m tuż przed znaków n a niebie oraz po t y l u przepowiedniach i wróżbach n a przybyciem ziemi. I że prosi go o łaskawe przyjęcie n a służbę do siebie. z Motecuhzoma jest t y l k o literacką fikcją, u j a w n i a ona nieba­ I nakazując surowo, żeby nie w y j a w i a l i tego n i k o m u , dał i m n a drogę wszystko, czego p o t r z e b o w a l i . Hiszpanów. A zatem, nawet jeżeli cała h i s t o r i a g a t e l n y , ściśle związany z eschatologią p r o b l e m , który musiał nurtować jakąś część e l i t y azteckiej skoro k l u c z o w y dlań d y l e m a t : 113 �jak powinien odchodzić w zaświaty władca?, po konkwiście ludów N a h u a stanowią ciągle żywe problemy badawcze i przed­ zdecydowano miot rozlicznych interpretacji. B r a k źródeł nie rodzi problemów, sią połączyć z dramatem Motecuhzomy. brak problemów nio przyciąga uwagi badaczy. Rozwój meksykaPowstać może pytanie, w j a k i m stopniu podkreślana t u wie­ nistyki, zwłaszcza w okresie powojennym, świadczy, że liczba lokrotnie obfitość materiałów źródłowych umożliwia rekonstrukcję problemów jakie pozwala formułować zebrany w X V I wieku ma¬ azteckiej eschatologii. Myślę, że odpowiedzi n a nio udzielić nie teriał jest większa niż kiedyś sądzono. J a k odległy jost wszakże sposób, można natomiast powiedzieć, iż tylko dzięki owej obfi­ ton coraz bardziej zawiły k o n s t r u k t od niodosięgłej rzeczywistoś¬ tości zarówno eschatologia, j a k i wiele innych dziedzin kultury ci, nigdy nie będzie wiadomo. 17 P E Z Y P I S Y „Nowa H i s z p a n i a " to nazwa kolonii powstałej n a gruzach imperium azteckiego. Pierwsza znana relacja spisana w języku nahuatl pochodzi już z 1528 roku, a więc powstała siodem lat po podboju. Latinskaja Amerika. Enciktopedieeskij spravotnik, Moskwa 1080, t . 2, s. 407 Tłumaczenie autora n a podstawie: B . de Sahagun, Historia general de las cosas de Nueva Espana, Mexico: Editorial Роггйв, 1979, е. 205—208 » Malowany papier stanowił częstą ofiarę Bkładaną bogom. Przepaska biodrowa. Miara długości: 1 braza = 1,6718 m. Rodzaj ostrej papryki. Kolibry. Tłumaczenie autora n a podstawie: B . de Sahagun, op. cit., s. 356—357 Fantastyczne zwierzę wodne. I г 3 4 6 7 8 9 1 0 I I " P t a k wodny identyfikowany jako Botauros (Montagu). Żywica używana jako kadzidło, lentiginosue 1 3 1 4 W o n n a roślina używana jako kadzidło. " W i d a ć to nawet w przytoczonym niżej tekście, gdzie w pewnym momencie autor pisze „historia powiada...". Tekst pochodzi z D . Duran, Historia de las Indias de Nueva Espaha e Islas de la Tierra Firmę, Mexico: Editorial Роггйа, 1967, t. 2, s. 491—496 Chodzi t u o człowieka, którego przez pewien czas trakto­ wano jako wcielenio boga, a następnie składano w ofiorze. 1 6 Por. ostatnio A. López Austin, Cuerpo humano e ideologią. Las concepciones de los antiguos nakuas, t. 1—2, Mexico 1984 (wyd. 2)j D . B . Carannyk, An Exploration of the Nahua Nether­ world, „Estudios de Cultura N a h u a t l " , vol. 15: 1982, s. 2 1 9 — 236 1 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61fc00152c5300b7c2eda17b9a16ba09.pdf d8f4bcaee1741627f64a17250193250b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3250 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3046 Title A name given to the resource Obrzędy żałobne i pogrzebowe Żydów polskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.103-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O l g a Goldberg-Mulkiewicz OBRZĘDY ŻAŁOBNE I POGRZEBOWE Ż Y D Ó W W t r a d y c j i żydowskiej obrzędy związane ze śmiercią, po­ POLSKICH Całokształt obrzędów żałobnych u w a r u n k o w a n y jest zawsze grzebem, żałobą, j a k i inne wchodzące w skład p o d s t a w o w y c h wierzeniami odnośnie duszy człowieka, świata pozaziemskiego. rites de passage obwarowane są szeregiem przepisów nakazujących Filozofia sił zarówno rodzinie, j a k i całej społeczności w człowieku — należą do n i c h dusza — neszama, nefesz i ruach. współuczestniczącej w s m u t k u , określony sposób zachowania się. N a k a z y te prowadzą żydowska przyjmuje istnienie k i l k u żywotnych Podczas g d y neszama opuszcza ciało człowieka o d r a z u w m o ­ żałobników przez wszystkie stadia obrzędu, zawsze w t e n sam mencie śmierci i wznosi się do stwórcy, nefesz i ruach sposób. R e l i g i a żydowska stworzyła przepisy, które obejmują spełniają n a d a l ziemskie funkcje, które przypisuje i m t r a d y c j a . wszystkie społeczności rozrzuconej diaspory. Przyjęty powszechnie Nefesz wędruje pomiędzy d o m e m a grobem, w którym leży zmarły kodeks p r a w a rabinicznego Szulchan Aruch, przez siedem d n i , a według niektórych wierzeń przez krakowskiego r a b i n a M . Isserlesa wraz z k o m e n t a r z a m i częściowo 30 d n i . p r z e z n a c z o n y m i d l a aszke- Po upływie tego okresu rozstaje się ze zmarłym, ale nie osta­ nazyjskiego odłamu żydostwa określa dokładnie sposób postępo­ tecznie, tęskni za ciałem, które było jej powłoką, za m i e j s c a m i , w a n i a również i w p r z y p a d k u śmierci i obrzędów związanych w których zmarły bywał za życia; wraca w okolice g r o b u , d o m u z żałobą. Zarówno wierzenia dotyczące śmierci, j a k i obrzędy zmarłego; unicestwia się ostatecznie żałobne opierają się przede w s z y s t k i m n a f i l o z o f i c z n y c h podsta­ związana jest n a zawsze ze swą cielesną powłoką i nie opuszcza wach r e l i g i i żydowskiej i nakazach postępowania wynikających doczesnych szczątków człowieka n i g d y . 1 dopiero po r o k u . liuaeh 4 z przepisów tejże r e l i g i i . J e d n a k w miarę upływu czasu, oraz T a k i splot wierzeń p o d s t a w o w y c h sugeruje szereg postępo­ przede w s z y s t k i m w s k u t e k rozproszenia g m i n żydowskich żyją­ wań i postaw w momencie śmierci. Przede w s z y s t k i m wpływa c y c h nieraz w znacznej izolacji, obrzędy większych skupisk na­ zasadniczo n a obowiązek grzebania ciała, szacunek d l a g r o b u , brały p e w n y c h odmienności. Powstała nowsza, równoległa, a nie kości l u d z k i c h , okres żałoby. Obowiązek grzebania ciała jest z a w a r t a w przepisach r e l i g i j n y c h w a r s t w a wierzeń i zachowań, p o d s t a w o w y m w k u l t u r z e żydowskiej. W y n i k a o n z nakazów której p r z y c z y n y p o w s t a n i a są r o z m a i t e . biblii: mąż p o w i n i e n grzebać żonę, dzieci rodziców (Księga należy szukać w n a t u r a l n e j , Genezis 4 7 : 2 9 — 3 0 , 49:29, 50:25, I I K s . Samuelowa 21:12—14). spontanicznej r e a k c j i człowieka n a t a k i e zjawisko j a k śmierć, Jedną z największych k a r , j a k i e mogą spotkać człowieka, jest t a , osierocenie — r e a k c j i , która z czasem przestaje być spontaniczna że n i e zostanie on pogrzebany, nie będzie miał własnego g r o b u i ( I Księga Królewska Źródeł niektórych zwyczajów przechodzi powstały w postępowanie n a pewno stereotypowe. w s k u t e k zapożyczenia Inne odrębności p e w n y c h wierzeń 14:11). T r o s k a o zmarłego powodowana jest też chęcią zapewnienia sobie pomyślności, gdyż z m a r l i mogą czy zachowań o d okolicznej ludności nieżydowskiej, względnie oddziaływać n a świat doczesny, a więc są w stanie odwzajemnić w s k u t e k konieczności podporządkowania się poszczególnych g m i n przysługę, której doświadczyli w momencie k r y t y c z n y m d l a n i c h , żydowskich zakazom o charakterze a d m i n i s t r a c y j n y m , ograni­ w czasie g d y przechodzli do innego świata, innego życia (Księga czającym z zewnątrz zachowanie się Żydów. Zakazy te z czasem I Samuelowa 28:15—20). Szacunek d l a ciała zmarłego podkreślał utraciły swą m o c prawną, zostały zapomniane j a k o restrykcje zwyczaj n i e o d k r y w a n i a raz zagrzebanych kości, nieprzenoszenia przez obie s t r o n y , zarówno nakazującą j a k i podporzodkowującą g r o b u , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a żydowskiej t r a d y c j i . się, ale pozostały j a k o określone, t r a d y c y j n e rodzaje zachowań. Z j a w i s k o śmierci t r a k t o w a n e jest przez społeczność żydowską żałobnych j a k o n a t u r a l n e , w i a d o m o , że człowiek m a przepisane szereg l a t i pogrzebowych Żydów p o l s k i c h , zdajemy sobie sprawę z niemoż­ do przeżycia n a ziemi (siedemdziesiąt) a p o t e m u m i e r a . R o z m o w y , ności opracowania całości zagadnienia w r a m a c h artykułu; dwie rozważania n a t e n t e m a t nie stanowią t a b u znanego w i n n y c h są k u t e m u podstawowe k u l t u r a c h . Śmierć człowieka jest przejściem z jednego, doczesnego Przystępując do rozważań n a t e m a t obrzędów przyczyny. P o pierwsze, społeczeństwo żydowskie żyjące w Polsce do kręgu, do następnego. Dlatego też t r a d y c j a wytworzyła szereg okresu ostatniej w o j n y światowej było zróżnicowane. Składało porównań, powiedzeń się z szeregu g r u p , których stopień zaangażowania w sprawy reli­ śmierć porównywana jest z narodzeniem — człowiek r o d z i się gijne płacząc, t a k samo i u m i e r a — jest t o więc p o d o b n y stan. W okre­ b y l bardzo różny i t o właśnie tworzyło zróżnicowanie o czekającym każdego końcu. Często obrzędowości w w a r s t w i e , w której było t o możliwe, t z n . w tej sach radości należy wspomnieć o śmierci, a b y c h w i l i następnej istniejącej poza pionem o p a r t y m n a nakazie r e l i g i j n y m . Inaczej nadać głębsze znaczenie, zastanowić się n a d znikomością życia. wyglądał pogrzeb Nakazy 2 mitnagdów. 3 w społeczności chasydzkiej, inaczej wśród P o n a d t o i w r a m a c h poszczególnych g r u p istniały duże różnice, n p . obyczaje przyjęte p r z y c h o w a n i u c a d y k a nie obowiązywały w społeczności chasydzkiej n a pogrzebie zwykłego, szarego człowieka. Wyniszczanie tego jest niemożliwe w r a m a c h krótkiej p r a c y , zaś uboga l i t e r a t u r a p r z e d m i o t u ogranicza możli­ wość odesłania c z y t e l n i k a do k o n k r e t n y c h , głębszych opracowań. te s p o t y k a się często , j e d n y m z najbardziej charak­ 5 t e r y s t y c z n y m jest taniec śmierci w y k o n y w a n y podczas chasydz­ kiego wesela. Powszechnie uważa się, że ciężkie konanie jest karą za złe życie, w i e r z y w t o , że cadycy umierają spokojnie. Oswojenie z myślą o śmierci nie oznacza j e d n a k rezygnacji ze starań o powrót umierającego do zdrowia. Póki człowiek od­ Drugą przyczyną utrudniającą napisanie niniejszego a r t y k u ­ dycha — walczy się o jego życie, podejmuje różne zabiegi, do n a j ­ łu jest p o d s t a w o w a trudność oddzielenia w a r s t w y filozoficznej, bardziej powszechnych należy pójście n a grób c a d y k a l u b bliskiej stałej, o d wierzeń i zwyczajów wywodzących się ze źródeł leżących ' c h o r e m u osoby, względnie do synagogi, a b y modłami wybłagać poza filozofią i religią żydowską. Rozważania tego t y p u n a pewno powrót chorego przyczyniłyby się d o pogłębienia szeregu niekiedy równą w z r o s t o w i chorego, albo zrobioną z t y l u pudów o m a w i a n y c h poniżej do zdrowia. Składa się ofiarę, zapala świecę, problemów, ale z k o l e i przechyliłyby p r o f i l p r a c y w k i e r u n k u w o s k u ile waży chory. Częstym zabiegiem jest z m i a n a i m i e n i a rozważań religioznawczych, co nie jest naszym celem. choremu, nadanie m u nowego, które p o t e m nosi już do końca ży- 103 �I I . 1. K i r k u t ( c m e n t a r z żydowski), Sieniawa k. Przeworska, stan obecny Pogrzeb w i n i e n się odbyć j a k t y l k o można najszybciej cia. G d y jednak to i inne zabiegi nie pomagają-, przygotowuje się — się m u konieczność odmówienia ciało zmarłego nie p o w i n n o pozostawać w d o m u następną noc po odpowiednich modłów, przebłagania za. grzechy, ponadto w p o k o j u śmierci, a w żadnym wypa,dku nie na, sobotę l u b święto. Jedynie chorego do śmiorci. Sugeruje chorego zbiera- się grupa odczytująca dniem i nocą odpowiednie w niektórych p r z y p a d k a c h czekano z pogrzebem jeden dzień - - psalmy. sam, луга/, przede w s z y s t k i m wówczas, g d y miały przyjechać dzioci zmarłego, z z e b r a n y m i p r z y jego łożu najbliższymi, względnie członkami szczególnie synowie. Wiąże się t o z p o d s t a w o w y m nakazem religii b r a c t w a pogrzebowego. W Przebłaganie za grzechy odmawia chory żydowskiej, który zobowiązuje syna do odmówienia specjalnej mężczyźnie mężczyźni, p r z y kobiecie k o b i e t y . G d y chory sam n i e modlitwy grzebanie jest w stanie odmówić, ani powtórzyć odpowiednich iiiodlów% zmarłego obowiązywało wśród nomadów, żyjących w ciepłym t y m celu gromadzą się przy c h o r y m c z y n i t o w jego i m i e n i u jeden ze zgromadzonych. konającego p o w i n n a palić się świeca. Cliasydzi ugrupowań m y l i przed P r z y łożu z niektórych śmiercią ręce i wycierali je następnie klimacie; W n a d grobem postępowanie społeczeństwach rodziców. takio Natychmiastowe było wówczas europejskich, szczególnie koniecznością. chrześcijańskich, zwyczaj ten budził sprzociw i p r z y c z y n i a ! się do powstawania, różnych przesądów i posądzeń dotyczących żydowskich p r a k t y k w tales. Umierający nie powinien pozostawać sam, obecni przy zgonie pogrzeb owy cli. zapewniają sobie zasługę po śmierci, pozostaje wdęc |)rzy kona­ Pogrzeb ogłaszany był najczęściej publicznie i wówczas każdy, jącym zarówno rodzina,, j a k i bliscy m u . szczególnie nabożni k t o t y l k o usłyszał wiadomość zamy kał sklep czy warsztat i szedł mężczyźni, jodynie w niektórych okolicacłi istniał zakaz przy­ za zwłokami. Uczestniczenie p r o w a d z a n i a dzieci do loża umierającego, mający chyba niezbyt którą zalicza się każdemu po jego śmierci. Ażeby w ogóle mógł r w pogrzebie jest bowiem zasługą, długą tradycję. Również i ciało zmarłego nie p o w i n n o pozostawać się odbyć, m u s i brać w n i m udział p r z y n a j m n i e j dziesięciu do­ a n i clvwili bez o p i e k i . D o m o m e n t u zgonn opiekuje, się umiera­ rosłych mężczyzn (minian), jącym rodzina, bliscy m u , względnie członkowie b r a c t w a opieku­ odmówić przepisanych m o d l i t w . jącego się c h o r y m i , o ile t a k i e istnieje w" danej gminie. P o śmierci funkcję tę p r z e j m u j e b r a c t w o pogrzebowe; — cheirra htdisza*. gdyż w p r z e c i w n y m razie nie można Istnieje szereg zwyczajów i wierzeń związanych z wynosze­ n i e m zmarłego z d o m u , oraz z pogrzebem. Były one różne Członków b r a c t w a pogrzebowego należało zawiadomić n a t y c h ­ w r o z m a i t y c h miejscowościach i j a k już zaznaczono, różne w po­ m i a s t ; zdarzało się więc, że i nocą wysyłano posłańca a b y uderza­ szczególnych grupach k u l t u r o w y c h . D o najbardziej jąc w umówiony sposób w okna. obudził i c h i zwołał do d o m u , n i o n y c h należało umieszczenie rozpowszech­ zmarłego n a desce, n a której w którym był zmarły. D o obowiązków członków b r a c t w a należało następnie kładło się go na m a r y . D e s k i tej nie kładziono do grobu przede go wraz z ciałem, służyła n a k o l e j n y c h pogrzebach. Zamiast deski wszystkim dokonanie w śmiertelne szaty i zadbanie ablucji zmarłego, ubranie o pogrzeb. P r o b l e m szat śmier­ używano niekiedy białej chusty, prześcieradła, n a którym prze­ t e l n y c h wyglądał rozmaicie na terenie Polski. Jeszcze w okresie noszono zwdoki przed włożeniem i c h do g r o b u . T r u m n a , jeśli międzywojennym sobie w niej chowano zmarłych, była zawsze bardzo prosta, drewniana, istniało wierzenie, śmiertelnego u b r a n i a zapewnia że przygotowanie 7 długie życie, ale nie było ono niezdobiona, jedynie pomalowana n a czarno. P o d głowę kładzio­ powszechne, zdarzały się g m i n y , gdzie członkowie m i e l i przygo­ no zmarłemu zazwyczaj poduszkę, ale nie mogła ona być wypeł­ towane odpow iednic stroje n a w y p a d e k śmierci wśród członków n i o n a pierzem z k u r . gminy, ale najczęściej stroje takie p r z y g o t o w y w a n o ad hoc. Różniły się też one w różnych okolica,cli. Jedną z cccii wspólnych, choć nie d l a w s z y s t k i c h g m i n . było, że robiono je z białego płótna, dartego 104 — nie krojonego, szytego nićmi bez użycia węzłów. 8 9 Ciało wynoszono z d o m u zawsze n o g a m i k u p r z o d o w i , w kie­ r u n k u wyjścia. Wynosząc ciało, otwierano szeroko d r z w i i o k n a , a b y umożliwić duszy (nefesz) opuszczenie d o m u wraz ze zwłokami. Zdarzało się, że po wyniesieniu zmarłego gwałtownie d r z w i za- �m y k a n o , a b y uniemożliwić duszy powrót. Zabiegi, które miały terenie P o l s k i już w z a n i k u , a w niektórych g m i n a c h zastąpiono ułatwić duszy go i n n y m . Mianowicie, zaraz po śmierci bliskiej osoby, rodzina opuszczenie znajomych jej kątów były liczne. Cały splot czynności związany był z wodą — w y l e w a n o resztki zmarłego udawała się n a cmentarz wraz z kobietą, która pełniła w o d y aby dusza sie nie utopiła; wynoszono naczynia napełnione w babińcu synagogi funkcję przewodniczącej n a d modłami (tzw. wodą przed d o m , a b y mogła się umyć przed dalszą wędrówką, w jidisz zoderka, względnie beterka). t a k j a k u m y t o ciało zmarłego; zostawiano nieco w o d y a b y dusza wiednie napiła się n a drogę i t p . W d o m u zostawiono zapalone światło, zmarłym Maawar a b y opuszczając d o m , dusza nie zgubiła drogi, a b y łatwo mogła jej płacząc. wyjść. fragmenty Ona t o odczytywała odpo­ z książki zawierającej Jabok, t e k s t y modłów po a zgromadzona rodzina wtórowała 14 Po powrocie z cmentarza rozpoczyna się okros żałoby, który Istniały zwyczaje związane z rozbijaniem naczynia po w y ­ niesieniu zmarłego z domu. Albo rozbijano gliniany garnek wiąże zarówno rodzinę zmarłego j a k i najbliższą społeczność su­ rowymi przepisami dotyczącymi sposobu zachowania się. 15 i w y r z u c a n o s k o r u p y (Brześć n a d B u g i e m ) , l u b też w n o w y m D z i e l i się o n n a cztery zasadnicze fazy, a przepisy różnicują się g l i n i a n y m g a r n k u zagotowywano wodę, którą następnie wylewano w zależności od stopnia pokrewieństwa w s t o s u n k u do zmarłego. poza domem a następnie rozbijano garnek i wyrzucano s k o r u p y (Kołomyja). Orszak pogrzebowy nie o i l razu udawał się na cmentarz, często przed wyruszeniem okrążano t r z y k r o t n i e d o m . Porządku pogrzebu, członek formowania bractwa się orszaku pilnował zazwyczaj pogrzebowego. N a czele k o n d u k t u jeden wieziono zawsze zwłoki, jedynie w niektórych okolicach, g d y umarł czło­ w i e k uczony, o dużym autorytecie, na. czele orszaku szli młodzi chłopcy wołając ,,Niech kroczy przed tobą sprawiedliwość*'. Bezpośrednio za zwłokami szła najbliższa rodzina, p o t e m męż­ czyźni i n a końcu k o b i e t y , zwyczaj t e n nie był jedna,k przestrze­ gany we wszystkich skupiskach. Bardzo często orszak pogrzebowy b y l przemieszany. Z n a n y jest w niektórych okolicach że male dzieci brały udział jedynie w pogrzebio zwyczaj, matki; Okres pierwszy, trwający zazwyczaj zaledwie parę godzin, obejmuje czas pomiędzy śmiercią a. pogrzebem. Wówczas domow­ n i c y przede w s z y s t k i m przygotowują d o m na czas żałoby: za­ trzymują zegar, odwracają do ściany lustra., otwierają okna, 16 wyprowadzają z d o m u wszystkie zwierzęta. Z n a n y jest też z l i ­ teratury zwyczaj przewracania łóżek, względnie odwracania ieli czy też w y w r a c a n i a w łóżkach pościeli. O ile m i wiadomo nie był on k o n t y n u o w a n y w o s t a t n i m półwieczu przed drugą wojną światową. W okresie t y m dorośli mężczyźni nie uczest­ niczą w codziennych modłach, nie zakładają filakterii. Okres następny sziwa — nazwa pochodzi o d słowa szewa — siedem — obejmuje siedem d n i . Okres t e n m a jeszcze n i e z b y t gdy wyraźny i nie przez wszystkich przestrzegany podział wewnętrzny umarł ojciec, nie zabierano najmłodszych dzieci n a cmentarz. na pierwsze t r z y d n i ? cztery pozostałe. Jest t o czas, w którym Zwłoki wieziono n a furmance, l u b też niesiono. najbliższa rodzina zmarłego obłożona jest najostrzejszymi re­ Powszechnym było postępowanie, że w w y p a d k u zwykłego, przeciętnego pogrze­ s t r y k c j a m i . W skład osób, które sziwa b u używano p o j a z d u , n a t o m i a s t zwłoki czy t r u m n a osoby pow­ wchodzą: rodzeństwo zmarłego, mąż l u b żona, dzieci, rodzice. szechnie poważanej były niesione przez członków g m i n y , którzy Wszyscy o n i o d m o m e n t u p o w r o t u z cmentarza nie opuszczają obowiązuje bezwzględnie uważali t e n obowiązek za zaszczyt. W w y p a d k u wiezienia zwłok, d o m u , przebywają w wspólnym p o k o j u , siedzą n a n i s k i c h sto­ f u r m a n siedział zazwyczaj bezpośrednio n a t r u m n i e , czasem na łeczkach l u b k a m i e n i a c h , które następnie po zakończeniu żałoby wozie, n i g d y n i e szedł obok. Podczas pogrzebu f u r m a n nie używał w y r z u c a się daleko od d o m u . b a t a na konie. Orszak pogrzebowy starał się omijać drogę kolo synagogi, ale nie zawsze, zdarzało się, że przechodzono obok sy­ nagogi umyślnie, zwłaszcza g d y zmarły był u c z o n y m w piśmie. Wówczas zatrzymywano się przed budynkiem, odprawiano modły. Drogę koło synagogi zawsze odbywano w o l n o , w przeci­ wieństwie do d r o g i koło kościoła, którą starano się przebyć j a k najszybciej, czasem nawet b i e g i e m . Po przyjeździe p o d bramę 10 cmentarza uderzano w nią t r z y k r o t n i e , przed o t w a r c i e m ; tłu­ maczono t o potrzebą zawiadomienia leżących n a c m e n t a r z u zmarłych, że p r z y b y w a n o w y towarzysz, oraz koniecznością w y ­ płoszenia złych m o c y grasujących t a m . Jeżeli konie, zatrzy­ mawszy się p o d bramą cmentarną nie chciały iść dalej, był t o zły znak — oznaczało to b o w i e m , że złe moce nie wpuszczają orszaku. Pierwsze t r z y d n i żałoby przeznaczone wówczas płakać, głośno lamentować — co m a uzasadnienie. Przez następne cztery złożenia w n i m zwłok oraz modły sprawowane n a d grobem psychologiczne d n i ogranicza się głośne wyrażanie bólu, czas t e n przeznaczony jest przede w s z y s t k i m na wspominanie zmarłego, wyliczanie jego cnót. Okres t e n w myśl założeń psychologii przeznaczony wypowiedzenie jest n a proces t e r a p i i przez j a k najwięcej myśli, odczuć, co pozwala n a od- seporowanie się o d zmarłego, uznanie nieodwracalności s t r a t y , pogodzenie się z realnością tego co się wydarzyło. Przez cały ten czas w d o m u żałoby odbywają się przepisane rytuałem modły. Rodzinę obowiązuje zakaz czytania Biblii (gdyż jest t o zawsze czynność dająca radość, zadowolenie), poza t e k s t a m i żałobnymi j a k Księga Hioba, Zarówno wielkość g r o b u , j a k też sposób jego w y k o n a n i a , są n a opłakiwanie zmarłego. Mają na celu wyzwolenie pierwszego s m u t k u — należy Treny Jeremiasza. W całym d o m u panuje spo­ kój, mówi się przyciszonym głosem, niewiele g d y idzie o sprawy świeckie, poza wspominaniem zmarłego. W d o m u p a l i się przez określone są ścisłymi przepisami, których p o d s t a w y leżą w war­ cały t e n okres świeca. Żałobników obowiązuje surowy stwie filozoficzno-religijnej jakiejkolwiek P r z y grobie t r a d y c j i żydowskiej. grzebowej, zwanej mekonenet dzących z A f r y k i . Zwyczaj 1 1 zakaz transakcji handlowych, zgodnie spisywania umów i t p . N i e noszą o n i nowego u b r a n i a a n i też I n s t y t u c j a płaczki po­ takiego, które było prane jeszcze za życia zmarłego (zakaz t e n l a m e n t o w a n o n a d ciałem z tradycją sięgającą czasów b i b l i j n y c h . p r a c y , przeprowadzania zmarłego, istnieje do dziś wśród g r u p pocho­ obchodzi się powszechnie w t e n sposób, że czyste ubranie wkłada t e n istniał i wśród Żydów polskich, na chwilkę ktoś z żałobników i w t e n sposób t r a c i ono swą świe­ cnót żość). Najbliższy p o t o m e k , t e n który odmawiał kadisz n a cmen­ zmarłego, a zwłaszcza wspominanie i c h n a cmentarzu odejmuje t a r z u chodzi w u b r a n i u , które n a d grobem zostało naderwane, trzecią uszkodzone. Żałobnicy nie noszą skórzanego o b u w i a , t y l k o p a n ­ u m o c n i o n y powszechnym przekonaniem, że wychwalanie część jego cierpień pośmiertnych. 12 Toteż w poszczegól­ n y c h t r a d y c y j n y c h g m i n a c h żydowskich istniały k o b i e t y , które tofle z materiału, l u b na gumowej podeszwie. angażowano do opłakiwania zmarłych po śmierci, oraz podczas sować żadnych zabiegów kosmetycznych (nie naciera się ciała pogrzebu. olejkami Były ono p o pogrzebie wynagradzane pieniędzmi w myśl pierwotnego N i e należy sto­ przepisu), mężczyźni nie golą przez rodzinę zmarłego. Opłakując zmarłego wyrażały żal i roz­ zarostu. Nie należy w t y m czasie utrzymywać stosunków seksual­ pacz osieroconej r o d z i n y , niepokój o t o , co się stanie z dziećmi n y c h . Należy powstrzymać się o d wszelkich radości. Żałoba t r w a i żoną, a także wychwalały zasługi zmarłego. Płacz t y c h k o b i e t j a k już wspomniano siedem d n i , ale przerwana jest przez sobotę b y l zawsze bardzo głośny, o k r z y k i pełne ekspresji. Zdarzało się, l u b inne święto, jeżeli w y p a d a w t y m czasie. Można wówczas że płaczki wybiegały z d o m u zmarłego n a ulicę i t a m krzyczały wyjść z d o m u , odwiedzić znajomych, sąsiadów, następnie k o n ­ rozpaczając. Zwyczaj t y n u u j e się t e n sam sposób postępowania. 13 t e n był w okresie międzywojennym n a 105 i �D o m żałobników należy odwiedzać; wchodząc nie p o z d r a w i a się n i k o g o , a n i nie w i t a , nie podaje się ręki (podawanie zwłaszcza k o b i e t o m przez mężczyzn wogóle n i e jest przez niektóre g r u p y religijne), często odwiedzający w s z y s t k i m n a psychiczne i rzeczywiste wyzwolenie się z t r a g e d i i , ręki powrót do normalnego życia. W okresie t y m nie w o l n o korzystać przyjęte z j a k i c h k o l w i e k r o z r y w e k , n i e w o l n o wchodzić w związki mał­ czekają żeńskie, nawet g d y d a t a ślubu została wcześniej już ustalona z rozpoczęciem r o z m o w y n a inicjatywę żałobników. N i e należy (rzecz której w zasad zie nio zmienia się z żadnej innej p r z y c z y n y ) . przynosić prezentów, ale najbliżsi sąsiedzi przynoszą Szczególnie podkreślany jest zwyczaj jedzenie. Zdarza się, że w t y m okresie mężczyzna zmienia swoje stałe niespożywania własnego, miejsce w synagodze, nie g o l i zarostu. W okresie t y m nie m a l u j e domowego jedzenia po powrocie z cmentarza. W zasadzie żałob­ się mieszkania, nie k u p u j e n o w y c h rzeczy do d o m u . I t e n okres n i c y nie jedzą wiele, zwłaszcza w pierwszych trzech d n i a c h żałoby, kończy się pójściem n a cmentarz i odprawieniem odpowiednich wówczas też najczęściej nie gotuje się w d o m u . Jedzenie, które modłów. przynoszą sąsiedzi w i n n o być bez s m a k u , bezbarwne, gdyż i p o d ­ Ostatecznym zakończeniem okresu żałoby jest rocznica czas spożywania posiłków nie należy mieć przyjemności. Jedząc śmierci. D o tego czasu należy postawić n a c m e n t a r z u p o m n i k , należy podkreślać, że nie jest się głodnym, nie może człowiek n i ­ a b y p r z y n i m odprawić przepisano rytuałem modły. W pierwszą czego przełknąć. Istniały w t r a d y c y j n y c h społecznościach ży­ j a k i wszystkie następne rocznice śmiorci p a l i się w dormuprzez dowskich opowieści, które mówiły j a k t o po śmierci b l i s k i e j cały dzień świecę, o d p r a w i a odpowiednie modły w osoby, r o d z i n a przez t r z y d n i niczego do u s t nie wzięła. N a j ­ częściej obrzędowym posiłkiem w okresie żałoby są j a j k a ugoto­ wane n a t w a r d o i o b w a r z a n k i , które przynoszą sąsiedzi. Odwie­ dzających d o m żałoby nie częstuje się jedzeniem, wyjątkiem są d o m y chasydzkie, gdzie podaje się ciastka i a l k o h o l , czasem też herbatę. P o d a w a n i e m togo poczęstunku zajmuje się nie najbliższa r o d z i n a zmarłego, ale k o b i e t y spokrewnione z rodziną zmarłego, które też przebywają w d o m u żałoby. Okres sziwa kończy się pójściem w s z y s t k i c h żałobników n a c m e n t a r z , gdzie o d p r a w i a się odpowiednie modły. Następny, t r z y d z i e s t o d n i o w y okres żałoby, zwany się po t r z y d z i e s t u d n i a c h o śmierci nawet najbliższej osoby, tego, oprócz modłów w synagodze obowiązuje t y l k o k i l k a godzin żałoby — okres w którym p o w i n i e n zjednoczyć się z pamięcią, wspomnie­ n i a m i po zmarłym, n a t o m i a s t nie obejmują go wszystkie inne prze­ pisy zachowania, gdyż są one poza u s t a l o n y okres nieprzenośne. Kończąc te krótkie rozważania, należy wrócić do założeń artykułu — ukazuje splot przopisów r e l i g i j n y c h , wierzeń i zwyczajów, nie w s z y s t k i c h , alo t y c h , które wydawały się autorce najbardziej szloszim synagodze W a r t podkreślenia jest obyczaj mówiący, że k t o dowiedział charakterystyczne, skrajnie odmienne, względnio bezpośrednio zapożyczone z obrzędowości polskiej. I n t e r p r e t a c j a — o d słowa trzydzieści — obowiązuje przede w s z y s t k i m dzieci t3 ch w s z y s t k i c h wderzeń i zwyczajów nie leżała w planach a u t o r k i , zmarłego, męża względnie żonę. Jest t o czas przeznaczony przede nie była celem niniejszego artykułu. T II. 2, 3. Memory z k i r k u t u w L u b a c z o w i e ; i l , 4.K i r k u t w 106 Grójcu, z n i s z c z o n y w l a t a c h o k u p a c j i �P R Z Y P I S Y U r o d z o n y i działający w K r a k o w i e r a b i n Mojżesz Isserles (1525 l u b 1530—1572) wydał w r o k u 1569—71 Szulchan Aruch wraz z własnymi k o m e n t a r z a m i Ha-mappa. W r e l i g i i żydowskiej nie m a naczelnej władzy organiza­ cyjnej a n i k o d y f i k a c y j n e j . Postępowanie opiera się przede w s z y s t k i m n a przepisach z a w a r t y c h w tekstach, co daje możli­ wość różnic w i c h i n t e r p r e t a c j i . "' G r u p a , która ukształtowała się j a k o reakcja n a r u c h cha­ s y d z k i , z czasem, p o d wpływem filozofów, szczególnie Gaona z W i l n a , wykształciła zdecydowane odrębności zarówno w r y ­ tuale, j a k i całokształcie k u l t u r y . Istniała przede w s z y s t k i m n a terenach P o l s k i północno-wschodniej i L i t w y . J . Trachtenberg, Jewish Magic and Superstition, Now Y o r k 1975, s. 61 Kojarzenie momentów radosnych z wspomnieniom o s m u t ­ n y c h jest charakterystyczne d l a k u l t u r y żydowskiej. Najbardziej dobitnie występuje w powszechnym zwyczaju wspominania tragedii zburzenia świątyni jerozolimskiej w m o m e n t a c h r a ­ dosnych, czy też podniosłych. T e r m i n , który miał kiedyś szersze znaczenie, oznacza przede w s z y s t k i m b r a c t w o pogrzebowe. Obowiązkiem członków b r a c t w a jest dostarczenie wszystkich usług zmarłemu. Koniecz­ ność powstania b r a c t w a w y n i k a z n a k a z u religijnego, głoszącego, iż nie można czerpać korzyści m a t e r i a l n y c h ze śmierci. Dlatego też żadna f i r m a o charakterze k o m e r c y j n y m nie może świadczyć usług pogrzebowych. T r u m n a występuje n i e z b y t konsekwentnie w t r a d y c y j n e j obrzędowości, ale istnieje o d czasów najdawniejszych. Chowanie w innej pozycji aniżeli leżąca nie jest znane żadnej grupie ży­ dowskiej. N a t o m i a s t powszechnym jest zwyczaj chowania zmar­ łego z n o g a m i w k i e r u n k u wschodnim, w k i e r u n k u Jerozolimy, aby mógł wstać i iść w momencie Sądu Ostatecznego. Wierzenia 1 2 4 5 6 7 związane z poruszaną t u problematyką p a t r z : R. L i l i e n t a l o w a , Przesądy żydowskie, „ W i s ł a " , t . 12, 1898, s. 277—284; tejże, Wierzenia, przesądy i praktyki ludu żydowskiego, „ W i s ł a " , t . 18, 1904, s. 1 0 4 — 1 1 1 ; t . 19, s. 148—176; Ch. Chajes, Olajbungen un minhagim in farbindung mitn lojl (Wierzenia i zwy­ czaje związane ze śmiercią; jidisz), w : „Filologisze S z r i f t n " , 1928, t . I I , s. 281—328 C h . Chajes, op. c i t . , s. 324 „Istnieje b o w i e m powszechne, głęboko zakorzeniowe prze­ konanie o związkach zachodzących między tymże p t a c t w e m a d e m o n a m i , taż więc poduszka wypełniona pierzem przedłużyć b y mogła agonię konającego". Trachtenberg, op. c i t . , s. 74 A z . A n - s k i , Dos jidysze etnografisze program, der mensz (Żydowski program etnograficzny, człowiek; jidisz), Petrograd 1914, s. 203—226. Jest t o klasyczny przykład dawnego n a k a z u m i j a n i a biegiem świątyni k a t o l i c k i e j , który obowiązywał Żydów w j e d n y m miasteczku i rozprzestrzenił się j a k o dość powszechny obyczaj. ^Księga Jeremiasza 9:17, 18, I I Księga Samuelowa 1:17 R. L i l i e n t a l o w a , Wierzenia op. c i t . , s. 111, p . 226 N p . : O j , O j , O j dlaczego nas opuściłeś! (...) J a k jasno świecącą gwiazdę przysłoniła nagle czarna c h m u r a ! (...) K t o teraz w y c h o w a dzieciątka, k t o opłaci i c h naukę (heder)! (...). Ch. Chajes, op. c i t . , s. 3 1 1 , 312 P. Palgi, Death, Mourning and Bereavement in Israel, Jerusalem Academic Press, s. 46 L u s t r a p o w i n n y być zasłonięte a zegary zatrzymane przez całe siedem d n i żałoby. A c z k o l w i e k często p r a k t y k o w a n e , nie są t o zwyczaje t r a d y c y j n i e żydowskie. Powszechne w k u l ­ t u r a c h otaczających Żydów, zostały przez n i c h zapożyczone, nie wspominają b o w i e m o n i c h żadne źródła hebrajskie, do czasów średniowiecza włącznie. 8 9 1 0 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 F o t . : J o a n n a S k i p i e t r o w , i l . 1—3; Czesław Olszewski, i l . 4 107 �108 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d308d1caf30e88e79608b89cb3d9774d.pdf d4eba229b0e39944fc2faa2755b53054 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3245 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3041 Title A name given to the resource Cmentarz. Antropologia pamięci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.57-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sławomir Sikora CMENTARZ. A N T R O P O L O G I A ,,W R o p c z y c k i m ( K r z y w a ) opowiadają, że do samej b r a m y PAMIĘCI uboga bez wątpienia z p o w o d u tego, że etnografom i c h własne cmentarnej dusza t r z y m a się jeszcze człowieka, dlatego też zwłoki t a b u zakazuje studiować t o z a g a d n i e n i e . " . są lżejsze, a dopiero gdy trumnę wnoszą n a cmentarz, dusza p o j a w i a się w i c h pracach p r z y o m a w i a n i u pogrzebów oraz Za­ opuszcza ciało i w t e d y t r u m n a staje się cięższa.' duszek; j e d n a k informacje te są przeważnie rozproszone, poważ­ 1 Grabarz z K r a s n o b r o d u opowiedział m i następującą historię: 10 Temat niejsze zaś prace nie wychodzą poza l a t a t r z y d z i e s t e . „Panie, j a o d d w u n a s t u l a t kopię i nic jeszcze nie wykopałem, się też luźne informacje raz t y l k o wyrzuciłem złoty ząb. Zobaczyłem coś mignęło, ale przestrzeni c m e n t a r n e j . cmentarza 11 Spotyka dotyczące specyfiki i demoniczności rzuciłem ziemię a to z n o w u n a wierzchu. Dopiero w t e d y wziąłem, W o s t a t n i c h l a t a c h wśród etnologów t e m a t e m t y m intereso­ a t o złoty ząb. A l e p o t e m tego zęba wsadziłem p o d drzewo, bo w a l i się Mariusz W i e c z o r k o w s k i i Jacek Olędzki. W y n i k i badań to umarłych. J a t a m nie będę brał tego, co do n i c h należy. Po­ Wieczorkowskiego t e m powiedziałem księdzu. On powiedział, żeby brać, bo i m t o nigdzie p u b l i k o w a n e . i t a k do niczego. A l e j a nie wziąłem." (26) Zachowanie irracjo­ cmentarzy w M o n g o l i i . 2 nalne. Prawem Podobnie przedstawia się i następne zdarzenie. Wychodzący z cmentarza mężczyzna z kobietą nie wsiadają o d razu na m o t o ­ dotyczące cmentarzy p r o t e s t a n c k i c h nio są 12 Olędzki opublikował badania dotyczące 13 k a n o n i c z n y m dotyczącym cmentarza i pogrzebu, a także ich historią z a j m o w a l i się księża. Śledzeniem z m i a n s t r u k t u r y c y k l , lecz prowadzą go przez 20—30 metrów aż do końca ogro­ się m . i n . P h i l i p p e A r i e s dzenia cmentarnego. T a m dopiero zapalają m o t o r . Servier. 3 Powyższo przykłady podkreślają t o , żo przestrzeń cmentar­ na jest przestrzenią „czegoś ealkiem i n n e g o " , obowiązują t a m 16 15 14 przestrzeni cmentarza zajęli oraz H e l e n de N i c o l a y i E m m a n u e l H i s t o r i a cmentarzy staje się d l a n i c h historią postaw wobec śmierci. W y d a j e m i się jednak, że prace te zwracają uwagę n a jeszcze jedno, a mianowicie n a t o , że n i g d y przestrzeń inne p r a w a , inne zachowania. Tę odmienność przestrzeni cmen­ pochówku nie była obojętna. t a r n e j , choć nie będzie ona głównym t e m a t e m pracy, należy pod­ j a k o „ścierwo" nie przedstawiające wartości znajdowało miejsce kreślić już n a s a m y m wstępie. wc wspólnym, n i c z y m nie oznaczonym Chciałbym też, już n a s a m y m początku, poruszyć i n n y prob­ l e m . B a c h t i n powiedział kiedyś: „na wszystkich cmentarzach są tylko i n n i " . 4 Myśl t a , usłyszana poza k o n t e k s t e m , przywołuje słowa myśliciela sprzed p o n a d 2000 l a t — E p i k u r a : „największe zło, śmierć, nie d o t y k a nas a n i trochę, gdyż póki jesteśmy, nie m a śmierci, a odkąd jest śmierć, nie m a n a s . " 5 Zdania te łudzą swoim podobieństwem, choć intencje, j a k i e p r z y p i s y w a l i i m i c h a u t o r z y , są zgoła odmienne. D l a E p i k u r a śmierć nie d o t y k a ży­ jącego, nie jest f a k t e m egzystencjalnym, stąd nio jest też w a r t a b y się nią przejmować i zajmować. Odmiennie myśli B a c h t i n : „ W życiu, którego doświadczam o d wewnątrz, z zasady nie mogę przeżyć zdarzeń m o i c h n a r o d z i n i mojej śmierci; n a t y l e , na ile są m o j e , nie mogą stać się w y d a r z e n i a m i mojego własnego ży­ cia." 6 T a niepoznawalność śmierci o d wewnątrz nie znaczy jed­ n a k wcale, b y sama śmierć nie była i s t o t n a d l a życia. Przeciwnie, jest ona i s t o t n a , t y l e t y l k o , że droga do j e j poznania wiedzie przez innego: „Umrzeć mogę t y l k o dla i n n y c h ; i o d w r o t n i e , t y l k o i n n i umierają d l a m n i e . " Zbliżyć się do śmierci można 7 17 N a w e t b o w i e m w t e d y , g d y ciało grobie (późno średnio­ wiecze), nawet w t e d y , starano się umieścić ciało j a k najbliżej kościoła, w jego świętym obrębie. A miejsce najlepsze było p o d r y n n y m i , t a m gdzie ściekała uświęcona k o n t a k t e m z dachem kościelnym w o d a . 18 T o wartościowanie miejsca, m i m o zmienności motywującego je c z y n n i k a , wydaje się być cechą stałą. W y p o ­ wiedź d y r e k t o r a cmentarza n a Powązkach potwierdza t o naj­ l e p i e j : „Przychodzi t a k i m o m e n t w życiu człowieka, że zaczyna zabiegać o swój grób, j a k p r z e d t e m zabiegał o mieszkanie. Dziś już n i k t nie chce być p r z y s y p a n y ziemią. Chce być m u r o w a n y , z płytą na w i e r z c h u , z p o m n i k i e m w górze. Najlepiej z g r a n i t u , żeby trwał długo. Ważne też jest miejsce, k w a t e r a , sąsiedztwo. Są cmentarze gdzie honor leżeć, i są takie, gdzie niehonor... O t o prośby żywych o miejsce d l a siebie po śmierci (gest w stronę re­ gału z segregatorami). J a k i c h f o r t e l i się dopuszczają! N a j a k i e zasługi się powołują! (...) Przychodzą do m n i e koledzy, stare w i a r u s y jeszcze z w o j n y , nie wiedzą j a k zacząć, a j a już w i e m , o co i m chodzi. Zwalają n a żony: wiesz m n i e to wszystko jedno, ale k o b i e t a ubrdała sobie, że chce leżeć koniecznie u c i e b i e . . . " 19 zatem t y l k o przez innego. Tę rolę imiego w p o z n a n i u podkreśla Sprawę niejednorodności przestrzeni, z właściwą sobie eru­ B a c h t i n stale: „ B y ć oznacza być dla innego i poprzez niego d l a dycją i wszechstronnością, podjął Bystroń: „Dość powszechnym siebie. Człowiek nie m a suwerennego t e r y t o r i u m wewnętrznego, zjawiskiem jest budowanie świątyni n a miejscach, gdzie pocho­ jest całkowicie i zawsze n a granicy (podkr. SS); patrząc do wnę­ wano w y b i t n y c h l u d z i , zwłaszcza świętych. W i d z i m y t o powszech­ t r z a siebie p a t r z y m y w oczy innego l u b oczyma i n n e g o . " Pozna­ nie w chryst ianizmie p i e r w o t n y m ; o d czasów K o n s t a n t y n a w ca­ nie t a k i e — poznanie dialogowe — zakłada istnienie dwóch sta­ łym świecie r z y m s k i m zaczyna się budować świątynie n a d g r o b a m i nów występujących męczenników. Z r a z u są t o niewielkie o r a t o r i a , p o t e m stawia się po sobie: wczucia a następnie wycofania (refleksji). 9 (wyjścia poza 8 siebie), Zauważyć należy, że t o zało­ coraz większe świątynie, aż do o g r o m n y c h b a z y l i k ; niejedno­ żenie metodologiczne B a c h t i n a znajduje potwierdzenie w s a m y m k r o t n i e należało t u pokonać znaczne trudności terenowe, a b y nie słowie „interesować s i ę " ; znaczy naruszyć r e l i k w i i . Grób męczennika staje się ośrodkiem cmen­ ono t y l e co ,,inter esse" — „ b y ć pomiędzy". I n n y m i słowy nieodzowne jest stanie n a gra­ tarza." nicy. granicy grzebie się (...) ciała t y c h , którzy nie mają p r a w a do n o r ­ L i t e r a t u r a etnograficzna dotycząca cmentarza i śmierci jest nikła i t o — j a k się wydaje — nie t y l k o w języku p o l s k i m . N a potwierdzenie przytoczyć można zdanie w y d a w c y książki Morality and Immorality: the anthropology and archeology oj death Sally H u m p h r e y s : „Etnografia u m i e r a n i a jest nadzwyczaj 2 0 Podobnie istotne wydaje się jego stwierdzenie: „Na malnego pogrzebu; są t o ludzie, którzy s t a l i się niebezpieczni w sensie magiczno-religijnym i wobec tego w i n n i być usunięci poza obręb granic osiedla. 21 Dla, m o i c h rozważań p r z y d a t n e będą, poczynione przez etno­ logów ustalenia dotyczące przestrzeni świętej. Z a prekursora t y c h 57 �badań uznać należy Stelana Czarnowskiego. Stwierdził on, że każda j e d n o s t k a religijna jest wydzielona o d reszty przestrzeni i składa się z t r z e c h części: środka, granicy oraz najmniej skonstruowana n a p o d o b n y c h zasadach) do przestrzeni archaicznej. przestrzeni W p r a c y tej będę się starał kłaść nacisk n a pamięciowe aspek­ między n i m i . W środku i na granicy obserwujemy największe na­ t y .związane z cmentarzem. Dziś pamięciowy w y m i a r cmentarza silenie świętości. t r a k t u j e m y j a k o n i e m a l n a t u r a l n y , trzeba jednak wiedzieć, że pionowym. 2 3 22 Środek jest miejscem o t w a r t y m w k i e r u n k u Ważne jest też jego stwierdzenie dotyczące ekwiwa­ lentności miejsc śwdętych ( K a l w a r i a j a k o J e r o z o l i m a ) . n i c zawsze t a k było. Ograniczenie się zatem p r z y omawdaniu cmentarza jedynie do jego pamięciowego w y m i a r u nie wydaje 24 Podobne w n i o s k i wypływają z prac Mircea Eliadego. O ile się możliwe bez zubożenia, czy wręcz zniekształcenia, poruszo­ j e d n a k Czarnowski podkreślał społeczne u w a r u n k o w a n i e prze­ n y c h treści. Dlatego też, starając się w pełni naświetlić omawiane strzeni r e l i g i j n e j , o t y l e Eliade zaznacza, że podstawą każdego zjawisko, trzeba również poruszyć inne aspekty tego miejsca. zjawiska religijnego (w t y m i przestrzeni) jest sacrum (w opozycji do p r o f a n u m ) . Przekładając dane zjawisko na i n n y , obcy m u język Cmentarz symboliczne w y m i a r y przestrzeni t r a c i m y możliwość d o t a r c i a do jego i s t o t y . Dlatego f a k t y religijne należy badać w skali religijności. „Uświęcenie zaczyna Eliado wprowadza pojęcie sj-mbolizmu środka. 25 Środek jest miejsem o m a k s y m a l n y m natężeniu świętości, miejscem poja­ się od tego, że z całości przestrzeni został wyłączony określony obszar, różny o d i n n y c h obszarów i w pewien sposób religijnie od n i c h o d g r o d z o n y . " 30 T a k i też wienia się hierofanii (.= objawienie świętości). Hierofania może jest początek cmentarza j a k o miejsca świętego. Władza kościelna stać się podstawą do b u d o w a n i a przestrzeni świętej, ale także — bo ona przeważnie decyduje (czasami, a zależy to o d e p o k i , „symbolizm przestrzenny może nabywać wartości r e l i g i j n y c h (...) rolę tę spełnia dziedzic, r a d a kościelna, i n n a władza) — wskazuje t z n . może stać się h i e r o f a n i a . " miejsce przyszłego cmentarza. Zioinia pochodzi z dóbr kościoła 26 Człowiek r e l i g i j n y , t w i e r d z i E l i a d e , m a potrzebę permanentnego przebywania w centrum, l u b dziedzica; czasem, szczególnie p r z y poszerzaniu cmentarza, dlatego toż, dążąc do jej realizacji, t w o r z y „namiastki n a coraz kościół, nio dysponujący dostępniejszą s k a l ę . " położony teren z kimś, k t o posiada go w sąsiedztwie cmentarza. 27 Nie m a zatem sprzeczności w t y m , że i d o m i stojący obok kościół są środkami. Człowiek r e l i g i j n y — Dokonuje się a k t u ziemią obok, zamienia swój dalej konsekracji. Przestrzeń zostaje ogro­ t w i e r d z i dalej — nic może b o w i e m żyć bez o t w a r c i a n a transcen­ dzona, poświęcona, a na środku cmentarza stawia się krzyż l u b dencję, a tę zapewnia m u j e d y n i e sacrum. Pragnienie sacrum jest kapliczkę. Owo oddzielenie ogrodzeniem przestrzeni o d otoczenia pragnieniem o n t o l o g i c z n y m , znaczy t o , że wszystko co naprawdę jest znamienne: „Sam o sobie przecież mówi, t o jest istnieje m a swój wzorzec p o z a l u d z k i , a t o , co nio posia,da takiego święte i (dlatego je) ogradzają" (14), „ G d y b y było bez płotu t o wzorca nie m a nazwy, a n i znaczenia. bezkrólewie. M u s i być ziemia poświęoona, n a innej człowieka nie 28 Ważno dla myślenia o przestrzeni są także prace B a o h t i n a i semiotyków radzieckich. Choć koncentrują się one przede wszyst­ k i m n a b a d a n i u przestrzeni w l i t e r a t u r z o , t o jednak przestrzeń, 29 którą rekonstruują jest b l i s k a l u b wręcz analogiczna (a p r z y ­ И. 1. K r z y ż 58 pochowają; bezpieczne miejsce się z r o b i , żeby nie szarpało człowiek nie jest zwierzę, zwierzę gdzie bądź żelazny n a b r a m c e cmentarnej, Nieczajna, zakopie" go; (19). Przykłady te wskazują, że: po pierwszo — miejsce święte m u s i być ogrodzone (jak mówi E l i a d e : „Ogrodzenio żelazny, k u t y , c m e n t a r z w e w s i S u ż e w k . G o s t y n i n a , w o j . płockie, w y k . Ząbka i l . 2. K r z y ż miejsce g m . Dąbrowa Tarnowska, oznacza z Gąbina, f o t . 1952 г.; w o j . t a r n o w s k i e , f o t . 1977 r . �Krzyże żelazne, k u t e . n a c m e n t a r z a c h : i l . 3. Osięciny, w o j . w ł o c ł a w s k i e , f o t . 1956 г.; i i . 4. K a d z i d ł o , w o j . ostrołęckie, f o t . 1958 r . ciągłą obecność k r a t o f a n i i i h i e r o f a n i i wewnątrz miejsca ogro­ bramę cmentarną dusza opuszcza ciało, a t r u m n a staje się cięższa. d z o n e g o " ) ; po drugie — ogrodzenie pozwala n a zorganizowanie Ulatująca dusza i ciężar t r u m n y narzuca n a m konieczność zain­ i uporządkowanie wydzielonej, („bezkróle­ teresowania się t r z e c i m w y m i a r e m — p i o n e m . Przestrzeń cmen­ w i e " j a k o s y n o n i m nieupcrządkowaiiia); po trzecie — człowiek t a r n a j a k o przestrzeń święta o t w a r t a jest w* k i e r u n k u p i o n o w y m . 31 może być pochowany świętej przestrzeni t y l k o w poświęconej, a więc bezpiecznej „ T e n co koło kościoła miał być pochowany, to do nieba miał iść, przestrzeni. P r z y p a t r z m y się e t y m o l o g i i słowa „ c h o w a ć " ; słownik j a k żył, t a k żył, ale do kościoła się pchał" (25). T o j e d y n a w y ­ B r u c k n e r a podaje; powiedź, która t a k eksplicite podkreśla otwartość środka „wychowywać, w y c h o w a n k a , schować, po­ chować, 'pogrzebać', chowaj i uchowaj się czego, uchowaj Boże przestrzeni o m a k s y m a l n y m natężeniu (...) Przestrzeń kościoła przoduje już w psałterzu i b i b l i i we wszystkich dzisiejszych znacze­ niach." 3 2 Język p o l s k i zatem, a także inno języki słowiańskie, — sacrum — na n i e b o . p o d t y m względem. N i c dziwnego, że służy o n j a k o miejsce pochówku jedynie 36 zatem osobom podkreślają aspekt o p i e k i i zabezpieczenia związany z pogrze­ n a j z n a k o m i t s z y m , najbardziej zasłużonym — „wyższej sferze", bem. przeważnie f u n d a t o r o m kościoła: „ T o już Królowa Marysieńka 3 3 Podkreślone zostało odgrodzenie przestrzeni cmentarza o d postawiła kościół (...) i ona t a m p o d kościołem jest pochowana. otoczenia, ale przestrzeń t a łączy się. z inną przestrzenią świętą — T o może i z mężem leży? Czy j a panie pamiętam, k t o był jej mę­ kościołem. Więź t a jest podkreślana r y t u a l n i o i odnawiana n a żem? Trzeba pójść do kościoła i sprawdzić. O n a t a k sobie życzyła W s z y s t k i c h Świętych. i t a m pochowana, t o królewskie 34 Wtedy to procesja wyrusza z kościoła 37 g r o b y , h r a b s t w o p o d kościo­ i udaje się n a cmentarz, obchodzi go dookoła,, a p o t e m n a jego łem, b i s k u p jakiś może być pochowany, środku odprawiana jest, msza (suma). Podkreślenie więzi kościo­ t a m nie chowają, (...) ła i cmentarza, biowie. Takie zwykłe dziedzice, niekrólewskie, t o n a c m e n t a r z u " jest niezbędne, pamiętać bowiem trzeba, że (...) zwykłych ludzi t y l k o p o d kościołem są pochowani hra­ również w kościele znajdują, się g r o b y . Zresztą jeszcze do nie­ (22). Wypowiedź t a zwraca uwagę n a hierarchiza,cję przestrzeni, d a w n a cmentarz stanowił jedność z kościołem, j a k o że zazwyczaj którą się zajmuję. go otaczał. Dziedziniec przykościelny n a d a l nazywa, się cmen­ t a r z e m . Oddzielenie cmentarza od kościoła nastąpiło zasadniczo w X I X wieku (zaczęło się w w i e l k i c h miastach w końcu X V I I I ) . 3 5 K o l e j n y m miejscem stałe ролл-tarzającym się w wypoлл-ie- лviedziach jest środek cmentarza. T a m гол\'ше^ mogą być рое hoлл'ат królowie: „królow-ie, hrabiowie w kaplicy-" (9), „na s a m y m N a wieś zmiana t a wkroczyła n a przełomie X I X i X X w i e k u - - środku jakieś króle lożą" (24); Ы-аЫоллче i раполл-ie: „ P r z y starej stąd w niektórych b a d a n y c h przeze m n i e miejscowościach n a k a p l i c y były groby samych dziedziców" (13); księża: „niby to cmentarzach przykościelnych zachowały się. resztki pomników. p o w i n i e n być ksiądz pośrodku, bo to jest pasterz p a r a f i i , to po­ w i n i e n n a dogodniejszym m i e j s c u " (7); bogaci: „лл-ięcej na środku * bogate się pochowały, (...) w środku bardziej paradnie, po kątach to już nie лл-idzi t y c h gгobóлv, (...) bogaci n a paradzie, kolo księ­ pracę. dza, n a pierwszym m i e j s c u " (1). T u t a j mogą być również po- Mówił o n o t y m , że gdy k o n d u k t pogrzebowy z trumną przekracza с1юлл'а,т: organista, jego żona, ludzie zasłużeni d l a kościoła, Powróćmy do przykładu otwierającego niniejszą, 59 �nauczyciel. T e n o s t a t n i (dotyczy t o zresztą wszystkich ostatnio na c m e n t a r z u , o n i mają swój c m e n t a r z " (9), „Jehowę wpadają w y m i e n i o n y c h , włącznie z organistą) nie wszędzie m a j e d n a k o w y przeważnie wieczorem i gdzie i m się podoba chowają, ale prze­ prestiż. O b o k stwierdzeń: „Zawsze to jest nauczycielka, ona war­ ważnie to t a m gdzie wisielca. Przez płot przeniesie trumnę, przez t a , żeby n a z n a c z n y m miejscu być p o c h o w a n a " (5), również bramę t o b y ksiądz musiał widzieć, a o n i się kryją. I m n i e wolno często padają u w a g i : „Nauczyciel nie miał głosu, bo t a k i sam j a k na c m e n t a r z u chować, b o o n i nie wierzą w B o g a " (22). D o d a t k o w o i i n n i , j a k każdego go p o c h o w a l i " (14). T ę różnicę zdań należy podkreśla się odseparowanie tego miejsca ( „ K o l o samobójcy n i ­ motywować rozwarstwieniem społecznym panującym w danej kogo nie chowają" (14), „ Z J e h o w y m i i i n n y m i to b y n i k t nie o k o l i c y . Pierwsza wypowiedź d o t y c z y cmentarza w Suścu, sto­ chciał leżeć" (11), „Procesja idąc o m i j a ten r ó g " (2), miejsce to sunkowo nowego (założonego p o I wojnie światowej), a poza t y m o d pozostałego jest w o k o l i c y „bez panów", druga n a t o m i a s t c h a r a k t e r y s t y c z n a jest jest t o miejsce niepoświęcone — „ten kąt t o powiadają, że nieochrz- dla starszych cmentarzy — t a m gdzie n a w e t „groby królewskie" c z o n y " (4) — nic więc dziwnego, że ziemia t a odpycha, że nie bywają. W j - e l a c j i z n i m i nauczyciel jest już t y l k o zwykłą osobą. szuka się t a m miejsca ostatniego spoczynku, f a k t y c z n i e b o w i e m 38 W y p o w i e d z i podkreślają z jednej s t r o n y odseparowanie tego miejsca: ,,Od księdza t o t a m nio śmie być więcej grobów" (1), „kiedyś przed wojną się h r a b s t w o dzieliło, już raczej skupiali oddzielone alejką), j a k również f a k t , że pozostaje ona n a d a l niejako poza c m e n t a r z e m . W s z y s t k i c h t a k i c l i zmarłych posądza się o b r a k w i a r y albo nieuregulowany stosunek d o n i e j . W sposób oczywisty dotyczy się k o l o księży" (23); z drugiej s t r o n y n a t o m i a s t podkreślają t o świadków J e h o w y i niewierzących; samobójcy, wisielcy i t o ­ f a k t , że środek jest miejscem wartościowanym szczególnie pozy­ pielcy tywnie Grabarz zmarłym b r a k ostatniego namaszczenia , a dzieciom niechrzczo- z Wożuczyna mówi: „Wszyscy b y chcieli leżeć p r z y k a p l i c y . A l e n y m właśnie c h r z t u . Zmarłym t y m o d m a w i a się bezpośrednio t a m już nie m a miejsca, t o j a t a m nie c h o w a m " (12). W y b ó r (o świadkach J e h o w y powiedziano: „oni t a k p o c h o w a n i j a k b y d l e " i t y m samym miejscem przyciągającym. 39 posądzeni są o sprzeniewierzenie się B o g u ; tragicznie 44 środka, j a k o miejsca pochówku, m o t y w o w a n y b y w a odprawianą (4)) albo pośrednio statusu l u d z i — statusu zbudowanego właśnie t a m mszą. W postaci może nie n a z b y t eleganckiej p r z y b i e r a t o na wierze. Człowiek jest przecież istotą kulturową, dlatego v a n der formę: „Chcą bliżej k a p l i c y , b o ksiądz t a m mszę odprawia. Bliżej Leeuw p o w i a d a : „ W życiu ważne są więc nie wydarzenia, które k o r y t a zawsze l e p i e j " (11); k o r y t a , b o w i e m jedyną formą poży­ z n a m y i rozumiem}', lecz ' r y t y przejścia'." wienia zmarłego jest m o d l i t w a (22). takie j a k n a r o d z i n y , śmierć czy ślub muszą mieć stronę obrzę­ 45 T a k więc wydarzenia dową — bez niej są nieważne. Trzeba się t u odwołać do tego co Sacrum środka jest d o d a t k o w o podkreślane przez sakrainość L u d w i k S t o m m a nazwał „magią A l k m e n y " . Wyróżnił o n jede­ postaci t a m p o c h o w a n y c h . O pochówku b l i s k o księdza mówi się: naście k a t e g o r i i d e m o g e n n y c h , „Dobrze blisko księdza leżeć, b o b y się modlił" (8), „Zawsze n i m " ( m e d i a c y j n y m ) , przysługuje j a k o miejsce pochówku prze­ ksiądz święty jest, t o złe d u c h y już nie podchodzą" (11), „Chyba strzeń „pośrednia" — o d niego grzechy uciekają" (9). Dodaje się też czasem, że p r z y przecięcia się granic, będzie się charakteryzował spotęgowanymi grobie właściwościami granicy. księdza każdy przystanie, p o m o d l i się (1). Podobnie święty m a być b i s k u p , którego chłopi b r a l i za apostoła albo jego wysłannika. trzymajmy 40 Sakrainość panów i hrabiów też jest znana. Za­ się przez chwilę p r z y grobach królewskich. „My z bożej łaski k r ó l " — król t o przecież nie demokratycznie w y b b r a n y rządca, lecz w y b r a n y w imię Boga władca; v a n der Leouw t a k pisze: „człowiek, którym powoduje bóstwo, występuje w tej relacji j a k o 'przedstawiciel', t j . nie j a k o j e d n o s t k a , a t y m bardziej nie j a k o 'osobowość', lecz właśnie i jedynie j a k o nosiciel mocy. Dzięki n i e m u dokonuje się rozdział mocy w całej społeczności." 41 Właśnie dlatego nieważne jest imię króla — „tam jakieś króle leżą" (24); samo umieszczenie grobów t y c h postaci n a środku cmentarza l u b w kościele podkreśla sakrainość t y c h miejsc, tę sakrainość buduje; za nieprzypadkowe zatem uznać można twierdzenie: „ a wokoło (księdza) wszystkie g r o b y " (3). G r o b y księży i i n n y c h znaczących postaci stają się, t a k j a k t o mówił Bystroń, p r a w d z i w y m i „ośrodkami c m e n t a r z a " . Łączy się t o ze s p o r a d y c z n y m i wprawdzie t w i e r d z e n i a m i , że najstarsze groby są właśnie p r z y k a p l i c y (13), n a środku cmentarza (24, 22). Dodać można, że środek ton czasem p o k r y w a się z górką (Krasno­ bród) i związek (26, 2 7 ) . 42 t e n jest również pozytywnie wartościowany Przyciągające właściwości sacrum objawiają się rów­ nież w sprawie u k i e r u n k o w a n i a g r o b u : „Przeważnie robią t a k , że n o g a m i do kościoła, j a k wstanie t o twarzą do kościoła, a kiedyś 46 którym j a k o „ b y t o m pośred­ granica, droga etc. R ó g j a k o miejsce W m o i c h badaniach p o j a w i a się siedem k a t e g o r i i zmarłych, którym j a k o miejsce pochówku przysługuje granica (róg). D w i e spośród n i c h (niewierzący, świadkowie Jehowy) nie występują u S t o m m y . Łatwo jednak sprowadzić je do dwóch i n n y c h kate­ g o r i i ; albo są o n i w ogóle niechrzczeni, albo umierają bez ostat­ niego namaszczenia ( a k t u s k r u c h y ) , a t y m s a m y m bez p r a w d z i ­ wego pogrzebu. Przyjrzyjmy się jeszcze jednej sprawio: dokąd trafiają c i z m a r l i ? Zebrane przeze m n i e w y p o w i e d z i nie są jednoznaczne. T a k więc dzieciom niechrzczonym przysługuje n i e b o : „ N o chyba do nieba, t y l k o jakieś p o k u t y odprawią za m a t k ę " (13), ale także zdarzają się relacje: „Czy o n i chodzą, czy w piekle siedzą, to nie wiadomo co z n i m i ' ' (11). W y p o w i e d z i dotyczące samobój ców są z natury- bardziej jednoznaczne: „ D o piekła tacy (wisielcy) idą na potępienie wieczne" (8), choć i t u czasem nie b r a k waha­ n i a . W zebranych wypowiedziach chodzi m i przede w s z y s t k i m 0 podkreślenie negatywnego wartościowania przestrzeni pochówku osób ( „ J a się boję na t a k i c h (wisielców — S.S.) iść n a cmentarz, bo b y złapał" (8)) — jest t o przestrzeń niebezpieczna i bliska piekłu. Słowo „ s a c e r " 47 znaczy zarówno święty j a k i przeklęty; t a ambiwalencja sacrum była już w i e l o k r o t n i e w l i t e r a t u r z e pod­ to różnie b y w a ł o " (23), „ N a s t a r y m t o jeszcze rozmaicie jest, kreślana — występuje na n o w y m to już wszędzie t a k : t o głową leży do nowej k a p l i c y , 1 wartościowane zdecydowanie ona i t u t a j : a n o g a m i do kościoła" (19), „ K r z y ż e zawsze do księdza, głowami negatywnie i odpychający róg (granica), w którym p o c h o w a n i są zawsze do księdza chowają" (14), „wszystkie głowy są zwrócone samobójcy do kościoła" (13). zację sacrum. Jeżeli j e d n a k p r z y p o m n i m y sobie bliską koneksję etc. Obserwujemy „centrum" przyciągające p o z y t y w n i e oraz wartościowany zatem przestrzenną d y c h o t o m i - środka cmentarza z niebem i analogicznie bliskie powiązanie r o g u R o z p a t r z m y teraz d r u g i b i e g u n — ogrodzenie i kąt cmen­ t a r n y . Chowa się t a m : dzieci niechrzczone, samobójców, wisiel­ ców, topielców, baptystów (świa,dków J e h o w y ) , niewierzących, czasem w s p o m i n a się również o zmarłych śmiercią tragiczną — za­ zwyczaj j e d n a k w kontekście d a w n y c h czasów. W y p o w i e d z i d o t y ­ czące przeszłości są z reguły bardziej r a d y k a l n e : mówi się, że samo­ bójców chowało się poza, cmentarzem (13), p o „lewej s t r o n i e " z piekłem, t o kusząca i narzucająca się jest próba — zaznaczam, że n i e u m o t y w o w a n a dostatecznie w m o i m materiale — przeło­ żenia przestrzeni poziomej n a pionową. T y m s a m y m c e n t r u m odpowiadałoby światu najwyższemu — n i e b u , zaś róg (oczywiście t y l k o t e n , w którym pochowani są samobójey etc.) najniższemu —- piekłu. 4 3 Jest to j e d n a k sprzeczne z twierdzeniem S t o m m y , że z m a r l i , ogrodzenia (10, 17). T a k r a d y k a l n e w-ypowiedzi dotyczą w na­ którzy są chowani n a różnych granicach nie trafiają a n i do nieba, szych czasach jedynie świadków J e h o w y : „Jehowych nie chowają a n i do piekła 60 48 i j a k o demony błąkają się, są „eksterytorialni". �W y d a j e m i się, że tę sprzeczność można b y tłumaczyć nałożeniem t a r z u jest skupienie r o d z i n y . M o t y w u j e się n a ludowe wierzenia demonologiczne p r a k t y c z n y m i ; „mniejszy k o 3 z t " (27), „łatwiej porządki zrobić", popularnej wykładni się t o często względami p r a w a kościelnego, w myśl którego z m a r l i nie będący członkami t y m s a m y m akcent ponownie przenosi się na żywych: kościoła są odcięci o d możliwości zbawienia. t y c h co żyją lepiej j a k wszyscy r a z e m " (5). Jednocześnie jednak „Dla przestrzeni permanentnie podkreślając konieczność skupienia r o d z i n y („Jak wartościuje jest święto t o rodzina s k u p i a się w j e d n y m m i e j s c u " (27)) dodaje miejsce pochówku p r z y niej zdecydowanie p o z y t y w n i e , p r z y c z y m się: „koło m a t k i , koło męża to chwileczkę postoję. J a k m a m czas Rozpatrzmy cmentarnej — z kolei inny drogę. znaczący Większość element wypowiedzi m o t y w u j e się t o zazwyczaj łatwością dostępu, dodając czasem: to idę n a wszystkie, a j a k nie t o idę n a j e d e n " (18). Widać stąd, „Zmarłemu t o wszystko j e d n o " (3), „Umarli nie powiedzą czy że i zmarły może być zainteresowany spoczywaniem w r o d z i n n y m l e p i e j " (27) — podkreśla się t y m s a m y m względy p r a k t y c z n e grobie. Skupienie sprawia, że nie będzie pominięty w odwiedzi­ i akcent przenosi n a żywych. Śledząc w y p o w i e d z i t y c h ostatnich nach. (dotyczące drogi) n i e znajdujemy i n n y c h , poza p r a k t y c z n y m i , Pozostaje jeszcze jedna sprawa — dzieci ochrzczone. N a nie­ powodów takiego s t a n u rzeczy. W y s t a r c z y j e d n a k wejść na cmen­ których cmentarzach (Rachanie, Dzierążnia) zarezerwowane jest tarz i posłuchać umarłych: „Prosi o modlitwę", „Prosi o westch­ dla n i c h odrębne miejsce — róg, nie t e n j e d n a k , w którym po­ nienie do B o g a " , „Prosi o Zdrowaś M a r i o " — a prośby swe po­ i ciebie czeka t a sama suwają aż do szantażu : 49 droga", chowane są dzieci niechrzczone i t d . (w Dzierążni róg pełnił tę rolę jedynie do czasu poszerzenia cmentarza). J e d n a k n a i n n y c h „Przechodniu zmów pacierz bo nie wiadomo czy do d o m u d o j ­ cmentarzach nie m a takiego miejsca. Mówi się w t e d y przeważnie, dziesz." że dzieci chowa się p r z y rodzinie. Byłoby t o zatem powtórzenie 50 T y l e u m a r l i , posłuchajmy jeszcze żywych: „ T e zdrowaśke tego, o c z y m mówiłem już wcześniej: rodzina p o w i n n a leżeć t r z a zmówić, bo t o mówią, że dla nieboszczyka jest s k u t e c z n e " razem. Dlaczego jednak na niektórych cmentarzach dzieci chowa (18), dalej zaś t a sama i n f o r m a t o r k a mówi: „Jak się idzie przez się oddzielnie'! „ T o u l u d z i t a k jest, że dzieci chowa się oddzielnie, c m e n t a r z , t o za w s z y s t k i c h się p o m o d l i " (18). Czy nie jest zatem w M i e l c u jest oddzielnie, a u nas n i e . U nas dzieci na r o d z i n n y c h t a k , że droga dzięki przepływowi modlących się staje się s t r u ­ grobach chowają, bo t o nie m a co g r o b u dalej robić" (16). W y ­ m i e n i e m natężonej świętości ? T o p r z y drodze zmarły może liczyć, jaśnienie że przechodzień nie m i n i e bez westclmienia mogiły. P r z y tej też f a k t y , które t o wyjaśnienie ułatwią. drodze znajdują się g r o b y księży nie będące n a środku cmentarza. tego p r o b l e m u zawieszam do czasu, g d y poznam Z dotychczasowego opisu bez t r u d u można zauważyć, że się t u jednak k o n t r o w e r s j a : S t o m m a mówiąc o wyborze miejsca n a cmentarz decydują d w a c z y n n i k i : natężenie 0 mediacyjności drogi i granicy w y k a z u j e , że d l a t y c h swoich sacrum i prestiż. Zresztą reguły te uzupełniają się i pokrywają właściwości są one miejscami pochówków i s t o t m e d i a c y j n y c h , n a ­ ze sobą. Zarysowuje t o m i a s t mój materiał dotycząey d r o g i cmentarnej przeczy t e m u (potwierdzając jednocześnie ustalenia S t o m m y dotyczące gra­ Chciałbym wskazać teraz n a obecność jeszcze jednej reguły. n i c y ) . Czy różnicę tę należy tłumaczyć specyfiką drogi cmen­ * tarnej ? Z samej t e o r i i „mediacyjności" w y n i k a , że przestrzeń d r o g i Zacznę o d t y c h zmarłych, którym przeznaczone jest zapom­ jest tożsama z przestrzenią graniey. P r a w o r z y m s k i e — j a k pisze n i e n i e : „ Ż e b y to szybko zapomnieć o n i m (samobójcy), t o się p o Czarnowski rogach oddzielnie chowało" (14), „Osobno dzieci Italii — istniał utożsamia zwyczaj obie przestrzenie. chowania zmarłych 51 W starożytnej na g r a n i c y , zaś 52 pierwsi chrześcijanie grzebali zmarłych w pobliżu drogi d l a za­ chowania i c h w pamięci. oddzielnie, w k r z a k a c h l e w y kąt z t y ł u " (28). 58 relacji można znaleźć D o m i n u j e t u m o t y w zatarcia w pamięci, zasłonięcia, usunię­ więcej: „Jeszcze w X I I stuleciu grzebano u Czechów zwłoki nie­ cia z pola widzenia. Towarzyszą t e m u deklaracje o „niechodze- chętnie n a c m e n t a r z u , ale raczej n a drogach rozstajnych, n a p o l u , n i u " , „nieinteresowauiu się" mogiłami samobójców etc.: „ja t a m w gajach (podkr. S S ) . " Czy chodzi o odmienność kulturową? się nio interesuję, j a na n i c h nie patrzę" (19), „ d o innej w i a r y j a Spójrzmy n a t o o d innej s t r o n y . Obrzęd przejścia zakłada nie chodzę" (6). T o t y l k o jeden aspekt. P r z y j r z y j m y się sprawie 5 4 53 w stanie d r u g i m ( m a r g i n e s ) Podobnych niechrzczone (...), t o u t o p i się, powiesi się, t o już wszystko n a c m e n t a r z u ale 55 mediacyjność czasu, przestrzeni oznaczania grobów. Większość informatorów t w i e r d z i , że n a 1 bytów. T a k i m obrzędem jest m . i n . pogrzeb, który w założeniu grobach niecłirzczonych dzieci nie stawiano żadnych o z n a k ; nie­ wspomnianej t e o r i i m a za zadanie „przesłać" zmarłego w i n n y którzy mówią, że stawiano krzyżyk bez napisu (krzyżyk — f o r m a świat. T o przesłanie może się dokonać j e d y n i e w przestrzeni me­ zdrobniała, pomniejszona), jeszcze i n n i uważają, że dawniej n i e d i a c y j n e j , a t a k a jest n p . droga l u b granica. Oczywiście b y t o m stawiano i c l i i wreszcie są tacy, którzy twierdzą, że się je stawia. d e m o g e n n y m ( m e d i a c y j n y m ) , ze względu na i c h niebezpieczność, P o d o b n i e sprawa przedstawia się w p r z y p a d k u samobójców. I t u przysługiwałaby o w a m e d i a c y j n a przestrzeń t y m bardziej, ale nic większość p y t a n y c h t w i e r d z i , że nie stawia się nic n a i c h gro­ byłaby ona i c h wyłącznym „przywilejem". N i e da się zakwestio­ bach „Diabeł m u łeb ukręcił, t o się nie stawia krzyża" (22). Są nować twierdzenia S t o m m y n a słowiańskim materiale dziewięt­ też w y p o w i e d z i zabarwiono w a h a n i e m : „ O d r a z u t o nic nie sta­ nastowiecznym, albowiem możo o n j e d y n i e potwierdzić jego teorię. w i a l i samobójcy n a grób, p o t e m czasem rodzina postawiła" (14). Może j e d n a k byłoby można rozjaśnić powyższy p r o b l e m histo­ Nie inaczej sprawa przedstawia się z mogiłami świadków J e h o w y : rycznie. Mogło b o w i e m być t a k , że grzebano p r z y drogach (gra­ „ J a t a m nie widzę krzyża n a t i c h b a p t i s t a c h , o n i t a k pochowane nicach) również n o r m a l n y c h zmarłych, p o t e m j e d n a k , gdy „nor­ j a k b y d l e , może t o gdzieś ktoś pamięta, gdzie t o leży, alo t a m m a l n i " zostali „zaanektowani" przez Kościół (chowanie na cmen­ pamiątki t o nie m a , n i c t a m nie m a n a g r o b i e " (4), „ Z innej tarzu) p r z y drogach (na granicach) pozostali t y l k o c i , którym w i a r y nic nie mają, a n i nazwiska — t y l k o t a k wiedzą, która i c h kościół odmówił pochówku. Jest to oczywiście hipoteza, do której mogiła, o n i żadnych świętych nie mają" (13). wysunięcia skłania przede wszystkim sama teoria Stommy (w m n i e j s z y m s t o p n i u materiał j a k i t u przytoczyłem). Powróćmy do poruszonego wcześniej problemu dzieci ochrzczonych. I c h groby — j a k pamiętamy — znajdują się albo Zwróćmy uwagę n a jeszcze j e d n o : droga — j a k t w i e r d z i To­ w o d d z i e l n y m miejscu, albo p r z y rodzinie, „ b o specjalnych gro­ porów — łączy peryferie z c e n t r u m , p r o w a d z i do tego ostatnie­ bów nie r o b i l i " (25), b y w a też, rzecz jasna, że chowa się je „za W i d z i m y więc, że droga c m e n t a r n a (główna aleja) jest k w i n ­ koleją". T y l k o według dwócłi w y p o w i e d z i nie stawia się i m n a ­ tesencją d r o g i o t y l e , o ile pozwala dojść do c e n t r u m . Nie o d rzeczy grobków. Przypadek t e n nie jest zatem t a k jednoznaczny j a k po­ go. 56 też będzie dodać, że droga t a , łącząca p r o f a n u m z sacrum, będąc zostałe. Z jego wyjaśnieniem spieszą w y p o w i e d z i zebrane gdzie przestrzenią otwartą n a górę i dół, sprzyja indziej i przez kogo innego. Oto jedna z n i c h : „ J a k małe umrze, s p o t k a n i u bytów różnego rodzaju, t y m s a m y m również żywych i zmarłych. 57 I n n j - m znaczącym elementem w wyborze miejsca na cmen­ to nie nosi się żałoby, k t o b y nosił p o t a k i m małym. O d k o m u n i i (się nosi — S S ) . " 59 Nosić żałobę — t o również pamiętać, choć nie 61 �I t y l k o . V a n der Leeuw powiada o okresie żałoby, „zmarły zabrał muc ze sobą, toteż teraz należy dać życiu nową m o c . " 6 0 Kon­ k l u z j a brzmiałaby: dziecko nie zabiera m o c y , nie jost w polni członkiem społeczności, nic jest w pełni człowiekiem. T y m s a m y m dziecko (ochrzczone) dołącza — choć niewątpliwie na nieco i n n y c h p r a w a c h - - do wcześniej w y m i e n i a n e j kategorii osób, którym odmawia się człowieczeństwa. D l a o d m i a n y kościół p o j a w i a się j a k o miejsce trwałości i pamięci: „ P o d kościołem (...) największej t a m są bardzo staro g r o b y , t a m już n i k t i c h nie ruszy, n a zawsze będą" (23), „Ci co p o d kościołem b y l i pochowani, to uważali, że to na wieczność już będzie" (10). I jeszcze jeden przykład nieco odmiennej n a t u r y , wskazujący j e d n a k , że myślenie o kościele j a k o miejscu najwięk­ szej trwałości nie przeżyło się. W kościele w Wożuczynie obok s t a r y c h dziewiętnastowiecznych epitafiów z n a j d u j e m y skromną tabliczkę tej oto treści: „Ś.P. / .../ Inżynier Chemik / D y r e k t o r / C u k r o w n i Wożuczyn / którą w r o k u 1935 / uchronił od l i k w i d a c j i / Przeżył l a t 94 / Zmarł 12 X 1968 / Pokój Jego D u s z y " . Oczywiście kościół w t y m p r z y p a d k u jest nie t y l k o miejscem największej trwałości i pamięci, ale także miejscem największego i maksymalnego natężenia s a c r u m . prestiżu 61 T o samo d o t y c z y środka cmentarza, k a p l i c y , grobów obok, które według niektórych są najstarsze. M o t y w a c j a powtarzająca się prz\* wyborze miejsca t o : na górce , na w i d o c z n y m miejscu, 1 alei, p r z y księdzu, t u bowiem najwięcej ludzi przechodzi — t a k i grób dłużej przyciąga pamięć. Zgrupowanie grobów' r o d z i n n y c h znajduje dobra rodziny jest dobrze, nio z a p o m n i a n y grób t a k i j e s t " (15), „Grobowiec - t a k i e samo uzasadnienie: „Dla ro­ dzina razem — dłuższa pamięć" (7). Zatem obok sacrum w y b o r e m miejsca na c m e n t a r z u rządzi pamięć (trwałość). N i e t r u d n o zauważyć, że miejsca te pokrywają, •się dokładnie z miejscami natężenia sacrum, wręcz są z n i m i tożsame. W y n i k a stąd. że element pamięci (trwałości) jest tożsa­ m y z elementem sacrum. Przykładów potwierdzających związek pamięci z sacrum można znaleźć w ięcej; w y s t a r c z y przytoczyć powszechnie używaną nazwę „pamiątka" n a wszelkiego dewocjonalia zakupywane na odpustach, 11. 5. K r z y ż żelazny k u t y , w y k . A n d r z e j E o r c ó s k i , c m e n ­ t a r z w e w s i P r z e d e c z . w o j . konińskie; i l . 6. Krzyż, ż e l i w ­ n y , l a n y , F i l i p o w i c e , w o j . t a r n o w s k i e , f o t 1979 r . typu analogicznie jest z „Pamiątką Piorwszej K o m u n i i " , czy w końcu, b y zbliżyć się do omawianego zagadnienia, z nazwaniem krzyży i nagrobków 6 pamiątkami i p o m n i k a m i (sprawą tą zajmę się dalej). Rosyjskie przysłowie p o w i a d a : „Święta pamięta się, d n i powszednie ulegają zapomnieniu". Można wyciągnąć stąd wniosek, że t o co jest 62 sakralne musi być pamiętane. W a r t o t u przypomnieć twierdzenie Eliadego dotyczące n a t u r y s a c r u m : „ T o co święte, jost silne, potężne, bo jest rzeczywiste, skuteczne i t r w a l e . Przeciwstawienie święte-nieświęte p r z y b i e r a często postać przeciwstawienia między t y m , co rzeczywiste, a t y m co nierzeczywiste l u b pseuclorzeczywistę. Moc to znaczy zarazem — rzeczywistość, wiecznotrwalość i skuteczność." 63 Stąd chciałbym spojrzeć n a cmentarz j a k o n a „pole pamięci" — miejsce trwałości. Cmentarz s k u p i a zmarłych z p a r a f i i . Jeżeli ktoś umarł dalej, sprowadza się jego zwłoki. P r z y j r z y j m y się jednej z n i e l i c z n y c h wypowiedzi przeczących t e m u zwyczajowi — przytaczam ją, b o w i e m j a k żadna i n n a obnaża konsekwencjo związane z w y b o r e m przeciwnego rozwiązania: „ P o co sprowadzać zwłoki, t o n i b y t y l k o , żc zginie t a m . ale t o po co, wielkie k o s z t a " (18). Według powszechnej o p i n i i na c m e n t a r z u chowa się l u d z i t y l k o z p a r a f i i : „Chyba lepiej leżeć w p a r a f i i , to swoja ziemia, swoje Judzie (...) N i e mogą l u d z i chować oddziemio, jedna parafia, jeden c m e n t a r z " (13), „Obcych t o j a nie pamiętam, żeby t u b y l i chowani. Raczej t a k się stosuje te p r a k t y k i , wspólne miejsce do u p r a w y , na nabożeństwo i n a cmentarz, jakieś p r a k t y k i t o już r a z e m " (21). Slow o „parafia" z gr. „paraikia" znaczy „obchód", „ o b w ó d " 6 4 wskazuje zatem n a zamkniecie, wyodrębnienie, a n a w e t izolację. 65 щ«2в!1111гЧж# Cmentarz stanowi kwintesencję życia p a r a f i i w jego t r w a ­ łości. W jego obrębie zanotowane są wszystkie ważne wydarzenia i zależnie o d i c h ważności przechowuje się je. T a k więc istnieją 62 н и щ �groby jednostek panowie, ,,niepowtarzalna u l i ' ' księża (podkreślana jest — królowie, trwałość hrabiowie ich grobów), istnieją groby żołnierzy z I I i I w o j n y , groby powstańców z 1863 r o k u — ślady ważnych wydarzeń dotyczących o k o l i c y . Istnieją też g r o b y zwykłych l u d z i , o których pamięć w y m i e r a , a ich groby zastępują następne. Istnieją w końcu groby t y c h , którzy nie istnieją, których t a k , j a k dawniej za ogrodzenie, wygania się z ludzkiej pamięci. Można zatem przypuszczać, że W o d y Zapomnienia i Pamięci istnieją nic t y l k o w g r e c k i m Hadesie; choć t u , odmiennie niż w Grecji, piją je żywi. Pamiątka, pamięć „ N i k t nie przymusza oznaczać groby, ale j a k się zaznaczy, to napewno jest twój. Krzyżem albo p o m n i k i e m . O d r o d z i n y zależy, co k o m u postawi, j a k kogo stać, j a k może, t o stawiają p o m n i k i (...) Stać powinien krzyż, n a p o m n i k u też jest krzyż, t a k a w i a r a nasza. M y w i e r z y m y , żo P a n Jezus wisiał n a krzyżu i t a k a nasza pamiątka (...) J a k się krzyż przewróci, t o r o d z i n a musi postawić, nie może krzyż leżeć n a grobie, bo t o nieładnie. Dobrze, j a k jest jakaś pamiątka po zmarłym'" (8). „ K r z y ż e m musi, być grób odgrodzony, t o t a k a pamiątka po zmarłym" (2). „ N a pamiątkę się krzyż stawia, że wierzył w Boga i z Bogiem poszedł do ziemi, krzyż się stawia. Gdzie leży (krzyż), j a k b y się przewrócił, t o b y leżał. J a k t o b y - - leżący krzyż t Krzyż się stawia. T o Pana Jezusa n a krzyżu stojącym powiesili i n a tę pamiątkę się stawia n a d umarłym, bo w krzyżu cala nadzieja jest, że j a k Pan Bóg będzie kiedyś sądził, t o powoła t y c h co p o d krzyżem leżą" (22). Każdy pełnoprawny grób (patrz poprzedni rozdział) po­ w i n i e n być oznaczony. Ułatwia to odszukanie i rozpoznanie go pośród inny cli. Przeważnie grób oznacza r się krzyżem, nawet b o w i e m w t e d y g d y stawia się p o m n i k , krzyż jest niezbędnym K r z y ż e żelazne, k u t e : A. 7. G r ó d e k , w o j . białostockie, l o t . 1967 г.; i l . 8. B o g d a n ó w k . P i o t r k o w a T r y b u n a l s k i e g o , w o j . łódzkie, f o t . 1961 r . elementem. Czasem tylKO mówi się o oznaczeniu g r o b u wizerun­ k i e m M a t k i B o s k i e j , Pana Jezusa, czy anioła „Najlepiej j a k n a grobie Chrystus czy M a t k a Boska, b o to o p i e k a " (1). T o , na co chciałbym j e d n a k zwrócić uwagę, t o sprawa pa­ mięci. M o t y w pamięci p o j a w i a się w wypowiedziach stałe, choć p y t a n i a nie dotyczyły go bezpośrednio. Mówi się o pamięci, pamiątce, p o m n i k u . Ostatnia nazwa, j a k już w p o p r z e d n i m rozdziale, dotyczy n a g r o b k a i jest wspomniałem powszechnie używana, częściej nawet niż nazwa nagrobek. Gloger w E n c y k l o ­ pedii Staropolskiej powiada: „Sam w y r a z pomnik, wybornie maluje zawarte w n i m pojęcie — n i e z b y t dawnego jest pochodze­ n i a : używać go zaczęto w s a m y m końcu X V I I I l u b początku XIX wieku; przynajmniej nie z n a j d u j e m y . " 6 6 starszych na ten czas przytoczeń Zestawmy t o z t y m co pisze Bystroń: „Je­ żeli chodzi o chowanie n a cmentarzu, t o t u t a j najczęściej krzyż d r e w n i a n y znaczył miejsce p o c h o w a n i a ; kogokolwiek było stać na większy w y d a t e k , umieszczał tablicę w kościele. Krzyże te b u t w i a l y i niszczały szybko; k w a t e r y cmentarno przekopywano często, gdyż cmentarze były niewielkie i nie można i c l i było rozszerzać. Grzebano gęsto, kopano płytko, nio p i l n o w a n o należy­ tego porządku, nie dziw więc, że cmentarze wśród m i a s t położo­ ne stawały się coraz bardziej niepożądane, aż wreszcie władze administracyjne nakazały je przenieść poza miasto. A l e zmiana t a dokonała się dopiero w ciągu X I X w i e k u . " 6 7 Dokonała się w X I X w i e k u , ale rozpoczęła się już w końcu X V I I I i wiąże się, j a k pisze A r i e s , z nową postawą wobec śmierci. N i c też dziwnego, 68 że właśnie w t e d y pojawia się nazwa j i o m n i k , istnieje b o w i e m współzależność między oznaczeniem grobu, s t o s u n k i e m do śmierci, który z kolei łączy się ze stosunkiem do życia, a t y m s a m y m do człowieka j a k o j e d n o s t k i . Nazwa p o m n i k istniała już wcześniej. W epoce Nowego T e s t a m e n t u grób nosił grecką nazwę „mneme", „mnemeion", co oznacza „budowlę pamiątkową, pomnik mający zapewnieniem utrwalić pamięć o zmarłym" i j a k o t a k i „jest pamięci, jaką będą otaczać zmarłego żywi." 6 9 J a k wddać pamięć zw iązana ze zmarłym p o j a w i a się już w samej r nazwie g r o b u . 63 �N a razie chciałbym podkreślić f a k t oznaczania g r o b u przede w s z y s t k i m krzyżem ( p o m n i k i e m z krzyżem) i f a k t nazw , , p o m n i k " , „pamiątka" pamiątka często pojawia na t a k oznaczony używania grób. Słowo w k o n s t y t u o w a n i u trwałości grobu: „Ta ziemia, co p o m n i k stawia, t o na zawsze. Mogiła t o za jakiś czas się skończy. (...) Jakoś te ludzie groby uprawiają, że nie m a sumienia jeden n a się w epitafiach. Można je spotkać d r u g i m . Chyba, że j a k już nie będzie mogił ,to już t a k , ale t a k , zarówno n a starych, k a m i e n n y c h krzyżach pochodzących z prze­ t o nie chowają" (13). „ J a k nie znać dawnego g r o b u , t o w t e d y łomu wieków, j a k i późniejszych nagrobkach. C z y t a m y więc: można pochować n a t y m s a m y m miejscu, j a k już n i k t nie chodzi napisy na t a k i grób, n i k t się nie opiekuje, nic już nie m a " (1). „Może podkreślają istnienio dwóch s t r o n : zmarłego i żywych. Podkre­ j a k m i n i e pięćdziesiąt l a t , j a k nie m a grobowca czy p o m n i k a , ślają zatem „dwustronność" g r o b u . Są zatem dwie sprawy, który­ j a k jest zaniedbany, j a k u p r a w i a n y t o nie ruszają, j a k ktoś m i trzeba się po k o l e i zająć: pamiątki oraz d w u s t r o n n a relacja t r z y m a porządek, t o i sto l a t nie ruszają. J a k nie znać g r o b u , żywi-zmarli. j a k pozarastane, t o m o ż n e " (23). „pamiątka o d " , „pamiątka d l a " . T a k sformułowane Pamiątka. Powtarzający się w wypowiedziach wyraz „pa­ Trwałość g r o b u jest zatem pochodną trwałości oznaczenia, miątka" odnosi się do krzyża; m a jednak również dalsze odnie­ ale sienia: pamięć Męki Pańskiej „ P a n Jezus wisiał n a krzyżu i t a k a należało stawianie krzyża. Dopóki o n stał, grób był n i e n a r u ­ nasza pamiątka" (8) i pamięć po zmarłym „Dobrze j a k jest szalny. „Jak krzyż postawi, to już m u n i k t nie w y r z u c i , każdego jakaś pamiątka po zmarłym" serce b o l i t a k i grób ruszyć, w i d z i , że już t a m ludzie stoją, takiego (8). Używanie jednego słowa w dwóch odniesieniach powoduje, że odniesienia te nakładają nie t y l k o . Do t r a d y c y j n y c h sposobów oznaczania grobu g r o b u nie ruszą" (20). się n a siebie. Język i myśl utożsamiają oba znaczenia „ T o Pana D o obowiązków r o d z i n y należało postawienie nowego krzyża, Jezusa n a krzyżu stojącym powiesili i na tę pamiątkę stawia gdy się n a d umarłym" (22). W i d z i m y więc, że słowo t o m a pokonać g r o b u m a także rodzina. P o w i a d a czas, stworzyć „ p o m o s t " łączący oba czasy. Próbę nawiązania dopóki ktoś się n i m opiekuje (1), „uprawia g o " ( 1 1 , 2 1 , 23). k o n t a k t u z o w y m czasem można śledzić w w i e l u epitafiach przy­ Zaniedbany pominających Mękę Pańską. E p i t a f i u m ze starego, drewnianego „Gdyby krzyża mówi: „ K t ó r y ś za nas cierpiał r a n y Jezu Chryste zmiłuj opuszczony, się n a d n a m i . " czy 7 0 T e m u p o d o b n y c h można znaleźć więcej. I n n e często spotykane e p i t a f i a brzmią: „ O Panie skarb nasz złoży­ stary uległ zniszczeniu. T y m s a m y m , udział w trwałości się często, że grób istnieje, grób i m p l i k u j e b r a k l u d z i opiekujących się n i m . n i e był oznaczony, zarosło, drzewa, t o wyjechali l u d z i e " krzewy, to rodzina coś. Dotąd grób żyje, dokąd rodzina ż y j e " (28). „Jak wyjechała, (24). Pamięć żywych (rodziny) jest zatem elementem konstytuującym grób: liśmy p o d K r z y ż T w ó j " ( B ) , „Jezu p o d Krzyżem T w o i m złoży­ „Jak już nie rna k t o postawić, t o się nie stawia „ k r z y ż a " (18), liśmy skarb najdroższy" (Su). „ J a k pójdzie w zapomnienie, k i e d y wyrówna się ziemia — t o K r z y ż n a g r o b n y jest zatem utożsamiany z Krzyżem Pań­ s k i m i w t y m sensie jest s y m b o l e m . S y m b o l , t o — j a k pisze v a n der Leeuw — spotkanie (sym-ballein) tego, co możliwe, z t y m , co dane. „Symbol jest udziałem świętości w jej a k t u a l n e j postaci, (...) S y m b o l t w o r z y j e d y n i e wspólnota i s t o t y . T o , co oznaczające, i t o , co oznaczone, t o , co ukazujące, i t o , co ukazane, łączy się w jeden j e d y n y o b r a z . " 7 1 N i e d z i w i zatem f a k t , że krzyż jest chowają następnego" (7). Można wątpić czy pamięć t a była długa. Mówi się o chodzeniu n a grób ojca, m a t k i , co najwyżej — dziadka, b a b k i , lecz nie do wcześniejszych przodków. Jest t o za­ t e m pamięć najwyżej d w u p o k o l e n i o w a . N i e r z a d k o też musiało się dziać t a k , j a k stwierdza jedna z w y p o w i e d z i : „ K i e d y ś t o p o s t a w i l i d r e w n i a n y krzyżyk, krzyż się przewrócił i po pamięci" (27). najlepszyn r e m e d i u m n a osiągnięcie nowego życia — zbawienia. Obecnie stawia się najczęściej grobowce i p o m n i k i z l a s t r y k o . Złożonemu p o d n i m człowiekowi dane jest „ p o w t ó r z y ć " historię Mówi się ,że t o „paradniej" (9), że ludzie mają „forsy do c h o l e r y " A d a m a . Legenda t a — j a k t w i e r d z i E l i a d e — znana była w całej (14), że „łatwiej utrzymać porządek" (18), w końcu, że t a k i e chrześcijańskiej E u r o p i e : umierająey A d a m posyła syna swego są gusta. J e d n a k najczęściej w y p o w i e d z i podkreślają długotrwa­ Seta do r a j u po oliwę miłosierdzia. Archanioł, którego Set spo­ łość oznaczenia: t y k a u wrót r a j u zapowiada m u przyjście Zbawiciela oraz daje nie p o p r a w i , t o zaraz się skończy, a p o m n i k , t o już n a w i e k i , „Jak będzie miał krzyż, on się złamie i n i k t t r z y ziarna z drzewa, będącego źródłem grzechu prarodzieów. n i k t nie r u s z y " (14). T y l k o sporadycznie słyszy się zdania t y p u : Po śmierci A d a m a Set kładzie m u ziarna na języdt. Wyrastają „Powinna być mogiła, t o s k r o m n i e j , człowiek jest m a r n y m p r o ­ z n i c h t r z y drzewka, które łączą się w jedno. Z drzewa tego zosta­ chem, p o co mieć t e n kamień" (15). je zrobiony krzyż Zbawiciela. „Krew Jezusa ukrzyżowanego w c e n t r u m świata, t a m gdzie został stworzony i pochowany A d a m , spada n a ,czaszkę A d a m a ' i w t e n sposób chrzci ojca l u d z kości odkupując go z jego g r z e c h ó w . " b o w i e m streszcza ona podstawowe 72 : P r z y t a c z a m tę legendę sensy j a k i e niesie ze sobą Zarysowuje się zatem zmiana w k i e r u n k u u t r w a l e n i a p o ­ śmiertnej egzystencji j e d n o s t k i . Posłuchajmy dwóeli w y p o w i e d z i : „(Pomnik lepiej), bo ciągle się t a k nie sprząta, t o j a k ludzie pou­ mierają, t o już n i k t nio będzie dbał" (28), „ J a k p o s t a w i p o m n i k , to już na w i e k i będzie, а t a k t o j a k r o d z i n y nie będzie, t o i g r o b u krzyż. K r z y ż jest osią kosmiczną — wyznacza c e n t r u m — w y p o ­ nie będzie." (18) Obie w y p o w i e d z i podkreślają wiedź: „(krzyż) — się" g r o b u o d fizycznego istnienia r o d z i n y , j a k również jej pamięci. koresponduje dokonać każdy chce do nieba iść" (25) z twierdzeniem się może przejście Eliadego, między doskonale że t y l k o w c e n t r u m poziomami. Dlatego Ograniczenie „uniezależnienia tej pamięci pragnie się pokonać pretendując do też tego b y być pamiętanym przez społeczność, w j e j obrębie „na t a k podkreślany jest f a k t , że krzyż musi stać n a grobie. M o t y ­ w i e k i " ustalić swoje istnienie. D o d a t k o w y m dowodem zachodzą­ wacje są różne: odwołują się do e s t e t y k i „ N i e może krzyż leżeć cej z m i a n y jest budowanie grobów przed śmiercią: „ D u ż o t a k i c h na grobie, bo t o nieładnie" (8), „ekonomiki" „musi stać, zgnije jest. Naprzód r o b i , bo p o t e m dzieci nie zrobią, albo mąż umarł, j a k l e ż y " (16). Istotniejsze są j e d n a k w y p o w i e d z i t y p u : a ona jeszcze żyje, ale napisy t o na dwoje. T a k i o komedie ludzie „Nic kładą krzyża, bo ktoś weźmie, j a k pałkę b y m położył, krzyż m u s i stać, progresja t a k a , s y m b o l t a k i pamiątkowy" (14), „ L e ­ żący krzyż t o b y mógł ktoś przerzucić, odrzucić ,zabrać, a j a k w s t a w i o n y t o n i k t nie r u s z y " (23), „Powinien stać, bo zmarłego nie dusi, j a k leży t o go p r z y g n i a t a " (2). T a ostatnia i n f o r m a c j a podana była „pół żartem, pół s e r i o " ( i n f o r m a t o r śmiał się). J e d n a k t o , co istotne, t o f a k t , że leżący krzyż t r a c i „swą rację b y t u " — „jak pałkę b y m położyd" — przestaje pełnić swą rolę, przestaje być krzyżem-pamiątką. grobu, jako miejscu współistnienia żywych i umarłych, ona b o w i e m , j a k m i się wydaje, m a swój udział 64 Proces, który przedstawiam m a swoje korzenie głębiej. To,co będę teraz mówił, m a bardziej hipotetyczny' charakter, w związku ze szczupłością materiału, j a k i m dysponuję. Mogą też zachodzić znaczne różnice regionalne. Dlatego też będzie t o j e d y n i e zasygna­ lizowanie sprawy, którą w a r t o byłoby się zająć się szerzej. „Daw­ niej t a k n i e było. D a w n i e j nie było m c n a grobie, b o n a p o m n i k n i k t nie miał pieniędzy, a n a krzyż nie było m o d y . Księża dawniej nie cisnęli, żeby stawiać krzyże. Były krzyże, ale bardzo m a ł o " Relacja: żywi — z m a r l i . Wspomniałem wcześniej o „dwukierunkowości" wyprawiają" (25). (8, podobnie 14, 20). Konsekwencją t a k i e j s y t u a c j i było t o , że „na d r u g i r o k przyszedł i nie wiedział gdzie jest mój grób; t o t e n , nie t o t e n . " 7 3 T e n b r a k oznaczenia wiąże się z i n n y m stosunkiem �do ciała ludzkiego, nie świadczy jednak o nieliczeniu się z n i m . pamięcią o drugiej stronie (stąd konieczność nawiązania stosun­ D o w o d z i on jedynie — o c z y m wspomniałem już wcześniej — od­ ków z jej reprezentantami w d a n y m miejscu) niż pamięcią o da­ miennego myślenia o jednostce, a także j e d n o s t k i o samej sobie. n y m człowieku — j a k t o m a miejsce teraz. Z a t e m zmianę, j a k a zaszła, można uważać za jakościową, a nie ilościową. Rytualny dialog Pamięć a miejsce 8 0 żywych i umarłych odbywał się n a cmen­ t a r z u , w miejscu najbardziej związanym ze zmarłym przez znaj­ Mnemoniczność k u l t u r y ludowej o d dawna była spostrzegana, dujące się t a m jego ciało i w d o m u , miejscu n a j i n t e n s y w n i e j choć mówiło się o niej raczej niewiele. Stanisław Vineenz pod­ związanym z życiem zmarłego, W świetle powyższych i n f o r m a c j i kreślał specyficzną konkretność pamięci l u d u powołując się m . i n . w i d z i m y , że nie jest t o przypadek. S p o t k a n i a t a k i e miały miejsce n a spójność kolędy z obrzędem idącą t a k daleko, że chłopi mają k i l k a razy do r o k u i w różnych regionach odbywały się w różnym trudność z p r z y p o m n i e n i e m sobie i zrozumieniem kolędy „na czasie. K l i n g e r śledzi elementy zaduszkowe we w s z y s t k i c h waż­ z i m n o " i w o d e r w a n i u o d konkretów. niejszych świętach. 74 Podobnie jest z k o n k r e t n o ­ B a r d z o często nosiły one nazwy, 81 których ścią przestrzeni, w której zapisane są f a k t y i zdarzenia ze sfery rdzeń związany był ze słowem pamięć: u p o m i n k i , p o m n i k i , p o m y - m i t y c z n e j , historycznej i t d . nalnica. 82 Istniał cały rytuał zapraszania dusz zmarłych n a wspólny posiłek n a c m e n t a r z u l u b w d o m u , w czasie którego 8 3 T a konkretność przestrzeni obowiązuje także drugą stronę — zmarłych. Przypomnieć trzeba i c h pamięciowy związek z t y m światem. T a k n p . wraca m a t k a do swego małego, osieroconego dziecka, wracają c i , których się za bardzo pamięta, „żałuje i c h " , i t p . W s z y s t k i e te wątki są ogólnie znane i szeroko rozpowszech­ nione. Podkreślenia w y m a g a j e d n a k f a k t , iż p o w r o t y te zawsze związane są z k o n k r e t n y m miejscem. Mówi się mianowicie, że a b y pozbyć się intruzów z zaświatów, z b y t często nawiedzających d o m (w którym poprzednio mieszkali), należy zmienić układ przedmiotów w t y m d o m u . Oczywiście tego t y p u 7 5 zachowanie nie jest n i c z y m i n n y m , j a k symboliczną zmianą miejsca. Analo­ giczne zresztą znaczenie przypisać można rozebraniu nawiedzo­ nego d o m u i przestawieniu go n a inne miejsce. 76 dzielono się p o t r a w a m i . Podczas w i z y t y n a c m e n t a r z u towarzyszy­ ło t e m u zakopywanie, toczenie, kładzenie j a j n a grobie (dawanie ich dziadom proszalnym), z a t y k a n i e p a l m y , palenie ognia, picie wódki. Już Stanisław Ciseewski pisał o m e d i a c y j n y m charakterze ognia, który pośredniczy między t y m a t a m t y m światem. 84 Podobnie jest z wódką — ową ognistą wodą, która łączy prze­ ciwieństwa, a t y m s a m y m ułatwia k o n t a k t z d r u g i m światem. Etnograf, zwiedzająey cmentarze 31 V I I 1930 r o k u notuje: „ O wszystkie prawie mogiły oparte z t y l u za krzyżem 1-3 flaszki po wódce czystej." 85 Chodziło zatem o nawiązanie łączności. Z a c z n i j m y od wspól­ nego posiłku. Wspólne jedzenie, t o podkreślenie wspólnoty. przybyszów Odmówić wspólnego jedzenia, t o potraktować kogoś j a k wroga, z zaświatów), przeciwstawiają się działania p o z y t y w n e , w y k o n y ­ nie chcieć nawiązać z n i m k o n t a k t u . Podobnie jest z ideą d a r u Działaniom negatywnym (chęć pozbycia się wane wówczas, g d y przybyszów t a k i c h się oczekuje. Chłopi n a d - (ofiary). V a n der Leeuw pisze: „Dare n i e znaczy j e d n a k oddawać rabscy n p . przygotowując się n a przyjście dusz zmarłych do do­ dowolny m u , „starannie zamiatają izbę wieczorem, ustawiają w porządku znaczy nawiązać stosunek, a więc: ,brać udział' w innej osobie wszystkie sprzęty, a z ław i stołków ścierają powracających w jakimś nieokreślonym zamiarze. Dare i usuwają za pomocą jakiegoś p r z e d m i o t u , który nie jest właściwie, przed­ T a k też należy rozumieć m i o t e m ' , lecz częścią własnego , j a ' człowieka. .Dawać' t o przeno­ zmarłych w s p e k t a k l u „Wielopole, sić cząstkę siebie w cudze istnienie, t a k , że powstaje trwała więź niepotrzebne rzeczy (podkr. S S ) . " zachowanie przedmiot 7 7 kurz W i e l o p o l e " Tadeusza K a n t o r a . Swój „ w y s t ę p " rozpoczynają o n i (...). W c e n t r u m działania nie stoi dawca a n i odbiorca (...) od uporządkowania przestrzeni — trzeba sprawdzić, czy wszystko t r u m o f i a r y , środkiem j e j siły jest sam dar. M a o n zostać d a n y , jest t a m gdzie było (walizka, stół, o k n o , d r z w i , szafa). Inaczej tzn. wprowadzony po p r o s t u być nie może. Pamięciowy związek z przestrzenią nie (...) obowiązuje jedynie żywych. T y m s a m y m k o n k l u z j a : „świado­ jest wspólnotą, t w o r z y ją i wzmacnia. Można powiedzieć, że mość (a d o d a j m y jeszcze pamięć, wiedza), strumień m o c y , który w y t r y s k u j e dzięki ofierze, ożywia wszyst­ której n a b y w a się w ruch (...) ,że prąd życia płynie dalej (...) Albowiem najważniejsze Cen­ jest Ofiara należy do wspólnoty, w ziemskiej egzystencji, s t a n o w i ,znak życia', odróżniający p r a w ­ k i c h j e j uczestników." dziwie żyjącego człowieka o d przybysza 78 sem j e d n a k d l a wzmocnienia siły d a r u , istotne jest również, co nie zawsze m u s i się sprawdzać. Są czasy, k i e d y pamięć przysługu­ się daje. Wśród ofiar d l a umarłych stale p o w t a r z a się j a j k o — je zarówno żywym, j a k i zmarłym. W t e d y też dokonują się r y t u ­ znany s y m b o l życia i o d n o w y . Z j a j k a powstał świat. J a j k o kreuje alne s p o t k a n i a dwóch światów. Należy p r z y t y m podkreślić k u l ­ nowe ż y c i e . t u r o w e u w a r u n k o w a n i e t a k rozumianej pamięci. „ L u d białorus­ jest s y m b o l e m odnawiającego się życia. k i n a d Świsłoczą przestrzega ze śmiercią (drugą stroną) okazuje się „niezbędnym m o m e n t e m z tamtego świata" bardzo p i l n i e różnych obrzędów wobec swych zmarłych. Chłop zaprzestaje jednak odprawiania „ d z i a d ó w " wówczas, k i e d y się w p r o w a d z i do nowej c h a t y , wznie­ 87 86 Często nie jest ważne co się dzieje, cza­ Podobnie z a t y k a n a w Kwietniową Niedzielę p a l m a 88 Zatem ten k o n t a k t samego ż y c i a " , pozwala m u odrodzić się n a nowo. 89 Próżno już dziś szukać relacji o spotkaniach ze zmarłymi. sionej n a i n n y m miejscu, nie o d p r a w i a i c h również osiadłszy Raczej w miejscowości t a k i e j , gdzie „ d z i a d y " nie są w zwyczaju, ale s p o t k a n i a t a k i e dawniej miały miejsce. Cień zdziwienia w y c z u w a t y l k o t a k długo, póki któryś z domowników w tej chacie nie umrze. się w głosie i n f o r m a t o r k i , g d y mówi, że j e j zmarła k r e w n a n i g d y t y l k o charakter w y p o w i e d z i może nasuwać myśli, że D z i a d y b o w i e m o d p r a w i a l u d nie za w s z y s t k i c h zmarłycli krew­ jeszcze nie przyszła do d o m u , choć mieszkała p r z y s a m y m płocie n y c h lecz ,za usie duszy swajakou i nie swajakou, szto u łietoj c m e n t a r n y m (9). Minęły już czasy, k i e d y można było zmarłych chaci p a u m i r a l i ' . Dlatego jeśli chłop osiada w chacie, w której widzieć (19), czy n a w e t z n i m i rozmawiać. Minęły też czasy k i e d y poprzednio obchodzona była uroczystość Dziadów, m u s i dalej z m a r l i p r z y c h o d z i l i do d o m u . N i c też dziwnego, że j e d y n y m obrzęd t e n odprawiać bez żadnych z m i a n , a b y n i e ściągnąć n a miejscem spotkań pozostał c m e n t a r z : „Trzeba chodzić, gospodarkę d o t k l i w y c h nieszczęść." był i już nie m a , t o nie p r z y j d z i e " (3). 79 Pamięć zakodowana jest w miejscu i tej pamięci należy się podporządkować, nie sposób przejść obok niej obojętnie. t e n , co Granica dzieląca oba światy staje się coraz m n i e j przepusz­ czalna. P o e t k a mówi: „ja byłam n a zewnątrz (oni — t a m ) nie Trzeba t u powrócić do poruszonego p o d koniec poprzednie­ go rozdziału p r o b l e m u . Podkreśliłem wówczas narastające p r a ­ mogłam z n i m i mówić (inaczej) j a k poprzez n a p i s . " Interesującą próbę odtworzenia r o z m o w y toczącej się w e p i ­ gnienie j e d n o s t k i , b y pozostać w pamięci żywych, co wiązałoby tafiach, rozmowy się ze zmianą myślenia człowieka o s a m y m sobie. Cwalina. Przytoczony 9 0 91 o rzeczach ostatecznych, podjęła Teresa J . Nowszą próbę s t a n o w i s t u d i u m Braginskiej Epitafia opis białoruskich zwyczajów pozwala n a zagadnienie t o spojrzeć как pismiennyj w n o w y m świetle, d o w o d z i o n b o w i e m , że dawniej (przynajmniej dialogiczności epitafiów. E p i t a f i a „przekazują strukturę r y t u a l ­ w k u l t u r z e ludowej) pamięć o zmarłym była raczej „anonimową" nego d i a l o g u : zadaje folklor. A u t o r k a podjęła w n i m m . i n . sprawę się p y t a n i a o imię pogrzebanego, jego 65 �rodziców, ojczyznę, przyczynę śmierci, i t d . , i o d s t r o n y umarłego, j a k również nie m a m o w y o istnieniu nieświadomości w naszym mogiły, s t a t u y l u b krewnego r o z u m i e n i u tego z j a w i s k a . " daje odpowiedź n a t o p y t a n i e " , „ z umarłym l u b p o m n i k i e m r o z m a w i a przechodzień." 9 9 A gdzie i n d z i e j : „Jeśli h i s t o r y c z n y proces despirytualizacji świata, t j . wycofania p r o j e k c j i , będzie 92 rozwijał się t a k j a k dotychczas, wszystko, co n a zewnątrz m a W wypowiedziach, które zebrałem p o b r z m i e w a s c e p t y c y z m : „Jak u m r z e , t o oderwie się już człowiek, człowiek nie jest już boski l u b demoniczny c h a r a k t e r , wróci w głąb duszy do wnętrza w m o c y , żeby rozmawiać ze zmarłym" (18). N i e rezygnuje się nieznanego człowieka, skąd, j a k się zdaje, wzięło swój począ­ j e d n a k z prób: „Jak się chodzi n a cmentarz i m o d l i , t o się rozma­ tek." w i a wtenczas z n i m i " (2), „ T y l k o w m o d l i t w i e się k o n t a k t u j e 1 0 0 Śledząc t o zjawisko, J u n g zauważa negatywne konsekwencje, ze zmarłym" (13), „chyba w myśli sam ze sobą się rozmawif " (24). j a k i e mogą się z n i m wiązać, o t o b o w i e m , g d y bóg „zstąpił ze T a k oto spotkanie przenosi się do wnętrza żyjącego. J e d n a k swego t r o n u " , „siedziba jego pozostała p u s t a " , a t o spowodowało, przestrzeń zewnętrzna nie staje się przez t o obojętna: „Grzech, że „człowiek współczesny cierpi n a h y b r i s (pychę) świadomoś­ j a k człowiek w ogóle nie chodzi n a cmentarz, t o r o d z i n y nie chce ci." znać" (9). „Człowieka ciągnie n a c m e n t a r z " (20). T y m s a m y m rzeczywistość. Rzeczywistość n i e znającą sprzeciwu n i o p o r u . ciągle podkreśla się próbę nawiązania dialogu. 1 0 1 Świadomość zostaje uznana za pełnię człowieka, jedyną N i c zatem dziwnego, że poeta p o w i e : „ M y wydrążeni l u d z i e . " E p i t a f i a wskazują jeszcze n a jedno ciekawe P o t w i e r d z i t o później s o c j o l o g zagadnienie: 103 , 1 0 2 a i pisarz podobnie myśli, „lokalizację zmarłego. Jedne podkreślają jego obecność (zaimek g d y mówi: „ z a łagodna jest nasza c y w i l i z a c j a (...) oswajamy de­ wskazująey „ t u " ) : „ T u spoczywa...", m o n y , bóstwa odsyłamy n a e m e r y t u r ę . " „ W t y m grobie się mieści 104 Oczywiście nie chodzi m i t u t a j o krytykę współczesności, chodzi t y l k o o t o , b y w y k a ­ ..." ( B ) , inne e p i t a f i a sugerują jego oddalenie: „Synu mój, szczę­ ście moje, uleciałeś w d a l " ( D ) , „Odszedłeś do B o g a " ( B ) . R a z zać, że zawsze istnieje „coś więcej", „coś całkiem i n n e g o " . M y ­ ślę, że nie zostało t o utracone. z a t e m podkreśla się jego bliskość (tożsamość z grobem), i n n y m razem oddalenie. Spotkać można także e p i t a f i a łączące oba P r z y j r z y j m y się przeżyciu, j a k i e wyzwolić może n a w e t we „położenia zmarłego" ( „ T u spoczawa w B o g u " (B)). E p i t a f i u m to sugerowałoby bliskość i jednoczesne oddalenie współczesnym, „zabezpieczonym" człowieku p u s t y n i a : „Nicość. zmarłego. Piasek Podobne sugestie zdają się nieść i inne n a p i s y : „Przez straszną pociemniałe j a k c h m u r a . (...) znów pochłania nas nicość p i a s k u , ( B ) , „śpisz t u spokojnie (dziecino droga) daleki w s z y s t k i m tęskno­ soli i czystego p r z e s t w o r u , t o m b u r z " ( B ) . Konsekwencją takiego położenia zmarłego będzie (...) P u s t y n i a mówi. W s z y s t k o kcie ze zmarłymi, będzie się o n a łączyła z koniecznością prze­ łaskę i niełaskę, szukając w niej życia, n i e t y l k o z ciekawości, ale d l a u t w i e r d z e n i a życia w nas s a m y c h . (...) P u s t y n i a , która Starałem się opisać sprzyjające m u okoliczności. Jedną z głów­ jest granicą życia i nicości zarazem (...); musisz stąd uciekać, jest sakralność a b y zachować życie w sobie. A zarazem ciągnie się t a nicość. przestrzeni cmentarza, która przez tę swoją właściwość z d e f i n i c j i jest „ o t w a r t a " w w y m i a r z e p i o n o w y m . Oczywiście nawet d l a nas, w pustynię równie czujnie i błagalnie, j a k człowiek zdany n a j e j sprawach p o j a w i a się wątek próby nawiązania k o n t a k t u z „drugą stroną". rozdziale w niej znaczy Błagam organicznego. którym n i c z j e j s t r o n y nie grozi (...) A j e d n a k w l e p i a m y w z r o k kroczenia zwykłej k o m d y c j i l u d z k i e j , a zatem z transcendencją_ n y c h podkreśloną już w p i e r w s z y m który praży słońcem, (...) 0 ździebełko zieleni, o kroplę w o d y , o ślad życia również swoista postawa żywych, w y m a g a n a o d n i c h p r z y k o n t a ­ W e w s z y s t k i c h podjętych w o s t a t n i m rozdziale i sól rozsypana n a n i m koliście j a k śnieg rozrzucony w i r a m i zadymek. Niebo spopielałe u szczytu, n a d h o r y z o n t e m mękę (odeszliśmy od was n a w i e k i ) Już śpimy t u spokojnie d a l e k o " 1 mówisz sobie: n i e c h b y t a p u s t k a była całkiem jałowa i czysta, wszystkie absolutna, doskonała j a k śmierć. Chcesz zobaczyć śmierć — poruszone (nie t y l k o w t y m rozdziale) wątki wymagają dalszych śmierć j a k o badań i pogłębionych i n t e r p r e t a c j i , o których t u t a j , także ze względu n a b r a k miejsca, m o w y być nie mogło. krajobraz. P u s t y n i a mówi, ale nie o sobie (...), u j a w n i a jakieś rzeczy większe o d niej samej, poza nią u k r y t e — tajemnicze i nieskończe­ nie ważne. Mówi: jestem granicą istnienia (...); przejeżdżasz Zakończenie, czyli ciąg dalszy tego samego przez sferę zaminowaną przez śmierć, (...) B o p u s t y n i a jest mą­ został proces ideali- drością — ,sferą nieskończoności, której środek jest wszędzie, zacji s p o t k a n i a ze zmarłym. Paralelne zjawisko „subiektywizacji a obwód nigdzie'. I g d y t a k jedziesz przez nią j a k m y (...), sam i dekonkretyzacji" sobie zdajesz się mądry, z każdą chwilą mądrzejszy, j a k we śnie W p o p r z e d n i m rozdziale zarysowany 9 3 podróży śledzi Bolesław Miciński w l i t e r a t u ­ rze n a przestrzeni blisko 3000 l a t . Już p r z y porównaniu Odysa wyjaśniającym z Eneaszem dostrzega zmianę: „ W piekle H o m e r a d u c h y drżały Lęk przed życiem i pragnienie życia, lęk przed śmiercią i p r a g ­ n a w i d o k .chrobrego miecza' lśniącego w mocnej dłoni Odysa (...) nienie śmierci — wszystko c i opowiada t e n obraz przesuwający W się za zielonkawą szybą g r e y h o u n d a (••.). Doświadczam Wergiliuszowskiej otchłani snów unosiły się nierzeczywiste postacie ,czcze l a r w y bez ciała' — miecz Eneasza siekł p r ó ż n i ę . " białymi p l a m a m i , człowiek niechętnie zapuszczał sondę w otchłań własnej osobowości: n a z i e m i jeszcze szukał k r a i n y O f i r , gór kryształowych, piasków szafranowych i l u d z i o stopach p o d o b n y c h do p a r a s o l a . " 95 strzeni w stanie c z y s t y m 94 Pisze Miciński: „Dopóki m a p y naszych lądów nasiane były Dzisiaj zniknęły już z m a p białe p l a m y , szukając w obrazach twoje (...) i n t u i c j e , lęki i pragnienia. Doświadczam jakiegoś prze­ innego, czystego t r w a n i a , w t y m r u c h u i w tej nicości. (...) N i e o d r y w a m oczu o d okna, j a k b y m t e myśli moje t a m w pustce widział. I w t e j pustce j a — j a rosnę, j a oczyszczam się, w i e l k i porzą­ dek t w o r z y się we m n i e i czuję się ważny, znaczący, nieskończe­ nie energiczny." 105 ich zapuszczać się trzeba w inne r e g i o n y : „dzisiejszy stan wiedzy J u n g niewątpliwie nazwałby t a k i e przeżycie „odrodzeniem". 0 człowieku, p r z y p o m i n a stan n a u k geograficznych w w i e k a c h Pisze o n : „'Odrodzenie' jest wypowiedzią, która w ogóle należy średnich, g d y zawężano obręb świata, g d y w y t y c z o n o lądy o f a n ­ do p r a w y p o w i e d z i ludzkości. Te p r a w y p o w i e d z i opierają się n a t a s t y c z n y c h zarysach, o k o n t u r a c h p o d o b n y c h do syren i h i p o - t y m , co określam t e r m i n e m ' a r c h e t y p ' . " grafów." się w „sytuacjach g r a n i c z n y c h " — d o t a k i c h należy między i n ­ „Osobowość jest dziś j e d y n y m terenem o d k r y w c z y c h 96 peregrynacji." n y m i śmierć. 97 W y d a j e się, że o p o d o b n y m procesie myśli C a r l Gustaw J u n g , transcendencji 107 1 0 6 A r c h e t y p y pojawiają J u n g wyróżnia d w a t y p y przeżyć: „przeżycie życia" i „przeżycie własnej przemiany." 1 0 8 g d y mówi o przechodzeniu o d „duszy zewnętrznej" do „wew­ Pierwsze przeżycie m a n a przykład m s z t a uczestniczący w jakiejś nętrznej." czynności sakralnej, która g w a r a n t u j e m u nieograniczone życie 98 „Jeśli mianowicie w świecie zewnętrznym istnieje jakaś idealna i r y t u a l n a f o r m a , w której wyrażają się wszystkie przez przemianę i o d n o w ę . dążenia i nadzieje duszy, a więc n p . jakaś żywa f o r m a r e l i g i j n a „przeżycie mszy oznacza udział w transcendencji życia, przezwy­ to w t e d y ciężającej dusza znajduje się niejako n a zewnątrz człowieka 1 nie m a m o w y o i s t n i e n i u j a k i c h k o l w i e k problemów p s y c h i c z n y c h , 66 wszelkie 109 Rolę taką może spełnić msza: granice w przestrzeni i w czasie. Jest t o m o m e n t wieczności pojawiający się w c z a s i e . " 110 �Chciałbym jednak użyć tego t e r m i n u w i n n y m znaczeniu — j a k o „przeżycie śmierci", które pozwala n a odrodzenie jesteśmy j e d y n y m i p a n a m i we własnym d o m u . J a k o ego w o l i m y życia, być t y l k o sobą i n i c z y m i n n y m . Stajemy j e d n a k naprzeciw wew­ u t w i e r d z e n i e w n i m , a t a k i e dokonuje się t y l k o w obecności nętrznego przyjaciela czy wroga, a t y l k o o d nas zależy, czy jest drugiej s t r o n y — śmierci. T a „kreacyjność śmierci" uwidoczniła o n j e d n y m , czy d r u g i m . N i e trzeba być c h o r y m psychicznie, b y się zarówno w obrzędzie Dziadów, j a k i w powyżej c y t o w a n y m słyszeć jego głos. Można n p . stawiać sobie p y t a n i e , n a które o n opisie p u s t y n i . odpowie. T a k myśl biegnie dalej, j a k w zwykłej rozmowie. Można I d r u g i t y p — przeżycie własnej p r z e m i a n y . Zwróćmy uwagę na dialogiezność przeżycia p u s t y n i . Mówi nie t y l k o a u t o r , mówi to nazwać' ciągłym kojarzeniem', 'rozmową ze s a m y m s o b ą ' . " 111 Czy c y t a t t e n nie relacjonuje dokładnie tego, co mogliśmy usły­ p u s t y n i a , czasem d i a l o g rozbrzmiewa w s a m y m autorze. Pisze szeć w opisie przeżycia p u s t y n i ? J u n g mówi, że jakaś idea może J u n g : „Człowiek jest parą Dioskurów, z których jeden jest śmier­ nas t y l k o w t e d y opanować, g d y coś w nas w y c h o d z i j e j naprzeciw. razem, „Bogactwo t o psychiczna gotowość i otwartość". Zaś „właściwe a jednak n i g d y nie może stać się całkowitą jednością. Procesy wzbogacenie osobowości t o uświadomienie sobie pewnego wew­ p r z e m i a n y chcą i c h o b u zbliżyć do siebie, jednakże sprzeciwia nętrznego poszerzenia, którego źródłem jesteśmy m y s a m i . " się t e m u świadomość, ponieważ t e n d r u g i zrazu wydaje się obcy Pamiętać j e d n a k trzeba, że t o , co wewnętrzne, m u s i natrafić n a i n i e s a m o w i t y , a m y nie możemy pogodzić się z myślą, że nie odpowiednie w a r u n k i zewnętrzne, żeby się mogło objawić. t e l n y , a d r u g i nieśmiertelny, para, która zawsze jest 1 1 2 P R Z Y P I S Y Artykuł jest skróconą i zmienioną wersją p r a c y magisterskiej, napisanej w 1984 r o k u , w K a t e d r z e E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l ­ t u r o w e j U W , p o d k i e r u n k i e m prof, d r b a b . Z o f i i Sokolewicz. A . Fiscłier, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów 1921, s. 327 N u m e r y w nawiasach odnoszą się do wywiadów, przepro­ w a d z o n y c h przeze m n i e w m a r c u i m a j u 1983 r . w województwie z a m o j s k i m i p r z e m y s k i m . Materiały te znajdują się w a r c h i w u m K a t e d r y E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W . W pracy korzystałem również z epitafiów. Większość z n i c h zebrałem w listopadzie 1982 r . Cytując je w tekście podaję w nawiasach s y g n a t u r y miejscowości. O t o i c h w y k a z z s y g n a t u r a m i — w o j . Białystok: Białystok ( B k ) , Boćki ( B ) , Dziadkowice ( D ) , Siemia­ tycze (S), Suchowola (Su); w o j . Biała P o d l a s k a : Janów P o d l a s k i (JP), K o n s t a n c i n ( K n ) , K o r n i c a ( K ) . Skawica, w o j . Bielsko-Biała, m a j 1983 r . B a c h t i n , Awtor i gieroj w estieticzeshoj diejatielnosti, cyt. za T . T o d o r o v , Antropologia filozoficzna (w:) Bachtin: dialog — język — literatura, Warszawa 1983, s. 461 W . T a t a r k i e w i c z , Historia filozofii, t . 1, Warszawa 1978, s. 143 B a c h t i n , Awtor, c y t . za T o d o r o v , op. c i t . , s. 461 T o d o r o v , op. c i t . , s. 461 B a c h t i n , К pierierabotkie knigi o Dostojewskom, c y t . za T o d o r o v , op. c i t . , s. 459 T o d o r o v , op. c i t . , s. 461—2 S. C. H u m p h r e y s , Death and Time, s. 265 (w:) Morality and Immorality: the anthropology and archeology of death, edited b y : S. C. H u m p h r e y s a n d H . K i n g ; Academic Press. London— N e w Y o r k — T o r o n t o — S y d n e y — S a n Francisco, 1981. W etnologii polskiej w ostatnich latach zaczęto sporo pisać o śmier­ ci. P r z y j r z y j m y się s a m y m tytułom: Śmierć jako organizator kultury ( J . T o k a r s k a , J . S. Wasilewski, M . Zmysłowska, „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t . 26; 1982, z. 1), Po śmierci wędrować. Szkic z zakresu etnologii świata znaczeń ( J . Wasilewski, „ T e k s t y " , 1979 n r 3, 4). Pamiętać jednak należy, że p r z e d m i o t e m t y c h prac jest zdychotomizowana para pojęciowa życie-śmierć, a sama śmierć t r a k t o w a n a jest j a k o sfera „ z n a t u r y niedostępna l u d z k i e m u doświadczeniu e m p i r y c z n e m u " , jest ona zatem jedną z „cegiełek służących do budowania archaicznego obrazu świa­ t a " (Tokarska, Wasilewski, Zmysłowska, op. c i t . , s. 80). 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 A . Fischer, Święto umarłych, L w ó w 1923; H . Biegełeisen, Śmierć w obrzędach, zwyczajach i wierzeniach ludu polskiego, Warszawa 1930 Ostatnio wiadomości o n i m przyniosła „ P o l i t y k a " 2 9 . X . 1983, artykuł R. Wójcika. J . Olędzki, Chun bajna, „Etnografia P o l s k a " , t . 17, 1973, z. 2 M . i n . K s . Gaume, Cmentarz w dziewiętnastym wieku, czyli ostatnie słowo solidarnych, Warszawa 1878, F . P u c h a l s k i , O cmen­ tarzach, Warszawa 1927 P h . Aries, The Hour of our Death, P e n g u i n Books, 1983; tenże, Śmierć drugiego, „ T e k s t y " , 1979 n r 3 H . de Nicolay, E . Servier, La cimetiere: espace fonctionnelf, 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 , , T r a v e r s " 1, September 1975, t y t . n r u : „ L i e u x et objets de l a mort". Są oczywiście wyjątki: „katarowie nie u z n a w a l i cmentarzy i nie znaczyli grobów uważając, że ciało opuszczone przez duszę jest godne jedynie pogardy i lekceważenia, stąd też chowano ciała bez obrzędów, w którymkolwiek m i e j s c u . " J . St. Bystroń, Czynniki magiczno-religijne w osadnictwie (w:) Bystroń, Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, Warszawa 1980, s. 232 de N i c o l a y , Servier, op. c i t . , s. 91 E . Berberyusz, Kto nas pogrzebie?, „ K u l t u r a " 27.ХЛ974 Bystroń, op. c i t . , s. 233 Bystroń, op. c i t . , s. 228 S. Czarnowski, Podział przestrzeni i jej rozgraniczenie w re­ ligii i magii (w:) Dzieła, t . 3, Warszawa 1956 S. Czarnowski, „Góra" i „dół" w systemie kierunków sa­ kralnych (w:) Dzieła, t . 3, Warszawa 1956, s. 239 S. Czarnowski, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego (w:) Dzieła, t . 1, Warszawa 1956, s. 101 M . E l i a d e , Traktat o historii religii, Warszawa 1966, szczególnie ss. 361—379 tamże, s. 37 tamże, s. 377—8 tamże, s. 390 D o prac o przestrzeni w l i t e r a t u r z e należą: M . B a c h t i n , Formy czasu i czasoprzestrzeni w powieści (w:) Problemy literatury i estetyki, Warszawa 1982; J . Łotman, Zagadnienie przestrzeni artystycznej w prozie Gogola; Z. M i n c , Struktura „przestrzeni artystycznej" w liryce A. Błoka, obie prace w zbiorze „Semioty­ k a K u l t u r y " , Warszawa 1977; W . Toporów, Poetyka Dostojewskiego a archaiczne schematy myślenia mitologicznego („Zbrodnia i k a r a " ) , „Literatura n a Świecie" 1981 n r 2 E . Cassirer, Die Philosophic des symbolischen Formen, I I , s. 127, c y t . za: Gerardus v a n der Leeuw, Fenomenologia re­ ligii, Warszawa 1978, p r z y p . 192 n a s. 790 E l i a d e , op. c i t . , s. 3 6 4 — 5 A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa 1957, s. 183 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 Zmarłych chowano „dosłownie p o d opieką" świętego. Wokół jego g r o b u archeolodzy znajdują zagęszczenie grobów chrześcijan nieraz ułożonych w k i l k u poziomach. M . S i m o n , Cywilizacja wczesnego chrześcijaństwa I—IV w . , Warszawa 1981, s. 303 Podkreślając zabezpieczającą rolę sacrum nie chciałbym go zredukować jedynie do tego aspektu. 3 3 Poza p i e r w s z y m i d r u g i m listopada w różnych miejsco­ wościach podaje się d o d a t k o w o różne inne d a t y p o d o b n y c h p r o ­ cesji. 3 4 Aries, Śmierć...; miątka, Pamięć". 3 3 szerzej n a t e n t e m a t w rozdziale: „Pa­ Eliade, op. c i t . , s. 367 W dwóch — z b a d a n y c h przeze m n i e — miejscowościach znajdują się, według m n i e m a n i a i c h mieszkańców, g r o b y kró­ lewskie. Są t o : N a r o l (kaplica), Krasnobród (środek cmentarza i kościół). Powszechnie w kościele w Krasnobrodzie „umieszcza 3 6 3 7 67 �eię" grób królowej Marysieńki Sobieskiej. W ogóle cały K r a s n o ­ bród „podbudowany" jest mitem Królowej Marysieńki. Praw­ dą jest jedynie, że ufundowała ona tamtejszy klasztor w 1690 roku. Zdarzają się cmentarze, które mają dwa środki (Wożuczyn, Rachanie). W obu miejscowościach po poszerzeniu cmen­ tarza kaplicę zbudowano n a nowym miejscu. W Wożuczynie starą kaplicę rozebrano (pozostały duże, stare grobowce), nato­ miast w Rachaniach stoją gruzy zburzonej w czasie wojny kaplicy. Sytuacja taka powoduje, że choć „oficjalnie" jest jeden środek, to jednak mówi się o dwóch (podkreśla się podział n a części: starą i nową; n a innych cmentarzach podział ten ulega znacznemu zatarciu), przy czym stary środek zajęty jest przez dawną „ary­ stokrację", a nowy przez obecną. 3 8 Jest jeden wyjątek — Dzierążnia, otóż kolo kaplicy są t a m pochowani m.in. wisielec i topielec. Wyjaśnić można to t y m , że cmentarz był dawniej dwuwyznaniowy (części katolicka i pra­ wosławna były od siebie oddzielone). W miejscu obecnej kaplicy stała cerkiew, którą w latach trzydziestych częściowo zburzono i przebudowano n a kaplicę. Odnośnie traktowania grobów i n ­ nowierców patrz dalej. 3 9 E . Ciupak, Katolicyzm ludowy w Polsce, c y t . z a : R . T o ­ micki, Religijność ludowa (w:) Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk— Łódź 1981, s. 59 v a n der Leeuw, op. cit., s. 260 Większość wypowiedzi podkreśla, że cmentarz jako całość jest położony wyżej od wsi. W kulturze ludowej strona lewa jest wartościowana ne­ gatywnie; Tokarska, Wasilewski, Zmysłowska, op. cit., s. 81 „Austriacy pobili dwóch, to ich pochowali w t y m rogu. Po­ chowali ich t a m , bo to nie wiadomo, czy byli wyspowiadani" (10). 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 v a n der Leeuw, op. cit., s. 239 L . Stomma, Słońce rodzi się 13 grudnia, Warszawa 1981, s. 37; demonami — wg Stommy — zostają c i : „którzy wyszli w sensie biologicznym i nie wyszli w sensie obrzędowo-magicznym ze stanu poprzedniego, a nie weszli w sensie obrzędowo-magicz­ n y m i weszli w sensie biologicznym do stanu następnego", s. 38, szerzej ss. 24—44 Słownik laeińsko-polski, Warszawa 1973, s. 442 Stomma, op. cit., s. 37 Oczywiście słowo to nie jest w pełni adekwatne, można sądzić, że epitafium to jest swoistym „memento m o r i " , jak również przypomina, że dobre uczynki liczą się n a t a m t y m świecie. Poronin, woj. Nowy Sącz Czarnowski, Podział..., s. 227 tamże, s. 228 Encyklopedia Kościelna, t. 3, Warszawa 1874, s. 421 Biegeleisen, op. cit., s. 246 Stomma, op. cit., s. 38 Toporów, Poetyka Dostojewskiego..., s. 322 Bachtin, Formy..., s. 470—2 Tył tak j a k i strona lewa w kulturze ludowej jest war­ tościowany negatywnie; Wasilewski, op. cit., s. 109. Kąt i bok gdzie chowani są samobójcy itp. wg niemal wszystkich wypo­ wiedzi jest z tyłu cmentarza. W y w i a d z A. Gago 1.84 (IV.81), Górki Grubaki, gm. K o r y t n i c a , n a temat „Obraz życia pozagrobowego" przeprowa­ dzony przez E . Rawskiego. v a n der Leeuw, op. cit., s. 250 Można sądzić, że wszystkie trzy sprawy: zbawienie, pa­ mięć i prestiż łączą się często razem: „Jedną z najskuteczniej­ szych form zabezpieczenia n a przyszłość miały być fundacje kościoła lub klasztoru, w których' fundator znajdował miejsce wiecznego spoczynku i w których wspominano go po śmierci. S a m Długosz wymienia w swoich dziełach ponad 100 klasztorów, których funkcja, oprócz chwały Bożej, miała ich fundatorom przynieść wieczne zbawienie." A . Labudda S V D , Liturgia pogrzebu w Polsce do wydania Rytuału Piotrkowskiego (1631), Warszawa 1983, s. 140 L . A. Abramjan, Pierwobytnyj prazdnik i mifologia, E r e w a n 1983, s. 109 4 3 4 6 47 4 8 4 9 s o 3 1 3 2 5 3 5 4 5 3 5 6 5 7 3 8 3 9 6 0 6 1 6 2 Fot.: S. Deptuszewski, il. M. Eliade, Sacrum-mit-hietoria, Warszawa 1970, s. 173 Bruckner, op. cit., s. 395 Tomicki, op. c i t . , s. 5 7 — 8 Z. Gloger, Encyklopedia Staropolska Ilustrowana, t. 4, Warszawa 1978, hasło „Pomniki". J . St. Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVI—XVIII, W arszawa 1976, t. 2, s. 116—117 Aries, (Śmierć... X . Leon-Dufour S J , Słownik Nowego Testamentu, hasło „grób" oraz „pogrzebać". K a m i o n k a , woj. L u b l i n v a n der Leeuw, op. cit., s. 487 Eliade, Traktat..., s. 288—289 Rozmowa przeprowadzona n a cmentarzu w Narolu z ko­ bietą (ok. 70 lat). St. Vincenz, Uwagi o kulturze ludowej. Odbitka z : „Złoty S z l a k " I 1938 „Wisła", t. 4, 1890, s. 659—660 „Wisła", t. 13, 1899, s. 405 J . Świętek, Lud nadrabski od Gdowa po Bochnię, Kraków 1893, s. 115 Wesilewski, op. cit., nr 4, s. 66 Fischer, Święto..., s. 38 J . i R . Tomiccy, Drzewo życia. Ludowa wizja świata i czło­ wieka, Białystok 1975, s. 149 W . Klinger, Doroczne święta ludowe a tradycja grecko-rzymska, Kraków 1931 Fischer, Święto..., s. 22, 33, 36 Wiele tego t y p u przykładów można znaleźć u Biegeleisena, op. cit., s. 283—316 St. Ciszewski, Ognisko, Kraków 1903, s. 163 J . Falkowski, Cmentarze, „Wiadomości Ludoznawcze", 1933, z. 1, 2, s. 24. D o t y c z y to cmentarza w Rokitnie, pow. Sarny. v a n der Leeuw, op. cit., cyt. kolejno ze str. 399—400, 403, 405, 406 i przyp. 67 do s. 406 Eliade, Traktat..., s. 406—410 Z. Benedyktowicz, Niedziela Palmowa, „Tygodnik Powszechny" 11.IV.76 Bachtin, Formy..., s. 410 H . Poświatowska, Poezje wybrane, Warszawa 1976, s. 90 T . J . Cwalina, Człowiek wobec swego kresu. Uwagi nad poezją cmentarną (maszynopis). Braginskaja, Epitafie как pismiennyj folklor (w:) Tekst: semantyka i struktura, Moskwa 1983 B . Miciński, Podróże do piekieł (w:) Pisma, Kraków 1970, s. 44 tamże, s. 45 tamże, s. 54 tamże, s. 53 tamże, s. 54 C. G . Jung, Psychologia a religia, Warszawa 1970, s. 74 tamże, s. 74 tamże, s. 173 tamże, s. 172 T h . S. E l i o t , Wydrążeni ludzie (w:) Poezje, Kraków 1978, s. 91 „Życie wewnętrzne zostało wypchnięte n a zewnątrz i strywializowane" — opisując taki stan P h . Rieff użył sformuło­ wania „wydrążony człowiek". C y t . z a : D . de Rougemont, Przy­ szłość jest naszą sprawą (fragmenty), „Literatura na Świecie" 1981, 2, s. 208—9 A . Kijowski, Podróż na najdalszy zachód, Warszawa 1982, s. 193 tamże, s. 188—192 J u n g , Archetypy i symbole. Pisma wybrane, Warszawa 1976, s. 122 J . Prokopiuk, Jung, czyli gnoza XX wieku (w:) Jung, Archetypy..., (przedmowa), s. 21 Jung, Archetypy..., s. 123 tamże, s. 123 tamże, s. 124 tamże, s. 140 tamże, s. 127 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 T 6 8 6 9 7 0 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 9 0 9 1 9 2 9 3 9 4 9 5 9 6 9 7 9 8 9 9 1 0 0 1 0 1 1 0 2 1 0 3 1 0 4 1 0 5 1 0 6 1 0 7 1 0 8 1 0 9 1 1 0 1 1 1 1 1 2 1: J . S w i d e r s k i , i l . 2—8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a2b0a273e89741350221a3bec5c7a38.pdf ec7b575f4ada932fe6d307b31762c917 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3244 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3040 Title A name given to the resource Polska pieśń pogrzebowa. Prolegomena / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.49-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolbuszewski, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Kolbuszewski POLSKA PIEŚŃ P O G R Z E B O W A . Po długim okresie wstydliwego przemilczania szeroko rozu­ m i a n a p r o b l e m a t y k a śmierci zaczyna zajmować coraz PROLEGOMENA śpiewania tego r o d z a j u pieśni. W l i t u r g i i pogrzebu Kościół po­ więcej sługuje się przede w s z y s t k i m p s a l m a m i i w związku z t y m zaleca, miejsca w różnych f o r m a c h współczesnego życia i b u d z i coraz b y duszpasterze przez odpowiednią katechezę d o p r o w a d z i l i do większe zainteresowanie wśród badaczy. W Polsce uzewnętrznia „lepszego i głębszego zrozumienia p r z y n a j m n i e j niektórych psal­ się t o w postaci gwałtownego ostatnio w z r o s t u l i c z b y p u b l i k a c j i mów używanych w* l i t u r g i i p o g r z e b u " . Teologiczne „wprowa­ z tego zakresu. Są wśród n i c h s t u d i a socjologiczne d z e n i e " do l i t u r g i i pogrzebu, mające charakter pewnego r o d z a j u o formach 5 obchodu święta zmarłych, są liczne p r z e w o d n i k i po cmentarzacłi, i n s t r u k c j i , dodaje p r z y t y m : „ N a l e ż y się troszczyć, a b y pozostałe są monografie pewnycłi cmentarzy — i jest tego rodzaju prac śpiewy, których w y k o n a n i e często jest w obrzędach zalecane ze z b y t wiele, b y je t u można było wymienić . N a d t o w p o l s k i m względów duszpasterskich, wyrażały serdeczne i żywe umiło­ życiu z b i o r o w y m pojawiły się ostatnio bardzo ważne, nowe, czy wanie P i s m a św. i d u c h a l i t u r g i i " . O w a n o w a l i t u r g i a w p r o w a ­ też raczej odradzające się z dziewiętnastowiecznej t r a d y c j i , p r y ­ dzona została w r. 1970, zaś jej d u c h zmierza do w a t n e f o r m y publicznego wyeksponowania 1 k u l t u zmarłych. Rzeczy nie można 6 silniejszego „paschalnego c h a r a k t e r u śmierci chrześcijani­ jednak zawężać t y l k o do polskiego kręgu, idzie t u b o w i e m o zja­ n a " , co oznacza, że pogrzebowe obrzędy wyrażać mają „wiarę wisko ogólnoeuropejskie, nazwane m i a n e m „renesansu śmierci", w datujące się o d czasów Soboru Watykańskiego I I . Wiedząc Można zatem zauważyć, że n o w a t a l i t u r g i a m a więcej elementów więc coraz więcej, m a m y zarazem świadomość, że szereg złożo­ chrześcijańskiego o p t y m i z m u (znikła z niej na przykład m o d l i t w a nych problemów czeka n a poznanie i przebadanie. 2 Jednym zmartwychwstanie i prawdziwego ducłia ewangelicznego". za tego z obecnych n a pogrzebie, który umrze pierwszy). Niemała z n i c h jest szeroki kompleks spraw związanych z pieśnią po­ n a t o m i a s t część t r a d y c y j n y c h k a t o l i c k i c h pieśni grzebową. Zajmowała ona ważne miejsce w k u l t u r z e obyczajowej m a charakter d r a m a t y c z n i e eschatologiczny pogrzebowych i swą uczuciową i r e l i g i j n e j , ale de facto do tej p o r y badań n a d nią n i e prowa- atmosferą odstają one o d t e j n o w e j i n t e r p r e t a c j i pogrzebu, za­ wadzono, przeto prace z tego zakresu są bardzo nieliczne ( t u lecanej przez Sobór Watykański I I . Zapewne dlatego w o f i c j a l ­ ich nie w y m i e n i a m , będą b o w i e m cytowane w toku dalszych n y c h Obrzędach pogrzebowych dostosowanych do zwyczaju diecezji rozważań). B a r d z o więc jest s y m p t o m a t y c z n e , że Alfons L a b u d d a polskich SVD przeznaczonych do w y b o r u (zresztą n i e w i e l u , bo zaledwie rech — jest responsorium „Przybądźcie w zamknięciu w Polsce do wydania świetnej swej książki Liturgia rytuału piotrkowskiego pogrzebu stwierdził, (1631) ( K a t o w i c e 1978) wśród pieśni „ n a ostatnie pożegnanie", piątą Święci czte­ Boży, iż jest ona pierwszą „próbą syntetycznego ujęcia p r o b l e m a t y k i pospieszcie n a spotkanie, Aniołowie Pańscy, p r z y j m i j c i e tę duszę, pogrzebowej w aspekcie l i t u r g i c z n y m " i orzekł, że n a przebada­ zanieście ją p r z e d oblicze Najwyższego..."), nie m a o w y c h pieśni nie czekają średniowieczne i późniejsze pogrzebowe, dawniejszych, są n a t o m i a s t t e k s t y , j a k się zdaje, nowe, prawdę że „nieopracowane są również t a k i e zagadnienia j a k stara i wciąż mówiąc n i e z b y t zgodne z duchem t r a d y c j i polskiej pieśni po­ żywa t r a d y c j a polska m o d l i t w y za zmarłych i do dusz czyśco- grzebowej, ale wyraźnie u t r z y m a n e w k o n w e n c j i psalmodycznej. w y c h , fundacyjne i poniedziałkowe msze za zmarłych, polska Narzucają one bardziej „teologiczną" niż „ l u d o w ą " wersję r e l i ­ pieśń Słowem, gijności i sposobu przeżywania śmierci. Mało k t o j e zna, nie są mając pewne, n i e z b y t zresztą duże, ułatwienia w z b i e r a n i u m a ­ one p r z e d r u k o w y w a n e w książeczkach do nabożeństwa, n i e są pogrzebowa, pogrzebowa teriałów, trzeba, badając liturgia kazania domowa" . 3 polską pieśń pogrzebową zaczynać więc też śpiewane, ale też nie można powiedzieć, b y i c h melodie wszystko n i e m a l o d początku, b y odtworzyć dzieje zjawiska, były ładne. N i c więc dziwnego, że nie są p o p u l a r n e . coraz bardziej dziś zanikającego. Jeśli więc n a w e t we współczesnych książeczkach do nabo- N i e trzeba być częstym uczestnikiem pogrzebów, b y zauwa­ bożeństwa spotkać się można ciągle z t e k s t a m i niektórych „daw­ żyć, że w k u l t u r z e środowisk wielkomiejskich śpiewanie pieśni po­ niejszych" grzebowych zanikło n i e m a l całkowicie, zaś we współczesnej k u l ­ przez liturgię przebieg pogrzebu nie zostawia czasu pieśni pogrzebowych, turze wsi i środowisk małych m i a s t jest ono w o s t a t n i m bodaj śpiewania. Stąd jeśli niektóre z n i c h są w ogóle 7 to i tak zdeterminowany n a i c h od­ wykonywane s t a d i u m z a n i k u . D w i e p r z y c z y n y tłumaczą p r z y c z y n y tego f a k t u (najczęściej jest t o pieśń F r a n c i s z k a Karpińskiego Zmarły czło­ w sposób n i e m a l oczywisty. Z jednej s t r o n y sprawia t o u r b a n i ­ wiecze, z tobą się żegnamy, której spontaniczne śpiewanie stwier­ zacyjna dziłem n a D o l n y m Śląsku, w Maślicach k . Wrocławia i Oleśnicy, dezintegracja życia. Uczestnictwo w pogrzebach ma dzisiaj charakter okazjonalny — po p r o s t u c h o d z i m y już t y l k o na 1984 i 1985), t o dzieje się t o już po f o r m a l n y m zakończeniu po­ pogrzeby osób najbliższych (rodzina) i t y c h , z którymi wiązały grzebowego obrzędu, po odejściu księdza, g d y część uczestników nas k o n t a k t y towarzyskie i zawodowo. pogrzebu zaczyna się już rozchodzić. Można sądzić, iż jest t o Inaczej było w życiu dawniejszych społeczności wiejskich, g d y w pogrzebie jej członka przejawem tendencji do uczuciowego (emocjonalnego) „oswo­ uczestniczyła cała wieś. T a właśnie powszechność uczestnictwa j e n i a " obrzędu pogrzebowego, do wyposażenia go w w pogrzebacłi, p r z y niemałej śmiertelności, dawała dobrą znajo­ uczuciowo bliskie, t r a d y c y j n e , swojskie, być może więc jest t o mość odpowiednich tekstów, l u b choćby t y l k o sprawiała, że ksią­ ważki d l a Kościoła sygnał, że n o w a l i t u r g i a pogrzebu nie w pełni 4 elementy żeczki do nabożeństwa i k a n t y c z k i zawierające pieśni pogrzebowe odpowiada u c z u c i o w y m p o t r z e b o m uczestników obrzędu, a p r z y ­ były w częstym użyciu. W naszych czasach znajomość pieśni po­ najmniej grzebowych jest coraz mniejsza, przeto i repertuar coraz bardziej dawniejszych starszym spośród nicłi. Jeśli b o w i e m pieśni pogrzebowych część zachowała swą owych żywotność się k u r c z y . Z drugiej zaś strony zważyć w a r t o , że współczesna we wschodnich, północno-wschodnich i południowo-wschodnich l i t u r g i a pogrzebu katolickiego (a pamiętajmy, że w Polsce naj­ regionach P o l s k i (będzie jeszcze o t y m m o w a ) , t o m a m y w t y m częstsze są pogrzeby w y p a d k u do czynienia z k u l t u r o w y m r e l i k t e m , pielęgn o w a n y m katolickie) zostawia niewiele miejsca d l a 49 �już t y l k o przez l u d z i starszych. Jeśli zatem wspomniana nowa garstek z i e m i na trumnę przez bliskich zmarłego. Słowa pieśni l i t u r g i a pogrzebu nie ulegnie rychłej m o d y f i k a c j i (a nic na t o nie dają zatem interpretację symbolicznego gestu, zaś gest wzmacnia wskazuje), t o n a naszych oczach nastąpi już całkowity z a n i k znaczenie słów. żywotności o w y c h pieśni, a jest t o ważnym sygnałem dla bada­ czy k u l t u r y l u d o w e j . Pieśni pogrzebowe mają charakter k o n t o k s t u a l n y i pełne i c h zrozumienie możliwe jest t y l k o p o d w a r u n k i e m uwzględnienia J a k się rzekło, badając polską pieśń pogrzebową trzeba n i e . miejsca i s y t u a c j i , w j a k i e j są w y k o n y w a n e , p r z y c z y m nie można m a i wszystko zaczynać od nowa — o d podstaw. D l a historycznego się t u zadowolić s u c h y m stwierdzeniem, że sytuację tę tw-orzy ujęcia tego wielkiego i złożonego fenomenu k u l t u r o w e g o istotne pogrzeb. R y t u a l i z a c j a obrzędu pogrzebowego (zarówno w k u l ­ znaczenie m a więc sposób r o z u m i e n i a pojęcia pieśni pogrzebowej. turze l u d o w e j , j a k w k u l t u r a c h religijnych) sprawia, że pojęcie Znakomity p o d hasłem owej s y t u a c j i jawić się m u s i w sposób o wiele bardziej ostry. „Pieśni pogrzebowe", po w y m i e n i e n i u nazw obcych o d p o w i e d n i ­ I n n e pieśni śpiewa się (śpiewało!) p r z y w y p r o w a d z e n i u zwłok Słownik terminów (1976) literackich ków (ang. dirges, f r . cłiants funebres, n i e m . Totenlieder, T r a u o r - z d o m u , i n n o p r z y i c h składaniu do g r o b u , jeszcze inne po zasy­ lieder, ros. t r a u r n y j e pieśni) wyjaśnia, że są t o „pieśni w y k o n y ­ p a n i u mogiły. I n n o pieśni przeznaczone wane starców, księży, nauczycieli, położnic e t c , zaś d y s t r y b u c j a t a podczas uroczystości żałobnych, opłakujące zmarłego. są d l a dzieci, inne d l a W l i t e r a t u r z e greckiej p.p. były epicedium i t r e n y , w r z y m s k i e j szczególnie wyraźnie j a w i się w protestanckiej pieśiri nenia. W k u l t u r z e chrześcijańskiej g a t u n k i te przekształciły się wej . W rachubę wchodzi t u bardzo wiolo czynników normujących pogrzebo­ w l a m e n t y o charakterze r e l i g i j n y m . P.p. świeckie i religijne możliwość zastosowania danej pieśni. N i e p o r o z u m i e n i e m zatem funkcjonują w folklorze, śpiewane zarówno podczas uroczystości jest m n i e m a n i e , że pieśni pogrzebowo mają za zadanie „opła­ kościelnych, j a k w czasie czuwania p r z y zwłokach zmarłego". 8 k i w a n i e zmarłego". Często zresztą się zdarza, że owo opłaki­ N i o wdając się w szczegółowe w y w o d y uzasadniające, ograniczę wanie jest w pieśniach pogrzebowych zadaniem wręcz drugorzęd­ się t y l k o do stwierdzenia, iż t a , jedna z najlepszych, definicja n y m . W y n i k a t o między i n n y m i z p e w n y c h gonetycznych u w a ­ dla badań pieśni pogrzebowej okazuje się mało p r z y d a t n a . runkowań k u l t u r o w y c h pieśni Stąd w dalszych rozwiązaniach p o d pojęciem pieśni pogrzebo­ wa eh rozumieć się będzie u t w o r y słowno-muzyczne w y k o n y w a n e (współcześnie i w przoszłości) w związku z obrzędem pogrzebo­ w y m łub jogo s y m b o l i c z n y m s u b s t y t u t o m i w czasie jego t r w a n i a , od c h w i l i p r z y g o t o w a n i a ciała do pogrzebu (obmycie, ubranie zwłok) do m o m e n t u zakończenia obrzędu pogrzebowego, t o jest do c h w i l i rozejścia się jego uczestników — a może t o być i c h odejś­ cie z cmentarza, może też być opuszczenie pomieszczenia, w któ­ r y m odbywała się stypa (tzw. „ b o ż y o b i a d e k " ) , jeżeli w sensie r y t u a l n y m stanowiła ona organiczną część obrzędu pogrzebowego. T a k więc poza zakresem pojęcia pieśni pogrzebowej zostawia się spontaniczne, choć czasem kanonizowane w formie, lamenty p r z y umarłym bezpośrednio p o jego śmierci, które kiedyś W . B u giel zaliczał do pogrzebowych pieśni l a m e n t o w y c h . Oto b o w i e m przytoczone przez niego za F e d o r o w s k i m zawodzenie k o b i e t y z okolic Siewierza po śmierci męża, która przebiegając przez wieś zawodzi, głośno łkając , jest w istocie w y r a z e m 9 spontanicznej r e a k c j i n a utratę bliskiej osoby i s t a n o w i czysty przykład eks­ presji żałoby, a więc jest w y r a z e m s t a n u c h o r o b y . Mieszczą 10 się n a t o m i a s t w zakresie pieśni pogrzebowej l a m e n t y z obszaru b. p o w i a t u wileńskiego opisane przez F r a n c i s z k a Sielickiego, z którego relacji w y n i k a wyraźnie, iż stanowiły one świadomie u s t r u k t u r a l i z o w a n y i w związku z. t y m zajmujący odpowiednie, niejako „zaplanow anc", czy ściślej rzeoz biorąc: usankejonow'ane r przez tradycję i zwyczaj miejsce w obrzędzie pogrzebu, jawiącym się j a k o pewnego r o d z a j u t e k s t k u l t u r y , złożony z różnych czyn­ ności, gestów i tekstów słownych. Odznaczały się owe l a m e n t y wyraźną gatunkową strukturalizacją a miały c h a r a k t e r w i d o m i e r y t u a l n y , stanowiły zatem organiczną, wręcz niezbędną część 1 1 całości obrzędu pogrzebowego (bliźniacze odczucie t a k i e j „nie­ zbędności" mają zatem zapewne w y k o n a w c y wspomnianej pieśni Karpińskiego n a współczesnych pogrzebach). pogrzebo­ w y c h p r z y odrzuceniu i n n y c h ważne jest o t y l e , że pieśni po­ grzebowo stanowią odmianę pieśni obrzędowych. 0 i c h znaczeniu, f u n k c j i i k l a s y f i k a c j i decydują zatem i c h miejsce i rola w obrzę­ pogrzebowym, wzmacniające pewne elementy ekspresji literackiego t e k s t u pieśni. Widać t o wyraźnie n a przykładzie strofy wspomnianej pieśni F r a n c i s z k a Karpińskiego: jeśli ich już nie dostrzega. Nieoceniony A d a m Fischer zauważył, że powszechny w Polsce „zwyczaj śpiewów choć w formie swej dzi­ siejszej zupełnie nowożytny (...) t o jednak w swych zasadniczych podstawach m a pewne elementy p i e r w o t n e , a mianowicie chro­ nienie ciała przez złym d u c h e m " . Tenże Fischer przypomniał, 1 3 że w starożytnym R z y m i e m u z y k a n a pogrzebie chroniła żywych przed złymi d u c h a m i i duszą zmarłego, w chrześcijańskiej zaś nowożytności rolę tę przejęło głośne dzwonienie (spełniające też funkcję informacyjną, ale t o rzecz inna) i zauważył n i e p r z y p a d ­ kową obecność m u z y k i n a pogrzebach huculskich. 14 W przed­ chrześcijańskich k u l t u r a c h pogańskich zwyczaj śpiewania w czasie obrzędu pogrzebowego był bardzo szeroko rozpowszechniony. Kościół z t y m i pogańskimi śpiewami walczył, zarazem 15 jednak śpiewowi w ogóle tyleż wyznaczył ważne miejsce w l i t u r g i i , ile uznał go za doskonałą formę chwalenia B o g a . Także więc we 1 6 współczesnym teologicznym obowiązującej liturgii i pastoralnym wprowadzeniu pogrzebu katolickiego mówi się o do roli odpowiedniego śpiewu pożegnalnego, iż „powinien posiadać t a k i t e k s t i melodię, ażeby nie t y l k o wszyscy obecni m o g l i go od­ śpiewać, lecz b y wszyscy odczuli, że s t a n o w i o n szczyt o b r z ę d u " . W y n i k a stąd, że f u n k c j i 17 całego pieśni pogrzebowej nie można ograniczać l i t y l k o do opłakiwania zmarłego, że f u n k c j i t y c h jest więcej i są one zdeterminowane przez przebieg (scena­ riusz) obrzędu pogrzebowego, w s t o s u n k u do którego mogą one wypełniać nawet funkcję autoteliczną. Z tego samego względu zauważyć się godzi, iż w p e w n y c h w y p a d k a c h rolę pieśni pogrzebowych przejąć mogą t e k s t y zasad­ niczo nie przeznaczone do pogrzebowego użytku. W i e m y , że w naszej h i s t o r i i t a k było i jest z pieśnią Boże, coś Polskę. B o g d a n Zakrzewski stwierdził, że „zasadniczy i h i s t o r y c z n y ingres oma­ j e m y w okresie warszawskich manifestacji r e l i g i j n o - p a t r i o t y c z ­ n y c h z l a t 1 8 6 0 — 1 8 6 1 " i wówczas „śpiew t e n rozprzestrzenił się po k r a j u i zapoczątkował stały zwyczaj uroczystego w y k o n y w a n i a h y m n u podczas r o z m a i t y c h manifestacji u l i c z n y c h i obrzędowych, n p . w kościele p r z y pogrzebach, potęgując kulminację p a t r i o t y c z ­ n y c h wzruszeń" . Z p o d o b n y c h p r z y c z y n dostrzec w a r t o daleko 18 posuniętą zmienność r e p e r t u a r u pieśni pogrzebowych, warun­ kowaną przez względy n a t u r y nie t y l k o regionalnej i r e l i g i j n e j , ale także historycznej. Zmarły człowiecze, z tobą się żegnamy; P r z y j m i j dar s m u t n y , który c i składamy: Usiłując zatem stworzyć wstępną, bardzo jeszcze ostrożnie zarysowywaną Trochę n a grób twój porzuconej g l i n y O d t w y c h przyjaciół, sąsiadów, r o d z i n y . ważnych, wianej pieśni do obrzędowości p a t r i o t y c z n o - r e l i g i j n e j obserwu­ Zaliczenie j e d n y c h lamentów do zakresu pieśni dzie pogrzebowych, nawet w k u l t u r z e współczesnej (ozy choćby — nowożytnej) się 1 2 propozycję klasyfikacji pieśni pogrzebowych, dostrzec można zaistnienie k i l k u wyraźnych g r u p o w y c h pieśni. R e l i k t e m po dawnej, t o jest „pogańskiej" pieśni pogrzebowej Otóż w n a t u r a l n y sposób ekspresję t y c h słów powiększają t o ­ była — zanikła już całkiem i znana t y l k o z e t n o g r a f i c z n y c h za­ warzyszące i m w b l i s k i m sąsiedztwie czasowym gesty: rzucanie pisów — l u d o w a pieśń pogrzebowa. 50 Odmienne g r u p y stanowić �Żeby m i ją podnieśli. będą religijne — wyznaniowe, kościelne pieśni pogrzebowe k a ­ t o l i c k i e , protestanckie i prawosławne, podlegające kościelnemu Kaś t y Janie widział, żebyś przebudzić miał ? , , i m p r i m a t u r " i wprowadzone do obiegu w sposób „instytucjo­ T a k i e t w a r d e zaspanie! n a l n y " , co oczywiście nie przeszkodziło f o l k l o r y z a c j i pewnej i c h Jużci t w o j a K a s i a n a w i e k i zasnęła części, sprawiającej dziś czasem złudzenie, że ciągle jeszcze istnieje Już do ciebie nie wstanie. (będzie o t y m mowa) a u t e n t y c z n a „ l u d o w a " polska pieśń po­ grzebowa. Jeszcze do i n n y c h grup należeć będą różne typy N a stypie śpiewa się już świeckie pieśni; d a w n a i s t o t n a część świeckich pieśni pogrzebowych, jakie pojawiły się w s k a l i szerszej obrządku zmienia się dziś w zabawę. T u t a j t o powstała zapewne od początków w i e k u X I X . Oczywiście w obrębie każdej z t y c h pieśń o Maćku, który umarł i już się nio rusza: grup wyróżnić można odpowiednie „podgrupy", co wynika z socjologicznych a t r y b u c j i różnych pieśni (częste t o w pieśniacli O j , wieząć, go wieżą, przed sam środek w i o s k i . p r o t e s t a n c k i c h i świeckich — A schodzą się do niego, z całej w s i k u m o s k i . wyznaczanie specjalnych pieśni n a pogrzeby l u d z i reprezentujących n p . dane środowiska zawo­ Oj a wieząć, go wieżą, w m a r m u r o w e j t r u m n i e , dowe) oraz z i c h miejsca w obrzędzie p o g r z e b o w y m . Zarazem Oj a w y c h o d z i harendarz, wróć się Maćku k u m n i e ! j e d n a k widząc w pieśni pogrzebowej interesujące zjawisko k n l t u r o w e pamiętać w a r t o , że n a w e t najlepiej przeprowadzone me­ chaniczne podziały o w s z y s t k i m rozstrzygać nie mogą: pieśni protestanckie były śpiewane przez katolików i vice versa, zaś zjawiska, których „ludowości" moglibyśmy być p e w n i , wystę­ powały także w k u l t u r z e Andrzej Z pieśni t e j , raczej s m u t n e j , przez dodanie k i l k u z w r o t e k (,gdyby m u k t o zagrał, tańcowałby jeszcze' i t d . ) powstała zabawna, t a k chętnie śpiewana. I n n e prace niczego istotnego t u już nie wnoszą. 24 25 „wysokiej". O t o n a przykład J a n M o r s z t y n w wierszu Nagrobek Otwinewskiemu (1647) Można zatem powiedzieć, że f o l k l o r j ' s t o m i etnografom b r a k ludowej pieśni pogrzebowej jakby sprawiał zarysowując coś w rodzaju „scenariusza" obrzędu pogrzebowego Rzecz p o e t y , pisał: zakres pojęcia l u d o w y c h pieśni pogrzebowych wymaga dodatkowego komentarza. pewien zawód. Wyłączając poza sfolkłoryzowane pieśni kościelne ( j a k t o c z y n i zawiedziony Bystroń), chciałoby Muzykę p r z y t y m wdzięczną posprowadzaj, a b y się wśród n i c h widzieć r e l i k t o w e , dawne pieśni pogańskie. Lecz S m u t n e t r e n y nuciła, i pogrzebne b a b y , przecież i c h żywotności stanęła n a przeszkodzie chrystianizacja Które b y po r u s k o j u za ciałem płakały. obrzędu 19 pogrzebowego. Przebiegała ona n a obszarze Polski bardzo nierówno , ale stała się d e f i n i t y w n y m f a k t e m w X V I I I 26 Oznacza t o dowodnie, iż w dążności do teatralizacji f u n e b r i s " sięgano także i p o elementy l u d o w e 2 0 „pompa — zaś widocznie w i e k u . L u d o w a pieśń pogrzebowa została więc w y e l i m i n o w a n a z l i t u r g i c z n e j („kościelnej") części obrzędu i dlatego najdłużej l a m e n t y ,,pogrzebii3 ch b a b " zawodzących „ p o r u s k o j u " miały utrzymała się p r z y s t y p a c h , choć i te, stawszy się więcej ekspresji, niż takież l a m e n t y po p o l s k u . N i e był to zresztą o b i a d k a m i " zaczęły nabierać coraz liczniejszych elementów reli­ j e d y n y p r z y p a d e k asymilacji obcego śpiewu pogrzebowego... g i j n y c h . W w y n i k u tego złożonego, a tu. przedstawionego bardzo 7 Stosunkowo najwięcej kłopotów s p r a w i a dziś prezentacja t a k z w a n y c h l u d o w y c h pieśni pogrzebowych. Że w k u l t u r z e ludowej zajmowały one pozycję ważną, t o rzecz oczywista, ale zachowało się i c h bardzo niewiele. T a k zwany „stan badań" przedstawia się wręcz mizernie. A d a m Fischer w z n a k o m i t y m dziele pogrzebowe ludu polskiego Zwyczaje (Lwów 1921) o pieśniach pogrzebowych napomykał wręcz marginesowo, wymieniając t y l k o i n c i p i t y i t y ­ tuły pieśni śpiewanych p r z y różnych okazjach, zaś materiały czerpał przede w s z y s t k i m z K o l b e r g a i pomniejszych prac etnograficzno-folklorystycznych. 21 Z ustaleń ogólniejszych Fischera na przytoczenie zasługują t y l k o d w a zdania. Pierwsze mówi, że „lud p o l s k i śpiewa p r z y zwłokach powszechnie i bardzo wiele, przeważnie z d r u k o w a n y c h śpiewników i książek do m o d l e n i a ; m a j e d n a k również szereg s t a r y c h , własnych pieśni, przekaza­ n y c h dawną t r a d y c j ą " . D r u g i e z t y c h zdań stwierdza, że „pieśni 22 śpiewane przez l u d p r z y o k a z j i pogrzebowej przeważnie opierają się n a u s t a l o n y c h z w i e k a m i tekstach p o l s k i c h pieśni kościel­ n y c h " . Oba te sądy znalazły dopełnienie w spostrzeżeniu J a n a 2 3 S. B y s t r o n i a , który pisał, że „pieśni pogrzebowe również [ j a k chrzestne] nie przedstawiają n i c ciekawego: śpiewa się t u już p r a w i e wyłącznie pieśni kościelne, które i n t o n u j e kościelny l u b d z i a d , l u b też które w y c z y t u j e się ze śpiewnika; chętnie śpiewa się również pieśń dziadowską o duszy, która s t u k a do n i e b a : „bożymi skrótowo, procesu, w k u l t u r z e l u d o w e j pojawiły się t e k s t y będące nośnikami l u d o w e j religijności, często k o l p o r t o w a n e przez dzia­ dów, których obecność n a pogrzebach bywała wręcz obligato­ r y j n a ( „ N a każdym weselu s w a t , n a każdym pogrzebie d z i a d " ) . 2 7 W t e n sposób „ l u d o w y m i " pieśniami p o g r z e b o w y m i stały się w ciągu p r z y n a j m n i e j ostatnich dwóch stuleci (w istocie proces ten przebiegał j e d n a k dłużej, ale ozy ktoś będzie dzisiaj umiał precyzyjnie wyznaczyć jego m i a r y czasowe, skoro o w a c h r y s t i a ­ nizacja pogrzebu przebiegała t a k nierówno ?) nio t y l e pieśni przez l u d w y t w o r z o n e , ile u t w o r y przez l u d aprobowane i w y k o ­ r z y s t y w a n e . N i e mogąc zaznaczyć r a m czasowych owego procesu, można t y l k o powiedzieć, że ewolucja przebiegała t u przez t r z y stadia. P i e r w s z y m była era pogrzebów pogańskich, g d y zmarłych na w s i grzebano n a połach, w sadach, p o d p r o g i e m d o m u , n a rozstajach dróg, bądź na c m e n t a r z u bez udziału księdza - wów- ezas t o śpiewano owe „ d a w n e " , najdawniejsze, czjdi „pogańskie" pieśni pogrzebowe. S t a d i u m d r u g i m był czas, w którym obrzęd pogrzebowy wyraźnie rozpadał się n a część „pogańską", t e d y „ludową" i przyporządkowaną l i t u r g i i ; zgodnie z t y m w użyciu były d w a t y p y r e p e r t u a r u pieśniowego — l u d o w y — „pogański" i kościelny — - r e l i g i j n y . W tymże s a m y m s t a d i u m elementy p i e r w o t n i e pogańskie w niereligijnej części obrzędu pogrzebowego zaczęły być nasycane treściami chrześcijańskimi i stąd wziął swój rodowód ów repertuar u t r z y m a n y w charakterze „ludowej religijności". Wreszcie s t a d i u m trzecie t o okres całkowitej chrys­ Wyleciała, wyleciała t i a n i z a c j i pogrzebu i całkowitego już w y p a r c i a s t a r y c h pieśni W rajskie w r o t a zastukała. pogańskich. Można b y t u z uśmiechem dodać, że współcześnie M a t k a Boska usłyszała przeżywamy s t a d i u m czwarte — całkowity zanik pieśni pogrze­ Pawła P i o t r a zawołała. b o w y c h , ale o t y m już była m o w a . Idźże Pawle, idźże Piętrze Wpuść dusze, bo do r a j u chce i t d . Narzekając na b r a k pieśni pogrzebowej miał zatem Bystroń rację i zarazem jej nie miał. Jeśli proces zanikania t y c h Jedyną chyba naprawdę ludową pieśnią jest sandomierska: d e f i n i t y w n i e W s z y s t k i e gospodynie wyganiają świnie, I n o m o j a K a s i a śpi. Trzeba b y m i trzeba siedmiu pacholików naj­ dawniejszych („pogańskich") pieśni pogrzebowych dokonał się w ciągu ostatnich dwóch stuleci, t o wpływ na t o decydujący miała długotrwałość k a m p a n i i prowadzonej przeciwko n i m przez Kościół. Z całą siłą przebiegała ona w śred­ niowieczu, g d y słowiański obrzęd pogrzebowy (także pruski) 51 �zawierał pewne mocne a k o r d y radości. Cieszono się b o w i e m , że przez, śmierć zmarły uwolnił się o d trudów, trosk i zmartwień ziemskiego żywota. Radość owa była wyrażana tańcem i śpie­ w e m , dlatego Kościół w średniowieczu intensywnie zwalczał zwłaszcza nocne czuwania p r z y zwdokach j a k o r e l i k t pogański, „śpiewano b o w i e m wówczas carmina diabolica, tańczono, p i t o , śmiano, j a k b y się radowano ze śmierci z m a r ł e g o " . Później j e d n a k Kościół o d t y c h zakazów odstąpił, zaś nocne czuwania zaczęto wypełniać śpiewaniem pieśni r e l i g i j n y c h . Do w i e k u X I X dotarły już t y l k o bardzo nieliczne ślady owej dawnej pogrzebowej wesołości (przez B y s t r o n i a c h y b a jednak nie zrozumianej): K o l b e r g zanotował, że w okolicach Mszczonowa n a Mazowszu w- czasie s t y p y goście śpiewają, podchmieliwszy- sobie, apostrofy do nieboszczyka, w r o d z a j u : „Gdybyś k u m i e nic pijał gorzałki z a n y ż e m " . Otóż pieśń „Umarł Maciek umarł", znana j a k o utwór żartobliwy, m a taką właśnie proweniencję pogrzebową i zapewne należała do g r u p y najdawniejszych, owych „pogań­ s k i c h " pieśni pogrzebowycłi. 28 29 30 Zrozumiałe, że d a w n y c l i pieśni l u d o w y c h niewiele już dzisiaj p o t r a f i m y wskazać. O t y m , że musiało i c h być sporo, możemy wnioskować już t y l k o z badań porównawczych i z hipotetycz­ n y c h dociekań. I t a k n a przykład E . A . W o l t e r badając etno­ grafię łotewską stwierdził podobne z j a w i s k o : ilość zebranych przez niego d a w n y c h pieśni pogrzebowych była już niewielka, wystarczyła jednak do zrekonstruowania p e w n y c h elementów m i t o l o g i i łotewskiej, lokalizującej krainę zmarłych n a d brzegiem złotego p o t o k u , w którym kąpią się t r z y laimy, córki Słońca. W pieśniach t y c h żegna się dusze zmarłych odchodzące daleko na zachód — do Z i e m i Niemców. Drogę t y m duszom wskazują Synowie Słońca (Diva dali). W arto przypomnieć też, że pogańskie litewskie pogrzebowe „ r a u d y " były przedmiotem artystycznej stylizacji Józefa Ignacego Kraszewskiego. Zarówno jednak w polskiej (a zresztą w ogóle słowiańskiej), j a k łotewskiej i l i ­ tewskiej k u l t u r z e ostały się po t y c h pieśniach t y l k o ślady. 31 borowa do A m e r y k i około r. 1 937 stwierdziła K a z i m i e r a Zawistow i e z - A d a m s k a . Koresponduje t a pieśń wyraźnie ze z n a n y m średniowiecznym wierszem o duszy, która z ciała wyleciała i nie wiedziała, gdzie się podziać, rozsławionym za sprawą poe­ t y c k i e j parafrazy J u l i a n a T u w i m a i znanego s t u d i u m Kazimierza W y k i . Zaryzykować można twierdzenie, że w okresie c h r y s t i a n i ­ zacji pogrzebów t a właśnie pieśń o duszy wyparła cytowaną wy­ żej pieśń „Jedziewa, jedziewa..." i wchłonęła pewne elementy jej znaczeń. Pogrzebowe zastosowanie owej pieśni o duszy stwier­ dził K o l b e r g (t. X V I I I , s. 63—64) i miała ona bardzo liczne różno w a r i a n t y . Między i n n y m i zanotowana została przez F r a n ­ ciszka Kotulę w okolicach Ropczyc, W o l i Rusinowskiej i Brzo­ zowa w latach 1966—1968, z t y m , że t a m już wówczas nie była śpiewana n a pogrzebach, pamiętali ją n a t o m i a s t starsi informa­ torzy K o t u l i j a k o t z w . modlitewkę. Obserwacja losów t y c h dwóch pieśni zdaje się dowodzić, że proces chrystianizacji pieśni pogrze­ b o w y c h m i a l , p r z y n a j m n i e j w niektórych aspektach, charakter płynnej ewolucji, ale w pełni prawdziwości tej tezy będzie bardzo t r u d n o dowieść. 35 Nie ulega n a t o m i a s t wątpliwości, że w obrębie pieśni pogrze­ bowycłi z dużą intensywnością dokonywał się — i trwało to długo, aż do polowy X X w i e k u (!) — proces f o l k l o r y z a c j i pieśni kościel­ n y c h . Jego początki przypadły bez wątpienia już na średniowie­ cze, czego dowodem nie t y l k o wspomniana pieśń o duszy, co z ciała wyleciała, ale także f a k t odnotowania w l u d o w y m re­ pertuarze pogrzebowym przez K o l b e r g a (t. X X I I I , s. 123) parafrazy średniowiecznego „ A c h mój smętku, i n a żałości": S m u t k u , s m u t k u , mej żałości, nie mogę mieć wiadomości: gdzie mój pierwszy nocleg będzie, gdy dusza z ciała wynidzie ? T 32 Oprócz w y m i e n i o n y c h wyżej przez B y s t r o n i a („Wszystkie gospodynie wyganiają świnie..." i pieśń o Maćku, który umarł) i Fischera („Gdybyś k u m i e nie pijał gorzałki z anyżem...") można więc do tej g r u p y d a w n y c h , „pogańskich", „archetypiczn y c h " pieśni pogrzebowych zaliczyć zaledwie k i l k a tekstów, zapi­ sanych w X I X w i e k u . Jakimś echem tego rodzaju pieśni jest zapisana przez K o l b e r g a ( t . X I I , s. 312) apostrofa do zmarłego: Pijałeś p i w k o po browarach, a teraz ci przyszło leżeć n a m a r a c h . Pijałoś gorzałkę z hanyżem, teraz m y przy szli po ciebie z krzyżem. Requiescat i n pace, boć cię więcej nio zobaczę. r Z t y m oczywiście, że przedostały się już do niej elementy chrześ­ cijańskie, które jednak nic całkiem zatarły p i e r w o t n y charakter pieśni śpiewanej na stypach. N a t o m i a s t jedną z bezwzględnie najciekawszych tego rodzaju pieśni jest, również przez Kolberga zanotowana (t. X X . s. 135) Pieśń o śmierci, której pierwsza strofa b r z m i : Już m n i e głowa boli, / śmierć za piecem s t o j i , z kosą się u w i j a , / nikogo nie m i j a clowieka. D o rzędu t y c h pieśni zaliczyć można jeszcze pieśń Jedziewa, jedziewa, / drózecki nie wiewa. Kogóż się s p y t a w a ? / nikogo nie znawa. Stanisław Czernik, za którym cytuję t e n t e k s t uznał ją za bardzo dawną pieśń pogrzebową. Chrystianizacja obrzędu po­ grzebowego sprawiła j e d n a k , że zatraciła ona t a k i pogrzebowy charakter i zyskała nowe zastosowania. J a n K o l l a r znał ją już w r. 1832 j a k o pieśń weselną , zaś później nową jej f u n k c j o n a l i zację j a k o zaśpiewu pożegnalnego p r z y emigracji chłopów z Za3 3 34 Największe zaś nasilenie owego procesu przypadło, j a k się zdajo, na wiek X V I I i X V I I I , trwał on jednak przoz cały wiek X I X i wówczas też b y l niezmiernie i n t e n s y w n y , głównie za sprawą bardzo wówczas częstego d r u k o w a n i a przez różny ch prowincjo­ n a l n y c h wydawców najróżniejszych kancjonałów: Gawełek w swej b i b l i o g r a f i i odnotowuje 84 edycje wydane w 24 ośrodkach, a m a m y niezbitą pewność, że nie odnotował wszystkiego (nie ujął na przykład licznych kancjonałów śląskich). Przejmowane z nich pieśni pogrzebowe podlegały najróżniejszym zabiegom a d a p t a c y j n y m i parafrazom, zaś powszechność uczestnictwa wsi w pogrzebach nadała i m charakter pieśni powszechnych. W osta­ teczności też ono stały się „ l u d o w y m i " pieśniami pogrzebowymi. W t y m sensie — powtórzmy t o raz jeszcze — m i a l rację Bystroń i jej nie m i a l , g d y orzekał, że nie istnieje ludowa pieśń pogrzebo­ wa, że w'szystkie tego rodzaju t e k s t y są „kościelne". r Liczebność tego reperatuaru pieśniowego t a k była duża, że dając zaledwue wstępny zarys p r o b l e m a t y k i t r u d n o b y je było wszystkie wymienić, a co dopiero scharakteryzować. Rzecz w y m a g a odrębnego obszernego s t u d i u m książkowego i długich a c i e r p l i w y c h badań. Ograniczę się t y l k o do wskazania, że n a przykład Z y g m u n t Gloger ( „ W i s ł a " , I I I , 608—610) poda! aż 57 incipitów t a k i c h pieśni. W związku z t y m jednak precyzyj­ ne wyznaczenie granicy między t e k s t a m i „sfolkłoryzowanymi" a stricte „kościelnymi" jest n i e m a l niemożliwe. Trzeba się osta­ tecznie pogodzić z f a k t e m , iż wyraźne i arcyważne miejsce w dzie­ jach literackiej k u l t u r y ludowej zajmuje k u l t u r a „książkowa" i upieranie się, że do k u l t u r y ludowej należą t y l k o (także daw­ niejsze) t e k s t y przekazywane słownie nie m a najmniejszego sensu. Wszak f a k t e m jest, że w ciągu w i e k u X I X zauważalną rolę w k u l t u r z e ludowej zaczęły odgrywać wierszowane nagrobne inskrypcje (żo znamy i c h bardzo mało, to rzecz i n n a , bo n i k t ich nio spisywał), że sposób przeżywania śmierci b y l zdetermi­ n o w a n y przez istnienie różnego rodzaju „Bractw Dobrej Śmier­ c i " etc. W ciągu w i e k u X I X zakres r e p e r t u a r u pieśni pogrze­ b o w y c h w y k o r z y s t y w a n y c h w Polsce, t a k n a wsi, j a k w mieście, został jednoznacznie zdeterminowany przez obecność p e w n y c h tekstów w kancjonałach, książkach do nabożeństwa i i n n y c h m o d l i t e w n i k a c h . Ostatecznie więc mówić t u można o „ludo­ wości" pewnych pieśni w t y m sensie, że zostały one szerzej �zaakceptowane i częściej były używane, a w związku z t y m b y ­ i kontaminowane z wały przerabiane, parafrazowane innymi z a t r z y m a n y — Prosimy na Jezusa r a n y — R a t u j z ognia m o j o dusze — bo j o bardzo cierpieć musze — o J e z u " , strof. 12. Pieśń t e k s t a m i , a także silniej zakotwiczyły się w p e w n y c h t r a d y c j a c h t a znana jest z Pickoszewskiego, l o k a l n y c h (dowody na t o daje K o l b e r g , z którego zapisów w y n i k a i domowy Dostateczny śpiewnik kościelny wraz z książką modlitewną, Niemieckie P i e k a r y 1850, jednak, że decydującą rolę odgrywała t u oczywiście obecność s. 892—893, strof. 12. Piekoszewski podaje, że śpiewa się ją n a d a n y c h pieśni w kancjonałach używanych w d a n y m regionie). melodię „Przez czyszczowe u p o d l e n i a " . I w t a k i m także sensie mówić można o pewnego r o d z a j u „lu­ dowej religijności" przejawiającej się w 3. „ W dzień ów sądu ostateczny — W proch świat zmieni w y k o r z y s t a n i u tego Bóg Odwieczny — P r o r o k D a w i d t o zwiastuje — I S y b i l l a w y ­ rodzaju tekstów. Rzecz jasna, mówić t u można o f o l k l o r y z a c j i r o k u j e " , 19 s t r o f czterowersowyeh. N i e jest t o oczywiście pieśń w t y m jeszcze sensie, że w świadomości powszechnej zatarło się „ludowa", lecz parafrazowany przekład h y m n u Dies ich „książkowe" (scik: literackie) pochodzenie i że pewne z n i c h Ula, zyskały zwiększoną popularność. Badawczych kłopotów to jednak nie umniejsza. Wręcz przeciwnie. D o r a n g i niebotycz­ przypisywanego franciszkaninowi irae, Tomaszowi z dies Celano, blisko związanemu ze św. Franciszkiem. J . Surzyński, Polskie Poznań 1891, s. 222 pisze, że „zdaje pieśni Kościoła Katolickiego, nego p r o b l e m u urasta n a przykład zagadnienie a t r y b u c j i autor­ się przecież, że zebrał on t y l k o istniejące przed n i m pieśni o Sądzie skich, mniejszy Pańskim w jedną całość", b o w i e m t e m a t t e n często występował kłopot sprawiając tylko w w y p a d k u pieśni protestanckich. W y n i k a to z f a k t u , iż l i t e r a c k a k u l t u r a protes­ w t a n t y z m u miała zawsze charakter k u l t u r y „ w y s o k i e j " — czy, tego h y m n u (Nowy Korbut, poezji X w i e k u . Istniał piętnastowieczny polski przekład I , s. 288), ale w p o l s k i m k a t o l i c y z m i e t a k ją n a z w i j m y , „książkowej" — stąd w p r o t e s t a n c k i c h kancjo­ lepiej przyjęła się wersja przekładu Stanisława nałach z reguły starano się podawać autorów pieśni, podczas z r. 1598 (zob. u Surzyńskiego, s. 221—222, gdzie obie wersje). g d y w k a t o l i c y z m i e przywiązywano do tego dużo mniejszą uwagę, Wersję Grochowskiego (przekład w tereynach) przytacza współ­ bądź okresami (kontrreformacja) — cześnie A . Chadam O F M , Śpiewnik znikomą. Jest t o zresztą p r o b l e m szerszy i d o t y c z y on nie t y l k o pieśni pogrzebowej! Można ten wywód zilustrować przykładami bodaj t y m ciekaw­ Grochowskiego K a l w a r i a Ze­ kalwaryjski, b r z y d o w s k a , 1984, w y d . 2, s. 483—485. Natomiast, „Grodziszc z a c y " śpiewają jeszcze i n n y przekład (strofy czterowersowe) s z y m i , że związanymi z naszą współczesnością. O t o prawdziwą wcześniej podany przez Ignacego Porlitiusa, Nabożeństwo żałobne sensacją X V I F e s t i w a l u K a p e l i Śpiewaków L u d o w y c h w K a z ­ zawierające pieśni pogrzebowe imierzu nych, byl występ Regionalnego Zespołu Pieśni i Tańca i modlitwy za dusze zmarłych wier­ wyjęte z książek przez Zwierzchność duchowną pozwolonych, „Grodziszezaki" z Grodziska k . Leżajska, który wykonał szereg Syców 1849, s. 111—112, 19 strof. D o czasów pieśni pogrzebowych, do dzisiaj żywych w k u l t u r z e tej miejsco­ nowej, wości i w y k o n y w a n y c h obecny b y l w mszy św. za zmarłych odprawianej w d n i u pogrzebu w sposób polegający na p o w t a r z a n i u obecnie obowiązującej, liturgii wprowadzenia pogrzebu hymn śpiewem fraz wcześniej przedpowiadanych przez t z w . przewod­ i n i k a . Istniejący i po dziś dzień działający w Grodzisku i jego Rzymski..., okolicah ta,cy „przewodnicy" posiadają zeszyty, w których za­ duchem l i t u r g i i nie m a obecnie tego t e k s t u w mszy pisane są t e k s t y o w y c h t r a d y c y j n y c h śpiewów (zob. 36 (z p o d o b n y m zjawiskiem ma,my do czynienia na Suwalszczyźnio i w Biało­ stockiem, w zdeformowanej pełnił rolę sekwencji po epistole (por. D . G . Lefcbre, Mszał L o h e m des Bruges 1931, s. 1717). Zgodnie z n o w y m Czytania Natomiast w mszach Śpiewnik Olsztyn parafialny, żałobnej Katowice za- zmarłych, (a podobnie wcześniej M . M . Mioduszewski, zaś postaci i n s t y t u c j a p r z e w o d n i k a ten 1978). 1977, s. 683—688 Śpiewnik kościelny Kraków 1838, s. 287) przewiduje obecność tego h y m ­ ostała się też na D o l n y m Śląsku, gdzie starsze k o b i e t y , pełniące z melodiami, rolę k a n t o r a na pogrzebie, wspólcelebrują w t e n sposób pogrzeb n u w czasie procesji żałobnej za zmarłych (nio mylić z procesją, z księdzem). Repertuar pogrzebową, „Grodziszczaków" wzbudził zachwyt tj. z k o n d u k t e m , czyli odprowadzeniem zwłok dla swej „ludowości"; spowodowało to nawet nakręcenie telewi­ z k a p l i c y do g r o b u ) : w y k o n u j e się go częściami, po k i l k a zwrotek zyjnego f i l m u , którego emisja została j e d n a k przerwana. A l e oddzielonych t z w . stacjami m o d l i t w . M a ten h y m n najdłuższą z t y m mniejsza. T u idzie jedynie o pokazanie, że owe pieśni w Polsce tradycję spośród pogrzebowych są kłady przez Grochowskiego i Tadeusza K a r y l o w s k i e g o proweniencji „książkowej". Przyjrzyjmy się zatem paru śpiewów, jego prze­ (Śpiewnik O l s z t y n 1977) są prawdziwie piękne, ale współcześnie t e k s t o m , życzliwie m i udostępnionym przez p. Mariannę Halicką parafialny, z Rzeszowa za pośrednictwem prof. Czesława Hernasa, a pocho­ jego znajomość zanika, i stąd jego w y k o n a n i e przez „Grodzisz­ dzących z tego repertuaru „Grodziszczaków"... czaków" było taką sensacją. 1. Pieśń pogrzebowa, 4. Pieśń, i n c . „Posłuchajcie grzesznicy o statecznym sądzie i n c . : „Już ide do g r o b u ciemnego s m u t ­ n e g o " , 16 strof. Fischer Zwyczaje pogrzebowe, s. 216 (ze wskaza­ n i e m źródła) mówi o jej używaniu w Rzeszowskiem — K i e d y nas złych i d o b r y c h Bóg sądzić zasiędzie", 28 zwrotek d w u w e r s o w y c h . Podaje tę pieśń współcześnie w nieco innej wersji w r o l i po­ grzebowej oracji i n o t u j e jej śpiewanie w Białostockiem, Sied- A . Chadam, Śpiewnik leekiom i na, Podlasiu. W wersowych. Jest t o bardzo stara pieśń o Sądzie pieśni podaje zbiór Pieśni lickich osobno odbite nieco zmienionej wersji 7 s t r o f tej pogrzebowych z Kancjonału, dla chrześcijan Cieszyn ewange­ 1912, s. 59, gdzie s. 487—488, 14 s t r o f d w u ­ kalwaryjski, Ostatecznym, t r a d y c y j n i e należąca do „dziadowskiego" r e p e r t u a r u : w nacji dziadowskiej Peregry­ z r . 1614 m o w a jest, żo „owej też t a m radzi także i n f o r m a c j a , że śpiewa się ją n a nutę własną, t o jest n a słuchają nutę czeskiej pieśni „ J i ż j a j d u do h r o b u " . F a k t , iż słowa tej i XVII pieśni: „Bogu was poruczam — z w a m i się rozłączam, — Przy­ zaświadczają między i n n y m i : F . Sielicki, s. 102; Słownik folkłoru jaciele! w grobie — J a już spocznę sobie" — znalazły zastosowa­ polskiego, nie w słowackiej epigrafice, mianowicie umieszczone s. 275 i 444. Pogrzebowego zastosowania zostały na o sądzie" (Antologia literatury sowizdrzalskiej s. 92; F . K o t u l a , Znaki przeszłości, Warszawa 1976, wśród protestantów grobie J a n a V a j o w Cerovie: „Sbohom, rodićia m i l i , sa t u m a j t e d o w o d z i jej obecność w Pieśniach pogrzebowych — a n a u n i a si spominajte. — B o h u vas porućam, S V a m i sa gelickich, rozlućam — B o h u p o r u c a m a za Vaśu — lasku pekne v i m d'akujem" (R. B e d n a r i k , Gintoriny na Słorensku, chrześcijan ewan­ 1912, s. 84—85. 5. Pieśń pogrzebowa Bratislava XVI wieku, Wrocław 1966, s. 256), zaś jej dawną popularność młodzieńca, inc. „ Z w a m i rozstanie ro­ dzice u k o c h a n i — Sprawuje w s z y s t k i m g o r z k i c h łez w y l a n i e " , 1972, s. 108) dowodzi, że najprawdopodobniej przyszła t a pieśń 10 strof. Należy do P o l s k i z Czech l u b Słowacji za pośrednictwem ewangelickim i w ubiegłym w i e k u była bardzo p o p u l a r n a . Występowała między i znalazła zastosowanie wśród katolików i w prawosławiu (zob. i n n y m i w śpiewnikach: Szymon Perzich. Zupełny katolicki K o l b e r g , t . X X X V , s. 187). N i e podaje tej pieśni a n i śpiewnik nał, Wrocław Mioduszewskiego, a n i też przebadane przeze m n i e inne dziewięt­ Syców 1849, s. 1 2 — 1 3 ; Serce do Boga, Kępno 1916, s. 276—277. nastowieczne śpiewniki k a t o l i c k i o , co prawdopodobieństwo tej sugestii trochę zwiększa. 2. Pieśń o więźniu czyjscowym, 6. Pieśń i mc. „Więzień w czyjscu W ona do licznej g r u p y pieśni „żegnających" kancjo­ 1841, s. 4 7 8 ; I . P o r l i t i u s , Nabożeństwo żałobne, o nikczemności człowieka, inc. „Zejdą się k r e w n i śmierdzące c i a ł o — N i e w i e l e myśląc, co się z n i m stało — grób poprowadzą...", 20 strof. Jost t o obszerny f r a g m e n t 53 �(ściślej mówiąc — cały „parafraf" 5) Przeraźliwego echa trąby Bolesławiusza (pocz. X V I I w . — Klemensa ostatecznej dzieła p i e r w s z y raz wydanego 7. B o się sumienie i c h sroży, Sądem i wiecznością 1689), w P o z n a n i u w r. 1670. później 8. M y stojący p r z y t y m grobie, wznawianego w l a t a c h 1685, 1695, 1725, 1726, 1740, 1750 ( d w u ­ k r o t n i e ) , 1770, 1777, 1779 ( t r z y k r o t n i e ) , 1808, 1874, 1876, 1878 1900 a drukowanogo Warszawie, w Krakowie, Poznaniu, Wilnie, Częstochowie, W a d o w i c a c h Wałecki, Klemens Boleslawiusz. Pisarz i Chełmnie reformacki wieku, „Archiwa B i b l i o t e k i i Muzea Kościelne", t . 25, 1972, s. 277—302). O g r o m n a popularność tego dziełka n i e zmalała po r o k u 1900 — t o dobrze sobie, • 9. Możny, u b o g i i równy, N i k t o d śmierci n i e w y m o w n y ; Któż wie, n a k i m kolej stoi? Przetoż niech się każdy b o i . 10. K a ż d y t r u p t o głośno mówi: I w y też bądźcie g o t o w i , Bo (por. W . XVII Uważmy Że każdy legnie na m a r y , T a k młody j a k o i stary. ( t r z y k r o t n i e ) , 1881, 1883 ( d w u k r o t n i e ) , 1884, 1886, 1889, 1895, 1897, trwoży, A kończąc życie doczesne, Idą stąd n a męki wieczne. a n i się spodziejecio, K i e d y do g r o b u wpadniecie. 11. Byłem tern, czem w y jesteście, Jestem, czem i w y będziecie, Śmierć o niepewnej godzinie, Około was się zawinie. 12. Z ty-ch to prochów i z t y c h kości Uznajcie świata marności, w początkach X X w i e k u miało ono jeszcze" k i l k a (a może i k i l ­ N i e znać t u , k t o miał w y g o d y , L u b k t o cudnej b y l u r o d y . kanaście) wydań, docierających do ludowego i drobnomieszcza- 13. N i e topmyż serca w marności, Lecz ćwiczmy się w poboż­ ńskiego kręgu odbiorców. T a o g r o m n a popularność Echa nie ności, B o do wiecznego żywota Tydko nas p r o w a d z i cnota. była p r z y p a d k o w a : nawołująca do czynienia p o k u t y i bezgrzesz­ 14. Tę więc naukę d l a siebie Z a m i e r z m y p r z y t y m pogrzebie, nego życia ukazuje, z j a k i m i c i e r p i e n i a m i u m i e r a człowiek „świa­ t o w y " , roztacza pełną grozy i świetnych obserwacji n y c h wizję u m i e r a n i a . Echo fizjologicz­ weszło w obieg p o p u l a r n y i zajęło w n i m ważne m i e j s c e . T e k s t śpiewany przez „Grodziszczaków" 37 Że t e n p r z y śmierci szczęśliwy, K t o wiedzie żywot c n o t l i w y . 15. G d y się do d o m u w r a c a m y , Z tobą się bracie żegnamy; Niech t w a dusza t a m osiędzie, Gdzio śmierci więcej nie będzie, A po prac}- i żałości, Odpocznij w wiecznej radości. niewiele różni się o d wersji d r u k o w a n y c h , różnice są n i e i s t o t n e . 7. Pieśń o duszach w czyjscu l a m e n t więźniów jęczących...". 14 strof. I Amen. 3 9 i n o . „Zaczynam „Naturalność" ludowego sposobu pojmowania śmierci, t y - t e n utwór wyszedł lekroć zaświadczana, że nie ma, potrzeby odwoływać się t u do pokutujących, spod pióra K l e m e n s a Bolesławiusza a był dołączany do k o l e j n y c h opracowań zagadnienia, nie sięgała j e d n a k tej ekspresji, z jaką wydań Przeraźliwego echa (w w y d a n i u warszawskim z r o k u 1808 roztaczała wizje śmierci późnobarokowa l i t e r a t u r a na s t r o n a c h 198—200). O pogrzebowym zastosowaniu tej pieśni wręcz lubująca się w n a t u r a l i s t y c z n y c h obrazach rozkładającego świadczy choćby f a k t , że j e j melodię podał Mioduszewski w Do­ się ciała . Można zaryzykować twierdzenie, żo było nawet prze­ datku I I do Śpiewnika Kościelnego (Kraków 1863, s. 960). I t u ciwnie — l u d wprawdzie akceptował owe eschatologiczne teksty przekształcenia t e k s t u są n i e z b y t znaczne i wykonywał je powszechnie na pogrzebach, lecz ich w y m o w a — jedyną różnicą dewocyjna, 40 ważniejszą jest przemiana pierwotnego „Ojciec i m a t k a j a k stał odstawała o d treści różnych zabiegów i gestów w y k o n y w a n y c h się p a l i " ( u Bolesławiusza) w „Ojciec i m a t k a j a k się t a m p a l i " w czasie rytuału pogrzebowego. K o l b e r g n a przykład mówi, że (u Godziszczaków). wśród pieśni śpiewanych w czasie nocnogo czuwania p r z y zmar­ B r a k miejsca nie pozwala t u n a prowadzenie dalszych t a k i c h łym (puste noce) śpiewano w Poznańskiem pieśń: analiz t e k s t o l o g i c z n y c h ; w m a r c u 1985 dowiedziałem się o d doc. Jużeś zginiony, już potępiony, d r l i a b . R o c h a S u l i m y , że przeprowadzona przez niego (zupełnie Bluźnileś B o g u , jużeś u progów piekiolnych niezależnie) i d e n t y f i k a c j a tekstów z r e p e r t u a r u Grodziszczaków, będąca i c h konfrontacją z i n n y m i zupełnie śpiewnikami, dała w y n i k i identyczne T a k więc r e p e r t u a r „Grodziszczaków" repre­ zentuje ową pieśń kościelną, która t a k wiele zawodu sprawiła ( K o l b e r g , t . X I , s. 164) Pełna grozy ekspresja tego siedemnastowiecznego z diabłem' 11 Dialogu anioła jest w istocie też odległa o d rzeczywistych treści na­ B y s t r o n i o w i , co nie przeszkodziło t e m u , że w r. 1982 stała się dających sens czuwaniu p r z y zwłokach: akceptacja, t e k s t u nie ona festiwalową sensacją! stanowi więo o l u d o w y m sposobie p o j m o w a n i a śmierci. Można Jeśli zatem na podstawie łotewskich pieśni l u d o w y c h — dain t u raczej mówić o p e w n y m n a r z u c o n y m przez Kościół — bądź — można, m n i e j l u b więcej t r a f n i e zrekonstruować obraz ludowego przez koncepcje wyznaniowe różnych r e l i g i i — sposobie p o j m o w a ­ łotewskiego s t o s u n k u do śmierci, t o podejmowanie tego r o d z a j u n i a śmierci. próby w o p a r c i u o t e n , „ l u d o w y " , a przecież w istocie nie l u d o w y , W i d z i a n o przez ten p r y z m a t w y z n a n i o w y pieśni pogrzebowe roperatuar pieśniowy uznać trzeba za zabieg bardzo r y z y k o w n y . mówią sporo nie o l u d o w e j , ale wdaśnie o wyznaniowej koncepcji Polskie śmierci śmierci i związanych z d a n y m w y z n a n i e m formach k u l t u zmar­ religijne łych. Wstrzymując się już o d komentarza, tekst bowiem są.m mówi i pieśni pogrzebowo zarysowują jej p r o b l e m a t y k i z d e t e r m i n o w a ć bowiem obraz przez koncepcje i t y l k o wtórnie zabarwiony przez elementy pochodzenia ludowego, za siebie, przytoczę dla zilustrowania tego zjawiska a pojawiające się w w y n i k u k o n t a m i n a c j i różnych tekstów i i c h pieśń „cerkiewną", podaną w Śpiewniku parafrazowania. szewskiego : Dowodów n a rzecz, znanej zresztą z badań najpierw kościelnym M . M i o d u ­ Fischera i Biegeleisena, tezy o ludowej koncepcji „śmierci oswo­ Z a t r z y m a j c i e się, rozpytajcie się, / Czyjeż jęczą p r o c h y ? jonej" O s y n y , córki, co te pagórki, / Co szepcą te lochy ? 3 8 trzeba więc szukać gdzie indziej, co najwyżej dostrze­ gając, iż t e k s t y pieśni pochodzących z X V I I i X V I I I w i e k u przyczyniać się mogły do jej u t r w a l e n i a . D o b r y m t u przykładem może być j e d n a z p o p u l a r n y c h do niedawna pieśni, zawierająca tyleż elementy znane z tradycji kultury średniowiecznej, ile obecne w obowiązującej poprzednio l i t u r g i i pogrzebu: 1. Pogrzebmyż t o ciało w grobie, Niechaj t u spoczywa A l b o w i e m z ziemi stworzone, W nasze ska,zitelno, sobie; ziemię będzie obrócone. Zmartwychwstanie nieśmiertelne. 3. W n i e m staniem}* przed Sędziego, Uslyszem dekret z ust Jego, Z n i e m pójdziemy na zbawienie, l u b na, wieczne potępienie. 4. Co teraz t u zasiejemy, T o t a m żniwować będziemy; Szczęśli­ w y , k t o kocha Boga, N i e s p o t k a go żadna, trwoga,. 5. K t o żyje w boskiej bojaźni, Z ludźmi w braterskiej przyjaźni, T e n w łasce Boskiej u m i e r a , A śmierć m u niebo o t w i e r a . 6. Lecz co o Boga nie dbając, A n i bliźnich nie kochając, Gwałcą Boskie przykazanie, T y c h ciężkie czeka skonanie. 54 Których k o c h a l i , j a k b y nio znali. I nie r z e k l i n a m : pokój wdeczny w a m . Czyjeż t o groby, jakie osoby / W t y c h j a m a c h dziedziczą? r Ogryzłe głowy, gnatów połowy / Skarb bogactwa liczą ? 2. A lubo w p r o c h się obróci, Z n o w u m u Bóg życio wróci, Ciało Pominęli nas, zapomnieli wczas, Czyż nas nie znacie, siostro i bracie, Śpimy głęboko, już nasze oko N i e ogląda was, c h y b a w sądny czas. Odezwijcie się, upomnijcie się, / Smutne z kostek j a t k i ! Nio zna was cudzy, k r e w n i n i słudzy, / Nie znają toż d z i a t k i . Zgasło n a m słońce, nie masz obrońcę, Zginęła sława, m y śmierci strawa, Dopiero z n a m y wieczności bram}'. Gdzież b u d o w n i c z y , co k o s t k i liczy, W z r o s t zmierzył, d u c h zważył ? Gdzież jest t a siła, która w was była, / Któż ciało obnażył? U l e p k i z błota, co za ślepota! �W B o g u żyjecie, czyż w y nie wiecie, wały Że w d z w o n u dźwięku zrzuci was z ręku. one zastosowanie w nagrobnych wierszowanych Zgoła inną wizję śmierci zarysowują pieśni protestanckie, Zmarły człowiecze, z tobą się żegnamy; czego przykładem niech będą d w a f r a g m e n t y pieśni n a p i s a n y c h P r z y j m i j dar s m u t n y , który c i składamy: przez Trochę n a grób twój porzuconej g l i n y U Andreasa Gryphiusa (1616—1664) i ins­ k r y p c j a c h . T a k było ze wspomnianą pieśnią Karpińskiego: 42 Eliasza Łaniego. G r y p h i u s a m a m y : „Dokonano! już bój jest skończony, — O d t w y c h przyjaciół, sąsiadów, r o d z i n y . Zbawca mię p r z y j m u j e . — Idźże świecie! Przedtem u j a r z m i o n y , — Już swobodę czuję — Przez Jezusa i żywą radością — Żegnam Powracasz w ziemię, co tw-ą matką była. przyjaciół z uprzejmością. — D o k o n a n o ! Teraz cię s t r a w i , niedawno żywiła! D o k o n a n o ! mój Jezus n a siebie — Wziął m e w i n y m n o g i e ; — Cierpiał za m n i e T a k droga każda, którą nas świat w o d z i , w krzyżowej potrzebie — Męki nader srogie. — O, j a używam N a t e n u b i t y gościniec w y c h o d z i . w r a n a c h jego — Przytułku wiocznie bezpiecznego! — Doko­ nano ! " . 4 3 Niedługo bracie (siostro) z tobą się u j r z y m y ! N a t o m i a s t u Eliasza Łaniego (1570—1618): „Już to ciało Jużeś t a m doszedł, m y jeszcze i d z i e m y ; p o c h o w a j m y — B o g u duszę zalecajmy, — B y jej raczył z swej Trzeba c i było odpocząć po biegu, litości — Dział dać we wiecznej T y wstaniesz, boś t u t y l k o n a noclegu. radości. — — Wszak i w i e r z y m y , — Że się, da Bóg, zobaczymy ostateczny, — G d y nas zbudzi sędzia ufamy - W o n dzień świata wieczny" . 4 4 Boże, ten zmarły w d o m u T w y m przebywał, Kończąc tę serię porównań przytoczę wreszcie jedną z n a j ­ U stołu Twego jadał, Ciebie wzywał. popularniejszych k a t o l i c k i c h pieśni pogrzebowych — osiemnasto­ N a Twej litości polegał wieczną, jeszczo do niedawna śpiewaną, zwłaszcza n a w s i , n i e m a l D a j jego duszy odpoczynek bezpieczny, wieczny. 46 powszechnie, lecz dzisiaj już zapomnianą: Jezu w Ogrojcu mdlejący, k r w a w y p o t wylewający! Trzecia strofa tej pieśni znalazła zastosowanie j a k o i n s k r y p c j a Dusze w czyścu omdlewają, T w e j ochłody nagrobna. wyglądają, O Jezu, o J e z u ! 47 Inną miarą wielkiej popularności tej pieśni, będącej j e d n y m Przez twój p o t , O Jezu drogi, Wyzwól dusze z męki srogiej! jeszcze zza g r o b u i n a d grobem P o t u krwawego strumienie, niechaj zaleją płomienie, jest f a k t , iż śpiewano ją i śpiewa się n a d a l n a k i l k a m e l o d i i . O Jezu, o J e z u ! Przez, t w o , J o z u , d y s c y p l i n y , K t ó r y ś cierpiał d l a dusz w i n y ! zwycięstwem „poety serca" „ K l a s y c z n ą " — pierwszą była melodia „ K t o się w opiekę" J a n a Kochanowskiego, pochodząca z X V I I l u b X V I I I w i e k u : Niech z rózg, krwią Twą zbroczonych, Spłyną k r o p l e na strapionych, O Jezu, o J e z u ! 4 5 W trzech t y c h , t y p o w y c h , pieśniach o d b i j a się odmienność wyznaniowej koncepcji śmierci, co miało wpływ n a kształt l u ­ dowego j e j p o j m o w a n i a , a też wyznacza odmienność typów postępowania badawczego. Zarazem jednak w a r t o pamiętać, że jak wśród protestantów m a z u r s k i c h występowa! Boskiej z Świętej L i p k i , j a k protestancka Postylla Matki Drugą z m e l o d i i ułożył T e o f i l K l o n o w s k i , organista i k o m p o ­ A d a m a Gacju- kult z y t o r poznański i podał ją w zbiorze własnym Szczeble do nieba, sza w y k o r z y s t y w a n a była przez śląskich katolików, t a k samo pewne pieśni protestanckie śpiewane były przez katolików Poznań 1867: — i o d w r o t n i e . D o takiego wspólnego r e p e r t u a r u należały n a przy­ kład: „Słuszna to pamiętać zawsze o t y m " , ułożona po czesku przez J a n a Silvaiia (1493—1593, inc. „Sluśit to n a każdy ćas", zalecana d l a katolików przez k s . Walczyńskiego (15 pieśni zazmarłych, Tarnów 1913, s. 13); „Jezu w i e m , że umrzeć dusze muszę" (Pieśni pogrzebowe chrześcijan ewangelickich, 1912, s. 8; I g n a c y P e r l i t i u s , 1849, s. 8 2 — 8 3 ) ; „ I d z i e , idzie Bóg p r a w d z i w y " (powszechna wśród katolików, jest w zbiorze Pieśni chrześcijan ewangelickich, w (Pieśni grobie" 1912, s. 85); „Pogrzebmyż pogrzebowe s. 6 1 ; Serce do Boga, pogrzebowe chrześcijan to ciało ewangelickich, 1912, Trzecią ze znanych podał Oskar K o l b e r g (t. X I , s. 164) za Książką do nabożeństwa z polecenia arcybiskupa Dunina, Leszno 1844, s. 778: Kępno 1916, s. 274—276); „Zmarły czło­ wiecze z tobą się żegnamy" Franciszka Karpińskiego, podana w zbiorze Pieśni pogrzebowe chrześcijan ewangelickich, 1912, s. 65 (na nutę „ K t o się w opiekę" — śpiewana cło dzisiaj n a k a t o l i c k i c h pogrzebach, o c z y m już była m o w a wyżej. Być może listę t y c h związków można b y poszerzyć; w y k l u ­ czyć nie można,, że podobne konwergencjo dostrzeżemy także Istniały więc (i n a d a l istnieją) różne regionalne w a r i a n t y tego śpiewu, ale t r u d n o dokładnie powiedzieć, co o tej regionali­ w pieśniach prawosławnych, mało m i znanych. Uwzględnić t u zacji decydowało; być może po p r o s t u t y l k o f a k t występowania także trzeba związki inno — pewną część p o l s k i c h pieśni pogrze­ w stosowanych w d a n y m regionie śpiewników t e j , a n i e innej b o w y c h stanowią przekłady tekstów obcych, niemieckich, czes­ melodii. k i c h i słowackich (najczęściej zresztą są t o pieśni protestanckie). J a k wspomniałem, pieśni protestanckie ulegały nieco mniejszej Wspomniałem o wielkim bogactwie owego repertuaru. Dodać się zatem godzi, iż ów wstępny rekonesans przeprowadzony f o l k l o r y z a c j i p r z y n a j m n i e j w t y m sensie, że za. sprawą literackiej został w oparciu o łączną liczbę ok. 250 pieśni, w y b r a n y c h z k i l ­ k u l t u r y p r o t e s t a n t y z m u zachowała się pamięć o i c h a u t o r a c h , k u n a s t u śpiewników dziewiętnastowiecznych i dwudziestowiecz­ co jest rzadkio w k a t o l i c y z m i e . Całkowitej n i e m a l a n o n i m i z a c j i n y c h . J a k się rzekło, pewno z o w y c h pieśni cieszyły się większą uległa „Zmarły popularnością, której miarą było częstsze i c h p r z e d r u k o w y w a n i e nabożne, Supraśl 1792. Wykładni­ — zaś ongiś najbardziej popularne pojawiają się w s k r o m n y c h na przykład pieśń człowiecze" ze zbioru Pieśni Franciszka Karpińskiego k i e m większej popularności p e w n y c h pieśni jest f a k t , iz znajdo­ w y b o r a c h we współczesnych śpiewnikach. 55 �Skupiwszy w niniejszych „prolegomenach" uwagę n a t y c h pieśniach, które funkcjonowały w k u l t u r z e l u d o w e j , z braku miejsca p o m i j a m t u omówienie sporej a niezmiernie ciekawej g r u p y świeckich pieśni pogrzebowych. przeszły 49 i b y w a w y k o n y w a n a bardzo często n a pogrzebach byłych L w o wiaków. Pojawiły się one o d po­ czątków X I X w i e k u w związku ze wzrostem k u l t u bohaterów narodowych Więc cię nic trzeba żegnać ł z ą " . Jest ona żywotna do dzisiaj i p a t r i o t y c z n i e i n t e r p r e t o w a n y c h pogrzebów, ale długą ewolucję, stąd k u l t u r a popularna wieku XX Praca niniejsza n a w e t w części nie wyczerpuje o g r o m u pro­ b l e m a t y k i polskiej pieśni pogrzebowej, ale też jej a u t o r n i e stawiał sobie t a k i c h zamierzeń. Szło t u j o d y n i e o zarysowanie w Polsce znalazła specjalne pieśni przeznaczone n p . n a pogrzeb p r o b l e m u i wskazanie, j a k bardzo wdzięcznym, złożonym, ale uczniów, odśpiewywane przez kolegów zmarłego . Ze świeckich i t r u d n y m obszarem d l a badań jest t a , niesprawiedliwie do tej pieśni tego t y p u największą p o r y p o m i j a n a , a n a naszych oczach bodaj ostatecznie 48 bodaj popularność zdobył sobie marsz żałobny A . Orłowskiego „ W mogile ciemnej śpisz n a w i e k i , jąca, gałąź polskiej pieśni zanika­ powszechnej. P R Z Y P I S Y Cytuję je licznie w n a s t . p r a c a c h : Wiersze z cmentarza. 0 współczesnej epigrafice wierszowanej, Wrocław 1985; Arnice viator siste paulisper, „Przegląd P o w s z e c h n y " , 1983, n r 1 1 ; Siste gradum viator, „Przegląd P o w s z e c h n y " 1985, n r 4 Por. A . L a b u d d a , Liturgia pogrzebu w Polsce do wydania Bytuału piotrkowskiego (1631), Warszawa 1983, s. 6 tamże, s. 251—252 Por. A . L a b u d d a , o p . c i t . , s. 210; F . Sielicki, Folklor biało­ ruski, Wrocław 1983, s. 6 4 — 6 5 ; A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, L w ó w 1921, s. 148—154 Obrzędy pogrzebu dostosowane do zwyczajów diecezji polskich, K a t o w i c e 1978, s. 14 tamże, s. 14 P o r . : Ojcze nasz. Modlitewnik wspólnoty chrześcijańskiej, W r o c l a w 1983, w y d . 7, gdzie m . i n . pieśni „Jezu w Ogrojcu mdlejący", „ A c h Ojcze pełen litości", ,,Z głębi mojego serca głos w y d a n y " — ale wszystkie te pieśni są podano w wersjach krótszych niż w śpiewnikach dziewiętnastowiecznych. Nieco więcej tekstów i w pełniejszych wersjach podaje A . Chadam o f m , Śpiewnik kalwaryjski, K a l w a r i a Zebrzydowska 1984, w y d . 2 Słownik terminów literackich p o d redakcją Janusza Sławiń­ skiego, Wrocław 1976, s. 303 Por. W . B u g i e l , Lamentowa grupa pieśni pogrzebowych, Przemyśl 1925, s. 2 7 ; W . F e d o r o w s k i , Lud w okołicy Żarek, Sie­ wierza i Piłicy, t . 1, Warszawa 1888, s. 132—133 Por. I . Namysłowska, Żałoba, „Psychiatria P o l s k a " , t . 10, 1976 nr 2, s. 183 Z o b . F. Sielicki, Pieśni pogrzebowe i dziadowskie śpiewane w b. powiecie wileńskim, „Slavica VratislaA'iensia", X X I I , Wroc­ ław 1982, s. 92—93 C y t . za,: J . Siedlecki, Śpiewnik kościelny, Wydanie Ju­ bileuszowe (1878—1928), Kraków 1947, s. 346 A . Fischer, op. c i t . , s. 214 Por. tamże, s. 318 " P o r . tamże, s. 305—306; A . L a b u d d a , op. cit„ s. 42 Por. пр.: S. Chodyński, Organy, śpiew i muzyka w kościele katedralnym włocławskim, Włocławek 1902, s. 272; A . Schweitzer, Johann Sebastian Bach, Kraków 1972, s. 26 Obrzędy pogrzebu dostosowane do zwyczaju diecezji polskich, s. 13. W y d a j e się j e d n a k , że i n s t r u k c j a t a nie jest w pełni sku­ teczno, co bodaj w y n i k a z porzucenia przez Kościół t r a d y c j i dawnego polskiego śpiewu pogrzebowego jako n i e z b y t zgodnego z duchem nowej l i t u r g i i . B . Zakrzewski, Boże, coś Polskę Alojzego Felińskiego, Wrocław 1983, s. 20 i 21 C y t . za: J . A . M o r s z t y n , Utwory zebrane. Opracował Leszek K u k u l s k i , Warszawa 1971, s. 137 Nie odnotował istnienia t a k i c h elementów J . A . Chrośc i c k i , Pompa funebris. Z dziejów kultury staropolskiej, Warszawa 1974 Por. A . Fischer, op. c i t . , s. 214—217 tamże, s. 214 tamże, s. 216 J . S. Bystroń, Pieśni ludu polskiego, Kroków 1924, s. 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 6 17 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 P o r . : H . Biegeleisen, V kolebki. Przed ołtarzem. Nad mo­ giłą, Lwów 1929; H . Biegeleisen, Śmierć w obrzędach, zwyczajach i wierzeniach ludu polskiego, Warszawa 1931; A . Fischer, Święto umarłych, Lwów 1923 Rzecz referuję w książce Wiersze z cmentarza, Wrocław 1985. Por. też A . L a b u d d a , op. c i t . Por. A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe..., s. 215 Por. A . L a b u d d a , op. c i t . , s. 41 A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe..., s. 206. Por. też tamże, s. 3 9 1 ; Ć. Z i b r t , Seznam pover a zvyklosti pohanskych, Praha 1894; W . Sonntag, Totenbestałtung, H a l l e 1878, s. 172 A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe..., s. 378 (odsyła do K o l ­ berga, Mazowsze I , s. 216 Рог. E . A . V o l t e r , Materiały dla etnografii łatyszkago plemeni witebskoj gubernii, cz. I , Petersburg 1890, s. 369—385 Por. J . I . Kraszewski, Witolrauda, w y d . 2, W i l n o 1846, s. 36—37 S. Czernik, Trzy zorze dziewicze. Wśród zamówień i zaklęć, Łódź 1968, s. 42 J . K o l l a r , Narodnie spievanky, t . 1, B r a t i s l a v a 1953, s. 472 K . Zawistowicz-Adamska, Społeczność wiejska, w y d . 2, Warszawa 1958, s. 49 I n f o r m a c j e to zawdzięczam p . M a r i a n n i e H a l i c k i e j z Rze­ szowa. Dzieje recepcji, treść i znaczenie Przeraźliwego echa K . Bolesławiusza omówił Janusz D u n i n , Papierowy bandyta. Książka kramarska i brukowa w Polsce, Łódź 1974, s. 5 2 — 5 9 Pojęcie „śmierci o s w o j o n e j " (la m o r t apprivoisee) przej­ muję z p r a c y : P. Aries, Essais sur 1'histoire de la mort en Occident du Moyen Age a nos jours, Paris 1975, ale samą istotę zjawiska opisali w Polsce wcześniej Fischer i Biegeleisen. Serce do Boga. Śpiewnik kościelny dla użytku pobożnych katolików przez cały rok, Kępno 1916, s. 274—276 Рог. M . Eustachicwicz, Twórczość Dominika Rudnickiego, Wrocław 1966, s. 112 Por. tamże, s. 70 M . Mioduszewski, Śpiewnik kościelny, Kraków 1838, s. 676—678 Pieśni pogrzebowe dla chrześcijan ewangelickich osobno odbite z Kancjonału, Cieszyn 1912, s. 39 tamże, s. 60. R. B e d n a r i k , Cintoriny na Slovensku, B r a ­ t i s l a v a 1972, s. 108 c y t u j e wierszowany nagrobek, który jest c y t a t e m z tej pieśni (1960). J . Siedlecki, op. c i t . , s. 338—339 tamże, s. 346—347 Szerzej rzecz r o z w i j a m , podając też inne przykłady w książ­ ce Wiersze z cmentarza, Wrocław 1985 Por. n p . pieśń Nad grobem (inc.: „ N a d t w o i m grobem, k o c h a n y kolego, S t o i m y s m u t n i . . . " (w:) K . Hławiczka, Śpiewnik szkolny, cz. 2, Cieszyn 1925, s. 151—152 Z o b . Śpiewnik strzeleckiej Szkoły Junaka, Warszawa 1934, s. 3 6 0 — 3 6 1 (za wskazanie tego źródła dziękuję uprzejmie p. prof, dr F r a n c i s z k o w i Siedlickiemu). 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad4f346768203ed2e53ba10fa6e666ac.pdf 9792c5c7ba792d305413613463b15827 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3247 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3043 Title A name given to the resource Wiersze nagrobne z polskich cmentarzy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.83-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolbuszewski, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Kolbuszewski WIERSZE N A G R O B N E Z P O L S K I C H Zwyczaj umieszczania wierszy n a grobach jest w Polsce CMENTARZY N i e zawsze jest t o d a t a umieszczenia wiersza ( n a g r o b k i bywają bardzo szeroko rozpowszechniony i m a bardzo eiokawą, złożoną stawiane i w k i l k a l a t p o śmierci danej osoby). D a t y te mają tradycję. Poświęciwszy końcem znaczenie t y l k o o r i e n t a c y j n e : ponieważ w cmentarnej k u l t u r z e Ludoznawczego, nie istnieje p r a w o autorskiej własności i t e k s t y bywają przepi­ i nie chcąc t u powtarzać a n i poda­ sywane, d a t a t a nie określa czasu powstania t e k s t u . W z o r a m i tej p r o b l e m a t y c e , wydaną 1985 r o k u staraniem Polskiego T o w a r z y s t w a książkę Wiersze z cmentarza z n y c h w niej ustaleń, a n i reprezentowanych t a m tekstów nagrob­ są n i e j e d n o k r o t n i e wiersze dziewiętnastowieczne i n a w e t osiem­ n y c h wierszy, ograniczam się j e d y n i e do p o d a n i a niżej w y b o r u nastowieczne około t y l k o c y t a t y z Trenów J a n a Kochanowskiego), i 130 n a g r o b n y c h wierszy, zgromadzonych przeze mnie dostarczonych m i przez w i e l u informatorów. N i e mogąc t u wszystkich wymienić, składam I m serdeczne podziękowanie. (rzadko k i e d y wcześniejsze — wyjątkiem są t u niejszych polskich dziewiętnastowiecznych D r u k o w a n e t u wiersze ilustrują n i e m a l wszystkie prawidłowości wązkowskiego, R a k o w i c k i e g o , rządzące „literaturą cmentarzową" ( j a k ją nazwał Rossie, niejednokrotnie o p i s y w a n y c h W . Wójcicki), a w związku z t y m reprezentują Kazimierz cmentarzy, Po­ Łyczakowskiego, cmentarza n a przez uznanych poetów. zróżnicowany * poziom a r t y s t y c z n y , z reguły wyższy w u t w o r a c h dziewiętnasto­ wiecznych stąd w szerogu p o d a n y c h wyżej utworów echem odbijają się t e k s t y z najsłyn­ (zwłaszcza pochodzących z pierwszej połowy tego stulecia) a obniżający się stopniowo w miarę rozpowszechniania Piątąm z cnotliwą żoną spędził szczęścia wiosnę się zwyczaju Dwakroć Ojciec szczęśliwy w t e m P a r k i zazdrosne ozdabiania grobów wierszami. Spora liczba t y c h tekstów t o t e k s t y grafomańskie, co przecież nie zmienia f a k t u , Przecięły wątek życia tego w z o r u c n o t y iż m a m y t u do czynienia z „poezją dobrej w o l i " . Nie m a i zasad­ Dziś łzami zlewam grób j e j i dzieci sieroty. niczo nie było w dziejach k u l t u r y polskiej zwyczaju umieszczania ( W i l n o , Cmentarz p r z y kościele św. żartobliwych wierszy n a grobach. Jeśli więc pewne t e k s t y wzbudzą P i o t r a i Pawła, 1821) niezamierzoną przez autorów wierszy wesołość, t o wcale t o n i e oznacza, b y niniejsza mała antologia usiłowała w j a k i k o l w i e k sposób korespondować z przezabawną książeczką F r i t z a Spiegla Dead Funny ( L o n d y n 1980, 2° L o n d y n 1982), gromadzącą cały szereg świadomie k o m i c z n y c h nagrobków (nie t y l k o s t a w i a n y c h Z n i k o m e szczątki c n o t l i w e j swej żony t u położył mąż s t r a p i o n y , a pełne żalu po stracie swej m a t k i osierociało cztery drobne d z i a t k i grób t e n wraz z ojcem oblewają łzami. l u d z i o m , lecz także psom, k o n i o m i świniom). Jeśli zatem f o r m y (Poznań, Cmentarz Zasłużonych, ekspresji żalu bywają w t y c h wierszach kalekie, t o widzieć w t y m fakcie trzeba jeszcze jeden przejaw t a k zwanego współczesnego „kryzysu śmierci" (por. P. Aries, Essais sur 1'histoire en Occident Paris 1975; E . M o r i n , du Moyen Age a nos jours, et la mort, Paris L'homme de la mort 1970). Zdarza się współcześnie, że podobne p o d a n y m niżej nagrobne wiersze uznawane bywają za przejaw twórczości l u d o w e j . T r u d n o t u j e d n a k mówić o l u d o ­ wości w ścisłym tego słowa znaczeniu, choć z pewnością można 1833) Z ducha, serca i myśli; z cnót, ofiar i czynów, Bóg nie miał sług wierniejszych, k r a j godniejszych P r z e c h o d n i u ! nie zań t y l k o n a d jego mogiłą, Lecz módl się i za siebie: B y przezeń uprosić T a k żyć, wierzyć i kochać; t a k cierpieć i znosić. (Wiersz Gustawa Zielińskiego umiesz­ mówić o pewnego r o d z a j u współczesnym folklorze, j e d n a k o w y m czony n a grobie A d o l f a J a n u s z k i e w i ­ n a w s i i w m i a s t a c h , a wywodzącym się z t r a d y c j i artystycznego nagrobnego wierszowania w pierwszej połowie wieku które z kolei wiedzie swój rodowód o d dawniejszej, tradycji epigraficznej, przejmowanej stopniowo XIX, szlacheckiej przez miesz­ czaństwo. Istniała co p r a w d a w w i e k u X I X e p i g r a f i k a p r a w d z i w i e l u d o w a i mogła ona być u c h w y t n a jeszcze w pierwszej połowie naszego stulecia (postulował jej zbieranio J a n S. Bystroń), alo dochowała się ona do naszych czasów w bardzo nielicznych za­ pisach, t u pominiętych. W wyborze przedstawiania niewykorzystanych we wspomnianej wyżej książce (choć jest o d tej reguły k i l k a odstępstw, p o w t a ­ rzają się t u też w a r i a n t y p e w n y c h u s t e r e o t y p i z o w a n y c h formuł wierszowanych). Zrezygnowałem też z podawania literackich cytatów, dosyć często w y k o r z y s t y w a n y c h w n a g r o b n y m użyciu (i o t y m piszę w Wierszach z cmentarza). T e k s t y podane zostały z zachowaniem oryginalnej p i s o w n i i z zachowaniem i c h prze­ strzennego układu cza w D z i a l r y l n i e n a L i t w i e , 1857) N i e n a łonie rodziców, lecz n a obcej ziemi śmierć swoich ofiar n i e s y t a zabrała go sobie. Żyć j e d n a k zawsze będzie pomiędzy swojemi, chociaż p o swych cierpieniach spoczywa w t y m grobie. p o d a n y c h t u tekstów kierowałem się zasadą wierszy synów. O b y w a t e l , z w y z n a w c y niezachwianą siłą. na grobie. Lokalizując teksty świadomie p o m i j a m nazwiska osób, z których grobów wierszo zostały prze­ pisane, ograniczam się do p o d a n i a miejscowości (nazwy cmen­ tarza) i r o k u śmierci osoby, n a której grobie wiersz umieszczono. B o kochając rodzinę n a u k i i c n o t y zjednał sobie szacunek przez t a k i e p r z y m i o t y . (Szczawnica, 1860) K r a j w n i m prawego męża sztuka m i s t r z a t r a c i Żył krótko cierpiał wiele bo miłował wiele Choć umarł lecz żyć wiecznie będzie w s w o i m dziele I n i g d y nie zaginie w pamięci współbraci. (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , grób Józefa N a r z y m s k i e g o , 1872) N i e c h śmierć stokroć t w e zwłoki t u grzebie, T y żyjesz, żyjesz p o d c i e m n y m k a m i e n i e m , 83 �N i e jesteś prochem, n i snem, n i milczeniem, Poszła do g r o b u połączyć się z n i e m i T y wiesz w niebie j a k j a kochał Ciebie T e n który wszystko utracił w i c h zgonie. Najzacniejszej Stawia t e n p o m n i k d w u s y n o m , córce i żonie. żonie i ukochanej córce w żalu n i e u t u l o n y mąż i ojciec. (Uścio Solne k . B o c h n i , 1909) (Dąbrowa T a r n o w s k a , 1876) R a z e m mieliśmy przebyć życia drogę Wstanę Panie Tyś m n i e rzuciła t a k wcześnie g d y m n i e będziesz Żalu za tobą ukoić nie mogę budził teraz pozwól Szczęście m e znikło j a k we śnie się położyć b o m Po t w o j e j stracie pociechą jedyną się bardzo strudził. Myśl żeś szczęśliwa już w Niebie (Dąbrowa T a r n o w s k a , 1886) Że n a d t w e m mężem i każdą dzieciną Swój spoczywa pomiędzy swemi Czuwasz t a m zawsze w potrzebie Światłość wieczna niech m u świeci Przechodniu chodząc między g r o b a m i Na wieki. G d y t u zwrócisz k r o k i (Bytom, Cmentarz Dolorosa, swoje Z nieszczęsnym w d o w c e m i sierotami 1886) Złącz także m o d l i t w y t w o j e . Wznieś go Aniele P o n a d ziemski k r a j (Włocławek, 1900) T u c h w i l k a t a m wieczność Zostawiłeś nas w ciężkiej głębokiej żałobie T u boleść t a m r a j . Serce pęka wspomnieniem o tobie (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , o k . I 1886) Może znów nas Wszechmocny będziemy szczęśliwi g d y p r z y j d z i e m do ciebie Bóg cię powołał do swej chwały złączy z sobą w niebie. (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , 1917) Uproś pociechy d l a siostry zbolałej. Zewsząd śmierć w y z i e r a b l a d a K w i a t p o kwiecie mrze, ( W i l n o , Cmentarz n a Rossie, 1891) T r u d n o wskrzeszać t o co p a d a Schylając czoło przed wolą Boga G d y cię porwała śmierć nagła sroga Bóg t a k chce. Żeś kochał bliźnich, żeś n a m był oddany, Prysło złudzeń marne koło S t a w i a m y p o m n i k łzami o b l a n y . Zgasły oczy t w o ( W i l n o , Cmentarz n a Rossie, 1898) N a grób z i m n y skłońmy czoło K w i a t e c z k u nasz u k o c h a n y , Bóg t a k chce. D o nóg B o s k i c h Cię składamy, (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , 1917, 1942) B y m o d l i t w a T w o j a miła, Śpij m a żono snem Aniołów Żale nasze ukoiła. Z dziecięciem s w y m d r o g i m N i e wrócisz do nas, M y t u z córką żal k o i m y m y pójdziem do Ciebie, Że się kiedyś zobaczymy. Byśmy n a w i e k i (Gorlice, 1918) złączyli się w niebie. Pożegnaliście m n i e n a w i e k i rodzice (Kępno, 1899) drodzy Zostawiliście w m y m sercu ból ciężki i srogi Odszedłeś o d nas i łzą zroszone Bóg was powołał do królestwa nieba, Oczy T w y c h b l i z k i c h błądzą w o d d a l i . W o l a jego święta, z nią się zgodzić trzeba. Serca za Tobą drżą utęsknione (Poznań, W piersiach jękliwie boleść się żali. Cmentarz na Odszedłeś o d nas w w i e k u rozkwicie widzę go, k o c h a m go, a patrząc n a niego T w e niziszczone p l a n y , z a m i a r y widzę was, kochając go — k o c h a m was, Któreś zamierzał wprowadzić w życie myślę o was, z w a m i żyję W pył się zmieniły i puste m a r y . i za was się modlę. (Wilno, Górczynie, 1934) Górczynie, 1943) T u w niebie jestem z B o g i e m , Cmentarz n a Rossie, 1900) (Poznań, Cmentarz B y ł pociechą b r a c i , m a t k i K r u t k o t r f a l w r a j u twego dzień Ojca chlubą był D u c h twój jusz w o l n y sześć l a t bawił w progach c h a t k i Znikłeś ze świata j a k o cień T c h n i e n i e m Bożym żył. Jak ten k w i a t polny. Bóg go wezwał po t y m czasie na (Mońki, 1941) w chór aniołów swych Śpijże aż Bóg Powetować już n i e da się wszystkich ludzi łzami pieszczot t w y c h . z grobów s w o j eh (Dobczyce, 1900) znowu wzbudzi. Rodzice nasi d r o d z y ! (Mońki, 1943) Z w a m spędziliśmy l a t a Co miałem Dziś d l a nas wszystko w żałobio złożyłam w t y m grobie A grób t e n m i l s z y o d świata. ( W i l n o , Cmentarz najlepszego t y l k o ciężki s m u t e k n a Rossie, 1902) został m i po tobie. Mężu i ojcze nasz d r o g i ( P i o n k i , 1944) Z Tobą spędziliśmy l a t a : Tyś była H a n i u pączkiem wonnej białej róży Dziś d l a nas wszystko w żałobie D o ciebie się uśmiechało z nieba słonko złote A grób t e n m i l s z y o d świata. A l e wicher cię złamał w czas wojennej b u r z y ( W i l n o , Cmentarz n a Rossie, 1911) I świat cały poszarzał zapadł w martwotę N i e szczędząc sił do o s t a t k a Niech c i szepczą k w i a t y żałośnie n a grobie Życie swych dzieci ratowała m a t k a Zroszone n a s z y m i serdecznymi łzami G d y i c h nie mogła utrzymać n a ziemi Że choć odeszłaś pamięć nie zginie o tobie 84 �I Lecz w m o i m sercu p r z e b y w a że zawsze H a n u s i u żyjesz między n a m i . (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , 1946) Czysta j a k kryształ t w a dusza. N i e szumcie drzewa (Stary K o n i n , 1945) B o j a się uśpiłem Pamiętaj T y l k o swej rodzinie Z p r o c h u powstałeś S m u t e k zostawiłem. w p r o c h się obrucisz (Chodzież, 1945) i Bóg Cię kiedyś powoła, i już nie wrócisz. Błagam Cię o M a r i o (Legnica, 1949) M a t k o Pana Mego Zwiędłeś j a k więdnie kwiecie Otwórz M i B r a m y Niebios I Opuszczając swego męża wprowadź P r z e d T r o n Jego. i maleńkie dziecię, Wcześnie Zwiędłeś K w i e c i e D r o g i Wśród Lasów i Pól. Zostawiając tę nadzieję, Zostawiając M i Po Sobie że Cię Bóg weźmio do siebie Gorzkie Ł z y i Ból. I zobaczymy się z n o w u w niebie. J a m Widziała Całe Szczęście Synu Drogi W Tobie. (Legnica, 1946) Najdroższe t w e serce bić n a m przestało A Dzis Szukam U k o j e n i a w uszach n a m dźwięczy T u N a T w o i m Grobie. Radosny twój śmiech Szczęście n a ziemi krótko t a k trwało (Ząbkowice Śląskie, 1945) Błagam cię o M a r y j o M a t k o Zostało wiele s m u t k u i łez Pana Mego otwórz jego duszy­ Byłeś d n i naszych szczęściem i ozdobą czce B r a m y Niebios i w p r o ­ Bóg n a m cię zabrał a szczęście wraz z tobą. (Piła, 1948) wadź P r z e d T r o n Syna swego. S y n u Mój D r o g i t a k wcześnie J a k promyczek złocisty Okryłeś m n i e żałobą. T y śpisz n a błękitnym niebie Spokojnie j a tęsknię i Zjawiłeś się syneczku Płaczę za tobą. J a widziałam B y zgasnąć za chwilę. Całe szczęście, S y n u D r o g i w Tobie A dziś s z u k a m u k o j e n i a n a T w o i m Grobie. (Legnica, 1949) Z b y t wcześnie swoją wędrówkę po z i e m i skończyłeś, wśród r o d z i n y , z n a j o m y c h i swoich uczniów żal i łzy pozostawiłeś. Cześć jogo pamięci. Przechodniu westchnij do Boga bo ciebie Najdroższemu S y n k o w i M a t k a . (Ząbkowice Śląskie, 1945) czeka t a sama droga. Ciężko jest żyć, g d y serce (Ząbkowice Śląskie, 1950) M a t k i przestanie bić. Choć cię kryją zimne doły (Legnica, 1947) M y k o c h a m y T w e popioły. Obłudny Świecie (Ząbkowice Śląskie, 1951) Pożuciłem Ciebie Zgasła w kwiecie w i e k u nieznając jestem już razem świata, b u r z , czysta dusza uleciała z m y m Jezusem w niebo zkąd nie m a p o w r o t u już. w Niebie. (Skrzynka, 1948) Tu spoczywa (Jelenia Góra, 1951) Aniołku d r o g i zniknąłeś n a m j a k nasz najdroższy k w i a t k w i a t e k przed który się rozwinął oczyma pamięć t w a i padł. (Sława Śląska, 1948) Odszedłeś od nas jest zawsze lecz ciebie już nie m a . (Czarnków, 1952) t a k chciał Bóg Myśmy zostali sami Byłeś radością życia naszego Ty Lecz wcześnie kazano c i odejść. wieczny przekroczyłeś próg Została p u s t k a , rozpacz, tęsknota A j e d n a k jesteś z n a m i . I wielka w sercach boleść ( B y t o m , Cmentarz p r z y u l . Kraszewskiego, (Legnica, 1949) T y śpisz spokojnie T r u d , znój M y płaczemy za Tobą, P r z y j m i c h Panie w wieczności b r a m y miłość dali ze siebie Widzieliśmy szczęście w Tobie. A n a m wskaż drogę przez n i c h do Ciebie. Dziś szukamy u k o j e n i a Na T w y m 1954) Pomarli — lecz duchem zostali z n a m i D r o g a Córuniu (Białystok, grobie. Cmentarz Famy. 1954) Drogie dziecię krótko (Ząbkowice Śląskie, 1948) żyłaś n a t y m świecie Uniosłeś w zaświaty Bóg cię zabrał do swej chwały Czar i u r o k wiosny a n a m t r o s k i pozostały. N a m s m u t n o bez ciebie (Sława Śląska, 1954) Tyś u Boga radosny. Anusia nasze Drogie Dziecię żyłaś krótko n a (Mońki, 1949) Z w y k l e w t y m świecie t a k b y w a Ze ciało się czasem skrusza t y m świecie. Bóg Cię zabrał do swej chwały a n a m s m u t k i pozostały. Rodzice. (Ząbkowice Śląskie, 1966} 85 �Zgasłaś j a k g w i a z d k a Z b y t wcześnie zwiędleś K w i e c i e wśród lasów i odeszłaś j a k sny Pól. zostały n a m t y l k o wspomnienia i łzy. A n a m pozostawiłeś Gorzkie łzy i ból. (Zagórz, 1961) (Ząbkowice Śląskie, 1956) Sroga i niespodziewana śmierć n a m Cię zabrała D r o g a m o j a siostro na nasze rozstanie A bieg t w e j młodości t a k nagle przerwała jost t y l k o nadzieja N i e w i n n a duszyczka t y już jesteś w niebie n a nasze spotkanie. A myśmy zostali nieszczęśni bez Ciebie. (Łodygowico k . Żywca, 1961) ( B y t o m , Cmentarz p r z y u l . Kraszewskiego, 1956) Czas cierpienia i żal skróci Śpij m o j a dziecino ale męża i ojca n a m n i k t nie wróci w t e j ciemnoj mogile A chociażby w każdej dobie łzy M y p r z y j d z i e m y do ciebie wyciśniemy n a t w o i m grobie. za niedługą chwilę. ( T y c h y , S t a r y Cmentarz, 1962) (Łambinowice k . Opola, 1956) Zgasłeś j a k gwiazda n a niebios Dzień się zaczyna błękicie pozostawiłeś n a m od zarania dwie s i e r o t k i n a całe życie będziemy t u spoczywać Odszedłeś o d nas przedwcześnie aż do z m a r t w y c h w s t a n i a . nasz ojcze k o c h a n y ciężki p o k r y w a ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1957) cię głaz a nasze biedne serduszka ciągle toną we łzach Zgasłaś mateczko w t a k młodym w i e k u Choć byłaś przez nas kochana Co mieliśmy najdroższogo 0 spokój t w e j duszy i światłość wiekuistą oddaliśmy B o g u Ostatnie słowa zbolałej r o d z i n y . M y P a n a Boga błagamy. (Białystok, Cmentarz (Wrocław, Cmentarz Osobowieki, 1962) F a r n y , 1957) Całe nasze szczęście Byłeś n a m gwiazdą mogiła dziś pieści życia dalszego W s z y s t k o n a m zabrałoś Jezu d l a ciebie wszelkie troski czynili. prócz ciężkiej boleści. (Nieczaj k . Dąbrowy T a r n o w s k i e j , 1957) Dziś już aniołka Dokąd mieliśmy ciebie u t r o n u Bożego było j a k w niebie n a jego chwałę nie macie w d o m u — śpiew się twój sili. seroe nasze za tobą J e d n y m już odtąd pragnieniem żyjemy z żałością ginie. że znów w przyszłości (Otmuchów, 1957) żyć z tobą będziemy. Pokój c i wieczny w cichej k r a j n i e Gdzie ból nie mieszka gdzie łza nie ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1962) Płynie, gdzie t y l k o słyszysz Boga Szukamy ciebie Głos serdeczny Pokój c i wieczny. (Białystok, w k w i a t a c h , gwiazdach Cmentarz E'arny, 1958) we wszechbycie, co dzień Z a T w o j e wielkie poświęcenie pamiętamy dawne z tobą Ofiarną miłość, o l b r z y m i t r u d życie. Zgasłe uśmiechy Niechaj Cię nasza najdroższa M a m o o d t w a r z a m y w pamięci. A Pobłogosławi w niebiosach Bóg! dusze nasze smutne aż (Oleśnica, 1958) do śmierci. Śpij spokojnie Mareczku ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1962) czas szybko ucieka K o c h a n a córuniu m y do ciebie pójdziemy t y jesteś już w grobie t y n a nas poczekasz. tylko wielki smutek ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1959) został n a m po tobie. T a k zgasłeś d r o g i A n d r z e j k u T a k chciał w y r o k B o s k i ( P i o n k i , Cmentarz N o w y ) T y masz s y n k u niebo Zostawiłeś p o sobie żal, s m u t e k i t r o s k i . (Paczków, 1959) Przechodniu stań a m y w sercach żal lecz cóż p o r a d z i m y skoro Bóg t a k chciał. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y ) 1 modlitwę zmów Może i za ciebie I K t o ś parę szepnie słów. T a k bardzo przez Ciebie m i b l i s k i m (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , 1959) Niechcieliście pozostać z n a m i — t y l k o królować z aniołami. (Sława Śląska, 1959) Zginąłeś n a m j a k we śnie choć było c i za wcześnie I słońce Ci zgasło choć był dzień jeszcze. (Olszyna Lubańska, 1960) 56 I będę Cię musiał zostawić n a t y m t u t e j s z y m c m e n t a r z u będziesz t u n a m n i e czekała w g r o b o w c u c o m Ci postawił N a moje p o w r o t y najczęstsze n a moje m o d l i t w y p r z y Tobie N a moje k w i a t y d l a Ciebie i moje z Tobą w i t a n i a A ż przyjdzie t o nasze ostatnie N a w i e k i najtrwalsze wspólne spoczywanie. (Sanok, 1963) Niedługo z tobą znów się u j r z y m y Jużeś t a m poszodł, M y jeszcze i d z i e m y ( P a c z k o W j 1 9 6 4 ) �I I . 1, 2. P o m n i k i n a g r o b n e n a c m e n t a r z u w R a d o m i u , fot. ok. 1980 r. Odeszłaś od nas czemu tak się stało Boże czemu tak młodo go zabrałeś B o zgasłaś nagle w pełni życia, siły — Bądź wola Twoja kiedy tak chciałeś Śpij snem spokojnym. Najmilsza T y przecież nie umarłaś, całe twoje myśli piękne, nieśmiertelne były. (Pionki, Cmentarz Nowy, 1964) Śpij stracona nam pocieoho błogi sen t u masz (Jelenia Góra, 1965) Zniknąłeś jak sen złoty Zostawiłeś nas bezlitośnie Wśród żalu i tęsknoty. (Jelenia Góra, 1965) bo w tej ciszy nawet echo I spadły łzy żęsiste mówi Ojcze nasz. (Pionki, Cmentarz Nowy, 1964) N a twą mogiłę T u jest spokój mój. T a k młodo tak wcześnie Pokojem jest mój grób. Nas opuśoiłeś. K t o żyje umżeó musi, (Wrocław, Cmentarz Osobowicki, 1966) T a k powiedział Bóg. Zgasłaś j a k gwiazda (Ząbkowice Śląskie, 1964) n a jasnym błękicie Drogi mężu i ojcze i zasmuciłaś n a m — Z Bożej woli odszedłeś w zaświaty rodzinne życie. My t u bardzo cierpimy Twej utraty. Bóg cię powołał (Gorlice, 1965) do królestwa swego Bóg zarządził losem nam kazał cierpieć dał ci synku niebo bo taka wola jego. a n a m w sercu żal (Pionki, Cmentarz Nowy, 1966) lecz cóż poradzimy Cicho gałązki nie szumcie skoro Bóg tak chciał. (Pionki, Cmentarz Nowy, 1965) Ireno! Wspólne nasze były myśli, plany naszej córeczki nie budźcie zasnęła ona wiecznym snem spoczywa pod krzyżem t y m . T e n wykonałem bez ciebie ostatnie mieszkanie dla nas (Sława Śląska, 1966) Gdy n a mnie spojrzycie, to sobie i dla naszych dzieci. (Pionki, Cmentarz Nowy, 1965) wspomnicie K o c h a n i rodzice i siostro z rodziną, że byłem kiedyś z wami, 87 �A śmierć m n i e rozłączyła i w t y m grobie złożyła. (Dobroszyce k . Oleśnioy, 1967) Zły człowiek taksówki skrócił c i życie. D o b r y Jezu nasz panie D a j j e j wieczne ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1968) spoczywanie. (Ryga, 1968) Wieczne odpocznienie Co było najdroższe W t y m grobie się mieści W s z y s t k o m i śmierć zabrała racz j e j dać Panie N i e zabrała serca boleści (Ryga, 1968) B o była miłość •— dziś ciernie być muszą Z a t o najwięcej k o c h a m Cię o Boże T a k już o d wieków postanowił Bóg Że z a n i m słońce t w e zgaśnie ogromno Kochałam sercem, dziś płaczę duszą Cicho się senna w z i m n y grób położę i muszę iść wśród czerni i b u r z . I o t e m w s z y s t k i e m co było — zapomnę. ŻONA (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , 1968) T y byłeś d l a m n i e w życiu ozdobą Zgasłeś b y l a t a przepłakać za tobą. (Nysa, 1968) (?, 1968) Wśród w i e l u byłaś jedna Odeszłaś — nie odchodząc Szczęśliwi, którzy są Tobą. Byłeś naszą radością (Szklarska Poręba, 1968) szczęściem i marzeniem Czemu p o d szronem k w i a t jeden ginie Pozostał t y l k o ból cichy G d y z d r u g i m słońce się pieści a T y wspomnieniem. Czemu n a świocie w jednej rodzinie (Myślibórz, 1968) Tyle się szczęścia i bólu mieści. Cierpiałeś wiele w swoim życiu (?, 1969) n i k t m e potrafił uleczyć Cię O, Panie, krótko policzyłeś śpij spokojnie w z i e m s k i m u k r y c i u D n i Jego żywota a u Boga s p o t k a m y się. A pozostała d l a nas (Oleśnica, 1968) Boleść i tęsknota. Świeciłeś dobrocią przykładem przez życie 88 (Sobótka, 1969) Przechodniu �byłam k i m jesteś k i m jestem będziesz k i m jestem Módlmy się módlmy się za siebio nawzajem. (Łodygowice k . Żywca, 1969) za siobio nawzajem. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1972) U k o c h a n y n a d życie pełen siły spocząłeś S m u t n o bez ciebie wśród cichoj mogiły P r o m y c z k u nasz — bole n a n a m bez ciebie Gosiuniu droga będzie życia droga j e d y n a pociecha, lecz kiedyś śmierć że poszłaś do Boga. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1972) nas złączy u stóp Odeszłaś o d nas Ojca Boga Kochana Mamusiu Rodzina. (Sława Śląska, 1969) W samo południe zgasło D l a Boga z n a m i żyłeś Słońce Twojego życia Najdroższym n a m byłeś Żyłaś krótko Cierpiałaś dużo Odchodząc żałobą nas okryłeś. Stając się doskonałą (Darłowo, 1970) Przeżyłaś czasu wiele. Ten kamień po latach (Czersk, 1972) Może się rozkruszy Rozjaśnijcie m u grobowe Lecz t y Panie Jezu noce Jezu i M a t k o nieustającej N i e opuść t y c h duszy. pomocy. ( P r u d n i k , 1972) (Darłowo, 1970) Z a miłość, t r u d i poświęcenie Uleciałaś Cierpiąca dusza prosi Cię Panie Małgosiu kochana D a j duszy w niebie Uleciałaś w d a l Uśmiech z ust naszych zabrałaś Wieczne mieszkanie. (Oleśnica, 1970) Zostawiłaś s m u t e k i żak (Piła, 1972) Byłaś j a k szczęście moje złote I odeszłaś nagle b y zostawić Znikłaś z oczu lecz z serca n i g d y Przechodniu nie opuszczaj Ból, łzy i tęsknotę. mej mogiły (Białystok, Cmentarz F a r n y , Wzgórze Anielskie, 1970) Odmów. Z d r . M a r i o . (Sanok, 1972) Zasnęłaś snem anioła N i k t cię zbudzieć nie zdoła Choć złamał cię los o k r u t n i o srogi N i łzy nasze, n i cierpienia I N i o obudzą Cię z uśpienia A l e pamięć o tobie Oleniu droga Bóg Cię powołał do królestwa swego W naszych sercach wiecznie będzie żyć. przeciął szlachetnego życia twego nić (Zgorzelec, 1973) N a m każe cierpieć, t a k a w o l a jego Boże za matkę naszą i b r a t a Zgasłemu sercu Wysłuchaj błaganie Rodzice. (Radzyń Podlaski, 1970) do chwały wiekuistej racz i c h przyjąć Śpij spokojnie Panie. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1973) W ciemnej mogiło My W kwiecio młodości przyjdziemy Bóg zabrał n a m Ciebie Do Ciebie za chwilę. (Strzelin, 1970) choć płaczemy za Tobą zobaczymy Byłeś n a m szczęściem się w niebie (Lesko, 1973) i życia ozdobą Odszedłeś b y stale płakać za Tobą. ( K o w a r y , Cmentarz K o m u n a l n y , 1970) Człowiek u m i e r a dopiero w t e d y , k i e d y się o n i m zapomina. (Puck, 1973) T u leży szczęście i nadzieja nasza P o d t w o i m krzyżem, o Panie W s z y s t k o pochłonął p o n u r y grób złożyliśmy nasze kochanie. (Żbikowo k . Poznania, 1973) Cios straszny zranił serca nasze Co było najdroższe w t y m grobie się mieści Locz t a k chciał Bóg. (Radzyń Podlaski, 1971) Śmierć wszystko zabrała prócz żalu i bolości. (Puck, 1974) Najdroższa m a m o byłaś wśród nas drogowskazem i będziesz z n a m i zawsze razem. (Zagórz, 1971) Odszedłeś j a k obłok różany, Życie nasze było który się rozpłynął Piękną pielgrzymką j a k k w i a t , co z pąku Rozłąka ciężka żałoba się nie rozwinął. Locz lżej ją znosimy (Sulechów, 1974) k i e d y pomyślimy, że znów złączymy się z Tobą. (Radzyń Podlaski, 1972) Miłość t w o j a niezbadana. Dobroć t w a niezapomniana, Przechodniu Ale serce twe zamknięte byłem k i m jesteś Nie odpowie już nie więcej. Będziesz (Wrocław, Cmentarz Osobowicki, 1974) 89 �Śpij drogi mężu w t y m oiemnym grobie Twoje młode życie Serca twej żony, dzieci, wnuków, rodziców zła c h w i l a zabrała n i g d y niezapomną o tobie. Lecz d o b r y Bóg (Dobroszyce k . Oleśnicy, 1974) Byłaś nadzieją skarbie j e d y n y Świat był i życie przed Tobą. b o s k i m stworzeniem Los cię o k r u t n y wyrwał z R o d z i n y A nasze życie Rodziców okrył łzami i żałobą. cierpieniem się stało (Skarżysko-Kamienna, 1975) g d y t w e serduszko d l a nas bić przestało Chociaż m i córkę zabrałeś o Boże Rodzice. Największą żałość przyjmuję w pokorze. I u k o i T w e cierpienie bo jesteś d l a niego ( W r o c l a w , Cmentarz Osobo w i e k i , chociaż łzami płaczę k r w a w y m i 1979) Bądź wola T w o j a n a Niebie i Z i e m i . (Rzeszów-Staromioście, 1975) Bóg w i d z i Byłeś nadzieją skarbie j e d y n y Czas ucieka był świat i życie przed Tobą Wieczność czeka. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1980) los cię o k r u t n y wyrwał z r o d z i n y rodzinę okryłeś żałobą. T y żyć mogłeś T y uczyć się i bawić chciałeś (Tarnobrzeg, 1975) Odeszłeś o d nas mężu Lecz wszystko śmierć c i przerwała i tatusiu kochany Tragicznie umierać musiałeś. (Sulechów, 1981) t a k wcześnie i niespodziewanie T r u d n o pogodzić się z myślami Młode nasze l a t a upłynęli szybko w d a l że zostawiłeś nas s i e r o t a m i . A w sercu pozostało tęsknota s m u t e k żal. (Ryga, 1981) ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1976) Córeczko miła Jesteś t u wśród lasu T a k i e piękne jest życie być żyć i chronić go zabrakło c i czasu Dlaczego zrezygnowałaś Pozostawiając w bólu s m u t k u i rozpaczy Nas n a zawsze pożegnałaś. nas, których miłość d o ciebie (Suleohów, 1976) wszystko Zgasłeś j a k gwiazda znaczy. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y ) N a j a s n y m błękicie T u spoczywa snem w i e c z n y m a k t o r zasłużony A koła samochodu Społecznik o f i a r n y n i g d y n i e s t r u d z o n y Zakończyły oi życie. (Pionki, Cmentarz Nowy, 1979) Przyszła burza kwiat złamała W wałkach o niepodległość nieustraszony W i e l o m a o r d e r a m i został odznaczony. (Warszawa, Powązki, 1983) Fot.: Jerzy R u t k o w s k i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/529edfdecbfe9d883f2227b337d50992.pdf 0903b4aa4017ea3a77d7bd8af8802387 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3246 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3042 Title A name given to the resource Wokół fotografii nagrobnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.69-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Kubiak W O K Ó Ł FOTOGRAFII NAGROBNEJ F o t o g r a f i a , „zdjęta z kogoś", j a k mówiono w dziewiętnastym doskonalsze, są często w złym stanie; mają r y s y , zacieki, p l a m y , w i e k u , jest p r z e d m i o t e m silnie działającym n a wyobraźnię, p r o ­ spękania. W p ł y w n a te defekty m a nie t y l k o pogoda ale i ludzie. wokującym do i d e n t y f i k o w a n i a j e j z osobą fotografowanego. Ostatnio słyszy się o kradzieżach co bardziej atrakcyjnych „Pewnego d n i a , już dość dawno t e m u wpadła m i w ręce fotografia zdjęć z nagrobków. Czasami kończy się n a próbie kradzieży, ostatniego Powiedziałem k i e d y n i e w p r a w n a ręka złodzieja kaleczy fotografię i wówczas sobie w t e d y ze zdziwieniem, które nie opuszcza m n i e do d z i s i a j : już n i e opłaca m u się j e j wyjmować. T a k i e zdjęcie pozostaje n a oglądam oczy, które widziały cesarza." p o m n i k u . N a t o m i a s t w zdjęciach nowszych często widać rękę b r a t a Napoleona, Jerome'a (1852). 1 W k u l t u r z e l u d o w e j fotografia a m a t o r s k a rozpowszechniła dię dopiero w l a t a c h p o w o j e n n y c h . Przed wojną istniało niewiele zakładów fotograficznych, zdjęcia były kosztowne. Najczęściej Wyraźnie rośnie liczba f o t o g r a f i i w l a t a c h siedemdziesiątych, fotografo­ k i e d y rozpowszechniają się n a wsiach i w małych miasteczkach korzystano z usług fotografów o b j a z d o w y c h . Dzisiaj wanie stało się zwyczajem świąt i uroczystości. przyjętym, n i e o d z o w n y m Można wyodrębnić fotografa a m a t o r a — zdjęcia te są technicznie niechlujne, z w y k l e nieostre, najczęściej d o t y c z y t o zdjęć w plenerze. elementem właściwą fotografii n a g r o b k i l a s t r i k o w e (dotyczy t o głównie w s i ) . Przedstawiam 3 w y k r e s y obrazujące tendencje w z r o s t u liczby f o t o g r a f i i w cza­ chłopskiej estetykę, elementy m i t o l o g i i , zespół wierzeń o charak­ sie ( i l . 2 — 4 ) . L i n i e pierwszego w y k r e s u prezentują terze m a g i c z n y m . wzrostową zdjęć n a czterech cmentarzach prawobrzeżnej Wisły, tendencję ludowej w okolicach Opola Lubelskiego. Są t o t r z y cmentarze małomias­ późno, później niż pamiątkowe zdjęcia ślubne, czy z i n n y c h uro­ teczkowe (Opole L u b . , Chodel i R y b i t w y — f a k t y c z n i e cmentarz czystości. P r z y c z y n tego jest wiele. T r a d y c y j n a k u l t u r a naszego Józefowa n/Wisłą). J e d y n y m p r a w d z i w i e w i e j s k i m jest c m e n t a r z l u d u n i e znała przedstawień zmarłych t y p u m a s k i {efigies). Naj­ w K a r c z m i s k a c h . Obszar p o drugiej stronie Wisły przedstawiony popularniejsza f o r m a g r o b u — mogiła z d r e w n i a n y m krzyżem, jest n a wykresie d r u g i m . Również i t u t a j t r z y pierwsze miejsco­ Fotografia n a g r o b n a przedostaje się do k u l t u r y nie sprzyjała u s y t u o w a n i u f o t o g r a f i i . D o c h w i l i pojawienia się wości t o małe miasteczka — największe t o L i p s k o , p o t e m Soleo n a g r o b k a lastrikowego fotografie nagrobne n a cmentarzach wiej­ n/Wisłą, Ciepielów. Pawłowice t o duża wieś. skich i małomiasteczkowych występowały sporadycznie, zazwy­ czaj n a grobach ziemian i bogatszych mieszczan. Dane o ilości zdjęć n a g r o b n y c h , zwłaszcza w dekadach wcześniejszych, n i e są w pełni w i a r y g o d n e . W i e l e zdjęć zostało W o s t a t n i c h l a t a c h wygląd cmentarza zmienił się r a d y k a l n i e . umieszczonych dużo później, g d y r o d z i n a stawiała k a m i e n n y n a ­ Można mówić o postępującej u r b a n i z a c j i — aleje, chętnie asfal­ grobek towane, często oświetlone, g r o b y stawiane są w szeregach, zaś i c h d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h , lecz tendencję w z r o s t u liczby zdjęć, bez f o r m a ewoluuje w k i e r u n k u grobowców. U r b a n i z a c j a osiąga stan, liczenia procentów i stosunków nagrobków ze zdjęciami d o n a ­ l u b odnawiała s t a r y . N i e prezentuję t u więc ścisłych w którym ilość „żywej z i e m i " zmniejsza się błyskawicznie. Jest grobków bez zdjęć ( t y m zajmę się w innej p r a c y ) . N a dwóch w y ­ ona z a b u d o w y w a n a płytami grobów, asfaltem alejek, i t p . Coraz kresach widać różnicę pomiędzy s k r a j n y m i k r z y w y m i . Różnica częściej k o n t a k t z ziemią o d b y w a się za pośrednictwem doniczek t a n a p i e r w s z y m wykresie może być wyjaśniona skalą miejsco­ l u b specjalnych k o r y t e k . P o j a w i a się za t o cala sfera mnemonicz- wości. T r z y wysoko podniesione linie odnoszą się do zdj^ć z cmen­ na, n i e występująca w t a k i e j formie d a w n i e j . G r o b y wiejskie t a r z y m i e j s k i c h . K a r c z m i s k a — t o t y p o w a wieś. A zatem istnieje zaczynają mieć trwałe i n s k r y p c j e , p o t e m zaś p r z y c h o d z i zdjęcie. wyraźna różnica pomiędzy m i a s t e m a wsią p o d względem ilości Właściwie nie p r z y c h o d z i a „ o p a d a " , przejęte z k u l t u r y wysokiej zdjęć n a g r o b n y c h . Podobnie jest n a wykresie t r z e c i m , gdzie p o ­ i teraz już rozsiadło się wygodnie i pewnie n a dłużej, stając się między „metropolią", jaką jest Łańcut, a stale podupadającą również częścią k u l t u r y l u d o w e j ; cmentarze wiejskie stają się Sieniawą istnieje kolosalna różnica w ilości zdjęć n a g r o b n y c h . a l b u m a m i najbliższej o k o l i c y . Różnice pomiędzy c m e n t a r z a m i p r z e d s t a w i o n y m i n a wykresie I I Pojawienie się zdjęć n a cmentarzach każe odpowiedzieć n a nie są t a k duże, czego łatwo wyjaśnić się nie da. Cmentarz w Paw­ k i l k a pytań. P o pierwsze — k i e d y zwyczaj umieszczania foto­ łowicach jest dosyć s t a r y (najstarsze g r o b y datowane n a Jata g r a f i i n a cmentarzach m i e j s k i c h stał się powszechnym? J a k foto­ 70-te X I X w i e k u ) . Wspólną cechą w s z y s t k i c h wykresów jest g r a f i a c m e n t a r n a i pogrzebowa przyjęte zostały n a wsi? załamanie l i n i i obrazującej wzrost ilości zdjęć w l a t a c h 70-tyoh Czym ludzie motywują potrzebę umieszczania w i z e r u n k u zmarłego n a XX grobie ? Dlaczego istnieje t y l e różnic w sposobach przedstawiania u j a w n i a się wcześniej, pobieżne penetracje i n n y c h zmarłego n a f o t o g r a f i i cmentarnej ? zwłaszcza w i e j s k i c h , wskazują n a łata siedemdziesiąte j a k o n a w . I choć n a niektórych cmentarzach tendencja t a n i e cmentarzy, Pierwsze spostrzeżenia potwierdziły, żo j a k k o l w i e k istnieją okres przełomowy d l a zwyczaju umieszczania zdjęć n a nagrob­ różnice w sposobie przedstawiania osoby zmarłej n a f o t o g r a f i i k a c h . Dlaczego a k u r a t ten okres ? N a przekonywującą odpowiedź nagrobnej, t o jednak zdjęcia standardowe ogromną trzeba będzie trochę poczekać, ale niewątpliwie wiąże się t o ze większość, t a k że ujęcia niezwykłe są s t a t y s t y c z n y m i wyjątkami. wzbogaceniem społeczeństwa i z rozbudową pierwiastków pamię­ Wyróżniają jednak grób, przykuwają naszą uwagę. c i o w y c h n a cmentarzach ( p o m n i k i , i n s k r y p c j e , fotografie). stanowią Żeby dowiedzieć się k i e d y wprowadzono pierwsze fotografie Zdjęcia umieszcza się niezależnie o d t y p u n a g r o b k a . Zdarzają n a c m e n t a r z u i w j a k i m czasie umieszczanie f o t o g r a f i i n a n a ­ się fotografie umieszczane n a grobach w formie mogiły (kopiec g r o b k a c h stało się popularne, zdecydowałem się zliczać ilość n a ­ ziemny z krzyżem d r e w n i a n y m l u b m e t a l o w y m ) , i l . 18. N a ­ grobków ze zdjęciami w poszczególnych dekadach. grobek k a m i e n n y , najczęściej l a s t r i k o w y opanowuje cmentarze, Jakość techniczna r e p r o d u k o w a n y c h zdjęć nie zawsze jest również wiejskie, w l a t a c h sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. dobra. Jest t o t y l k o po części moją winą. Zdjęcia stare, z reguły Ciekawe są f o r m y pośrednie, sprawiające wrażenie „ogniw ewo69 �giem zdjęć spotykamy się również przy przedstawieniach zmar­ łego w trumnie. Chodzi t u zazwyczaj o fotografię jednej osoby — pierwsza fotografia przedstawia tę osobę żyjącą, druga, zwykle usytuowana poziomo, pokazuje postać leżącą w trumnie. N a grobach z krzyżami drewnianymi również zdarzyło m i się spotykać fotografie. Były to groby stare, do których domontowano zdjęcia n a skutek pojawienia się mody n a fotografie. mogiłach z solidniejszego materiału, np. posiadających Na krzyż żelazny, zdjęcia umieszcza się w obrębie tabliczki z tekstem. N a niektórycli cmentarzach spotkałem zdjęcia montowane jeszcze za życia człowieka, którego przedstawiają. Niekiedy były to same fotografie n a gołej płycie, częściej występowały wszelkie konieczne inskrypcje z wyjątkiem daty śmierci i zdjęcie przed­ stawiające przyszłego zmarłego (il. 25). Miejscem gdzie wystę­ puje szczególnie dużo zdjęć „żywych zmarłych" jest cmentarz w Chodlu, małym miasteczku n a trasie z Opola Lubelskiego do L u b l i n a . Naliczyłem tam 48 zdjęć osób jeszcze żyjących oraz 10 miejsc n a zdjęcia n a nagrobkach stawianych jeszcze za życia człowieka. Większość fotografii nagrobnych m a kształt elipsoidalny, odpowiadający (bez próby komentowania i pogłębiania tych ana­ logii) formie imago clipeata, charakterystycznej m.in. dla por­ tretu trumiennego. F o r m a t a , wraz z wizerunkiem w kształcie koła czy owalu, zarezerwowana była w X V I I I wieku dla osób zmarłych. Fotografia portretowa międzywojennym, w Polsce, jeszcze w okresie zwłaszcza n a prowincji, chętnie stosowała formę imago clipeata do portretowania osób żywych. Ciekawym natomiast jest t u fakt, że aż do czasów nam najbliższych, gdy fotografia rodzinna i portretowa zarzuciły ten kształt, utrzymał się on jako najbardziej właściwy dla fotografii Formę imago clipeata spotyka się także przy cmentarnej. przedstawianiu 1 II. l u c y j n y c h " , przy przechodzeniu od najpopularniejszej n a wsi mogiły do nagrobka 2, 3, 4, tabele: tendencje w z r o s t u w latach 30—70-tych na badanych liczby fotografii cmentarzach dawniej trwałego, z kamienia. N a starym cmentarzu w K a r c z m i s k a c h koło Opola Lubelskiego groby z lat trzydziestych, czterdziestych i częściowo pięćdziesiątych mają formę, którą można nazwać „przejściową". Są to niskie, wystające najwyżej 20 c m ponad ziemię, betonowe „blejtramy", u szczytu których zainstalowane są drewniane, a później żelazne krzyże. Oczywiście n a t y m cmentarzu jest mniej fotografii niż n a tzw. c m e n t a r z u p o w y m , gdzie każdy niemal nagrobek jest lastrikowy. W ostatnich również latach n a wsi pojawiły się olbrzymie, ce­ mentowe grobowce rodzinne. Zawierają one całkiem liczne kolekoje fotografii poszczególnych członków rodziny, często nawet tych, którzy jeszcze nie zmarli (il. 26). Miejscem najlepiej sprzyjającym instalowaniu fotografii n a nagrobku kamiennym jest prostopadła płyta z nazwiskiem zmar­ łego i epitafium. G d y napisy pomieszczono n a poziomej płycie przykrywającej grob, zdarza się, że zdjęcie usytuowane jest po­ ziomo. Niekiedy w takiej samej sytuacji zdjęcie umieszcza się n a szczytowym gzymsie grobu, tak by było widoczne (il. 14). Są też płyty z napisami i fotografiami umieszczonymi n a płasz­ czyźnie skośnej w stosunku do płaszczyzny grobu. Zetknąłem się też z oprawionymi i oszklonymi nekrologami zawieszanymi n a grobowcach. P o d szkłem, n a nekrologu umieszczano odklejono z jakiegoś dokumentu zdjęcie zmarłego. Spokrewnione teclmicznie z t y m typem przedstawień są tablice z Przeworska, gdzie zdjęcie i napis umieszczone są w płytkiej, przykrytej szkłem niszy. Niezwykłym zupełnie zestawem, gdzie n a kompozycję dawnej ikony nałożono nową treść, jest obraz Chrystusa wiszący n a jed­ n y m z grobów n a starym cmentarzu w Jarosławiu (il. 23). N a obrzeżach obrazu, t a m gdzie zazwyczaj znajdują się sceny z życia postaci przedstawionej w centrum, umieszczono fotografie zmar­ łego z różnych okresów jego życia. J e s t to jakby próba stwo­ rzenia ciągu narracyjnego z fotografii nagrobnej. 70 Z mini szere­ "w-tt 50-łt io-h to-lt �<L ko-k 5o-{t Ъ l i i 3 u O Чек Sou tó-tt 1 Sole*- S* 6 5c-ft- tof* Tof. зс ST- АО AO IZ H ? AS IZ i 3 Я i 5 G 41 So'it. At -10-k 46 Ъ -tone- Зо-łt 3 9o 5о+ Ьо-к ło-Ь. 33 % АЪ 4? fo-h 54 4Ь5 ЪО Ił 71 �72 �7 momentów uroczystych z życia człowieka l u b zdjęć pamiątko­ niespotykana dotychczas sugestywność pierwszy cli dagero typów w y c h ; bywają t o fotografie małego dziecka, zdjęcia ,,od pierwszej i i c h n i e s p o t y k a n a wierność wobec n a t u r y . " K o m u n i i " , ślubne i t p . Jest t o wyraźna stylizacja proponowana g r a f t r a k t o w a n y był, szczególnie w początkowym okresie r o z w o j u 2 Również sam foto­ przez fotografów, którzy w t e n sposób realizują zapotrzebowanie f o t o g r a f i i , j a k o pół-czarownik, oszust, m a g , zaprzedany diabłu, n a modę „ r e t r o " . Fotografie te t r a k t o w a n e są j a k o szczególnie c u d o w n y p r e s t i d i g i t a t o r , wróż, demoniczny wynalazca. T e n t y p uroczyste, ważne, trwałe. postaci częściowo przeniknął do l i t e r a t u r y , a ze sposobem t r a k ­ F o t o g r a f i a , bardziej niż j a k i e k o l w i e k inne pamiątki, pozwala t o w a n i a go j a k o pół-anioła, pół-demona do dziś zetknąć się można przypomnieć sobie więcej szczegółów z życia zmarłego. Umożli­ w niektórych wsiach P o l s k i . F o t o g r a f jest więc osobą posiadającą w i a unaocznienie sobie jego Osoby. J a k t w i e r d z i w i e l u i n f o r m a ­ pewną władzę n a d śmiercią. W książce Stojśina, Sawa-fotograf torów zmarły „staje przed o c z y m a " , „patrzy n a n a s " , „można pokonuje własną śmierć, utrwalając ją za pośrednictwem k a m e r y r z n i m porozmawiać". M o t y w a c j e nieumieszczania zdjęcia zmar­ i pokazując ze swego p u n k t u widzenia (patrzenia). „ W y d a ł i m łego n a grobie wiążą się również z t y m s a m y m wrażeniem obec­ się podejrzany przez swój w y s o k i wzrost i a p a r a t y fotograficzne, ności zmarłego. Sam fotograf z a m y k a „osobę w momencie, w których nie chciał oddać m i m o wszelkich namawiań, próśb, c h w i l i " , sprawia, że staje się ona n i e m a l nieśmiertelna, a w każdym a w końcu i gróźb. W y p r o w a d z i l i go n a polankę (...) i w y c e l o w a l i razie przywrócenie obrazu zmarłego jest sprawą jednego spojrze­ w niego k a r a b i n y . (...) n i a n a fotografię. Wierzenie o swego rodzaju życiu i s t o t zamknię­ chciał unieść i swój aparat i sfotografować i c h , k i e d y będą do t y c h w kadrze f o t o g r a f i c z n y m podaje B e n j a m i n w s w y m z n a k o m i ­ niego strzelać. Powiedział jeszcze: — Te fotografio staną się t y m eseju o h i s t o r i i f o t o g r a f i i : „początkowo nie śmiano dłużej częścią h i s t o r i i światowej." przypatrywać się w y k o n a n y m przez niego (Dageurro'a) zdjęciom. Wyrazistość t y c h l u d z i wzbudzała lęk; patrzący na nie miał Wymagania Ponieważ nie opuścili karabinów, w u j e k 3 stawdane jeszcze niedawno f o t o g r a f o w i były bardzo duże. Musiał o n „ o ż y w i ć " osobę zmarłą. Działo się t a k ze wrażenie, że te małe d r o b n i u t k i e twarze n a zdjęciu mogą czło­ zdjęciami l u d z i , którzy z m a r l i nie zdążywszy zrobić sobie foto­ w i e k a n a w e t widzieć, t a k oszałamiająco oddziaływała n a każdego g r a f i i . Zapraszano wówczas fotografa, b y t o n wykonał p o r t r e t 73 �nieboszczyka i wyretuszował go tak, by sprawiał wrażenie żywego się zna może czasem poznać, że to zdjęcie tego co już umarł, Opowie­ a nie żywego." W istocie n a cmentarzu w R y b i t w a c h obok Józe­ dział m i o t y m 64-letni fotograf z Józefowa nad Wisłą — Józef fowa n/Wisłą jest spora ilość tak retuszowanych zdjęć z charak­ człowieka. Zdjęcie takie umieszczało się n a nagrobku. Pilichowski. „Jak nieboszczyk jest w trumnie, to biorę samą terystycznymi mgiełkami różu i błękitu. Przypatrując się i m twarz nieboszczyka, dorabiam oczy, ubiór, tło, uszy. Wstawia się bliżej z łatwością można spostrzec, że są to zdjęcia zrobione już to wszystko t a m gdzie powinien ich mieć." Celem lepszego „oży­ po śmierci, zdjęcia które zostały „ożywione". Najlepszym przy­ w i e n i a " zmarłego można było zażyczyć sobie zrobienie modelacji kładem takiego pośmiertnego retuszu jest kobiece zdjęcie z tegoż portretowej. Tą metodą wytwarzano słynne monidełka, nie tylko cmentarza, zrobione z żabiej perspektywy. Osoba t a m a uszy n a zresztą z przeznaczeniem nagrobnym. wysokości stawów żuchwowych, czego nie można wytłumaczyć Pilichowski t a k o t y m mówił: „to się nazywa modelarstwa doróbka, modelarstwo por­ tretowe, albo modelacja. D o dziś jest chyba w Lublinie spółdziel­ jedynie zastosowanym skrótem perspektywicznym (il. 16). Powróćmy teraz do tematów i kompozycji samych zdjęć. nia „Zorza" co to robi. Wzmacnia się co trzeba, najpierw usta. Fotografie, Przysłania się przy robieniu powiększenia, tak żeby tło było białe nieliczne i w praktyce ograniczone do zawodów „mundurowych". i człowiek wychodzi j a k żywy. Najgorzej jest zrobić uszy. T e n co Naturalnie najczęściej występują zdjęcia żołnierzy i oficerów w według których można rozpoznać zawód osoby są 16 15 14 MAiZONKUWIE WSZAK D i STANISŁA tt/tochmtj co/eace ŁAT Jasi L A T 22 ŁUKASIEWICZ Ш1ШАК и щ у Штщ тмшсщ w КШАИ WlJłY SM И-УМЙ411. . vri. 15-11 196^ w 11 wiośnie życia STROSKANI RODZICE 21 К Лт^пеТаб mm zoczą Щ lecz х Ъегса niac/y и н ц з Шит u m ZDROWAŚМША Ш Ш Ш Ш Г итпш RYSIEMU ZE STASM mmr икошк POZOSTAWILIŚCIE W SERCACH NASZYCH 8iL.rAl.t2Y l SWE IRfiSK TWARZE *вОУ Ш IIEZAPffMKiAliE IMKUMtU ВИШМ» 1ИШ« 74 �'щяшшшшшшшяшш» st KRUCZEK P MATEUS7 MICHAŁ < " 2 8 . n . ! ? 7 3 t ZO V I I . 1^73 ROGALA POWIĘKSZYŁ m m m m m t i l l s mundurach (il. 30). Uderzająco duża jest liczba młodych, zmarłych wiedzi: „wojskowi powinni mieć zdjęcia w mundurze, bo mundur tragicznie, m. inn. podczas pełnienia służby wojskowej. to jakby część ich s a m y c h . " Bardzo często spotyka się fotografie zmarłego w mundurze armii przedwojennej Zdjęcio lub Polskich Sił 4 księży (różnych wyznań) w sutannach. Zbrojnych n a Zachodzie jest bardziej nobilitujące dla rodziny. Fotografiami zupełnie szczególnymi są dwa zdjęcia z cmen­ Żołnierze to również kategoria jedyna osób, wobec których więk­ tarza w R y b i t w a c h . Prawe to portret mężczyzny, lewe fotografia szość informatorów deklaruje możliwość pozostawienia czapki Krzyża Grunwaldzkiego I I I klasy (il. 19). Jest to przykład nie­ n a zdjęciu. Poza wojskowymi widziałem również zdjęcia osób zwykły dlatego, że o t y m nie m a ani słowa n a tablicy nagrobnej. w uniformach kolejarzy czy leśników, w strojach pielęgniarek. T a k wyrażona informacja, że zmarły otrzymał (a może powinien Bardzo rzadkie są zdjęcia milicjantów w mundurach. Z n a m też był otrzymać?) wysokie odznaczenie, nie może umknąć uwadzo k i l k a zdjęć lotników, n a których przedstawieni są oni z samolo­ przeohodnia. tami (il. 28 ). Specyfika grobu lotniczego ze śmigłem, pozwala­ Mówi Pilichowski: ,,na nagrobki to przeważnie biusty dają. jąca od razu zidentyfikować zawód i rodzaj śmierci leżącego t a m Nikt nie uważa żeby nogi były ważno. A poza t y m to (zdjęcie) ozłowieka, odpowiada specyfice samego zdjęcia, przedstawiają­ jest małe, pół-pocztówki albo pocztówka i mrówka byłaby n a cego człowieka z maszyną n a której pracował. Oto kilka wypo­ n i m . " 42-letnia kobieta z Sieniawy powiedziała: „na zdjęciu n a - 75 �20 g r o b k o w y m jest t y l k o t w a r z , bo t w a r z t o jest streszczenie czło­ czarno-białej: p o pierwsze w i e k a . " J e d n a z i n f o r m a t o r e k t w i e r d z i , że n a zdjęciu n a g r o b n y m drugie lepiej h a r m o n i z u j e z sytuacją cmentarza. O t o k i l k a o p i n i i jest ona bardziej wiarygodna, po nie zmieściłaby się cała osoba. I n n a t w i e r d z i , że n a t a k i c h zdję­ na t e n t e m a t : „najlepiej pokazuje fotografia czarno-biała, bo ciach są t y l k o twarze, „bo t w a r z jest najważniejsza w człowieku." nic t u nie upiększone jest, t a k j a k n p . w k o l o r o w a n e j . " 6 „Tylko n a ogól l u d z i czarno-biała nic nie fałszuje, oczywiście nie może być retuszo­ zmarłych śmiercią naturalną, zwykłe w podeszłym w i e k u . N a ­ wana, k o l o r zaś dodaje, oczywiście też oddaje prawdę, ale jest Zdjęcia portretowe-nagrobne przedstawiają t o m i a s t osoby zmarłe śmiercią gwałtowną, zmarłe młodo, częściej to bardziej ładny obrazek, niż zapis f a k t u . " niż inne kategorie zmarłych przedstawiane są w pełnej sylwetce, grafa — 7 „Załęży o d foto­ jeden p o d k o l o r u j e , w z m o c n i , ale t y l k o czarno-biała j a k g d y b y „nie zasłużyły" sobie jeszcze n a t y p p l a n u zdjęciowego mówi p r a w d ę . " „Czarno-biała n i c nie u b a r w i a , pokazuje j a k jest przysługujący zmarłym, odchodzącym w sposób n a t u r a l n y i w po­ naprawdę." „Czarno-biała raczej jest p r a w d z i w a . K o l o r o w a t o deszłym w i e k u . Zdjęcia dziecięce są tego najlepszym przykładem. fotograf p o d k o l o r u j e , o t a k j a k n a t y m zdjęciu, czy m y t a k Często występują t u fotografie reportażowe, z tłem p l e n e r o w y m , z mężem w y g l ą d a m y ? " zdjęoia w r u c h u . Wiele z n i c h pokazuje całą postać dziecka. Jest czarno-białe, bo t a k i e jest żałobne, bardziej p a s u j e . " to zresztą t e n rodzaj zdjęć gdzie wszelkich odchyleń o d d o m i ­ dziwsze jest zdjęcie czarno-białe. K o l o r o w e jest ładniejsze i od­ nujących ujęć jest najwięcej. mładza." 5 W o b e c możliwości pojawienia się w najbliższych latach 8 9 12 10 „Zdjęcie na grób p o w i n n o być owalne, 11 „Praw­ „Fotografia czarno-biała jest bardziej p r a w d z i w a niż k o l o r o w a — k o l o r y są sztuczne, ludzie chcą mieć zdjęcia kolorowe zdjęć b a r w n y c h n a n a g r o b k a c h pytałem również i o tę sprawę. ze s n o b i z m u . " Wszyscy n i e m a l i n f o r m a t o r z y podkreślali d w a aspekty f o t o g r a f i i w i e r n a . K o l o r o w a tego t a k nie przedstawia. O r e t u s z u n i e może 76 1 3 „Czarno-biała t o fotografia najbardziej uczciwa, �być n j o w y , jest to w t e d y t a k j a k b y t o b y l zamazany obraz." „Wierniejsza jest fotografia czarno-biała, bo jest t u gra c i e n i . " 1 4 s t o p n i u niż dawniej stała się p r z e d m i o t e m pamięci, podczas g d y 1 5 w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j obowiązywał n i e m a l zakaz żałoby po Jest rzeczą charakterystyczną, że n a w e t c i i n f o r m a t o r z y , którzy twierdzą, iż fotografia k o l o r o w a w ogóle jest p r a w d z i w a , l u b wolą ją ze względów estetycznych, bardziej wybierają zdjęcia czarno-białe j a k o najbardziej nadające się n a nagrobek. W y p o w i e d z i n a t e m a t zdjęć n a g r o b n y c h dzieci są zróżnico­ wane. J e d n i twierdzą, że f o t o g r a f i i t a k i c h nio p o w i n n o się za­ mieszczać, i n n i podają dość dokładne k a n o n y t a k i c h zdjęć. „Dzie­ d z i e c k u . Znana powszechnie legenda opowiadająca o matce, która w d n i u W s z y s t k i c h Świętych, n a n o c n y m nabożeństwie zmarłych s p o t y k a swoje dziecko z dzbanem pełnym lez m a t c z y ­ n y c h , uniemożliwiających oderwanie się o d świata ziemskiego, najlepiej wyraża d a w n y nakaz zapomnienia. Zdjęcia umieszczane jeszcze za życia człowieka się z dezaprobatą większości osób, z którymi spotykają rozmawialiśmy. ci? N i e p o w i n n o się umieszczać i c h zdjęć n a grobach. Są j a k b y „Jest to uśmiercanie się za życia niegodne człowieka. Jest t o d l a za małe, n i e n a t u r a l n e i t a k i e niewinne w s t o s u n k u do t a k poważnej m n i e wstrętna zapobiegliwość." s y t u a c j i cmentarza. Jest t o miejsce przeznaczone w g m n i e d l a zdjęcia jeśli dana osoba jeszcze żyje, bo może żyć jeszcze długo, l u d z i w sile w i e k u . T a k i c h nie s z k o d a . " może się zmienić. T a k się nie r o b i . " 16 „Małym dzieciom też 19 „ N i e p o w i n n o się umieszczać „Człowiek nie idzie n a 2 0 można dawać zdjęcia (nagrobne). N i e daje się t y l k o n o w o r o d k o m , cmentarz żeby widział siebie w grobio. L u d z i e robią t o pewnie bo wszystkie małe dzieci są podobne: nie widać n a i c h t w a r z a c h dlatego, bo są s a m o t n i . Boją się, że ślad zaginie po n i c h . " przeżycia; ze zdjęcia nio widać o s o b y . " „Ludzka logika nie pozwala, b y człowiek za życia dawał sobie 17 „Noworodkom nie daje się zdjęć, b o z w y k l e noworodków nie fotografuje się, b o n i e zdjęcie n a g r o b i e . " wychodzą dobrze n a zdjęciach." robić zdjęcia n a zapas. Spowoduje 18 Należy t u wspomnieć o dość 2 2 a l „ T a m gdzie n i k t n i e leży n i e p o w i n n o się t o szybszą śmierć. Jest t o rozpowszechnionym wierzeniu zakazującym z b y t częstego foto­ p r o w o k o w a n i o śmierci." grafowania małych dzieci p o d groźbą i c h śmierci. I n n e opinie Nie spotkałam. Sama t o b y m się b a l a . " mówią, że zdjęcia dzieci umieszcza się o d w i e k u 5—0 l a t . Jeszcze p o w i n n o się wieszać zdjęć, bo t o jest przeciw B o g u . " i n n i twierdzą, że dzieci n a zdjęciach p o w i n n y być uśmiechnięte że jest t o nierozsądne, dziwią się, że za życia ktoś myśli o śmierci; 23 „Fotografia nagrobna zawczasu? 2 4 — „ P r z e d śmiercią t o nie 2 5 I n n i mówią, i częściej widać n a n i c h całą postać. Sporą partię stanowią w y p o ­ jest t o przejaw w i e d z i o t y m , że śmierć dziecka jest czymś t a k bolesnym, nieocze­ nastawienia k i w a n y m i n i e s p r a w i e d l i w y m , że t y m b a r d z i e j , b y nie potęgować testament, dyspozycje dotyczące pogrzebu i s t y p y były rzeczą u b l i s k i c h bólu p o stracie dziecka, nio należy umieszczać n a nie t y l k o umierających, lecz często l u d z i z d r o w y c h , w sile w i e k u grobie jego w i z e r u n k u . Istnieje rozbieżność pomiędzy istnieniem pamiętających zwyczajnie dużej ilości dziecięcej f o t o g r a f i i nagrobnej a opiniami na ten t e m a t i możliwości i c h stosowania. Jest j e d n a k f a k t e m , że ostat­ n i o , poczynając o d l a t 7 0 - t y c h , rozpowszechniły się n a w i e l u , w t y m i w i e j s k i c h cmentarzach, kamienne n a g r o b k i dziecięce, w które w m o n t o w a n o zdjęcia. Śmierć dzieci w dużo większym charakterystycznego n a materialną dla k u l t u r y doczesność — w-spółczesnej jeszcze niedawno o swojej śmierci. Oczywiście pomiędzy w y p o w i e d z i a m i o f o t o g r a f i i nagrobnej instalowanej zawczasu a f a k t a m i n a c m e n t a r z u istnieje duża rozbieżność, t z n . m i m o deklarowanej niezgody n a t e n t y p zdjęó i stwierdzeń o i c h niewystępowaniu, jest i c h dość dużo. Odpowiedzi n a t e m a t zdjęć n a g r o b n y c h przedstawiających 77 �78 �3QZEX PREJS ZYŁ IM POKÓJ ii I JEGO: DUSZY 25 I -J i i i штж. �80 �osoby w t r u m n i e były zgrupowano wokół dwóch, n i e z b y t odda­ i n n y c h . Proszą w t e d y o zdjęcie (wyretuszowanie — p r z y p . K . K . ) l o n y c h biegunów. Oto o b y d w a z n i c h : „osób w t r u m n i e na zdjęciu c z a p k i . T a k i e zdjęcie t o j a k w kościele." n a g r o b n y m ? ! Z t a k i m i się nie spotkałem, t o c h y b a jakiś półwariat." 32 Z c y t o w a n y c h w a r t y k u l e w y p o w i e d z i informatorów można „Zdjęć w t r u m n i e nie p o w i n n o się umieszczać n a gro­ byłoby odczytać dwie przeciwstawne tendencje r o z w o j u f o t o g r a f i i bach, dlatego, że nie p o w i n i e n być u t r w a l o n y t e n t r a g i c z n y obraz n a g r o b n e j : idealistyczna (dążenie, b y osoba przedstawiona była n a zdjęciu, ponieważ jest t o z b y t bolesne d l a najbliższych." taka, j a k „wypada", t j . j a k wymaga 2 6 27 tego powaga miejsca) Następną grupę tworzą w y p o w i e d z i n a t e m a t m i m i k i , u b i o r u i realistyczna (dążenie do przedstawienia zmarłego t a k i m , j a k i m i nakryć głowy osób n a fotografiach n a g r o b n y c h . „Człowiek n a był za życia). Operacji tej przyporządkować można i n n e : h i e r a - zdjęciu p o w i n i e n być s p o k o j n y , a n i wesoły, a n i s m u t n y . U b r a n i e tyczność — naturalność; powaga — uśmiech; m u n d u r l u b c i e m n y jest obojętne, alo lepiej żeby było t a k i e , w j a k i m t e n człowiek g a r n i t u r (często z „doretuszowanymi" odznaczeniami) z w y k l e chodził, bo t o bardziej szczerze. T y l k o w o j s k o w i p o w i n n i „ s w o b o d n y " ; t y l k o t w a r z — cała postać; b r a k tła — wyraźne być w m u n d u r z e , b o t o b u d z i szacunek. I n n i ludzie p o w i n n i być tło. bez c z a p k i , bo t o śmierć, a cmentarz t o miejsce uroczyste." 28 — strój Cmentarz stał się a l b u m e m portretów lokalnej społeczności. „Człowiek n a zdjęciu m a być bez c z a p k i , bo t a k jest bardziej po­ D l a w i e l u l u d z i jest t o najlepszy łącznik ze zmarłymi, przycho­ d o b n y . P o w i n i e n być raczej wesoły, b y było m n i e j żal, żo go nie dzą o n i n a cmentarz, a b y porozmawiać za pośrednictwem zdjęć ma." z t y m i , którzy już n i e żyją. 2 9 „Najlepsze jest zdjęcie z młodszych l a t , w o d p o w i e d n i m , odświętnym u b r a n i u . Najczęściej człowiek n a zdjęciu jest s m u t n y , bo mało k t o n a f o t o g r a f i i w y c h o d z i w e s o ł o . " Trwały k a m i e n n y nagrobek, zaopatrzony w zdjęcie, u s y t u o ­ „Jacyś m u n d u r o ­ w a n y w n o w e j , zurbanizowanej przestrzeni cmentarza, każe i n a ­ w i t o mają czapki n a głowie, ale i n n i raczej n i e . M i n y raczej po­ czej spojrzeć n a rolę c z y n n i k a pamięciowego we współczesnej ważne, czasami w i d z i się twarze uśmiechnięte — t o raczej osoby k u l t u r z e . Dokładniejsze b a d a n i a pozwoliłyby sformułować teore­ młode." tyczne uogólnienia, n a j a k i e nie m a miejsca w n i n i e j s z y m szkiou, 31 30 „Czasem ludzie przynoszą zdjęcia w kapeluszach, albo czapkach, żeby zrobić z n i c h zdjęcie nagrobne, j a k nio mają będącym j e d y n i e sygnałem p r o b l e m a t y k i . 81 �PEŻ Y P l S Y * R. B a r t h e s , La chambre claire, s. 13 W . B e n j a m i n , Twórca jako wytwórca, Poznań 1976, s. 3 1 , z eseju Mała historia fotografii. 2 V . S t o j s i n , Kino w pudełku od zapałek, Warszawa 1983, s. 90. W książce tej fotograf zjawia się znikąd, opowiada fantas­ tyczne p r z y g o d y o s w y m pobycie za granicą, u b r a n y jest w w y ­ soki kapelusz i długi, połatany płaszcz, walczy z d u c h a m i , spro­ wadza liczne, często n a d n a t u r a l n e klęski n a miasteczko, k o n s t r u ­ uje nieprawdopodobne m e c h a n i z m y , m . i n . największy k a r a b i n świata, jest u w i e l b i a n y przez dzieci a dorośli traktują go j a k demona. 3 4 K o b i e t a , l a t 57, W o l a Węgierska, w o j . przemyskie. O problemie p l a n u filmowego por. przykłady ze ss. 78—79 Semiotyki filmu J . Łotmana, Warszawa 1983. „ K i e d y widzowie u j r z e l i pierwszy f i l m , w którym zastosowano zbliżenie, b y l i p e w n i , że stali się o f i a r a m i k p i n . P o j a w i e n i u się n a ekranie t a k i c h zdjęć towarzyszyły o k r z y k i : „Pokażcie n o g i ! " . Por. też każdą prawie książkę n t . h i s t o r i i k i n a w części poświęconej G r i f f i t h o w i . 5 6 7 8 9 B y ł y w o j s k o w y , l a t 65, Łańcut. Nauczyciel, l a t 63, Przeworsk. K o b i e t a , l a t 73, Sieniawa. Chłop, l a t 57, Kramarzówka. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 K o b i e t a , l a t 65, Kramarzówka. K o b i e t a , l a t ok. 40, Jarosław. K o b i e t a , l a t 52, Łańcut. F o t o g r a f zawodowy, l a t 60, Łańcut. Wróżka, l a t o k . 50, Jarosław. Poszukiwacz n a f t y , Kramarzówka. Poszukiwacz n a f t y , Kramarzówka. K o b i e t a , l a t 57, W o l a Węgierska. K o b i e t a , l a t ok. 4 0 - t u , Jarosław. Starsza k o b i e t a , Przeworsk. K o b i e t a , l a t , 57, W o l a Węgierska. K o b i e t a , l a t o k . 50, Łańcut. Mężczyzna, l a t ok. 70, Jarosław. K o b i e t a , l a t o k . 40, Wiszownica. K o b i e t a l a t 73, Sieniawa. Pielęgniarka, w i e k średni, Przeworsk. Nauczyciel, l a t 63, Przeworsk. Pielęgniarka, wiek średni, Przeworsk. K o b i e t a , 42 l a t a , Sieniawa. K o b i e t a , l a t 57, W o l a Węgierska. Mężczyzna, l a t 75, Łańcut. K o b i e t a , l a t 44, Sieniawa. Fotograf, l a t 60, Łańcut. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94f05a58a25feac554cca43bc9adc934.pdf 5f8b8c106d2d0d8c6eafeb53d28107ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5286 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4908 Title A name given to the resource "Obliviscere".O pokusie zapomnienia i dylematach reprezentacji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.90-97 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WOJCIECH MICHERA do wiszącego na ścianie diagramu. Ważnym uzupeł­ n i e n i e m tej m n e m o - t e c h n i k i są robione p o l a r o i d e m Obliviscere i opatrywane podpisami zdjęcia - ludzi, z którym się 0 pokusie zapomnienia lie - ona też kogoś straciła. Pomoże, bo współczuje"), spotyka („Teddy - nie wierz w jego kłamstwa", „Nata­ przedmiotów 1 dylematach reprezentacji („mój samochód") i miejsc („hotel, w którym mieszkam"). Najważniejsze jednak informacje (a jest to też k l u ­ czowa informacja w m o i m streszczeniu f i l m u ) Shelby zapisuje pro memoria na własnym ciele. W pierwszej c h w i l i dziwi nas (budzi w nas po-dziw, thauma) piękna Nieprawdziwa Nie wsiadłaś jest moja na okręt z pięknymi Nie weszłaś nigdy do Troi grafia t y c h n o t a t e k ; później zobaczymy, że bohater opowieść, (wcześniej) wykonał je w profesjonalnym salonie tatu¬ ławami, ażu. U r o d a tej kaligrafii - zwłaszcza w scenie, gdy k u ­ warownej. Stezychor, Palinodia sząca N a t a l i e (piękna C a r r i e - A n n e Moss), rozpina 1 mężczyźnie koszulę i spoglądając jednocześnie w lustro czule bada p a l c a m i epigrafy pokrywające jego tors Zacznę tak, j a k Christopher N o l a n w filmie - podkreśla erotyczną taktylność zapisanych słów. Me­ mento - o d k o ń c a h i s t o r i i ; czyli - zacznę o d tego wła­ Odwrócona czasowo konstrukcja f i l m u sprawia, że śnie f i l m u . staje się o n dla widzów (dokładnie tak, jak dla samego bohatera jego codzienne życie) serią zagadek typu: „prawda czy fałsz?". Przeszłość każdego zdarzenia ma t u 4 utworu status równie niepewny, co w n o r m a l n y m świecie przy¬ niejako palingenetycz- szłość - rozpoznawana w trybie przewidywań i przypusz­ Zapowiedzią palintropicznej k o n s t r u k c j i (zapowiedzią o charakterze n y m ) jest pełniąca w n i m funkcję prologu albo na­ czeń. Zresztą dla widza uczestniczącego w seansie filmo­ główka pierwsza scena - t r i k o w o puszczona o d tyłu do w y m 'przeszłość' jest t u 'przyszłością'. O t o więc w kolej¬ przodu. Cały b o w i e m f i l m tworzą zachodzące na siebie nych, następujących po sobie scenach, obserwujemy co¬ i k o l e j n o odchylane, coraz wcześniejsze fałdy historii. raz wcześniejsze wydarzenia, czyli najpierw - działania, W t e n sposób, niczym w p a l i n d r o m i e , kresem (gr. jakie Shelby podejmuje opierając się na swoich zapiskach i celem (telos) f i l m u , a zarazem źró­ (wykonanych przez siebie, ale wypartych z żywej pamię- eschaton, peirar) dłem (pege) i logicznym początkiem (arche) wszystkich opowiedzianych w n i m zdarzeń (oglądanych wcze¬ śniej, ale chronologicznie późniejszych), okazuje się to, co zobaczyliśmy (nie rozumiejąc) w p r o l o g u . 2 Bohater f i l m u , L e o n a r d Shelby (Guy Pearce), jest byłym d e t e k t y w e m ubezpieczeniowym, co jasno też określa jego obecne powołanie: poszukuje o n prawdy, jaką kryją ślady przeszłości. Prawdę tę uosabia tajem¬ niczy Johnny G., bandyta, który (rzekomo) zabił żonę Shelby'ego. To tragiczne wydarzenie z przeszłości oka­ leczyło też samego d e t e k t y w a : cierpi o n na „szczegól­ ną przypadłość", m i a n o w i c i e zanik pamięci krótko¬ trwałej. N i e jest to typowa amnezja. Jak sam ciągle każdemu powtarza (powtarza, bo nie pamięta, że już o t y m mówił): w i e , k i m jest, w i e , co kiedyś (przed wy¬ p a d k i e m ) robił, teraz jednak niczego nie p o t r a f i zapa¬ m i ę t a ć dłużej niż k i l k a m i n u t . N i e rozpoznaje n o w o poznanych miejsc, ludzi, a podczas dłuższej rozmowy zapomina, o d czego się zaczęła. M i m o tej ułomności (jest to swoista 'śmierć pamię­ ci'), bolesna 'pamięć śmierci' (ukochanej żony) nie pozwala m u zrezygnować z poszukiwań. Posługuje się w n i c h szczególną protezą, mającą zastąpić zwykłą pa¬ mięć: prowadzi na bieżąco (póki to jeszcze możliwe) precyzyjny system n o t a t e k , zapisane zaś k a r t k i , owe hypomneumata, 3 albo nosi przy sobie („marynarka mu¬ Guy Pearce w filmie Memento si mieć przynajmniej sześć kieszeni"), albo przyczepia 90 �Wojciech Michera »OBLIVISCERE O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI Carrie-Anne Moss i Guy Pearce w filmie Memento ci, a zatem w owej chwili już „zewnętrznych"), „wypowia­ postacie bardzo się różnią, w y m o w a samych filmów dając się" niejako w trybie całkowicie o d n i c h zależnym; jest zaskakująco p o d o b n a ; n a w e t jeśli u braci W a ­ następnie - rzeczywiste przyczyny i okoliczności, w jakich chowskich cała już rzeczywistość staje się 'zapisem' owe interpretowane p o t e m „źródła" powstawały. (graficznym p r o g r a m e m k o m p u t e r o w y m ) , wymazują¬ W t e n sposób 'prawda' (gr. etymon) poddana zosta­ c y m i zastępującym prawdziwą 'pamięć'. W o b u wy¬ je n a użytek widza swoiście „etymologicznej" weryfika­ padkach w i r t u a l n i e wykreowane złudzenie (pozosta¬ cji: przez odtworzenie p i e r w o t n e j , źródłowej postaci wiające n a ciele człowieka jeśli nie tatuaż, t o stygma- danego działania-„wyrażenia". I wprawdzie d e t e k t y w tyczny ślad po technologicznych przewodach łączą¬ próbuje dodać sobie otuchy, mówiąc, że t o „wspo¬ cych go niegdyś z maszyną) p o t r a f i skutecznie wieść n a m n i e n i a są zawodne, bo t o tylko interpretacje" rzeczy¬ pokuszenie - jest bardziej ponętne niż realny świat. wistych wydarzeń, w śledztwie zaś o f a k t a c h zawsze I j a k L e o n a r d Shelby z Memento wybiera kłamstwo mówią precyzyjnie sporządzone n o t a t k i (w języku fe¬ (pisma) p o t o , b y poczuć się szczęśliwszym, t a k też n o m e n o l o g i i powiedzielibyśmy, że stanowią one „zo¬ w Matriksie biektywizowane m e d i u m wyrażające sens") - za każ¬ Nebuchadnezzar (a zatem jeden z „przebudzonych", Cypher - jeden z buntowników ze statku d y m razem wszystkie jego w n i o s k i okazują się drama¬ którzy w y d o b y c i z k o m p u t e r o w e j „Matrycy" zdołali tycznie fałszywe. odzyskać prawdziwą świadomość-pamięć) - dopuszcza Morał filmu? Zgodny z tytułem: memento! Jak się się zdrady (wobec towarzyszy i „prawdziwej" rzeczywi­ wydaje, historia ta opowiada o dramatycznej niemoż¬ stości), ulegając pokusie p o w r o t u do stanu letargicz- ności zastąpienia 'żywej' pamięci j a k i m k o l w i e k , choć¬ nej niepamięci (gr. lathesthai - o d lethe), by i najdoskonalszym systemem graficznej n o t a c j i . czystą, digitalną rozkosz (kuszący smak w i n a i wy¬ oznaczającej kwintnej kolacji). A l e t o przecież nie wszystko: finałowa scena („re- Co ciekawe (ciekawe w porównaniu t y c h dwóch pryza" przedstawiająca jeszcze raz - t y m razem wyczer¬ wydarzenie zapowiedziane w ekspozycji) bardzo o d m i e n n y c h , j a k mogłoby się wydawać, p o d ujawnia inną, bardziej szokującą prawdę: dowiadujemy n i e m a l każdym względem filmów), nie tylko Carrie¬ pująco - się oto, że bohater podjął wówczas świadomą decyzję - A n n e Moss, ale i grający Cyphera Joe Pantoliano po­ (choć szybko p o t e m zapomnianą; n a co przecież jed¬ jawia się też w Memento, n a k w t y m krótkim momencie przytomności właśnie li¬ E d w a r d G a m m e l l - postać w opowieści N o l a n a zupeł­ jako 'Teddy', czyli John czył), nieodwołalną zatem decyzję wejścia w kuszący nie kluczowa. D l a Schelby'ego jest o n zarazem stałym świat pozoru: „Czy okłamuję sam siebie, żeby czuć się łącznikiem z zapominaną systematycznie realnością, szczęśliwym? W t w o i m przypadku Teddy - zrobię t o " . ale także - „podrzuconym" samemu sobie celem kolej¬ A zatem raczej: Obliviscere, nego fikcyjnego dochodzenia ( k o l e j n y m J o h n e m G . ) . „zapomnij"! Konstata­ cja, zachęta bądź przestroga. B o t r u d n o oprzeć się po¬ Te zbieżności obsadowe o b u obrazów f i l m o w y c h , kusie zapomnienia, „zapomnienia się", tej perswazyj¬ przy jednoczesnym i c h bardzo b l i s k i m następstwie cza¬ nej sile (peitho) wykreowanego sztucznie - za p o m o c ą sowym, nie wydają się przypadkowe. Przeciwnie, moż¬ „sztuki" - pozoru (doksa) i sprytnego łudzenia na sądzić, że stanowią świadomą grę reżysera, który za (apate). p o m o c ą tego środka wyrazu filmowego, konstruując swoistą, pozanarracyjną relację „intertekstualną", podsuwa w i d z o w i właściwe jego zdaniem tło kontek¬ C a r r i e - A n n e Moss - podstępna N a t a l i e : pamięta­ m y j ą przede wszystkim jako T r i n i t y z wcześniejszego stowe, sugerując t y m samym istnienie pewnej interfe¬ o r o k f i l m u Matrix. W p r a w d z i e te dwie grane przez nią r e n c j i ideowej o b u utworów. 91 5 �Wojciech Michera O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI •OBLWISCERE znośny i doprowadzający go do aktów desperacji nad¬ Memento m a szczególną siłę przypominania o i n ­ nych filmach. to wszyscy i n n i (podob¬ coś z f i l m u V i n - nie jak w Memento osamotniony Shelby) za każdym ra¬ cenzo N a t a l i Cube (transponowanego w wymiar czaso­ zem budzą się z pamięcią gruntownie wyczyszczoną, 6 Jest t u coś z Matriksa, miar pamięci. W Dniu świstaka w y ) , coś z A n t o n i o n i e g o (jak w Powiększeniu: odkrywa¬ „zresetowaną" - pozbawieni świadomości, że to, co ro¬ nie prawdy zarejestrowanej przez samego siebie w tek- bią i mówią (z p u n k t u widzenia Connorsa i widzów ście-obrazie; jak w Zawód oglądających f i l m ) , już się wielokrotnie zdarzyło. P h i l reporter: eksperyment ze świadomą modyfikacją własnej tożsamości); z pewno¬ Connors (nawiasem mówiąc: telewizyjny specjalista o d ścią wiele z wyobraźni D a v i d a Lyncha (precyzyjna za¬ prognozowania gadka kryminalna, mająca gęstą konsystencję snu-nie- j ą c (dosłownie!) wydarzenia jednego dnia, badając nie¬ -snu, rozwidlającego ścieżki wnioskowania, możliwe jako tkwiący w n i c h potencjał, zagęszcza cały świat do znaczenia i tożsamości bohaterów), a także Greena- w y m i a r u tej czasowej celi - waya (przede wszystkim, ale nie tylko, owa 'gramatolo- wprawdzie (jednodniową), ale za to absolutną, wręcz giczna' body-art, narzucająca skojarzenie z P i l l o w B o o k ) . boską pamięć (mówi do A n d i e M a c D o w e l l , prowoka¬ 7 budując krótkotrwałą cyjnie żartując: „Jestem bogiem"). Jako szczególnie wydajny k o n - t e k s t interpretacyjny przychodzi m i jednak na myśl słynny Dzień pogody), w nieskończoność prze-rabia- świstaka Pierwszy zatem, Shelby - stara się przeniknąć utka¬ H a r o l d a Ramisa z 1993 r. Już prosta analiza struktural¬ ną z niepamięci zasłonę świata, jednak pismo i graficz¬ na ujawnia uderzające podobieństwo o b u obrazów - na m n e m o t e c h n o l o g i a jeszcze gęściej osnuwają poszu¬ polegające na znaczącej współ- i lustrzanej rozbieżno¬ kiwaną prawdę, w zamian podsuwając fałszywe (pseu- ści. Można powiedzieć dea) i mylące ( apate), c h o ć przecież kuszące i przeko¬ (wspominając nauki Levi- -Straussa o m i c i e ) , że m a m y t u do czynienia z d w o m a symetrycznymi wobec siebie w a r i a n t a m i tej nujące (peitho) wątki tego śledztwa. samej D r u g i , C o n n o r s - dzięki nadzwyczajnej konden¬ w istocie h i s t o r i i . sacji żywej pamięci, bez wsparcia żadnej „zewnętrz¬ To nie przypadek zatem, że r y t m o b u opowieści n e j " t e c h n o l o g i i archiwizującej doświadczenia, bez określa powracająca z m o n o t o n n ą regularnością scena n i e p r z y d a t n y c h w jego szczególnej sytuacji n o t a t e k przebudzenia bohatera w p o k o j u h o t e l o w y m : utkwił o n l u b zdjęć (a jako członek ekipy telewizyjnej m a do t u niczym Odyseusz u Kalypso, i niczym też władca Ita¬ dyspozycji kamerę telewizyjną z o p e r a t o r e m ) , coraz k i nostalgicznie płacze z tęsknoty za d o m e m . Tymcza¬ lepiej wszystko rozumie i w efekcie rezygnuje z do¬ sem powrót, nostos, jest niemożliwy; z różnych jednak tychczasowego życia, wygodnego, ale w istocie pełne¬ powodów. O ile w Dniu świstaka, go pozorów. k u rozpaczy główne¬ go bohatera, każdego ranka rozpoczyna się zawsze t e n W pierwszej h i s t o r i i wszystko (zapomniane) wzięło sam dzień, 2 lutego, i wszystko w nieskończoność się się ze straty ukochanej kobiety. W h i s t o r i i drugiej - do powtarza (z czego jednak n i k t poza n i m nie zdaje sobie zdobycia ukochanej sprawy), to dla bohatera Memento prowadzi. przerażająca jest kobiety wszystko (pamiętane) właśnie absolutna nie-powtarzalność i brak wszelkiej k o n t y n u a c j i : każdy dzień jest zawsze pierwszy, pokój hotelowy zaś - k o m p l e t n i e nieznany i pozbawiony wspomnień lub i n n y c h wyróżniających go cech. W precyzyjnie skonstruowanej intrydze f i l m u Me¬ mento jedno się nie zgadza: bohater, który o d c h w i l i 8 Jeśli zatem L e o n a r d Shelby cierpi na niedobór pa¬ tragicznego w y p a d k u niczego p o n o ć nie mięci (dotyczącej tego, co aktualne), to P h i l Connors pamięta, o j e d n y m przynajmniej nie zapomina nigdy: właśnie (Bill M u r r a y ) przeciwnie: o d ludzi, z którymi się spoty­ o swojej „przypadłości", o t y m , że jest człowiekiem cier¬ ka w miasteczku Punxsutawney, różni go właśnie nie- piącym na zanik pamięci. Bez tego k o m p r o m i s u w psy¬ chologicznej charakterystyce postaci a n i L e o n a r d Shelby nie byłby w stanie w j a k i k o l w i e k sensowny spo¬ sób interpretować pozostawionych samemu sobie pi¬ semnych instrukcji, a n i Christopher N o l a n (bez tej choćby tak w i o t k i e j osnowy) zapleść logicznej intrygi. W zamyśle reżysera zresztą łagodzić tę niekonse¬ kwencję ma zapewne powracający wątek związany z tatuażem na lewej dłoni Schelby'ego: Remember Sammy Jenkins. Jenkins to człowiek ze świata przeszło¬ ści, sprzed w y p a d k u , który cierpiał rzekomo na podob¬ ny zanik pamięci krótkotrwałej. Jego właśnie historię Schelby opowiada (w n o r m a l n y m już porządku chro¬ nologicznym) Teddy'emu podczas k o l e j n y c h rozmów telefonicznych, traktując ją też jako klucz pamięciowy Joe Pantoliano w filmie Memento pozwalający m u zrozumieć własną sytuację. 92 �Wojciech Michera •OßLIVISCERE O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI N a j m n i e j zresztą jest t u ważna kwestia psycholo­ * * * gicznego prawdopodobieństwa przedstawionych oko­ liczności. C a ł ą konstrukcję - z k l u c z o w y m w opowie­ Idealną teraźniejszością w świadomości człowieka ści psychologicznym pojęciem „pamięci krótkotrwa­ wydaje się nieskończenie krótka, krótsza niż mgnienie ł e j " - wypada uznać przecież za coś więcej niż tylko oka, c h w i l a zmysłowego spostrzeżenia. A l e j a k uczy kliniczny opis jakiejś rzadkiej choroby. To raczej, j a k E d m u n d Husserl (w Wykładach sądzę, miara, modulus, wnętrznej obrazowy m o d e l , który dzięki świadomości czasu) 9 z fenomenołogii we­ nie da się oddzielić spo­ zastosowaniu r e d u k c j i (liczby elementów) i uwydat­ strzeżenia („impresji") o d tego, co spostrzeżeniem już n i e n i a ( i c h skali) wyodrębnia istotne cechy tego, co nie jest, a co natychmiast po n i m następuje: „Do ' i m ­ absolutnie najważniejsze, a co zwykliśmy określać jako presji' w sposób ciągły dołącza się - jako jej modyfika­ conditio humana. I oczywiście t o właśnie Shelby (a nie cja - pierwotne przypomnienie (primäre i n n e postacie, ludzie zdrowi i cieszący się dobrą pamię¬ albo, j a k powiedzieliśmy, retencja". cią) k o n s t r u o w a n y jest w filmie jako m o d e l o w y wzo¬ Erinnerung) „W sensie idealnym zatem spostrzeżenie (impresja) rzec człowieczeństwa. byłoby tą fazą świadomości, która konstytuuje czyste I n t e r p r e t a c j a f i l m u ( i nie t y l k o tego przecież) wy¬ «teraz», a przypomnienie wszelką inną fazą [tego] kon¬ maga szczególnej uwagi, podobnej do tej, która towa¬ t i n u u m . A l e t o jest właśnie tylko idealna granica, coś rzyszy oglądaniu t r i k o w y c h , d w u - z n a c z n y c h rysun¬ abstrakcyjnego, co nie może istnieć samo dla siebie." ków, kodujących za p o m o c ą t y c h samych kresek d w a O w o przypomnienie retencyjne (jak t o mówi Husserl: niezależne, alternatywne wyobrażenia. W portrecie złączone ze spostrzeżeniem niczym warkocz k o m e t y Z y g m u n t a Freuda w y d a t n y nos zamienia się nagle z jej głową) jest zatem częścią „naoczności" i uczestni¬ w nagą, przeciągająca się kobietę, kiedy indziej czy w związanej z nią poznawczej oczywistości. - piękna dziewczyna, po odwróceniu rysunku, okazuje Bohater f i l m u Memento się szpetną staruchą. Podobnie w konturze postaci Le­ nie jest więc pozbawiony pamięci „najkrótszej", określonej przez Husserla jako onarda Shelby'ego, nakreślonym przez reżysera, przy „pierwsza", „pierwotna" czy też „retencjonalna". Żyje o d r o b i n i e wysiłku - jeśli zdołamy przełączyć zakres w owej poszerzonej teraźniejszości, n a którą składa się naszego postrzegania („królik czy kaczka?" - pyta spostrzeżenie (teraźniejszość idealna) oraz bezpośred¬ - dostrzeżemy n i o po niej następująca i w istocie nie dająca się ana¬ wiele mówiącą, wartościową poznawczo karykaturę litycznie oddzielić retencja (a także, współtworząca nas samych. otoczkę czasową spostrzeżenia 'protencja', czyli ocze­ Ernst G o m b r i c h w Sztuce i złudzeniu) Jeśli zatem chcemy wyjść poza pierwszy, oczywisty, k i w a n i e ) . Problem Shelby'ego dotyczy (jeśli przyjąć realistyczno-psychologiczny w y m i a r f i l m u , w a r t o za¬ kategorie Husserla) drugiego rodzaju pamięci - przy¬ stanowić się raz jeszcze, czym jest ów niezwykły defekt p o m n i e n i a 'wtórnego' (sekundäre dręczący bohatera, a także ta niedługa chwila, gdy nownego' przytomnie k o n t a k t u j e się o n ze światem zewnętrz¬ angielskim oddawane jest słowem n y m . L u b raczej: czym jest owa przytomność właśnie - (Wiedererinnerung), Erinnerung), l u b 'po¬ które w tłumaczeniu recołłection. O w o 'drugie przypomnienie' nie jest już złączone t a k u l o t n a , że wydać się może nie tyle pamięcią, ile bezpośrednio nadzwyczaj przedłużoną teraźniejszością. uobecnia się samodzielnie. Dzięki n i e m u właśnie m o 93 ze spostrzeżeniem i w świadomości �Wojciech Michera • OBLWISCERE O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI żemy „powtórzyć" w myślach to, co przeminęło, a za¬ ma zawsze dla Husserla, kiedy w ogóle się n a d n i m za¬ t e m (nawet jeśli przeminęło niedawno) już nie jest te¬ stanawia, charakter d u p l i k a t u , któremu jako «odbiciu», raźniejszością, lecz przeszłością. Wszystko w n i m - pi¬ «szacie», «sukni», «powłoce», «osadowi» doświadczeń sze Husserl - „ jest takie samo j a k spostrzeżenie i pier¬ - czy jakichkolwiek i n n y c h metafor Husserl t u używa - w o t n e przypomnienie, a przecież nie jest to spostrzeże¬ nie przysługuje i c h «autentyczność»". nie i pierwotne przypomnienie". wyrazu - między poprzedzającym język źródłowym, ży¬ Jest warstwą w y m doświadczeniem (percepcja, doznanie, pragnie¬ I n n a jest również jego wartość poznawcza. Zauwa¬ ża b o w i e m autor Wykładów...: 12 nie) a przekraczającym go ideałem czystych, racjonal¬ „Godna uwagi różnica zachodzi też w odniesieniu do oczywistości przypo¬ n y c h i także niejęzykowych struktur l o g i c z n y c h . m n i e n i a pierwotnego i wtórnego. To, co uświadamiam smem - rozumianym jako techniczny duplikat języka - 13 Zpi- sobie retencjonalnie, jest, j a k widzieliśmy, absolutnie jest oczywiście jeszcze gorzej (sam Husserl, co podkreśla pewne. A l e j a k mają się sprawy z dalszą przeszłością? Klaus N e l l e n , pragnąc zapewne zredukować dramatycz¬ [ . . . ] Możliwe są t u zatem [w sferze pamięci wtórnej - ny rozziew między myślą a jej technicznym zapisem, po¬ W M ] błędy, które swe źródło mają w o d t w o r z e n i u sługiwał się pismem stenograficznym). j a k o t a k i m " [podkr. W M ] . Poznawcza rola języka - a także materialnej jego D l a Husserla (mówiąc w niezbędnym t u uproszcze¬ artykulacji, innej niż dźwiękowa (jeśli można tak po¬ n i u ) źródłem 'pewności' jest spostrzeżenie. L u b inaczej: wiedzieć) - pewność doświadczenia poznawczego bierze się z ta¬ i z n a t c h n i e n i a M a r t i n a Heideggera) radykalnie prze- k i c h wartości, jak „pierwotność", „źródłowość", „orygi¬ formułowana: w zdolności mówienia w i d z i się coś wię¬ n a l n o ś ć " (origo, źródło). Właściwa jest i m b o w i e m apo¬ cej niż tylko jeden pośród w i e l u i n n y c h atrybutów dyktyczna oczywistość, naoczność żywej obecności. człowieka (wtórny wobec myślenia). Jak pisze Paul R i - Wszystko też, co nas o d źródła oddala, jest kłopotliwym coeur (w 1970 r o k u ) : „Mowa zajmuje szczególne miej¬ dodatkiem, poznawczą sce w egzystencji ludzkiej, skoro okazuje się funkcją, przeszkodę, wymagającą stosownych przeciwdziałań, która nie w c h o d z i w skład i n n y c h , ale umożliwia i c h redukujących jej negatywny (czyli wszelki) wpływ. l u d z k i charakter". Dotyczy to nawet postrzegania: zniekształceniem i stanowi została o d czasów Husserla (za sprawą „Rzeczy przez nas oglądane, słyszane, dotykane są Pierwotne jest zatem prezentujące spostrzeżenie, wyobraźnia zaś (re-prezentująca, od-twarzająca to, co p r z e d m i o t a m i już z r y t y m i p r z e z n a s z j ę z y k minęło, co było teraźniejszością w przeszłości) - wtór¬ Nasze postrzeżenia są n a p i ę t n o w a n e na. A ponieważ z „żywego teraz" nie da się wyekstra¬ słownym h o w a ć czystej, dziewiczej percepcji, „impresji" (zawsze strzeganiu coś w rodzaju f r a z o w a n i a , frazowania b o w i e m towarzyszy jej - jak warkocz komecie - pamię¬ w świecie, coś sprawiającego, iż cała ciowa retencja), Husserl przesuwa granicę 'źródłowej wszelkie zmysłowe przedmioty są przejęte przez zna- oczywistości' między d w a typy przypomnienia: reten¬ czenia". cję a przypomnienie drugie, wtórne, rekolekcyjne i re¬ p r o d u k c y j n e : między retencję i wyobraźnię. [...]. znaczeniem [ . . . ] . Można by powiedzieć, że jest w po¬ zmysłowość, 14 Z d a n i e m Ricoeura owo „frazowanie", językowe w swej istocie, odnosi się też do ludzkiego gestu. Przy¬ 10 'Przypomnienie wtórne' j a w i się więc jako poznaw¬ kładem, j a k i przywołuje w t y m miejscu Ricoeur, jest cza przeszkoda. Z tego p u n k t u widzenia przypadłość, wytwarzanie krzemiennego narzędzia przez człowieka na jaką cierpi Shelby, można by uznać wręcz za meta¬ pierwotnego: „narzędzia ludzi p i e r w o t n y c h są z pew¬ forę m e t o d y fenomenologicznej: oto realizuje się po¬ nością czymś współczesnym m o w i e , sprawiając, że każ¬ stulat redukcyjnego p o w r o t u do źródłowej oczywisto¬ dy nasz gest został niejako przejęty przez mowę, jest ści „rzeczy samych": pojawia się szansa na opis czyste¬ w niej artykułowany do tego stopnia, iż antropolodzy go przeżycia: wolnego o d wcześniejszych, reproduko¬ - j a k L e r o i - G o u r h a n dla przykładu - pisząc o geście w a n y c h w pamięci doświadczeń. N a czym zatem polegał błąd detektywa? Otóż, my¬ śląc nadal w kategoriach fenomenologicznych, prze¬ szkodą musiała być pokusa „pisma" - t e c h n i k i mającej stanowić uzupełnienie n a t u r a l n e j , żywej pamięci. A l e - wykraczając już poza te kategorie - można też uznać, że porażka bohatera filmowego eksperymentu ujawnia naiwność fenomenologicznej wiary w możliwość doko¬ n a n i a takiej r e d u k c j i „bytu" do objawiającego się świa¬ domości czystego „sensu". 11 D l a Husserla przeszkodą na drodze do „czystego znaczenia" i p i e r w o t n e j , logicznej prawdy jest już język Memento, r e i . Christopher Nolan i gramatyka. „Albowiem język - pisze Klaus N e l l e n 94 �Wojciech Michera •OBLWISCERE O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI rzaniu, jest b o w i e m ucieleśnioną (w ruchach) mową. Takie p o j m o w a n i e języka - jako nieredukowalnego czynnika, frazującego postrzeganie i „gestowanie" obce jest oczywiście fenomenologii, odwołującej się do żywej, i n t e n c j o n a l n e j świadomości. 16 Ricoeur jednak nie zajmuje się w gruncie rzeczy samym „arte-faktem", „artykułem", czyli wy-artykułowanym za p o m o c ą gestu narzędziem (jak się wydaje, dla owego pasma gestu, ja¬ ko pasma frazy - pomyślanego radykalnie, niejako „pantomimicznie" - nie jest nawet konieczna fizyczna, „kamienna" obecność „produkowanego" przez paleoli¬ tycznego łowcę narzędzia). C o zatem z k r z e m i e n n y m arte-faktem? Czy nie na¬ leży widzieć w n i m zapisu owej sekwencji gestów, reje¬ strującego j ą niczym p r y m i t y w n a płyta gramofonowa? A l e może coś więcej: czyż nie o n właśnie, techniczny wytwór - a nie t y l k o „świadomość" wykonawców jest szczególnym nośnikiem uogólnionej pamięci kul¬ turowej? Inaczej mówiąc - jest o n nie t y l k o rejestracją dopełniającą t e n konkretny, wytwórczy gest, ale też materializacją ogólnej wiedzy, k u l t u r o w y m wzorcem, poprzedzającym logicznie i określającym samą możli¬ wość owej powracającej frazy l u d z k i c h gestów, a także weryfikującym jej poprawność. D o sporu o logiczne pierwszeństwo między źródłowym-vs-frazowanym „sensem" a ekspresyjnym-vs-frazującym „ językiem" włącza się zatem trzeci, zewnętrz¬ ny wobec świadomości element. Jeśli chcielibyśmy jeszcze raz odwołać się d o t e r m i n o l o g i i Husserla, naj¬ bardziej przydatne, j a k się wydaje, byłoby „świadomości obrazowej" - W Wykładach pojęcie Bildbewusstsein. z fenomenologii wewnętrznej mości czasu „świadomość obrazowa" świado­ (bildbewusstsein) pojawia się niejako m i m o c h o d e m (par. 2.28) - jako negatywny składnik d e f i n i c j i przypomnienia wtórne¬ go, czyli pamięciowego uobecnienia przeszłości. Hus¬ Guy Pearce w filmie Memento serl pisze zatem: „Trzeba jeszcze rozważyć, do jakiego g a t u n k u należy t o uobecnienie, o którym tutaj jest i mowie u ludzi p i e r w o t n y c h , będą mówić o określonej mowa. syntezie gestualnej, gdy przy analizie k a m i e n i a ciosa¬ w przypadku świadomego odwzorowania obrazowego nego będą wykazywać, że ociosanie tego k a m i e n i a za¬ (malowidło, popiersie, i t p . ) , nie w c h o d z i w grę." kładało pewną liczbę związanych ze sobą gestów i t o pasmo gestu jest j a k pasmo f r a z y " . Reprezentacja przez p o d o b n y o b i e k t , j a k Świadomość obrazowa - „Malowidło, popiersie, i t p . " - wyprowadza pamięć poza obszar świadomości. 15 Ciosanie określonego narzędzia krzemiennego jest W obrazie malarskim n a przykład, który oglądamy powtarzalną sekwencją gestów, które n i e t y l k o coś w galerii, powstałym w bliższej l u b dalszej przeszłości, produkują, ale też „frazują". S ą ( t o już moje własne dostrzec możemy co najwyżej ślad, zapis, uzewnętrz¬ skojarzenie) niczym skodyfikowane r u c h y aktora w te¬ nienie pamięci malarza, który coś kiedyś widział l u b atrze azjatyckim; są techniką, zatem umiejętnością sobie wyobrażał. M y - możemy studiować t e n obraz, określoną k u l t u r o w o i tak też, jako tradycja, j a k język ale przecież nie jako pamięć naszej własnej, przeżytej (a nie t y l k o jako „sens" - t u t a j : użyteczna przydatność przeszłości. 17 wytworzonego za i c h pomocą narzędzia) przekazywa¬ To przywołane i o d razu porzucone przez Husserla n ą . W t y m znaczeniu wszelka t e c h n i k a (techne) zawsze pojęcie - rozumiane jako i n n a „pamięć", wykraczająca jest m n e m o - t e c h n i k ą . poza obszar świadomości, czyli poza retencję i rekolek¬ Ricoeur mówi zatem o kształtującym, „frazującym" cję - odegrało znaczącą rolę w kształtowaniu się myśli geście, który nie wyczerpuje się w skutecznym w y t w a - Jacques'a Derridy, w jego rozprawie z fenomenologicz95 �Wojciech Michera » O B L I V B C E R E O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI n y m p r y m a t e m poznawczym „żywej o b e c n o ś c i " i „na­ ocznej oczywistości". 18 D e r r i d a , j a k w i a d o m o , wszyst­ W y m o w a f i l m u Memento k o odwraca, całą tę logikę doświadczenia poznawcze­ nie jest jednoznaczna. M a m y w n i m niewątpliwie do czynienia z radykalną go wraz z jej n i e c h ę c i ą do „zewnętrzności" (logikę „su­ krytyką „pisma" jako ( m n e m o ) t e c h n o l o g i i , która wy­ p l e m e n t u " ) , kwestionując źródłową wyłączność spo¬ pierając żywą pamięć fałszuje (wirtualizuje) rzeczywi­ strzeżenia i przenosząc p u n k t ciężkości w stronę pa¬ stość. Możemy j e d n a k też uznać, że „szczególna przy­ mięci - pierwszej, drugiej, ale także - tej „trzeciej". padłość" Schelby'ego m a charakter wzorcowy i doty­ Wspólnym b o w i e m korzeniem r e t e n c j i i re-prezentacji czy w istocie nas wszystkich. A wówczas znika wpraw¬ jest jego zdaniem: „ m o ż l i w o ś ć p o - w t ó r z e n i a [ré­ dzie nadzieja, wszelka nadzieja, n a możliwość wyzwo¬ ślad lenia pétition] w w jego najogólniejszej znaczeniu najbardziej postaci, uniwersalnym, możliwość, się z więzów „technologicznego złudzenia" (i w t y m sensie obraz t e n różni się na przykład o d Ma- która musi nie tylko zamieszkiwać czystą aktualność triksa), teraźniejszości, ale także j ą tworzyć za sprawą samego też „normalność", z jej zwykłą, nie sprawiającą po¬ r u c h u różnicości [différance], znawczych problemów pamięcią. szość] w p r o w a d z a " . który w nią [w teraźniej­ ale zarazem - bardzo problematyczna staje się Dramatyczna ambiwalencja pamięci i (pokusy) za¬ 19 p o m n i e n i a , skojarzona w filmie Memento R u c h „różnicości" (albo „różni", w polskiej litera¬ z techniczną différance) n o t a c j ą i „pismem" - t r a k t o w a n y m „graficznie", j a k można t u chyba rozumieć (niech znawcy D e r r i d y wy¬ obraz, w y k o n y w a n y m przez bohatera n a własnym cie¬ turze występują oba te tłumaczenia słowa baczą tę definicyjną profanację) jako nadwerężenie lo¬ le, uwikłanym w namiętność i śmierć - przywołuje g i k i „obecności", która t r a c i możliwość uzasadniania bardzo bogate konteksty k u l t u r o w e . Wśród n i c h naj¬ oczywistej toż-samości (oczywistości bycia-sobą „po ważniejszy wydaje się wątek platoński. Wydaje się prostu") za sprawą „ frazującej" (że użyję tego obcego wręcz, że f i l m Christophera N o l a n a potraktować moż¬ Derridzie określenia) pamięci. D l a Husserla, j a k wie­ na jako ilustrację, l u b nawet symulację Sokratesowej my, t e n wkład pamięci (podobnie j a k języka), t e n k r y t y k i pisma jako „lekarstwa n a p a m i ę ć " „osad doświadczeń", stanowił przeszkodę w d o t a r c i u 274-275). A l e t y m zagadnieniem wypadnie zająć się do istoty rzeczy (skoro cała prawda zawiera się w źró¬ osobno. (Fajdros 21 dłowej impresji, a błędy „swe źródło mają w odtworze¬ n i u jako t a k i m " ) . Teraz jednak, jeśli podążamy śladem Derridy, można powiedzieć, że dostęp d o rzeczywisto¬ ści poznawanej w prezentującym spostrzeżeniu otwie¬ Przypisy 1 ra się właśnie dzięki re-prezentującemu przypomnie¬ Tłumaczenie Jerzego Danielewicza. Słowa Stezychora (VII/VI w. przed Chr.), cytowane przez Platona w Fajdrosie, dotyczą He­ n i u . Ze poznanie z konieczności jest zawsze roz-pozna- leny. Palinodia: odwołanie pieśni. n i e m . Ze nigdy nie da się wypreparować czystego „sen¬ ouk estin etymos logos houtos su" z „ faktyczności" świata, b o nic, żaden „tekst", nie oud' ebas en neysin eusselmois oud' hikeo pergama Troias istnieje poza k o n - t e k s t e m . I że ów k o n - t e k s t nadcho¬ 2 dzi spoza sfery świadomości - jest „świadomością ob¬ razową" (bildbewusstsein), cie źródła jako też kresy przykre", panton pegai kai peirata. Tł. Je­ „faktycznością", którą na- - p o t y k a m y jako „zawsze-już" istniejącą, rzego Łanowskiego. stanowiącą 3 w a r u n e k i zasadę wszelkiego po-wtórzenia i roz-poznania, ponadindywidualną teratura, opr. Tadeusz Komendant, Warszawa 1999, s. 306 n . 4 W istocie konstrukcja ta jest jeszcze bardziej złożona, bowiem wy­ odrębnione czarno-białą tonacją zdjęć sekwencje rozmów telefo¬ m e n t a c j i - pamięcią kulturową. S a m ą kulturą. Zywio- nicznych toczą się zgodnie z własnym, niezależnym porządkiem. łem antropologicznym. 5 D e r r i d a tak podsumowuje swoją książkę Głos i fe­ nologii Husserla Na temat hypomneumata zob. Michel Foucault, Sobąpisanie, tł. M . P Markowski, w tegoż: Powiedziane, napisane. Szaleństwo i li­ („quasi-transcendentalną"), „zarchiwizowaną" l u b też poddaną procesom sedy¬ nomen. Wprowadzenie Hezjod w Theogonii (738) pisze o Tartarze: „wszystkiego w świe­ Na temat intertekstualności zob. Ryszard Nycz, Tekstowy świat. Poststrukturalizm a wiedza o literaturze, Kraków 2000, s. 83 do problematyki znaku w fenome­ 6 z r o k u 1967: „Nie w i e m y już zatem, Pomijam t u nawet aż nadto oczywiste podobieństwo filmu Nolana do opowieści, także literackich, z odwróconym biegiem czy to, co prezentowało się zawsze jako p o c h o d n a l u b narracji. Tylko dwa przykłady: filmowy - Nieodwracalne Gaspa- przekształcona re-prezentacja prostej prezentacji, jako ra Noe, z roku 2002; literacki - opowiadanie Alejo Carpentie- «uzupelnienie», «znak», «pismo», «ślad», nie «jest», ra Powrót do ziarnka, ze zbioru Wojna czasu, Guerra del tiempo (Warszawa 1974, tł. Kalina Wojciechowska). w sensie koniecznie, ale w n o w y sposób a-historycz7 n y m , «starsze» niż o b e c n o ś ć i system prawdy, starsze Dylemat reprezentacji obrazowej powraca w wielu filmach Greenawaya, takich choćby jak Brzuch architekta, Kontrakt ry¬ niż «historia». «Starsze» niż sens i zmysły: niż źródło¬ sownika. Należy też wspomnieć (bo na wyczerpujące wyjaśnie¬ w o prezentująca naoczność, niż aktualne i pełne spo¬ nie brak t u miejsca), że wymowa ideowa aktu pisania na ludz¬ strzeżenie «rzeczy samej», niż widzieć, słyszeć, doty¬ kim ciele jest w Pillow Book zupełnie inna niż w Memento. kać, zanim nawet d o k o n a się rozróżnienia n a i c h 8 „Każdy dzień jest pierwszy, jeśli nie pamięta się poprzedniego" - «zmysłową» dosłowność i metafizyczną inscenizację mówi cierpiąca na zaniki pamięci bohaterka najnowszego filmu w całej h i s t o r i i f i l o z o f i i " . Clauda Leloucha Piano Bar (cytuję z pamięci). 20 96 �Wojciech Michera • OBLWISCERE O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI Edmund Husserl, Wykłady z fenomenologii wewnętrznej ufundowaniu logicznych treści na wyrażeniach językowych, fe¬ świado­ mości czasu, tł. Janusz Sidorek, Warszawa 1989. Poglądy Hus­ nomenologia opiera te ostatnie na sile intencjonalności, która serla przedstawiam t u w sposób radykalnie uproszczony. Na te­ jest pierwotniejsza od języka i łączy się ze «świadomością» jako mat Husserlowskiej koncepcji czasu zob. np.: Maurice Merleau¬ taką". Por. też Derrida (Głos i fenomen): „Husserl [...] chciał -Ponty, Fenomenologia percepcji, tł. M Kowalska i J. Migasiński, niewątpliwie zachować pierwotnie niemą, «przed-wyrażenio- Warszawa 2001 (rozdział Czasowość, wą» warstwę przeżycia" (s. 26). s. 431 n.); Krzysztof M i ­ chalski, Logika i czas. Próba analizy Husserlowskiej teorii sensu, Trzeba jednak wspomnieć (i z braku miejsca - tylko wspo¬ Warszawa 1988 (rozdz. 3.); Jacques Derrida, Głos i fenomen, tł. mnieć), że po latach Husserl zrewiduje swój pogląd na temat Bogdan Banasiak, Warszawa 1997. bildbewusstsein - w rozprawie na temat Pochodzenia Geometrii Paris (1937). Stwierdzi tam, że właśnie „zapis" pozwala przekroczyć 1967, s. 72). Dlatego też Husserl przeciwstawia się poglądowi istotną słabość indywidualnej pamięci, tę mianowicie, że jest Por. Derrida, Głos... (1. wyd.: La voix et le phénomène, Brentana, który twierdził, że także pierwsza pamięć ma charak¬ śmiertelna. Pismo, jako uzupełnienie pamięci, umożliwia jej ter wyobrażenia. przekazywanie kolejnym pokoleniom i kumulację, stając się wa¬ Por. Vincent Descombes, To samo i inne. Czterdzieści pięć lat fi­ runkiem możliwości powstania takiej na przykład dyscypliny, tł. B. Banasiak i K. Matuszewski, jak geometria. Wstęp Derridy do (własnego tłumaczenia) Po¬ lozofii francuskiej (1933-1978), chodzenia Geometrii jest pierwszym dziełem tego francuskiego fi¬ Warszawa 1997, s. 94 n . lozofa, w którym w jasny już sposób zarysowuje swoją koncep¬ Klaus Nellen, „Język" i „świat przeżywany" w myśli Husserla, w: Świat przeżywany. Fenomenologia i nauki społeczne, cję „pisma" (Introduction, w: E. Husserl, Lorigne de la géométrie, Z. Krasno- dębski i K. Nellen (red.), Warszawa 1993, s. 130. Zob. też Der­ Paris 1962). rida, Forma i znaczenie. Uwagi o fenomenologii języka, w tegoż: Pi­ Zob. Bernard Stiegler, Derrida and technology: fidelity at the limits smo filozofii, tł. B. Banasiak, s. 109-128 of deconstruction and the prothesis of faith, w: Tom Cohen (red.), Paul Ricoeur, Husserl i Wittgenstein o języku, tł. M . Drwięga, Jacques Derrida and the Humanities, Cambridge 2001, zwł. s. „Principia" X V I - X V I I , 1997, s. 59-69 244. Paul Ricoeur, Struktura a znaczenie w mowie, tł. Stanisław Ci­ Derrida, La voix et le phénomène, chowicz, w tegoż: Egzystencja i hermeneutyka, Warszawa 1985, s. i podkreślenie własne - W M . Por. Głos..., wyd. cyt., s. 113). Por. 276 (podkr. - W M ) Stiegler, s. 242-43. s. 75 (wyjątkowo tłumaczenie Tamże, s. 277. Ricoeur odwołuje się tu do pracy André Leroi- Derrida, Głos..., wyd. cyt., s. 173-174. -Gourhan Le geste et la parole. Powołuje się na nią także Derri­ Uwagi dotyczące filmu Memento miały być krótkim, jedno-dwu da w rozważaniach na temat (arche) pisma (O gramatologii, tł. stronicowym wprowadzeniem do tekstu na temat „pokusy zapo¬ B. Banasiak, Warszawa 1999, wyd. oryg. De la grammatologie, mnienia" u Hezjoda i Homera. Ponieważ jednak rozrosły się one Paryż 1967) ponad właściwą miarę, przynaglany też czasem, skorzystałem z uprzejmej sugestii Redaktora Naczelnego „Kontekstów", by Pisze Ricoeur: „Kiedy Husserl stwierdza, że wszelka świadomość czegoś, że wszelka świadomość jest świadomo¬ „wstęp" t e n opublikować niezależnie. Pozostało kilka śladów ścią intencjonalną, stara się umieścić znak wraz z jego dynami¬ wcześniejszego zamierzenia, m . i n . motto, pierwsze zdanie, jest świadomością ką o wiele niżej niż mowa w powszechnej właściwości - można a także uparcie wtrącane i - wobec słabo uzasadnionej przydat¬ by rzec niemal - życia, w każdym razie życia świadomości, któ¬ ności - wyglądające pretensjonalnie pojęcia greckie. Nie usuną¬ re daje się wykryć w postrzeganiu, które daje się wykryć w dzia¬ łem tych błędów, licząc, że życzliwy Czytelnik znajdzie dla nich łaniu, i ta moc znaczenia czegoś ulegałaby artykulacji nie tylko usprawiedliwienie w artykule, jaki ukaże się w następnym nu¬ na poziomie mowy, ale także na poziomie o wiele niższym niż merze pisma. mowa, zwanym antepredykatywnym, który jest czymś uprzed¬ Pragnę przy tej okazji podziękować Mateuszowi Damięckiemu, n i m w porządku życia wobec aktu nadawania predykatów studentowi Akademii Teatralnej w Warszawie, za wytrwałą za¬ przedmiotom dyskursywnym." (Struktura..., s. 285. W innym chętę, która skłoniła mnie do obejrzenia filmu Christophera zaś miejscu czytamy (Ricoeur, Husserl..., wyd. cyt. s. 61): „Po Nolana. 97 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bca42c6980cf76d51e2e89921652c54.pdf 99a5267f7182af0606eae5c802d7326c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3438 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3223 Title A name given to the resource Recenzje: Leopold Schmidt, "Volskunst in Osterreich" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.112-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedykłowicz R E C E N Z J E Leopold Schmidt, Volskunst in Osterreich [s. 200, 150 i l . w t y m 33 barwne, 42 r y s . F o r u m Wien-Hannover 1966 P r e z o n t a e j a s z t u k i l u d o w e j A u s t r i i m o g ł a b y , c z y toż p o w i n n a rozpoczynać się o d d e f i n i c j i pojęcia „sztuka ludowa" — Praca piszo i L e o p o l d S z m i d t , a u t o r szeregu prac poświęconych m u z e a l n i c t w u , ludoznawstwu i historii sztuki ludowej der ósterreichischen manischen in in iiber gerates in der Stand der Alten der Erforschung aus 1 9 4 6 — 1 9 5 8 , 1959), w y d a w c a Erwerbungen W roder Weit. Material zwierzęcy: Belrach- (skarbiec Arbeits- Formy Osterreich. Neuer bole, prototypy, w i e l u katalogów oraz Kraj i jego Ścianę ischen B d I . Wien Świadomość, zur europą- Sondorschrifton der Vereinos f u r Volks- Maskenforschung, kundo i n Wien, Beitrage iż wewnątrz. młody termin łóżka, i wozy). Następnie i wyodrębnieniu zakresu badań pozwala przyjąć a u t o r o w i bardzo i tkanie, dla ozytelnika i roboty u d a n ą ze w z g l ę d u n a c e l p r a c y , j a k i f r a p u j ą c ą perspektywę przojawy stopniowego do istotnych przybliżenia elomentów się p o p r z e z sztuki ludowej. wieloznaczność, trudność r o z g r a n i c z e n i a zjawisk o d i n n y c h , niejasność j e j g r a n i c s t a n o w i z d a n i e m o j e j szczególnym uroku. To jakby mijalności ludowej autora Pierniki, także Znaki i dom. Sień domowe dalej: zegary). przedstawia skór, sprzęty Sprzęt i naczynia i Tekstylia Maski, Sztukę religijną, omawia Tarcze strzelnicze, ludowa Czym jest zatem Wiemy, braci przydać dziale „Bajki dziecięce i bracia Grimm. domowe" dałoby nie chcielibyśmy pominąć a n i jednego p o d a n i a , a n i jednej żartu, anegdoty, dowcipu, które znalazły po się Podaniami, ludowej, prze- obrzędowe, Sztukę b y uchwycić pisma, anonimo­ niejako w rozdziale jej Sztuka ludowy. Sagą, L e g e n d ą , Ż a r t e m , D o w c i p e m . badań Podobnie rzecz się m o ż e m i e ć ze sztuką l u d o w ą . Jeśli b o w i e m — j a kpo­ etnograficzno-ludoznawczego systematyczny, Austrii. encyklopedyczny Jednakże niemal przogląd d w a wspomniane wyjścia: porównanie s z t u k i ludowej schematu, teoretyczno-formalnych sztuki wyżej do bajki, j a k i punkty dziodzictwo studiów H a b e r l a n d t a wyrażające się w uwzględnieniu szerokiego sagi, się w t y m dziele, i które dały p o w ó d , b a ! sprowokowały d o d a l s z y c h nad sztuce tradycyjnego ludowej u t r z y m a ć w świetle współczesnych badań n a d bajką. P o m i m o t o legendy, w który przebiega o d ogólnych zagadnień że n i e w s z y s t k o , co znalazło się w o p u b l i k o w a n y m przez Grimm i artysta wrażenie rozumienie i zakres, j a k n a g r u n c i e badań l i t e r a c k i c h u c z y n i l i t o z „ b a j k ą " rozważań Porządek k o l e j n y c h rozdziałów pozornie t y l k o możo sprawiać bajka — p y t a m y dalej. Możnaby sztuce l u d o w e j o d p o w i e d n i o podobne bajce dzianie maglowaniem Pieczywo ten s a m stan rzeczy, z j a k i m m a m y przy skórzany, poświęca uwagę zwyczaju) i sanie (przędzenie z praniem, wości i a u t o r s t w a (literatury)". (narzędzia przechodząc d o szczególnie c i e k a w y c h zwyczajowej lawę ule, strój i haft plecenie Sufit, stół, naczynia, jeszcze j e d n o — społeczne i o s o b o w e o b l i c z o do czynienia szyldy). i piec. i skrzynie, na drodze podobieństwa: „Przypomina o n a p o d t y m względem n a gruncie Opowiadania podcienia. (emblematy, Palenisko związane sym­ ukształto­ i szafy (kufry, i b y w d r u g i e j części: i kopie), tego t y p u s z t u k i . M o ż n a się zbliżać d o n i e j z w i e l u s t r o n , także rozpatrywanej ludzkie), znaki b y n a k o n i e c z a t r z y m a ć się n a d p r o b l e m a m i Grafikę, elementy material zwierzęce, kuchenno-domowe, zdobienie sztuki Zwornik podstawowe i zawartość, Podwórze n a d s z t u k ą o b r z ę d o w ą (Sztuka Właśnie t a konstytutywne sprzęty na drutach, i prasowaniem), konkretno sztuki haft, roślinne, omawiając kołyski, o d z n a c z a się w c a l e szczególną jasnością w określeniu p r z e d m i o t u schyłku X I X w i e k u , n i o Formy wzorcowe Mebłe pracy, l u d o w a " , pochodzący zaledwie sprzed plecionka, metale), formy Sztuki jak włókno, i bramę. chłopskiej Kategorie kamień, kulturowego. Izbę, części zagadnionia poprowadzić czytelnika przez: ludowa i wykładzinę. i siedliska, „sztuka konstrukcją stopniowego rośliny, form, wyobrażenia sztuka takie symboliczne, (zasady i mur. Drzwi pułap t e n stosunkowo glina, formy krajobrazu Dom 1955). rogi; form, przejrzystą o.vą z a s a d ę z wielu stron. kolejno (korzenie, kości, i znaczenia (Masken У olkskundliche się d w u zasadniczych funkcji, wanie Mittcle-uropa. z autor omawia specjalnego o p r a c o w a n i a dotyczącogo m a s k i w środkowej E u r o p i e in piorwszoj Ludowej Volksmobel des bauerlichen 1 9 5 5 ; Votivbilder Osterreich, Hislorisierung 1 9 6 3 ; Farbige Problem, 1 9 6 4 : Bauernwerk Niedcrósterreich, der odznacza zbliżania się d o s z t u k i l u d o w e j (Gescliichte Volkskultur 1 9 6 4 ; Die Osterreich, ais museologisches lungcn 1 9 5 1 ; Die Yolkskunde, Epochc Volkskunde w t y mkraju Schmidta układem treści, odzwierciedlających Verlag], europejskiego tła p r z y sprawiają, ż e m a m y stronną prezentacją pomnienie jącego omawianych przez autora t u do czynienia z bardzo sztuki ludowej kwostiach oryginalną, wiolo- w ogóle. Służy t e m u przy­ już n a wstępie o r o l i zasadniczego c z y n n i k a istotę tego t y p u s z t u k i , a także określa­ narzucającego pewien w i a d a a u t o r — za sztukę ludową uznać i przyjąć t o , co M i c h a e l szczególny sposób podejścia p r z y próbach j e j r o z u m i e n i a . Haberlandt t u o zagadnienie f u n k c j i . B e z uwzględnienia — j a k sugestywnio rozpoczął gromadzić p r z e d z górą siedemdziesięciu Chodzi l a t y i co s t a n o w i o d t a m t e j p o r y d o dziś o k o l o k c j i A u s t r i a c k i e g o t o okrośla a u t o r — „ z w o r n i k a f u n k c j i " n i e t y l k o t r u d n o b y ł o b y M u z e u m L u d o z n a w c z e g o w W i e d n i u , a także t o , co z g r o m a d z o n e myśleć zostało poszczególnych w regionalnych muzeach 0 prezentację s z t u k i l u d o w e j całego kraju, to gdy w A u s t r i i t r o s k a t a k a jest idzie całko­ w i c i e zrozumiała. Chęć „ a b y n i o pominąć n i c z e g o " , n a w e t tego, o precyzyjnych artystycznej form ustaleniach przodmiotów, czasowo-przestrzeimyeh różnych obróbki i rozwiązań p l a s t y c z n y c h ; t r u d n o b y było uchwycić t o , co najbardziej wykluczyć i n i e jost t u t a j zabiegiem czysto technicznym, który w spadku badawczej pominąć 1 w tych niczego" i muzealnej zawiera budzących t r a d y c j i " . W chęci „ a b y n i o się głęboka może gatunkową formach z marginesu, z pogranicza świadomość, także stanowi o i c h istocie sposobie istnienia. P r z e j a w ó w i p r z e d m i o t ó w s z t u k i l u d o w e j n i o d a się b o w i e m zredukować patrywane do i c h wartości estetycznych. t y l k o j a k o ekspresje artystyczne N i e mogą być lecz p r z e d e zjawiskach, k i m j a k o ekspresja k u l t u r y . A b y zbliżać się d o i c h najgłębszych, n a j b a r d z i e j p i e r w o t n y c h — w sensie — p i e r w s z y c h znaczeń ( t u k , się d r o g a d o lepszego p o z n a n i a i s t o t n y c h obszarów i j ą d r a t e g o , j a k się m ó w i w p r z y p a d k u każdej s z t u k i o j e j k u l t o w y c h co bez zastrzeżeń i d z i ś n a z w a l i b y ś m y sztuką l u d o w ą . niach), takie pozwala n a stawianie autor pozostawia które zresztą Podejście częstokroć o t w a r t y m i , n a s t a w i a n i e i rozważanie mów, któro prowokują 112 pytań, do dalszych badań. roz­ wszyst­ Sztuki kryjo wątpliwość innych zjawisk że ich i c h zmionności, e w o l u c j i , a więc życia p r z e d m i o t ó w w czasie, ale przede w s z y s t k i m co w świetle współczesnych badań n a d sztuką ludową należałoby streszczałby się w f o r m u l e : „ p r e z e n t u j e m y t o , c o odziedziczyliśmy przojp.wów proble­ należy odczytywać jo nie jako teksty j a k o k u l t u r o w e . „ W y s t a r c z y pomyśloć o n i e z l i c z o n y c h ale przedsta­ w i e n i a c h M a d o n n y z dzieciątkiem n a ręku ( t y p u M a r i a h i l f ) s p o t y k a m y wśród świętych obrazów, n a obrazach korze­ artystyczne jakie modlitownych, �II. 1. Ołtarzyk domowy, T y r o l . I I . 2. Ł y ż n i k i , 1840, 1835. się z k o r z e n i , osobliwie wyrosłych i ukształtowanych konarów i ga­ w n i c h n i e t y l k o postać M a t k i B o ż e j , ale p o p r o s t u m a t k i tulącej łęzi. D o n i c h nałoży n a j b a r d z i e j w A u s t r i i słynny łaskami i c u d a m i m a ł e d z i e c k o d o p i e r s i , a co z a t y m i d z i e cała w i e d z a n a t e m a t krzyż, bosko-ludzkich znajduje malarstwie n a szkle, malarstwie zdobiącym związków miłości, małżeństwa, ujęta w p r o s t y wzór. O b r a z y t e u m i e s z c z o n e wane na nasadkach traktować łóżek, tylko jako na jako Odbija macierzyństwa u wezgłowia, malo­ baldachimach pozostałość skiego malarza m e b l i . Trzeba meble. byłoby umiejętności błędem i talentu spojrzeć n a n i e przede wiej­ wszystkim n a część g ł ó w n e g o e l e m e n t u u m e b l o w a n i a , k t ó r e podczas zrobiony się Strassengel słowo z w w korzenia, centrum pochodzący z pielgrzymkowego ok. 1225 r . kultu S t y r i i ) . Czasami, t y m oświetlającym ciemnej, niejasnej, ludowej etymologii. słowem Oto jawne i u k r y t e związki pomiędzy z n a k i e m , symbolem, przedsta­ w i e n i e m i k o n o g r a f i c z n y m a słowem legendy i t r a d y c j i , w s p o m i n a S c h m i d t niezrozumiały p r z e z długi czas d l a h i s t o r y k ó w i h i s t o ­ ryków sztuki fakt przypisywania p a t r o n a t u n a d szewcami n a świat n o w o n a r o d z o n y c h . „Spojrzenie t a k i e p o z w a l a św. E r h a r t a . A n i b i o g r a f i a t e g o w c z e s n o h i s t o r y c z n e g o nie tylko która zasadniczą w jedność cząstkowych obrazów w z o r c o w y c h , sztuki formułach jest w jej funkcji realizacją, sakralnej, odtworzeniem a r c h e t y p o w y c h , rzeczywistości jest rozważając ślubu „ w n o s i " się d o d o m u , b y s ł u ż y ł o p ł o d z e n i u i p r z y j m o w a n i u uchwycić który maryjnego z Regensburga, a n i legendy osobie biskupa o n i m , ani lokalna tradycja i u w i e l b i e n i a z j a k ą s p o t y k a się S t . E r h a r t n i e d a j ą czci żadnego mitycznej p o w o d u d o t a k i e g o skojarzenia. Z pomocą p r z y c h o d z i t u właśnie ( t u w p i e r w o t n y m z n a c z e n i u m i t u : rzeczywistości pełnej t a j e m n i ­ z j a w i s k o l u d o w e j e t y m o l o g i i , o której u n a s kiedyś pisała C e z a r i a c y i t a j e m n i c y pełni), p o d n i e s i e n i e m i uświęceniem sfery Baudouin codzien­ de Courtenay (wyprowadzenie z patronów ności — a u t o r p r z y w o ł u j e t u d l a p o r ó w n a n i a a n a l o g i c z n e f u n k c j o ­ świętych i n a z w z n i m i skojarzonych — nowanie o d bólu g ł o w y : J a k o b — d e r K o p f ( g ł o w a ) , św. B o n i f a c y „Ostatniej W i e c z e r z y " Leonarda da Vinci w dawnym imion n p . św. J a k u b c h r o n i opiekuje r e f e k t o r i u m : sali c o d z i e n n y c h posiłków k l a s z t o r u dominikańskie­ się w z r o s t e m f a s o l i ( d i e B o h n e — f a s o l a ) , w j ę z . r o s . Św. G l e b t o go — patron ale także każe widzieć k a ż d y p r z e j a w s z t u k i l u d o w e j jako o d zboża i siewu („Gleb siejajet chleb") zajmuje o r g a n i c z n ą część s z e r o k i e g o s y s t e m u , k t ó r y m j e s t k u l t u r a l u d o ­ orką, a św. E l i a s z o d deszczu ( Ш а - l i j a t i ) zsyła deszcz. W wa. mowie Przedstawiając w kolejne elementy i Austrii autor omawia i c h zanurzenie zwyczaju, obrzędowości. Często działy w przedmiot sztuki ludowej folklorze, tradycji, przedstawiony t u w świetle otaczającego go słowa, słowa-wierzenia, jest przysłowia, to skrócone zdrobniała imię św. E r h a r t a b r z m i E r t l , nazwa ostrego półokrągłego a Ertl nożyka się potocznej — Ortl (das Ort) u ż y w a n e g o p r z e z szewców d o cięcia skóry. Św. E r h a r t m a s w o j e ściśle o k r e ś l o n e miejsce w kalendarzu świątecznym rządzących z m i a n a m i p o g o d y . i regułach Św. E r h a r t „ z a c i n a " , a właściwie l e g e n d y , pieśni, a n e g d o t y fragmentu tak tradycji czy literatury jednocześnie p r z e c i n a , p r z e r y w a okres świąt B o ż e g o N a r o d z e n i a ludowej, jak i literatury pięknej — zobrazowania i czyni to zapewne — temat pisanego gdy np. dla w i a r y w c u d o w n e wartości materiału, wierzeń n a magicz- n o - s a k r a l n y c h właściwości n i e z w y k ł y c h w kształtach k o r z e n i a u t o r przywołuje f r a g m e n t n o w e l i R u d o l f a K r i s s a . bowiem zjawiskiem, ludowej zasadę odzwierciedlającym przypisywania w występowanie (Nierzadkim sztuce m u atrybutu Jego święto — obchodzone owego jest ostrego przy pomocy szewskiego nożyka. Ukazując poszczególne e l e m e n t y , p r z e d m i o t y , działy s z t u k i kulturze l u d o w e j n a t l e odpowiadającej i m t r a d y c j i , obrzędowości magiczno-sakralnych wartości n e j , z w y c z a j u , obrzędowości r o d z i n n e j , n a t l e najszerzej i funkcjonowanie tradycji ludowej szeregu — przy­ 8 stycznia. i różnym r o d z a j o m materiału, jest w miejscowej pobożności — jak powiada autor — nej k u l t u r y duchowej słynących też f e n o m e n o l o g i c z n e łaskami obrazów, obiektów i i c h k o p i i , które u f o r m o w a n e zostały rozumienia kultury. dorocz­ pojmowa­ realizuje S c h m i d t strukturalistyczne czy p o s t u l a t y systemowego, resp. całościowego 113 I �И . 3. B ł o g o s ł a w i e ń s t w o d o m o w e m a i . n a p a p i e r z e , Praca S c h m i d t a jest tyleż s a m o s t u d i u m s z t u k i l u d o w e j kultury ludowej. Pokazuje co w sposób d o b i t n y , że s z t u k a l u d o w a 1777. U . 4. L i s t miłosny, K a r y n t i a . związanej z kołyską. Przedstawiając historię tej ikonografii S c h m i d t z w r a c a naszą u w a g ę n a c i e k a w o z a g a d n i e n i e nie tylko s t a n o w i doskonałe m e d i u m d o u c h w y c e n i a i p o z n a n i a i s t o t n y c h „ o p a d a n i a " w z o r ó w , p r z e d m i o t ó w z g ó r y d o dołu, n a co cech powszechnie tego typu kultury. Jest to strukturalizm żargonem s t r u k t u r a l i s t y c z n e j n a u k o w e j jej nie obciążony raczej d o t r a d y c j i m o r f o l o g i c z n o - o r g a n i c z n e j , kultury od l u d o w e j , ale także n a i c h krążenie, p r z e n i k a n i e z dołu d o g ó r y ; p o k a z u j e m i a n o w i c i e j a k t e n całkiem świocki p r z e d m i o t o niejas­ klasycznej, poetyc­ k i e j i d e i r o z u m i e n i a części n a t l e całości i p o z n a w a n i a całości poprzez jej elementarne zwykle się w a n a l i z a c h s z t u k i l u d o w e j i nawiązujący terminologii, wolny nawyknień i założeń. J e s t -to „ s t r u k t u r a l i z m " wskazuje cząstki, z jaką s p o t y k a m y się u Goe- n y c h i z a g a d k o w y c h początkach, którego ostateczne uformowanie się w p o s t a c i k o ł y s k i n a p o p r z e c z n y c h l u b w z d ł u ż n y c h b i e g u n a c h , którego rozwój, rozprzestrzenianie się zanik, dają się ująć w są t u r a c z e j c z y t e l n e , zwłaszcza t a m gdzie a u t o r rozważa d o s t a j e się d o s z t u k i s a k r a l n e j . Z n a m i e n n e p r z y t y m j e s t , ż e t a zagadnienia j a k znak, symbol, obraz wzorcowy •— takie praobraz, k o n k r e t n y m d a t o w a n i u pomiędzy i t h e ' g o . Jeśli zaś i d z i e o spuściznę fenomenologiczną, t o n a w i ą z a n i a sakralizacja dziecięcego m e b l a , następująca używając w p r o s t pojęcia „ a r c h e t y p u " zarówno w t y m znaczeniu swoje źródło w środowisku z j a k i m m a m y do czynienia w psychoanalitycznej t e o r i i Freuda, katolicyzmu. O kołysce j a k i i n t u i c y j n i e spotykający pośród się z i n n y m trochę n u r t e m rozu­ m i e n i a t e g o t e r m i n u ( J u n g , E l i a d e ) , g d y śledzi t a k i e w ą t k i j a k tych „Idea np. w wiecznego sztuce powrotu" ludowej — „drzewa Adama i zasada realizowana form skomplikowanych historycznie i ma­ teriałowo z d e t e r m i n o w a n y c h rodziców jako przetrwanie prostych, odwiecznych symbolicznych w bardziej rzeczywistości", (także rozwinięciach), symbole „rajskiej życia", wyobrażenia „piorwszej Ewy", symbolika „świata pary odwróconego". A l e i t u z n a m i e n n a j e s t oszczędność. S c h m i d t t o p r z e d e w s z y s t k i m z n a k o m i t y opowiadacz, specjalista i znawca swego p r z e d m i o t u , k t ó r y j a k b o t a n i k , a l b o o g r o d n i k d z i e l i się całą s w o j ą wrażliwością, doświadczeniami wiedzą, z d o b y t y m i , t a k l a t a m i studiów, jak i p r a k t y k i , któremu n i e potrzeba żadnych zbędnych n a u k o ­ w y c h podpórek, żeby pokazać piękno swego z i e l n i k a , czy o g r o d u ( t u odpowiednio: muzealnych zbiorów i kolekcji s z t u k i ludowej). Jego opowieść wyjaśniania, szewski w o l n a jest o d wszelkich n a u k o w y c h wykładu, nożyk nauczania. biskupa Ertla Wspomniany pojawia się w schematów co trakcie dopiero ogólnych teoretycznych rozważań n a d s y m b o l a m i i z n a k a m i , i i c h związkiem ze s ł o w e m , a n i e w r o z d z i a ł o d o t y c z ą c y m o b r ó b k i s k ó r y , zaś w r o z d z i a l e poświęconym kołysce z a m i a s t n u d n y c h opisów konstrukcyjno-technicznych tu do 114 znów niezbędnego i minimum typologicznych, mamy zredukowanych omówienio ikonografii Znane Rzymie świętych tradycji Nieznana świadectwa relikwii jest kultu używania m a miejsce do obrazu historii środkowej w świeckiego i północnej Europy. zwyczaju kołysania dziecka do świeckiej jak jakie niemiecko- Analizuje i k o n o g r a f i i kościelnej. P o k a z u j e się żłobu. świętej, n a t e r e n i e I t a l i i , następnie n a obszarze -języcznym „kołyski" kołyski też świę­ rozwijającego Chrystusowego W s p o m i n a j ą c o t y m S c h m i d t śledzi o w e p r z e n i e s i e n i e tradycji prze­ wieku ma ludowej t r a d y c j i średniowiecznego są j e d y n i e kultu w X I I I franciszkańskiej, milczy Ewangelia. najrozmaitszych relikwii. w l a t a m i 1300—1900, temat przeniesienie tradycji mówiącoj 0 n a r o d z i n a c h d z i e c i ą t k a B o ż e g o ściśle w i ą ż e się z d z i a ł a l n o ś c i ą klasztorów żeńskich i formującej się p o d i c h w p ł y w e m pobożności 1 zwyczajów związanych z obchodami Bożego Narodzenia. W s p o m i n a t u zarówno o kołysce pochodzącej z k l a s z t o r u M a r i a - M e d i g e n , z p i e r w s z e j p o ł o w y X I V w . , związanej z działalnością pochodzącej ze S z w a b i i m i s t y c z k i M a ł g o r z a t y E b n o r , j a k togo s a m e g o r o d z a j u „ k o ł y s c o C h r y s t u s o w e j " , j a k a z a c h o w a ł a się d o dziś w zbiorach Bawarskiego Muzeum Narodowego. w r e s z c i e j a k ścisłe z w i ą z k i ł ą c z ą w k r a c z a j ą c ą Bożego Narodzenia kołyskę z rozwojem do pieśni Ujawnia obrzędowości — kołysanki, kolędy, czego przykładem m o ż e być kołysanka a u t o r s t w a j e d ­ nego z najbardziej znaczących w X I V w . liryków — Mnicha z S a l z b u r g a ( „ J ó z e f i e miły, pomóż kołysać d z i e c i ą t k o " ) . K o ł y s k a p o k a z a n a t u jest także j a k o i s t o t n y element przedstawień i w i - �d o w i s k bożonarodzeniowych, j a k n p . „ludus i n c u n a b u l i s C h r i s t i " p r z e m i e n i a się w b a r d z o w n i k l i w ą a n a l i z ę t w o r z y w a , pochodzącego z o k . 1400 r o k u i powszechnie m a m y d o c z y n i e n i a z „ m a t e r i a ł e m " a b a r d z i e j w ł a ś n i e z t w o- krajów alpejskich, widowiska powstałego w V i l l a c h , c z y też rozwijających sposoby życie M a r i i P a n n y . najprawdopodobniej się w ś r o d o w i s k u s k i m średniowiecznych f o r m d r a m a t u — wiających znanego n a terenie franciszkań­ tzw. mirakli, Omawiając przedsta­ różne t y p y kołysek, ich zdobienia, nie pomija Schmidt milczeniem kołyski r z у w e m- Gromadzi przy tym Schmidt szereg wspomnianej związanych zasady magicznej z mocy przygotowaniem materiału w „stołeczków na czarownice", Łucji, M a x y m i l i a n a I i Małgorzaty B u r g u n d z k i e j dla i c h dzieci — F i l i p a , rozpoznać można k t o jest czarownicą; p r z y g o t o w u j e zwanego później P i ę k n y m leżności i Małgorzaty z wymalowaną „Zachowaj w miarę Zaskoczenie języku we jest Austriackiej. Znajduje Sztuki i Historii w Brukseli niemieckim dewizą Maxymiliana jednym od klącząc różnic podczas regionalnych różnych gatunków drzewa) — z w n o c Św. nabożeństwa dziewięciu, w lub dwunastu z a s t a n a w i a się, zwracając z głównych olementów tej cze i kształtować bardziej rozwinięto „wyższe" formy i twórczości związanoj z obróbką i łączeniem różnych Schmidta jej k o m p o z y c y j n y m drzewa: „leitmotywem" — porównaniem s z t u k i l u d o w e j do b a j k i . B a j k a mówiąc i n n y m i słowami jest t u zastosowaną strukturą porządkującą rozległo z tych świetle n a j b a r d z i e j oryginalnego sztuki ludowej. Widać to dobrzo, spostrzeżeń i refleksji zbudowanych banalne informacje etnograficzne wyrazu. O t o omawiając związany nabierają z różnymi ro­ k i e d y S c h m i d t o m a w i a materiał i z w r a c a uwagę n a w s p o m n i a n y d z a j a m i materiału podział n a zajęcia męskie i kobiece, f a k t p r z y p i s y w a n i a do jego różnych rodzajów dziale czeń i wartości. N i e i d z i e t u tylko o — okroślonych zupołnie z p u n k t u widzenia funkcjonalno-utylitarnejanalizy — zna­ poświęconym zrozumiale ukazuje obowiązu­ najwyżej ścisły technik miotów z kolei kobiety odpowiedniego, określonego materiału, ale obróbce g l i n y , g d y podział — je zdobią, j ą c e w t w ó r c z o ś c i l u d o w e j p r a w o , że w y k o n a n i e p e w n y c h p r z e d ­ wymaga z lepienia gliny — mężczyźni drugiej z jednej łepią i wyłącznie zajmują p o t r a f i t o spleść w taką choćby „Dzban demoniczne l u b cudowne akcentując, tę jakże wrażliwość właściwości charakterystyczną na materiału. również magiczne: uroku, c z a r u i szczególnej mocy, a co w Schmidt swoje materiału omówienie od i chleb nie takim dlatego o kamieniu: „Kamień jest tajemnicze, w k a m i e n i u n i e wyraża się żadna s z t u k a l u d o w a , lecz s z t u k a rzeczywistości przywołując b a j k i do zdaniu, w którym mocarstwa" — od razu zarysowuje zdaniu — się p r o b l e m , g d y tworzywem dogmacie, siły (mocy, którego mowa potęgi), obowiązującej — m o c y , zwłaszcza w t a k i m d r e w n i a n y m k r a j u , j a k A u s t r i a , t r u d n o rozpoczyna b y było pozbawić — j a k zaraz s k w a p l i w i e i z przekąsem k o m e n t u ­ tradycje i wierzenia związane z Mandragorą, z t a l i z m a n a m i i a m u l e t a m i . Coś n i e c o ś z r e s z t ą p r z e n i k a z t e j a t m o s f e r y Dzban poetyki (Stoffheiligkeit) korzoni, zawsze r a z o m . To s z t u k i l u d o w e j s t a n o w i p e w n ą zasadę wartościowania materiału zasadę świętości i m o c y występują dla świata baśni, wrażliwość n a w s z y s t k o , co n i e z w y k ł e , pełne i chleb się formułę: d a d z ą się o d s i e b i e o d d z i e l i ć " . C z y też z n ó w c h o ć b y w szczególną co powinowactwo -symbolicznych, ową roz­ autor garnki, kobiety zaś w s p ó l n o t ę i ciasta, którym w strony właśnie o specyficzne z j a w i s k o w i ą z a n i a z n i m znaczeń d u c h o w o o jest w p o s t a c i pięknych, p o l n y c h treści, skrótowych s e n t e n c j i . W i c h o b s z a r y b e z ł a d n y c h , m i e s z a j ą c y c h się z e s o b ą - f a k t ó w i z j a w i s k , n a świat pracy gatunków intarsjowanie, fornir. Wielo składających się uwagę, iż j e s t t o p r o b l e m w c i ą ż j e s z c z e n i e o b j ę t y b a d a n i a m i , n a i l e t e g o opowieści. Pozostaje t o w zgodzie z przyjętym n a początku przez konsekwentnie kościele się j e w z a ­ t y p u w i e r z e n i a i t r a d y c j e m o g ł y w p ł y w a ć n a t r a d y c j e rzemieślni­ wszystkim". więc których działanie zwyczajach „ s t o ł e c z k ó w ś w . Ł u c j i " (są t o s t o ł e c z k i w y k o n y w a n e na mniej ciekawych spostrzeżeń i r e f l e k s j i , j a k n p . t a , k i e d y przedstawiając H a b s b u r g ó w , k t ó r a o k . 1478 r . w y k o n a n a została n a z a m ó w i e n i e się o n a p o d z i ś d z i e ń w M u z e u m że opowieści S c h m i d t a i s p r a w i a , że omówienie „ r ó ż n y c h rodzajów m a t e r i a ł u " je j o a u t o r , ale które j e d n a k s t a n o w i d o b r y dalszych rozważań, mających wykazać do p u n k t wyjścia jokiogo do stopnia z a w i e r a ć się w n i m m o ż e z a s a d n e , a d o j a k i e g o niesłuszne p r z e ­ konanie. 115 I �Zwracając uwagę n a m a g i c z n e wartościowanie t w o i ż y w a t a k charakterystyczne dla poetyki świata bajki i sztuki ludowej, czyni t o samo Schmidt w odniesieniu d o i n n y c h zjawisk — kiedy o m a w i a znaczenia i głęboką, sięgającą o d l e g ł y c h t r a d y c j i symbolikę przypisywaną l i c z b o m Sięga S c h m i d t także w p r o s t zwyczaje lepienia np. z ciasta omawiając obdarowy­ świąt d o r o c z n y c h i ro­ obyczaj ludowy, folklor „Brauchkunst": s z t u k a użytkowa, którą dałoby i w odpowiednich zwyczajna — — t r o p a c h języka polskiego: zwyczajowa, służąca użytkowa — się znaleźć sztuka zwykła użytkowania — — uży­ życiu. Zdaję s o b i e sprawę, że j e s t t o dość j e d n o s t r o n n e pierniki, figurek zwierząt i l u d z i , w a n i a się n i m i z o k a z j i n a j r o z m a i t s z y c h — teczna i kolorom. do bajki, n y c h terminów , , B r a u c h t u m " : zwyczaj, omówienie p r a c y S c h m i d t a , ale n i e sposób w krótkiej recenzji pokazać t y c h innych stron, gdzie Schmidt po zarysowaniu „struktury" (żeby d z i n n y c h ( n p . w o b c h o d a c h z w i ą z a n y c h z tradycją św. Mikołaja, z n ó w o d w o ł a ć się d o t e r m i n ó w współczesnego s t r u k t u r a l i z m u ) — w śledzi k o n i u n k t u r y obchodach Bożego Narodzenia, w weselach). Przywołuje i jednej nocy, w a n i a się o b r a z u schwytanego przez terenie niezwykle wyznawców A l l a c h a , który n a p y t a n i e zadane m u przoz emira: mianowicie fragment przedstawiający „Kim jest 642-ej poganina twój Bóg?" o p o w i e ś c i z Tysiąca Dżamarkana, odpowiada: „Szlachetny Panie, i zdarzenia, ciekawym „południa", protestantyzmem od wschodu kontaktami śledzi k o m p l i k o w a n i e f r a g m e n t p o t o , żeby p o k a z a ć j a k z a w a r t e w t e j sconie d o b r o t l i w e średniowiecza, szyderstwo i pogaństwem wciąż dałoby a k t u a l n i e odnieść d o w i e l u z w y c z a j ó w t o w a r z y s z ą c y m świąt najbardziej monoteistycznych obchodom religii. J a k w towarzyszącym l u d o w e j pobożności p o s t a w a t y p u się tradycjach Dżamarkany, kompliko­ n a terenie pejskie usytuowanie pomiędzy k u l t u r o w y m i wątkami się d o b o g a , k t ó r o g o l o p i ę s o b i e z o w o c ó w d a k t y l i , m a s ł a i m i o d u , nad ludowej sztuka w z się królewska i katolicyzmem, obszarami obrazu którym częstokroć Słowiańszczyzny. sztuki i kultury zwyczaj „północy" długotrwałymi wiojski, mieszają się sztuka ze (Reformacji) XX. przez Kiedy Barok (Kontrreformację), odsłania p r z e d Kiedy ludowej od chłopska sobą, społeczne, r e g i o n a l n e r ó ż n i c o w a n i e się p o c z ą w s z y o d wiek Austrii, ze w z g l ę d u n a j e g o środkowoeuro­ modlę a k i e d y go zjem robię sobie następnogo". S c h m i d t p r z y p o m i n a t e n monoteizmu wymiar historyczny sztuki i kultury poprzez Odrodzenia Oświecenie n a m i proeos z r z u c a n i a po starej w i a r a przez niego w y z n a w a n a jest wciąż czymś trwałym, ż y w y m , skóry z człowieka n i e m i e c k i e g o obecnym. m a c j i , K o n t r r e f o r m a c j i , różnej p o l i t y k i państwowej i r e g i o n a l n e j , Przedstawiając sztukę obrzędową u j a w n i a S c h m i d t głębokie związki łączące p r z e d m i o t y wykonane z nietrwałych przemija­ jących materiałów, używanych w środowisku w i e j s k i m podczas obrzędów d o r o c z n y c h z p r z e d m i o t a m i rytuału i k u l t u górującymi jedynie szlachetnością i trwałością tworzywa, pokazuje ich jedność i tożsamość w sferze f u n k c j i s y m b o l i c z n y c h , j a k o z n a k ó w stanu, władzy. W opowieści S c h m i d t a j a k w bajce obok siebie k o r o n a wiejskiej dziewczyny Zielonych izbie po używaną w uroczystościach się — królewny z obchodów Świąt w regionie w i n n i c , z koroną p r a w d z i w e j n i c z k i , z koroną w spotyka coromonii dworskiej; dożynkowych k o r o n a m i g o c k i c h królów z a w i e s z a n y m i wieniec księż­ zawieszony z ofiarnymi we wczesnym z kwia­ t ó w , ziół, liści z k o r o n a m i z a c h o w a n y m i w s k a r b c a c h królewskich, n a w i ą z u j ą c y m i zresztą w kształtach i o r n a m e n t y c e do pierwot­ form. poziomie funkcji symbolicznych: wiońca, korony weselnej, k o r o n y królewskiej, t e j z rytuału wyświęcania n a kapłana k o r o n y ofiarnej — ostatecznie r y c y s z t u k i , wyprowadzający n p . zwyczaj k o r o n o w a n i a Matki Boskiej „wieńczanja" z w odległej liturgii antycznej przeszłości, bizantyjskiej kościoła prawosławnego, w czy zajmują się t y m o d d a w n a h i s t o ­ którym zachowanej do obrazów bądź rytuału w tradycji dziś n a d parą biorącą ślub t r z y m a się k o r o n y . W s p o t k a n i u t y c h p r z e d m i o t ó w , w t y m , żenie domu, wspólnoty Schmidta rysuje dającej tak wnikliwie się jeszcze j e d n o można w równoległym staroniemieckiego ilości, chrześcijań­ jeszcze nikłym występowaniu imion przy s k i c h świętych w ciągu tysiąca l a t o d ówczesnego średniowiecza, po reformacji i kontrreformacji, wojnach szwedzkich misjach Jezuitów i Kapucynów niewiele i tureckich z n i c h ocalało. Wśród s z l a c h t y ukryły się j e d y n i e n a d r u g i m m i o j s c u — g d z i e za J a n a m i i Zachariaszami spotkać jeszcze można starych niemieckich R u d i g e r ó w i Gundakerów. W środowisku chłopskim i mieszczań­ s k i m zanikają k o m p l e t n i e o k . 1700 r o k u . Z t y c h rozważań h i s t o r y c z n y c h S c h m i d t a w a r t o n a k o n i e o jednak zasygnalizować bardzo ciekawą interpretację ludowego m a l a r s t w a n a szkle. Jest o n o d l a n i e g o w y n i k i e m n i e t y l k o roz­ w o j u h u t szkła n a obszarze L a s u C z e s k i e g o i j e g o zmian h a n d l u domokrążnego wnętrza izby w X I X wieku, pogranicza, wcześniejszych chłopskiej, w p r o w a d z e n i a glazurowanych p i e c ó w k a f l o w y c h , k t ó r o p r z y c z y n i ł y się d o r o z j a ś n i e n i a w n ę t r z a i wzmocnienia konsekwencją efektów tego m a l a r s t w a , ale przode kontrreformacji. Schmidt nazywa wszystkim malarstwo na s z k l e ludową sztuką k o n t r r e f o r m a c j i i w i ą ż e j e z obroną k a t o l i ­ c y z m u w B a w a r i i i A u s t r i i , rekatolizacją Czech i Górnego tynatu, rozkwitem centrów pątniczych k a m i słynących, oraz i kultem Pala- obrazów sztuką b a r o k u hiszpańskiego i łas­ włoskiego katolicyzmu. W rozważaniach historycznych Schmidt stosuje bardzo wyposa­ p r e c y z y j n e d a t o w a n i e , sięgając częstokroć d o ogólnoeuropejskiego przez k o n t e k s t u , n a przykład w świetnym omówieniu m a s k i uwzględnia przedstawionej oblicze obserwować początkowym ż e kołyska wieśniaka sąsiaduje t u z dworską k o ł y s k ą ; w u k a z a n i u wspólnoty sprzętów, p r z e d m i o t ó w składających się n a językowym p i e r w i a s t k a w s k a r b c u i m i o n . Z i c h przeważającej rozwoju A l e n i e t y l k o w a ż n e jest t u u j a w n i e n i e jodności i wspólnoty na na gruncie procesie z a n i k a n i a p i e r w o t n e g o germańskiego i średnio­ w i e c z u w kościołach hiszpańskich. W i e ń c e w y k o n y w a n e n y c h roślinnych co średniowiecza n a s k u t e k R e f o r ­ sztuki ludowej, się zamknąć w wąskich g r a n i c a c h jakiejś j e d n e j nie grupy zarówno m a s k i z okresu osadnictwa rzymskiego steriami i obrzędami odgrywanymi poddający I m p e r i u m , j a k i m a s k i L o n g o b a r d ó w , aż p o średniowieczną m a s k ę tymności, życia rodzinnego, r e d u k c j i obszar prywatności, i n ­ d o m o w e g o , w najgłębszej warstwie karnawałową pokazaną terenach legionów rzymskich socjologicznej na związane z m i ­ środowisku społecznej. S z t u k a i k u l t u r a l u d o w a w t y m ujęciu, t o także n i o się stacjonujących w naddunajskioj n a t l e karnawałowych t y l k o o kontynuację pewnej w trójkącie m i a s t A u g s b u r g — W e n e c j a — W i e d e ń , ze szczególnym Schmidt pokazuje sztukę l u d z k i e g o Tu na — t r a d y c j i badawczej „Hauskultur": coś w i ę c e j . Sztukę życia i p r a c y marginesie na jeszcze zainteresowanej „kultury i kulturę domowej". ludową, refleksja: być umiejętność p o k a z a n i a s z t u k i l u d o w e j w jej głębokim z tradycją, mitem, wierzeniem, obrzędem, Książka obchodów zawiera mapę „Fastnaeht", muzeów może ta zespoleniu obyczajem Ilustraoje reprodukowane zamkniętego „Fasching" (ostatki). i zbiorów s z t u k i ludowej znajdujących się w n i c h o b i e k t ó w i k o l e k c j i o r a z o b s z e r n ą b i b l i o g r a f i ę u s y s t e m a ­ tyzowaną rzeczowo według o m a w i a n y c h w p r a c y działów s z t u k i ludowej. wynika n i e j a k o z bliskośoi, z t e g o s a m e g o źródłosłowia niemieckojęzycz­ 116 obszaru w A u s t r i i z dokładną informacją n a t e m a t rodzajów ziemi. jedna uwzględnieniem jako z krajów alpejskich, kategorią się tradycji w s p ó l n e g o w s z y s t k i m m i e s z k a ń c o m z i e m i . C h o d z i t u zresztą n i e szczególną tradycji wywodzących granicy z recenzowanej Zbigniew książki. F o t . J . Świderski Benedyktowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df266f2028e550390168ef29c259a494.pdf c57114030ee23d2a387abb830c275c11 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3440 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3225 Title A name given to the resource Kronika X 1980-III 1981 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.123-125 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R O N X 1980 - Imprezy i folklorystyczne regionalne X — w L i m a n o w e j o d b y ł a się p o r a z 6 - t y „ L i m a n o w s k a slaza" coroczne spot­ k a n i e muzyków, gawędziarzy, śpiewa­ k ó w oraz zespołów l u d o w y c h , których w j ' s t e p y oceniało j u r y p o d p r z e w . p r o f . R o m a n a Reinfussa. Zorganizowano se­ m i n a r i u m folklorystyczne dla instruktotorów zespołów rog. nowosądecczyzny. К III 1981 twórczości l u d o w e j K a s z u b , w k t ó r y m udział wzięło 80 twórców. Większość nagród uzyskały h a f c i a r k i . Nagrodę I otrzymały: Maria Fortutiska. Helena Grabowska, Elżbiota Karpińska, Ger­ truda Przyborska (Tuchola), Lookadia Grzywacz, Irena Muchowska, Stefania Polcyn, Klara Szwedowska, Brygida W i r k u s , K r y s t y n a Wróblewska (Chojni­ ce), M a r i a K o p e ć ( K ę s o w o ) , I r e n a Mładanowicz (1'arzyn). * X — w Wielu (woj. gdańskie) zorganizowano po raz trzeci doroczny T u r n i e j Gawędziarzy Kaszub i Kociewa. I n a g r . uzyskał Zdzisław D a w i d o w s k i z Kiełpina. * 23—25 I o d b y ł y się tradycyjne „ Ż y w i e c k i e G o d y " w Ż y w c u , przegląd zespołów o b r z e d o w j ' c h i kolędniczych z P o d b e s k i d z i a . O k . 30 zespołów z L a l i k , Przyborowa, Porąbki, Jelośni, K o r b i o lowa, Żabnicy, K o n i a k o w a i Istebnej. W M u z e u m w Żywcu zorganizo­ wano wystawę masek obrzędowych, Wykonanych przez twórców z Lalik i Żabnicy. * 19—23 I I — w rzeszowskim W D К o d b y ł o się p i ą t e ogólnopolskie f o r u m f o l k l o r y s t y c z n e . W t y m s a m y m ezasie, także p o raz piąty, W D K zorganizował k o n k u r s „Obrzędy i zwyczaje związano z pracą". * Konkursy i wystawy 3. X — w O p o c z n i e S p - n i a P r a c y Rękodzieła L u d . i Artystycznego „Opoczn i a n k a " zorganizowała k o n k u r s n a w y ­ cinanki i ozdoby z p a p i e r u i bibuły. Udział wzięły 62 osoby. Nagr. I otrzymały Małgorzata K o s k a z Międzyborza, K a t a ­ r z y n a S y n o w i e c z W o l i Zalężnoj i R o z a l i a W i j a t a z Opoczna. Przyznano 8 nagród L I i 5 I I I . 16. X — również „Opocznianka" zorganizowała konkurs na kraszanki i p i s a n k i opoczyńskie, w których uczestni­ czyło 30 osób. N a g r o d ę I otrzymały: M a r i a J o b c z y k (Bielowice), J a n i n a K o neczna, Zofia Koneozna (Zanborzów), Aniela Matuszczak (Brudzowice), Ro­ zalia Miśkiewicz, M a r i a n n a Pacan, Z o f i a P a c a n , S t e f a n i a P o k o r a , Teresa Stępień, M a r i a W i l k (Bielowice). 11. X I — w M u z e u m R e g i o n a l n y m o t w a r t o wystawę p r a c z o b u konkursów. * "w 5. X — w Chojnicach Muzeum Regionalnym rozstrzygnięto k o n k u r s A (2. X — w K r a k o w i e o t w a r t o X Międzynarodowo Bionnalo Lelek Rogion a l n y c h . 4 8 wystawców reprezentowało Polskę. I n d i o , Rumunię, Tajlandię, W i e l ­ ką B r y t a n i ę , Australię, Bułgarię, Turcję, Czechosłowację, Hiszpanię, N o p a l , I r a k , Ekwador, Kanadę, ZSRR (Łotewska S R R ) , Jugosławię, C y p r . Finlandię, W i o ­ chy, Brazylię. J u r y p o d przow. prof, d r R o m a n a Roinfussa przyznało n a g r o d y — Złote, Srebrno i Brązowo P a v i e Pióra. W kat. lalek regionalnych nagr. I uzyska­ ły O i i l d t r u s t z I n d i i i Spółdzielnia i m . St. Wyspiańskiego z K r a k o w a ; nagr. I I p. M a r g a n l o s c u Florieica z Rumunii i Spółdz. „Millenium'', z Krakowa; nagr. I I I Instituto Andino do Artes Populares z Ekwadoru, p. Schoena MacLeod z W l k . Brytanii i p. Lucyna Michniuk z Krakowa. W k a t . l a l o k s t y l i z o w a n y c h — Zło­ t y m Piórom nagrodzono Stowarzyszenie Mistrzów S z t u k i L u d o w e j z Bułgarii; Srebrno Pióro o t r z y m a l i Kiszyniowskio Z^odnoczenio Przedsiębiorstw C h e m . z Mołdawii i I b r a h i m A I - H a l f c d i z I r a k u . N a g r o d ę specjalną M i n i s t r a K u l t u r y i Sztuki przyznano Spółdziolni im. Stanisława Wyspiańskiego za l a l k i w s t r o j a c h k r a k o w s k i c h i L a c h ó w sądec­ kich. Dla mającogo powstać Muzoum Lalek Regionalnych ofiarowali swoje kolekcje wystawcy z I n d i i i p. Margaritescu Fiorjcica. * 1 8 . X . —• w z a b y t k o w y m spichrzu n a toronio skansonu M u z o u m W s i Ra­ domskiej o t w a r t o wystawę „Rzoźbiarzo Puszczy Kozionickiej". * 20.X — w Państwowym Muzoum Etnograficznym w Warszawie otwarto wystawę „85 lat r u c h u ludowego -— historia, kultura, sztuka". Obok wy­ tworów ludowej k u l t u r y pokazano obrazy o tematyce wiejskiej (m. i n . Kotsisa, Giorymskiego, E j s m o n t a , Pronaszki) oraz dokumenty historyczne dot. ruchów społecznych i politycznych na wsi. * 2 2 — 2 3 . X — Spółdzielnia „Mille­ n i u m " z K r a k o w a zorganizowała w N o ­ w y m T a r g u I I ogólnopolski k o n k u r s n a zabawkę ludową, n a którym oceniano 378 prac (181 zabawek d r o w n , i 197 coram.). Jury p o d przew. prof, dr R o m a n a Roinfussa przyznało n a g r o d y . Za zabawki drewniane nagr. I o t r z y m a l i Władysław Sikora i Józef Rumiak ( L a c h o w i c e ) , E m i l i a Leśniak (Stryszów), Stanisław Naróg (Żołynia); nagr. I I uzyskali Teofil Szczygieł, Kazimierz Szczygieł i A n d r z e j S i k o r a ( L a c h o w i c o ) ; p r z y z n a n o 10 n a g r ó d I I I i 5 w y r ó ż n i o ń . Za z a b a w k i ceramiczno I nagrody n i o przyznano, I I otrzymała Władysława P r u c n a l z M e d y n i Głogowskiej; przyzna­ no 6 nagród I I I i 5 wyróżnioń. N a k o n ­ k u r s i e przoważaly t r a d y c y j n o f o r m y zabawok. 2 0 . X — w Gdańsku o t w a r t o w y ­ stawę „ R y b a k i jego p r a c a w rzeźbie i m a l a r s t w i e n a s z k l e " , n a któroj pokaza­ no prace 37 t w ó r c ó w w o j . gdańskioge- 20.X — w Bydgoskim D o m u K u l Ьату o d b y ł a się w y s t a w a r z e ź b y l u d o w e j regionu, wzbogacona eksponatami ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Toruniu. 27.X — w Muzoum i m . Włady­ sława O r k a n a w R a b c e rozstrzygnięto k o n k u r s n a nowosądeckie k a p l i c z k i d r e w ­ n i a n e , w k t ó r y m wzięło udział 3 1 rzeź­ biarzy. Jury przyznało nagrody. I u z y s k a l i : Józof C i t a k ( K r y n i c a ) , P i o t r Kożuch (Paszyn) i J a n Ligas (Ochotnica Dolna); nagr. I I o t r z y m a l i : Andrzej Drożdż (Paszyn), Stanisław Fałtyn (Szczawa), Władysław Łukaszczyk ( M u ­ rzasichle), Zenon Miczołek, Mieczysław Piwko i Stanisław P o r ę b a (Paszyn); n a g r . I I I : Stanisław O l e k s y (Paszyn) i Piotr Piotrowski (Rabka). N a k o n k u r s nadesłano głównie k a ­ p l i c z k i szafkowe, w t y m wiole zminia­ t u r y z o w a n y c h . W i d o c z n a b y ł a skłonność do nadmiernej dekoracji snycerskiej i malarskiej. X — w warszawskiej „Starej Pro­ c h o w n i " czynna była w y s t a w a c e r a m i k i dzioci z B a r l i n k a . * 9 . X I — w K i e l c a c h Oddział Stow. PAX zorganizował pokonkursową w y ­ stawę współczesnej l u d o w o j s z t u k i sa­ k r a l n e j . W dziale rzeźby (40 uczestni­ ków) nagr. I otrzymał Grzegorz Król (Pilczyca); nagr. I I Tadeusz Żak (Niew a c h l o w o ) ; n a g r . I I I Stanisław P i w o r i s k i (Kozienice) i Władysław Gruszczyński (Radom). W ków) I dziale c e r a m i k i f i g . (11 uczestni­ nagr. uzyskał Tadeusz Poletek 123 �(Ostrowiec); I I nie p r z y z n a n o ; I I I uzys­ k a l i Stefan Sowiński (Chałupki), Stefan K w a p i s z (Rędocin) i Elżbieta K l i m c z a k (Obice). W d z i a l e k o w a l s t w a (5 u c z e s t n i k ó w ) t r z y równorzędne n a g r o d y I o t r z y m a l i : Franciszek Góra (Wólka Leśniowska), K r z y s z t o f J a k u b i a k (Rajoc) i A n t o n i Moćko (Oblęgorek). W d z i a l e m a l a r s t w a (6 u c z e s t n i k ó w ) przyznano tylko wyróżnienia. * k ó w nadesłało, o b o k eksponatów, o p i s y z w y c z a j ó w z w i ą z a n y c h ze ś w i ę t a m i d o ­ rocznymi i rodzinnymi. * X I I — Muzeum Etnograficzne w K r a k o w i e zorganizowało wystawę p o l ­ skiej g r a f i k i ludowej. Pokazano drzewo­ ryty, miedzioryty, klocki drzeworytnicze ze z b i o r ó w M u z e u m i B i b l i o t o k i J a g i e l l o ń ­ skiej. * X I — w Ł o m ż y ń s k i m M u z e u m Ok r ę g o w y m c z y n n a była w y s t a w a , ,Rzeźba i T k a n i n a K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielo­ n e j " ze z b i o r ó w M u z e u m . * 7 . X I I — otwarto w Muzeum Histo­ rycznym w Krakowie pokonkursową wystawę szopek k r a k o w s k i c h . N a k o n ­ k u r s , X X X V I I I z k o l e i , zgłoszono 59 szopek. J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m Sławo­ mira Wojaka przyznało w kategorii szopek dużych I n a g r o d y — Janowi Malikowi, Zygmuntowi Grabarskiemu i Bronisławowi Piącikowi; nagr. I I o t r z y m a l i —• T a d e u s z G i l l o r t , S t a n i s ł a w Paczyński, Włodzimierz Łesyk i Wło­ dzimierz M a l i k ; nagr. H I — Tomasz Kawecki, Tadeusz Żrairek i Witold Głuch. W k a t e g o r i i szopek średnich nagrodę I uzyskali — Kazimierz Stopiński, A n t o n i Wołek, Maciej M o s z e w ; nagrodę I I — Z b i g n i e w Gillort, D a r i u s z Czyż, Kazimierz Rozpędzik, Janusz Rozpęd z i k ; nagrodę I I Tadeusz G i l l e r t , M a r i a n Windyka i Adam Kudas. W k a t e g o r i i szopek małych nagrodę I u z y s k a l i : Stanisław M a l i k i R o m a n S o c h a c k i ; nagrodę I I Aleksandor B a r a n , R y s z a r d K i j a k , M a r i a n Dłużewski, Z d z i ­ sław D u d z i k i A d a m K u d a s ; n a g r o d ę I I I Wiosław Barczewski, Z y g m u n t Grabar­ s k i , J a c e k Głuch, Wiesław M n i c h , W ł a ­ dysław K r o m k a , K r z y s z t o f B i r g i e l . P r z y z n a n o n a g r o d y w g r u p i e mło­ dzieżowej, I — W i t o l d o w i K a w e c k i e m u i Januszowi Toporowi; I I — Tomaszowi G i l l e r t o w i oraz cztery wyróżnienia. N a ­ g r o d ę specjalną o t r z y m a ł a 8 - l e t n i a M a ­ gdalena Moszew. * X I I — Muzeum i Park Etnogra­ ficzny w Sierpcu — wystawa „Sztuka ludowa Kurpiowskiej Puszczy Zielonej" (ze zbiorów M u z e u m Okręgowego w Łomży). * 14.1 — M u z o u m E t n o g r a f i c z n e w W a r s z a w i e zorganizowało wystawę „ R ę ­ kodzieło l u d o w e w 30-leciu Cepelii". Pokazano rzeźbę, ceramikę, plastykę obrzędową, ozdoby wnętrz, tkaniny, s t r o j o — z a r ó w n o ze z b i o r ó w m u z e a l n y c h j a k i w y t w a r z a n e obecnie. O b o k wyrobów l u d o w y c h t w ó r c ó w z n a l a z ł y się n a w y ­ stawie adaptacje s z t u k i ludowej w zdob­ nictwie i modzie. Komisarzem w y s t a w y była H a l i n a Olędzka, scenariusz opraco­ wała Bożena Gołcz. * 7.1 — w g o r z o w s k i m M u z e u m Okrę­ g o w y m c z y n n a była w y s t a w a ludowego h a f t u ukraińskiego. K i l k u n a s t u autorów n a d e s ł a ł o 129 p r a c — r ę c z n i k i o z d o b n e , serwety, obrusy, koszulo, haftowane przeważnie t r a d y c y j n y m ściegiem k r z y ­ ż y k o w y m n a płótnio, z zachowaniem starych motywów ludowych. Przyznano n a g r o d y : I otrzymała Stefania Korzyńska (Międzychód); I I K r y s t y n a Kiczorowska-Wijura (Gdańsk-Oliwa); I I I Agafia Gryćko (Rusinowo k . Wałcza) i Zenobia C h o m a (Sępopol). * 17.11 — w S t a r e j K o r d e g a r d z i e w Warszawie Muzoum Etnograficzne w T o r u n i u pokazało wystawę „ Ż y c i e i twór­ czość J a n a K o c h a n o w s k i e g o w rzeźbie i malarstwie l u d o w y m na szkle". K a w e c k i (Smogorzew) i Józef Opyrchał (Dziewin). Przyznano 3 wyróżnienia. T k a n i n y nadesłało 22 a u t o r ó w . I n a ­ grody nie przyznano; I I otrzymały: Regina K r u p o w i c z (Białystok), Regina Masełbas ( W a s i l ó w k a ) , L e o n a r d a O l c h a nowska (Białystok); I I I J a n i n a B u r a c z y k (Korycin) i Romualda Puzanowska (Marchlówka). P r z y z n a n o 4 wyróżnienia. I I I — w Muzeum Regionalnym w K o z i e n i c a c h c z y n n a była w y s t a w a po­ k o n k u r s o w a „ K o ń w życiu i t r a d y c j i ludowej mieszkańców Puszczy Kozien i c k i e j " , n a której p o k a z a n o rzeźby 11 twórców. Wystawy amatorów 14.X — w T u r k u czynna była w y ­ s t a w a p o ogólnopolskim k o n k u r s i e nie­ profesjonalnej twórczości t k a c k i e j . N a k o n k u r s nadesłano t k a n i n y o bardzo zróżnicowanym charakterze, o d klasycz­ nych ludowych dywanów dwuosnowow y c h z białostockiego, p o prace o pozio­ m i e d o b r e j t k a n i n y z a w o d o w e j . Osobną grupę stanowiła twórczość dzieci. W t e j s y t u a c j i n a g r o d y p r z y z n a n o w czterech różnych k a t e g o r i a c h : 1. „ p r a c nawiązują­ c y c h d o hasła p r z e g l ą d u " . N a g r o d ę I ( Z ł o t y T u r ) uzyskał B o g d a n Lachowicz (Niedzica); I I (Srebrny T u r ) K r y s t y n a Bródniak ( K o w a r y ) ; I I I (Brązowy T u r ) A n n a Sąda (Pruszcz G d a ń s k i ) ; 2. „ T e ­ matów d o w o l n y c h " . Nagrodę I otrzymał Lech Kręgielski (Elbląg); I I Gwidon Grzegorz Świątkowski (Białystok); I I I G e r t r u d a Świąfcecka ( N y s a ) ; 3 . „ P r a c l u d o w y c h " . N a g r o d a I uzyskała R o m u a l ­ d a P u z a n o w s k a (Marchlówka, w o j . biało­ stockie), I I Felicja Malewicka (Nowop o l n a , w o j . białostockie); I I I W a n d a OlchaDOwska ( J a n ó w ) ; 4. „ J u n i o r ó w " . N a g r o d y otrzymały Bogusława Dzioszko, L u c y n a Puzanowska (Marchlówka) i J u ­ styna Woźniak (7 l a t ) z Poznania. * 13—16. X I — w e wrocławskim D o ­ m u K u l t u r y o d b y ł y się d o r o c z n e s p o t k a ­ n i a r o d z i n muzykujących. W t y m r o k u zorganizowano równocześnie wystawę malujących r o d z i n . * 6 . X I I — w rzeszowskim D o m u K u l ­ tury o t w a r t o pokonkursową wystawę c e r a m i k i l u d o w e j , zorganizowaną przez Spółdzielnię Rękodzieła L u d o w e g o i A r ­ tystycznego „Cepelia" z Warszawy i Le­ żajska. N a g r o d y I u z y s k a l i : J a n K o t , J a n Gąsior ( M e d y n i a Głogowska), K a ­ zimierz Czuba (Łążek Ordynacki). Z a ceramikę figuralną I nagrodę przyznano Władysławie Prucnal (Medy­ nia Głogowska); I I o t r z y m a l i : Kazimierz Chorzępa ( M e d y n i a Głogowska), W a l e n t y Grzesik, I g n a c y Ożóg i Bolesław P a n e k (Zalesie). P r z y z n a n o 6 nagród I I I i 2 wyróżnienia. N a g r o d y spocjalne za d e b i u t o t r z y ­ m a l i : Franciszek Malicki (Pogwizdów), Marian Plizga (Medynia Głogowska), Z o f i a Piekło ( P o g w i z d ó w ) , i Bolesław P a n e k (Zalesie). * X I I — w M u z e u m Okręgowym w Piotrkowie Trybunalskim otwarto po­ konkursową wystawę p l a s t y k i obrzędo­ w e j w o j . p i o t r k o w s k i e g o . 100 u c z e s t n i ­ 124 20.11 — w Z a m k u L u b e l s k i m ot­ warto wystawę malowanego fajansu włocławskiego. * 1 3 . I I I —• w M u z e u m Etnograficz­ n y m w T o r u n i u o t w a r t o pokonkursową wystawę „Wisła w sztuce ludowej". Prace oceniano w trzech grupach — m a l a r s t w a (przew. j u r y B a r b a r a Zagórna-Tężycka), rzeźby (przew. Aleksander Jackowski) i t k a n i n y (przew. Bożena Gołcz). Z a rzeźby i płaskorzeźby (79 uczest­ ników) I nagrody n i e przyznano; I I uzyskali Jarosław Furgała (Polwica) i Alfreda Krajewska (Zawidz Kościelny); I I I J a n K r a j e w s k i (Zawidz Kościelny), A n t o n i Kamiński ( K u t n o ) , J a n i n a Gozd e c k a ( O d r o w ą ż ) . P r z y z n a n o 10 wyTÓż. nieri. W dziale m a l a r s t w a (27 autorów) nagrody I otrzymali: Janina Jarosz i Zdzisław W a l c z a k (Zakopane); I I — A n n a Bińkuńska ( W r o c ł a w ) ; TIT — J a n 16.XI — w Galerii „Awangarda" we Wrocławiu otwarto I I I Triennale P l a s t y k i Nieprofesjonalnej zorganizowa­ ne przez C e n t r a l n y Ośrodek M e t o d y k i U p o w s z e c h n i a n i a K u l t u r y . Spośród k i l ­ k u n a s t u tysięcy obrazów, rzeźb i g r a f i k zgromadzonych n a w y s t a w a c h między­ wojewódzkich w Częstochowie, Łodzi, P o z n a n i u , Szczecinie, L u b l i n i e , K o n i n i e , Krośnie i Olsztynie, w y b r a n o o k . 500 p r a c . Wśród 244 n a z w i s k uczestników p o j a w i ł o się 160 n o w y c h . W e Wrocławiu organizatorem był Wojewódzki D o m Kultury. Komisa­ rzami wystawy byli Zofia Bisiakowa ( C O M U K ) i Aleksander J a c k o w s k i (IS P A N ) . Wydano katalog, plakat (oparty n a obrazie Bronisława K r a w c z u k a „ G l i ­ wice w zimie"). W k w i e t n i u i m a j u 1981 r. w y b r a n e prace zostały pokazane w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. * X / X I — w Muzeum Etnograficz­ n y m w K r a k o w i e zorganizowano wystawę �grafiki Jana „Katowice". Nowaka, sztygara kopalni * X I / X I I — Muzeum Miasta Zgierza — w y s t a w a m a l a r s t w a , rzeźby i g r a f i k i Władysława Rząba. * 20.11 — w G r o d z i s k u M a z o w i e c k i m w klubie ,,Disco" i w pruszkowskim D o m u K u l t u r y czynna była wystawa a k w a r e l i rysunków „ n a i w n e g o " a r t y s t y Stanisława D u t k i e w i c z a . Inne W d n i a c h 2 2 — 2 4 września 1980 r. w K r a k o w i e miało miejsce L V I W a l n e Zgromadzenia Delegatów Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego, połączone z sesją n a u k o w ą d e d y k o w a n ą p r o f , d r R o m a n o w i Reinfu3sowi z o k a z j i 5 0 - l o c i a p r a c y n a u k o w e j i 70-tej rocznicy uro­ dzin. W p i e r w s z e j części sesji p r z e d s t a w i o ­ n o działalność p r o f . R e m f u s s a w K a ­ tedrze Etnografii UMCS w Lublinio (mgr Alfred Gauda), w Pracowni D o k u ­ mentacji Polskiej S z t u k i Ludowej I n s t y ­ t u t u S z t u k i P A N (dr E w a Fryś-Pietraszk o w a ) , w zakresie o c h r o n y twórczości l u d o w e j ( m g r J a n i n a Glanowska), jego wkład w rozwój myśli skansenowskiej w Polsce ( d r J e r z y Czajkowski) oraz w badaniach karpackich (dr Anna Kowalska-Lewicka). N a d r u g ą część s e s j i z ł o ż y ł y s i ę referaty: E. F r y ś - P i et r a s z k o w e j (nt. inspirowania twórców ludowych) i d r J . Czajkowskiego, ( n t . ochrony budow­ n i c t w a ludowego) oraz dyskusja n a d współczesnymi p r o b l e m a m i k u l t u r y l u ­ dowej . W programie wycieczki zorganizowa­ nej d l a uczestników z j a z d u było zwiodzanie muzeów r e g i o n a l n y c h w Myśleni­ cach i Dobczycach,* cmentarza w Dzieka­ nowicach, (ludowe rzeźby kamienne), z d o b i o n y c h k w i a t a m i z bibuły i pająkami domów w Skomielnej Czarnej oraz kościoła i p r a c o w n i rzeźbiarskiej Józefa W r o n y w T o k a r n i , a także wystawy współczesnej twórczości l u d o w o j w o j . krakowskiego, zorganizowanej w Dob­ czycach przez nowo powstały w K r a k o ­ wie Oddział Stowarzyszenia Twórców Ludowych. O r g a n i z a t o r a m i i m p r e z y b y ł Oddział K r a k o w s k i Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego oraz Zarząd Oddziału Pla­ cówek P A N w K r a k o w i e p r z y w y d a t n e j pomocy Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu m i a s t a K r a k o w a . 7,8.X — w Gołubiu k . Kościerzyny obradowała ogólnopolska konferencja skansenowska. Po referatach n a t e m a t działalności skansenów i o c h r o n y i s t n i e ­ jącego jeszczo b u d o w n i c t w a ludowego d y s k u s j a d o t y c z y ł a s y t u a c j i skansenów, z reguły n i o d o f i n a n s o w a n y c h , p o z b a w i o ­ nych zaplecza technicznego, środków t r a n s p o r t u i t p . W e w n i o s k a c h znalazły się m . i n . p o s t u l a t y o p r a c o w a n i a k o m ­ pleksowych programów (krajowego i regionalnych) ochrony zabytków b u ­ downictwa ludowego, reaktywowania i zwiększenia roli Rady Programowej •Min. K u l t u r y i Sztuki przy opracowaniu i podejmowaniu zasadniczych decyzji, stworzenia podstaw prawno-organizacyj­ n y c h d l a skajisonów i r o z s z e r z e n i a i c h sieci, podnoszenia k w a l i f i k a c j i p r a c o w n i ­ ków. W n i o s k i t o p o s t a n o w i o n o przedsta­ wić M i n . K u l t u r y i S z t u k i i gdańskiemu zespołowi p o s e l s k i e m u . * 1 7 . X — o d b y ł o się p o s i e d z e n i e P o d ­ komisji Kultury i Sztuki N K ZSL poświęcone p r o b l e m o m twórczości i k u l ­ tury ludowej. Uznano za konieczne podjęcie działalności w celu ochrony zanikającej kultury tradycyjnej. Za jedną z najważniejszych u z n a n o potrzebę uregulowania sytuacji twórcy ludowego (zapewnienie praw a u t o r s k i c h , możli­ wości kształcenia uczniów, objęcie świad­ c z e n i a m i e m e r y t a l n y m i m u z y k ó w i śpiowaków). * 1 1 . X I I — w Tczewie D o m K u l t u r y zorganizował zjazd twórców l u d o w y c h z i e m i gdańskiej. Podczas z j a z d u Rada Programowa S T L przyznała doroczną nagrodę i m . T e o d o r y i I z y d o r a G u l g o w s k i c h , ufundowaną p r z e z Copolię w o j . gdańskiego, Stanisławowi R o k o w s k i e m u , zabawkarzowi z Więcków. * XII — w Wałbrzychu rozstrzyg­ nięto turniej poetycki i plastyczny „ O Złotą Lampkę Górniczą" w którym w z i ę ł o udział o k . 4 5 0 osób. Nagrody p r z y z n a n o m . i n . za twórczość poetycką, malarstwo (profesjonalne i amatorskie), za u t w o r y o t e m a t y c e górniczej. * Indywidualne Nagrody Artystyczne i m . J a n a P o c k a za r o k 1980 o t r z y m a l i : Bronisław C u k i e r z Z a k o p a n e g o , k o w a l , przez d w i e k a d e n c j e prezes Z G S T L ; Stanisław D e n k i e w i c z z J o d l n i Kościelnej ( r a d o m s k i e ) , rzeźbiarz, w i o l o l o t n i czło­ nek Z G S T L ; W o j c i e c h D r a k ( u r . 1896 r.) z Wierzbowej (przemyskie), rzeźbiarz; Aleksander Fijałkowski z Przybysławic (lubelskie), rzeźbiarz; współzałożyciel, obecnie wiceprezes Z G STL; Maria, Franciszek i Barbara Jancowie z Zabrzeża (nowosądeckie), r o d z i n a zajmująca się s z y c i o m i z d o b i e n i e m s t r o j u góral­ skiego ; A n t o n i K r a s z e w s k i z Czarnej W s i Kościelnej (białostockie), g a r n c a r z ; A l ­ freda Magdziak z Sitańca (zamojskie), p o e t k a , w y c i n a n k a r k a i p i s a n k a r k a ; Józef Sowa z Piątkowej (rzeszowskio), c y m b a ­ l i s t a , członek k a p e l i S o w ó w i Roman Zaparzalka z Rzepiennika Biskupiego (tarnowskie), garncarz. N a g r o d ę zespołową p r z y z n a n o k a p e l i ludowej z Bachorza (przemyskie) istnie­ jącej o d 1945 r . * N a g r o d y „ P r o f i l ó w " za r o k 1980, przyznawane za wybitno osiągnięcia twórcze i inicjatywę w działalności społoczno-kulturalnej otrzymali m . i n . Andrzej Tkacz (Sandomierz) z a cało­ kształt twórczości rzeźbiarskiej i wysoką rangę prac oraz k a p e l a l u d o w a „ S t a c h y " (Krośniońskio h u t y szkła) z a k u l t y w o w a ­ nie tradycji regionalnych i popularyzo­ wanie sztuki ludowoj. I I I —• w G a l e r i i a r t y s t y p l a s t y k a Loszka D u t k i „ L a m u s " w Pisarach p o d K r a k o w e m o d b y ł się k o l e j n y k o n k u r s m a s e k współczesnych, połączony z w y ­ stawą, n a d e s ł a n y c h o k s p o n a l ó w i j a k z a w s z o —• w e r n i s a ż , w k t ó r y m w z i ę l i u dział, o b o k m i e j s c o w e j ludności, takżo l i c z n i goście z K r a k o w a . Przeważały m a s k i w y k o n a n e przez artystów plasty­ k ó w , n i e k i e d y b a r d z o interesujące w p o ­ mysłach. N a g r o d y otrzymali w t y m dziale artyści p l a s t y c y D a n u t a U r b a ­ nowicz (maski z ciasta), B a r b a r a Kępska i Stanisław Wałach. Spośród t w ó r c ó w m a s e k l u d o w y c h n a g r o d z o n o Stanisława S k r z y p ona. * 2 5 . X — 2 0 - 1 — w Norymberdze czyn­ na była w y s t a w a s z t u k i naiwnej z Polski, w t y m rzeźby l u d o w o j . * 1 3 . — 2 7 . X I — w berlińskim Ośrodku Informacj i i K u l t u r y Polskiej (NRD) pokazano wystawę „Polski haft l u d o w y " ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w T o r u n i u , której scenariusz opracowała A l e k s a n d r a Szabla. 20 X I I 8 0 — 6 I 8 1 . W M o n t e C a t i n i Terne (Włochy) galeria L a Feluca po­ k a z a ł a w y s t a w ę p o l s k i e j w y c i n a n k i ze zbiorów M u z e u m E t n o g r . w T o r u n i u . 125 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb577787231b04fdc173e0e2dc772793.pdf 7f3c7035490afa18bc9d51460324507d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5277 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4899 Title A name given to the resource Paradoksy pamięci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.18-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ CZAJA inaczej, ów aspekt pragmatyczny. Ponieważ, jak dobrze wiedzą nasi czytelnicy, antropologia jaka pojawia się na tych łam ach - przy założeniu, że portret zbiorowy nie jest tylko chwilową chimerą wspólnego mianowni­ ka - jest dyscypliną doskonale niepraktyczną (i tę przypadłość, jak ktoś bystrze zauważył, dzieli z filozofią i poezją), proponujemy więc trochę dystansu i nie na­ stawionej na doraźny zysk refleksji. W tekstach tu po­ mieszczonych interesuje nas przede wszystkim kultu­ rowy wymiar pamięci. Jej historyczne przejawy. Jej śla­ dy literackie. Jej biograficzne ekspresje. A nade wszystko jej paradoksalna, janusowa natura. Paradoksy pamięci Parę wątpliwości zamiast wstępu 2. 1. „Zapomniane spotkania, zapomniane okulary... ”. Bez wątpienia, doświadczenia znane niemal każdemu. A le czy rzeczywiście z tej jednostkowej perspektywy patrząc, czy mnożąc owe chwile i miejsca niepamięci, czas, w którym żyjemy można adekwatnie opisać przy pomocy hasła „zapominanie”, eksponując przy tym je­ go złowrogie konotacje? Gdyby tylko szło o okulary... Rzecz przecież nie tylko w codziennych przygodach z kapryśną pamięcią. Historia niedawno miniona da­ wała dziesiątki przykładów na ideologicznie motywo­ waną amnezję, na świadome zapominanie całych ob­ szarów przeszłości, modyfikowanie jej wedle politycz­ nych celów. Wyrzekania na krótką pam ięć współcze­ sności, na życie chwilą, na jałową egzystencję z ampu­ towaną przeszłością, to przecież zwyczajowa mantra wszelkiej m aści konserwatystów. Żyjemy więc w mro­ kach zapomnienia? A może jednak jest odwrotnie, może uwolniona od dyktatu wieku ideologii współczesność to właśnie czas pamięci, czas upamiętniania, a nawet, jak chcą niektó­ rzy - wręcz nadmiaru pamięci. W jednym z wywiadów historyk Pierre Nora, autor klasycznej już książki 0 miejscach pamięci, zdaje się nie mieć wątpliwości, kiedy podkreśla, że żyjemy w „epoce upamiętniania”: „To jest historyczny fenomen naszych czasów, w któ­ rych żyjemy. Fenomen polegający na gwałtownej erup­ cji pamięci, która w ciągu ostatnich 20 czy może 25 lat stopniowo dotykała kolejne kraje i regiony świata, a dziś jest już zjawiskiem światowym. (...) Rośnie zain­ teresowanie ludzi własnymi korzeniami i genealogią. Mnożą się muzea i wszelkiego rodzaju uroczystości rocznicowe. Powraca zainteresowanie utrzymywaniem 1 publicznym udostępnianiem archiwów. Ludzie przy­ wiązują coraz większą wagę do swego dziedzictwa”. (J. Żakowski, Rewanż pamięci) Ale, z kolei, powiadają inni, nie jest to pamięć, która nam pomaga. To pamięć zinstytucjonalizowana, pamięć, którą zrzucamy z siebie oddając w pacht anonimowej instytucji. Paradoksal­ nie: im więcej tego typu instytucji mających za zadanie obronę pamięci i jej konserwację, tym my sami pamię­ tamy mniej. Zrzucając ciężar pamiętania na innych ży­ jemy w złudnym komforcie łączności z przeszłością. N ie myślelibyśmy pewnie o pamięci, gdybyśmy nie zapominali. To zapomnienie powołuje pamięć do ist­ nienia, wyciąga ją na światło dzienne i każe jej się baczniej przyjrzeć. Jest coś kłopotliwie znaczącego w tym, że sięgając po książkę z pam ięcią w tytule, czę­ sto zamiast rozważań na jej temat, znajdujemy tam je ­ dynie kolejny przyczynek do dziejów zapomnienia. O bojętne przy tym, czy jest to popularny poradnik (Jak wzmocnić pamięć w godzinę i pół) czy podbudowa­ na empirycznie uczona rozprawa. Tytuł wydanej u nas niedawno wielce instruktywnej książki psychologa D aniela Schactera Siedem grzechów pamięci, przynaj­ mniej nie kłamie. Tytułowy, utajony w „grzechu”, oksymoron sugeruje, że będzie o jednym i o drugim. I w istocie, autor omawia drobiazgowo grzechy ciężkie naszej pamięci (w ich nazwach język katechizmu gład­ ko zostaje sprzymierzony z językiem nauki: „grzech blokowania”, „grzech błędnej atrybucji”...) po to, by jak twierdzi, jeszcze bardziej ją docenić, by dostrzec jak cenne jest to „błogosławieństwo zesłane przez bo­ gów” . Ta koturnowa peryfraza w niczym jednak nie zmienia podstawowej diagnozy, która stoi u źródeł je ­ go książki, a ma ona raczej dość prozaiczne podstawy: „Wraz ze starzeniem się pokolenia powojennego wyżu demograficznego kłopoty z pamięcią są wśród tej czę­ ści populacji coraz powszechniejsze. (...) pam ięć stała się podstawowym problemem zdrowotnym zabiega­ nych, zestresowanych i zapominalskich przedstawicie­ li tego pokolenia. (...) Zapomniane spotkania, zgubio­ ne okulary, niemożność przypomnienia sobie imion znajomych...”. Jeśli wierzyć temu rozpoznaniu, to żyje­ my na gruzach pamięci, w rozszerzających się strefach zapomnienia. Wszystkich nas, w ten czy inny sposób, zainfekował wirus niepamięci. W tej sytuacji, anonsowany tu numer naszego pi­ sma, poświęcony tym razem dwóm pięknym siostrom (lub jak może ktoś inny by wolał: dwugłowej hydrze): pam ięci i zapomnieniu, wydaje się jak najbardziej na czasie. N ie zamierzamy wszakże rywalizować ani z po­ radnikami oferującymi zestawy ćwiczeń poprawiają­ cych pamięć, ani też z poważnymi rozprawami z psy­ chologii pamięci, w których tle pojawia się, tak czy 18 �Dariusz Czaja ♦ PARADOKSY PAMIĘCI protezą, to może pamięć prywatna byłaby przeciwwa­ gą dla instytucji i mechanicznych urządzeń ją wspo­ magających. Amarcord Felliniego, Speak, memory N a ­ bokova, Je me souviens Pereca... Poruszające pam iętni­ ki prywatności. Co tak naprawdę zdołały ocalić? W przejmującym eseju W półtora pokoju napisanym przez Josifa Brodskiego po śmierci rodziców, również i nad tą, najmocniejszą, bo najgłębiej własną pam ię­ cią, zawisł solidny znak zapytania: „Pamięć zdradza wszystkich, szczególnie tych, których znaliśmy najle­ piej. To wspólniczka zapomnienia, sojuszniczka śmier­ ci. To sieć z drobnym połowem, z której wypłynęła wo­ da. Nie można użyć pamięci do wskrzeszenia kogokol­ wiek nawet na papierze”. Pamięć nasza kleci niepo­ radne całości z dostępnych jej danych, buduje jakieś związki przyczynowe o trwałości zamków na piasku. I nie sposób udawać, że te wzruszające czasem kon­ strukcje są tylko na ludzką miarę skrojone. Z koniecz­ ności więc są niepełne i nieuleczalnie ułomne. Być może więc, sugeruje Brodski, nasze wady pamięci do­ wodzą przede wszystkim tej trudnej do zniesienia prawdy, „że wszyscy jesteśmy sobie nawzajem obcy, a nasze poczucie niezależności jest silniejsze niż poczu­ cie jedności” . Pamięć ma słabość do selekcji i nigdy nie uzyskamy pełnego obrazu bliskiej osoby. Miłość skazana jest tedy na szczegół, niedopowiedzenie, frag­ menty rozbitej całości. Czy nie jest więc tak, że p a­ mięć, koniec końców, odsyła do portu przeznaczenia, któremu na imię samotność? I czy to jest zwycięstwo pamięci? Jak zatem kwalifikować pamięć, jak odnosić się do zapomnienia? Pamięć, utrzymujemy zwyczajowo, jest podstawowym tworzywem tożsam ości, utwierdza w istnieniu. Pamiętam, więc jestem. Pamięć kładziemy tedy po stronie zysków, zapomnienie po stronie strat. Pamięć jawi się jako siła sprawcza, jako czynnik budu­ jący i życiodajny, zapomnienie strąca w niebyt (osoby z chorobą Alzheimera są bolesnym tego procesu świa­ dectwem). A le znowu: czy tak jest zawsze, w każdych okolicznościach? Komentując współczesny rozrost owych „urządzeń do pamiętania”, szczególnie m ając na myśli wirtualną bibliotekę jaką jest Internet, Umberto Eco mówi wręcz 0 konieczności wskrzeszenia sztuki zapominania jako koniecznego kontrapunktu do szlachetnej ars mnemonica: „Internet, czyli World Wide Web, już jest albo nie­ długo będzie wielkim Fuenesem. D o tej pory społeczeń­ stwo filtrowało dla nas wiadomości poprzez podręczniki 1 encyklopedie. N a stronach internetu jest cała wiedza, wszelkie możliwe informacje, nawet te najmniej istotne. (...) Rozszerzyliśmy nasze możliwości gromadzenia pa­ mięci, ale nie znaleźliśmy jeszcze nowego sposobu filtro­ wania. (...) Kiedyś napisałem mały esej (...), traktujący pół żartem, pół serio temat możliwości uprawiania ars oblivionalis, sztuki zapomnienia”.(Rozmow;y o końcu cza­ sów). N a nadmiar pamięci - kosa zapomnienia. Bo nie ma i nie może być pamięci bez selekcji. Bez selekcji czy­ li jakiejś formy zapomnienia. Pamięć, która chce objąć wszystko jest w istocie ciężarem, produkuje byty kale­ kie, jak Borgesowski Fuenes. N a lamentacje podnoszo­ ne wobec właściwej jakoby tylko naszym czasom skłon­ ności do amnezji, trzeźwo przypomina Eco, że dzieje kultury to nie tylko spinająca je w jedno nić pamięci. To również nieustające zapominanie. Historia cywilizacji, chcemy czy nie, to również historia czarnych dziur, w których znikają całe obszary wiedzy i minionego do­ świadczenia. Właśnie dialektyka pamięci i zapomnienia tworzy osnowę historii. 4. Zostawiamy więc Czytelników sam na sam z cięż­ kim tomem artykułów, wspomnień, rozmów i wierszy. Zagadka pamięci i jej siostry - zapomnienia, rozpisana została, jak widać, na wiele różnobrzmiących głosów. Wiele tu poetyk, stylów i języków. Niczego nie uspójnialiśmy na siłę, nie wygładzaliśmy kantów. Nie ma tu raczej jednoznacznych odpowiedzi i prostych recept. Ot, trochę pytań dodanych do tych już istniejących. To są nasze jesienne memorabilia. Memorabilia czyli po polsku - jeśli dobrze pamiętam - niezapominajki. 3. Może więc pam ięć jednostkowa, osobna, idiomatyczna jest remedium na powstawanie owych ciem­ nych stref zapomnienia. Może ona przynajmniej ocala od zbiorowej amnezji. Jeśli pam ięć zorganizowana jest 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff3ea9e188c55fb4b6f8b4d02669127e.pdf 311141b5f16794623f68ecff662eca80 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5276 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4898 Title A name given to the resource Mapa pamięci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.14-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text słodawcę tego tem atu - dr Dariusza Czaję, któremu należą się specjalne podziękowania za szczególny wkład pracy jaką włożył w budowanie tego numeru. Drugi zaś zespół tekstów pochodził z sesji naukowej antropologów kultury, kolejnej edycji spotkań Colloquia Ethnologica1 jakie odbywają się w M uzeum W nętrz Dworskich w Ożarowie k. Wielunia, zatytuło­ wanej Pamięć jako kategoria kulturowa i poznawcza, zor­ ganizowanej przez dr Jarosław a Eichstaedta i dr Krzysztofa Piątkowskiego. Dalej już kiedy wiadomość 0 wiodącym temacie pamięci „w następnym numerze” pojawiła się na okładce poprzedniego numeru i upo­ wszechniła, nowe pomysły, propozycje i teksty zaczęły napływać lawinowo. N um er zaczął pączkować i rozra­ stać się. M ając już kilka wierszy postanowiliśmy się zwrócić się z zaproszeniem do poetów - to znamienne jak w wielu innych zgromadzonych tu tekstach ich au­ torzy w kontekście swoich naukowych rozważań o pa­ m ięci odsyłają nas na naukę do poezji (por. m.in. Poprzęcka, Steiner, Ricoeur, Yerushalami). - Obok wierszy Bohdana Kosa, Piotra Sommera, M arcina Swietlickiego zamieszczamy wiersze poetki, dla której tem at pamięci jest tem atem szczególnym w jej twór­ czości. - Julia Hartwig wybrała i ofiarowała nam dwa, powstałe w odległym od siebie odstępie czasu wiersze. Jan Gondowicz zaproponował swoje tłumaczenie wier­ sza M ikołaja Gumilowa Pamięć, którym otwieramy ze­ szyt drugi. Zaproszenie do rozmowy o pam ięci i jej współczesnych zagrożeniach przyjął Ryszard Kapuścinski, który znalazł dla nas czas na tę rozmowę, mimo obłożenia pracą nad swoją ostatnią książką Podróże z Herodotem. N a nasze zaproszenie M aria Janion od­ powiedziała artykułem Niesamowita Słowiańszczyzna podejmującym wątek pamięci (tradycji) zadeptanej, zniszczonej, wypartej. Małgorzata Dziewulska nade­ słała zapis rozmowy z Piotrem Kłoczowskim, który od­ twarza z pamięci swoje zetknięcie się i spotkania z au­ torami, artystami z kręgu paryskiej „Kultury”, spotka­ nia z ludźmi, osobami pewnego szczególnego formatu 1 Formacji, należącymi do pokolenia, które odchodzi, pokolenia o niezwykłej sile oddziaływania i charakte­ rze, o których pamięć szczególnie dzisiaj we współcze­ snym znijaczeniu się upomina. Dr Ewa Dom ańska ZB I GNI EW B E N E D Y K T O W I C Z Mapa pamięci K olejny tematyczny, monograficzny, poświęcony pam ięci i zapomnieniu numer „Kontekstów” wymaga jeśli nie wstępu, to choćby kilku słów odredakcyjnego objaśnienia i kom entarza. Ściślej rzecz ujm ując ten monograficzny numer dom aga się przede wszystkim komentarza poligraficznego. Temat pam ięci okazał się tak żywy, aktualny, pojemny, że ze­ brane teksty wypełniły i osiągnęły objętość całego rocznika. Znów stanęliśmy przed ulubionym przez nas dylematem: wydać jeden, ciężki opasły tom, rocznik zawierający numery 1-4, czy jakoś to podzielić? Co lepsze: czy zachować całość w jednej okładce, czy roz­ łożyć ciężar na dwie ręce w trosce o Czytelnika? Zda­ nia w tej kwestii były podzielone. Ostatecznie zwycię­ żyła frakcja i pogląd podziału, choć może nie całkiem do końca. - Postanowiliśmy wydać rzecz o pamięci w dwu półrocznikowych zeszytach (Nr1-2 i N r 3-4) starając się dopilnować by ukazały się, jeśli nie jedno­ cześnie, to w możliwie najkrótszym od siebie odstępie, jeden obok drugiego, tak by zachowały tę pierwotną ideę i myśl o jedności i całości, z jaką powstawały wo­ kół tego samego, wspólnego tem atu - pozyskiwane i zgromadzone w nich teksty. Tę ideę całości i jedności oddają zamieszczone spisy treści w obu zeszytach, od­ syłające jeden do drugiego. Kłopoty z nadmiarem wydają się być - mógłby p o­ wiedzieć ktoś złośliwie - niemal już naszym znakiem firmowym, swoistą naszą słabością, piętą Achillesową naszego pisma. Chociaż z drugiej strony można by to dążenie do, w miarę oczywiście, w granicach rozsądku, pełnego i gęstego opisu danego zagadnienia czy zjawi­ ska, nazwać właśnie jego m ocną stroną. Jak ujął to zgrabnie jeden z naszych stałych autorów: „Znów bę­ dzie co poczytać przez następne pół roku”. W żadnym jednak wypadku nie da się powiedzieć, żeby tem at p a­ mięci nas, czy związane z nim nasze zamierzenia i ocze­ kiwania - przerósł. Jedynym naprawdę głównym pro­ blemem jaki pozostawał ciągle przed nami był ten wła­ śnie: „Jak to podzielić”? Stąd wynika potrzeba dania Czytelnikowi choćby jakiegoś zarysu, jakiegoś rodzaju przewodnika, mapy drogowej ułatwiającej swobodne poruszanie się pośród zebranych tu tekstów o pamięci. M apy pamięci zapisanej w zgromadzonych tu tek­ stach. M apy pamięci, która odzwierciedlałaby i obja­ śniała także choćby w najbardziej ogólnych zarysach przyjęte przez nas zasady podziału. Początkowo na numer składały się dwa główne zbiory tekstów. Jeden zebrany przez inicjatora i pomy­ 1 Cykl spotkań pod tym tytułem rozpoczęto w 1999 r. sesją Smak Biesiady, referaty zebrano w tomie: (red.) J. Eichstaedt, Smak biesia­ dy. Antropologiczne szkice o kulturze szlacheckiej i współczesnej, Towa­ rzystwo Przyjaciół M uzeum W nętrz Dworskich w Ożarowie, Ożarów 2000, ss. 176. N astępne sesje to Historia kultury, historia zmysłów (2000) artykuły ukazały się w „Literaturze ludowej”. Sesja Zwyczaj­ ność niezwyczajność. Różnicowanie kultury (2000) była pretekstem do prezentacji kategorii kanoniczności i apokryficzności, jako kategorii opisujących kulturę, publikacja tekstów: [w:] (red.) J. Eichstaedt, K. Piątkowski, Nie-złota legenda. Kanoniczność i apokryficzność w kultu­ rze, Colloquia Ethnologica, T. I, Towarzystwo Przyjaciół M uzeum W nętrz Dworskich w Ożarowie, Ożarów 2003, ss. 256. Artykuły z ostatniego spotkania. Pamięć jako kategoria kulturowa i poznawcza (2002) publikujemy w drugim zeszycie („Konteksty 3-4/2003) 14 �Zbigniew Benedyktowicz ♦ M A P A P A M IĘCI zwróciła naszą uwagę na teksty Franklina Ankersmita o Szlachetnym odłączaniu się od przeszłości lub jak być/stać się tym kim się już nie jest i Kerwina Lee Kleina 0 pojawieniu się pamięci w dyskursie historycznym. M aria Poprzęcka podarowała nam Obraz pod powieka­ mi tekst o doświadczeniu obrazu w pracy historyka sztuki, obrazach noszonych w osobistej pamięci, prze­ nikających się, nakładających jedne na drugie, łączą­ cych się we wzajemnych związkach, tworzących swo­ iste muzeum wyobraźni, wewnętrzne imaginarium. Tekst o pamięci obrazu, która nas czasem zwodzi i za­ wodzi, a mimo tych swych „omyłek”, przekształceń, a ponadto ustawicznych zmian jakim ulega obraz, gdy do niego wracamy, jest zapisanym doświadczeniem 1 przeżyciem obrazu, jego równie prawdziwym sposo­ bem istnienia, który znajduje się niejednokrotnie jeśli nie w opozycji do tego, to poza tym, czy obok tego, do czego przyzwyczaiła nas zawodowa, naukowa tradycja opisu obrazu, tradycja głównie ukształtowana przez pozytywistyczne, obiektywizujące „spojrzenie ze­ wnętrzne” . Tekst o pamięci obrazu i ustawicznej po­ dróży do obrazu, podejmowanej żeby go zweryfikować. Tekst o pam ięci i podróży, który „każe postawić funda­ mentalne pytania: co właściwie widzimy? A przede wszystkim: co z tego pamiętamy?”. Jeśli wymieniam tu jednym tchem wszystkie te tek­ sty, to nie tylko dlatego by raz jeszcze złożyć podzięko­ wania ich autorom, te przecież należą się wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tego numeru, (cho­ ciaż tak się akurat składa, że wymienieni tu są, albo nieczęstymi gośćmi na tych łamach, albo pojawiają tu po raz pierwszy) ale przede wszystkim dlatego by poka­ zać, jak tem at pam ięci okazał się żywym i aktualnym, jak z żywym spotkał się odzewem. Trzecim wreszcie zespołem tekstów są te, które zgromadziliśmy w związku ze spotkaniem jakie miało miejsce w Instytucie Sztuki i rozmową wokół książki Wiesława Juszczaka Pani na Żurawiach. Realność Bogów. O bok rozmowy redakcyjnej o Realności Bogów, (jest to pierwszy tom z zamierzonego przez autora tryptyku), zamieszczamy zapis wypowiedzi z analogicznego spo­ tkania, jakie odbyło się w Krakowskim „Bunkrze Sztu­ ki” wokół tej niezwykłej książki, o której w jednej z re­ cenzji możemy przeczytać taką jej charakterystykę: „Realność Bogów wymyka się standardom gatunkowym. Jest to jakby rozbudowana medytacja, która «sytuuje się w pobliżu filozofii wolnej od pozytywistycznych ograniczeń [...], zbliża się raczej do poezji i sztuki w ogólności.«” . Obie rozmowy wokół Realności Bogów, książki „poszukującej pierwotnego kształtu religijnego (a w istocie mistycznego) doświadczenia”, jak przedsta­ wia ją autorka wyżej wspomnianej recenzji - Elżbieta Wolicka - przyciągnęły za sobą kolejne teksty, które weszły w skład tego zbioru, a któremu nadaliśmy tytuł „Pamięć Grecji”. - Zamieszczamy w nim polski prze­ kład klasycznego już dziś tekstu Vernanta Mityczne aspekty pamięci oraz tekst o nostalgii Davida Lachter- mana «Noos« i «Nostos«: Odyseja i początki greckiej filo­ zofii. Co więcej, udało nam się pozyskać od autora Re­ alności Bogów tekst Wprowadzenia do następnego tomu jego tryptyku Pani na Żurawiach, który ukazuje się tu pod tytułem Język mitu, w którym autor prezentuje i omawia rozumienie mitu ukształtowane w kręgu szko­ ły Oxfordzkiej, w kręgu grupy filologów z Oxfordu (tzw. „Inklingów” - „The Inklings”), w dziełach i roz­ ważaniach, należącego do tej grupy Tolkiena, oraz w Poetic Diction [Poetyckim wysłowieniu] Barfielda. Wiesław Juszczak ponadto jest autorem przekładu tek­ stu Stephanie West Aristeas u Herodota, wykładu z ja ­ kim autorka wystąpiła w tym roku na Uniwersytecie Warszawskim, i który, jak nam wiadomo, właśnie w wersji polskiej ukazuje się tu jako pierwodruk, po­ przedzając planowaną publikację w języku angielskim, w którym był wygłoszony. Składamy w tym miejscu ser­ deczne podziękowania autorce, pani Stephanie West za podjęcie takiej, zaszczytnej dla nas decyzji, W iesła­ wowi Juszczakowi, oraz Włodzimierzowi Lengauerowi, który tekst tłumaczenia przejrzał i obok ofiarnej pom o­ cy i pracy redakcyjnej wniósł znaczący udział do tego greckiego rozdziału w numerze o pamięci. Już z tego skrótowego przeglądu i opisu trzech ze­ społów tekstów, trzech filarów, trzech współrzędnych tego numeru dałoby się z nich wysnuwać i budować „siatkę geograficzną” wspomnianej, zawartej w tych tekstach mapy pamięci, układać linie równoleżników i południków: pam ięć i obraz, pam ięć i tożsamość, p a­ mięć i poezja, pam ięć zapisana w języku (Steiner Gramatyki tworzenia), pamięć i podróż, pam ięć i wy­ obraźnia, pam ięć i religia, pam ięć i historia, pamięć i polityka, pam ięć i literatura, pam ięć i mit. Pamięć ży­ dowska, pam ięć grecka, pam ięć polska, pamięć sło­ wiańska, pam ięć chrześcijańska, pam ięć hinduska, p a­ mięć europejska. Pamięć południa i pam ięć północy (Wenecja - Petersburg, patrz: Wenecja Josifa Brodskie­ go), pam ięć i krajobraz, pam ięć i miasto (patrz np. Pa­ ryż: Rozmowa z pamięci: Nie chciałbym zbyt dopowia­ dać). A gdyby rozwijać linie i mnożyć oka tej siatki np. „pamięć i obraz”: pam ięć i fotografia, pamięć i pocz­ tówka, pam ięć i film; „pamięć i język” : pam ięć i słowo, pamięć retoryczna i pamięć somatyczna, pamięć gestu, pamięć zmysłowa, pamięć zapachu, smaku, pamięć i magia pożywienia (patrz np. Kogel mogel -«polską magdalenką«? Magia pokarmów i gesty mnemoniczne), pamięć i magia, pam ięć i rytuał, pam ięć i teatr, pamięć wschodów i zachodów słońca. M agia pamięci... p a­ mięć rzeczy, pam ięć zapisana w przedmiotach (Staro­ rzecze: Krzyżyk z mosiężnej blachy, Piesek Puk, Maszyny do pisania; Szuflandia; Skrzynia; Pamiętać). Cóż to za mapa? - zapyta ktoś - i słusznie - Tylko trzy współ­ rzędne? Im dalej w las tym bardziej zagmatwana, przy­ pom inać musi nieporadne starożytne i średniowieczne kartografie. Jak przy pomocy tego można się swobod­ nie poruszać? I jaka w końcu jest tu zasada podziału? Gdzie ta podziałka?! 15 �Zbigniew Benedyktowicz ♦ M A P A PA M IĘCI Spróbujmy więc zacząć jeszcze raz od początku... Najogólniej rzecz biorąc, ów podział można by i tak opisać: Starając się zachować integralność tych trzech, wspomnianych zespołów tekstów, ich naturalne środo­ wisko w jakim powstawały i były pozyskiwane i zgroma­ dzone, rozłożyliśmy je tak, że w zeszycie pierwszym (Nr 1-2) zdają się przeważać teksty skupione wokół w ąt­ ków: „pamięć i literatura” , “pamięć i poezja” (to tu zgromadziliśmy większość wierszy, prozę Antoniego Kroha i Hanny Baltyn; opis eksperymentu teatralnego: - (Egzekucje i ekspozycje pamięci; Kozetka Bargelda czyli, jak się pisze widza). Wystarczy spojrzeć na bohaterów niektórych tekstów, (że wymienię tyko kilku, ze wzglę­ du na brak miejsca) - Flaubert (Pałac pamięci), Brod­ ski, Konstanty A . Jeleński, Gombrowicz - żeby móc tak określić jego główny ton. O to dochodzi tu do gło­ su i przeważa pamięć, praca pamięci uchwycona in statu nascendi, in concreto, pamięć subiektywna (choć to chyba nie najbardziej trafne słowo) lepiej by powie­ dzieć: pamięć osobista. Dalej droga zdawałby się już prosta - w zeszycie drugim żegnamy się z poezją wier­ szem Gumilowa, od literatury przechodzimy bardziej do refleksji nad pamięcią, refleksji naukowej tropiącej tem at pamięci („pamięć i historia” - Ankersmt, Klein), do antropologicznych Colloquia Ethnologica, i etnogra­ ficznych tekstów, żeby, zatoczywszy koło, dotrzeć do „Pamięci Grecji” i jej głównych motywów - rozdziałów: „pamięć i religia”, „pamięć i mit”... „pamięć i poezja”. O d razu widać na pierwszy rzut oka jak uboga, uproszczona, niedoskonała to mapa. Jak wiele punk­ tów na niej pominięto, jak wiele rzeczy się w niej nie zgadza. Bo przecież w zeszycie pierwszym nie brak i na­ ukowej, antropologicznej refleksji nad pamięcią, uka­ zywania jej religijnych fundamentów, a w drugim w ca­ le nie pożegnaliśmy się z poezją. Antropologiczne Col­ loquia Ethnologica ciążą ku literaturze, obrazowi (film, fotografia). W zeszycie drugim nie brak tonów pam ię­ ci subiektywnej, osobistej. Pracy pam ięci uchwyconej także in concreto, in statu nascendi... To zaledwie zarys zarysu. Może trzeba by wprost po­ wiedzieć: nie umiemy narysować mapy pamięci. Nie m a mapy pamięci. Można by sobie wyobrazić zupełnie inny układ tekstów, wyrywając je z ich naturalnego śro­ dowiska, w jakim były zbierane i układać inaczej, jedne obok drugich, ulegać pokusie Lineusza, systematyzo­ wać zupełnie inaczej. Film, obok filmu i fotografii, fo­ tografia obok pocztówki itd. Albo np. Obraz pod powie­ kami obok Zdjęć odzyskanych; Pamięć dzieciństwa obok Starorzecza i Szuflandii. Albo jeszcze jeden przykład: pomniki z pomnikami, można by umieścić tekst A lek­ sandry Melbechowskiej Luty Pomniki «figury« zwodni­ czej pamięci obok Żywiołów sprzężonych - tekstu Eweli­ ny Pawlus o pomnikach Hasiora. To dobry przykład ucieczki przed zmorą monograficznych monotematycz­ nych, „usystematyzowanych” numerów: postanowili­ śmy umieścić przed pierwszym wspomnianym tu tek­ stem o pomnikach wiersz Piotra Sommera Latem - za­ pisaną ulotną pamięć chwili, pamięć ulotnej chwili. By chociaż tak zachować w strukturze tego numeru i ten znamienny rys żywej pamięci w jakiej zwykła się poja­ wiać: pamięć r o z p r o s z o n ą . Gdzie rzeczy pozornie błahe i poważne są obok siebie, sąsiadują ze sobą. By chociaż w ten sposób, rozdzielając od siebie i oddalając teksty, nie tylko uniknąć monograficznej monotonii, ale zbliżyć się także i do tej tajemnicy pamięci, o której mówi poezja, do jej p o l i f o n i i : „Nie Pamięć nie jest jedna Jej siostry są liczne i do siebie niepodobne Wszystkie pracowite i nie znające odpoczynku”... (Julia Hartwig, Piękne siostry) pamięć taka sieć lekka pamięć takie drzwi ciężkie zamknięte czarnooka nasza otchłań (Bohdan Kos, * * * ) Byłby więc jakiś pożytek z tego poligraficznego ko­ mentarza, podejmowanego trudu rysowania mapy pa­ mięci, której nie m a (?), której nie sposób wyrysować, jak nie ten, że w poezji, w rozproszonych tu wierszach znaleźliśmy czwarty „rozdział” tego numeru, i dla jego mapy czwartą współrzędną. Pamięć jest jak labirynt. Pamięć jest tu jak labirynt. Byłaby to nić Ariadny dla Czytelnika? Tak, pod warunkiem, że przeczyta oba wiersze i oba zeszyty do końca. 16 �Zbigniew Benedyktowicz ♦ M A P A P A M IĘCI 17 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21367fd69233d7acc2a8fa6858e87033.pdf 3ffef4a3765c67960417f2f176e80826 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3598 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3375 Title A name given to the resource Diabeł a płeć / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.116-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olszewski, Mikołaj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Diabeł a płeć Mikołaj Olszewski p o w s u w a ł do tych dziur i te łapy zaklinował. No i obejrzawszy tylek niedźwiedzia, wziął mydła, pędzel, w y p ę d z l o w a ł ten tylek i wygolił cały. Polem dawaj parzyć nahajką. Naparzył, aż spuchł ten niedźwiedź. Widzi, że j u ż zaczyna dnieć z lekka te kliniki powypuszczał. Wlazł na piec i siedzi. Przychodzi stróż i mówi: N co tam niedźwiedź, co tam u ciebie, trzeba wyrzucić żebry? Cicho pan śpi [mówi niedźwiedź - M.O.]. Drugi raz przyszedł, głośniej zawołał: Trzeba żebry wyrzucić? Cicho, pan śpi. I tak co go już wypuścili. Już trzeba przygotować wesele. Już ksiądz pobłogosławil. Ale wszystko jedno ten [król] myśli, że jeszcze uratuje swoja córka. Kazał stróżowi temu wypuścić niedźwiedzia, niechaj on dopędzi i zabije lego muzyka. Już ten zobaczył, że niedźwiedź przylatuje, prędko do swojej oblubienicy mówi: Podejm sukienka! A to kiedyś bez majtków chodzili. N i e d ź w i e d ź popatrzył, od. wrócił się popędził z powrotem. T o jak. ty zabił jego? - pyta pan. Nie. m ó w i niedźwiedź - mnie on wygolił, ale tam taką małą łatkę zostawił, że to jedną ręką zakryć m o ż n a " (67). W ś r ó d bajek p r z e d s t a w i a j ą c h k o n f l i k t c z ł o w i e k a z d i a b ­ łem wyróżnić można takie, w k t ó r y c h spór t e n rozstrzyga pokazanie diabłu żeńskich o r g a n ó w p ł c i o w y c h . W bajkach t a k i c h w y r a ź n i e r y s u j ą s i ę relacje w i ą ż ą c e d i a b ł a i p ł e ć . O t o 0 p i e r w s z a z t a k i c h bajek: „Był mąż z żoną. On pilnował żyta i wykastrował byka i te jaja smażył na patelni. Przylatuje diabeł i pyta się: C o ty robisz? A c h ł o p mówi: Sobie jaja wykroił i smażę. O n usmażył i diabeł mówi: Daj mnie p o k o s z t o w a ć ! Diabeł mówi: Wykrój i dla mnie! C h ł o p wyciągnął brzytwę i wykroił jemu jaja i diabeł ze swoimi jajami poleciał. Potem przychodzi [chłop] do domu smutny i pyta się żona: C o ty taki smutny? O n żonie: U mnie takie i takie zdarzenie i diabeł na pewno mnie dzisiaj zabije. Ż o n a mówi: Ja pójdę stróżować dzisiejszą noc. Jak wychodziła wzięła nożyce i [mówi]: Strzyż mi włosy na krótko. O d siebie daj mi czapkę, spodnie, marynarkę, dzis.aj j a pójdę stróżować. Poszła, wzięła patelnię i mięso. Przylatuje diabeł i krzyczy na nią: T y mnie oszukał ty mnie wykroił a sobie nie! O n a majtki zdjęła a on krzyknął: T y sobie z korzeniami wykroił. I od tej pory diabeł przestał c h o d z ą bo kobieta go oszukała (65). O b a w ą t k i tej bajki w systematyce K r z y ż a n o w s k i e g o n a l e ż ą d o t y p u T . 1133 o r a z T . 153 (o n i e d ź w i e d z i u ) . P r z y c z y n ą kastracji w wersji p r z y t o c z o n e j przez K r z y ż a n o w ­ skiego jest c h ę ć u z y s k a n i a przez d i a b ł a s i ł y w o ł a l u b w a ł a c h a . A o t o kolejne o p o w i a d a n i e , k t ó r e z m i e r z a d o p o d o b n e g o zakończenia: „Człowiek posiał pszenicę i u niego dobrze rosło, i diabłu p o d o b a ł o się, i m ó w i przyszedłszy: Moja będzie pszenica, a czło­ wiek mówi: Nie! Moja! I posprzeczali się, który na najciekawszym zwierzaku przyjedzie, tego będzie pszenica. Diabeł m ó w i człowie­ ku:-Dobrze. Znaczy, oni zmówili się. Diabeł chwycił kozę, znalazłszy i jedzie na kozie. A ten mówi: C o za c i e k a w o ś ć . Kozy j a nie widziałem i wiem, że to koza. [Diabeł na to - M O . ] : Idź ty, przyjedź! Na jakiej ty przyjedziesz, j a zobaczę! On przyszedł, ż o n a rozdział do goła, w dziegciu czy w smole jakiej to wykaczał. Poduszka porwał, piórami osypał i przyjechał, ale tyłem na przód i diabeł tak pochyli się, popatrzy zjednej strony, z drugiej, co to za zwierz i nie m o ż e poznać. Kosa opuszczona jakby ogon. Gdzie głowa, włosy długie - to on myśli, że to tył, a tam przód. D i a b e ł i tak, i tak podleciał, i diabeł tam w jakim miejscu poszmerał, i mówi: A n i adin zub. Ale czym żeż ona pytajetsia [czym się żywi]? T a k a zwierz, m ó w i - nie wiem, czym ona pytajetsia? Ale wot taka zwier! No to bierz pszenicę, niechaj będzie twoja, jak ty na takim zwier przyjechał " (66) U K r z y ż a n o w s k i e g o jest to j e d n a z wersji b a j k i T . 1030. K o l e j n y interesujący mnie w ą t e k zawiera bajka: „Jeden bogaty pan miał córkę jedynaczkę. K t o znaczy się - j a k dawniej niedźwiedzie trzymali w osieci - kto z niedźwiedziem przenocuje jedna noc. ten ta córka dostanie i pół królestwa. Wszystkich ten niedźwiedź pozabijał. Nareszcie znalazł się tam muzykant taki. Wziął skrzypeczki - na skrzypcach pięknie grał - wziął świderek, m y d ł o , pędzel, no i wziął kilka k a w a ł k ó w drewna. M ó w i on do ojca tego: Ja chcę z niedźwiedziem przenocować! No dobrze człowiecze. Zamknęli jego do osieci. Wziął on skrzypeczki, ciągnie smykiem, wygrywa. N i e d ź w i e d ź zlazł z pieca i mówi: N o dajże mnie, j a popróbuję. Łapę jak położył, tak struny popękali. T a k nie m o ż n a - m ó w i muzyk - za grube palce, trzeba pocienić. A jak to zrobić? - pyta niedźwiedź. Zaraz, poczekaj, za świderek, naświdrował, k o ł k ó w nastrugał, 116 Podobnie j a k w p r z y p a d k u bajki o o k a s t r o w a n y m diable u K r z y ż a n o w s k i e g o spotykamy t ę b a j k ę r o z p i s a n ą na 2 od­ dzielne w ą t k i : Diabeł i niedźwiedź i śrubstak T . 1159 oraz Żolnien T . 1160. S k ł o n n y jestem p r z y p u s z c z a ć , że jest to ten sam w ą t e k , w k t ó r y m n i e d ź w i e d ź i d i a b e ł występują zamiennie. Ostatnie opowiadanie, j a k i e t u p r z y t o c z ę , nie jest notowa­ ne przez K r z y ż a n o w s k i e g o i stanowi epizod w y r w a n y z bardzej rozbudowanej fabuły: „ D i a b e ł i baba gdzieś tam poszli i ona jemu kazała, żeby onjejj ta cacka załatał i on zgodził się. O n robił, ona rozszerzała mala łatka. O n znowu robił. Ona jego zamęczyła, on nic nie dał rady, to rozszerzyła, lo stuliła. T o on potem zrozumiał, że ona chytrzejszt diabła" (68). Morał t y c h bajek stanowi niezachwiane przekonanie o t y m , że najskuteczniejszym sposobem u w o l n i e n i a się od d i a b ł a jest pokazanie m u ż e ń s k i c h p u d e n d ó w . Pomocne w z r o z u m i e n i u tej tezy b ę d z i e o d w o ł a n i e s i ę d o Antropolog! kultury wsi polskiej XIX wieku L u d w i k a S t o m m y Pisze* m i n • czarownice u z y s k u j ą m l e k o b ą d ź z przedmiotów m a r t w y c h , b ą d ź o d k r ó w . ale t y l k o w okresie karmieni! cieląt- m l e k o k r o w v karmiacei ciele iest i m niedostępne, poza 'tvm czarownice co p r a w d a żyia z d i a b ł a m i w sposób uniemożliwiający prokreacie W ale tylko ten sposofc wyznacza sie c z a r o w n i c o m dwie sfery d z i a ł a ń - zakazaną płodna oraz^o^olona - seLualno-bezpłodna klóo iednakczer^ s^nu r z e ^ S Z i ^ S a r n w n ^ ^ J S im nrzez mężczyznę «* ^^T^^Sd^^erekcj™ (Stomma W s. 188). Analogiczny ciąg s k o j a r z e ń poprzedza pointy nas?]** j bajek, S t r u k t u r a pozostaje ta sama, t y l k o zamianie ule? ' płeć. Ż e ń s k a czarownica zostaje z a s t ą p i o n a m ę s k i m dial a fallus ż e ń s k i m i pudendami. R o z s z e r z a j ą c analogiem"* 1 o d p o w i e d n i o w y z n a c z y ć d i a b ł u te sama c o czarownicy i działania. W ł a ś c i w ą d i a b ł u d z i e d z i n ą jest seksualizm p o z b a aspektu p ł o d n o ś c i , n a l e ż y w n o s i ć zatem, że sam diabeł �bezpłodny. D l a czarownicy, k t ó r a jest k o b i e t ą , c z y m ś o d ­ stręczającym jest męski symbol p ł o d n o ś c i , dla d i a b ł a zaś odwrotnie: skoro p r z e r a ż a go żeński symbol p ł o d n o ś c i , o ż n a w n o s i ć , iż on sam ma n a t u r ę m ę s k ą . Należy teraz s k o n f r o n t o w a ć te dwa atrybuty d i a b ł a , jego bezpłodność i jego męski charakter z informacjami zaczerp­ niętymi z m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h . B e z p ł o d n o ś ć d i a b ł a jest stwierdzana b e z p o ś r e d n i o : „[Diabłów] nie przybywa, bo jakby one mnożyły się. Nie ma diablic. to są duchy" (69). „Duch nie rodzi się" (70). Lub też przyznaje się d i a b ł o m j a k i ś inny bezpłciowy sposób p o w i ę k s z a n i a swoich z a s t ę p ó w : „Człowiek się rozmnaża, aniołowie nie i diabły też się nie rozmnażają, diabłów przybywa przez drożdżowanie. Jak ja coś dego zrobię, to będzie jeden potomek diabla więcej" (71). Zwłaszcza drugie zdanie powyższej wypowiedzi wskazuje na charakterystyczny, w e d ł u g i n f o r m a t o r ó w , s p o s ó b p o w i ę ­ kszania się liczby d i a b ł ó w : „Człowiek diabłem stanowi się. Jest takich ludzi wielu jak diabły" (72). Najczęściej jednak uznaje się, że diabły zostały raz stwo­ rzone przez Boga i ich liczba nie zmienia się. Ponadto powszechnie z n a n ą bajkę o diable oszukanym przy podziale plonów m o ż n a i n t e r p r e t o w a ć j a k o znak jego ignorancji w sferze rodzenia się i rośnięcia, z a r ó w n o w stosunku do świata roślin, j a k i w odniesieniu do l u d z i . Męski charakter d i a b ł a p o ś r e d n i o potwierdza r ó w n i e ż stwierdzenie wykluczające istnienie diablic: „Diablic nie ma, bo zanadto bv piekło wariowało, same diabły m 1 są" (73). Męską n a t u r ę d i a b ł a b e z p o ś r e d n i o stwierdzają ludowe bajki, w k t ó r y c h on występuje. T a m , gdzie pojawia się, przybiera p o s t a ć mężczyzny: wynalazcy w ó d k i , parobka, eleganckiego, skorego do korzystnych zamian franta, s t r ó ż a skarbów nieznaiomeeo kawalera Szczególnie interesująca jest ze względu na swój p r o g r a m o w o męski charakter ta ostatnia rola: ' „Diabeł do młodej panienki zaczął przychodzić wieczorem. Kawaler piękny taki przychodzi - to położą się poleżeć. Ktoś tam przypilnował, skąd on tam bierze się. czy tam wzięli wody święconej, tak i okazało się, że to z rogami kawaler" (74). Dla takich właśnie panienek przeznaczone były rady. j a k ustrzec się kawalera z piekła rodem: „Jak się tańczy trzeba chustkę uronić, schylić się i popatrzeć czy ma jedna dziurka w nosie" (75). „Przychodzi frant w kapeluszu, buty błyszczą. Zaprowadza Unczyc dziewczynę, to trzeba jemu nadepnąć na but. Zadepczesz. mc ma st p . wychodzi, że diabeł" (76). Również struktura społeczności piekielnej jest patriarchal% panują t stosunki zgoła nierodzinne. zwierzchności i Poddaństwa. Kaiępek prawa czartowskiego przedstawia piekło j a k o *or królewski, na k t ó r y m rządził Lucyfer, a reszta d i a b ł ó w * * uszeregowana w d w o r s k o - u r z ę d n i c z e j hierarchii, co ^Powiada ludowej wizji Lucypera - k r ó l a d i a b ł ó w (Po" f M , 1892). Powróćmy jednak do diabelskich możliwości prokreacyj­ nych. Z twierdzeniami o n i e m o ż n o ś c i r o z m n a ż a n i a się diabła pzerpnictym, z m a t e r i a ł ó w zgromadzonych współcześnie s p o n d u j ą teksty staropolskie: •Ten latawiec tuła się po świecie między ludźmi, chciałby mieć ^rzyst^o ó g nie dał, aby mógł nic T ^ . ani zaszkodzić nikomu, ani też począć, acz nań wiele J a d a j ą , aby miał przekazać ludzkiemu małżeństwu, ale temu *«y mądr\ me wierz, obłudy to wszystko są Incubus i Succubus. * ' h nie może się płodzić według przyrodzenia, rozumu 0 m a Ore 7 d u Fragment ten doprowadza nas do kolejnej części roz­ w a ż a ń , w której zajmiemy się wyjaśnieniem o d s t ę p s t w od wyżej przedstawionego schematu. K s . Chmielowski poddaje w w ą t p l i w o ś ć wyłącznie męski charakter d i a b ł a ; podobnie w ikonografii sceny kuszenia, diabeł występuje czasami w postaci p ó ł - w ę ż a p ó ł - k o b i e t y ; zdarza się też, co do­ strzegamy w malarstwie ś r e d n i o w i e c z n y m . ż e zwykłym diab­ ł o m przydaje się cechy ż e ń s k i e . 2 S p r ó b u j m y więc prześledzić relacje między człowiekiem ( k o b i e t ą i mężczyzną) a d i a b ł e m zaistniałe na skutek upadku pierwszych r o d z i c ó w , co z a p o c z ą t k o w a ł o z i e m s k ą egzysten­ cję ludzi. Rozpocznijmy od opisu raju, sytuacji poprzedzającej upadek. P o w o ł a m się tu na r o z w a ż a n i a E d m u n d a Leacha zawarte w artykule Genesis as M\th. Egzystencję rajską organizują dwie opozycje: pierwsza, m ę s k i e - ż e ń s k i e , przy czym p o ś r e d n i k i e m jest diabeł. „ J a k o ostateczna mediacja wąż, rzecz pełzająca, stanowi a n o m a l i ę wobec opozycji mężczyzna kobieta" (Leach 1969, s. 14). Druga: niewinne-grzeszne, czyli A d a m - D i a b e ł . Mediantem jest tu Ewa! Istnienie tych przeciwieństw p o t w i e r d z a j ą t a k ż e zanoto­ wane przeze mnie wypowiedzi: „ K i e d y ś wyszedł Adam z Ewą w p o d r ó ż , przyszli do rzeczółki. E w a wzięła chustkę do nosa i pomvla jemu a powiesić nie miała gdzie. Widzi ona, że c o ś u lego Adama jest. A bąk był w postaci diabelskiej. A Adamowi nadojadło i przytuli! się, a bąk go uciął w tyłek i świat z tego poszedł" (77). Cytat ten doskonale ilustruje m e d i a c y j n ą rolę d i a b ł a . Mniej ewidentne jest istnienie na gruncie k u l t u r y ludowej drugiej z wymienionych opozycji, c h o ć i na n i ą m o ż n a natrafić: „ G d y się szczęśliwy Jadam z Jewą przechadzał po Raju, w niebie zaszły zdarzenia godne uwagi. Już to z niechęcią książę ciemności spoglądał na coraz to nowe dzieła w y c h o d z ą c e z twór­ czej ręki Boga" (Kolberg 1962, s. 5). V a 7 i boskiej sprawy" (Postępek. 1892, s. 20). C z y też fragment dzieła ks. Benedykta Chmielowskiego: „Czart nie raz czyni Incubum albo Succubum. alias jak to z o w i ą na Rusi latawcem albo latawicą, do takiej przywodząc ludzi lubieżnych, niepowściągliwych amato­ rów niecnoty, że albo białogłowę uformuie z powietrza, dla nich urodziwą, miłosną, a czasem ścirw zkąd porwawszy przy nim kładą, pokrywszy piękney amazyi (gaszki) postacią; albo też dla białogłowy naturalney uwikłanej amorami lub cielesności appetycznej reprezentuią męszczyznę, wtedy się czyniąc Incubum. actum z nią czyni venerum, z czego m o ż e b i a ł o g ł o w a veré impregnan semine virili calido aliunde adato et debite applicaw (naprawdę zajść w ciążę od ciepłego m ę s k i e g o nasienia gdziein­ dziej wziętego i odpowiednio zaaplikowanego) (Chmielowski 196o. s. 91-92). l u d i m i a ) e m u t e g 0 B D i a b e ł sam ustawił się w opozycji wobec ludzi i chciał i m szkodzić, a j a k o narzędzie do tego celu w y b r a ł E w ę . b y ć m o ż e ze względu na jej g o r s z ą , bliższą zwierzęcej n a t u r ę : „[...] wtedy Pan B ó g nastał sen A d a m u . wyjął żebro zjego boku, a skąd to pokręci! się pies i za tę kość hap. Nie m ó g ł dopędzić Pan Bóg. chwycił tylko ogon, urwał ogon temu psu i myśli tak: Dobrze i z ogona zrobię, i dlatego te baby takie gadatliwe, bo to z psa ogona" (78). Mediacyjny charakter d i a b ł a przejawiający się w jego płci m o ż e p r z y b r a ć dwie formy, albo diabeł jest bezpłciowy (np. dlatego, że jest duchem), albo jest androgyniczny, a zatem m o ż e r ó w n i e dobrze w y s t ę p o w a ć w postaci męskiej j a k żeńskiej, j a k to widzimy w kuszeniach świętych p u s t e l n i k ó w , czy w scenie upadku. W kulturze ludowej jednak bardziej typowa wydaje się diabelska m ę s k o ś ć . Wyjaśni nam to analiza drugiej opozycji. Podobnie j a k w poprzednim przypadku, tak i t u mediant jest ambiwalent­ ny. Ewa p o ś r e d n i c z ą c między bezgrzesznym A d a m e m a dia- 117 �błem sama jest i niewinna, i grzeszna. D w o i s t o ś ć ta jest u d e r z a j ą c a , jeżeli zestawimy ze s o b ą dwa w y o b r a ż e n i a Ewy - u p a d ł e j , podległej szatanowi, oraz dobrej, Ewy m a t k i ludzkości. K u l m i n a c j ę tego w y o b r a ż e n i a stanowi Druga Ewa - M a t k a Boska, d e p c z ą c a głowę w ę ż a - s z a t a n a . Istota tej opozycji t k w i w szczególnym stosunku, k t ó r y łączy E w ę i szatana, c h a r a k t e r y z u j ą c y m się przymilnością d i a b ł a wobec Ewy w momencie kuszenia: „ E w a , pierwsza nasza matka, podeszła do drzewa, a ten diabeł, jak to diabeł zaraz: Weź j a b ł k o , spróbuj jakie ono smaczne, nie słuchaj co tam Pan B ó g m ó w i , namawiał j ą " (31) D o d a t n i znak tego stosunku ulega zmianie, gdy obietnice szatana o k a z u j ą się p ł o n n e i gdy oszukana Ewa zostaje wygnana z Raju. Rezultatem opozycji: dobra natura A d a m a vs. zła d i a b ł a , jest nie tylko upadek A d a m a i s k a ż e n i e jego istoty, ale t a k ż e ustanowienie nowej opozycji: kobieta-Ewa vs. diabeł. Ta nowa opozycja realizuje się dwojako, od­ powiednio do dwoistej natury Ewy. D o b r a Ewa stanowi absolutne przeciwieństwo złego szatana: „Ten Lucvper to był najlepszy ten, co najwięcej wiedział anioł. I jak Pan B ó g pokazał jemu niewiasta w widzeniu, to on pierwszy z b u n t o w a ł się. Bo Pan B ó g powiedział, że on będzie służył tej niewieście. A on powiedział, że nie będzie służył" (81). Zdarzenie to jest b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą b u n t u Lucypera p o p r z e d z a j ą c dramat upadku i wygnania z Raju. Wskazuje to na jego fundamentalny charakter, d e t e r m i n u j ą c y rzeczy­ wistość tak rajską, jak ziemską. T a tak mocno zarysowana opozycja Ewa vs. diabeł wymusza d r u g ą : Ewa oznacza przecież tyle co kobieta, a więc w szeregu określeń po stronie d i a b ł a musi się znaleźć: „ m ę ż c z y z n a " . M a m y zatem wyjaśnienie m ę s k i e g o charak­ teru d i a b ł a . T a sama opozycja realizuje się t a k ż e w odniesieniu do Ewy złej (np. tej, k t ó r a d a ł a się p o w t ó r n i e skusić szatanowi). Kobieta odgrywa się na diable za u t r a t ę raju. b ę d ą c zarazem r ó w n i e zła jak on. Oszukuje go w r e w a n ż u za oszustwo. W zrozumieniu tej wersji opozycji k o b i e t a - d i a b e ł pomaga bajka: „Szła baba na chrzciny i wyszła nad rzeczka.Nie da rady przejść. A tu czort zjawił się. Baba siadła. Czort niesie, d o n i ó s ł na chrzciny. No to nieś teraz ty baba: Nie! Ten czort nosił, nosił aż nadojadła mu ona i ten czort mówi: Idź baba! No i oni wzięli i pobili się. Biją się do krwi. a rady nie dają. Pan B ó g m ó w i do anioła: «Idż i rozbrori ich!» O n poszedł, bronił, bronił i nie rozbromł ich i ściął o b y d w ó m głowy. I powiedział Pan Bóg: « C o ś ty zrobił. Idź i nałóż im głowy!» Anioł przyszedł i la czortowska głowa nałożył na babę, a baby głowa na czorta. I teraz baba taka chytra, bo ma czortowska g ł o w a " (79). 1 W bajce tej nie tylko został opisany k o n f l i k t , ale i wskaza¬ ny jego zwycięzca. Z treści bajki należy w n o s i ć , że w sytuacji p o c z ą t k o w e j przewaga była po stronie d i a b ł a , co o d p o w j . d a ł o sytuacji rajskiej, kiedy to d i a b e ł był m ą d r z e j s z y od Ewy p o n i e w a ż wiedział, że zmiana aseksualnego stanu rajskiego na seksualny doprowadzi ludzi do wygnania z Raju i odsunie ich od Boga. Nie wiedział jednak, że upadek ludzi ma inn, charakter niż jego własny. Upadek d i a b ł a był bowiem wynikiem opozycji między n i m a Bogiem, podczas gdy w przypadku ludzi n a s t ą p i ł a zmiana b e z p ł o d n e j egzystencji rajskiej na p ł o d n ą z i e m s k ą , nie z n a n ą d i a b ł u . Dlatego najprostszym sposobem oszukania i odegnania diabła jest skonfrontowanie go z symbolem ludzkiej p ł o d n o ś c i . a D r u g ą z kolei t r u d n o ś ć przedstawiają te m a t e r i a ł y , które stwierdzają p ł o d n o ś ć diabla, w szczególności apokryficzny I wątek diabła ojca Kaina: „[...] Tak jak kobieta posłuchała tego węża-szatana i on zrobiła pierworodny grzech i pierwszego syna z tym wężem rodziła - lego Judasza jak mówimy - tego Kaina. Z tym węże* miała Kaina" (1). „[Pewną kobietę] zabrali do bolnicy, potym ją nałożyli jakim puchem, żeby ona nie słyszała nic, no i ona porodziła. To diaheł taki był jak na obrazku rudy w czarne pasy. [ . . . ] powiedzie!,,* nieżywe było dziecko. To doktorowie tak przyzna!,, ze jak maż a jej w , < : h e r , d 7 , t Z™ , r ^ d r l b K ^ T ' ^herprzeal, wszystko na diabla (80). , Byc m o ż e powyższą o p o w i e ś ć należy kojarzyć z powszect ną w i a r ą , .z w r o k u 2000 nastanie koniec świata . - wedle Sybilh - przyjście na świat Antychrysta: „ A l b o w . e m przed ym dniem s ą d n y m zeszłe szkaradny Lucy per swego potom¬ ka Antychrysta na świat, ten się n a r o d ź , z jednej żydówki w Babilonie (Proroctwo, s. 45). Opisane powyżej narodziny d i a b ł a m o ż n a t r a k t o w a ć j a k o zapowiedz właściwych narcdz,n Antychrysta. Obydwa powyższe przypadki ograniczają okres płodności człowieka. M o m e n t p ł o d n o ś ć , d i a b ł a jest jednocześnie cza­ sem wejścia ludzi w rzeczywistość z i e m s k ą , co m o ż e znaczyć, że d o c z e s n ą n a t u r ę człowieka charakteryzuje właśnie domie­ szka diabelska, której p r z y c z y n ą był kontakt seksualny d i a b ł a i Ewy. Domieszka ta jest przekazywana z pokolenia na pokolenie. Narodziny Antychrysta, potomka Lucyfera, wydzielają z powrotem z natury ludzkiej s k ł a d n i k diabelski, co zarazem będzie jej oczyszczeniem umożliwiającym opusz­ czenie ziemskiego p a d o ł u i p o d z i a ł ludzi na stronników d i a b ł a i zbawionych. Zatem p ł o d n o ś ć d i a b ł a jest ograniczo­ na t y l k o do jednego przypadku i ma ściśle o k r e ś l o n ą funkcje I skażenie natury człowieka. Jej sens jest zatem przeciwny sensowi płodności ludzi, k t ó r a ma na celu przysporzeni Bogu wiernych w y z n a w c ó w . P R Z Y P I S Y 1 Według K r z y ż a n o w s k i e g o , pełna wersja bajki o diable oszuka­ nym przez chłopa przy podziale p l o n ó w składa się z trzech e p i z o d ó w . Pierwszy to nawiązanie kontaktu i zawarcie umowv / diabłem. Drugi to oszukańczy podział p l o n ó w , przy którym wychodzi na jaw ignorancja diabła w sprawach wegetacji roślin. Trzeci epizod zawiera wypowiedziany przez r o z z ł o s z c z o n e g o diabła pojedynek z człowiekiem Rywalizację wygrywa człowiek, w przewa- żającej ilości wersji dzięki wykorzystaniu ignorancji diabła * »sprt-l wach ludzkiej anatomii (Krzyżanowski 1967. I. I I , s. 11). Na przykład scena kuszenia, pędzla Van G o s e m i Kunstg* chichtliche Museum w Wiedniu; a także Paliptyk iw. Jana J a t a * nika z Muzeum Narodowego w Krakowie ora/ Dziesięć przykaż Mistrza Dziesięciorga Przykazań z Muzeum Narodowego w W>r- j szawie. 2 L I T E R A T U Chmielowski B. 1966 Nowe Ateny. K r a k ó w Kolberg O. 1962 Dzieła t. V I I . Krakowskie, Krzyżanowski J. 1967 Postępek 1892 Postępek prawa czartowskiego pneciu wyd. A . Benis, K r a k ó w Wrocław Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, Warszawa Leach E . 1969 Genesis as Myth. [w:] Genesis as Mylh. London 118 RA narodowi ludzka Proroctwo [b.d.] Proroctwo Michaldy. królowej ze Saby, Warszawa iy»t> Antropologia Kultury wst potsKtej AA w., warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74a74672def1824c8fffb06d18d0ff9f.pdf 75c37ac6223cf03a40fcaa25028eedd0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3593 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3370 Title A name given to the resource Dlaczego apokryfy? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.94-95 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PAMIĘĆ STAROWIEKU. APOKRYFY Dlaczego „apokryfy"? Magdalena Zowczak Jako kryptonim b a d a ń , k t ó r y c h fragmentaryczne w y n i k i tu prezentujemy, s ł u ż y ł o nam nieraz o k r e ś l e n i e „ a p o k r y f y " . T o h a s ł o , rozumiane w jego potocznym znaczeniu, c h o c i a ż jest s k r ó t e m , dalekim od precyzyjnego w y j a ś n i e n i a celu, sygnalizuje jednak, że nie m o ż e tu b y ć mowy o o g ó l n e j charakterystyce religijności P o l a k ó w z a m i e s z k u j ą c y c h W i l e ń s z c z y z n ę . N i e cho­ d z i ł o t e ż w y ł ą c z n i e o najbardziej a r c h a i c z n ą w a r s t w ę w i e r z e ń , z a c h o w a n ą tam lepiej niż w Polsce. Nie powoduje bowiem naszymi poszukiwaniami nostalgia za p r z e s z ł o ś c i ą , lecz raczej zainteresowanie, w j a k i s p o s ó b w p ł y w a ona na obraz rzeczywis­ t o ś c i , stając się ź r ó d ł e m z a s k a k u j ą c y c h zagadek. O b o k d a w n y c h w i e r z e ń wtopionych w katolicyzm nie mniej i n t e r e s o w a ł y nas z w i ą z a n e z nimi specyficzne {nie zawsze z r e s z t ą sprzeczne z kanonem) interepretacje Biblii, dokonywane nieraz z p e w n o ś ­ cią adhoc, w odpowiedzi na nasze dziwaczne ( c h o ć zasadnicze) pytania. Dlaczego w i ę c „ a p o k r y f y " ? P o n i e w a ż , j a k s ą d z ę , s t a n o w i ą one dobry punkt wyjścia do opisu ludowej postaci religii; d o s t a r c z a j ą c wiedzy na temat duchowej r z e c z y w i s t o ś c i w s p ó l n o t y , w i ą ż ą się z p o j ę c i e m ojczyzny lokalnej w sferze interpretacji uniwersalnych symboli i w a r t o ś c i o w a n i a - w z w i ą z ­ ku z nimi - z d a r z e ń oraz ich a t r y b u t ó w . T a k a w ł a ś n i e „ w i a r a d o m o w a " jest celem naszych rekonstrukcji, z a ś „ a p o k r y f y " c h a r a k t e r y z u j ą j ą lepiej, n i ż to, co powszechne w w i ę k s z o ś c i katolickich w s p ó l n o t . Zasadnicza t o ż s a m o ś ć w i e r z e ń P o l a k ó w z a m i e s z k u j ą c y c h W i l e ń s z c z y z n ę wobec tych, k t ó r e n i e g d y ś f u n k c j o n o w a ł y b ą d ź trwają do d z i ś na terenie Polski, pozwala na ich o s t r o ż n e ł ą c z e n i e we w s p ó l n y c h syntezach. O d L i t w i n ó w dobrze m ó w i ą c y c h po polsku u z y s k i w a l i ś m y na tych terenach podobne informacje; czasem z a w i e r a ł y one więcej a r c h a i z m ó w b ą d ź - a m o ż e przede wszystkim c e c h o w a ł a je w i ę k s z a swoboda interpretacji w sto­ sunku do katolickiego kanonu. Wiele z rejestrowanych przez nas w i e r z e ń nie n a l e ż y do o g ó l n i e znanego repertuaru, przeciwnie trudno do nich b y ł o nieraz d o t r z e ć ; rekonstrukcje nie opierają się jednak n a odosob­ nionych informacjach, nie popartych wypowiedziami z innych r o z m ó w b ą d ź dawniejszymi przekazami ź r ó d ł o w y m i . Rolnictwo W i l e ń s z c z y z n y jest ubogie, gospodarstwa przypo­ minają wioski spod D ą b r o w y B i a ł o s t o c k i e j czy z gminy D u b i e n ­ ka sprzed kilkunastu lat. D o niedawna rolnicy dysponowali tylko niewielkimi d z i a ł k a m i przyzagrodowymi. Z a c h o w a ł o się sporo drewnianego budownictwa, a n i e k t ó r e wioski k o ł c h o z o w e podobne są do Osiedla Przyjaźń na Jelonkach, pozostawionego przez budowniczych P a ł a c u K u l t u r y . Betonowe bloki n a l e ż ą do nowszej generacji i są rzadsze n i ż na naszych wsiach. U d e r z a brak s p r z ę t u rolniczego i swoista prostota ż y c i a , obywanie się m a ł y m dobytkiem; p o d k r e ś l a ł n i e g d y ś te cechy prof. Witold D y n o w s k i , u z n a j ą c j e za charakterystyczne dla tej kultury. Z w r a c a zarazem u w a g ę o b f i t o ś ć s p r z ę t u R T V . Telewizory k r ó l o w a ł y niepodzielnie w domach z w ł a s z c z a wtedy, gdy w pro­ gramie rosyjskim w y ś w i e t l a n o senal p o ł u d n i o w o a m e r y k a ń s k i Bogatyje toie płaczut', nieraz m u s i e l i ś m y u c z e s t n i c z y ć w p r z e ż y ­ waniu perypetii p i ę k n e j i uczciwej M a r i a n y , k o l e ż a n k i ulubionej przez n a s z ą w i e ś Izaury. Jej przygody ś l e d z o n o nawet w sklepach i s t o ł ó w k a c h . Z a p a d ł mi w p a m i ę ć malowniczy widok kobiet w b i a ł y c h fartuchach i chustkach na g ł o w a c h , s i e d z ą c y c h r z ą d k i e m przed m a ł y m kolorowym telewizorem w barze w cent­ rum Solecznik, gdy z a j r z a ł e m tam w pewne s ł o n e c z n e p o p o ł u d ­ nie w nadziei na obiad. C z ę s t o też o d w o ł y w a n o się w rozmowach do p r o g r a m ó w telewizyjnych, c h c ą c d o d a ć powagi swym infor­ macjom, i to w d o ś ć niespodziewanych momentach, np aby 94 o p i s a ć , j a k w y g l ą d a d i a b e ł albo c z y ś c i e c . D u ż y m powodzeniem c i e s z y ł y się t e ż telewizyjne seanse Kaszpirowskiego. C i e k a w a jest p l a s t y c z n o ś ć , dzięki k t ó r e j dawne wierzenia czy zwyczaje dostosowywane są niekiedy do nowych w a r u n k ó w I tak w W i e l k ą S o b o t ę święci się z a p a ł k i , by z a p a l i ć nimi w kuchence gazowej, z a ś chleb Św. Agaty s ł u ż y j a k o środek ochronny przeciw celnikom, by nie zabrali p r z e w o ż o n y c h p r z e d m i o t ó w , podobnie j a k u ż y w a n o go dla ochrony p ó l p r a dzikami, ż e b y nie zryły kartofli. Pewna starsza kobieta th c z y ł a , ż e trzeba się m o d l i ć za L e n i n a , bo on nie m y ś l a ł , że się ti ludzi przez niego zmarnuje. „Ja się za niego m o d l i ł a - opowiadi la szła do autobusu, patrzę leż} rubel z Leninem, 1 o cud, Do d z i ś go c h o w a m . " O b r z ę d o w o ś ć w y m a g a j ą c a zbiorowego d z i a ł a n i a . pielgrz> i formy teatralne, ź l e widziane w radzieckim systemie, zapadł) w n i e p a m i ę ć w stopniu w i ę k s z y m jeszcze n i ż w Pol¬ see; np. nikt j u ż nie p o t r a f i ł w y t ł u m a c z y ć o b e c n o ś c i Królowej w ś r ó d k o l ę d n i k ó w , k t ó r z y obchodzili wsie z okazji T r z e c h Króli ( c h o d z i ł o zapewne o Sybillę). Z a n i k tych z w y c z a j ó w jest z pew­ n o ś c i ą j e d n ą z przyczyn n i e z w y k ł e j rangi takich z e s p o ł ó w jak Kapela Wileńska czy Wileńszczyzna, k t ó r a skupia do dziś najbardziej u z d o l n i o n ą m ł o d z i e ż . Natomiast podania z w i ą z a n e z h i s t o r i ą l o k a l n ą , nawiązujące do kampanii n a p o l e o ń s k i e j czy p o w s t a ń , oraz etymologie ludo­ we t ł u m a c z ą c e nazwy m i e j s c o w o ś c i , z a c h o w a ł y się lepiej niż u nas. D o t y c z y to c h y b a nie tylko w i l e ń s z c z y z n y . N a Laudzte p a m i ę t a n o o „ C z y c z y ń s k i m " z U p i t y ( s t a r o ś c i e Sicińskim), zabitym za s w ą n i e g o d z i w o ś ć przez piorun. „I potem nosili j< w s z ę d z i e do Ż y d ó w do k a r c z m ó w . Stawili do k ą t a , ż e b y dali si Ż y d z i napie /;i darmo, a Żydzi bali sic jego strasznie." H i s t o r i ę * z n a l e ź ć m o ż n a w nieznanej naszej r o z m ó w c z y n i balladzie Mic­ kiewicza Popas w Vpicie, gdzie starosta „ N i e znalazłszy na ziemi świeconej spoczynku, Strasząc ludzi, rzec m o ż n a , wala się po rynku. Bo go nieraz dziad jaki uniósłszy z cmentarza Wlecze w szabas do karczmy straszyć arendarza." M a t e r i a ł y nasze m o g ł y b y b y ć zapewne i n t e r e s u j ą c y m prz czynkiem do wzajemnego przenikania się folkloru i literatury. Problem jednak nie ogranicza się do ludowych w i e r z e ń i C h o d z i t a k ż e o p e j z a ż , a t m o s f e r ę , k t ó r e chwilami w y d a j ą siętt bardzo znane; ś w i a t ł o , kolory z a c h o d ó w s ł o ń c a jak z barkowycb o b r a z ó w , w i e ż e w i l e ń s k i c h k o ś c i o ł ó w , cienie o b ł o k ó w , p w a j ą c e się po rojstach czy l e ś n y c h p a g ó r k a c h g d z i e ś w okolic* Dziewieniszek i Solecznik, s k ą d niedaleko j u ż do Bieniakot miejsca spoczynku M a r y l i Puttkamerowej. W y o b r a ż o n a Liw trwa w naszej kulturze i wyostrza w r a ż l i w o ś ć n a tamtejs krajobrazy. D o d a ć trzeba bogactwo ś p i e w n e j kresowej pol­ szczyzny starszego pokolenia oraz r y t u a l n ą g o ś c i n n o ś ć (ti'*~ L i t w i n ó w ) , k t ó r a nie dopuszcza do takiej sytuacji, j a k w i nym p r z y s ł o w i u : b y ł o wszystkiego pod dostatkiem. brakoW tylko przymusu - a zatem d ł u g i e gorliwe namawianie T e r m i n ó w apokryf, „apokryf ludowy" u ż y w a n o r ó w n i e ż c z ę s t o w bi niach tradycyjnej wizji ś w i a t a , prowadzonych w latach 70-tych w Kate* Etnografii UW. Obejmowano tym h a s ł e m wierzenia d o t y c z ą c e mitu kosnt* gonicznego, wierzenia o ś w i ę t y c h , i o postaciach demonologii I " * * Por. m i n - L Stomma. Materiały z b a d a ń terenowych p r o w a d z a j w r a m a c h problemu w ę z ł o w e g o 11-1-3 ( K U L podtemat III. w: Antropologia kultury wsi polskiej XIX w, W-wa 1986; a także por. c y * " . Święta po polsku „Tygodnik Powszechny", lata 1973-77, m i n wteksiatf Joanny i R y s z a r d a Tom ick ich i Por t a k ż e Joann* I szard Tomiccy Drzewo życia. W-wa 1974 �n o ż v w a n i a b o ż y c h d a r ó w , k t ó r e m u tylko niewychowany gbur ulega bez ż a d n e g o oporu. P r z e t r w a ł o na Litwie wiele osobliwych s ą d ó w na temat ż y d ó w . Pozostawili tam oni nie m n i e j s z ą p u s t k ę niż w Polsce. r o z m ó w c y nasi nieraz p o w o ł y w a l i się na opowiadania swych dawnych s ą s i a d ó w , k t ó r e m i a ł y z n a c z ą c y w p ł y w na wierzenia i interpretacje Biblii. Konflikt etniczny, k t ó r y rzuca c i e ń na o b e c n ą s y t u a c j ę Wileńszczyzny, znajduje wprawdzie pewne odbicie w wierze­ niach z w i ą z a n y c h z m i t o l o g i ą n a r o d o w ą , lecz jest omawiany w opracowaniach naszych k o l e g ó w , z k t ó r y m i p r o w a d z i l i ś m y wspólne badania przez ostatnie cztery lata. Pisałam o zaniku pielgrzymek w okresie radzieckiej w ł a d z y . Na W i l e ń s z c z y ź n i e istniał jednak jeden wyjątek od tej reguły: Ostra Brama, k t ó r a p r z y c i ą g a ł a p i e l g r z y m ó w t a k ż e przed „ w y ­ buchem w o l n o ś c i " , z w ł a s z c z a w D n i a c h O p i e k i M a t k i Boskiej, trwającym przez t y d z i e ń (od 11 X I ) ś w i ę c i e Ostrobramskiej Madonny. Jej kult p r z e t r w a ł nienaruszony: jest to jedyne miejsce powszechnie uznawane za cudowne. Istotnie n i e z w y k ł e miejsce, w centrum W i l n a , miasta wielu k o ś c i o ł ó w , gdzie oblicze N a j ­ świętszej Panny s p o g l ą d a dniem i n o c ą na ludzi w w ą s k i e j ulicy: przypadkowych p r z e c h o d n i ó w , p i e l g r z y m ó w , zawsze tu obec­ nych ż e b r a k ó w i s p r z e d a w c ó w d e w o c j o n a l i ó w . D o s t ę p n o ś ć wizerunku, jego odwieczny u d z i a ł w życiu miasta (na co z w r a c a uwagę w swej p i ę k n e j monografii Ostrobramskiego obrazu Maria K a ł a m a j s k a - S a e e d ) p r z y c z y n i ł y się z p e w n o ś c i ą do jego kultu. Niewielkich r o z m i a r ó w sanktuarium przenika się z ruch­ liwa ulicą, k t ó r a w ł a ś c i w i e stanowi jego i n t e g r a l n ą c z ę ś ć . T a kameralna przestrzeń dostarcza takich w r a ż e ń , ż e ze smutkiem myśli się o coraz w i ę k s z y c h i coraz bardziej pustych w s p ó ł c z e s ­ nych k o ś c i o ł a c h . Bogata symbolika obrazu Marii Bramy Niebieskiej umieszczonego w tak u k s z t a ł t o w a n y m otoczeniu z powodzeniem służy r ó ż n o r o d n y m poziomom i formom religij­ ności: od wizji i mistycznych uniesień poprzez b ł a g a l n e modlitwy o cuda, o k t ó r y c h ś w i a d c z y bogactwo w o t ó w , o b o w i ą z k o w e ofiary dla tutejszych ż e b r a k ó w , aby dusze bliskich z m a r ł y c h znalazły ukojenie aż po zabiegi magiczne m a j ą c e ś c i ą g n ą ć kare bożą na znienawidzonego s ą s i a d a s a Typowa dla tutejszej tradycyjnej religijności p o z o s t a ł a opinia podsłuchanej przez Antoniego G o ł u b i e w a przekupki, t ł u m a c z ą ­ cej wyższość M a t k i Boskiej Ostrobramskiej nad C z ę s t o c h o w s k ą nieobecnością D z i e c i ą t k a Jezus, d z i ę k i czemu m o g ł a się z w i e r z y ć tej pierwszej z p e ł n ą d y s k r e c j ą , j a k kobieta kobiecie. P o d z i e l a j ą tę opinię nasi r o z m ó w c y : „żona 7, mężem pokłócili się czy podarli nawet i ta żona zagniewana mówi: dam na mszę za niego, żeby tam Pan Bóg jego skarał. Ale druga kobieta lak radzi: tylko nie dawaj do Pana Jezusa a do Matki Boskiej, bo to wiesz - mężczyzna za mężczyzną." Nawiasem m ó w i ą c , tę c h a r a k t e r y s t y c z n ą p o s t a w ę zarejest­ rował Julian K r z y ż a n o w s k i , u m i e s z c z a j ą c streszczenie podob­ nego tekstu w swej klasyfikacji w ą t k ó w bajkowych, pod n a g ł ó w ­ kiem Zaufanie kumoszki do Matki Boskiej ( T . 1489, warianty lwowski i b i a ł o r u s k i ) . Przykładem podobnego sensualizmu m o ż e b y ć o p o w i e ś ć wotum, z w i ą z a n a z ukaraniem T a t a r a , k t ó r y c h c i a ł wystrzelić do obrazu w Ostrej Bramie: 0 ..No to m ó w i ą , że Matka Boska uczyniła cud. O d tego niewierzącego oderwała się ręka i leciała. Ale w którym to wieku, to nie wiem. Ręka ta leciała i padła tam pod kościół Św. Jana, i na kościele Św. Jana był taki ołtarzyk, teraz po mojemu on chyba zniszczony, i w tym miejscu spadła ta jego ręka i na tą intencję był zrobiony ołtarzyk na ścianie kościoła." . tej samej rozmowie w y r a ż a się wiara w c u d o w n ą moc Wizerunku: w uzdrawiała Matka Boska. K t o prosi, kto błaga, kto idzie, modli się, zawsze j a k o ś ulży człowiekowi, c h o ć w nerwach, c h o ć w współczuciu, człowiek dobrze się czuje jak odchodzi od Matki oskiej Ostrobramskiej jakoś weselej lżej się żyje świat druai no to tak." Pojawiają się t a k ż e wypowiedzi ś w i a d c z ą c e o p r z e ż y c i a c h któ\v "?' J a r d z i e j dobitna pochodzi z L a u d y , od kobiety, dlo* 8 y m o w a ł a k i e d y ś w chorobie do sanktuarium w SzyZ p , e l c h ; r z n a b „Jak j a weszłam do kaplicy ( n a o k o ł o j a szłam kolanami, a do kaplicy weszłam j u ż nogami), to zobaczyłam figurę Matki Boskiej. Ja tak przeraziłam się, mnie zdaje się, że żywe oczy patrzą na mnie. Oparłam się o ścianę i ja poczułam się milionową cząsteczką o tego pyłku, co czasami bywa w pokoju przed słońcem, l j a stałam przy ścianie i lękałam się więcej popatrzeć. Przecież j a nie warta jestem, zeby Matka Boska na mnie żywymi oczami popatrzyła (...). Podobne d o ś w i a d c z e n i a lezą byc m o ż e u podstaw legend o obrazach, z k t ó r y c h ś w i ę t e oblicza patrzą wprost na c z ł o w i e k a , bez w z g l ę d u na to, gdzie stanie; takim m a byc wizerunek Madonny w Trokach. U z n a n y m w ś r ó d naszych r o z m ó w c ó w wizjonerem b y ł Alek­ sander ( O l e ś ) I w a s z k o ze wsi Popiszki. k t ó r y p r z e p o w i a d a ł w czasie wojny p r z y s z ł e zdarzenia i losy indywidualne. Był B i a ł o r u s i n e m i na co d z i e ń p o s ł u g i w a ł się tzw. prostym j ę z y k i e m , ale ś w i a d k o w i e t w i e r d z ą , że gdy w p a d a ł w trans, m ó w i ł c z y s t ą polszczyzną. „ten prorok, jak jemu nadchodzi ta godzina modlić się, to on stanie, bierze krzyż i tylko tak trzy razy wzdechnie. Ale tak on mówi pól godziny, ale żeby on mrugnął! O n robi się taki biały i taki zimny, zimny - j a jego trzymałam za rękę. O n opowiada, opowiada i nie mrugnie! A potem jak to wszystko powie, pomodli się wtedy znowu tak wzedchme trzy razy, tak jak umierający. Mrugnie oczkami i powie tak: C z y ja co tutaj mowjł. 1 znowu normalny człowKk. Nie znam w y r a ź n y c h k r y t e r i ó w k t ó r e by p o z w o l i ł y wy­ z n a c z y ć z gory idealnego r o z m ó w c ę do naszego lematu. Niekie­ dy pierwszy napotkany w wiosce c z ł o w i e k w towarzyskiej p o g a w ę d c e rzuca od niechcenia j a k i e ś zdanie, w p r a w i a j ą c e słuchacza w osłupienie i j u z mc więcej me potrafi do niego d o d a ć (nie bez znaczenia jest tu wspomniane bogactwo w i l e ń s ­ kiej polszczyzny, j a k ą p o s ł u g u j e s i ę starsze pokolenie, czy interesujące twory j ę z y k a „ p o prostu"). C z a s a m i trafia się specjalista, d z i e l ą c y z nam. zainteresowania; m o ż e byc on jednak a n a l f a b e t ą albo m i ł o ś n i k i e m literatury religijnej, szanowanym gospodarzem b ą d ź l e k c e w a ż o n y m biedakiem. R z a d k o n a l e ż y do m ł o d s z e g o pokolenia, c z ę s t o o b o j ę t n e g o lub w y k a z u j ą c e g o n i e z n a j o m o ś ć tej materii. N a W i l e ń s z c z y ź n i e b y w a to c z ę s t o osoba umiejąca zamawiać, czyli p o s i a d a j ą c a „magnes w oczach" i t a j e m n ą w i e d z ę o ś w i ę t y c h s ł o w a c h , l e c z ą c y c h ludzi oraz z w i e r z ę t a z r ó ż n y c h p r z y p a d ł o ś c i , bo p o c h o d z ą od samego Wielkiego L e k a r z a . T r z e b a jednak p o w i e d z i e ć , ż e nawet spec­ jalista m o ż e w d w ó c h o d r ę b n y c h rozmowach u d z i e l a ć innych odpowiedzi na nasze pytania, podobnie j a k my wszyscy, gdy zastanawiamy się nad znaczeniem j a k i c h ś symboli czy sensem z d a r z e ń . Dlatego tak niezmiernie w a ż n y jest kontekst k a ż d e j informacji w o b r ę b i e wypowiedzi, w odniesieniu do postawione­ go pytania, wreszcie w całej rozmowie, k t ó r a powinna być zapisana w całości j a k o dialog, wraz z t o w a r z y s z ą c y m i okolicz­ n o ś c i a m i ( z w ł a s z c z a brak uwag co do g e s t ó w r o z m ó w c y m o ż e w p ł y n ą ć na jego opaczne zrozumienie). J e d y n ą w ł a ś c i w ą f o r m ą uzyskania tego rodzaju wiedzy jesi taka r o z m o w a , w której pytania w p a d a j ą w s ł o w o monologowi r o z m ó w c y , dzięki czemu za k a ż d y m n a s t ę p n y m razem m o ż n a w coraz w i ę k s z y m stopniu o d w o ł y w a ć się do r e a l i ó w w ł a ś c i w y c h danej s p o ł e c z n o ś c i . U z y s ­ kujemy o c z y w i ś c i e w ten s p o s ó b informacje tak rozproszone, jak to tylko m o ż l i w e , ale zarazem m o ż e m y w s t ę p n i e o c e n i ć ich w i a r y g o d n o ś ć (wypada też tu w s p o m n i e ć takie techniczne zabiegi kwestionariuszowe, j a k np. powtarzanie tych samych p y t a ń w r ó ż n y c h grupach tematycznych b ą d ź inaczej sfor­ m u ł o w a n y c h , a t a k ż e istotne znaczenie biografii r o z m ó w c y ) . Dalsza weryfikacja odbywa s i ę poprzez p o r ó w n a n i e wielu r o z m ó w ( w a ż n e , by p r o w a d z i ł y je r o ż n e osoby) oraz zestawienie z literaturą, a z w ł a s z c z a z analogicznymi ź r ó d ł a m i tworzonymi w literaturze etnograficznej A n a l i z a taka jest zatem nie mniej konkretna, niż w przy­ padku ź r ó d e ł zastanych, c h o c i a ż n i e b e z p i e c z e ń s t w o forsowania za w s z e l k ą c e n ę swoich p o m y s ł ó w z w i ę k s z a się wielokrotnie, jeśli autor interpretacji jest zarazem w s p ó ł a u t o r e m ź r ó d ł a . Ostateczna synteza ma charakter modelu, gdzie informacje p o c h o d z ą c e ze ź r ó d e ł tworzonych s t a n o w i ą czasami zaledwie punkt wyjścia b ą d ź u z u p e ł n i e n i e tego, co znajduje się w literatu­ rze. O c z y w i ś c i e jest to m ó j model, jeden z wielu m o ż l i w y c h , c h o c i a ż w e d ł u g mnie najlepszy. Jeśli w i ę c ktokolwiek jest w posiadaniu informacji, k t ó r e go z b u r z ą , m o ż e m y w s p ó l n i e z b u d o w a ć doskonalszy. 95 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9c5bd7a23829b1d1b7f01738220bd75.pdf f6f8835e4353f6f650b175d7e888e642 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2695 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2506 Title A name given to the resource W Lizbonie jak na wsi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.68-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W Lizbonie jak na wsi Sławomir S i k o r a Dorocie B.B. z myślą o jej muzyce Uwielbiam miasta Wim Wenders Nuda jest brakiem mitologii Fernando Pessoa „Nie ma żadnej hierarchii między legendą a rzeczywi­ stością" - powiada Josif Brodski, i być może ma rację. Twierdzenie to nie stoi wszak w sprzeczności z tym, co mo­ żemy wyczytać u Fernanda Pessoi: „To, co w naszych od­ czuciach jest rzeczywiste, jest dokładnie tym, co jest nie tyl­ ko nasze. To, co jest wspólne w ludzkich odczuciach, two­ rzy rzeczywistość." Ta definicja wcale jednak nie zadowa­ la Pessoi, albo należałoby może raczej powiedzieć: taka rze­ czywistość mało go pociąga. Dwa zdania dalej dodaje: „Jak bym się cieszył, gdybym któregoś dnia ujrzał czerwone słońce. Byłoby moje to słońce, tylko moje!" A w innym miejscu powiada: „Najbardziej prostackie w snach jest to, że wszyscy je mają". Być może sny można by w tym kon­ tekście zastąpić słowem „marzenia", w kontynuacji tego wątku czytamy bowiem: „O czymś myśli chłopiec na posył­ ki siedząc ospale w ciemności, czekając na polecenia. Wiem, o czym myśli w przerwach w pracy: o tym samym, 0 czym ja myślę w przerwach w pracy, o nudnej cichości mego biura." Podobnych w wymowie myśli w Księdze nie­ pokoju można odnaleźć znacznie więcej. Pessoa szuka „spojrzenia" tylko własnego, jest outsiderem - ale może ta­ kie też winno być spojrzenie każdego artysty, jeśli już nie każdego człowieka... 1 2 3 4 *** To, że Wim Wenders „uwielbia miasta", nie stanowi chy­ ba zaskoczenia, gdy zważymy ilość filmów, w których miasta są jeśli nie głównymi, to przynajmniej współbohaterami: wy­ mienić można choćby takie, jak Alicja w miastach, Tokio-Ga, Notatnik miast i strojów, Niebo nad Berlinem, no i Lisbon Story. Chciałbym się tu zająć przede wszystkim ostatnim z tych filmów. Z Nieba spada kartka, pocztówka z Lizbony, w której re­ żyser Fritz prosi swego przyjaciela Philipa o pomoc, udźwię­ kowienie filmu o Lizbonie. Na kartce nie ma jednak ani nu­ meru telefonu, ani faksu. Napisać list? - zastanawia się Win­ ter jadąc już samochodem - Nie, to trwałoby zbyt długo. Szybciej będzie pojechać samochodem. Wenders bywa (zde­ cydowanie nie zawsze) enigmatyczny i lapidarny. W jednym obrazie, w jednym - można by rzec przypadkowym - zdaniu, skrywa się często charakterystyka całej epoki, całej kultury. Kto dziś, w dobie szybkiej komunikacji, pisze jeszcze listy. 1 nie idzie już wcale o czas, idzie o nawyk, inną strukturę my­ ślenia. 6H Philip Winter wyrusza niezwłocznie w drogę samocho­ dem. Wydaje się, jakbyśmy najpierw podróżowali jedynie w przestrzeni, ale to chyba tylko złudzenie. Zjednoczona Eu­ ropa nie ma już granic. Zmieniają się tylko drogi, może tro­ chę krajobraz, pogoda, no i przede wszystkim języki słucha­ nych w radiu wiadomości i audycji, a także muzyka. Trochę zakłóceń, które może pozostają metaforą nie całkiem jeszcze bezkonfliktowej i zunifikowanej społeczności europejskiej. Trochę jak w wieży Babel. Ale jeśli wspinamy się po tej no­ wej wieży Babel, jeśli zatem celem jest osiągnięcie Nieba, to podróż w przestrzeni musi być także podróżą w czasie. I tak w rzeczy samej się dzieje. Podróże zawsze wiążą się z przy­ godami. Tak jest i w tym przypadku. W Hiszpanii, gdy dro­ gowskaz wskazuje już Portugalię (! - to w istocie pierwszy wizualny znak Portugalii w filmie, wyjąwszy parosekundowy fragment utworu zespołu Madredeus w eterze), sympatyczny Winter „łapie" gumę w lewym kole. Okazuje się wówczas, że ma on nogę w gipsie, także lewą. Czyżby ten zabawny „wi­ zualny kalambur" wskazywał - zgodnie z mito-poetycką lo­ giką bajek - że Winter ucieka z piekła, piekła zachodniej cy­ wilizacji? Nie jest to chyba podejrzenie bezzasadne, o czym przekonamy się dalej. Na granicy portugalskiej (która wyglą­ da jak porzucona na pustkowiu farma) samochód Philipa odmawia posłuszeństwa. Wygląda na to, że to ostatnia, a wła­ ściwie jedyna granica w Europie, granica nie tyle państwowa czy polityczna (brak celników i strażników), ile cywilizacyj­ na i mityczna. To zabawne, ale ciągnąca się przez cały film opozycja obraz - dźwięk, zaczyna się właśnie tutaj. Wizual­ nej „pustce", brakowi widocznych znaków zamieszkania brak ludzi, głuchy telefon, brak wody w kranie, towarzyszy oddalony odgłos gdakania kur (wieś?!). Na chwilę sytuację ratuje jeszcze łyk wlanej do chłodnicy coca-coli - tego sym­ bolu (właśnie, czy na pewno zgniłego?) Zachodu. Ale nie na długo. Wkrótce samochód definitywnie odmawia posłuszeń­ stwa. Jest tak, jakby do tej żyjącej dawnym czasem Portuga­ lii (Lizbony) nie mógł bez oporu wkroczyć koniec dwudzie­ stego wieku. Pozostaje chłopski wóz i rozklekotana cięża­ rówka, z właścicielem której podwiezienie do Lizbony udaje się wynegocjować dopiero w zamian (!) za stereofoniczny ra­ diomagnetofon, dolby zresztą (co okazuje się niebagatelnym argumentem w negocjacjach), który został w porzuconym przy drodze samochodzie. Będąc Portugalczykiem, można by się pewnie obrazić. Cóż to za insynuacje! - Czyżby w kraju tym obowiązywał handel wymienny, gospodarka właściwa epoce feudalnej? 5 �W rzeczy samej. W Lizbonie jak na wsi. I dalsze przygo­ dy bohatera utwierdzają nas w tym domniemaniu. Choć ad­ resując listy na wieś', wypada już wpisywać numer domo­ stwa, to przecież można się spodziewać, że list odnajdzie swe przeznaczenie i bez takiego numeru, nawet w dzisiej­ szych czasach, nawet jeśli list nie jest adresowany do tubyl­ ca - wystarczy odrobina dobrej woli i chęć pytania. Na wsi przecież wszyscy wszystko o wszystkich wiedzą. Prędzej czy później można się też zatem wszystkiego dowiedzieć, nawet uciekając się do tak ekscentrycznych i niemiejskich zachowań, jak zajechanie drogi i zatrzymanie tramwaju w celu zapytania o drogę motorniczego... Kiedy Winter do­ ciera w końcu na miejsce, Fritza nie ma w domu, ale by do­ stać się do mieszkania, wystarczy popchnąć drzwi, jak daw­ niej na wsi, gdzie drzwi zamykano zdecydowanie rzadziej i nawet jeśli miały zamek, to często pełniący funkcję raczej symboliczną. Tak i w tym przypadku, kunsztowny klucz, który Winter otrzymuje później od Teresy, służy chyba ra­ czej do odmykania serca. „Pasywnie odczytuję to proste zdania Caeiro [to jeden z heteronimów Pessoi] [...] w których tak po prostu mówi, co wynika z tego, że mieszka w małej wiosce. Z niej, mówi, po­ nieważ jest mała, można więcej świata zobaczyć niż z miasta: i dlatego wieś jest większa od miasta..." A w innym miejscu odnajdziemy - jakby rozwinięcie powyższej myśli - porów­ nanie znanego wszystkim w Lizbonie kupca ze znanym na całym świecie milionerem. „Ludzie ci w końcu otrzymali wszystko, co ręka może dosięgnąć, gdy się ją wyciągnie. Różniła ich tylko długość ręki, poza tym byli jednakowi." Lizbonę-wieś Wendersa, podobnie jak Lizbonę w prozie Pessoi, nawiedzają czasem całkiem już miejskie (?) tram­ waje... Jeden z wzorów wiejskości Lizbony, można chyba zasa­ dnie twierdzić, Wenders zaczerpnął od Pessoi. Nie wyczerpu­ je to chyba jednak zagadnienia, ale o tym dalej... Dziwna doprawdy jest ta Lizbona. Niby miasto, bo jeżdżą tramwaje, stoją czasem nawet spore kamienice, ale jednocze­ śnie jest ona przesycona czasem zatrzymanym, pełna tętnią­ cych odrębnym życiem zaułków, suszącej się bielizny, prze­ siąknięta swojskimi dobiegającymi z mieszkań odgłosami, głosami gołębi, dźwiękami przenośnego warsztatu do ostrze­ nia noży... miast metropolii dostajemy obraz pełnego archai­ zmów zakątka. W mieszkaniu Fritza Winter odnajduje poezje Pessoi. Czyta je na dobranoc. Może dalej warto udać się zatem wła­ śnie tym tropem... „W Lizbonie istnieje - pisze Pessoa - pewna niewielka liczba restauracji czy jadłodajni, które nad swoją główną sa­ lą mają jeszcze na półpiętrach lokale skromne i brzydkie, przypominające restauracje w zapadłych wioskach. Na tych półpiętrach często spotyka się ciekawe typy o banalnych twa­ rzach, różnych ludzi pokonanych przez życie." A dalej: „W mieście bywa czasem spokój wiejski. Bywają mo­ menty, głównie w upalne południa, gdy w tej świetlistej L i ­ zbonie nawiedza nas wieś niczym wiatr. I nawet tu, na ulicy Złotników, śpi nam się dobrze. Jak to miło dla duszy widzieć przystające pod wysokim, spokojnym słońcem te wozy ze słomą, te skrzynki, tych po­ wolnych przechodniów niczym przeniesionych ze wsi. Ja sam, patrząc na to z okien pustego biura, przenoszę się: znaj­ dę się w jakiejś spokojnej osadzie na prowincji, zastygam w jakiejś nieznanej w s i i ponieważ czuję się inny, jestem szczęśliwy. Dobrze wiem: gdy podniosę oczy, zobaczę brzydką linię domostw, nie umyte okna wszystkich biur na Baixa, bezsen­ sowne okna wyższych pięter, gdzie jeszcze się mieszka, w górze suszącą się w słońcu bieliznę między wazonami kwiatów i doniczkami roślin. Wiem, lecz światło, które złoci wszystko, jest tak łagodne, tak spokojna atmosfera, która mnie otacza, że nie ma żadnego powodu, nawet wizualnego, aby abdykować z mojej sztucznej wsi, z mojej prowincjonal­ nej osady, gdzie handel jest cichy." Choć takich bezpośrednich odwołań zrównujących Lizbo­ nę z wsią nie znajdziemy w Księdze niepokoju aż tak wiele, to przecież aluzji odnajdziemy całkiem sporo: Wim Wenders sprawia czasem wrażenie, że to, co go in­ teresuje najbardziej, to sam obraz. Jego prawda, relacja do rzeczywistości, relacja do podmiotu go wytwarzającego, re­ lacje między obrazami. Wendersowi nie wystarcza robienie filmów i fotografii, lubi o tym jeszcze mówić. Opowiada, że kiedy kręcił swój pierwszy film na szesnastce, nacisnął spust nieruchomej skierowanej z okna na skrzyżowanie ulic kame­ ry i tak trwał, aż skończyła się taśma. To zafascynowanie obrazem, obrazem jako kalką rzeczywistości, rzeczywisto­ ścią zatrzymaną, rzeczywistością zawładniętą, a może je­ szcze czymś innym, jest w filmach Wendersa wyraźne. Wizualność jego filmów „rzuca się w oczy". Wizualność pole­ gająca nie tyle na bogactwie obrazu, ile chyba przede wszy­ stkim na jego d o k u m e n t a c y j n e j właściwości. Czę­ sto jest ona dodatkowo podkreślana słownym komentarzem. Opowiadając o swoim stosunku do obrazu w jednej z roz­ mów (1989) Wenders" podkreśla zrazu brak zaufania do fa­ buły. Odwołując się do języka niemieckiego zauważa, że sa­ me obrazy bliższe są prawdy. Postrzeganie (Wahniehmen) etymologicznie bliskie jest dotykaniu prawdy (Wahrheit). Widzenie jest dla niego „wgłębianiem się w świat". To my­ ślenie - wedle Wendersa - wprowadza dystans. Stąd brak za­ ufania do fabuły jako produktu myślenia o rzeczywistości. „Fabuła to zawsze czysta manipulacja" - powiada. Jednak jeszcze w czasie tego samego wywiadu Wenders dystansuje się (trochę jakby z niechęcią) do zaufania wobec obrazów. Nie podważając ich prawdy nabiera większego zaufania do fabuły. „I w końcu nabrałem zaufania również do fabuł" powiada. Ten dylemat: obraz czy fabuła od dawna i nie­ zmiennie obecny jest w jego filmach: „fetyszyzacja" obrazu a jednocześnie próba ucieczki przed jego wszechobejmującą, izolującą naturą w stronę fabuły. Konflikt taki obserwu­ jemy w dojrzałej już postaci w uroczym, nakręconym ponad dwadzieścia lat temu filmie Alicja w miastach. Philip Winter (jak widać, bohater Lisbon Story pojawia się w magicznym, celuloidowym świecie Wima Wendersa już znacznie wcześniej) tym razem jest niemieckim dziennika­ rzem, który ma napisać reportaż o krajobrazie amerykańskim. Jeździ więc i robi polaroidowe zdjęcia, które mają mu pomóc w napisaniu tekstu. Ale rezultat - „natychmiastowa" fotogra­ fia - wydaje się nigdy nie spełniać oczekiwań, zawsze rozmi­ ja się z obserwowaną rzeczywistością („Nigdy nie wychodzi 6 7 8 9 * * * 10 69 �to, co się widziało naprawdę"). A gromadzone w pudłach fo­ tografie - w rezultacie - zdają się raczej zawadą niż ułatwie­ niem w pisaniu. W końcu wydawca odmawia dalszych zali­ czek i Winter musi wracać do Niemiec. I tu zaczyna się dru­ ga historia. „Przypadek" zapewne sprawia, że jest on „zmu­ szony" zaopiekować się małą dziewczynką. Ponieważ przy­ jazd matki Alicji opóźnia się, Winter postanawia odszukać w Niemczech jej dziadków. Nie jest to zadanie łatwe, bowiem dziecko wydaje się niewiele pamiętać, a nawet to, co pamię­ ta, poddaje selekcji, odroczeniu i , chyba trzeba powiedzieć, zamyślonej grze. Te zabawy z pamięcią wpływają niechybnie na urok filmu. Dziewczynka daje tylko enigmatyczne wska­ zówki: gazeta, którą przeglądał dziadek, szeleściła - to wę­ glowy pył, a więc Zagłębie Ruhry. Nazwę miejscowości dziewczynka przypomina sobie wyliczając miasta, które zna. Pytania o wygląd domu też niewiele przynoszą. „Był stary. Na klatce schodowej było ciemno." Pojawiają się tylko takie enigmatyczne uwagi, które wskazują bardziej na to, jak dzia­ ła pamięć człowieka, czym jest pamięć egzystencjalna, niż pozwalają „obiektywnie" opisać i zlokalizować rzeczywi­ stość. Ukazują różnicę pomiędzy pamięcią ludzką a „pamię­ cią" aparatu fotograficznego. A kiedy w końcu pojawia się zdjęcie, którego przez dłuższy czas dziewczynka zazdrośnie strzegła, nie wnosi ono wcale wiele nowych informacji. I gdy wreszcie po długich poszukiwaniach i rozpytywaniach trafia­ ją na podobnie jak na fotografii wyglądający dom, otwiera im obca kobieta, która zamieszkała w nim dopiero dwa lata te­ mu, a o poprzednich lokatorach nie wie zupełnie nic. Zdjęcie okazuje się d o w o d e m nic albo niewiele mówiącym. „Ja­ ko reżyser - wyznaje Wenders w wykładzie wygłoszonym w 1991 roku w Tokio - odkryłem, że mam tylko jedną moż­ liwość, aby nie dopuścić do porwania moich własnych obra­ zów przez powódź wszystkich innych, nie pozwolić, aby sta­ ły się ofiarą konkurencji i przemożnego ducha komercjaliza­ cji: m u s i a ł e m stworzyć i opowiedzieć fabułę." Trop w filmie urywa się, ale nie o to przecież chodzi... Chodzi może raczej o ukazanie, jak enigmatyczne są obie for­ my pamięci. Może też o to, jak odmiennie od fotografii pa­ miętamy. A może zresztą o coś jeszcze innego - o pokazanie silnej opozycji między Ameryką i próbą odszukania prawdy w reprezentacji, w obrazie, dosłowności, a Europą - i próbą odszukania prawdy w fabule, i doświadczeniem samym. Mo­ że zresztą idzie o coś jeszcze innego: o pisanie jako cel i jako skutek. Kiedy jest celem, nie trafia, kiedy jest skutkiem, po­ jawia się niejako samoczynnie. W czasie podróży po Niem­ czech powstają liczne notatki, dyktuje je niejako samo do­ świadczenie. Doświadczenie przekłada się na pisanie... W Ameryce „niejasne" doświadczenie przekłada się na nic nie mówiące, „nie reprezentujące" rzeczywistości obrazy. Obrazy, które „dławią" mówienie. Opowiedziana fabuła jest prosta, może nawet wydawać się banalna, ale film, w którym w gruncie rzeczy niewiele (w sensie fabularnym) się dzieje, pozostaje nadal uroczy. Bardzo podobną w gruncie rzeczy historię odnajdujemy przecież także w Lisbon Story: „zwariowany" reżyser (ten po­ wtarzający się dziecięcy ruch ręki zrównujący kręcenie filmu za pomocą korbki z „kręćkiem" w głowie, kiedy się o nim mówi) zauroczony prawdą obrazu uwolnionego od kontrolu­ jącego oka - boskiego, obiektywnego obrazu i poszukujący go dźwiękowiec. D ź w i ę k p o s z u k u j ą c y o b r a z u . 1 2 70 Dźwięku nie da się całkowicie utożsamić z fabułą i pisaniem, tym niemniej te dwie opozycje - obraz : dźwięk i obraz : fa­ buła/pisanie - nakładają się na siebie. Wyższość Alicji w miastach nad Lisbon Story polega mo­ że na tym, że film ten ucieka i radzi sobie bez czasem nieco nachalnego teoretyzowania na temat obrazu, które bywa w Lisbon Story nużące. (Pamiętać jednak warto, że w tym ostatnim filmie „osobiste problemy" Wendersa z obrazem i fabułą, czy też dźwiękiem, nakładają się na problem obrazu i dźwięku widzianego z perspektywy historii kina - Lisbon Story powstała przecież na stulecie tego wynalazku.) Wątłość fabuły Alicji w miastach (jak i Lisbon Story zresztą) parado­ ksalnie dowodzi także, że to, co ważne, to sam akt opowiada­ nia, a nie fakty, które ujmuje ono w swoją sieć. Nie ma prze­ cież - jeśli wierzyć Italo Calvino - nic bardziej naturalnego niż snucie opowieści. Choć więc fabuła musi istnieć, nie musi ona wcale być nadrzędna wobec obrazu. „Banalność" Lisbon Story widać zresztą najbardziej, kiedy film ogląda się na wideo, kiedy siła obrazu zostaje zredukowana, kiedy prze­ mawia przede wszystkim treść. W Lisbon Story, niejako na przekór przytoczonym powy­ żej teoretyczno-etymologicznym dywagacjom, Wenders p o k a z u j e , jak dźwięk może d o t y k a ć rzeczywistości, jak jest on niezbędny do w у d o b у с i a jej na powierzch­ nię. W i d a ć to świetnie w scenie, kiedy Winter siedzi na niewielkim placu i swoim kierunkowym mikrofonem w у d o b y w a zza niemych skąpanych w słońcu facjat domostw ukryte w nich odgłosy codziennego życia, życie samo. Tak samo kiedy mała dziewczynka ze słuchawkami na uszach ra­ dośnie n a z y w a „słyszalne rzeczy": słońce (!?), ptaszek, kościół, drzewo, gołębie, tramwaj, statek. Czy naprawdę można usłyszeć słońce? Może jednak można... kiedy zamy­ kamy oczy i pozwalamy, by dotykała nas cisza jego promie­ ni. Kiedy zespół Madredeus zaczyna grać Alfamę, następuje cięcie i widzimy sepiowe obrazy tej starej dzielnicy Lizbony. To dźwięki zdają się ewokować obraz, często dodając też do płaskiej dwuwymiarowej rzeczywistości obrazu, kolejne wy­ miary - barwy, uczucia, prawdę, i chyba można dodać, choć brzmi to patetycznie - życie samo. Kuśtykający Winter swo­ im mikrofonem „naprawdę d o t y k a " rzeczywistości „przylepia" nim odstający róg plakatu. Intensywność słyszal­ nego dźwięku sprawia, że wydaje się jakby dźwięk wręcz po­ przedzał obraz rzeczywistości, rzeczywistość samą. Dziew­ czynka nazywa „niewidzialne rzeczy". Słyszymy biegnące dzieci, n i m pojawią się one na ekranie. W tych ujęciach Wenders nie tylko dystansuje się wobec swoich wcześniej­ szych dotyczących obrazu pomysłów, ale także, być może, składa hołd prawdzie wyrażonej w Księdze: „Na początku było słowo". Takie zawierzenie dźwiękowi, odwrócenie się od obrazu, można odnaleźć także u Pessoi: „W wielkiej jasności dnia wszystkie dźwięki są złote. Chciałbym tak jak dźwięki, Przeżywać zdarzenia, nie uczestnicząc w nich... S ł u c h a ł e m nie p a t r z ą c i tak oto w i ­ dzę..." Głos zabiera wyobraźnia, ta wewnętrzna mitologizująca siła, której wizje nie zawsze tożsame są z tak zwaną nagą, „obiektywną" prawdą spojrzenia. Ale nie idzie tu chyba wca­ le o to, by przeciwstawić słuch wzrokowi, udowadniać, że słuch jest bardziej „ludzkim" zmysłem, a raczej po prostu 13 14 �o to, iż doświadczenie człowieka jest bogate i że każda reduk­ cja jest dobrowolną (?) amputacją własnych mocy człowieka. Tę oczywistą (e-vWe-ntna) prawdę zabawnie ujmuje Wenders, każąc dźwiękowcowi na tej właśnie drodze odnaleźć w końcu filmowca. Dźwięk odnajduje obraz. Siedzący w ka­ wiarni Winter najpierw słyszy Fritza, kiedy ten (jak widać nic nie widząc!) nagrywa komentarz do „nieskażonego", reje­ strowanego przez niesioną na plecach wideokamerę, obrazu. Rozpoznaje głos, nim spostrzeże człowieka. Eksperymenty Wima Wendersa związane z „przysłuchi­ waniem" się, czy nawet „podsłuchiwaniem" rzeczywistości (których źródeł można szukać zapewne u Rilkego i Heideg­ gera) mają zresztą już swoją historię. Aniołowie w Niebie nad Berlinem nieinwazyjnie przenikają do ludzkich mieszkań, przysłuchują się ludzkim myślom w metrze i bibliotece. Po­ dobnie jak „odsłaniający" wnętrza domostw mikrofon Winte­ ra, tak i one odkrywają przed nami to, co dzieje się w gło­ wach zamieszkujących tam ludzi - „dramaty", bałagan myśli, namiętności - których z samego wyglądu, z twarzy, z obrazu, nigdy nie zdołalibyśmy się domyślić. Powróćmy jednak do Lizbony. „Archiwalne", wykonane w sepii zdjęcia z codziennego życia miasta (pralnia, ulica, tramwaj) nabierają kolorów i ożywają, kiedy w te same miej­ sca, co wcześniej reżyser Friedrich Monroe, wkracza ze swo­ im mikrofonem Winter. Obserwujemy czasem te same lub podobne ujęcia, i nawet jeśli wiemy, że wykonane w sepii zdjęcia nie pochodzą sprzed dziesiątków lat, to nie możemy oprzeć się wrażeniu niezmienności i trwania. Wenders miesza ujęcia: czasem sepia wyprzedza kolor, czasem jest odwrotnie. Odbiera to nieco klarowność stwierdzeniu, że to dźwięk „stwarza" rzeczywistość, ale przecież rzeczywistość zawsze pozostaje bogatsza niż logiczna konstrukcja tejże. Niewątpli­ wie natomiast sama idea powtórzenia narzuca konieczność myślenia o przedstawianej rzeczywistości w kategoriach mi­ tu. Istotą mitu jest przecież właśnie powtórzenie. To, co było, teraz (ponownie) się staje: „...nie istnieje jakieś 'widzenie rzeczy po raz pierwszy', dopiero zobaczenie ich po raz drugi ma znaczenie decydujące" - pisze Cesare Pavese, mając na myśli właśnie rzeczywistość mityczną. To powtórzenie do­ piero zaświadcza, że mamy do czynienia z rzeczywistością prawdziwą, to znaczy niezmienną, a nie pierzchliwym pozo­ rem ulotnych zjawisk. Pora zwrócić uwagę na jeszcze jeden „element", który od­ grywa w filmie kluczową rolę. Jest nim m u z y k a . Być mo­ że to ona zresztą tworzy w decydującym stopniu klimat filmu, klimat mitycznej Lizbony Wendersa. W filmie obecna jest muzyka, jak i członkowie zespołu Madredeus. Zespołu, który odwołuje się do lokalnej tradycji fado i którego imię pocho­ dzi od nazwy kościoła w Lizbonie, gdzie odbywały się po­ czątkowo próby muzyków. Na podobieństwo muzyki i mitu zwracał często uwagę Levi-Strauss. „Muzyka i mit są języka­ mi, które przekraczają - każde na swój sposób - poziom ję­ zyka artykułowanego." Obie formy rozwijając się w czasie pokonują go jednocześnie: „mit powtarza się, wciąż na nowo się rodzi i jest czasem, który powraca do siebie samego - to, co się zdarzyło, zdarza się teraz i nadal będzie się zdarzać" pisze, komentując myśl Levi-Straussa, Octavio Paz. 1 nawet jeśli podobieństwa między tymi formami dalekie są od tożsa­ mości, to jasne jest, że muzyka bliska jest mitowi - często ułatwia nawet jego kreację, by przypomnieć tylko narkotycz­ ną muzykę Philipa Glassa napisaną do Koyaanisqatsi.™ 15 16 17 19 „Mit leży w samych elementach". Tak i tu obraz Lizbony-Edenu, niespiesznie konstruowany jest z czasem drobnych elementów. Jednym z nich jest również przepływający przez Lizbonę Tag. Dla lizbończyków jest on rzeką ważną. W fil­ mie widzimy go tylko w kilku oddalonych planach i pojawia się chyba jedynie w jednej wypowiedzi. „Tag jest jedynym świadkiem naszego życia. Nie miasto" - mówi gitarzysta ze­ społu, objaśniając Winterowi słowa piosenki. - Podobną myśl odnajdujemy w Sonetach do Orfeusza Rilkego: „I gdy pamięć ludzka cię wygania, do milczącej ziemi powiedz: Płynę. Do śpieszącej wody powiedz: Jestem." Płynąca rzeka staje się świadkiem płynącego życia czło­ wieka. Ta odwrócona perspektywa ujmuje kolejny sekret trwania i niezmienności, zatopienia w czasie teraźniejszym, w życiu samym. Muzyka - mit - wieczny czas teraźniejszy. Jest też m i ł o ś ć: Wintera do Teresy, wokalistki zespołu. Miłość rajska, której „platoniczny" charakter tylko raz zosta­ je „pogwałcony" przez namiastkę zmysłowości. Kiedy Tere­ sa po powrocie z tournee po Europie pyta Wintera o stan je­ go nogi, ten poniesiony namiętnością jednym tchem odpo­ wiada: jak twoje nogi, jak twoje usta, szyja, oczy... Wendersowi udało się wykroczyć poza pocztówkę, uka­ zać miasto-mit, Lizbonę archaiczną. Lizbonę wieś i raj. Za­ kątek świata zamieszkany przez tubylców, „ludzi pierwot­ nych" - to nic, że dzieci biegają bez przerwy z małymi ka­ merami wideo i ciągle filmują (rozdrażniony Winter nazywa ich wideoturystami, wideoidiotami, widiotami) i tak pozo­ stają oni jak „ludzie pierwotni". Rozczarowany Ze, który otwiera walizki Wintera w poszukiwaniu dźwięków, powia­ da: Tu nie ma dźwięków. I być może jest to aluzją do stere­ otypowych kalek, powtarzanych czasem na temat „dzikich" przez samych antropologów. Miejscowy „złoczyńca", który chcąc wyłudzić pieniądze, ofiaruje swoją pomoc w odnale­ zieniu Fritza, jest doprawdy „rajskim bandytą" („Nacią­ gacz": Cost you something. Winter: How much? „Nacią­ gacz": How much do you have? Winter: Half, what you think. - to naprawdę nie jest klasyczny sposób negocjacji z gangsterami w dzisiejszym świecie). Chyba w celu uwia­ rygodnienia transakcji „łotrzyk" zdejmuje w czasie „nego­ cjacji" czarne okulary odsłaniając twarz. I nie trzeba czytać Levinasa, żeby wiedzieć, co ten gest znaczy i że nie przystoi on prawdziwemu bandycie. W tej rajskiej idylli prawdziwi gangsterzy to tylko budowniczowie „nowości", autostrady, która zagraża starej Lizbonie. Wim Wenders w Lisbon Story dokonuje ciekawej rzeczy. Choć zabieg „archaizacji", cofnięcia się w czasie, znajduje usprawiedliwienie w motywie podróży do początków kina, to przecież jednocześnie Wenders robi to, co Johannes Fabian nazywa allochronicznością i co zarzuca niemal wszystkim etnografom-antropologom. Polega to na odmowie umieszcze­ nia Innych na tej samej płaszczyźnie czasowej. Inny, tubylec jest na różne sposoby oddalany, tak w przestrzeni (co najczę­ ściej rzeczywiście ma miejsce), jak i w czasie (według Fabia­ na zdecydowanie nie dotyczy to jedynie ewolucjonizmu). Dokonuje się przymusowa „archaizacja" tubylca. James Clif­ ford nazywa to paradygmatem ocalania (salvage paradigm), który polegałby na nieubłaganym umieszczaniu innych w te­ raźniejszości, która staje się przeszłością. Taki antropologicz­ ny zabieg odkrywania źródeł, co w całej myśli europejskiej kojarzone jest z prawdą, bliski jest właściwie „zadaniom" ja20 21 22 23 71 �kie stawia sobie turystyka, dostarczania prawdziwego dos'wiadczenia, poszukiwania autentyczności i prawdy, dociera­ nia do o s o b i ś c i e p r z e ż y t e j p r a w d y ź r ó d ­ ł o w e j . Innego gdzie indziej. Oczywiście mowa tu o ideale. Ale ten bliski myśli antropologicznej topos „archaizacji" innego ma też tu inne zadanie. Pójdźmy okrężną drogą: W tekście Światło Południowego-Zachodu Barthes, zastana­ wiając się nad doświadczeniem kraju lat dziecinnych, południowo-zachodniej Francji, pisze: „... moja ulubiona droga, którą obieram, gdy chcę sprawić sobie przyjemność, biegnie wzdłuż prawego brzegu Adour; to stara flisacka ścieżka, która biegnie koło wielu farm i ładnych domków. Lubię ją tak bardzo przypuszczalnie dlatego, że wy­ gląda tak naturalnie, równoważąc szlachetność ze swojskością, cechy, które są tak charakterystyczne dla PołudniowegoZachodu; można by powiedzieć, że w przeciwieństwie do drugiego brzegu, jest to stale prawdziwa droga [route], nie tylko funkcjonalny środek komunikacji, lecz rodzaj komple­ ksowego doświadczenia, w czasie którego mamy do czynie­ nia z trwającym widowiskiem (Adour jest bardzo piękną, choć niedocenioną rzeką), a równocześnie powraca pamięć odziedziczona z dawnych praktyk spaceru, powolnego i ryt­ micznego zgłębiania krajobrazu, który później przyjmuje odmienne proporcje; wracamy tu do tego, o czym mówiłem wcześniej, a co podstawowo polega na tym, że o k o l i c a ta ma m o c u n i k a n i a n i e r u c h o m o ś c i po­ c z t ó w к i: nie próbujcie usilnie robić fotografii: aby ją oce­ nić i pokochać, musicie tu przybyć i tu pobyć, tak by posma­ kować barwności miejsc, pór roku, pogody i światła." W opisie Barthes'a chodzi również o nałożenie się prze­ życia tego, co „tu i teraz", z tym, co odłożone w pamięci „tu, lecz dawniej". Wędrujemy więc po okolicy, której ścieżki wydeptywał już Proust. Wenders wykorzystuje zabieg, który poprzez pewnego rodzaju efekt obcości (m.in. „archaizację"), wprowadza „efekt swojskości". Próbuje ten mit zaszczepić na nas. Uzy­ skaniu tego efektu sprzyja być może właśnie kruchość fabu­ ły. Prostymi zabiegami Wenders „wzbudza n o s t a 1 g i ę", stwarza w s p ó l n e m i a s t o p r z e s z ł o ś c i , m i a ­ sto „ n o s t a l g i c z n e", n a t u r a l n e miasto d z i e c i ń s t w a - w i e ś . Miasto, do którego nie tylko już chciałoby się pojechać, ale do którego pragnęłoby się po trosze także w r ó c i ć . Na tym polega przecież istota no­ stalgii. Na tym też polega siła filmu. Nawet jeśli - jak niektórzy powiadają - Lizbona już przed filmem Wendersa była elitar­ ną turystyczną mekką, to po nim stała się miejscem „piel­ grzymek". Wraz z Lisbon Story pojawiła się chyba na trwałe Lizbona Wima Wendersa. Nowa jakość, którą umiejscowić można obok Pragi Kafki czy Petersburga Dostojewskiego. 24 PRZYPISY 1 J. Brodski, Miasto jak każde, [w:] tegoż, Pochwala nudy, Itum. A. Kotys/ko, Znak, Kraków 1996 F. Pessoa, Księga niepokoju napisana przez Bernarda Soaresa. Wy­ bór, przekład i posłowie J. Z. Klawe, Czytelnik, Warszawa 1995, s. 189190 ' T a m ż e , s. 190 Tamże, s. 23 Ten podział zarysowuje się już wcześniej - w radiu słyszymy róż­ nice, granice pomiędzy ludźmi (narodami, językami, muzyką - choć fragment „lizbońskiego" Madredeusa pojawia się jeszcze „w Europie"), wizualnie prawie już ich nie ma. * Pessoa, op. cit., s. 5 ' T a m ż e , s. 71-2. Spacja moja. Tamże, s. 75 Tamże, s. 185 Por. Z. Benedyktowicz, Wprowadzenie [do numeru „Kontekstów" pos'wieconcgo antropologii filmu i fotografii], „Konteksty", 1992, nr Ъ-А " W. Wenders, Prawda obrazów, cz. I , (Zapis rozmowy Petera W. Jansena z Wimem Wendersem przeprowadzonej dla stacji telewizyjnej 1 Plus 1 kwietnia 1989 w Berlinie), tłum. M Behlert, [w:] Wim Wenders. Wydano z okazji przeglądu filmów W. Wendersa, Kraków 1993 W. Wenders, Pejzaż miejski (Odczyt dla japońskich architektów wygłoszony 12.10.1991 na sympozjum w Tokio), tłum. M Behlert, [w:] Wim Wenders, op. cit. Spacja moja. I . Calvino, Kornbinatoryka a mit w sztuce opowiadania, tłum. T. Rutkowska, „Konteksty" 1992, nr 3-4 Cyt. za: materiały promocyjne do filmu. Spacja moja. C. Pavese, Dialogi z Leukoteą. Mit. Szkice literackie, przeł. S. Kasprzysiak, Czytelnik, Warszawa 1975, s. 151 C. Levi-Strauss, Le cru et le cuit, cyt. za O. Paz; Uvi-Strauss al­ bo nowa uczta Ezopa, przeł. P. Fornelski, Wydawnictwo Literackie, Kra­ ków 1997, s. 52 O. Paz; Levi-Strauss albo..., op. cit., s.54 Por. mój tekst na temat tegoż filmu Koyaanisqatsi jako współ­ czesny epos („Kino" nr 11/1991), który inspirowany był znakomitym 2 4 5 s 9 10 12 13 14 15 16 17 1 8 72 tekstem Wiesława Juszczaka Paleolityczny epos („Konteksty" 1991, nr 2). Ale warto w tym kontekście sięgnąć do jednej z książek, do której odwołuje się w swoim tekście Juszczak - Songlines Bruce'a Chatwina - by przytoczyć niezwykłą relację dotyczącą związków muzyki, mitu i ziemi u Aborygenów australijskich. Można powiedzieć, że cały kon­ tynent australijski, cały jego pejzaż znajduje wytłumaczenie w micie tworzenia, micie, na który składa się niezliczona ilość pieśni, które są własnością poszczególnych plemion i ludzi. Otóż w książce tej przyto­ czone są przypadki wskazujące, że tubylcy są w stanie usłyszawszy kil­ ka taktów pieśni należącej do plemienia i krainy oddalonej o tysiące mil, śpiewanej w nie znanym im języku, zacząć śpiewać tę nie znaną im pieśń o obcym kraju w swoim własnym języku. Ten dziwny i nie znaj­ dujący łatwego wyjaśnienia fenomen wskazuje chyba także, jak muzy­ ka bliska jest mitowi. Relacjonujący tę historię Arkady powiada na za­ kończenie: „Muzyka jest bankiem pamięci służącym do odszukania własnej drogi w świecie" (Picador 1987, s. 120). Szerzej na temat tego „paleolitycznego eposu" przeczytać można w tekście Wiesława Ju­ szczaka. 19 Ta tak często powtarzana przez etnologów myśl pochodzi z Bruno Schulza Mityzacji rzeczywistości, [w:] Proza, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1973, s. 335. Ciąg dalszy tego zdania brzmi: „i poza mit nie mo­ żemy w ogóle wyjść". R. M . Rilke, Sonety do Orfeusza, Cz. I I , X X I X , [w:] Poezje, przeł M . Jastrun, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1993 Podaję to w języku angielskim ze względu na zabawne brzmienie pierwszej frazy: „To trochę kosztuje. // Ile? // Ile masz? // Połowę tego, co myślisz." „To, co jest przeszłością, jest odlegle, to co jest odlegle, jest prze­ szłością: oto melodia, do której tańczą postaci allochronicznego dyskur­ su." J. Fabian, Time and the Other. How Anthropology Makes lis Object, Columbia University Press, New York 1983, s. 127 J. Clifford, Predicament of Culture, Harvard University Press, Cambridge, London 1988 R. Barthes, The Light of the Sud-Ouest, [w:] Incidents, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, Oxford 1992. Spacja moja. 211 21 2 2 2 3 2 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d3f6ccbf386ae1fd85503bd382215d30.pdf 5feb8bdb323fa24b3bfd8a6dcc927939 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2693 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2504 Title A name given to the resource Капо. Koszmarny upal, zmęczenie i kurz / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.61-63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Miskowiec, Marta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Капо Koszmarny upal, zmęczenie i kurz Marta Miskowiec Pora roku, podczas której wybieramy się w podróż, odmie­ nia odczucia. Klimat potęguje wrażenia albo je zmienia. Tak jak inny jest Kraków latem, a inny zimą, tak inne są i wszystkie miasta podczas swoich deszczów, wiatrów i wielkich upałów. W lecie nie myślimy o schronieniu się w jakimś muzeum lub kawiarni, raczej wolimy krążyć bez planu, wysiadywać na ławkach, co najwyżej szukając cienia. Zimą jest inaczej. Obli­ czamy najkrótszą drogę i szybko przebiegamy z jednego miej­ sca w drugie. Marzniemy i myślimy o powrocie do domu. Ta dygresja wydaje mi się potrzebnym wstępem, by opis miasta, leżącego w klimacie zmiennym, nie wprowadzał czy­ telnika w błąd. Bo cóż pocznie w lutym na Patriarszych Prudach wielbiciel Mistrza i Małgorzaty! Jak będzie wyglądać ławka, przy której spotkali się Michał Aleksandrowicz Ber­ lioz i Iwan zwany Bezdomnym z Wolandem i jego piekielną kompanią? Zapewne będzie skuta lodem i zasypana na do­ kładkę śniegiem. Nawet nie będzie mu się chciało pić. A co dopiero, gdyby zechciał czekać, aż dowiozą piwo. W Kano jest zawsze ciepło, ale nie zawsze jest zielono. Krajobraz okolicy - można by rzec - nieciekawy, gdyby nie jego dojmująca senność. W zależności od pory roku zastanie­ my tu morze zieleni albo morze ziemi. Morze zieleni to głów­ nie dzieło człowieka. Gdziekolwiek spojrzysz, rozciągają się pola, poletka obsadzone prosem, jamem, kukurydzą. Pomiędzy tym wszystkim można przejść wąskimi, krętymi ścieżkami, które są jakby wykute w dwumetrowych zbożach. Dochodzi się nimi, czasem trafiając na rzeczkę, do wiosek rolników. W porze suchej wszystko to zamienia się w wielką przestrzeń falujących wzgórz, pokrytych kikutami wyschniętych roślin. Wioski budowane z gliniastej ziemi mają jej kolor, przez co niezbyt się odcinają od otaczających je pól. Granice ścieżek zostały zniwelowane przez pracowitych rolników, a rzeczki po prostu wyschły, pozostawiając po sobie coraz głębsze, z roku na rok, wąwozy. Jedynym zielonym wyjątkiem są drzewa man­ go, które nie wiadomo czemu nigdy nie pozbywają się liści. Mamy więc miasto Kano, kawał ziemi zatłoczonej niski­ mi domami, z wielką skałą przylegającą po jego jednej stro­ nie. Można ominąć nie żałując, można zostać i utonąć w nim. Godzinami się włóczyć, myląc kierunki, ulice, przesmyki. Gdy wchodzisz w nie, miasto cię urabia. Gry świateł i cie­ ni. Trzeba przeskakiwać rowy przeciwdeszczowe, ocierać się o mury, wdychać zapachy smażonego jamu, mielonej papry­ ki (sam zapach wypala oczy), rozlanego gdzieś oleju silniko­ wego. Będą szły za tobą całą chmarą dzieci, będą ci się przy­ glądać, nawet dotykać i wołać „Oybo pepe, how are you рере" ipepe to czerwona papryka, oybo znaczy człowiek - dla nich jesteśmy czerwonoskórzy). Czasem stajesz i tkwisz, nie wiadomo jak długo, w jakimś miejscu, nie mogąc oderwać oczu od czyjejś twarzy, zabawki dziecka, albo zziajany korzystasz z jakiegoś skrawka cienia. Pot płynie strużkami po udach, głowa, ramiona i kark dawno należą do słońca. Oślepiające światło południowej godziny nie pozwala oglądać szczytów domów. Przez większość czasu widzisz tylko drogę i własne, pokryte kurzem, stopy. Myślisz, można się tu zgubić. No i stało się - nie wiesz, gdzie jesteś. Ci, co są z tobą, też nie wiedzą. Teraz w którą stronę? A gdzie my właściwie idziemy? W stronę pałacu emira, meczetu, do centrum. Szukasz zdenerwowany kierunku i drogi, i wszystkie bramy do błędnego koła stoją przed tobą otworem. Gdy w końcu odnajdziesz wyjście, czujesz jedynie chęć powrotu w te zagmatwane uliczki. Dlaczego chcesz tam wrócić? To proste, zbyt dużo tam zostawiłeś. Wysiłek poznawczy szanującego się turysty zostaje tu na­ turalnymi siłami sprowadzony do stanu, w którym nie my po- Widok z Dali Domy starego miasta 61 �znajemy miejsce (czyli realizujemy plan z odczytanego wczes'niej informatora), ale miejsce wchłania się w nas. Nie da się powiedzieć „zwiedziłem Kano", w Kano się było albo nie. Wszyscy wiedzą, jak zwiedzać Paryż bądź Wenecję. Wia­ domo, gdzie pójść, czym się zachwycić, co sfotografować. Zdjęcia - świadectwa minionych podróży, cenne pamiątki, dzięki którym mamy możność pochwalić się zdobytymi kra­ jobrazami - zrobione w tym mieście nie dadzą pożądanego efektu. Niełatwo zaimponować fotografią glinianego domu lub gromady obszarpanych dzieci próbujących zaglądnąć do obiektywu. Aparat fotograficzny jest tu zbędnym ciężarem. Magia tego miejsca (jeśli się jej szuka) nie tkwi w zabytkach, jest ona w nim samym, w całym mieście. Kurz, gorąco, słoń­ ce i pragnienie to główne odczucia filtrujące wszelkie inne wrażenia ze spacerów krętymi uliczkami. Jednak, gdy - mi­ mo wszystko - nie uciekniemy stąd od razu i pozwolimy, by 0 dalszym pobycie zadecydowały te marne widoki, nie odje­ dziemy bez wspomnień i bez chęci, by być tu znowu. Miasta mają swoich przyjaciół i wrogów. Kolejne opisy 1 opowieści stają się powoli źródłem fascynacji i mitologii tych miejsc, zwłaszcza gdy podróż do nich nie jest łatwa. Czym byłyby Chiny bez Marco Polo albo krakowski Kazi­ mierz bez Żydów? Z drugiej strony pustyni docierali do Kano arabscy handla­ rze niewolników i kupcy poszukujący złota i innych cennych towarów, w jakie obfitowało miasto. Zarówno hausańscy nie­ wolnicy, jak i to, co oferował tutejszy rynek, było przez wiele wieków, powodem wypraw przez Saharę. Tutaj kończył się je­ den z trzech największych szlaków karawanowych, jakie przecinały pustynię. Jeden z nich to Taghaza - Timbuktu na zachodzie, będący zawsze pod kontrolą Tuaregów, drugi Ghadames - Air - Hausa, przecinający wzdłuż dzisiejszą Algierię i kończący się na rynkach miast-państw hausańskich, z których największe było właśnie Kano. Trzeci Fezzan - Kawar do Bornu położonego przy brzegach jeziora Czad. Rela­ cje z tych wypraw dotyczyły zapewne głównie niebezpie­ czeństw podróży i nagrody w postaci bogactwa, jakie można było osiągnąć po powrocie z niej. Było ich tak wiele, zwła­ szcza tych przekazywanych ustnie, że miasta takie jak Tim­ buktu, Agadez, Gao, Kano otoczyła aura niezwykłości. Leo Africanus na trwałe zaznaczył Kano na mapie Afryki. Od niego Europa dowiedziała się na początku X V I w. o istnie­ niu miasta: W środku tej prowincji [Kano] stoi miasto o tej sa­ mej nazwie, mury i domy zbudowane są w większości z rodzaju kredy. Mieszkańcy są bogatymi kupcami i uprzejmymi ludźmi. W połowie X V I w. raguzański kupiec Vincenzo Matteo, mieszkający w Kano przez kilka lat, pisze: Cheuno, które in­ ni nazywają Kano, jest jednym z trzech miast Afryki - pozo­ stałe to Fez i Kair - o których Berberowie mówią, że nie ma nic takiego na świecie, czego nie mogliby tam znaleźć. Two­ rzy ono wraz Z Kairem i Fezem trójkąt, będąc tak samo odda­ lone od nich obu; wszystkie je dzieli dwumiesięczna podróżWedług kupców podróżujących do Algieru jest ono większe niż dawna Niniwa i większy jest tam handel pieprzem, kością słoniową i złotem. Jest to jedyne miasto czarnych otoczone murem; do jego budowy wykorzystano nawet największe gła­ zy, tak że żaden nie pozostał w okolicy. (...) Otoczone murem, posiada osiemnaście bram... Z tej relacji i z opowieści rozsiewanych przez kupców mia­ sto wydaje się Bagdadem Afryki, miejscem z baśni. Wielkość, bogactwo i osiągalność tylko przy wielkim wysiłku (dwa mie­ siące na wielbłądzie przez pustynię) karmią wyobraźnię, ku­ szą do odbycia podróży lub zrobienia tam majątku. 62 Słynny podróżnik, porucznik Hugh Clapperton, przejęty kwiecistymi opisami Kano, wszedł do niego, jak przystało na przedstawiciela królowej Wiktorii, wystrojony w reprezenta­ cyjny mundur. Potem pisze - spodziewałem się ujrzeć miasto o olśniewającym przepychu: zamiast tego ujrzałem domy od­ ległe prawie o ćwierć mili od murów, niekiedy w pojedyn­ czych grupach między dużymi sadzawkami stojącej wody. Ca­ ły trud tak starannego przygotowania stroju byl zmarnowany; ani jeden człowiek nie obejrzał się za mną. Oczy Araba widzą co innego niż oczy Anglika. Europej­ scy podróżnicy nie zachwycali się zbytnio miastami położo­ nymi na południe od Sahary, nie dostrzegali w nich źródła do­ brobytu i bogactwa, jakie widziały w nich pasterskie ple­ miona czerpiące korzyści z pracowitości i zaradności mie­ szkańców miast. Stąd też największą sławę Kano głosiły lu­ dy sąsiadujące z państwami hausańskimi. Fulanie, Tuaregowie, Jorubowie zawsze chętnie tu przybywali, by zaopatrzyć się w wyroby miejscowych rzemieślników i sprzedać własne. Niektórzy z nich osiedlali się tu na stałe, inni wracali do swo­ ich domów, gdzie rozprawiali o bogactwach, jakie zobaczyli. Historia Najważniejszym źródłem pisanym do dziejów miasta a za­ razem podstawowym dokumentem do dziejów Hausy jest Kro­ nika Władców Kano. Pierwsza jej wersja powstała w X V I w. Wakar Bagauda (Pieśń o Bagaudzie) - najstarsze spisane wersje pochodzą z początków XX w. Kronika Wangarawa - Najwcześniej datowana praca od­ kryta w Hausie (1650/51). Według legendy o Bajadżiddzie, synu władcy Bagdadu, który miał przybyć do Hausy około X wieku, jego prawowi­ ci synowie mieli założyć siedem najdawniejszych miast Hau­ sy, w tym Kano. Coś w okolicy musiało jednak być, by wła­ śnie tu mógł powstać tak wielki i sławny gród. Być może tym czymś było granitowe wzgórze Dala, pojawiające się znie­ nacka w sennym, monotonnym krajobrazie. Dala Widok z Dali daje poczucie panowania nad okolicą. Każ­ de zbliżające się niebezpieczeństwo mogło być i było rozpo­ znawane dość wcześnie, by mieszkańcy zdążyli zorganizo­ wać obronę. Ostatnią twierdzę stanowiło samo wzgórze. Kiedyś na takich wzniesieniach czuwali strażnicy. Dla za­ bicia czasu grali w dara. Po tej grze i po strażnikach pozosta­ ły do dziś małe okrągłe wgłębienia wydrążone w czasie lat pokoju. Nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego, gdyby nie to, że jest to tak naprawdę najtrwalsza pamiątka z dziejów państw hausańskich. Budowle stawiane z gliny szybko zni­ szczały, po ozdobach i innych przedmiotach ślad zaginął lub tkwią jeszcze pod warstwami ziemi. Tutejsi muzułmanie nie­ chętnie patrzą na przedislamskie świadectwa przeszłości. Stąd brak badań archeologicznych i - co za tym idzie - ich owoców. W rozpadlinach opuszczonych wzgórz do dziś wa­ lają się skorupy naczyń, kamienne żarna, gliniane figurki pa­ miętające, być może, pogańską świetność Hausy. Skromnych dołków wyżłobionych w twardej skale sam czas nie był w stanie zatrzeć, a człowiek się nimi nie interesuje. Tkwią na samej powierzchni tak, jakby dopiero co ktoś odszedł od gry. Nazwa wzgórza wiąże się z jego legendarnym mieszkań­ cem czarnym mężczyzną o imieniu Dala. Ponoć był on tak �potężnej postury i posiadał taką siłę, że po zabiciu słonia swą pałką potrafił nieść go na głowie przez dziewęć mil. Jego na­ stępcą był kapłan i czarownik Barbusze. Co roku przybywała do niego okoliczna ludność na dwudniowe obrzędy. Wtedy opuszczał swe wgzórze, u stóp którego, w świętym miejscu, rosło drzewo zwane „Szamus". Drzewo było otoczone mu­ rem i nikt, z wyjątkiem Barbuszego, nie mógł przebywać w jego obrębie. Po złożeniu ofiar ze zwierząt czarnej maści bogu Tsumburburze kapłan przepowiadał zgromadzonym, co wydarzy się przez najbliższy rok. Według legendy przepowiedział on przybycie człowieka, który zniszczy święte drzewo i zapanuje nad wszystkimi mie­ szkańcami. Wydarzenie to nastąpiło około 999 roku, nowym władcą Kano, a właściwie jego założycielem był Bagauda. Jego następcy wprowadzili Islam na dobre w drugiej połowie XIV wieku. Islam Kronika Władców Kano notuje: Wangarawa przybyli z Ma­ li w liczbie czterdziestu, przynosząc islam. (...) Pod świętym drzewem zbudowano prostokątny meczet zwrócony na wschód i odmawiano tam modlitwy o pięciu wyznaczonych porach. Opór Lecz Sarkin Gazarzawa był przeciwny modlitwie i po tym, jak muzułmanie pomodlili się i wrócili do swoich domów, przybył ze swoimi zwolennikami i sprofanowali meczet, pokry­ wając go nieczystościami. Z tego powodu Dan Buzi został wy­ znaczony, aby trzymał wokół meczetu silnie uzbrojoną straż, od zmroku do świtu, z ciągłym nawoływaniem się. Lecz nieste­ ty oszukano go i jego ludzi. Niektórzy [z nich] usłucliali namo­ wy pogan i odeszli; on i reszta ludzi odmówili. [Niewierni] nie zaprzestali załatwiania się w meczecie, aż Sheshe powiedział do Famoriego: „Nie ma na to innej rady prócz modłów", a pozostali przystali na to. Potem, we wtorek, zebrali się w me­ czecie w porze wieczornej modlitwy i aż do wschodu słońca modlili się z powodu niewiernych. Odeszli, gdy słońce było już wysoko. Bóg wysłuchał ich modlitw. Oślepił przywódcę pogan i oślepli również wszyscy, którzy brali udział w tym postępku oraz ich kobiety. Po tym wszyscy poganie poczuli strach. Wte­ dy Yadżi usunął ich wodza ze stanowiska, mówiąc do niego: „Bądź wodzem ślepych " (Sarkin Makafi). Takie oto było zwy­ cięstwo nad pogaństwem. Ci, którzy nie wierzą, są ślepcami, który z chrześcijan nie zna tej metafory? Historia cd. Waleczność nigdy nie była dominującą cechą mieszkań­ ców miasta. Handel nie lubi wojennych niepokojów. Wielkie mury otaczające gród (istniejące już w X I wieku i ciągle roz­ budowywane), częściej służyły odstraszeniu przeciwnika niż faktycznej obronie. Gdy podbój był nieunikniony, najeźdźcy często zastawali otwarte bramy. Kiedy w Europie mówiło się tylko o Napoleonie w Afry­ ce Zachodniej, na południe od Sahary, fulański przywódca Usman dan Fodio rozpoczął „świętą wojnę" o umocnienie is­ lamu i jego praw na obszarach położonych na zachód od je­ ziora Czad. Przyniosło to między innymi kres niezależnego bytu hausańskich państw-miast. Miasta Hausy zostały zjed­ noczone w potężnym państwie Kalifacie Sakkwato, który przetrwał do podboju angielskiego na początku XX wieku. Historia miasta dla jego mieszkańców niewiele znaczy. Mury obronne wyznaczające granice starej części, będąc nieprzy­ datne dla jej obrony, stały się źródłem budulca przy reperacji jeszcze istniejących glinianych domów. Pamiątki przeszłości zawadzają. Może gdyby wymyślono węższe samochody, uli­ ce i bramy mogłyby ocaleć i nie zostałyby stratowane przez pojazdy napędzane czymś daleko innym od wody i trawy. Tradycja Pomimo to, wśród mieszkańców istnieje podział i hierar­ chia w zależności od miejsca, w którym się mieszka, na ko­ rzyść tych, którzy są ze starego miasta. Historia i tradycja od­ dzielają się tu od siebie. Miasto, które stało się jedynie porzu­ caną przez młodych dzielnicą, staje na straży tego, co odcho­ dzi w przeszłość. Zanikające zawody, stosunki rodzinne, oby­ czaje być może przetrwają tu najpierw jako anachronizm, po­ tem jako ostoja stabilizacji i porządku coraz bardziej amor­ ficznego rozrastającego się wielodzielnicowego molocha. Dla mieszkańców starego miasta wszystko to, co znajdu­ je się poza jego granicami, skupia niepożądany element. Tam mieszkają kryminaliści, prostytutki, pijacy i niewierni. Wszy­ stkie instytucje i jednostki negujące tradycyjne wartości mu­ szą znaleźć się w waje, czyli w świecie zewnętrznym. W po­ bliżu murów stoją domy ludności przybyłej z okolic kultural­ nie i religijnie związanych z mieszkańcami starego miasta, są to głównie Hausańczycy. Ta strefa domów stanowi granicę z Sabon Gari (Nowym Miastem), najmłodszą częścią miasta. Tutaj osiedlili się przybysze z odległych, kulturowo obcych plemion, głównie z południa: Jorubowie, Ibowie, Edowie. Oprócz domów znajduje się tu wszystko, co wiąże się z no­ woczesnym miastem i jego architekturą: biura, banki, fa­ bryczki, supermarkety oraz rezydencje kontraktowych przy­ byszów z Europy lub Ameryki. Wszystko to jest waje. Birni (stare miasto, gród) zamieszkują stare rodziny od lat związane z miastem, parające się z uporem zanikającymi już zawodami. Są to rzemieślnicy, potomkowie rodów budowni­ czych, farbiarzy, kaletników, handlarze, mallamowie. Tutaj właśnie jest źródło farbowanych w indygo ubrań i zawojów sławnego a zarazem i osławionego koczowniczego ludu Tuaregów, zamieszkującego Saharę. Tutaj też produkuje się mie­ cze, noszone z dumą wojownika przez Tuaregów, Fu łanów i Hausańczyków. Stąd pochodzą wyroby skórzane znane od wieków nie tylko na południowych obrzeżach pustyni, ale i w krajach Maghrebu. I jeszcze jedna rzecz charakterystycz­ na w tej dzielnicy: trudno tu spotkać starca lub staruszkę, którzy by nie mieli zaczerwienionych ust i zębów od ciągłe­ go przeżuwania orzecha kola. Ten owoc o cierpkim, orze­ źwiającym smaku jest nam również trochę znany w dobro­ dziejstwie pepsi-coli i innych „coli". Stare miasta afrykańskie nie są oazą przeszłości, wystar­ czy wejść do nowszych dzielnic, by pozbawić się złudzeń. Nieczytelny dla obcych chaos na ulicach i osaczający z każ­ dej strony beton sprawiają, że chce się wyć... lub uciec stąd. W przypadku Kano chęć ucieczki jest chęcią powrotu do Bir­ ni. Publiczne mityzowanie własnych przeżyć jest przyjemno­ ścią podobną do opowieści starych ludzi, konieczni są słucha­ cze, ale nieważne jest, czy ktokolwiek cię słucha. Co więcej, opisanie na przykład miasta nie zawsze jest formą zaprosze­ nia. Mogło by to zostać odebrane jako wdzieranie się do cu­ dzych wspomnień. Krótko mówiąc, nie chciałabym, żeby ktokolwiek je jeszcze widział. Bo to jest moje miasto. 6.? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c7bdceb42b9e106e0cfc7a1c5e88ec6.pdf b9f9b1948c9e34166ec930b800a1b36a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2690 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2501 Title A name given to the resource Toskania. Trzy podróże / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.34-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ... Śliczna niewiasta odziana w bogate szaty, w narzuconym na nie płaszczu Wielkiego Księ­ stwa z czerwonego aksamitu podbitego gronostajami. Na głowie ma koronę Wielkiego Księ­ cia, suknia pod płaszczem ma być podobna do białej tuniki z cieniutkiego lnu. Po jej lewej stronie widoczny jest różnoraki oręż i rzeka Arno, tj. starzec brodaty i długowłosy, spoczy­ wający z łokciem wspartym na urnie, z której wylewa się woda. Wspomniana rzeka ma czo­ ło opasane wieńcem bukowym; obok niej leży lew. Po prawej widać starożytny ołtarz, na którym płonie ogień, naokoło zaś ołtarza widać wyrzeźbione urces, paterę, lutnię i laskę auguralną. Pośrodku znajdują się rozmaite przybory kaplaiukie, stosownie do fałszywego a pradawnego zwyczaju Pogan. W lewej dłoni figura wdzięcznie trzyma czerwoną lilię i książkę. ... Maluje sieją urodziwą, gdyż Prowincja ta, niezwykłej szlachemości, jest klejnotem Italii, wielce świetnym i prześlicznym, przez naturę bowiem i sztukę obdarzona jest wszystkim, cze­ go tylko można pragnąć. Posiada więc nadzwyczaj łagodne Niebo, zdrowe powietrze i żyzne ziemie obfitujące w Morza, Mosty. Rzeki, Ogrody; pełna jest sławnych i wielkich Miast tu­ dzież okazałych budowli. Alegoria Toskanii: Cesare Ripa, Ikonołogia Toskania. Trzy podróże Dariusz Czaja Jak umarł Puszkin, z jakiegoś powodu nie każdy w Polsce wie, ale jaki dialog wywiązał się w pociągu relacji Moskwa Pietuszki, gdzieś między 65. a 85. kilometrem trasy, wie u nas każde dziecko. Przypomnijmy więc tylko w skrócie: kiedy pojazd opuścił już Nazariewo i skierował się w stronę Driezny, padło to, na wskroś dramatyczne, pascalowskie z ducha i nieuchronne jak kolejny stakan pytanie: „ - Dużo pan widział, dużo podróżował, niech pan po­ wie, gdzie bardziej Rosjan cenią - po tej, czy po tamtej stro­ nie Pirenejów? - Nie wiem, jak po tamtej, ale po tej zupełnie nie cenią. Byłem na przykład we Włoszech, tam na Rosjanina nie zwra­ ca się najmniejszej uwagi. Oni sobie tylko śpiewają i rysują. Jeden, powiedzmy, stoi i śpiewa, a drugi tuż obok siedzi i ry­ suje tego, co śpiewa, a trzeci nieopodal śpiewa o tym, który rysuje. I tak smutno się od tego robi. Ale oni naszego smutku nie rozumieją. - Ba, Włosi! Czy oni w ogóle coś rozumieją? - poparł mnie Czarnowąsy". Dialog na temat rozległych walorów poznawczych podróży toczy się dalej. Wieniczka opowiada o tym, jak był w Wenecji i oglądał zawody gondolierów, potem, jak usiło­ wał zobaczyć Wezuwiusz, ale Wezuwiusz z niejasnych powo­ dów gdzieś przepadł, potem jeszcze trudna peregrynacja z Herkulanum do Pompei i z powrotem, dalej już prosta dro­ ga na Paryż i Francję, kanał La Manche itd., itd... Ta pijacka logorea jest tylko pozornie chaotyczna i niedorzeczna. W rze­ czywistości, delirycznymi skojarzeniami i obrazami rządzi tu żelazna logika: logika powielanego przez pokolenia, wygła­ dzonego jak kamień, stereotypu. Jak Wenecja - to gondolie­ rzy, jak Pompeje - to Herkulanum, jak Paryż - to burdele i wieża Eiffla. Slinotok zafiksowanych w kulturowej pamięci mechanicznych i niemal bezwiednych asocjacji. 1 34 I Wróćmy do początku tej krajoznawczej gawędy. Nie do tego fragmentu, gdzie mowa o jedynym w swoim rodzaju ro­ syjskim smutku i tego smutku powszechnym nierozumieniu (co mogłoby być przedmiotem osobnego studium, vide: choćby nie tak dawny przypadek Andrieja Tarkowskiego z okresu, gdy kręcił we Włoszech Nostalgię), ale do bardziej ekscytującej nas poznawczo kwestii: zarysowanego tam w śmiałym porywie wyobraźni wizerunku Włoch. U Jerofiejewa Włochy są krainą szczęścia, radości, permanentnego nieróbstwa. Są miejscem nieskrywanego zadowolenia z życia („jeden, powiedzmy, stoi i śpiewa"), bezinteresownej kon­ templacji piękna („drugi siedzi i rysuje tego, co śpiewa"), estetycznego nienasycenia („trzeci śpiewa o tym, który rysu­ je"). Są połączeniem nostalgicznych wyobrażeń o rajskiej kondycji i niewygasłych rojeń o Schlarajfenlandzie. Grote­ skowa tonacja tego rodzajowego obrazka w niczym nie zmie­ nia faktu, że całkiem trafnie, choć w skrótowej i karykatural­ nej formie, oddaje on podstawowe intuicje, które co najmniej od końca XVIII (gdy chodzi o podróżowanie na szerszą ska­ lę) po dzień dzisiejszy, składają się na potoczne wyobrażenie Włoch. Niech jeszcze nad tą śpiewająco-rysującą ekipą za­ wiśnie słońce przyczepione do płachty nieskazitelnego błęki­ tu, niech za dalekie tło mają pasmo lazurowego morza - uzy­ skamy w ten sposób podstawowy zestaw elementów wypeł­ niających kanoniczną Pocztówkę-Z-Italii. 2 Od czasów Winckelmanna i Goethego, od Byrona, Wordswortha i Shelleya rozwija się mityczna opowieść o Włoszech. Ale czy mówienie o Włoszech jako całości, ja­ ko jednym spójnym organizmie ma sens? Nie mam, natural­ nie, na myśli faktu, że formalne zjednoczenie kraju miało miejsce dopiero w roku 1861, a więc długo po największej w XIX wieku fali italomanii, ani też wynikającego z histo­ rycznych powikłań czy geograficznej odmienności zróżni- �cowania prowincji wchodzących w jego skład. Rzecz jest subtelniejszej natury. Dla przyjeżdżających bowiem do Włoch geografia mityczna tego kraju rzadko pokrywała się z nie znającą sentymentów kartografią. Znacznie częściej nazwa „Włochy" skrywała wiele odmiennych doświadczeń i idących za nimi wartościowań. Emocjonalna topografia wiernie odzwierciedlała poszczególne, osobiste preferencje. Czasem, to jedno jedyne, wybrane, szczególnie admirowane miejsce funkcjonowało jako wyeksponowany reprezentant całości, jako obrazowy skrót ogniskujący w sobie to, co naj­ ważniejsze w spotkaniu z Włochami, z Południem. Nietz­ sche, który znał przecież Włochy, którego pamięć zanoto­ wała z pewnością ważne jego pobyty w Sorrento, Turynie, Rapallo, napisze w Ecce Homo całkiem jednoznacznie, nie pozostawiając żadnych wątpliwości: „Jeśli mówię z tamtej Alp strony, znajduję zawsze tylko słowo »Wenecja«". Sie­ dząc pisarskie rezultaty podróży do Włoch natrafiamy w obrębie jednostkowego doświadczenia na powtarzające się fascynacje: czasem równorzędne wobec innych, kiedy indziej żądające wyłączności. Mamy więc osobną Wenecję - Nietzschego, Wagnera, Brodskiego; wyjątkowy Rzym Gregoroviusa, Ibsena, Mandelsztama; niezwykłą Sycylię Goethego i Iwaszkiewicza.... „Prawdziwe" Włochy, „praw­ da" o Włoszech, „prawdziwa" lekcja włoskiej kultury jed­ nym objawić się może w Wenecji, Rzymie, na Sycylii, w Rawennie, innym może na Capri, w Paestum albo jeszcze gdzie indziej. Wszędzie możliwy jest błysk iluminacji. Na przykład w Toskanii... 3 Przyjrzyjmy się bliżej trzem relacjom z podróży do Toska­ nii, opowieściom, które ofiarowują nam coś znacznie bardziej pożywniejszego i wzbogacającego poznawczo od standardo­ wego obrazka z bedekera. Trzy odmienne spojrzenia na to mitogenne miejsce, trzy zachowujące swoje indywidualne, biograficzne piętno zapisy doświadczenia, trzy pisarskie wa­ riacje na ten sam temat. Spróbujmy, zwracając szczególną uwagę na lekturę toskańskiego pejzażu, odnaleźć w tych te­ kstach miejsca o wyraźnej intensywności, zaznaczyć punkty węzłowe, w których oko, wyobraźnia i intelekt zbiegają się w jedno. 1. Z licznych napisanych dotąd Italienischen Reisen, książka Pawła Muratowa uchodzi, nie bez racji, za jedną z ważniej­ szych i piękniejszych, może najważniejszą i najpiękniejszą. Nie są to kreślone na bieżąco impresyjne notatki z podróży. Nie jest to też klasyczny przewodnik ani dzieło wypchane po­ nad miarę „historyczno-sztuczną" erudycją. Obrazy Włoch, obok bez wątpienia zajmującej i wielostronnej lekcji historii i pejzażu, sztuki i obyczaju, są w swojej warstwie głębokiej książką o urzeczeniu. Mocniej: o miłosnej fascynacji. Nie przypadkiem tak często mowa tu o sercu: „Było słychać, jak bije serce, jak w nie wnika, aby już nigdy go nie opuścić, umiłowanie Florencji", i trochę dalej: „Najbliższy Florencji będzie ten, kto kocha. Dla pielgrzymów miłości jest to miej­ sce święte: tu, w tym świetlistym powietrzu, łatwiej i czyściej płonie serce". W swoich opowieściach jest Muratów nade wszystko miłośnikiem, kimś, kto jest bez reszty uwiedziony i żadne, nawet najbardziej uczone i fachowe rozważania hi­ storyczne czy estetyczne, których w książce nie brak, nie są w stanie tego faktu przesłonić. 4 Pośród licznych zauroczeń, olśnień i afektacji, które poro­ zrzucane są hojnie w wielu miejscach Obrazów Włoch, obok słów małych, zwykłych, ale też i całkiem dużych, poświęco­ nych - a jest z czego wybierać - choćby letejskim wodom Wenecji, widokowi spod San Miniato we Florencji czy szcze­ gólnemu zmysłowi Rzymu, najbliższe sercu Muratowa jest wspomnienie Sieny. Ściślej: Sieny i rozciągających się wokół niej okolic: „Skupia się w nim to wszystko, co na dźwięk wyrazu „Włochy" przyspiesza bicie naszego serca - święte piękno antyku, kwitnąca sztuka, mowa Dantego w ustach ludu, uczu­ cie wypełnionej powietrzem, rozległej przestrzeni, tchnąca delikatną mocą ziemia, która od wieków rodzi oliwki, sym­ bol pokoju, i winogrona, symbol upojnej wesołości". Późna jesień, koniec listopada. Zebrano już ostatnie plony z winnic i gajów oliwnych. Opustoszały pola. Życie wiejskie schroniło się w domach. Lekka dwukółka wiezie Muratowa drogą łączącą San Gimignano z Poggibonsi: „Byliśmy w ser­ cu Toskanii, na trakcie wiodącym z Florencji do Sieny. W ów dzień listopadowy subtelność i surowa prostota toskańskich krajobrazów zaznaczały się ze szczególna siłą. Jesień, wiej­ ska pora roku - a wokół nas ciągnęła się właśnie wiejska oko­ lica - kryje w swoim łonie głębię i czystość życia. Ale tutej­ sza wieś jest obdarzona delikatną duszą artysty. Gleba tu ma nasyconą, bogatą barwę głębokiego brązu. I nie ma nic szla­ chetniejszego nad srebrzystą zieleń oliwek i brązowe cienie na więdnących liściach winogradu. Nawet szare jesienne obłoki lśniły perłowym blaskiem, a nieskończona dal wyda­ wała się przezroczysta niby drogie kamienie o barwie błęki­ tu. Horyzont Toskanii zawsze jest wyraźnie obwiedziony bie5 Ponęta Okolice Poggibonsi. fot. D. C/aja 55 �„Tak powinien wyglądać horyzont w ojczyźnie wielkich malarzy". Nie tylko horyzont, ale - dopowiedzmy myśl Mu­ ratowa - cały niemal pejzaż toskański, który istnieje jakby wyłącznie po to, by go malować, wręcz malowanie wymusza. Ale i coś więcej: sam jest przecież najczystszym malar­ stwem. „Droga nasza biegła na południe. Nagie cynamonowe pagórki otaczające Sienę tchnęły smutkiem pod nisko wiszą­ cą nad nimi białą zasłoną zimowych chmur". Krajobraz To­ skanii, z jego swobodną i zmieniającą się grą światłocienia, z geometrią winnic i krętą linią cyprysów, z subtelnością przejść kolorystycznych między sąsiadującymi obok siebie pasmami ziemi, z całym tym różnorodnym splotem form i faktur, tworzy, nie obwiedziony ramą, nadnaturalnych roz­ miarów obraz malarski. Muratów robi wiele, by czytelnikowi to jak najdobitniej uzmysłowić. Już w poprzednim fragmencie, przywołującym otwarcie pierwszy rozdział Genesis, ożywia Muratów rajską topikę. Inny fragment potwierdza, że Toskania była term prima, i to z niej właśnie, z tej pierwotnej gliny ulepiony został pierwszy przedstawiciel gatunku ludzkiego: „A ziemia Sieny, brązowa i czerwona, jak gdyby wciąż jeszcze kipiąca siłami twórczy­ mi, wydaje się innej, szlachetniejszej natury i można by po­ myśleć, że to z niej właśnie powstał pierwszy kształt mie­ szczący w sobie ducha człowieczego". Są więc widome, na­ leżące do empirycznego porządku dane, świadczące, że wła­ śnie tu, w tym podsieneriskim krajobrazie dokonało się dzie­ ło stworzenia. Nie ma wątpliwości: Toskania jest ziemią wybraną i zie­ mią obiecaną. Jeśli całe dzieło Muratowa jest rozpisaną na wiele stron laudacją na chwałę Włoch, kreowanych tu na kraj harmonii i piękna, opisywanych jako miejsce całkowitego za­ domowienia, gdzie wszystko stworzone jest na ludzką miarę i gdzie każdy, miejscowy czy przyjezdny, czuje się u siebie, to z pewnością Toskania jest krainą, w której wszystkie te ele­ menty występują w stanie najczystszego skupienia: „Kiedy jechaliśmy pod górę, na niebie nastąpiły zmiany - ołowiane cienie spłynęły ku zachodowi i cienka opona chmur zalśniła nagle, prześwietlona słonecznym blaskiem. Byliśmy już wy­ soko; dokoła jak okiem sięgnąć widniały pola i winnice To­ skanii, pociemniały lasy dębowe, obejścia, nad którymi uno­ sił się dym, lśniące czerwienią dachówek sioła ze skromną wiejską dzwonnicą. Wokół nas ciągnęła się ziemia święta ojczyzna godnego i wzniosłego piękna, które stało się udzia­ łem człowieka". Pisząc o krajobrazach toskańskich, Muratów opowiada nam baśń o świecie c a ł k i e m i n n y m , o znanej nie zna­ nej od czasów dzieciństwa fantazmatycznej Dalekiej Zamor­ skiej Krainie. Jej paradoks polega wszakże na tym, iż nie dość, że istnieje całkiem realnie, to jest także niedaleko, po­ zostaje w każdym razie w zasięgu naszych możliwości. W narracje Muratowa wpisane są i mit genezyjski, i opowieść o czasie odnalezionym, i hymn o perle... 8 9 Ilustracja г przewodnika Florencja i Toskania, Wiedza i Życie 1996 gnącymi, jedna za drugą, delikatnymi liniami niewysokich wzgórz. Tak wlas'nie powinien wyglądać horyzont w ojczy­ źnie wielkich malarzy. Nie ma tu naszego nieokreślonego smutku i niewypłakanej skargi naszych lasów i wąwozów [ten rosyjski smutek... - przyp. DC]. Świat jest tu taki, jakim go stworzył Bóg, który podarował ludziom obficie rodzące drzewa, wino, oraz zboże i nie tylko zapowiedział im, że bę­ dą pracowali w pocie czoła, lecz dał im także mocne, jak je­ sienne powietrze, rubaszne uciechy oraz jasny subtelny ge­ niusz artystyczny". Muratów pisze niezwykle sensualnie, starannie skompo­ nowane opisy krajobrazów pobudzają zmysły. Jego pisar­ stwo, dla niektórych może miejscami nazbyt koturnowe, nie­ znośnie podbite stylistycznie, przeestetyzowane, można na­ zwać po prostu: estetycznym, pamiętając przy tym o źródło­ wym (gr. aisthesis - zmysłowy) sensie słowa. Bowiem język Muratowa pozwala opisywany świat nie tylko zobaczyć, ale także usłyszeć, powąchać i posmakować, nieomal dotknąć. Nie jest to pisarstwo o ambicjach imitacyjnych - raczej krea­ cyjnych. Muratów, na naszych oczach wskrzesza widzianą przez siebie rzeczywistość i - podobny w tym do Johanna Huizingi, innego historycznego wizjonera - sprawia, że po­ jawia się ona przed nami „jak żywa". 6 7 36 10 2. O ile Muratów chciałby wraz z czytelnikiem prześnić swój sen o krainie egzystencjalnego i estetycznego spełnie­ nia, i tym samym, łatwo może narazić się na zarzut, że w miejsce trzeźwej obserwacji oddaje się ryzykownej grze fantazji, o tyle David Herbert Lawrence podróżując po Toska­ nii twardo chodzi po ziemi. Dosłownie. Lawrence bowiem, w swoich rozważaniach, łączy w sobie znajomość rzeczy agronoma i kompetencję botanika. Uzupełnia je jeszcze o na- �miętność i pasję ogrodnika. Muratów rozpisał swoje uwagi 0 Toskanii na kilka rozdziałów, Lawrence zaznajamia z jej osobliwościami w krótkim, kilkunastostronicowym artykule Flowery Tuscany zamieszczonym siedemdziesiąt lat temu w piśmie New Criterion. Zgodnie z tym, co podpowiada ty­ tuł, nie znajdziemy tu prób charakterystyki którejś ze szkół malarskich czy profesjonalnych uwag o detalach architektu­ ry, żadnych ekskursów historyka w czas przeszły dokonany; dowiemy się natomiast wiele o roślinnym świecie tej prowin­ cji. Lawrence oprowadza metodycznie po swoim ogrodzie nie plewionym. Miesiąc po miesiącu, pozostając w zgodzie z cyklem wegetacyjnym, prezentuje kolejne okazy. Muratów przywoływał Toskanię jesienną, o barwach przygaszonych i rozmytych konturach; u Lawrence'a kolor nabiera intensywności, kształty wyraźnieją, nadchodzi eksta­ tyczne święto wiosny: „Wiosna rozpoczyna się w lutym, wraz z zimowym ja­ skrem. Pewnego mroźnego dnia, kiedy wiatr schodzi w dół z ośnieżonych szczytów, z początkiem lutego, dostrzeżesz na skrawku ugoru, pod drzewami oliwnymi, bladozłote kulki, zamknięte w sobie jak orzechy i spoczywające na krągłych kryzach zieleni, tuż przy ziemi. To zjawił się niespodziewanie zimowy jaskier. Zimowy jaskier jest jednym z najbardziej zachwycających kwiatów. Jak w przypadku całego wcześnie kwitnącego kwiecia, kiedyś jego mały biały kwiat wyłoni się i będzie cał­ kiem nagi. Żadnego zamknięcia w niewielkim zielonym fute­ rale, jak to się dzieje ze stokrotką czy mleczem. Jego bańka koszyczka, blada, z czystego złota, opiera się na okrągłym ża­ bocie zielonego kołnierza, i wraz z zimowym wiatrem próbu­ je zdmuchnąć go z siebie". Kolejny miesiąc, kolejna botaniczna rewelacja: „A teraz mamy marzec i przypływ kwiatów. (...) Nie znam kwiatu bardziej fascynującego, wtedy gdy pojawia się po raz pierwszy, od niebieskiego muszkatołowego hiacyntu. (...) Pierwsze hiacynty muszkatołowe są kwiatami niebieskimi, gęstymi, bogatymi i wyrastającymi ponad zeszłoroczną tra­ wę. Wyższe pączki są czysto niebieskie, zamknięte w sobie; okrągłe kulki, czystego, doskonale ciepłego błękitu, błękitu, błękitu; podczas gdy niższe dzwoneczki są ciemnawo niebie­ sko - purpurowe, z iskierką bieli u wylotu.(...) Ale, od pierwszej chwili, masz przed sobą jedyną, zwartą wieżę nocnego błękitu jaśniejącego w stronę brzasku, i nad­ zwyczajnie piękną. Gdybyśmy byli mali jak postacie z bajek 1 żyli tylko w lecie, jakże piękne wydawałyby się nam te wielkie drzewa dzwonków, wieże niosące kule ciemnego i ja­ snego błękitu. Wyrastałyby nad nami grube i soczyste, a pur­ purowe klosze białymi iskrami zmarszczek wypychałyby te błękitne do góry. I dostrzegalibyśmy w nich boga". Wystarczy. Chociaż żal trochę, bo już niedługo kwiecień, maj i można by pogawędzić nieco o szkarłatnych anemonach („nie można ich dostrzec, o ile nie patrzy się na nie w słoń­ cu), o żółtych tulipanach („wiotkie, kolczaste, trochę jak Chińczycy"), o ciemnopurpurowym irysie („jest piękny, ale ciężko go zauważyć")... W każdym razie znać, że mówi fachowiec. Zachwycony, ale fachowiec. Lawrence, dając rzeczowy komentarz do ro­ ślinnego świata, potrafi czasem odbić się od botanicznego dyskursu w stronę porównania i metafory. I choć stara się dać maksymalnie wierny ekwiwalent obserwowanej rzeczywisto­ ści, przybliżyć jej zmysłowy kształt we frazach nazbyt może wyszukanych, nigdy przecież jego wypowiedź nie spada do poziomu rzewnej egzaltacji bohaterek „włoskich" powieści 11 12 D H. Lawrence w Toskanii. 1927. il. z D.H. Lawrence. Etruscan Nuova Immagine Editrice (Siena) Places. innego kulturalnego Anglika, Edwarda Morgana Forstera. Jak choćby w tym kwietnym (kwiecistym?) fragmencie Pokoju z widokiem: „Lucy dostrzegła rzekę, złocistą równinę i dalsze wzgórza. (...) Z ust Lucy wyrwał się okrzyk zachwytu. Znaj­ dowała się na miniaturowej polance, pokrytej fiołkami. Oto­ czyły ją światło i piękno"." Hosanna in excelsis... Zostawmy jednak Lucy i fiołki, porzućmy inne toskańskie kwiatki. Lawrence, w swym tekście, dostarcza bowiem nie tylko klucza do oznaczania roślin, ale próbuje i szerszego uo­ gólnienia, choć - jak dotąd - w dalszym ciągu trzyma się bli­ sko ziemi. Przypomina on i mocno eksponuje fakt, że Toska­ nia to przede wszystkim obszar rolniczy, miejsce w którym wyraźne i nieusuwalne są ślady ingerencji ludzkiej w naturę. „Dziwną jest rzeczą, że kraina tak doskonale uprawiana jak Toskania, obszar gdzie zbiory z pięciu akrów ziemi mu­ szą wyżywić dziesięć żołądków, wciąż ma tak wiele miejsca dla dzikich kwiatów i słowików. Od momentu gdy niewielkie wzgórza nagle wypiętrzyły się i oddzieliły od siebie, czło­ wiek musi budować swój ogród i swoją winnicę, tym samym: rzeźbić swój krajobraz. Mówi się o wiszących ogrodach Ba­ bilonu... Cała przecież Italia, wyjąwszy równiny, jest takim wiszącym ogrodem. Przez stulecia człowiek cierpliwie mode­ lował powierzchnię krajów Śródziemnomorza, delikatnie wy­ równując wzgórza i formując na wielkich i małych zboczach prawie niewidzialne poziomy terasów. (...) To dzieło wielu, wielu stuleci. To jest ta delikatna, wrażliwa rzeźba każdego krajobrazu. I tak właśnie zostało osiągnięte to szczególne 37 �włoskie piękno, które jest tak cudownie naturalne, ponieważ człowiek, czując wrażliwość na owoce ziemi, kształtował zie­ mię zgodnie ze swoimi potrzebami, ale nie używał wobec niej przemocy. Co pokazuje, że to m o ż n a zrobić. Człowiek może żyć na ziemi i dzięki ziemi, nie szpecąc jej. To udało się tutaj, na wszystkich tych rzeźbionych wzgórzach i miękko, wrażliwie kształtowanych terasach". Podobnie jak Muratów, Lawrence przywołuje tu aluzyj­ nie, acz nie sposób tego przeoczyć, księgę Genesis. Z opisów pomieszczonych w Obrazach Wioch, wynika, że Toskanię uformowała Ręka Stwórcy, a z jej prymordialnej ziemi ule­ piony został pierwszy człowiek. W tekście Lawrence'a - wy­ przedzającym skądinąd znacznie manifesty ekologiczne - do­ konane u Muratowa dzieło stworzenia, kontynuowane jest, i to z dobroczynnymi skutkami, ludzką ręką. To tu właśnie, w tej krainie, człowiek zrozumiał głębokie znaczenie zalece­ nia, aby czynić sobie ziemię poddaną. Wiszące ogrody Toska­ nii nie powstały mocą boskiego fiat, ale dzięki cierpliwej i konsekwentnej - „dzieło wielu, wielu stuleci" - pracy rolni­ czych pokoleń. Człowiek nie działał tu przeciw naturze, ale wraz z nią, wykorzystując twórczo powierzony mu pierwot­ nie „materiał". Obserwując nadejście toskańskiej wiosny, nietrudno do­ strzec, że zmiana w przyrodzie następuje tu szybko i gwał­ townie. Pory roku tworzą osobne światy o czytelnie zaryso­ wanych granicach. Inaczej niż w Anglii, odnotowuje Lawren­ ce, gdzie lata miękko przechodzą w zimy (i odwrotnie), bez wyraźniejszych dla oka oznak. Wszystko spowija permanent­ na szarość i ciemność. I równie permanentny chłód. Ale róż­ nica między Północą a Południem nie tkwi jedynie w odmiennej kolorystyce, wykracza też poza klimatyczne akcydensy. Jest znacznie bardziej elementarna. Dotyczy pojmo­ wania natury słońca. Niespodziewanie okazuje się, że przyro­ doznawstwo łączy cienka nić z eschatologią. „W krajach Północy człowiek ma tendencję, aby instynk­ townie wyobrażać sobie i sądzić, że słońce zapalone jest jak świeca w wieczystej ciemności i że pewnego dnia świeca wy­ pali się, słońce wyczerpie się, a wieczysta ciemność odzyska nieprzerwaną władzę. Stąd też dla człowieka Północy świat zjawiskowy jest esencjalnie tragiczny, ponieważ jest czasowy i musi przestać istnieć. Z samej jego istoty wynika, że prze­ stanie istnieć i to leży u źródeł poczucia tragedii. Ale dla południowca, słońce jest tak dominujące, że gdy­ by cały zjawiskowy świat zniknął z uniwersum, nie pozosta­ łoby nic prócz jasnej światłości, słoneczności. Słoneczność jest absolutem; a cień albo ciemność są najwyżej względne: są rezultatem czegoś, co trwa między rzeczą a słońcem". Takie jest właśnie, utrzymuje Lawrence, instynktowne od­ czucie człowieka Południa. Ktoś mógłby jednak oponować, że słońce również jest rzeczywistością zjawiskową. Skoro kiedyś pojawiło się, to i musi zniknąć. Ale jest to argument, który ma za sobą racje czysto rozumowe. Sądzimy, że tak jak zapalamy świecę w ciemności, a więc dajemy uchwytny po­ czątek światłu, tak też jakaś Pierwsza Przyczyna musiała za­ świecić słońce w nieogarnionych ciemnościach początku. Jest to jednak argument dość kulawy, bo przecież nikt z nas nie wie i wiedział nie będzie, czy słońce w ogóle kiedykol­ wiek pojawiło się w jakimś konkretnym momencie, rozpo­ częło istnienie od pewnego punktu czasowego. Cała nasza wiedza o nim sprowadza się do tego, że wiemy jak powstaje cień i czym jest: jest wynikiem umieszczenia czegoś mate­ rialnego między nami i słońcem, nie ma więc on bytu samo­ 14 15 je istnego, jego natura jest czasowa, przemijająca. Te obserwa­ cje są podstawą dalszego wywodu: „Możemy myśleć o śmierci, jeśli chcemy, jako o czymś stale mieszającym się między nas i słońce: a to jest podstawa południowej, podziemnej idei śmierci. Ale to nie zmienia słońca w ogóle. Jak dalece sięga doświadczenie gatunku ludzkiego, jedyną rzeczą, która istnieje zawsze, jest świecące słońce, a ciemny cień jest jakimś przypadkiem ingerencji. Stąd też, po prostu, tragedia nie istnieje. We wszechświe­ cie nie ma tragedii, a człowiek jest tragiczny jedynie dlatego, że obawia się śmierci. Co do mnie, sądzę, że jeśli słońce świeci zawsze i zawsze będzie świecić, to pomimo milionów posępnych słów, śmierć, jakimś sposobem, nie przynosi wie­ lu obaw. W blasku słońca nawet śmierć jest słoneczna. A sło­ neczny blask nie ma końca". W prywatnej mitologii Lawrence'a jest Toskania jedną ze śródziemnomorskich wersji wiszących ogrodów Semiramidy. Wielobarwnym ogrodem. Żyzną krainą obfitości. Słonecz­ nym kosmosem. Jej najgłębsze egzystencjalne przesłanie za­ wiera się w solarnej epifanii. Lawrence, wyśpiewując swój hymn o słońcu i do słońca, tym radykalnie antytragicznym O sole mio unieważnia śmierć. W istocie: likwiduje ją. Bo czymże jest „śmierć słoneczna" - wyrażenie, w którym przy­ miotnik skutecznie neutralizuje rzeczownik - jeśli nie rzeczy­ wistością ledwie zjawiskową, pozorem, epifenomenem... Na­ prawdę jest, w mocnym sensie słowa, tylko słońce. A to oznacza, że życie, nieustające, wiecznie odradzające się życie jest esencją naszego świata, w którym śmierć jest, owszem, spodziewanym, ale całkiem nieistotnym epizodem. Obok zmiennej, znikliwej natury form widzialnych istnieje jeszcze trwała, choć bardziej eteryczna, bo ze świetlistej materii zro­ biona, rzeczywistość. Toteż miejsce cierpkiej, tragicznej wi­ zji świata, zająć musi słoneczny optymizm. Where are the snows of yesteryear? - cytuje Lawrence pytanie Villona. Ale sens tego refrenu ulega tu odwróceniu: nie wtrąca już w me­ lancholię, ale jest śmiałą zapowiedzią przyszłości. Tak, niegdysieysze śniegi już stopniały. Płatki wiosennych kwiatów też co prawda opadły, ale - nie ma strachu - za rok pojawią się znowu, jak gdyby naprzemienny rytm kwitnienia i wię­ dnięcia poddany został przedustawnemu prawu wiecznego powrotu. 16 Taką lekcję wyciągnął Lawrence z obserwacji toskańskiej przyrody. A wydawało się, że to tylko o kwiatki chodzi.... 3. Muratów - jak wielu przed nim i wielu po nim - rozpo­ czyna swoją podróż po Włoszech od Wenecji. I już na samym wstępie książki dokonuje na użytek czytelnika znaczącej autoidentyfikacji: „Dla nas, ludzi Północy, którzy wstępują na ziemię włoską przez złote wrota Wenecji, wody laguny są w istocie wodami Lety". Wyraźna deklaracja kulturowej przynależności. Muratów przybywa z dalekiej Północy i, jak widzieliśmy, Lawrence także czuje się dzieckiem Północy. (W geografii mitycznej, która bierze w nawias utrwalone podziały, Rosja graniczy z Anglią.) Pierwszy zatem, zostawia za sobą ziemię „nieokreślonego smutku i niewypłakanej skar­ gi lasów i wąwozów", drugi - pochmurną, zimną i pogrążo­ ną w wiecznym letargu wyspę. Toskania zdaje się im dosko­ nałym przeciwieństwem miejsc, które opuścili. Albert Camus natomiast, ostatni z przywołanych tu podróżników, zdecydowanie jest człowiekiem Południa. Gdyby pojęcie to podlegało stopniowaniu, trzeba by powie­ 17 �dzieć, że jest reprezentantem południowego Południa. Całe dzieciństwo i wczesną młodość spędził bowiem w Algierii. A z mapy niezbicie wynika - krótka lekcja geograficznego relatywizmu - że Algieria leży jeszcze bardziej na południe od Włoch. Podobnie jak jego poprzednicy również nie jest „stąd". Jak oni - jest obcy. Choć, trudno ukryć, obcy inaczej. Miasta swojej młodos'ci opisał Camus w wydanym przed wojną zbiorze esejów Zaślubiny, pisarskim debiucie. Bohate­ rami pierwszych trzech są Tipasa, Dżemila, Algier. W czwar­ tym eseju, Pustynia, nieoczekiwanie przeprawiamy się przez morze do Włoch, jedziemy do Florencji, do Toskanii. Nazwa „eseje" jest tu dość umowna. Są to bowiem utwory gatunko­ wo „nieczyste": po części jest to mocno zmetaforyzowany opis pejzażu, po części medytacja, po części intymne wyzna­ nie, po części refleksja historyczna, po części wreszcie roz­ ważania antropologiczne - fragmenty, w których rozpoznaje­ my wątki i tematy rozwinięte później w Micie Syzyfa czy Człowieku zbuntowanym. Krajobrazy algierskiej młodości, miejsca dla Camusa p i e r w s z e , zbudowane są z kilku powtarzających się pod­ stawowych elementów, choć przemieszanych w różnym po­ rządku i punktowanych z różną intensywnością. Wydobyć je łatwo: morze, wiatr, słońce, zwłaszcza to ostatnie, z godzin największego upału, ciężkie „czarne słońce". Z barw domi­ nują żółcień i błękit. Przypominam te elementarne fakty, bo z perspektywy przybyszów z Północy, można by nie od rze­ czy zapytać, czego młody Camus szukał w Toskanii? Prze­ cież nie słonecznych promieni i intensywnych doznań zmy­ słowych, bo tych miał u siebie w nadmiarze. Sam tekst wprost odpowiedzi nie udziela; dla nas istotniejsze jest nie to, czego szukał, ale co rzeczywiście znalazł. Introdukcja jest czysto malarska. Camus zauważa u mi­ strzów toskańskich - przywołuje z imienia Cimabue, Giotta, Piero delia Francesca - szczególną własność: przenikliwą zdolność widzenia życia ludzkiego w prawdzie. Bohaterowie ich malarskich opowieści to ludzie z krwi i kości. Całkiem dosłownie. Zrobieni są z ciała, przede wszystkim z ciała, tej ulotnej materii, której jedyną prawdą jest rozpad i gnicie. Nieśmiertelność duszy i nadzieja na życie wieczne są im nie­ dostępne. Malarstwo toskańskie jest syntezą tej ziemi, ale nie w sensie, w jakim powiada się czasem, że pejzaże z obrazów Piero delia Francesca są syntetycznym skrótem miejscowego krajobrazu. Owszem, są, ale na znacznie głębszym, niż tylko zewnętrznym, imitacyjnym poziomie: „Nieraz twarz wskutek obojętności i nieczułości osiąga kamienną wzniosłość krajobrazu. Jak niektórzy chłopi hi­ szpańscy upodabniają się do rodzimych oliwek, tak twarze Giotta, odarte z żałosnych cieni ujawniających duszę, zrasta­ ją się w końcu z samą Toskanią w jedynej nauce, jakiej krai­ na ta szczodrze udziela: uprawianiu namiętności zamiast wzruszenia, w mieszaninie ascezy i użycia, zestroju wspólne­ go ziemi i człowiekowi, przy którego pomocy człowiek, jak ziemia, określa się w pół drogi między nędzą a miłością. Nie za wiele jest prawd, o których serce byłoby przekonane. I do­ brze rozumiałem oczywistość tej prawdy pewnego wieczoru, kiedy cień wielkim smutkiem zatapiał winnice i oliwki wsi florenckiej. Ale smutek w tej krainie jest zawsze tylko ko­ mentarzem do piękna". Od obrazów niedaleko do rzeczywistości. Ich wnikliwa obserwacja prowadzi do zdobycia niekwestionowalnej wie­ dzy. To prawda, nie można wątpić: te pejzaże są widzialnym ekstraktem piękna. Ale jest to piękno podszyte kruchością. Więcej: nicością. Nad światem wykreowanym przez Murato18 Pocztówka z Toskanii. Fot. L . Betti wa zawisła strzała Eleaty. Ziemia Toskanii była tam boskim darem, a jej piękno emanacją wieczności. U Lawrence'a za­ kwitł wieczny powrót zdarzeń. Tu, z dojmującą bezwzględ­ nością, pojawiają się czas i ruch. Czas nicujący i ruch zstępu­ jący - zwiastuny śmierci. „Mądrość pogrążona w pięknie żywi się nicością. Wobec tych krajobrazów wielkich aż do skurczu w gardle każda z jej myśli jest przekreśleniem człowieka. Wkrótce jednostka, za­ przeczona, osłonięta raz po raz, zaciemniona taką ilością przy­ tłaczających przekonań, staje się wobec świata jedynie tą nieforemną plamą, nie znającą innej prawdy niż bierna, albo jego kolorem czy słońcem. Krajobrazy tak czyste wyjaławiają du­ szę, a ich piękno jest nie do zniesienia. Te ewangelie z kamie­ nia, nieba i wody mówią, że nic nie zmartwychwstaje". Żadnych złudzeń. Komentujesz się słonecznym ciepłem zamienisz się w proch; zatapiasz wzrok w pięknie pejzażu zgnijesz; wypełnia cię słodycz winogron - zjedzą cię robaki. Marzenia o nieśmiertelności zatrzaśnięte zostały w dziecin­ nym pokoju. Szczęście, jedynie możliwe szczęście, rodzi się z braku nadziei, z mocnej świadomości, że ostatecznie umysł znajduje swoją prawdę w ciele: „Ale czy zawdzięczam tę naukę Italii, czy też wziąłem ją z własnego serca? Niewątpliwie ukazała mi się tam. Ale rzecz w tym, że Italia, jak inne uprzywilejowane miejsca, oferuje mi widok piękna, gdzie mimo wszystko umierają ludzie. Nawet tu prawda musi zgnić - i cóż może być wznioślejszego?". " Przyjrzyjmy się jeszcze, jak Camus oglądał, „klasyczny" krajobraz toskański, ze wzgórzami, cyprysami i rzędami krzewów oliwnych. Wygląda to początkowo na zwykłe opiso­ we ćwiczenie, stylistyczną wprawkę. Przed naszymi oczami rozwija się dekoracja teatralna. Scena jest obrotowa: „Będąc we Florencji, w ogrodzie Boboli wszedłem na sa­ mą górę, na terasę, skąd odsłania się Monte Oliveto i pagórki miasta aż do horyzontu. Na każdym z tych wzgórz rosły bla­ de oliwki jak mgiełki, a w spowijającym je lekkim oparze od­ cinały się twardsze piki cyprysów, bliskie - zielone, dalsze czarne. Na głębokim błękicie nieba kładły się plamy wielkich obłoków. Z końcem popołudnia opadało srebrzyste światło, w którym wszystko stawało się ciszą. Szczyt pagórków był zrazu w obłokach. Ale zerwał się wiatr, czułem jego podmuch na twarzy, i zaraz obłoki za wzgórzami się rozdzieliły jak roz­ suwana kurtyna. Jednocześnie cyprysy ze szczytu wytrysły w nagle otwarty błękit. Wraz z nimi całe wzgórze z krajobra­ zem oliwek i kamieni powoli się uniosło. Napłynęły inne obłoki. Kurtyna się zamknęła. I wzgórze wróciło na dół ze swymi cyprysami i domami". 19 2 21 39 �Chwilowy spokój. Cisza. Obraz zielonej oazy. Ale Camus nie roztapia się w kontemplacji, uważnie czyta tekst krajobra­ zu. Estetyka ustępuje miejsca hermeneutyce. Konkluzja jest wciąż ta sama: „Miliony oczu, wiedziałem, oglądały przede mną ten pej­ zaż, ale dla mnie był on jak pierwszy uśmiech nieba. Porywał mnie w najgłębszym sensie tego słowa. Upewniał mnie, że bez mojej miłości i tego pięknego krzyku kamieni wszystko jest bezcelowe. Świat jest piękny i nie ma zbawienia poza nim. Uczył mnie cierpliwie wielkiej prawdy - że niczym jest umysł, a nawet serce. I że kamień wygrzany słońcem lub cy­ prys powiększony na tle otwartego nieba są ramami jedynego świata, gdzie pojęcie 'mieć słuszność' nabiera znaczenia na­ tury bez ludzi. A ten świat mnie unicestwia, niesie do kresu, odrzuca bez gniewu". Ruch w górę, ruch w dół. Duchowy poryw, mocno jednak wczepiony w ziemię. Fascynację drąży wciąż robak zwątpie­ nia. Jedyna możliwa soteriologia ma wymiar świecki. Pięk­ no, owszem, nie jest złudzeniem. Ale nawet ta niepowątpiewalna realność w niczym nie zmienia faktu podstawowego: że świat jest miejscem wygnania. Teksty rozmawiają ze sobą, choć o tym nie wiedzą. Muratów obwieszczał, że w Toskanii odnalazł miarę egzystencji, Camusa tego rodzaju myśl wpra­ wia w irytację. Świadectwem wykrzykniki: „Mówią mi ciągle: Italia, Morze Śródziemne, starożytne kraje - tam wszystko jest na miarę człowieka. Ale gdzie? Wskażcie mi drogę! Pozwólcie mi otworzyć oczy, bym zna­ lazł moją miarę i moje zadowolenie!". Muratów i, przy wszystkich różnicach, Lawrence, pozwa­ lają nam jednak na chwilowy powrót do Ogrodu, podczas gdy dla Camusa ta myśl nosi wszelkie cechy urojenia. Więcej: po­ znawczego złudzenia, skutecznie zamazującego nieusuwalną prawdę egzystencji, do której kluczem jest pojęcie tragiczno­ ści. To przekonanie nie jest, co prawda, wolne od wątpliwo­ ści: „Może się mylę. W końcu byłem przecież szczęśliwy we Florencji, i tylu innych ludzi przede mną. Ale czymże jest szczęście, jeśli nie zwykłą zgodą między istotą i istnieniem? I czy jest prawowitsza zgoda łącząca nas z życiem niż podwójna świadomość naszej chęci trwania i naszego prze­ znaczenia - śmierci? Zawiera się w tym przynajmniej ta nau­ ka, żeby na nic nie liczyć i uważać teraźniejszość za jedyną prawdę, która jest nam dana «ponadto»". 1 parę stron dalej, w podobnym tonie: „Florencja! Jedno z nielicznych miejsc w Europie, gdzie zrozumiałem, że w głębi mego buntu drze­ mało przyzwolenie. Od jej nieba, stopu łez i słońca, uczyłem się zgody na ziemię, na spalanie się w ciemnym płomieniu jej uciech". Ten koncyliacyjny zwrot w zakończeniu w niczym jednak istotnym nie narusza podstawy ujawnionych wcze­ śniej przekonań. W Toskanii Camusa słońce dalej świeci, piękno jaśnieje, a świat odsłania jedną ze swych najbardziej urodziwych twa­ rzy. To prawda. Ale pierwotną akceptację przenika tu raz po raz zasadnicza niezgoda. Wyraźne „tak" zawsze ma w tle ja­ kieś mocne „nie". To nie jest przestrzeń, jak u Muratowa, peł­ nego, nie zostawiającego miejsca na wątpliwości, zadomo­ wienia. Warunkowe przyzwolenie nie usuwa w żaden sposób esencjalnego poczucia wydziedziczenia. Mimo wszystkie swe piękności i delicje świat jest głuchy - taki sens po­ brzmiewa w łacińskim absurdus - i obojętny. Antynomie nie znoszą się, sprzeczności nie zostają pogodzone. Pod słońcem Toskanii śmierć nie umiera. Tym światem, odwrotnie niż w heliocentrycznej teorii Lawrence'a, rządzi „tragizm solar22 23 24 25 40 ny", pojęcie które rozwinie Camus w jednym ze swoich późniejszych esejów śródziemnomorskich. Albo inaczej: heliocentryzm z nieusuwalną geocentryczną skazą. 4. Trzy teksty, trzy różne charakterystyki tej samej rzeczy­ wistości. W pierwszym rzędzie można widzieć je jako ko­ lejne próby przeniknięcia i opisania czegoś w rodzaju arche Toskanii. Która z nich jest lepsza, prawdziwsza? W której słowo jest najbliżej rzeczywistości? Kto zobaczył więcej? Kto opisał trafniej? Pytania, choć psychologicznie zrozu­ miałe, pozbawione większego sensu, bo nie ma ponadhistorycznej, ponadkulturowej i ponadjednostkowej miary, do której można by je przymierzyć. Co ma być tym wspólnym mianownikiem? Encyklopedyczne hasło z jego pretensją do naukowego (?!) obiektywizmu? Przewodniki powielające myślowe i wizualne clichesl Teksty, zwane z czyjegoś nazewniczego kaprysu, f i k c j a m i literackimi? Inne świa­ dectwa podróżnicze - te wcześniejsze czy te późniejsze? Nasze, czytelników (a więc i moje) głębokie przekonania poparte sumienną wizją lokalną? Gdzie, oprócz prawd czą­ stkowych, jest ta najprawdziwsza prawda? I kto jest jej dys­ pozytorem? Wobec braku sensownej odpowiedzi skonstatujmy raczej to, co widać gołym okiem. Każdy z tych tekstów jest osten­ tacyjnie subiektywny. To z pewnością coś więcej niż rutyno­ we sprawozdania z podróży. Oprócz warstwy opisowej i in­ formacyjnej zawierają, mniej lub bardziej wyraźnie wyeksplikowany, własny projekt egzystencjalny. W każdym z nich więc obraz Toskanii jest wypadkową spotkania tego projek­ tu z interpretacją miejscowego krajobrazu. Widzenie, nie dość że zainfekowane biograficznie, przesłonięte jest rów­ nież filtrem kulturowym bądź filozoficznym. Rzeczywistość, za każdym razem, załamuje się w oku pod innym kątem. Ca­ ła trójka zobaczyła w Toskanii nie to, co zobaczyła, ale to co zobaczyć chciała. Toskania przyjechała z nimi. I w nich. Opis przenikający się z prywatną wizją pełni przy tym w zależności od pierwotnego nastawienia - różne funkcje: od kompensacyjnych (Muratów, Lawrence), po diagnostycz­ ne (Camus). Te trzy kreacje pisarskie wywołują inne jeszcze, ważniej­ sze być może pytania. Ważniejsze, bo dotyczące i dotykające nas bezpośrednio, tu i teraz. Mimo odmienności jest jednak pewna okoliczność, która - z dzisiejszej perspektywy - teksty te mogłaby łączyć: czas powstania. Spójrzmy na daty: Muratów - 1914; Lawrence 1927/8; Camus - 1937. Niewiele ponad dwadzieścia lat róż­ nicy. Muratów już wie o strzałach w Sarajewie; Lawrence i Camus piszą już po doświadczeniach I wojny. Ale wciąż, je­ śli trzymać się tradycyjnych historiograficznych podziałów, jest to ta sama epoka. Cezura drugiej wojny jest tu o tyle waż­ na, że wyraźnie wyznacza granice dwóch światów. Tego co „przed" i tego co „po". Starej i nowej wrażliwości między którymi nie może być mediacji. Więcej: dla wielu jest to mo­ ment radykalnego zerwania cywilizacyjnej ciągłości, zakwe­ stionowania całej dotychczasowej tradycji europejskiej. Zmierzch ideałów kultury śródziemnomorskiej. A więc tak­ że: ostateczny i nieodwołalny koniec mitu Włoch jako zreali­ zowanej Arkadii. I , dodajmy, Toskanii jako jej najbardziej eksponowanego przyczółka. Jednym z najbardziej agresywnych i konsekwentnych de­ struktorów tego mitu stał się Tadeusz Różewicz. Poemat Et �in Arcadia ego, powieść Śmierć w starych dekoracjach... Już tytuły wystarczyłyby za konkluzję. Jego przypadek poprzez swoją skrajność jest dość instruktywny. Różewicz chciał sprawdzić trwałość i adekwatność zadawnionych wyobra­ żeń. Jego bohaterowie wyprawiają się do Włoch w nadziei estetycznego olśnienia, duchowej przemiany. Nic z tego. Ita­ lia ze znanych obrazków nie istnieje. Rzeczywistość włoska zamienia się w cmentarzysko, magazyn dekoracji, śmietnik, kloakę, wydrążoną formę... „Próbowałem wrócić do raju" kończy swój poemat Różewicz. Ale raju już dawno nie ma. W jego miejsce są jedynie gruzy cywilizacji, fałszywe war­ tości, idole z gliny, odmóżdżona ludzka masa, birth, copula­ tion and death. Słowem: monstrualne, zwielokrotnione, wie­ lokształtne Nic. Kłopot w tym, że jest to wizja mało przeko­ nująca, przede wszystkim epistemologicznie wadliwa. Róże­ wicz bierze cząstkowe fakty (jak najbardziej prawdziwe) za całość i lepi z nich nihilistyczną kukłę. A nad tą łatwo się już znęcać. Ponadto, pada ofiarą swoistego maksymalizmu. Rze­ czywistość przyjmuje u niego dwie skrajne postaci: albo raj­ ską albo apokaliptyczną - bez żadnych stopni pośrednich. Różewicz, co dość paradoksalne, okazuje się osobliwym utopistą: skoro współczesna rzeczywistość w żaden sposób nie spełnia pokładanych w niej oczekiwań, to w odruchu ze­ msty przystawia jej lusterko, które ma tę właściwość, że tyl­ ko czarne barwy rejestruje. Różewicz, jak jego poprzednicy we Włoszech, widzi tylko to, co widzieć chce. Zapomina też, że destrukcja arkadyjskiego mitu Italii zapoczątkowana zo­ stała jeszcze przed wojenną traumą. Poważny jego demontaż widzieliśmy w tekście Camusa. A jeszcze wcześniej był Mann, romantycy.... Twarda lekcja, której udziela w swoich utworach Róże­ wicz, w naszym przypadku przekłada się na takie pytania: czym jest Toskania dzisiaj? czy tylko złomowiskiem wyobra­ żeń o niej? dostarczycielką tandetnych złudzeń? czy można ją jeszcze naprawdę z o b а с z у ć? po co jechać do Toskanii? Całkiem niedawno, z początkiem sierpnia 1998, londyński „The Times" donosił: „Państwo Blair oczarowani Toskanią". Brytyjski premier po raz trzeci w ostatnim czasie spędzi tu wakacje. Richard Owen skrupulatnie odnotowuje, że Blair wraz z rodziną zamieszka w 50-pokojowej willi księcia Girolamo Strozzi, w Cusona niedaleko San Gimignano i że do je­ go dyspozycji będzie 1200 akrów książęcej posiadłości. Wie­ lu Włochów jest zachwyconych z tego powodu, inni dziwią się temu przywiązaniu do jednego miejsca. Z zebranych przez dziennikarza wypowiedzi stałych mieszkańców wynika, że Toskania - odmiennie niż sugeruje to „północny" stereotyp jest duszna i pokryta kurzem, cierpi na niedobory wody, miej­ scowi robotnicy są niemili i agresywni, a spod traw wciąż wy­ pełzają jadowite pająki i węże... „Co jest tak atrakcyjnego w Toskanii, że przyciąga Brytyjczyków" - pyta, cytowana w artykule, włoska „La Republica". I sama sobie odpowiada: „Po prostu dlatego, że pragną uciec od deszczowych wybrze­ ży Wysp Brytyjskich do radości i wina Chiantishire". 26 Czyżbyśmy już gdzieś tego nie czytali? Słoneczny mit To­ skanii ma się zupełnie dobrze. Coś więc chyba jest w tej Toskanii, skoro premier Blair z małżonką tam się rokrocznie udają. Coś, co syci pragnienia, ale nie zaspokaja do końca. No tak, ale oni, podobnie jak re­ szta pospólstwa, padają ofiarą złudzenia. Szkoda. Państwo Blair.... Tak, ci ludzie to byłoby jakieś rozwiązanie.... Ale może jest jeszcze inaczej. Może Toskania to nie jest ani pojęcie geograficzne ani punkt na mapie. Może jest raczej nazwą pragnienia. Imieniem tęsknoty. Zarysem formy, która oczekuje na wypełnienie. I jak kiedyś: wszystko jest w oku patrzącego. Dla jednych więc pozostanie Toskania kolorową widokówką, arkadyjskim mirażem. Dla innych - ideałem po przejściach. Ogrodem leżącym gdzieś „w pół drogi między nędzą i miłością", między rozpaczą i nadzieją. W którym je­ dyna możliwa koniunkcja będzie zawsze hybrydą przeci­ wieństw. Anemon i popiół. 27 PRZYPISY ' W. Jerofiejew, Moskwa Pieluszki. Poemat, tl. N . Karsov, Sz. Szechter, Londyn 1986, s. 83 Por. wnikliwe i dobrze udokumentowane rozważania C.P. Brand, Italy and the English Romantics. The Italianate Fashion in Early Ninete­ enth-Century England, Cambridge 1957 F. Nietzsche, Ecce homo, tł. L. Staff, Warszawa 1909, s. 40 P. Muratów, Obrazy Wioch, tł. P. Hertz, Warszawa 1972, t . I , s. 158 Tamże, s. 271 Tamże, s. 264 F. Ankersmit, Język a doświadczenie historyczne, tłum. S. Sikora, „Konteksty", nr 1-2: 1997, s. 82-84 * Muratów, Obrazy..., s. 295 Tamże, s. 295 Tamże, s. 265 " D.H. Lawrence, Flowery Tuscany, w: Selected Essays, b.m.w. 1954, s. 141-142 Tamże, s. 145-146 E M . Forster, Pokój z widokiem, Л. A. Majchrzak, Warszawa 1992, s. 61 Lawrence, Flowery, s. 140 " T a m ż e , s. 153 Tamże, s. 154 Muratów, Obrazy..., s. 18 A. Camus, Zaślubiny. Lalo. przet. M . Leśniewska, Kraków 1981, s. 39-40 Tamże, s. 45 Tamże, s. 48-49 Tamże, s. 46-47 2 3 4 5 6 2 2 Tamże, s. 47-48 Tamże, s. 46 Tamże, s. 46 Tamże, s. 50 R. Owen, Blairs beguiled by Tuscany, „The Times", 1 August 1998, s. 12 O trwałości i aktualności toskańskiego mitu wśród Brytyjczyków pisałem w artykule Anglicy we Włoszech, w: Kino według Alicji, pod red. W. Godzica i T. Lubelskiego, Kraków 1995, s. 213-221 2 3 2 4 и 2 6 2 7 7 9 10 i: NŁWS Blairs beguiled by Tuscany 12 13 14 16 1 7 19 2 0 21 Ilustracja z artykułu z ..Timesa" 41 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8a4cf1cacc971ecb3dfd88f4827e7aad.pdf 1eb7f09a2358d10e20eb762249a4a3ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2689 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2500 Title A name given to the resource Henrik Ibsen - mit osobisty / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.29-33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokół, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Henrik Ibsen - mit osobisty L e c h Sokół Powszechnie akceptowane wyobrażenie Ibsena jako pisa­ rza pozostaje niepełne i w dużym stopniu fałszywe. Jego twórczość i jego samego jako człowieka wiąże się nazbyt ści­ śle i jednoznacznie z nieubłaganym zdrowym rozsądkiem i realizmem, prozaicznym przywiązaniem do konkretu i szczegółu, z problematyką wyzwolenia kobiet i interwen­ cjonizmem pisarskim w dzieło naprawy społecznej Europy minionego wieku, walką o prawdę w życiu jednostkowym i zbiorowym, liberalizmem religijnym i politycznym etc., etc. - listę tę łatwo przedłużyć. Są to wszystko zagadnienia bardzo istotne dla jego twór­ czości, wśród jego dramatów realistycznych znajdziemy ar­ cydzieła, ale ograniczając Ibsena do realizmu w dziewiętna­ stowiecznym sensie słowa zapoznajemy poetę. Jego powoła­ nie pisarskie narodziło się jako powołanie poety i pozostało takim do ostatniego napisanego przez niego dramatu, co nie kłóci się wcale z tendencjami realistycznymi, wręcz przeciw­ nie, doskonale z nimi współgra. Ibsen wcześnie ukształtował swoją złożoną i mroczną, poetycką wizję świata, która okre­ ślała zawartość myślową i formę literacką nawet jego drama­ tów realistycznych. Ibsen zbudował pewien mit osobisty. W psychoanalizie mit osobisty pełni istotne funkcje obronne - niewątpliwie obecne u Ibsena, jednego z najbar­ dziej tajemniczych i skrytych wielkich pisarzy europejskich ukrywa osobowość, ale wyraża także ważne treści nieświado­ me, powiązane z tematem tzw. romansu rodzinnego, opraco­ wywanego już przez Freuda. Używam określenia „mit osobi­ sty" w sensie bardziej potocznym, tylko po części zgodnym z koncepcjami psychoanalityków. Interesują mnie przeżycia i miejsca mityczne Ibsena: obrazy, które mu towarzyszyły, motywy jego myśli i twórczości, które miały dające się opi­ sać związki z rzeczywistością realną, wreszcie momenty ilu­ minacji w kontakcie z naturą i sztuką, prowadzące do głęb­ szego i szerszego poznania. Oczywiście, wyciągam tylko kil­ ka nitek z tkaniny o bardzo złożonym wątku. Związek Norwegów z naturą, mający często charakter mi­ styczny, ważna cecha ich życia jednostkowego i społecznego, ich kultury, stał się przedmiotem wielu rozważań sięgających daleko w głąb historii. Ibsen na swój sposób realizuje ten para­ dygmat życia społecznego swojej ojczyzny. Już jako młody człowiek odbywał piesze wędrówki, zbierał podania i pieśni ludowe, docierając do samotnych i trudno dostępnych osad i pojedynczych farm. Realizował w ten sposób postulat norwe­ skiego i europejskiego romantyzmu, ale uczył się także krajo­ brazu. Kontemplacja natury stała się wcześnie jego nawykiem i potrzebą. Ponadto Ibsen rozwinął wcześnie zdolność obser­ wacji i widzenia. Widzenie, wizualność stały się istotną cechą jego stosunku do świata i jego twórczości. Jak sam przyznawał, gdy tworzył swoje postacie, w i d z i a ł je, a także s ł y s z a ł , zanim pojawiły się na kartach jego dramatów. W jednym z listów napisał zdanie, które stało się lejtmotywem jego życia i twórczości: „Kocham morze" („Havet elsker jeg"). Przywiązanie do morza stało się częścią jego mitu osobistego. Gdziekolwiek mieszkał, wszędzie chciał mieć ła­ twy dostęp do morza, jeziora albo rzeki. Kontemplacja wody została zapisana w jego obrazach i, oczywiście, w jego twór­ czości literackiej. Na szczególnie istotną obecność wody w jego obrazach wskazał Daniel Haakonsen w swojej książ­ ce o Ibsenie jako człowieku i artyście. Wodzie na obrazach Ibsena towarzyszyły w sposób naturalny góry, niezwykłej 24 �urody góry i fiordy Norwegii. Haakonsen dowiódł, że młody Ibsen, malujący od czasu, gdy miał 14 lat (do około 35 roku życia), nie odwzorowywał po prostu otaczającego go świata. Zestawienie ocalałych gwaszy i akwarel z fotografiami rze­ czywistych miejsc, które Ibsen przedstawiał, pokazuje pewną stałą tendencję do dramatyzacji krajobrazu: góry przedsta­ wiane są zwykle jako wyższe, bardziej strome, dziksze i gro­ źniejsze niż w rzeczywistości. Jedna z najwcześniejszych akwarel, pochodząca z 1842 roku, przedstawia majątek stryjecznego dziadka Ibsena, Nicolaya Plesnera, Store Follestad niedaleko Skien. Pojawia się w niej motyw odbicia w wodzie, efekt lustra'. Motyw ten wy­ stępuje w innych obrazach Ibsena, pojawia się także w dra­ macie Peer Gynt (1867) jako obraz bohatera tytułowego ska­ czącego z górskiego urwiska na grzbiecie kozła w jezioro (a. I , w. 98-106): obraz rzeczywisty i odbity zostały przeciwsta­ wione, a następnie unicestwione, gdy zwierzę i człowiek zde­ rzają się z taflą jeziora. Norweskie akty dramatu (a. I - I I I i V) rozgrywają się we względnie konkretnej scenerii. Nie da się wszakże wskazać jednego, ściśle określonego miejsca dla takiej czy innej sce­ ny. Ibsen zwykł był bowiem łączyć konkretność i przywiąza­ nie do rzeczywistego miejsca z dążeniem do pewnej syntezy i uogólnienia, do jego przekształcenia w obraz i mit. Tę cechę swojego myślenia, kształtowania miejsca akcji dramatów, opisał w rozmowie z Paulem Lindau pod koniec życia, po na­ pisaniu przeważającej większości swoich najbardziej zna­ nych dramatów: „Ibsen powiedział mi, że rzadko myśli o ja­ kimś określonym miejscu; przy pracy wyobraża sobie zwykle jakiś większy krajobraz, jakąś ogólnie norweską okolicę bez lokalnego ograniczenia. Pisząc Upiory miał na myśli okolice Bergen, «gdzie jest wiele bardzo pochmurnych dni i wiele pada», pisząc Panią z morza natomiast - miły, robiący prawie wrażenie włoskiego, krajobraz Molde i Romsdalsfjordu, Dzi­ ką kaczką - coś jakby Kristianię" . 2 Jeśli zgodzimy się, że pojęcie ojczyzny to przede wszyst­ kim, lub także, zespół obrazów, Ibsen swoją ojczyznę wiązał z górami i morzem. W roku 1897, w kilka lat po powrocie na stałe do Norwegii z dobrowolnej, trwającej 27 lat emigracji, pisał do Georga Brandesa: „Tu, nad fiordami, mam kraj ro­ dzinny. Ale - ale - ale: gdzie jest mój dom? Jest n i m mo­ rze, które pociąga mnie najbardziej" . Jakkolwiek byłoby to trudne do przyjęcia dla nas, nacji wybitnie lądowej, morze w micie osobistym Ibsena stoi po­ nad lądem; żywioł wody przeważa nad żywiołem ziemi w głęboko zakorzenionej w świadomości i podświadomości Ibsena instynktownej hierarchii wartości. Żywioł wody po­ wraca w jego twórczości w formie tematów, których sens jest w dużym stopniu nieświadomy. Morze, związek z morzem, funkcjonują w dramatach Ibsena jako symbole, co oznacza, że otwarcie na znaczenia niejasne i nieświadome zostało w nich z góry założone, gdyż należy to do natury symbolu, jakkolwiek byśmy go rozumieli. Mitologizowanie rzeczywistości przez Ibsena wiąże się ściśle z traumatycznymi przeżyciami z dzieciństwa, które wymusiły na nim odejście w świat wyobraźni i kompensacji. Nagłe bankructwo ojca pociągnęło za sobą zubożenie i dekla­ sację. Ibsen był wówczas dzieckiem, miał siedem lat, okres szczęśliwego dzieciństwa i poczucie bezpieczeństwa uległy zniszczeniu nagle i nieodwracalnie. Od bankructwa ucierpia­ ła cała rodzina: ojciec, nie mogąc sprostać nowej sytuacji, za­ czął pić, matka wycofała się ze świata, zajęła się malowaniem akwarel, robiła drewniane laleczki. Od dzieciństwa zdradzała 3 30 zainteresowania artystyczne, pociągał ją zwłaszcza teatr. Te­ raz sztuka stała się dla niej ucieczką. Przykład matki z pew­ nością dopomógł synowi w odnalezieniu własnej drogi do świata kompensacji. Utrata poczucia bezpieczeństwa małego Ibsena stała się dla niego szkołą wyobraźni. Nie był dzieckiem towarzyskim. Jego siostra Hedvig, je­ dyna z rodziny, z którą utrzymywał kontakt przez całe swoje życie, wspomina go jako samotnika, szukającego schronienia w pomieszczeniu obok kuchni, gdzie mógł, nie niepokojony przez nikogo, malować, rysować i zajmować się teatrem lal­ kowym, który sam zbudował. Wycinał także postacie i mode­ le z tektury, które sprzedawała dla niego właścicielka kramu z owocami. W ten sposób Ibsen sam troszczył się o kieszon­ kowe. Jego teatr był poważnym przedsiębiorstwem. Na przedsta­ wieniach bywały dzieci, a także dorośli z okolicy. Wejście by­ ło płatne. Ibsen zbudował sam scenę, zmajstrował lalki, poru­ szał nimi, reżyserował i odgrywał przedstawienia, występował także jako magik i brzuchomówca. Za jedynego zaufanego pomocnika w przedsięwzięciu miał chłopca z sąsiedztwa. Lal­ ki były wykonane niezwykle starannie, z dbałością o efekty plastyczne. Wedle wspominających te przedstawienia widzów szczególnie piękna była lalka Izabelli Hiszpańskiej, pojawia­ jąca się w przedstawieniu opisanym następująco: „Czarne jak węgiel loki, krynolina z różowoczerwonego jedwabiu. Mogła ona poruszać się wymyślnie ponad płaszczyzną sceny i wów­ czas dziewczynki krzyczały z radości. Rycerz Fernando uka­ zywał się wtedy na scenie: kapelusz z piórem, czerwony strój ze złotymi sznurami. Przesuwał się powoli i z godnością w kierunku Izabelli. Wówczas - o zgrozo! - przybywał szyb­ ki jak błyskawica czarny Maur, chwytał ją i próbował porwać. Ale rycerz Fernando odpychał go tak gwałtownie, że Maur pa­ dał jak długi, a Fernando i Izabella pozdrawiali widownię" . 4 Ibsen traktował swój teatr z powagą, wpadał we wście­ kłość, gdy młoda publiczność przeszkadzała mu w przedsta­ wieniach. Świat gry, teatru, pozoru stawał się dla niego ko­ niecznością. Te zainteresowania i dokonania teatralne zdra­ dzają także oczywiste zdolności plastyczne i manualne Ibse­ na, o czym już wspominałem. Warto również odnotować jego zainteresowanie strojem, widoczne już w strojności Izabelli i Fernanda. Chciał też sam wyróżniać się strojem, podziwiał tych, którzy się wyróżniali, na przykład mężczyznę w Venst0p w aksamitnych spodniach i jedwabnej kamizelce, wi­ dzianego na jakiejś lokalnej gali. Hedvig wspomina, że gdy malował jako dziecko, przejawiał „specjalną predylekcję [...] do rysowania ludzi we wspaniałych strojach" . Biorąc udział w wieczorkach towarzyskich, występach, balach, swego rodzaju parateatrze, nieco starszy już Ibsen (te­ atrzyk lalkowy zbudował mając 12 lat) przejawiał zamiłowa­ nie do stroju odnotowane w wielu wspomnieniach i zauważo­ ne przez biografów, trudne dla niego do zrealizowania jako że żył w skrajnej biedzie. Owo zainteresowanie odezwie się w jego późniejszym życiu w dandysowskiej dbałości o wy­ gląd zewnętrzny, w świadomym kształtowaniu oficjalnego wizerunku własnego, swojej persony, w dziecinnym przywią­ zaniu do odznaczeń i orderów, o które zabiegał i które nosił nawet w sytuacjach zupełnie do tego nieodpowiednich. Psy­ choanalityk dopatrzyć się w tym może znamion „kompleksu spektakularnego" - pragnienia widzenia i bycia widzianym. Zdaniem Haakonsena był to wyraz odmowy uznania deklasa­ cji, bunt przeciwko niej. Ibsen uwolnił się od poczucia głębo­ kiego upokorzenia dopiero we Włoszech, gdy napisał Branda (1866), odnosząc pierwszy wielki sukces, który doprowadził 5 �do znaczącej, choć krótkotrwałej, poprawy jego opłakanej sy­ tuacji materialnej. Wyjazd do Włoch nie był pierwszym doświadczeniem za­ granicznym Ibsena, ale jego waga była nieporównywalna z innymi doświadczeniami podróży. Prowincjusz ze Skien, który znał wcześniej jedynie miasta rozmiarów Kristianii i Bergen (odpowiednio 30 i 25 tysięcy mieszkańców w cza­ sie, gdy tam mieszkał), w 1852 roku wyjechał do Kopenhagi i Drezna. Wrażenie było ogromne: znalazł się w wielkim świecie, powiedzielibyśmy dzisiaj - w Europie. Doświadcze­ nie teatralne i kulturowe, impulsy, jakie odebrał, zaważyły znacząco na jego rozwoju intelektualnym oraz na jego drodze jako człowieka teatru i pisarza. Docenił od tej pory podróże jako najlepszy bodziec duchowego wzrostu człowieka. Dlate­ go napisał: „Mogę powiedzieć z doświadczenia: wiem, jaka możliwość rozwoju znajduje się w podróży." Podróż do Włoch przebiegała etapami, celem był Rzym. 5 kwietnia 1864 Ibsen popłynął statkiem z Kristianii do Ko­ penhagi, gdzie spotkał się z żoną i synem Sigurdem. 20 kwietnia popłynął do Lubeki, zostawiając rodzinę w Kope­ nhadze, stamtąd pociągiem pojechał przez Alpy. O swoich wrażeniach wspomniał w przemówieniu wygłoszonym w Kopenhadze 1 kwietnia 1898 г., w czasie uroczystości sie­ demdziesiątej rocznicy urodzin: „Podróżowałem przez Niem­ cy, Austrię i przekroczyłem Alpy 9 maja. Nad wysokimi góra­ mi wisiały chmury jak wielka ciemna zasłona, a poniżej je­ chaliśmy przez tunel i nagle znaleźliśmy się w Mira Mare, gdzie piękno Południa, cudownie jasne światło, świecące jak biały marmur, objawiło mi się nagle i wpłynęło na całą moją późniejszą twórczość...". Ibsen określił swoje wrażenie jako „uczucie wyzwolenia się z ciemności do światła, z mgieł przez tunel do blasku słonecznego". 6 7 8 Ten kontrast ciemności i światła, użycie sugestywnego obrazu wydostawania się z mroku przez tunel ku światłu jest metaforą wyzwolenia, zyskania wolności pełnej, ale także porzucenia życia w mroku na rzecz życia w świetle, zupełne­ go odrodzenia, także rozumianego dosłownie jako urodzenie się na nowo. Zresztą obraz podróży przez tunel zdaje się su­ gerować przyjście na świat. W wielu listach Ibsena znajdziemy spontaniczne i entu­ zjastyczne opisy owego wyzwolenia i odrodzenia. Rozdział o pierwszym z dwóch włoskich okresów życia Ibsena nosi w książce Haakonsena wiele mówiący tytuł: „Jak człowiek nowy". Droga do Rzymu wiodła przez Triest, Wenecję, Mediolan, Piacenzę, Parmę, Bolonię i Florencję. W niektórych miastach Ibsen zatrzymał się przez jakiś czas, niektóre odwiedzał po­ nownie, w Wenecji np. spędził ogółem cztery tygodnie. Nie wiemy jednak, jakie wrażenie wywarły na nim te miasta, z wyjątkiem tego, że podziwiał mediolańską katedrę. Mie­ szkał później w różnych miejscowościach w Górach Albań­ skich w pobliżu jeziora Nemi, w Neapolu i nad Zatoką Neapolitańską (na wyspie Ischia, w Amalfi, w Sorrento), odwie­ dził Pompeje i inne miejsca. Ale zawsze dla niego najważ­ niejszy był Rzym. Rzym był podówczas bardziej niż Paryż magnesem przy­ ciągającym artystów i pisarzy, zwłaszcza Skandynawów, dla których był, jak pisze Michael Meyer, ziemią obiecaną. Od­ działywanie Rzymu stało się decydującym punktem zwrot­ nym w życiu i twórczości Oehlenschlagera, Thorvaldsena, Andersena, Ole Bulla i wielu innych, wśród nich - Ibsena. Ibsen był uważnym i nietuzinkowym turystą w Wiecznym Mieście. Oprowadzał go po nim Lorentz Dietrichson, młod­ 9 szy od niego o sześć lat bergeńczyk, z którym zetknął się przelotnie w Kristianii. Dietrichson wykładał literaturę skan­ dynawską w Uppsali i przybył właśnie na dwa lata do Rzy­ mu, by studiować historię sztuki, którą później wykładał na uniwersytecie w Kristianii. Nietuzinkowy turysta znalazł za­ tem nietuzinkowego przewodnika. Jak pisze Ferguson, w cza­ sie pierwszej zimy, jaką Ibsen spędzał w Rzymie, miał okazję uczęszczać na wykłady z archeologii i topografii miasta, których ogółem dwadzieścia wygłosił Dietrichson dla kolonii skandynawskiej. Odbywały się one w różnych miejscach: na Forum Romanum, na Palatynie, w termach Karakalli, przy ciepłych źródłach Tytusa. Był to czas dokonywania fascynu­ jących odkryć archeologicznych i prawie co tydzień wykopy­ wano jakiś nowy obiekt, o którym pisała prasa, który był na ustach wszystkich. Ale Ibsen bynajmniej nie interesował się wszystkim. W sposób sobie właściwy poszukiwał własnej drogi do zrozumienia wybranych przez siebie aspektów kul­ tury starożytnej i nowszej, jaką poznawał w Rzymie. Zainteresowania jego ogniskowały się na rzeźbie. Ujaw­ niają one nowy aspekt tego, co nazwałem jego mitem osobi­ stym: fascynację kamieniem. Ferguson pisze o tym następu­ jąco: „Tajemniczy stosunek Ibsena do kamienia, od jego naj­ wcześniejszej fascynacji legendami i baśniami, które opowia­ dały o istotach podziemnych, porywających ludzi do wnętrza góry z lęku przed własnym skamienieniem, był już w nim w tym czasie głęboko zakorzeniony. Poczynając od jego naj­ wcześniejszych utworów jest oczywiste, iż rzeźba - wykuwa­ nie człowieka z bloku kamiennego - była dla niego formą sztuki najbliżej spokrewnioną z jego własną - tworzeniem przemijających posągów z krwi i kości. Nie jest więc niespo­ dzianką, że rzeźba i różne style w rzeźbie były dominującym rysem w jego wrażeniach z wędrówek po tym, co było dla niego w gruncie rzeczy muzeum o rozmiarach miasta. W l i ­ stach do kraju i w dyskusjach nie ma żadnych odniesień do znanych malowideł czy znanych dzieł włoskiej literatury i muzyki. Zajmowała go tylko rzeźba." 10 O rzeźbie rozmawiał Ibsen często z Dietrichsonem. Ten ostatni opisał wspólną wizytę w muzeach watykańskich, w czasie której dyskutowali o greckiej i rzymskiej rzeźbie portretowej. Dietrichson wskazywał wyższość Greków, po­ nieważ kształtują oni głowę i strukturę kości twarzy ze względu na to, co typowe i ogólne. Ibsen wolał stworzony przez Rzymian sposób indywidualizowania głowy za pomo­ cą szczegółów, jak na przykład zmarszczki na czole Mariu­ sza, rzeźby z Museo Chiaromonti, którą podówczas uważano za portret Gaiusa Mariusa. Ten rys realizmu przekazywał le­ piej, według Ibsena, ducha modela niż grecki idealizm. Na początku swego pobytu w Rzymie Ibsen miał trudno­ ści ze zrozumieniem i zaakceptowaniem rzeźby klasycznej w ogólności. Omawia te problemy w długim i ważnym liście do Bj0rnsona z 19 września 1864 r. „Tu w Rzymie bardzo wiele zostało mi objawione - pisał - chociaż nie mogę dojść do ładu ze sztuką klasyczną, tak naprawdę nie rozumiem jej znaczenia dla naszych czasów, brakuje mi iluzji i , przede wszystkim, poczucia osobistego i indywidualnego wyrazu za­ równo w podmiocie, jak i w artyście, i nie mogę zaradzić te­ mu, że widzę (w każdym razie jak dotychczas) jedynie kon­ wencje, tam gdzie inni dopatrują się praw. Wydaje mi się, że dzieła plastyczne sztuki klasycznej są, jak nasze ballady bo­ haterskie, raczej wytworami epoki niż takiego czy innego mi­ strza; to pewnie może być przyczyną, dla której tak wielu na­ szych nowoczesnych rzeźbiarzy zawodzi, gdy usiłuje dzisiaj podjąć próbę stworzenia ballad bohaterskich w gipsie i mar31 �murze. Michała Anioła, Berniniego i jego szkołę ro­ zumiem lepiej - ci jegomo­ ście mają odwagę, by od czasu do czasu dopuścić się szaleństwa. Architektura wywarła na mnie większe wrażenie, ale ani styl kla­ syczny, ani jego późniejsze potomstwo nie pociąga mnie tak jak gotyk; dla mnie katedra w Mediolanie jest czymś najbardziej przy­ tłaczającym spośród tego, co mogę sobie wyobrazić na tym polu; człowiek, który mógł począć takie dzieło, musiał być zdolny, by w wolnej chwili stwo­ rzyć księżyc i cisnąć go w głąb niebios."" Jest oczywiste, że uwagi Ibsena o sztuce klasycznej wiążą się ściśle z jego dra­ matami, z pragnieniem ukazania w każdej postaci dramatycznej niepowta­ rzalnych cech jednostko­ wych. Idealizowanie, poka­ zywanie tego, co typowe, było na ogół obce jego pi­ sarstwu. Natomiast odwo­ łanie się do Michała Anio­ Michal Aniot, Sąd ła. Berniniego i jego szkoły wydaje się szczególnie interesujące. Jest to odwołanie do sztuki, która nie poddaje się łatwo regułom, jest spontanicz­ na, mogła ówczesnym estetom wydawać się barbarzyńska, jest to wreszcie odwołanie do baroku, nie rozstrzygając w związku z twórczością Michała Anioła kwestii jej stosun­ ku do baroku czy manieryzmu w sensie, w jakim używali te­ go terminu niedawno raczej historycy literatury niż sztuki. Związek między Michałem Aniołem. Berninim i rzeźbą ba­ rokową a dziełem Ibsena wydaje się walnie dopomagać w in­ terpretacji i zrozumieniu jego dzieła, a już na pewno jego wrażliwości na sztukę, jego wyobraźni. Odwiedzając Floren­ cję, Ibsen nie mógł nie widzieć słynnych nie dokończonych rzeźb Michała Anioła znanych jako „więźniowie", stojących wówczas w Ogrodzie Boboli. „W przyszłych sztukach - pi­ sze Michael Meyer - od Branda po Gdy wstaniemy z mar­ twych - miał on [Ibsen] stworzyć podobnych gigantycznych i udręczonych więźniów. Bardziej niż jakikolwiek pisarz mi­ strzem Ibsena był Michał Anioł; jeden tworzył w słowach to, co drugi stworzył w kamieniu. Równie niemodna admiracja Ibsena dla gotyku (katedra mediolańsa) i baroku (Bernini) była jednakże logiczna u człowieka, który miał wkrótce na­ pisać Peera Gynta." 12 13 W korespondencji między Ibsenem a Bj0msonem doty­ czącej rzymskich wrażeń Ibsena pojawia się pewien wątek „pedagogiczny" ze strony Bj0rnsona. Wierzył on, że jego przyjaciel w końcu „dojdzie do ładu" ze sztuką klasyczną, a zaakceptowawszy ją w pełni, „ucywilizuje się", upodobni swoją estetykę i filozofię do jego własnych koncepcji. Naiw­ nością ze strony Bj0rnsona było oczekiwanie, że Ibsen tak da32 lece zbliży się do jego po­ glądów, natomiast co do szerszej akceptacji sztuki klasycznej nie pomylił się. W liście z 28 stycznia 1865 Ibsen przyznaje, że coraz bardziej ceni klasyczną sztukę i rzeźbę. W liście tym czytamy następujące zadziwiające słowa, zdu­ miewająco wiele mówiące o twórczości Ibsena i o nim samym: „Pamiętasz Muzę Tragedii, która stoi w sali na zewnątrz Rotundy w Waty­ kanie? Żadna rzeźba do­ tychczas nie nauczyła mnie tak wiele jak ta. Mogę po­ wiedzieć, że poprzez nią da­ ne mi zostało zrozumienie, czym była grecka tragedia. Ta nieopisanie wzniosła, wielka i spokojna radość w wyrazie twarzy, ta bogato uwieńczona laurami głowa, która ma w sobie coś nadziemsko bujnego i bachicznego, oczy, które pa­ trzą zarazem do wewnątrz, a jednocześnie poprzez i da­ leko poza to, na co patrzą taka była tragedia grecka." W rzeźbie przedstawia­ Ostateczny (fragment) jącej Melpomenę Ibsen do­ strzegł, jak słusznie pisze Haakonsen, element bachiczny („det bakkantiske"), czyli to, co w niewiele lat później Frie­ drich Nietzsche nazwie elementem dionizyjskim, istotą trage­ dii greckiej, w swoich Narodzinach tragedii. Ibsen, wyprze­ dzając Nietzschego, dostrzegł kombinację czystości i dionizyjskiej przyjemności. Jeszcze dwadzieścia pięć lat później obraz ten powróci w Heddzie Gabler w motywie rozkoszo­ wania się życiem i symbolu „winnych liści we włosach"." 14 Ale w cytacie o Muzie Tragedii skrywa się jeszcze istot­ niejsza i ogólniejsza informacja o Ibsenie i jego twórczości. We wstępie do zbioru esejów o dramaturgii Ibsena Rolf Fjelde pisze, że podchodził on w swojej twórczości na różne spo­ soby do prawdy radykalnej, przy czym słowo „radykalny" na­ leży rozumieć w sensie etymologicznym, czyli jako prawdę elementarną czy podstawową. Fjelde. jak widać nie on jeden, przywołuje również Ibsenowski opis postaci Мигу Tragedii. Jej patrzenie zarazem do wewnątrz i na zewnątrz jest dla Fjeldego metaforą ukazującą mityczne podejście do prawdy rady­ kalnej. Pozornie realistyczna czy naturalistyczna powierzch­ nia ukrywa u Ibsena głęboko zaszyfrowane sensy. Fjelde przy­ wołuje jako przykład rzeźbę profesora Arnolda Rubeka, boha­ tera dramatu Gdy wstaniemy z martwych (1899), który wyko­ nał serię rzeźbiarskich portretów ludzi, skrywających formy zwierzęce, jakby przeświecające z wewnątrz i widoczne. War­ to dodać do tego, co pisze Fjelde, że podobnie jak Rubek po­ stępował w dzieciństwie Ibsen: wykonywał on satyryczne por­ trety rodzeństwa w kształtach zarazem zwierzęcych i ludz­ kich. Fjelde pisze, że Ibsen rozwinął u siebie „mitopoetyczną" wyobraźnię i umiał stworzyć w dramacie nowoczesnym wy- �miar mityczny nie odwołując się do tradycyjnej maszynerii bogów i demonów. Objawieniom rzymskim nie ko­ niec. Kiedy Ibsen pisał Branda, na­ potkał w pewnym momencie zasa­ dnicze trudości, które doprowadzi­ ły do zupełnej blokady procesu twórczego. Sztuka zresztą od po­ czątku nastręczała trudności i po­ wstawała najpierw jako poemat (tzw. epicki Brand), później, już szybko, w natchnieniu, jako znany dziś dramat. W czasie, kiedy Ibsen nie mógł w ogóle pisać, rozwiąza­ nie przyszło jako iluminacja: „Wówczas, pewnego dnia, wsze­ dłem do św. Piotra - [ . . . ] - i nagle wszystko, co chciałem powiedzieć, ukazało mi się w silnym i jasnym świetle." Takie przypadki zdarza­ ją się, zwłaszcza romantycznie na­ strojonym poetom. W owym czasie Ibsen sformułował romantyczną w istocie koncepcję twórczości. Wspominając te lata napisał w l i ­ ście do Petera Hansena w 1870 r. następujące słowa: „W czasie, gdy pisałem Branda, miałem na moim stole skorpiona w pustej butelce po piwie. Od czasu do czasu zwierzę zaczynało cierpieć; wrzucałem mu wtedy kawałek dojrzałego owocu, Muza na który mógłby rzucić się w furii i wypuścić swój jad; wówczas czuł się znowu dobrze.""* Ibsen dodawał dalej: „Nie inaczej postępujemy my, poeci". 16 17 W takim ujęciu twórczość stawała się czymś automatycz­ nym, czego istota pozostaje nie uświadomiona, co należy do porządku popędów. W podobnych koncepcjach objawia się rola tego, co zwykle nazywa się natchnieniem. Włoskie doświadczenia spowodowały olbrzymi skok w twórczości Ibsena. U jego podstaw legły nie tylko znane walory Włoch, naturalne i kulturalne, opisywane w ogromnej bibliotece mądrych i niemądrych książek o tym niezwykłym kraju. Kontakt z Włochami dał Ibsenowi, przybyszowi z od­ ległej północnej prowincji Europy, prawie już spoza jej gra- nic, wedle ówczesnych poglądów, zdumiewające i głębokie wyzwo­ lenie zarówno od traumatycznych przeżyć norweskich, jak i wyzwo­ lenie w sensie głębokim i nieła­ twym do opisania. Używając sta­ roświeckiego języka, Włochy dały mu olśnienie i wyzwolenie ducha oraz umożliwiły przejście do zna­ cząco różnej fazy jego twórczości. Głównym patronem tego wyzwo­ lenia jest Michał Anioł, jakkol­ wiek ważne były doświadczenia wyrażone w opisie Muzy Tragedii. Nie bez powodu - jak zauważył Michael Meyer - objawienie, jak pisać Branda, miało miejsce pod kopułą Michała Anioła w katedrze świętego Piotra. Temu przeżyciu zdaje się Ibsen zawdzięczać samą koncepcję Boga, jakiej hołdował Brand. Bóg Branda jest „młody i silny jak Herkules". To sformu­ łowanie odpowiada całkiem ściśle wyglądowi Chrystusa w scenie Są­ du Ostatecznego z Kaplicy Sykstyńskiej: młodemu, gniewnemu, a jednocześnie zadumanemu atle­ cie, przedstawionemu bez brody, który gestem wyciągniętej ręki ściąga potępienie na grupę postaci na lewicy, oddzielonych od reszty jak ewangeliczne kozły oddzielone Tragedii zostały od owiec. ..Michał Anioł, Bernini i nieznany architekt katedry me­ diolańskiej mieli to, co Ibsen uznał za «odwagę, by od czasu do czasu dopuścić się szaleństwa». Brand jest bezpośrednim skutkiem ich wpływu. Jego siła nie jest statyczna, ale dyna­ miczna; każda scena, wspaniała sama w sobie, przechodzi w sposób konieczny w scenę następną, osiągając kulminację w tym, co jest - choć można to podawać w wątpliwość - naj­ większym aktem finałowym napisanym przez kogokolwiek od czasów Króla Leara." " 14 2 Te słowa Michaela Meyera doskonale ujmują bodaj najis­ totniejszą część doświadczenia Ibsena. Doświadczenie to sta­ nowi fundament, na którym stanęło kilka z jego arcydzieł. PRZYPISY 1 Por. D. Haakonsen. Henrik Ibsen - mennesket og kunstneren, Oslo 1981. s. 22-24 P. Lindau 1894. cyt. wg ibid., s. 23 Cyt. wg ibid., s. 23 (podkres'l. H. Ibsen). W oryginale nieprzetłuma­ czalna gra słów na oznaczenie ojczyzny; dosłownie: fodeland - kraj ro­ dzinny czy urodzenia i hjemland - kraj. gdzie znajduje się dom rodzinny czy kraj, który jest domem. O. Morfjeld. Henrik Ibsen og Skien. Oslo 1949. cyt. wg R. Fergu­ son, Henrik Ibsen. Mellom aevne og higen. Oversatt av B.A. Herrman. Oslo 19%. s. 20. Por. L. Sokół, Zagadnienie biografii artysty. Na przy­ kład Henrik Ibsen, w: Artes atąue humaniora. Studia Stanislao Mossa­ kowski sexagenario dicata. Warszawa 1998. s. 410 Cyt. wg D. Haakonsen, op. cit., s. 36 Ibid., s. 37 Cyt. wg D. Haakonsen, op.cit., s. 84 Ibid. 2 3 J 5 6 7 8 4 M . Meyer. Ibsen (abridged by the author). London 1992, s. 231-232 R. Ferguson, op. cit.. s. 127 Cyt. wg M . Meyer. op. cit.. s. 242-243 Por. np. książki zwykle krytykowane przez historyków sztuki: Gustava Rene Hockego (Die Welt ais Labyrinth. Manierismus in der Litera­ tur) czy szeroko znaną pracę Arnolda Hausera Der Manierismus. " M Meyer. op. cit.. s. 244 Cyt. wg D. Haakonsen. op. cit.. s. 101 Ibid., s. 99 R. Fjelde. Introduction, w: Ibsen. A Collection of Critical Essays. Edited by Rolf Fjelde. Englewood Cliffs. N.J. 1965. s. 1, 8-9 List do Bjomsona z 12 września 1865. cyt. wg M . Meyer, op. cit., s. 256 Cyt. wg M . Meyer, ibid., s. 258 H. Ibsen. Brand, w: Samlede verier, 1.1. Oslo 1993, s. 227 -" M . Meyer, op. cit., s. 259 111 11 12 14 15 17 18 14 33 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8666438e8f1ef8b015f08b9bf8c63411.pdf e652de5a7e7868cfba344b7148560cce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2698 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2509 Title A name given to the resource Co można znaleźć w szafie? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.80-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Oziewicz, Marek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Co można znaleźć w szafie? Światy równolegle Kronik narnijskich C. S. Lewisa (cz.I) Marek Oziewicz W niniejszej pracy zajmiemy się kwestią równoległych wszechświatów w Kronikach narnijskich CS. Lewisa, a do­ kładniej: analizą tematyki przejścia z jednego świata do dru­ giego. W tym celu przyglądniemy się zarysowywanemu przez autora statusowi tych światów oraz ich czasoprzestrze­ ni. Postaramy się zlokalizować miejsca styku tych rozmai­ tych światów, a następnie zbadać mechanikę przenikania bo­ haterów z jednego do drugiego. Dokładne i jasne ujęcie tego tematu będzie wymagało precyzyjnych definicji pojęć, który­ mi będziemy się posługiwać. Bez wątpienia bowiem kwestia różnych światów w dziele literackim ma tak szeroki zakres np. można ująć ją z perspektywy stref liminalnych, z perspek­ tywy mitologii (w przypadku Lewisa szczególnie mitologii celtyckiej) itd. - że każda kolejna próba analizy tego tematu wymaga jak największej precyzji terminologicznej. Dlatego też, świadomi faktu, że niektóre używane przez nas pojęcia funkcjonują w pracach różnych autorów w innych konte­ kstach znaczeniowych, będziemy starali się dokładnie zdefi­ niować każde z nich. W Kronikach narnijskich pojawia się kilka różnych świa­ tów: kształtowana na wzór rzeczywistości realnej Anglia (ukazywana w krótkich ujęciach począwszy od 1900 г., do późnych lat czterdziestych naszego wieku); Narnia i otacza­ jące ją krainy odwiedzane przez ludzkich bohaterów w róż­ nych okresach swego istnienia, od powstania do zagłady; kra­ ina Aslana (stanowiąca przedsionek do świata Aslana), leżą­ ca na pograniczu świata Narni, ale praktycznie z niej niedo­ stępna; obumarły świat Charnu; czy las między światami miejsce znajdujące się ponad czasem. Światy te możemy podzielić na dwa rodzaje. Pierwsze to takie, do których moż­ na przedostać się (lub z nich powrócić) jedynie dzięki magii. Nazwiemy je tutaj światami równoległymi. Takimi światami będą względem siebie np. Anglia, las między światami, Na­ rnia, Charn czy kraj Aslana (z pewnymi zastrzeżeniami). 1 Drugą grupę stanowią światy, które istnieją w obrębie te­ go samego wszechświata i do których można dostać się bez pomocy magii, lecz po prostu podróżując do nich w jednej czasoprzestrzeni: kopiąc dziurę w ziemi lub żeglując poza znane morza. Z jednej strony moglibyśmy użyć w stosunku do nich miana krain, ale o ile określenie to pasowałoby np. do Kalormenu, Samotnych Wysp, Telmaru czy północnych kra­ jów zamieszkanych przez olbrzymów, nie w pełni oddawało­ by status Krainy Bizm czy Królestwa Otchłani, rządzących się zupełnie innymi prawami niż pozostałe, współistniejące z nimi światy. Rzeczywistości te nazwiemy zatem światami 80 wtórnymi, bowiem: czasami różnią się one między sobą tak znacząco, że nie sposób sprowadzić ich statusu do rozmai­ tych krain tego samego świata, natomiast istnienie ich wszy­ stkich uwarunkowane jest przez poszczególne światy równo­ ległe, w obrębie których się znajdują. Takimi światami wtór­ nymi będą więc np. poszczególne wyspy napotykane przez Wędrowca do świtu w jego podróży, Kalormen, Telmar, Kra­ ina Bizm, Królestwo Otchłani, Archenlandia itd. Motyw istnienia światów wtórnych przewija się w litera­ turze światowej od początku jej istnienia. Nawet jeszcze w obrębie tradycji ustnej stanowił on jeden z nieodzownych elementów większości opowieści. Od niepamiętnych czasów bajarze wprawiali swych słuchaczy w zachwyt, opowiada­ jąc im o przedziwnych wydarzeniach z przeszłości i krai­ nach leżących daleko za horyzontem. Opowieści te nabiera­ ły rozmaitego charakteru - niektóre stawały się mitami, inne urastały do poziomu legend, jeszcze inne określano mianem baśni. Niemniej jednak wszystkie krainy (lub według naszej terminologii: światy wtórne) wspominane w tych opowie­ ściach (np. platońska Atlantyda, tajemnicze wyspy odwie­ dzane przez Odyseusza, cudowny dwór króla Artura, dziwne krainy opisane przez Marco Polo, wyspa Robinsona Crusoe czy kraina Liliputów Swifta) znajdowały się w obrębie pew­ nej geograficznej całości, tzn. na Ziemi (za horyzontem, za górami, za morzem, na końcu świata) lub przynajmniej w naszym wszechświecie (na księżycu lub rzadziej na in­ nych planetach). Odległość dzieląca nas od nich była albo fi­ zyczna, albo czasowa, albo fizyczno-czasowa. Fizyczną można było zmierzyć i czasami nawet pokonać. Nawet bo­ gowie mieszkali na Olimpie, czyli w obrębie naszego świa­ ta, choć śmiertelnicy nie mogli dostać się do ich siedziby. W tym drugim wypadku, gdy odległość była czasowa, świa­ ty wtórne należały do odległej przeszłości, jak np. dwór króla Artura. Gdy odległość była zarówno fizyczna, jak i czasowa opowieści o tych światach przypominały Platoń­ ską historię Atlantydy. W każdym z tych przypadków jednak świat wtórny mieścił się gdzieś w otaczającej nas, trójwy­ miarowej rzeczywistości. Mieściły się w niej nawet naj­ śmielsze fantazje literackie. Zupełnie inaczej było ze świata­ mi równoległymi. Idea światów równoległych - czyli innych wymiarów przestrzenno-czasowych - pojawiła się w literaturze świato­ wej dopiero niedawno. Choć niektórzy myśliciele przeszłości zastanawiali się nad istnieniem wyższych wymiarów, prak­ tycznie aż do połowy dziewiętnastego wieku panowało prze­ konanie, że świat ma jedynie trzy. Przekonanie to sankcjono2 �wane było geometrią euklidesową, na fundamencie której po­ wstała i opierała się cała nauka, filozofia i sztuka Europy. To oczywiste, mawiał Euklides, że punkt jest bezwymiarowy. Linia ma jeden wymiar: długość. Płaszczyzna ma dwa wymiary: długość i szerokość. Bryłę cechują trzy wymiary: długość, szero­ kość i wysokość. I w tym miejscu grecki uczony się zatrzymał. Nie ma obiektów czterowymiarowych. Te poglądy znalazły odzwierciedlenie w filozoficznej myśli Arystotelesa, który pierwszy wyraził pogląd, że czwarty wymiar przestrzenny nie może istnieć. 1 Filary klasycznej geometrii euklidesowej runęły w 1854 r. Za sprawą Georga Bernharda Riemanna, który podczas swo­ jego wykładu habilitacyjnego przedstawił teorię wyższych wymiarów. Narodziny geometrii riemannowskiej miały olbrzymi wpływ na przyszłość nauki i sztuki. Nie wdając się w jej matematyczne i fizyczne implikacje, należy zauważyć, że teoria wyższych wymiarów Riemanna rozbudziła tak wiel­ kie namiętności, że wkrótce weszła na stałe do literatury, da­ jąc początek niezliczonej już dziś ilości utworów klasyki dziecięcej (Piotruś Pan, Alicja w krainie czarów, Kraina Oz), fantastyki naukowej (począwszy od Wehikułu czasu) i fanta­ styki baśniowej (Tolkienowskie Sródziemie, czy Lewisowska Narnia). Już w 1884 ukazała się pierwsza powieść poruszają­ ca kwestię istnienia różnych wielowymiarowych światów za­ tytułowana Flatland: A Romance of Many Dimensions by a Square, którą napisał duchowny Edwin Abbot. Jak zauwa­ ża Kaku, dzięki wielkiej fascynacji czytelników wyższymi wymiarami, książka odniosła w Anglii natychmiastowy suk­ ces, a przed 1915 ukazało się dziewięć jej kolejnych wzno­ wień. W swojej książce Abbot dowcipnie obnażył ograniczo­ ność i zakłamanie osób, które nie przyjmowały możliwości istnienia innych światów oraz skrytykował bigoterię i ciasno­ tę poglądów, powszechnych w wiktoriańskiej Anglii. Znacze­ nie książki Abbota polegało na tym, że była ona pierwszą, po­ wszechnie czytaną popularną pozycją o wizycie w wielowy­ miarowym świecie, a jego opisy psychodelicznej podróży Pa­ na Kwadrata do krainy przestrzeni były matematycznie po­ prawne. W 1894 ukazała się następna wpływowa książka: Wehikuł czasu Herberta George'a Wellsa. Spopularyzował on w nauce pogląd, że czwarty wymiar może być również cza­ sowy, a nie wyłącznie przestrzenny. Wkrótce potem powstała Liłith George'a McDonalda (w którym to utworze spekuluje on na temat tego, czy niebo znajduje się w czwartym wymia­ rze) oraz Alicja w krainie czarów i Alicja po drugiej stronie lustra Lewisa Carolla. Caroll pierwszy wykorzystał ideę cię­ cia Riemanna jako bramę i przejście między światami. W Ali­ cji po drugiej stronie lustra cięciem Riemanna, które łączy krainę czarów z Anglią, jest lustro. W pierwszej z Kronik narnijskich Lewisa funkcję tę pełni szafa. Podsumowując: o ile idea światów wtórnych obecna była w literaturze od niepamiętnej przeszłości, to koncepcja świa­ tów równoległych pojawiła się dopiero niedawno. I choć na­ ukowe aspekty tej teorii - zwanej teorią hiperprzestrzeni będą jeszcze przedmiotem badań matematyków i fizyków przez wiele lat, nie ma żadnych wątpliwości, że teoria ta za­ domowiła się w literaturze fantastycznej i baśniowej. Jed­ nym z bezpośrednich tego dowodów są Kroniki narnijskie C. S. Lewisa. W niniejszej pracy skoncentrujemy się na stworzonych przez Lewisa światach równoległych, z pominięciem świa­ tów wtórnych. Chociaż opisy światów wtórnych są bardzo in­ 4 5 teresujące, a ich rzeczywistość często przesiąknięta magią, nie będziemy zajmować się kwestią, w jaki sposób można się do nich dostać, gdyż sprowadziłoby się to do analizy geogra­ ficznej tych światów. Zajmiemy się raczej magicznym prze­ nikaniem z jednego świata do drugiego na poziomie światów równoległych. Analiza taka wymagać będzie zdefiniowania pojęć 'magiczne przenikanie' oraz 'świat równoległy'. Świat (lub wszechświat) równoległy zdefiniowaliśmy już po części powyżej, ale warto uczynić to dokładniej na przy­ kładzie Kronik namijskich. Każdy twórca literatury fanta­ stycznej posługuje się bowiem własnym rozumieniem kon­ cepcji światów równoległych, a stąd istnieją różne jej warian­ ty. Dla Lewisa światy równolegle - a przynajmniej te, które odnajdujemy w kronikach - charakteryzują się dwoma cecha­ mi: są hipotetycznie prawdziwe i mają wzajemnie nieprzystawalną czasoprzestrzeń. Hipotetyczna prawdziwość przedstawionych przez Lewi­ sa światów to propozycja autora w jego dialogu z czytelni­ kiem; jest kwestią ich konsensusu. W zależności od punktu odniesienia można bowiem traktować światy przedstawione w Kronikach namijskich na dwa sposoby: wychodząc z za­ łożenia, że niepodważalną, obowiązującą rzeczywistością (usankcjonowaną historią oraz naszym codziennym doświad­ czeniem) jest w całym cyklu Anglia, można uznać wszystkie pozostałe światy za drugorzędne - będące wytworami fanta­ zji autora. Tym samym status Narni, Kalormenu, Charnu czy krainy Aslana zostaje zrównany. Światy równoległe i światy wtórne sprowadzone zostają do wspólnego mianownika, a ich rzeczywistość, tzn. realność, zakwestionowana. Można jed­ nak potraktować zarysowaną przez Lewisa wizję rozmaitych, istniejących obok siebie światów hipotetycznie. W takim uję­ ciu wszystkie one są hipotetycznie prawdziwe - Anglia (czy ogólnie mówiąc, świat naszego codziennego doświadczenia) jest tylko jednym z wielu równorządnych światów. Realność danego świata zależy od punktu odniesienia. Ten, w którym się znajdujemy, wydaje się nam bardziej prawdziwy niż po­ zostałe, bowiem nasze doświadczenie ograniczone jest tylko do niego, a o tych innych nie wiemy nic. Te dwa różne sposoby traktowania rozmaitych światów Kronik namijskich warunkują dwa, zupełnie różne sposoby odbioru całego cyklu. Gdy odmówimy realności Narni i in­ nym światom - czy to z powodu ich magii, której nasz zdro­ wy rozum nie jest w stanie przyjąć, czy to z jakiegokolwiek innego powodu - Kroniki jawią się wtedy jako czysta rozryw­ ka, a zawarta w nich głęboka treść moralna zostaje odsunięta w sferę fantazji autora; w obszar, który nie ma nic wspólne­ go z realną rzeczywistością naszego życia. Gdy zaś pozosta­ niemy otwarci na hipotetyczną prawdziwość tych światów co nie oznacza oczywiście zaakceptowania ich natychmiast i bez zastrzeżeń - wówczas odkryjemy, iż opisane w Kroni­ kach wydarzenia zawierają głębokie przesłanie moralne i fi­ lozoficzne, które możemy odnieść do siebie. Ogólnie mówiąc, przygody dzieci w Narni stają się wówczas obrazem odysei ludzkiego życia ku duchowemu spełnieniu; nabierają wymiaru archetypalnego. Taką interpretację wydaje się sugerować sam autor. Posłu­ gując się rozmaitymi środkami, daje nam do zrozumienia, że aby doświadczyć pełnego efektu Kronik, nie wolno z góry kwestionować realności przedstawionych w nich wydarzeń. Lewis pokazuje jednocześnie, że jest to trudne zadanie. Nasz intelekt wzbrania się bowiem przed zaakceptowaniem istnie81 �nia czegoś, co pozostaje poza domeną naszego bezpośrednie­ go doświadczenia, a sama wiara wypływająca z serca w nie­ których przypadkach może okazać się naiwna i ślepa. Lewis nie oczekuje od swych czytelników ani jednego, ani drugie­ go; wybiera drogę środka - czujący intelekt. Wielokrotnie pokazuje, że poleganie jedynie na rozumie jest w istocie ograniczeniem. Lewis kwestionuje ideę płytkiego, ograniczo­ nego pojmowania otaczającej nas rzeczywistości sprowadza­ jącego cały świat do percepcji zmysłowej, „niezmiennych praw", „naukowej interpretacji" i źle pojmowanego „zdrowe­ go rozsądku". Wbrew powszechnemu dla społeczeństwa in­ dustrialnego przekonaniu o mocy rozumu, Lewis pokazuje, jak mało w istocie wiemy o świecie i jak łatwo wpadamy w pułapkę banalnych, pseudonaukowych wyjaśnień. Gdy na przykład w Lwie, czarownicy i starej szafie dzieci rozma­ wiają z profesorem Kirke, pytając go o zdanie odnośnie do twierdzeń Łucji o świecie, który znajduje się w szafie, jego odpowiedzi całkowicie burzą ich pozornie racjonalne rozu­ mowanie: 6 ...A więc przynajmniej czasowo, zanim nie uzyskamy jakichś nowych danych, musimy założyć, że [Łucja] mówi prawdę. Zuzanna popatrzyła na niego [Profesora] uważnie, ale wyraz jego twarzy nie wskazywał na to, że żartuje. - Ale jak coś takiego może być prawdą? - spytał Piotr. - Dlaczego o to pytasz? - Z jednego powodu - odpowiedział Piotr. - Jeżeli to praw­ da, to dlaczego każdy, kto wejdzie do szafy, nie znajduje tego kraju? Chodzi mi o to, że tam naprawdę nic nie było, kiedy zaj­ rzeliśmy do środka; nawet Łucja nie twierdziła wówczas, że jest inaczej. - A co to ma do rzeczy? - zapytał znowu Profesor. - Ależ, Panie Profesorze, jeżeli coś jest prawdziwe, to musi być prawdziwe zawsze! - Musi? - raz jeszcze zapytał Profesor i Piotr nie wiedział, co na to powiedzieć. 7 Podobnie płytkie - w obliczu rozmowy z Ramandu, isto­ tą stojącą powyżej hierarchii istot śmiertelnych - okazuje się rozumienie rzeczywistości, jakie reprezentuje Edmund. - Jestem Ramandu. Ale widzę, że patrzycie po sobie tak, jakbyście nigdy nie słyszeli tego imienia. I wcale się temu nie dziwię: czas, w którym byłem gwiazdą, przeminął dawno temu, zanim ktokolwiek z was pojawi! się na tym świecie. Od tego cza­ su zmieniły się wszystkie konstelacje. - Ojej! - zawołał Edmund, wciągnąwszy głęboko powietrze. - On jest EMERYTOWANĄ gwiazdą! - Czy już nie jesteś gwiazdą? - zapytała Łucja. - Jestem gwiazdą w stanie spoczynku, moja córko - odpo­ wiedział Ramandu. [...] - W naszym świecie - odezwał się Eustachy - gwiazda jest olbrzymią kulą płonącego gazu. - Nawet w waszym świecie to, o czym mówisz, mój synu, nie jest gwiazdą, lecz jedynie tym, z czego jest zrobiona. 8 Lewis sugeruje, że postrzeganie świata jedynie w oparciu o rozum i wyjaśnianie jego praw w kryteriach naukowych często okazuje się zawodne. Dzieje się tak, ponieważ nasza wiedza jest ograniczona i nieustannie się zmienia. Jedne twierdzenia - z pozoru niepodważalne w danej epoce - zała­ mują się w obliczu nowatorskich myśli następnych pokoleń. Jeżeli zatem nawet nasze doświadczenie ukazuje historyczną zmienność naukowych praw, upieranie się przy tym, że nie­ które z nich stanowią ostateczność, wydaje się co najmniej naiwne. Dzięki temu tak jasnemu i logicznemu wywodowi, wplecionemu w narrację i zilustrowanemu rozmaitymi przy­ 82 kładami, Lewis zdaje się skłaniać czytelników do zajęcia otwartej postawy wobec światów i wydarzeń, które opisuje. Hipotetyczne traktowanie światów opisanych w Kronikach narnijskich nie wymaga jednakże ich bezkrytycznego przyję­ cia - należy po prostu pozostać na nie otwartym. Jednak nawet to otwarcie jest dla nas trudne. Lewis zdaje sobie z tego sprawę i aby ułatwić nam zajęcie takiej postawy, posługuje się narracją. Na początku naturalnie identyfikuje­ my się z bohaterami, którzy kwestionują realność innych światów, a w miarę jak oni przekonują się o niej, także i my stajemy się bardziej skłonni do zajęcia postawy otwartej. W reakcjach bohaterów Lewis pokazuje nasze własne ograni­ czenia i uprzedzenia. Trudno nam zaakceptować hipotetyczność światów równoległych, pociąga to bowiem za sobą uznanie, że nasza rzeczywistość jest (lub może być) równie realna jak rzeczywistość tych innych światów. Wszystko za­ leży od punktu odniesienia. Zasada ta działa jakby w dwie strony. My nie wierzymy w istnienie innych światów, a mieszkańcy innych światów w istnienie Ziemi. Gdy Łucja po raz pierwszy odkrywa Narnię pozostałe dzieci nie wierzą w jej opowieść, bowiem nie mie­ ści im się w głowie, że może istnieć jakaś odrębna rzeczywi­ stość poza Anglią - światem ich codziennego doświadczenia. - Nie, Piotrze, nie wymyśliłam tego - powiedziała Łucja. - To jest zaczarowana szafa. W środku jest las, i pada śnieg, i tam jest Faun i Czarownica, i to się nazywa Narnia, a jak nie wierzycie, to idźcie i sami zobaczcie. Dzieci nie wiedziały, co o tym sądzić, ale Łucja była tak wzburzona, że wszyscy wrócili do pustego pokoju. Łucja pierw­ sza podbiegła do szafy, otworzyła drzwi i zawołała: - A teraz wchodźcie do środka i sami zobaczcie! - No i co, głupia gąsko - powiedziała Zuzanna, wsadzając głowę do środka i rozchylając futra - to przecież jest zwykła sza­ fa. Popatrzcie, tu jest tylna ściana. Potem każdy po kolei zaglądał do środka, rozchylał płaszcze, i - cóż, wszyscy - łącznie z Łucją - mogli sobie obejrzeć naj­ zwyklejszą w świecie szafę. Nie było ani lasu, ani śniegu, tylko tylna ściana szafy ze sterczącymi z niej hakami. Piotr wszedł do środka i zabębnił w nią pięściami, aby upewnić wszystkich, że jest to tylko zwykle, twarde drewno. - Znakomity kawał - powiedział po wyjściu z szafy. - No, Łusiu, naprawdę udało ci się nas nabrać. Prawie ci uwierzyli­ śmy. 9 Podobnie jest z Telmarami, którym Asian polecił zgroma­ dzić się przy Brodzie Beruny po obaleniu króla Miraza i prze­ kazaniu władzy Kaspianowi i mówiącym zwierzętom. Asian opisał Telmarom historię ich rasy, ich pochodzenie, a następ­ nie zaproponował wszystkim, którzy nie chcą zaakceptować nowego porządku w Narni, powrót do świata ludzi, skąd po­ chodzili ich przodkowie. „Na te słowa połowa Telmarów wszczęła tumult, wykrzykując piskliwie: - Sami widzicie! A nie mówiliśmy? Chce nas pozabijać, chce nas zgładzić z te­ go świata!". Telmarowie nie znają żadnego innego świata poza Narnią, którą podbili wiele wieków wcześniej. Nie pa­ miętają nawet swej ojczyzny -Telmaru, choć wiedzą, że ona gdzieś istnieje. Natomiast istnienie jakiegoś innego świata, w innej czasoprzestrzeni, jest dla nich niewiarygodne, nawet jeśli na własne oczy widzieli „cud" przeniesienia jednego z nich w inny wymiar. 10 [Żołnierz] wyprostował się i wszedł przez Drzwi. Wszystkie oczy były w nim utkwione. Wszyscy widzieli trzy drewniane tyczki, a pomiędzy nimi drzewa, trawę i niebo Narni. �Widzieli mężczyznę, między tyczkami, a potem - w jednej sekun­ dzie - j u ż go nie było. Z drugiego końca polany, gdzie zgromadzona była reszta Telmarów, rozległ się głośny lament. - Och! Co się z nim stało? Czy chcesz nas wszystkich poza­ bijać? Nie przejdziemy tamtędy! - ale jeden z mądrzejszych Telmarów powiedział: - Nie widzimy żadnego innego świata między tymi tyczka­ mi. Jeżeli chcesz, abyśmy ci uwierzyli, dlaczego jeden z WAS nie przejdzie pomiędzy nimi? Wszyscy twoi przyjaciele jakoś się trzymają z dala od tych drzwi." Jednym z ważniejszych powodów, które dyskredytują w naszych oczach inne światy, jest fakt, że często są one dia­ metralnie różne od naszego. Przez to jesteśmy skłonni uznać je za fantazję. Lewis pokazuje jednak, że różnice te leżą w sa­ mej naturze tych różnych światów; jeżeli przyjmujemy, że są one hipotetycznie prawdziwe, dlaczego nie miałyby funkcjo­ nować na różnych zasadach? W przeciwieństwie do wielu twórców literatury fantastycznej, którzy w swoich utworach starają się modelować rzeczywistość fantastyczną na wzór rzeczywistości realnej - co służyć ma podkreśleniu realności świata przedstawionego - Lewis podkreśla ją właśnie przez pokazanie, że świat równoległy rządzi się w niektórych aspektach prawami zupełnie różnymi od naszych. Dla niego jest to argument na rzecz niezależnego i realnego bytu świa­ ta równoległego. Dlatego też już przy okazji pierwszej wizy­ ty Łucji w Narni różnice te zostają bardzo mocno uwypuklo­ ne. U nas zwierzęta są nieme, a tam mówią. U nas fauny, jed­ norożce, smoki, karły, driady, najady i wiele innych stworzeń uważa się za mityczne, a tam podaje się w wątpliwość istnie­ nie człowieka. Na półce z książkami u Pana Tumnusa Łucja znajduje między innymi książki (naukowe opracowania) za­ tytułowane: Ludzie, mnisi i leśnicy; studium znanej legendy oraz Czy człowiek jest mitem? Podobnie jak u nas istnieją książki w rodzaju Juliusz Verne - życie i twórczość, tak istnie­ ją pozycje takie jak np. Życie i pisma Sylena albo Nimfy i ich życie. Jest to kolejny sposób, w jaki Lewis dowodzi względ­ ności nauki. Łucja nie może się nadziwić, że spotyka fauna, a faun, że spotyka Łucję. Oboje stanowią dla siebie gości z (dosłownie) innego świata; postacie, które mogli nawzajem znać jedynie z legend i opowieści. Lewis pokazuje, że światy równoległe są (lub mogą być) prawdziwe, ale ich prawdziwość nie oznacza, że są one takie same jak nasz. Ich prawdziwość polega na tym, że w każdym z nich rządzą odrębne prawa, dzięki którym dany świat jest wewnętrznie spójny i logiczny. Takie rozumienie koncepcji „prawdziwości" świata równoległego zgodne jest z opiniami wielu badaczy literatury dziecięcej i fantastycznej - uważają oni, że warunkiem koniecznym do tego, aby opowieści fanta­ styczne mogły odnieść pełny skutek, jest stworzenie przez autora wrażenia realności opisywanego świata. J. R. R. Tol­ kien opisuje ten proces następującymi słowami: [Autor baśni lub opowieści fantastycznej] stwarza równole­ gły świat, do którego odbiorca może wejść w swym umyśle. Wewnątrz tego świata to, co autor opisuje, jest prawdziwe', [to znaczy] zgodne z prawami tego świata. Dlatego też wierzymy w to, podczas gdy sami znajdujemy się w tym fantastycznym świecie. W chwili gdy pojawia się niedowierzanie, pryska czar; magia, a właściwie sztuka, nie osiągnęła zamierzonego rezulta­ tu. Znajdujemy się wówczas ponownie w naszym codziennym świecie, przyglądając się nieudanemu światu równoległemu z zewnątrz. Jeżeli dobre wychowanie lub okoliczności nie po­ zwalają nam wyjść, musimy przemóc (lub zdusić) swe niedo­ wierzanie, w innym przypadku słuchanie i oglądanie byłoby nie do zniesienia. Jednak to tłumienie niedowierzania (willing su­ spension of disbelief) jest jedynie substytutem prawdziwego doznania; podstępem, którego używamy, by udawać, że w coś wierzymy, lub gdy próbujemy (z mniejszą lub większą chęcią) doszukać się jakiejkolwiek wartości w dziele sztuki, które nas zawiodło.' 2 Moc projekcji fantastycznych, a jednocześnie wiarygod­ nych światów Tolkien uważał za nieodzowną cechę baśni. Określał ją mianem wtórnego tworzenia (secondary creation) i stawiał wyżej niż inne cechy tego gatunku, jak np. symboli­ ka reprezentacji czy interpretacji. Opinie Tolkiena na temat bajki i literatury fantastycznej - zawarte w jego eseju Tree and Leaf - wydają się tu istotne także dlatego, że w znaczą­ cy sposób ukształtowały rozumienie tych gatunków przez Le­ wisa. W eseju O trzech sposobach pisania dla dzieci Lewis wyznał bowiem, że dwie najczęściej pojawiające się w jego umyśle teorie bajki to propozycje Tolkiena i Junga. Dodał także, iż uważa wysuniętą przez Tolkiena teorię za „najpraw­ dopodobniej najważniejszy wkład w tej dziedzinie, jaki do tej pory uczyniono". Teoria Tolkiena - według której bajki zawierają cztery wyróżniające je elementy: fantazję (fantasy), uzdrowienie (recovery), ucieczkę (escape) oraz pocieszenie (consolation) - sprawdza się w przypadku Kronik namijskich całkowicie. Z perspektywy niniejszej analizy możemy zignorować funk­ cje uzdrowienia, ucieczki i pocieszenia, i skupić się na pierw­ szym z tych elementów, który potwierdza postawioną przez nas tezę, że Lewis oczekiwał od czytelników (lub przynaj­ mniej sugerował) traktowanie światów równoległych opisa­ nych w Kronikach jako hipotetycznie prawdziwych. Zdaniem Tolkiena fantazja polega na stwarzaniu lub za­ glądaniu do innego świata i stanowi istotę bajki. Jest ona nie­ odzowna - na niej opiera się istnienie pozostałych elemen­ tów. Tolkien używa terminu fantazja na określenie „wyższej formy sztuki, właściwie prawie najczystszej formy sztuki, która (gdy zostaje osiągnięta) jest [też] najpotężniejsza". Fantazja powstaje z wysiłku wyobraźni (mocy umysłu po­ zwalającej na stwarzanie obrazów) skupionej na wtórnym stwarzaniu (zupełnie nowych światów), i to w taki sposób, aby jednocześnie były one na wskroś realne i aby cechowała je atmosfera bajkowej cudowności. Fantazja, będąca według Tolkiena domeną literatury, jest bardzo trudna do osiągnięcia właśnie dlatego, że stworzony przez nią wtórny świat musi być całkowicie wiarygodny - musi wznieść się ponad to, co jest „tylko wymysłem" i dziwacznością. Nacechowana magią i cudownością sztuka, zmierzająca do rozbudzenia w czytelniku wiary w realność opisywanego świata, zawsze wywołuje oczarowanie. Oczarowanie z kolei stwarza wtórny świat, do którego może wejść zarówno jego twórca, jak i odbiorca (widz lub czytelnik). Świat ten jest re­ alny dla nich tak długo, jak długo się w nim znajdują. Jego magia wywołuje lub wydaje się wywoływać alternację świa­ ta pierwotnego (realnego). Według Tolkiena celem fantazji jest właśnie osiągnięcie oczarowania. Jednocześnie też fanta­ zja nie jest domeną irracjonalizmu. Tolkien uważają za natu­ ralną działalność ludzką, która w żaden sposób nie jest sprzeczna z rozumem. 13 14 15 16 17 Wręcz przeciwnie. Im bystrzejszy i dociekliwszy jest ro­ zum, tym lepsza będzie stworzone przezeń fantazja, [bowiem] fantazja opiera się na rozpoznaniu, że rzeczy na tym świecie są 83 �takie, jakie są; na rozpoznaniu tego faktu, ale nie na zniewoleniu przez niego. 18 Oczarowanie czytelnika wprowadza go do zupełnie odrębnej rzeczywistości - z reguły niedostępnej zwykłemu doświadczeniu ludzkiemu - rządzącej się własnymi prawami, często diametralnie różnymi od praw obowiązujących w na­ szym świecie. Niemniej jednak świat ten jest prawdziwy tak długo, jak trwa czar. Tym czarem jest właśnie hipotetyczna prawdziwość świata równoległego lub - w ujęciu Tolkiena funkcja bajki zwana fantazją. Pozwala nam ona zaakcepto­ wać, że inne światy są (lub mogą być) niewyobrażalnie różne od wszystkiego, co znamy. Bardzo ważną konsekwencją przyjęcia hipotetycznej wizji światów narnijskich jest zarysowująca się wówczas zupełnie inna kosmologia świata przedstawionego. Gdy bowiem przyj­ mujemy, że obowiązującą rzeczywistością jest tylko Anglia, wówczas wszystkie inne światy możemy sklasyfikować jako wymysły. Gdy zaś dopuścimy możliwość, iż nasz świat może być tylko jednym z wielu równorzędnych ontologicznie świa­ tów równoległych, okazuje się, że ponad tymi wszystkimi światami istnieje świat Aslana, który można także identyfiko­ wać z chrześcijańskim rajem. Świat ten różni się od wszelkich innych światów tym, że podczas gdy tamte pojawiają się i gi­ ną, on jest kwintesencją niezmienności - jest wieczny. Poza tym jest nieskalany żadnym złem. Stanowi archetyp wszyst­ kiego, co istnieje, istniało lub może zaistnieć. Gdy pod koniec Ostatniej bitwy cała grupa przyjaciół Narni - nie rozumiejąc jeszcze, co się dzieje - zostaje wprowadzona przez Aslana do jego świata, profesor Digory zastanawia się na głos: Posłuchaj, Piotrze. Kiedy Asian powiedział, że już nigdy nie wrócisz do Narni, mówił o Narni, jaką ty miałeś' na myśli, lecz nie o prawdziwej Narni. Tamta miała początek i koniec. Była tyl­ ko cieniem lub odbiciem prawdziwej Narni, która zawsze tu ist­ niała i zawsze tu będzie, tak jak nasz własny świat, Anglia i cała reszta jest tylko cieniem lub odbiciem czegoś w prawdziwym świecie Aslana. Nie musisz opłakiwać Narni, Łucjo. Wszystko, co się liczy ze starej Narni - wszystkie kochane stworzenia - zo­ stało wciągnięte do prawdziwej Narni przez Drzwi. Masz rację, ta jest trochę inna, tak jak prawdziwa rzecz jest inna od swojego cienia, lub jak życie na jawie różni się od snu. [...] To wszystko jest u Platona, wszystko jest u Platona. Coś takiego! 19 W takim ujęciu prawdziwa Narnia, prawdziwa Anglia i wszystkie prawdziwe światy okazują się jedynie „ostrogami grzbietów wyrastających z wielkich gór Aslana", podobnie jak kraina Aslana, ku której bohaterowie płynęli w Podróży „Wędrowca do świtu" okazuje się zaledwie szczytem w wielkim łańcuchu gór otaczającym cały świat. Prawdziwe światy nie istnieją przy tym oddzielnie, wręcz przeciwnie w pewnym miejscu wszystkie łączą się w niewyobrażalną za­ równo dla bohaterów, jak i dla czytelnika jedność. Według słów Pana Tumnusa, aby dojść do tego miejsca, należy iść wzdłuż krawędzi gór, „w górę i do wewnątrz". Opis taki brzmi jak oksymoron, lecz w cyklu narnijskim Lewis wielo­ krotnie podkreślał koncepcję, że wnętrze jest większe niż to, co na zewnątrz. 20 Im dalej wzwyż i im dalej w głąb, tym wszystko staje się większe. Wnętrze jest zawsze większe od tego, co na zewnątrz, [powiedział Faun] Łucja popatrzyła uważnie na ogród i zobaczyła, że naprawdę nie jest to jakiś ogród, lecz cały świat z rzekami i lasami, z mo­ rzami i górami. Nie były jej obce, znała je dobrze. 84 - Rozumiem - powiedziała. - To jest wciąż Narnia, jeszcze bardziej prawdziwa i jeszcze piękniejsza od tej Narni na dole, tak jak ta w dole jest bardziej prawdziwa i piękna od Narni za Drzwiami Stajni! Ach tak.. świat wewnątrz świata, Narnia w Na­ rni... - Tak - rzekł Pan Tumnus - jak cebula, tyle tylko, że im głę­ biej się wchodzi, tym większa jest średnica. 21 Drugą główną cechą charakterystyczną światów równole­ głych przedstawionych w kronikach jest nieprzystawalność ich czasoprzestrzeni. Według Słownika języka polskiego PWN czasoprzestrzeń jest pojęciem zaczerpniętym z teorii względ­ ności i oznacza czterowymiarową rozciągłość powstałą w wyniku zespolenia czasu i przestrzeni. W naszej analizie nie­ przystawalność tej czasoprzestrzeni będzie oznaczać, że za­ równo przestrzeń (tzn. obszar), jak i czas poszczególnych światów będą całkowicie inne. Nieprzystawalność przestrzeni tych światów polega na tym, że niebo nad Narnią to zupełnie coś innego niż niebo nad Anglią, czy w ogóle nad Ziemią. Narnia nie jest też ja­ kimś zakątkiem znanego nam wszechświata. Jest światem równoległym, to znaczy przestrzennie nieprzystawalnym do znanej nam rzeczywistości. Według naszej trójwymiarowej logiki jest to stwierdzenie zupełnie bezsensowne, bowiem dla nas przestrzeń jest bezgraniczna i wypełnia wszystko, co ist­ nieje. W trójwymiarowości nie ma po prostu miejsca na „in­ ne przestrzenie". Skoro jednak bohaterowie na rozmaite sposoby przenoszeni są do innego świata, oznacza to, że mu­ szą istnieć jakieś punkty styku światów równoległych. Z lek­ tury Kronik wydaje się, że Lewis wyznawał pogląd, iż miej­ sca styku różnych światów są zdefiniowane i przenikając z jednego do drugiego, zawsze będziemy pojawiać się w tych samych wrotach czasoprzestrzeni. Z perspektywy rze­ czywistości Anglii bohaterowie zawsze powracają do tego sa­ mego miejsca, z którego wyruszyli, tzn. miejsce styku świa­ tów równoległych jest zdefiniowane przestrzenią, w której tuż przed przeniesieniem przebywają bohaterowie. Nie ma znaczenia, czy będzie to garderoba w domu profesora (jak w przypadku Lwa, czarownicy i starej szafy); „mała, wiejska stacja, pusta i uśpiona" w Księciu Kaspianie; pusty pokój w Podróży „ Wędrowca do świtu "; prowadzące na wrzosowisko drzwi w murze dziedzińca szkoły eksperymentalnej w Srebr­ nym Krześle; czy pracownia wuja Andrzeja w Siostrzeńcu czarodzieja, bowiem wracając do naszego świata bohatero­ wie niezmiennie znajdują się w tym samym miejscu, z które­ go przeniknęli do Narni. 22 Zasada ta sprawdza się jedynie częściowo w przypadku wchodzenia do Narni. Oprócz przejść z Lwa, czarownicy i starej szafy oraz ze Srebrnego Krzesła miejsce wejścia w rzeczywistość narnijską nie pokrywa się z miejscem opu­ szczenia jej. Rzuca się jednak w oczy następująca prawidło­ wość związana z pojawianiem się w Narni: w sześciu z ośmiu przejść opisanych w Kronikach bohaterowie wcho­ dzą (lub zostają przeniesieni) do lasu. Uprzywilejowana po­ zycja lasu, jako miejsca styku dwóch światów, jest szczegól­ nie wyeksponowana w pierwszych dwóch książkach cyklu: w Lwie, czarownicy i starej szafie (tam wejście do Narni znajduje się w dokładnie tym samym miejscu) oraz w Księ­ ciu Kaspianie. W następnych książkach pojawiają się dwa inne przejścia: bohaterowie „lądują" w oceanie albo wchodzą do krainy Aslana, z której zostają zdmuchnięci do Narni. Do­ piero w Siostrzeńcu czarodzieja las pojawia się ponownie. �Jest miejscem, w którym „ląduje" w Narni Digory, Pola i ca­ ła grupka postaci - i jest to dokładnie to samo miejsce, co w Lwie, czarownicy i starej szafie. Nie wiemy, dlaczego Lewis na miejsce styku dwóch światów wybrał las, wiemy jednak, że wybór ten ma uzasa­ dnienie w długiej tradycji bajki. Bruno Bettelheim, w swoim wielkim opracowaniu poświęconym baśniom zatytułowa­ nym Przyjemne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni stwierdza, że las symbolizuje miejsce decyzji; jest po­ czątkiem dążenia do samodzielności i dojrzałej indywidual­ ności. Las „symbolizuje miejsce, w którym zgłębiamy wła­ sne ciemności wewnętrzne, gdzie rozstrzygamy pytanie, kim jesteśmy, i zaczynamy rozumieć, kim chcemy być". Zwy­ kle las ten jest gęsty i groźny; jest nieomal nie do przebycia. Bohater czuje się w nim zagubiony, co według Bettelheima może także symbolizować naszą bezradność wobec ciemne­ go, ukrytego, niemal nie dającego się przeniknąć świata na­ szej nieświadomości. Bezradność ta jest regułą - w więk­ szości opowieści bohater zaraz po wyruszeniu z domu wkra­ cza do lasu i ma wrażenie, że się w nim zagubił. Wrażenie to wywołane jest przez to, że porzucił stary tryb życia, a no­ wego jeszcze nie zdążył stworzyć. Dotyczy to szczególnie dzieci, których osobowość dopiero się kształtuje. Zagubienie bohatera symbolizuje bezdroże, w którym się znajdujemy, gdy nasza osobowość nie jest jeszcze wystarczająco rozwi­ nięta, a „znalezienie drogi pomimo wszystkich trudności, świadczy o tym, iż osiągnęliśmy wyższy stopień człowie­ czeństwa". Bettelheim dodaje także, iż w lesie dochodzi zwykle do spotkań, a ponieważ odnalezienie swej drogi w ciemnym gąszczu nie jest łatwe, z reguły uwarunkowane jest przez naturę owych spotkań. 23 24 ła wpływ na całe jej życie. Tak samo dzieje się w przypadku Edmunda, którego decyzja, aby opowiedzieć się po stronie czarownicy, sprowadza całą serię poważnych konsekwencji kulminujących samopoświęceniem Aslana i całkowitą zmia­ ną charakteru Edmunda. W Księciu Kaspianie, gdy czwórka dzieci zostaje przeniesiona do lasu u ujścia wielkiej rzeki, podejmują one decyzję przyłączenia się do powstania Kaspiana, ryzykując życie za sprawę Narni. Decyzja ta zostaje później wynagrodzona spotkaniem z Aslanem. Po trzecie, przeniesione do lasu dzieci zawsze na początku czują się w nim bezradne i trochę zagubione. Nie wiedzą, gdzie iść, ani co robić, dopóki nie dochodzi do spotkania - z dylematu za­ gubienia zawsze wybawia ich postać, którą spotykają. Postać ta (lub samo spotkanie) nadaje tor dalszemu rozwojowi wy­ padków. Podczas pierwszej wizyty Łucji w Narni tą postacią jest Faun. Dla Edmunda - czarownica, a dla całej czwórki w Księciu Kaspianie - karzeł Zuchon. Pomimo nieprzystawalności przestrzennej poszczegól­ nych światów potrafimy (jako czytelnicy) zasymilować je w jednym ciągu przyczynowo-skutkowym. Dzieje się tak dla­ tego, że punkty styku światów równoległych - wyjątkowe miejsca, o wiele bardziej podatne na dziwne, magiczne wy­ darzenia - pozwalają nam skonwencjonalizować pojęcie przestrzeni w ten sposób, że odbieramy narrację jako logicz­ ną ciągłość, niezależnie od tego, czy rozwija się ona w świe­ cie naszych codziennych doświadczeń, czy też przenosi się do światów równoległych. 25 Symbolika przedstawiona przez Bettelheima znajduje peł­ ne odniesienie do wszystkich przejść między światami, w wyniku których dziecięcy bohaterowie Kronik zostają przeniesieni do lasu. Po pierwsze las, w którym lądują, jest zawsze bardzo gęsty, prawie nie do przebycia. Np. W Księciu Kaspianie Lewis pisze: „...znaleźli się w jakimś lesie, tak gę­ stym, że gałęzie wbijały im się w ubrania i trudno było się poruszyć". Po drugie, rzeczywiście symbolizuje on miejsce decyzji. Np. wkraczająca do Narni Łucja w istocie podejmu­ je decyzję, która - jak przekonamy się później - będzie mia­ 26 Drugim aspektem nieprzystawalności światów równole­ głych jest czas. W Kronikach namijskich różne światy cha­ rakteryzują się zupełnie innym upływem czasu. Według spo­ rządzonego przez Lewisa Zarysu historii Narni, na tyle, na ile jest ona znana, pomiędzy stworzeniem a zagładą Narni upły­ wa 2555 lat namijskich, natomiast w tym czasie na Ziemi mi­ jają zaledwie 52 lata. Niemniej jednak nie istnieje dokładny narnijski ekwiwalent jednostek czasu ziemskiego (lat, mie­ sięcy itp.) bowiem np. między 1940 a 1941 naszego czasu, mijają aż 1303 lata narnijskie, podczas gdy pomiędzy 1941 a 1942 naszego czasu - zaledwie trzy lata narnijskie. Zamieszczona przez Hoopera tabela lat i wydarzeń skom­ ponowana przez Lewisa dla celów Zarysu historii Narni, na tyle, na ile jest ona znana wygląda następująco: 27 NARNIA ANGLIA Lata narnijskie Lata ziemskie Narodziny Digorego Kirke. Narodziny Pola Plummer. 1 Stworzenie Narni. Z w i e r z ę t a otrzymują dar mowy. Digory sadzi Drzewo chroniące Narnię. Biała Czarownica Jadis pojawia się w Narni, lecz umyka na daleką północ. Frank I koronowany na króla Narni. 1888 1889 1900 180 K s i ą ż ę K o l , m ł o d s z y syn króla Franka V Narnijskiego, prowadzi g r u p k ę o s a d n i k ó w do Archenlandii ( w ó w c z a s je­ szcze niezamieszkanej) i zostaje pierwszym królem tego kraju. 204 Banici z Archenlandii uciekają przez P o ł u d n i o w ą Pustynię i [na drugim jej krańcu] zakładają królestwo Kalormenu 300 Imperium Kalormenu szybko się powiększa. K a l o r m e ń czycy kolonizują ziemie Telmaru [leżące] na zachód od Narni. 1927 1928 1930 Narodziny Piotra Pavensie. Narodziny Zuzanny Pavensie. Narodziny Edmunda Pavensie. 1932 Narodziny Łucji Pavensie. Pola i D i g o r y przeniesieni do magicznych pierścieni. Narni przy pomocy 85 �302 407 460 570 898 900 1000 1014 K a l o r m e ń c z y c y w Telmarze zachowują się bardzo niego­ dziwie i Asian zmienia ich w nieme zwierzęta. Kraina pu­ stoszeje. Król Zefir z Narni wyzwala Samotne Wyspy od smoka i w d z i ę c z n i m i e s z k a ń c y koronują go na swego króla. O l w i n z Archenlandii zabija Olbrzyma Pira. Piraci z naszego świata zajmują Telmar. Mniej więcej w t y m czasie żył Księżycowy Zając. Biała Czarownica Jadis powraca do Narni z dalekiej pół­ nocy. P o c z ą t e k Długiej Z i m y . Piotr, Zuzanna, Łucja i Edmund Pavensie pojawiają się w N a m i . Zdrada Edmunda. P o ś w i ę c e n i e Aslana. Porażka Białej Czarownicy i koniec Długiej Zimy. Piotr ukorono­ wany na Wielkiego Króla Narni. Król Piotr prowadzi z w y c i ę s k ą w y p r a w ę przeciw dzikim olbrzymom z północy. K r ó l o w a Zuzanna i król Edmund odwiedzają królewski d w ó r Kalormenu. Król Luna z A r ­ chenlandii odnajduje swego zagubionego syna, księcia Kora, i odpiera zdradziecki atak księcia Rabadasza z Ka­ lormenu. 1015 C z w ó r k a W i e l k i c h Królów i K r ó l o w y c h Narni ściga Białe­ go Jelenia i znika z N a m i . 1050 1502 Ram W i e l k i następcą tronu Archenlandii po królu Korze. Mniej więcej w t y m czasie żyła w Narni królowa Łabędzia Śnieżka. Telmarowie najeżdżają i zajmują Narnię. Kaspian I koro­ nowany na króla Narni. 2290 Narodziny księcia Kaspiana, syna Kaspiana I X . Kaspian I X zamordowany przez swego brata Miraza, który uzurpu­ j e sobie prawo do tronu. 2303 Książę Kaspian ucieka od swego stryja Miraza. Wojna do­ mowa w Narni. Dzięki pomocy Aslana i czwórki dzieci Pa­ vensie, których Kaspian przyzywa czarodziejskim rogiem królowej Zuzanny, M i r a ż zostaje pokonany i ginie. Ka­ spian koronowany na króla Kaspiana X Narnijskiego. 2304 Kaspian X pokonuje o l b r z y m ó w z północy. 2306-7 Wielka p o d r ó ż Kaspiana X do końca świata. 2310 Kaspian X poślubia córkę Ramandu. 1933 Narodziny Eustachego Scrubba i Julii Pole. 1940 Piotr, Zuzanna, Łucja i Edmund Pavensie odwiedzają Digorego Kirke (teraz j u ż starego Profesora) i w c h o d z ą do N a m i przez z a c z a r o w a n ą szafę. 1941 Piotr, Zuzanna, Edmund i Łucja Pavensie wciągnięci do N a m i d ź w i ę k i e m magicznego rogu. 1942 Edmund, Łucja i Eustachy ponownie znajdują się w Narni i biorą udział w podróży Kaspiana. 1942 Eustachy i Julia za szkoły eksperymentalnej, przeniesieni do N a m i . 1949 Poważny wypadek na Kolejach Brytyjskich. [Tzn. śmierć wszystkich „przyjaciół N a m i " i ich wejście do wiecznego świata Aslana.] 1998 2325 2345 2356 2534 2555 2555 Narodziny księcia Riliana. Królowa ginie za sprawą węża. Rilian znika. Eustachy i Julia pojawiają się w Narni i uwalniają księcia Riliana. Ś m i e r ć Kaspiana X . Rebelia banitów na Latarnianym Pustkowiu. Budowa wież strażniczych w regionie. Rebelia szympansa Krętacza. Król Tirian uwolniony przez Julię i Eustachego. Narnia w rękach K a l o r m e ń c z y k ó w . Ostatnia bitwa. Zagła­ da N a m i . Koniec świata. Na przykładzie powyższego zestawienia łatwo zauważyć całkowitą nieprzystawalność czasu ziemskiego i narnijskie­ go. Hooper utrzymuje, że operując czasem w ten sposób, Le­ wis bardzo dobrze wiedział, co robił. Od dłuższego czasu „był przekonany, że inne s'wiaty mogły charakteryzować się innymi cechami [niż nasz], jak np. gęstością lub rozrzedze­ niem czasu". Jako przykład rozważań Lewisa nad tą kwe­ stią Hooper podaje następujący fragment jego listu (z Letters To Malcolm), w którym rozważa on pojęcie czasu, jakiego mogą dos'wiadczac w czys'ccu dobrzy ludzie: 28 Zmarli mogliby [tam] doświadczać czasu, który nie byłby tak linearny jak nasz - mógłby, że się tak wyrażę, posiadać gęstość i długość. Nawet w tym życiu czasami doświadczamy zagęszcze­ nia czasu, kiedykolwiek zajmujemy się kilkoma rzeczami jedno­ cześnie. Można spróbować wyobrazić sobie, że ta [gęstość] po­ głębiałaby się do takiego stopnia, że choć dla nich, tak jak i dla 86 zostają nas teraźniejszość zawsze [jednocześnie] staje się przeszłością, to każda chwila tej [ich] teraźniejszości zawierałaby niewyobra­ żalnie więcej niż nasza. 29 Jeżeli zatem czasoprzestrzenie poszczególnych światów są zupełnie nieprzystawalne, a mimo to bohaterowie prze­ mieszczają się między nimi, nasuwa się wniosek, że w Kro­ nikach mamy do czynienia z motywem podróży w czasie (i jednocześnie w przestrzeni). Według Andrzeja Zgorzelskiego „motyw podróży w czasie nastręcza wiele trudności badawczych głównie chyba z tego powodu, iż niełatwo określić, co jest właściwie podróżą. Sam fakt przeniesienia nie tylko akcji, lecz i bohatera w przyszłość, jak to miało miejsce w dziewiętnastowiecznej utopii, jest przecież także pewnego rodzaju wędrówką w czasie". Także zwolnienie lub przyspieszenie upływu czasu dla bohaterów jest pewne30 �go rodzaju „podróżą w czasie", bowiem odbiega od ogólnie przyjętej, linearnej koncepcji czasu. Niektórzy badacze uznają za podróż w czasie tylko taki wypadek, gdy bohater zostaje przeniesiony w przeszłość lub w przyszłość za po­ mocą środków technicznych, a nie np. za pomocą magii czy marzeń sennych. Wobec braku jednomyślności i nie­ zwykłej elastyczności pojęcia czasu w odniesieniu do dzieł literackich, (na co zwraca uwagę wielu badaczy ) należy zdefiniować, co będziemy rozumieć pod tym pojęciem. W naszych rozważaniach - w odniesieniu do Kronik namij­ skich - za motyw podróży w czasie przyjmiemy przeniesie­ nie bohatera(ów) i akcji utworu w inny wymiar czasowy w innym świecie. 31 32 Sposób, w jaki bohaterowie kronik przemieszczają się między światami, uwarunkowany jest przyjętym przez Lewi­ sa modelem czasoprzestrzeni. Zgorzelski stwierdza, że w literaturze fantastycznej operującej motywem podróży w czasie pojawiają się trzy możliwe teorie czasoprzestrzeni: 33 - - - Teoria monistyczna, według której ruch możliwy jest tyl­ ko w jednej płaszczyźnie, na osi przeszłość-przyszłość (choć istnieje możliwość wyboru kierunku i niezliczona ilość punktów startu i końca podróży). Teoria pluralistyczna, według której istnieje kilka równo­ ległych wobec siebie światów czasoprzestrzennych. Prze­ rzucenie w czasie warunkowane jest wtedy równocze­ snym przerzuceniem w przestrzeni. Jest to podróż pomię­ dzy różnymi światami o różnych czasach i różnej lokali­ zacji przestrzennej. Teoria zbieżna, według której światy czasoprzestrzenne są połączone zbieżnością, tzn. każda najmniejsza cząstka ta­ kiej czasoprzestrzeni dzieli się w każdym następnym mo­ mencie na dwie, a te z kolei ulegaj dalszemu podziałowi. Możliwości wyboru kierunku i płaszczyzny ruchu są tu olbrzymie, bo ilość tych światów jest praktycznie niezli­ czona. Kuszące byłoby więc wyobrazić sobie nieskończoną ilość istniejących równocześnie światów, urzeczywistniających wszy­ stkie ewentualności. Najbliższe byłyby prawie identyczne, różni­ łyby się tylko drobnymi szczegółami, nazwą stacji czy ulicy [...]. Można też wymyślić tkaninę przyczyn tak ścisłą, że tylko jakieś nieliczne, kluczowe wydarzenia są w mocy pozwolić na jakąś al­ ternatywę [...] albo znowu tak elastyczną, że wkrótce konse­ kwencje wyrównują się przez samą swą ilość, także odchylenie wywołane inną decyzją, w pierwszej fazie bardzo wielkie, w na­ stępnych zmniejsza się powoli aż do zupełnego zaniku. Z reguły przyjmuje się jednak, że podróżujący w czasie nie poprawia ani nie odmienia przeszłości. Po prostu porzuca jeden świat, by prze­ nieść się do drugiego czy trzeciego, w których decydują się bar­ dziej lub mniej odmienne, lecz zawsze sprzeczne przyszłości. 34 Lewis w Kronikach posługuje się pluralistyczną koncep­ cją czasoprzestrzeni, tzn. ukazuje istnienie kilku równole­ głych wobec siebie światów, których czas jest linearny jedy­ nie w ograniczonym do danego świata układzie odniesienia, podczas gdy czasy poszczególnych światów są zupełnie nieprzystawalne. Gdyby autor nie wprowadził jakiegoś łącznika między ty­ mi różnymi czasami, przeniesienie bohatera i akcji utworu do innego świata byłoby niemożliwe, lub też narracja byłaby dla nas niezrozumiała. Posługujemy się bowiem linearną koncepcją czasu i jeśli nawet teoretycznie potrafimy wyobra­ zić sobie odstępstwa od niej, jesteśmy bezradni, gdy chodzi 35 0 przedstawienie ich w praktyce. Tym łącznikiem między różnymi czasami różnych światów jest czas bohaterów. Zwią­ zanie światów przedstawionych, tj. świata kształtowanego na wzór rzeczywistości empirycznej z czasów autora (Anglii) 1 świata Narni, dokonuje się jedynie za pomocą bohaterów. Gdy na przykład w Lwie, czarownicy i starej szafie dzieci wchodzą do Narni, spędzają tam prawie 15 lat: dojrzewają, dorośleją, zmieniają maniery i całkowicie zapominają o nie­ gdyś realnym dla nich świecie Anglii. Dwaj Królowie i Dwie Królowe rządzili Narnią sprawiedli­ wie, a panowanie ich było długie i szczęśliwe. [...] A w miarę, jak upływały lata, zmienili się i wydorośleli. Piotr stal się wyso­ kim barczystym mężczyzną i słynnym rycerzem, a nazywano go Królem Piotrem Wspaniałym. Zuzanna wyrosła na smukłą, peł­ ną wdzięku dziewczynę o czarnych, opadających prawie do stóp włosach; wkrótce królowie z zamorskich krajów zaczęli przysy­ łać swych posłów, prosząc ojej rękę. Nazywano ją Królową Zu­ zanną Łagodną. Edmund stał się mężczyzną poważniejszym i spokojniejszym niż Piotr i zasłynął z mądrych rad i wyroków; nazywano go Królem Edmundem Sprawiedliwym. A Łucja po­ została wciąż tak samo żywa i złotowłosa, a wszyscy książęta z państw ościennych pragnęli, aby została ich królową; jej własny lud nazywał ją Królową Łucją Mężną. I tak żyli sobie w wielkiej radości, a jeśli kiedykolwiek wspomnieli swoje życie w tym świecie, było to tylko jakby wspomnienie snu. 36 Wchodząc do szafy w domu profesora Piotr ma 13 lat, Zu­ zanna 12, Edmund 11, a Łucja 9. Od momentu, gdy znajdują się w Narni, ich czas ziemski prawie zatrzymuje się. Nie oznacza to, że zatrzymuje się zupełnie, bowiem w naturze czasu (przynajmniej w naszym jego pojęciu) leży ciągły upływ - nastąpiło jedynie jego zwolnienie. To spowolnienie czasu tworzy swego rodzaju pętlę czasową, która pozwala dzieciom na przeżycie wielu lat (czasu namijskiego) w Narni, podczas gdy według czasu angielskiego upływa zaledwie krótka chwila. Gdy po wielu latach życia w Narni dzieci po­ wracają do Anglii, czas ziemski ponownie „rusza" dla nich od chwili, w której się prawie zatrzymał. Lewis pisze, że kiedy dzieci wyszły z szafy „był to ten sam dzień i ta sama jego po­ ra, kiedy wszyscy czworo wskoczyli do szafy, aby się w niej schować". Zasadę tę stosował on konsekwentnie we wszy­ stkich kolejnych częściach Kronik namijskich. Porzucenie li­ nearnej koncepcji czasu pozwoliło mu uniknąć wielu proble­ mów, z którymi borykają się twórcy literatury fantastycznej operującej motywem podróży w czasie. 37 [Żjadne rozwiązanie nie jest w stanie zamaskować dokładnie rozdarcia, którego przyczyną jest podróżujący w czasie bohater. Przecież grał on jakąś rolę w świecie, który nagle opuszcza, prze­ cież wprowadza do świata, do którego się wślizguje, nadprogra­ mową, niepotrzebną istotę. A n i zniknięcie, ani wtargnięcie nie mogą przejść niepostrzeżenie ani pozostać bezkarne. Przeniesie­ nie upraszcza tu lub przerywa serie przyczynowe; tam kompliku­ je je lub też powoduje nowe. Są to istotne zakłócenia, nad który­ mi nie sposób przejść do porządku bez przekonujących wyja­ śnień. 38 Tym logicznym i „przekonywającym wyjaśnieniem", dzięki któremu wszystkie opisane w Kronikach namijskich podróże między światami wydają się czytelnikowi prawdo­ podobne, jest prawie nieskończone spowolnienie upływu czasu ziemskiego, przez co zniknięcie bohatera i jego powrót nie mają żadnych konsekwencji z perspektywy naszej nor­ malnej rzeczywistości; jest to tak, jak gdyby podróż do in- 87 �39 nych światów nigdy nie miała miejsca. Oczywiście pobyt w Narni ma niewypowiedziany wpływ na kształtowanie oso­ bowości i wnętrza bohaterów, niemniej w żadnym stopniu nie zaburza ich życia w normalnym świecie - z małymi wy­ jątkami. Na przykład, gdyby nie podróż Digorego do Narni, skąd wrócił z Jabłkiem Młodości, jego matka prawdopodob­ nie by zmarła. Po zjedzeniu jabłka - wyzdrowiała. Podobnie, gdyby nie fakt, że z ziaren tego jabłka wyrosła potężna ja­ błoń, z której Digory zrobił potem szafę, przez którą czwór­ ka rodzeństwa Pavensie weszła do Narni, kto wie, może nig­ dy nie doświadczyliby oni wszystkich swych przygód. Wy­ darzenia te nie mają jednak większego wpływu na bieg spraw w naszym świecie. Nawet tak pozornie poważna rzecz, jak zniknięcie londyńskiego dorożkarza z żoną i ko­ niem, nie jest wydarzeniem na tyle znaczącym, aby wpłynąć na rzeczywistość Anglii. Jak zatem widać, nawet te - spowo­ dowane przez ingerencję z innego świata - alternacje ciągu przyczynowo-skutkowego w żaden istotny sposób nie burzą rzeczywistości naszego świata. Wielu badaczy zauważa, że przeniesienie bohatera w inny punkt wymiaru czasowego może nieść ze sobą powikłania dla samej akcji utworu. 40 Jeśli przeniesiony w przyszłość lub przeszłość podróżnik w czasie zachowuje się tam jako bierny i niewidzialny świadek, nic w tym groźnego. Problem wyłania się dopiero wtedy, kiedy włącza się w akcję w jakimkolwiek punkcie przeszłości. Czyniąc to, powoduje nieuchronnie pewne zmiany w późniejszym biegu wydarzeń, które muszą się następnie odbić w łańcuchu przyczynowo-skutkowym, tak że wprowadzona przezeń zmiana może się nawet odbić na samym podróżniku, powodując jego zagładę. 41 Lewis uniknął tego dylematu, bowiem przygody bohate­ rów z opowieści narnijskich mają miejsce w innych świa­ tach, a nie tylko w różnym czasie. Gdyby jednak tak było i podróże te byłyby ograniczone do jednego świata, dylemat pozostałby nie rozwiązany: jeżeli zmienimy przeszłość, to te­ raźniejszość, z której rozpoczynamy podróż, nigdy się nie za­ ktualizuje, a przez to sama podróż nie będzie mogła dojść do skutku. Porzucenie przez Lewisa linearnej koncepcji czasu, przy­ najmniej w odniesieniu do poszczególnych światów, mogło służyć także innemu celowi. Według Hoopera zastosowane przez Lewisa zagęszczanie i spowalnianie czasu oraz inne „operacje na czasie" mogły być zamierzonym przez autora sposobem przekazania zarówno bohaterom, jak i czytelni­ kom głębokiej, chrześcijańskiej prawdy o świecie: żyjąc tu i teraz nie wiemy, na jakim etapie historii świata się znajdu­ jemy, a zatem nie jesteśmy w stanie objąć i zrozumieć świa­ ta jako całości - jako procesu, który ma jakiś cel. Nie wie­ my, czy jesteśmy gdzieś na początku, w środku czy może bli­ sko końca istnienia świata, a fakt, że ten musi kiedyś nastą­ pić, uświadamia nam w pełni Ostatnia bitwa. Hooper cytuje ulubioną analogię Lewisa: „Nie znamy [tejj sztuki [życia, w której gramy]. Nie wiemy nawet, czy jesteśmy w akcie pierwszym, czy w piątym. Nie wiemy, komu przypadła główna rola, a komu marginalna" 42 w jaki sposób bohaterowie fizycznie przenikają z jednego świata do drugiego i spróbujmy zdefiniować pojęcie 'magicz­ ne przenikanie'. Wszystkie opisane w Kronikach przejścia między świata­ mi dokonują się za pomocą magii, a nie środków mecha­ nicznych, ani też letargu, marzeń sennych i wizji (jak np. w Alicji w krainie czarów). W całym cyklu istnieją tylko dwa odstępstwa od tej zasady. Pierwszy wyjątek stanowią przeniesienia za pomocą pierścieni, podczas których pełnią one rolę swoistych wehikułów czasu, a właściwie wehikułów czasoprzestrzeni, natomiast drugi - wizja króla Tiriana. Wątek podróży za pomocą magicznych przedmiotów jest dość popularny w literaturze baśniowej i fantastycznej, choć zwykle był on ograniczony do podróży w czasie i przestrzeni tego samego świata. Jednym z pierwszych, którzy rozszerzy­ li go na inne wymiary czasoprzestrzenne, był serdeczny przy­ jaciel Lewisa Charles Williams. Jego filozoficzno-mistyczna powieść pt. Many Dimensions (1931), w której poruszył on motyw podróży w czasie i przestrzeni za pomocą białej ma­ gii, mogła podsunąć Lewisowi pomysł z magicznymi pier­ ścieniami umożliwiającymi przemieszczanie się między światami. U Williamsa magicznym przedmiotem był szla­ chetny kamień z korony Salomona. Dzięki niemu właściciel mógł przenosić swe ciało zarówno w przestrzeni, jak i w cza­ sie, dokonywać cudownych uzdrowień i doświadczyć dosko­ nałej jedności wszechświata. Nawet przy mechanicznym podziale kamień ów się nie zmniejszał, lecz powtarzał siebie w nieskończonej ilości kopii i odbitek posiadających wszyst­ kie cechy oryginału. Możliwość przenoszenia właściciela w czasie i przestrzeni stanowiła jednak w powieści William­ sa tylko jedną z wielu cudownych właściwości kamienia Sa­ lomona, i to wcale nie najważniejszą. Pod tym względem lewisowskie pierścienie różniły się od niego; służyły bowiem wyłącznie do przenoszenia właściciela między światami. Po­ za tym niektóre z nich przenosiły tam, a niektóre z powrotem. Lewis, podobnie jak Williams, zaznajamia czytelników z po­ chodzeniem tych magicznych przedmiotów i jego wyjaśnie­ nie jest nie mniej cudowne niż wyjaśnienie Williamsa. Otóż materiał, z którego zostały zrobione pierścienie - pył pocho­ dzący z innego świata, przyniesiony na Ziemię w czasach, kiedy nasz świat dopiero się zaczynał - zachował się przez długie tysiąclecia w szkatułce z zaginionej wyspy Atlantydy. Jednak dopiero, gdy nadano mu odpowiednią formę, nabierał cudownych właściwości i mógł przenieść tego, kto go do­ tknął, w inny świat. Cechami wspólnymi koncepcji Lewisa i Williamsa było użycie do podróży białej magii przy jedno­ czesnym założeniu, że samo przemieszczenie się w czasie i przestrzeni „nie stanowi głównej linii tematycznej, [lecz] jest po prostu jednym z wielu zdarzeń w akcji, której całość pełni wyraźnie służebną funkcję w przekazywaniu [filozoficzno-]mistycznej idei utworu". Niemniej jednak należy zauważyć, że nawet przeniesienia za pomocą pierścieni nie są czysto mechaniczne. Podlegają prawom magii - pierścienie mają bowiem magiczne właściwości. 44 45 43 W przypadku Kronik narnijskich za motyw podróży w czasie przyjęliśmy przeniesienie bohatera(ów) i akcji utworu w inny wymiar czasowy w innym świecie. Wiemy, ja­ kich środków użył Lewis, aby skoordynować nieprzystawalne czasy światów równoległych; przyglądnijmy się teraz, 88 Drugi wyjątek, podczas którego przejście między świa­ tami dokonuje się za pomocą innych środków niż tylko ma­ gia, stanowi wizja króla Narni Tiriana. Przywiązany do drzewa przez Kalormeńczyków król ma sen, podczas które­ go wydaje mu się, że stoi w jasno oświetlonej komnacie i widzi przed sobą siedem osób. Słyszy ich głosy, ale sam nie może nic powiedzieć. Ludzie, których ma przed sobą, zau- �ważają go jako zjawę lub cień, ale nie potrafią nawiązać z nim kontaktu. Po chwili, dla obu stron jednocześnie, obraz rozpływa się i znika. Siedmioro przyjaciół Narni zostaje sa­ mych w pokoju, a przywiązany do drzewa Tirian budzi się w Narni zziębnięty i odrętwiały. Z jednej strony wydarze­ nie to można uznać za przejście do innego świata, bowiem choć trwało zaledwie krótką chwilę, obie strony zdążyły na­ wiązać ze sobą jakiś kontakt. Z drugiej jednak pozostaje wątpliwość, czy w istocie jest to przypadek przejścia mię­ dzy światami, skoro nie doszło w nim do cielesnego prze­ niesienia bohatera. Biorąc pod uwagę wszystkie przejścia między światami, jakie w Kronikach namijskich opisuje Lewis, można zapro­ ponować następującą ich klasyfikację (w opozycji binarnej): przejścia wolicjonalne (tzn. w momencie, w którym otwiera się magiczne przejście między światami, bohater ma możli­ wość wyboru: albo wejść do innego świata, albo pozostać w swoim) i niewolicjonalne (tzn. bohaterowie zostają wcią­ gnięci do innego świata bez własnej woli lub nawet wbrew niej); oraz przejścia bezpośrednie (tzn. te, w których przenik­ nięcie do innego świata polega na fizycznym przejściu do niego przez swego rodzaju bramę światów i punkt, w którym dosłownie się one stykają w tzw. cięciu Riemanna. Światy te mogą wówczas albo na siebie zachodzić, albo do siebie przy­ stawać) i przejścia przeniesienia (tzn. te, podczas których nie ma bliskości fizycznej światów równoległych, a bohaterowie uniesieni siłą magii „szybują" w przestrzeni, aby w końcu znaleźć się w innym świecie). Każde przejście mieści się w dwóch kategoriach jednocześnie. Stosując tę klasyfikację, należy także pamiętać, że pod piórem tak wybitnej indywidu­ alności twórczej, jaką był Lewis, każde z tych przejść jest w istocie różne od pozostałych. 46 cdn. BIBLIOGRAFIA K. Bartoszyński 1967 Z problematyki czasu w utworach epickich, w: W kręgu zaga­ dnień teorii powieści, Wroctaw-Warszawa-Kraków Bruno Bettelheim 1985 Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni. Pań­ stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa R. Caillois 1967 Od baśni do science-fiction, w: Odpowiedzialność i styl. War­ szawa Joseph Campbell 1994 Potęga Mitu, Signum, Kraków Corbin Scott Carnell 1974 Bright Shadow of Reality. С. S. Lewis and The Feeling Intellect, William B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids Walter Hooper 1979 Past Watchful Dragons, Macmillan Publishing House Co., New York Michio Kaku 1997 Hiperprzestrzeń, wszechświaty równolegle, pętle czasowe i dzie­ siąty wymiar, Prószyński i S-ka, Warszawa Paul A. Karkainen 1979 Narnia Explored, Fleming H. Revell Company, New Jersey C. S. Lewis 1985 Lew, czarownica i stara szafa, przel. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa C. S. Lewis 1985 Książę Kaspian, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa C. S. Lewis 1985 Podróż „Wędrowca do świtu", przeł. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa C. S. Lewis 1987 Srebrne krzesło, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa C. S. Lewis 1987 Koń tjego chłopiec, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa C. S. Lewis 1988 Siostrzeniec czamdzieja, przel. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa C. S. Lewis 1989 Ostatnia bitwa, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa C. S. Lewis 1967 Tlie Discarded Image, an Introduction to Medieval and Reneissance Literature, Cambridge University Press, Cambridge C. S. Lewis 1982 On Three Ways of Writing for Children, w: Of This and Other Worlds, Collins, London J. R. R. Tolkien 1988 Tree and Leaf, Unwin Hyman Ltd., London Andrzej Zgorzelski 1976 Motyw podróży w czasie i jego funkcje w angielskiej prozie nar­ racyjnej wieku dwudziestego. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdań­ skiego, Gdańsk PRZYPISY 1 Tu moglibyśmy także wyróżnić kilka odrębnych światów, jak np. podziemny świat gnomów zwany Krainą Bizm, Samotne Wyspy - prak­ tycznie nie znane mieszkańcom Narni aż do podróży księcia Kaspiana na koniec świata, świat wodnych istot zamieszkujących słodki ocean za wy­ spą Ramandu, Kalormen czy Telmar. Np. „Siedemnastowieczny filozof angielski Henry More utrzymy­ wał, że duchy i zjawy istnieją naprawdę, zamieszkując czwarty wymiar. W dziele Enchiridion metaphisicum (1671) opowiadał się za istnieniem pozaziemskiego królestwa, niepoznawalnego dla zmysłów, będącego do­ mem dla duchów i zjaw"; Michio Kaku, Hiperprzestrzeń, wszechświaty równoległe, pętle czasowe i dziesiąty wymiar, Prószyński i S-ka, Warsza­ wa 1997, s. 44 2 5 Tamże, s. 59 Antycypując postęp nauki w następnym stuleciu Riemann stwier­ dził, że natura najlepiej czuje się w wielowymiarowej przestrzeni. Do­ wiódł on istnienia czwartego wymiaru przestrzennego (pokazał, że elek­ tryczność, magnetyzm i grawitacja są wynikiem pomarszczenia naszego trójwymiarowego wszechświata w czwartym, niewidzialnym wymiarze) 4 i stworzył język matematyczny (tzw. tensor metryczny Riemanna), za po­ mocą którego można opisać przestrzeń o dowolnej liczbie wymiarów i krzywiźnie. W ten sposób udowodnił też możliwość istnienia wielu wymiarów. Poza tym pokazał, że możliwe jest istnienie przestrzeni wie­ lokrotnie połączonych. Połączenia te - zwane cięciami Riemanna - to klasyczny przykład tuneli łączących dwa światy czasoprzestrzenne, tyle tylko, że o zerowej długości. I choć sam Riemann nigdy nie traktował swych cięć jako sposobu podróżowania między wszechświatami, wyka­ zał jednoznacznie, że całkowicie spójne i podlegające własnej logice wszechświaty równolegle są możliwe. „[Wjyobraźmy sobie stos wielu kartek papieru ułożonych jedna na drugiej. Każda kartka przedstawia cały świat, podporządkowany wła­ snym prawom fizycznym, odmiennym od tych, które panują w innych światach. Nasz Wszechświat nie byłby wtedy samotny, lecz stałby się jednym z wielu możliwych, równoległych światów. [...] Zazwyczaj życie toczy się na każdej z tych równoległych płaszczyzn niezależnie od in­ nych. Jednak w pewnych wyjątkowych przypadkach płaszczyzny mogą się przeciąć i na krótką chwilę naruszyć strukturę samej przestrzeni, two- 89 �rząc otwór - albo przejście - między dwoma wszechświatami. Podobnie jak tunele pojawiające się w Star Trek, przejścia te umożliwiają podróże między światami, na kształt kosmicznego mostu łączącego dwa różne wszechświaty lub dwa punkty w tym samym wszechświecie"; Michio Kaku, Hiperprzestrzeń, wszechświaty równoległe, pętle czasowe i dzie­ siąty wymiar, s. 47 Tunele łączące dwa odległe miejsca we wszechświecie można wyko­ rzystywać do podróży międzygwiezdnych lub do podróży w czasie, jeśli czas płynie inaczej w tych dwóch obszarach. Można także łączyć nimi różne, wielowymiarowe wszechświaty. Nie wiemy jednak do tej pory, czy tunele takie są fizycznie możliwe, czy też są i pozostaną jedynie ma­ tematyczną ciekawostką. 5 Sześćdziesiąt lat po historycznym wykładzie Riemanna, Einstein użył czterowymiarowej geometrii riemannowskiej do wyjaśnienia po­ wstania wszechświata i jego ewolucji. Dziś, 130 lat po odkryciu Rieman­ na, fizycy próbują łączyć wszystkie prawa fizycznego wszechświata uży­ wając dziesięciowymiarowej geometrii. 6 The feeling intellect. Termin ten zastosował w stosunku do całej twórczości Lewisa Corbin Scott Camell w Bright Shadow of Reality, CS. Lewis and The Feeling Intellect, William B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids 1974 7 C. S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, przeł. Andrzej Polkow­ ski, PAX, Warszawa 1985, s. 39 C. S. Lewis, Podróż „ Wędrowca do świtu", przeł. Andrzej Polkow­ ski, PAX, Warszawa 1985, s. 143 ' C S . Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 21-22 C. S. Lewis, Książę Kaspian, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, War­ szawa 1985, s. 153 " C. S. Lewis, Książę Kaspian, s. 156 J. R. R. Tolkien, Tree and Leaf Unwin Hyman Ltd., London 1988, s. 36-37 Nie wdając się w tym miejscu w genologiczną dyskusję o Kroni­ kach Lewisa - które określiliśmy mianem opowieści fantastycznych należy wspomnieć, że według kryteriów wyróżnionych przez Tolkiena, kwalifikują się one jako bajki. J. R. R. Tolkien, Tree and Leaf s. 25 C. S. Lewis, On Three Ways of Writing for Children, w: Of This and Other Worlds, Collins, London 1982, s. 24 J. R. R. Tolkien, Tree and Leaf, s. 45 " T a m ż e , s. 49 Tamże, s. 51 C. S. Lewis, Ostatnia bitwa, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, War­ szawa 1989, s. 120 Tamże, s. 127 Tamże, s. 126. Koncepcja taka przypomina wyznawaną przez wie­ lu filozofów ideę Boga jako pełni - kuli, inteligentnej sfery, której śro­ dek jest wszędzie, a obwód nigdzie. Zob. np. Joseph Campbell, Potęga Mitu, Signum, Kraków 1994, s. 147 Nawet bohaterowie Kronik mają wielkie trudności ze zrozumie­ niem tego faktu. Np. Digory w Siostrzeńcu czarodzieja, podczas jednego z przeniesień za pomocą pierścieni widział jaskrawe światła na tle czar­ nego nieba. „Digory był później przekonany, że widzieli planety i gwia­ zdy i przysięgał, że widział z bliska Jowisza; dość blisko, by rozpoznać jego księżyce"; C. S. Lewis, Siostrzeniec czarodzieja, przeł. Andrzej Po­ lkowski, PAX, Warszawa 1988, s. 32. Digory nie potrafił wyobrazić so­ bie innej, tj. nieprzystawalnej przestrzeni i stąd lokował swoje doświad­ czenia w obrębie naszego wszechświata. s 10 12 13 14 15 16 18 19 2 0 21 2 2 2 3 Bruno Bettelheim, Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i warto­ ściach baśni. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1985, s. 183 Tamże, s. 184 " T a m ż e , s. 184 C. S. Lewis, Książę Kaspian, s. 6 Walter Hooper, Past Watchful Dragons, Macmillan Publishing Ho­ use Co., New York 1979, s. 39 Walter Hooper, Past Watchful Dragons, s. 39 Cytat w: Walter Hooper, Past Watchful Dragons, s. 40 Andrzej Zgorzelski, Motyw podróży w czasie i jego funkcje w an­ gielskiej prozie narracyjnej wieku dwudziestego. Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Gdańskiego, Gdańsk 1976, s. 4 Zgorzelski twierdzi, że w literaturze nowoczesnej ten rodzaj prze­ 2 4 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 31 90 rzutu spotyka się raczej rzadko, ale w przypisie dodaje: „niezmiernie po­ pularny jest ten zabieg w angielskiej literaturze dziecięcej, np. w cyklu opowieści C. S. Lewisa [...] czy u E. Nesbit"; Tamże, s. 5 Np. K. Bartoszyński Z problematyki czasu w utworach epickich, w: W kręgu zagadnień teorii powieści. Wrocław- Warszawa-Kraków 1967, s. 41, czy R. Caillois, Od baśni do science-fiction, w: Odpowiedzialność i styl. Warszawa 1967, s. 61-62 Andrzej Zgorzelski, Motyw podróży w czasie i jego funkcje w an­ gielskiej prozie narracyjnej wieku dwudziestego, s. 5-7 R. Caillois, Od baśni do science-fiction, w: Odpowiedzialność i styl, s. 61-62 Jak zauważa Zgorzelski, podejmowane do tej pory próby przedstwienia różnych czasów w obrębie tej samej czasoprzestrzeni (tzn. cza­ su narracji, który odebrać ma czytelnik) kończyły się na ogół fiaskiem. Opowiadania takie są mało zrozumiałe i nielogiczne. „Przykładem mo­ głoby być opowiadanie J. Blisha Common Time, w którym kosmiczna podróż z nadświetlaną szybkością jest jednocześnie przyczyną rytmicz­ nego zwalniania i przyspieszania czasu dla przedmiotów i człowieka znajdujących się w rakiecie. Powstają wówczas paradoksy: czas statku jest inny niż czas kosmonauty, a oba różnią się od czasów przyjętych na Ziemi i na planetach Alfa Centauri"; Andrzej Zgorzelski, Motyw podróży w czasie i jego funkcje w angielskiej prozie narracyjnej wieku dwudzie­ stego, s. 9. Wobec braku punktu odniesienia czytelnik dosłownie „gubi się w czasie" i nie jest w stanie nadążyć za akcją utworu; im głębiej za­ stanawia się próbując znaleźć ten punkt odniesienia (czas wspólny narra­ cji), tym mniej z niej rozumie. 1 2 3 3 3 4 3 5 3 6 C. S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 132-133 Tamże, s. 135 R. Caillois, Od baśni do science-fiction, w: Odpowiedzialność i styl, s. 62 Choć na przykład w Ostatniej bitwie Eustachy zastanawia się, co stałoby się, gdyby on i Julia zginęli w Narni, i wcale nie jest przekona­ ny, że wydarzenie to zostałoby odwrócone w ich świecie: „... Ale chodzi mi o to, co stanie się w naszym świecie. Czy obudzimy się znowu w po­ ciągu, czy może po prostu znikniemy i nikt już więcej o nas nie usłyszy. Albo może znajdą nas nieżywych w Anglii? - Ojej! Nie pomyślałam o tym. - To by okropnie wstrząsnęło Piotrem i innymi. Pomyśl: zobaczyli mnie, jak macham do nich z okna pociągu, a potem pociąg przyjeżdża, staje, i nigdzie nas nie ma! Albo znajdują dwa... to znaczy, jeśli tam też umrzemy..."; C. S. Lewis, Ostatnia bitwa, s. 68 Według Kaku paradoksy związane z podróżami w czasie da się podzielić na dwa zasadnicze typy. Pierwszym jest spotkanie z rodzicami przed własnym narodzeniem, a drugim tzw. człowiek bez przeszłości. Pierwszy z nich najbardziej niszczy tkankę czasoprzestrzeni, ponieważ zmienia wydarzenia, które już się wydarzyły, a drugi dotyczy wydarzeń bez początku. Michio Kaku, Hiperprzestrzeń, wszechświaty równoległe, pętle czasowe i dziesiąty wymiar, s. 302 3 7 3 8 3 9 4,1 4 1 R. Caillois, Od baśni do science-fiction, w: Odpowiedzialność i styl, s. 60 Walter Hooper, Past Watchful Dragons, s. 40 Cytat w: Walter Hooper, Past Watchful Dragons, s. 40 Lewis właściwie nigdzie w Kronikach nie zamieszcza dokładnej de­ finicji magii. Wydaje się, że świadomie pozostawił to niedopowiedzenie; może miało ono skłonić czytelnika do sformułowania własnej definicji magii? Z lektury Kronik wiemy, że magia jest niewyjaśnialna w katego­ riach rozumowych i że poddana jest wszechpotężnej, kontrolującej ją mo­ cy - w Kronikach najczęściej utożsamianej z Aslanem. Przez to magia nie jest ślepą, bezrozumną siłą; jest raczej prawem. Oczywiście, można to prawo także wykorzystywać do złych celów (jak to robi np. Czarownica Jadis), ale Lewis jednoznacznie daje nam do zrozumienia, że te naduży­ cia kończą się bardzo źle dla każdego, kto daje się złapać w ich pułapkę. Poza tym, wspomina też o „większej magii", o magii sprzed początków czasu - czyli o prawie miłości, które jest dla niego ostatecznością wszel­ kiego przejawienia i najpotężniejszą zasadą rządzącą wszechświatem. 4 2 4 3 4 4 4 5 Andrzej Zgorzelski, Motyw podróży w czasie i jego funkcje w an­ gielskiej prozie narracyjnej wieku dwudziestego, s. 30 To znaczy, istnieją przejścia wolicjonalne bezpośrednie i wolicjonalne przeniesienia oraz niewolicjonalne bezpośrednie i niewolicjonalne przeniesienia. 4 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/465993766f036876a30a92bbd77a4663.pdf c8b7bd259a45e92e2f4b6a6124a49299 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2889 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2693 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY • A N T R O P O L O G I A KULTURY • E T N O G R A F I A • SZTUKA 2002 rok LVI nr 3-4 (258-259). Indeks 369403. ISSN 12.30-6142. Cena 24 zt I N S T Y T U T SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, FUNDACJA KULTURY S P I S ZBIGNIEW B E N E D Y K T O W I C Z DARIUSZ CZAJA T R E Ś C I Karnawał. Życie i literatura 3 Zycie czyli nieprzejrzystość. Poza antropologię - kultury . . . . 6 Komentarze i polemiki WOJCIECH MICHERA W I E S Ł A W SZPILKA CZESŁAW ROBOTYCKI DARIUSZ CZAJA ANTONI KROH Kultura, empatia i techniki skrawania 23 „Żyj i daj żyć" 26 Hermeneutyka i życie. Na marginesie rozważań Dariusza Czai . . 27 Parę życiowych kwestii 29 Starorzecze. Książę. Telefony. Zegar 33 Wydarzenia ALEKSANDARA MELBECHOWSKA-LUTY KRZYSZTOF CZYŻEWSKI, M I C H A Ł JAGIEŁŁO, Jest to jakoby klejnot korony jego. O wystawie Jacka Sempolińskiego w warszawskiej Zachęcie . . . . 39 Aleksandra Jackowskiego Polska Sztuka Ludowa 47 B O Ż E N A ŻÓŁTOWSKA Etnologia dzisiaj VICTOR TURNER Czy istnieją uniwersalia widowiskowe w micie, rytuale i teatrze. Przełożył Grzegorz Janikowski 53 JERZY S. WASILEWSKI Etnolog w podróży (3). Ludzie tajgi, ludzie rena, ludzie 60 FlLIP M . T A R A N I E N K O Muzyka jako mowa i mowa jako muzyka próba rozumienia jednakowej istoty obu czynności 68 PlOTR M A C H U L Gardzienickie manuskrypty 75 ROBERT D A R N T O N Wielka rzeź kotów (Wstęp do książki The Great Cat Massacre). Przełożyła Ewa Domańska 83 Karnawały w kulturze WOJCIECH DUDZIK SUZANNE CHAPPAZ-WIRTHNER DiETZ-RuDIGER MOSER UMBERTO ECO RUSTAM KASIMOW KARL KERENYI ASA BOHOLM Karnawały - święta, zabawy, widowiska Z dziejów badań nad karnawałem. Przełożyła Łada Jurasz-Dudzik Jedenaście tez o karnawale. Przełożyła Marta Pietrzykowska . . Komizm - „wolność" - karnawał. Przełożył Włodzimierz Karol Pessel Poetyka karnawału i obrzędów przejścia. Rozmyślania nad pojęciem „karnawał". Przełożyła Barbara Chmielewska . . . Człowiek i maska. Przełożyła Anna Kryczyńska-Pham . . . . Weneckie widowiska karnawałowe w maskach. Przełożyła Justyna Jaworska 1 98 105 130 132 137 141 147 �SPIS TREŚCI VICTOR TURNER ROBERTO D A M A T T A HOLLIS URBAN LIVERPOOL MACIEJ RÓŻALSKI Karnawał, rytuał i zabawa w Rio de Janeiro. Przełożyła Iwona Kurz 159 Karnawał równości i karnawał hierarchii. Przełożyła Marta Kolankiewicz 171 Źródła rytuałów i zwyczajów karnawałowych w Trynidadzie: Afryka czy Europa? Przełożył Błażej Dzikowski 183 Salvador, miasto Capoeira 193 New age E. K U B I A K DOROTA H A L L ANNA MAŁGORZATA JUST MAŁGORZATA BARANOWSKA ANDRZEJ PIEŃKOS JAN G O N D O W I C Z MARIUSZ CZAJA ROBERT KULPA ALEKSANDRA B A N A S Z K I E W I C Z , MAGDALENA Sztuka New Age God Loves Fun. Rola śmiechu w kulturze New Age „Sztuka Przebudzonych" - między magią i transcendencją. Ezoteryczna twórczość plastyczna w kręgach New Age . . . . 202 211 223 Kolekcja nieidealna (2). Jestem tutaj 237 Dom artysty -relikwiarz twórczości: muzeum Johna Soane 'a . . 241 Gwiazda Piołun 247 „Koniec Świata, choroba i sąd ostateczny". Apokaliptyczne historie Tadeusza Słobodzianka 249 Karnawał? Kamp i gender w Drag Queen Show 263 Więdnięcie. Twórcy i trupy. Wstęp do antropologii gruźlicy . . 273 RADKOWSKA, T O M A S Z RAKOWSKI W Ł O D Z I M I E R Z KAROL PESSEL Melanezyjczycy Versus Farmerzy 276 Noty o autorach Summary of Articles 284 287 M a s k i karnawału w e n e c k i e g o . Fot. Jurgen Schug. Źródło: Jurgen Schug, schen Kamevals, E u l e n Verlag, F r e i b u r g i . Br. 1998 2 Venedigs Maskenspiel. Eine Chronik des veneziani- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/77920fa5204c7697393fe9a969fc9e17.pdf 5d714af42768d9f559b0bf7a21fe4d36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2887 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2692 Title A name given to the resource Summary of articles; Errata / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.262-270 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NOTY O AUTORACH (1989, Psia Tomasz Wit Szarszeń - student drugiego r o k u międzywydzia­ G w i a z d a ) , „Fungi" (1993) i „En vinter i Stockholm" (1997, (1987, K t o zważa na w i a t r ) , łowych I n d y w i d u a l n y c h Studiów H u m a n i s t y c z n y c h ( M I S H ) . Pewnej zimy w S z t o k h o l m i e ) oraz najnowszą, opublikowaną Interesuje się antropologią miasta i f i l m u . Fotografuje. „Hundstjarna" w r o k u 2000 L o r d Nevermore. Lord Nevermore przetłuma­ czony zosta! na wiele języków, m i n . : f r a n c u s k i , n i e m i e c k i , Jerzy Sławomir Wasilewski - e t n o l o g , d o k t o r h a b i l i t o w a n y , angielski, w i o s k i , hiszpański. W Polsce powieść ukaże się pracuje w Katedrze E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i w przekładzie I w o n y Jędrzejewskiej n a k ł a d e m W y d a w n i c t w a U W . W l a t a c h 1971-80 był u c z e s t n i k i e m corocznej ekspedy­ Jacek S a n t o r s k i ćk C o . jesienią tego r o k u . c j i I H K M P A N do M o n g o l i i . Prowadził też p e n e t r a c j ę e t n o ­ Karolina Siemion - absolwentka e t n o l o g i i ( U W ) . Z a j m u j e kieł, rzecz o szamańskich się antropologią miasta i fotografią. a paradygmaty etnologii, Warszawa Kulturowej graficzną i n n y c h krajów A z j i . A u t o r książek: Podróż do pie­ misteriach, Warszawa 1979, Tabu 1989. Sławomir Sikora - e t n o l o g (studia U W ) . Sekretarz redak­ cji „Konteksty". Z a j m u j e się antropologią f o t o g r a f i i i f i l m u . Grzegorz Sokół - absolwent K E i A K U W . O p r ó c z zagadnień związanych z symboliką narodową w sztuce d e w o c y j n e j i n t e ­ resuje się szeroko p o j m o w a n ą problematyką kształtowania tożsamości - n a r o d o w y c h , p o n a d n a r o d o w y c h oraz osobi­ Summary of articles Krystyna Bartol, Read, Read Homer... Giovanni Cerri, Odysseus - A Hero Who Tells His Own Story T h i s t e x t by an o u t s t a n d i n g I t a l i a n classical p h i l o l o g i s t , an stych, zwłaszcza z perspektywy i n d y w i d u a l n e j , a także współ­ expert o n Greek archaic l i t e r a t u r e , a translator o f the Iliad, czesną teorią n a u k h u m a n i s t y c z n y c h . O d stycznia 2002 d o k ­ t o r a n t na wydziale E t n o l o g i i Europejskiej na U n i w e r s y t e c i e w L u n d w Szwecji, w r a m a c h i n t e r d y s c y p l i n a r n e g o p r o j e k t u " G r a n i c e Europy". a n d a scholar whose scientific investigations c o m b i n e p u r e ­ ly literary studies w i t h investigations c o n c e r n i n g the p h i l o ­ sophical reflections o f Greek t h i n k e r s , is an e x t r e m e l y i n t e ­ resting proposal o f a „centrifugal" a p p r o a c h t o the t e x t o f the Odyssey. C e r r i seeks a d e f i n i t i o n o f the personal i d e n t i ­ ty o f Odysseus, the h e r o o f H o m e r ' s p o e m , at the same t i m e Lech Sokół - D y r e k t o r I n s t y t u t u S z t u k i P A N , d r h a b i l i t o ­ posing a q u e s t i o n a b o u t the reasons for the v i t a l i t y o f the as­ wany, wykładowca A k a d e m i i Teatralnej w Warszawie, histo­ sorted images o f this figure i n the literary oeuvre o f all ryk dramatu i teatru, komparatysta. A u t o r publikacji o W i t ­ epochs. W h i l e d e m o n s t r a t i n g the characterological m u l t i - k a c y m , S t r i n b e r g u i Ibsenie, m . i n . Groteska w teatrze S. 1. -aspect n a t u r e o f Odysseus, C e r r i strives at c a p t u r i n g an ele­ Witkiewicza ( 1 9 7 2 ) , August Strinberg ( 1 9 8 1 ) , Witkacy i Strin- m e n t m e r g i n g p a r t i c u l a r aspects o f his personality, a n d berg: dalecy i bliscy (1995). ascribes f u n d a m e n t a l relevance t o a n analysis o f t h e he­ ro's a u t o b i o g r a p h i c a l discourse. I n d o i n g so, he proves t h a t A n n a Spissowa - absolwentka e t n o g r a f i i UJ, kustosz d y p l o ­ secondary n a r r a t i o n , i . e. the tale a b o u t himself, presented m o w a n y M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . Zaintereso­ by Odysseus at the c o u r t o f the k i n g o f the Phaeacians, is - w a n i a n a u k o w e k o n c e n t r u j ą się wokół zagadnień muzeal­ n i c t w a , zwłaszcza skansenowskiego, in anthropological dimension - a paradigmatic evocation of k u l t u r y sepulklarnej, h u m a n c o g n i t i o n . F u r t h e r m o r e , he demonstrates t h a t the tradycyjnego z d o b n i c t w a wnętrz, a szczególnie n o w e j estety­ i n t r o s p e c t i v e s t a t e m e n t made by the m a i n h e r o remains c l o ­ k i mieszkań na wsi i w mieście. sely c o n n e c t e d w i t h the emergence o f his self-awareness o f Katarzyna Suchcicką - j a k o p o e t k a d e b i u t o w a ł a kiem Nie powstrzymana mięśniem szybuję this process, w h i c h seems t o seal the personal i d e n t i t y of tomi­ nagrodzonym w konkursie „Pokolenie, które wstępuje" w r o k u 1986. Po d e b i u c i e w y d a l a t o m y p o e z j i Sycenie w W y d a w n i c t w i e K a l a m b u r ( W r o c ł a w 1987) i Niebieska pończocha dawnictwie L i t e r a c k i m (Kraków 1 9 9 3 ) . Jest w Wy­ Laureatką przez T o w a r z y s t w o P o e t y c k i e N e w H a m p s h i r e . Jej wiersze były p u b l i k o w a n e w a n t o l o g i a c h Over the Rainbow, M i c h i ­ gan 1990; D a n River Anthology, A n A n t h o l o g y of Maine Contemporary ve discourse represents an already m o u l d e d personality, i t allows i t t o c o m e i n t o b e i n g i n an objective w o r l d . I n this sense, H o m e r ' s n a r r a t i o n , focused w i t h i n the lens o f the N a r o d o w e g o K o n k u r s u Poetyckiego U S A organizowanego Aglow. every person. T h u s , albeit the a u t o b i o g r a p h i c a l , retrospecti­ 1990; Ambers Polish Women's awareness (or rather, self-awareness) o f the m a i n h e r o , reve­ als - as i f i n the spirit o f Berkeley's esse est percipi - the p r o ­ m i n e n c e o f the w o r d i n shaping o u r images o f the w o r l d . Aleksandra Melbechowska-Luty, Cywilizacja - Trans- Atlantyk. The Ocean, Ships and Havens of Norwid and Gombrowicz 1996 I n 1958, M a r i a Dąbrowska w r o t e a b o u t a c e r t a i n s p i r i t u a l oraz S n u ć miłość. Polska poezja miłosna od X I V w i e k u W ł o ­ kinship between Cyprian N o r w i d and W i t o l d Gombrowicz, Poetry R e g i n y G r o l , H o s t P u b l i c a t i o n s A u s t i n , Texas d z i m i e r z a B o l e c k i e g o , B e r t e l s m a n , Warszawa 2 0 0 0 . P u b l i ­ t w o Polish writers a c e n t u r y apart. B o t h shared a similar k o w a ł a również wiersze, k r y t y k i i eseje w p o l s k i c h p i s m a c h stance, features, passions, t h o u g h t s , o u t s t a n d i n g intellects, literackich. originality, innovativeness, u n c o m m o n personalities a n d a special U k o ń c z y ł a filologię polską n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m . O d 1990 r jest dziennikarką telewizyjną, a u t o r k ą p o n a d 40 programów m . i n . z serii Skąd ta wrażliwość, poświęconych Autorów i Kompozytorów ZAiKS. a critical a ruthless attitude assessment towards of their s u r r o u n d i n g a n d i n t r o d u c e d i n t o the i n t e l l e c t u a l life o f the of n e w n o t i o n s , reflections, concepts a n d theories o f art Na­ groda. Jest c z ł o n k i e m Stowarzyszenia Pisarzy Polskich oraz Związku life, e p o c h his o w n v i s i o n o f the w o r l d . N o r w i d was a precursor l i t e r a t u r z e i sztuce. Zrealizowała także f i l m y d o k u m e n t a l n e o tematyce l i t e r a c k i e j : Nowa Fala oraz Kościelscy i ich b o n d ; b o t h disclosed contemporary Obecnie, (subsequently Gombrowicz continued became the by the modernists), co-author of while "self-aware" l i t e r a t u r e , thus preceding "negative experience" art. T h e w związku z p o b y t e m n a p l a c ó w c e d y p l o m a t y c z n e j , zamiesz­ biographies o f the t w o m e n also c o n t a i n experiences as kuje w S z t o k h o l m i e . 262 �SUMMARY OF ARTICLES emigres the the w o r l d o f science a n d art, d e p i c t e d against t h e b a c k d r o p A t l a n t i c . These expeditions c o u l d be regarded as a sheer a n d sea o f t h e course o f the f r i e n d s h i p . T h e i n t e r v i e w , c o n d u c t e d by coincidence or voyagers, since b o t h h a d crossed metaphysical phenomena, a mysterious impulse w h i c h set i n t o m o t i o n i n t h e i r "creative work the Polish translator o f t h e b o o k , tries t o b r i n g f o r t h t h e Polish perspective a n d the a u t h o r ' s a t t i t u d e towards P o l a n d . oceanic m o t i f s l i m i t i n g the range o f the universum". For W e also p u b l i s h some excerpts f r o m the centuries, c o l l e c t i v e consciousness has t u r n e d t h e ship i n t o b o o k by A g n e t a Pleijel. aforementioned a n archetype, a m y t h i c a l a n d m a g i c a l " f i g u r e " ascribed t o the c o n c e p t o f the r o u t e a n d voyage o f life, a symbol o f t h e soul, hope, stability, a n d t h e "closed" universe. Norwid Anna Malanowska, The Theatricalisation of the Funeral of S. I . Witkiewicz t r a v e l l e d t o N o r t h A m e r i c a o n t h e sailing ship " M a r g a r e t An Evans" u n d e r s t a n d i n g t h e p u r p o r t e d f u n e r a l o f S. I . W i t k i e w i c z , (1852/1853) and returned to Europe on the attempt at interpreting and, at the same time, steamship "Pacific" ( 1 8 5 4 ) . H e described b o t h vessels i n a h e l d i n 1988. masterly way i n his n o v e l Cywilizacja, i n w h i c h he l a u d e d s u p p l e m e n t a r y parts, o f w h i c h the first shows the p a t h the t r a d i t i o n a l sailing ship a n d expressed a c e r t a i n aloofness traversed by W i t k i e w i c z (already p o s t h u m o u s l y ) f r o m a n towards the m o d e r n , speedy steamship, w h i c h u l t i m a t e l y artist relegated t o the m a r g i n a n d a n outsider to a n a t i o n a l The t e x t is composed o f three m u t u a l l y s u n k i n 1856, probably after a c o l l i s i o n w i t h a n iceberg. T h e m a r t y r (the a l t e r a t i o n o f his status is w e l l i l l u s t r a t e d by shifts p o i g n a n t experience o f this e v e n t i n c l i n e d N o r w i d to w r i t e w i t h i n his legend). Part t w o analyses the m a r i t i m e Legenda, expressing spectacle (Raszewski) a n d a show ( G o f f m a n ) , d r a w i n g f o r t h his o p i n i o n about the t h e f u n e r a l as a mirages o f c i v i l i s a t i o n , the m i g h t o f t e c h n o l o g y a n d the a n d characterising illusive chase after matter, e m p i r i a a n d all things t e c h n i c a l . interests, G o m b r o w i c z sailed t o A r g e n t i n e i n A u g u s t 1939 o n M/s whose " C h r o b r y " , a n d once i n Buenos A i r e s he w r o t e Trans- People's R e p u b l i c o f Poland) were decisive f o r its specificity Atlantyk , a n o v e l m a i n t a i n e d i n the spirit o f a farcical tragedy, a c o n t r o v e r s i a l message addressed t o t h e Poles, a n d the assorted (at times c o n t r a d i c t o r y ) a t t i t u d e s a n d expectations entanglement and context o f the p a r t i c i p a n t s , (the twilight a n d uniqueness. Finally, the t h i r d p a r t c o n t a i n s of the hypotheses a n d a summary. a n assessment o f the Polish past a n d m e n t a l i t y c o n f r o n t e d w i t h the n a t i o n a l w a r t i m e cataclysm a n d the problems o f c o n t e m p o r a n e i t y . M/s " C h r o b r y " , adapted for the purposes o f a t r o o p carrier, s u n k near N o r w a y i n 1940. A f t e r 24 years spent i n A r g e n t i n a , G o m b r o w i c z (always fascinated with t h e sea) described i n his Dziennik 1963 how during a return trip t o Europe he ( D i a r y 1963) noticed the mist- e n s h r o u d e d p h a n t o m o f " C h r o b r y " , w h i c h appeared o n the A t l a n t i c as a harbinger o f fate, a n a p p a r i t i o n o f lost y o u t h , a "perished brother, lost f o r ever". Tomasz Grygiel, A Victory of Art over Time? From the Current Premises of Schopenhauerian Thought A n essential feature o f c o n t e m p o r a n e i t y is a c o n s t a n t race w i t h t i m e , its c u l t , a n d f e t i s h i z a t i o n , w h i c h destroy the i n t i m a c y o f t h e life o f a n i n d i v i d u a l a n d t h e n a t u r a l course o f his a c t i v i t y , a n d e v e n devastate t h e sphere o f c u l t u r e . T h e r e emerges the q u e s t i o n w h e t h e r a n a n t i d o t e t o this state o f things may be sought i n a r t a n d its experiencing. W e discover human a n a f f i r m a t i v e answer thought i n which the i n those conceptions subject e x p e r i e n c i n g of art L e c h Sokół, Edgar, Duke of Nevermore and Bimgo. Bronisław succumbs, Malinowski as a Character in the Oeuvre of Stanisław Ignacy Witkiewicz f r o m s u r r o u n d i n g reality, e v e n i f o n l y m o m e n t a r i l y . A t t h a t T h e article discusses the close f r i e n d s h i p b e t w e e n Bronisław no M a l i n o w s k i (researcher, w o r l d - f a m o u s anthropologist) a n d i n t e r p r e t e d i n terms o f t i m e and space a n d b e l o n g i n g t o the Stanisław I . W i t k i e w i c z (writer, painter, a r t i s t ) , and i n p a r t i ­ daily w o r l d , k n o w n as t h e w o r l d o f the " w i l l " , since i n the t h a n k s t o its specific properties, to e x c l u s i o n p a r t i c u l a r t i m e , A . S c h o p e n h a u e r c l a i m e d , s u c h a person is longer governed by of c o n t e m p l a t i n g art the e a r t h l y laws o f man coexists not physics cular its „literary" version, c o n t a i n e d p r e d o m i n a n t l y i n W i t - act kiewicz's y o u t h f u l n o v e l 622 wpadki Bunga, czyh Demoniczna presented objects b u t w i t h the images o f t h e i r ideas ( i n the with the kobieta (622 Falls o f Bungo, or the D e m o n i c Female), w r i t ­ P l a t o n i a n sense), w h i c h exist i n a d i f f e r e n t d i m e n s i o n . T h e t e n i n 1 9 1 0 - 1 9 1 1 (supplemented i n 1919), b u t never p u b l i ­ presence (experiencing) shed d u r i n g t h e author's l i f e t i m e ; i n i t , M a l i n o w s k i is por­ art, trayed as Edgar D u k e o f N e v e r m o r e , a n d W i t k i e w i c z - m e n t i o n e d by K . Jaspers, w h i l e S. Ossowski, w h o creatively as together with the o f t w o d i f f e r e n t w o r l d s : real a n d latter's timeless presence, was B u n g o . T h e a u t h o r n o t o n l y depicts the d i f f e r e n t attitudes o f adapted elements o f S c h o p e n h a u e r i a n the t w o m e n towards science, art and life, b u t also notes t h a t the correctness o f the thesis o f " l i v i n g f o r a m o m e n t " , already i n this early " l i t e r a r y v e r s i o n " one may c o n v e n i e n t i n the r e c e p t i o n o f art. encounter premises for t h e subsequent ( i n 1914) b r e a k i n g o f a very clo­ thought, launched T h e a c c o m p l i s h m e n t s o f c o n t e m p o r a r y art, i n c l u d i n g t h e se f r i e n d s h i p (the o f f i c i a l reason being t h e i r disparate a t t i t u ­ des towards the w a r ) . T h i s " l i t e r a r y " version is referred t o the a c t u a l relationship, a l t h o u g h its models and m o t i f s can be f o u n d also i n l i t e r a t u r e f r o m the Young Poland p e r i o d . q u a n t u m t h e o r y a n d relativistic cosmology, w h i c h negate " t h e a r r o w o f t i m e " a n d even p e r m i t t h e possibility o f designating its d i r e c t i o n i n c e r t a i n regions o f the universe, appear t o go h a n d i n h a n d w i t h t h e p h i l o s o p h i c a l i n t u i t i o n o f Schopenhauer, i n w h i c h t i m e c a n be l o c a t e d also outside Two Eagles. A n Interview Held by Katarzyna Suchcicka with Agneta Pleijel t h e t r a d i t i o n a l laws o f e a r t h l y causality. We w o u l d like t o A c o n v e r s a t i o n h e l d w i t h A g n e t a Pleijel, a u t h o r o f the b o o k l i v e d , is assisted by experienced c o n t a c t w i t h art. Lord Nevermore, telling the story o f t h e believe t h a t l i b e r a t i o n f r o m these laws, e v e n i f o n l y short­ complicated f r i e n d s h i p b e t w e e n Stanisław I . W i t k i e w i c z (one o f t h e most Teresa Grzybkowska, The Lady from Elche p r o m i n e n t figures i n Polish art u p t o t h e second w o r l d war) T h i s t e x t is a fragment o f Podróże Tajemne (Secret Journeys), a n d Bronisław M a l i n o w s k i ( w o r l d - f a m o u s a n t h r o p o l o g i s t ) . a c u r r e n t l y w r i t t e n account o f a j o u r n e y to Spain, A s i a M i n o r T h e p u b l i c a t i o n , w h i c h is n o t a d o c u m e n t a r y w o r k , i n t e n d s and Sicily. T h e t i t u l a r Lady o f Elche is a likeness of a female, also, i f n o t p r i m a r i l y , t o f o l l o w t h e c o n f r o n t a t i o n b e t w e e n carved i n stone, discovered at the e n d o f the n i n e t e e n t h 263 �SUMMARY OF ARTICLES c e n t u r y i n Spain a n d almost i m m e d i a t e l y taken to Paris, f r o m a s y m b o l . A u t h o r describes p a r t i c u l a r features o f skyscraper w h i c h i t was r e t u r n e d to the A r c h a e o l o g i c a l M u s e u m i n i n its c u l t u r a l contexts. I t can be i n t e r p r e t e d as a "pseudo- M a d r i d i n 1941. T h i s unusual w o r k o f art became the topic t e m p l e " : the " t e m p l e o f m o n e y " . o f reflections about Iberian art - the sculpture, w h i c h tells the b e a u t i f u l and haughty face predict the pathos and archaism Peter Martyn, A British Troy in The Heanland? (On The Flourishing, Dissolution and Ultimate Oblivion of An Urban Civilisation) o f hieratic ceremony at the Toledo a n d M a d r i d courts o f T h e author, a C o v e n t r i a n by b i r t h , has sought to place i n an story o f bygone days, depicts a female deity i n ceremonial costume, whose magnificent jewellry and majestically m o d e r n Spanish monarchs. T h e Lady o f Elche conceals the appropriate historic c o n t e x t the vestigial urbane features o f secret o f eternal y o u t h , an a t t r i b u t e o f a goddess whose image w h a t for a long time, before the nearby, modem-age w i l l always r e m a i n anonymous, comprising the very essence constantly o f royal f e m i n i n i t y suffused w i t h d i v i n e tranquillity. transmuting urban accretion and of Birmingham usurped its position, was the urbs p r i m a o f the M i d l a n d s . Based largely o n t w o English-language articles published i n Barbara Czamiawska, A need for symmetrical ethnology in management studies Warsaw, the text is i n t e n d e d for Polish readers to bring i n t o M o d e r n i z a t i o n was never a process l i m i t e d to " n o n - m o d e r n " inhabitants o f a city whose true apogee is seen to have been countries, involves reached i n another, m u c h earlier age. I n spite o f the v i o l e n t everybody i n the c o n t e m p o r a r y w o r l d , a l t h o u g h i n d i f f e r e n t course of events under H e n r y V I I I and his progeny, there is but a process t h a t c o n t i n u e s and focus the unique i d e n t i t y and culture generated by the forms a n d w i t h v a r y i n g results. T h e r e f o r e , the postulate o f ample i f fragmentary evidence to suggest that, d u r i n g the " s y m m e t r i c a l a n t h r o p o l o g y " , or " s y m m e t r i c a l ethnology" prolonged struggle for p o l i t i c a l power waged t h r o u g h o u t m u c h f o r m u l a t e d by B r u n o L a t o u r b u t p r a c t i c e d already by such o f the B r i t i s h Isles and France ruled by the Plantagenets, great anthropologists as M a r s h a l l Sahlins, great C o v e n t r y h a d been t a k i n g shape as an u r b a n republic i n which embryonic f o r m . Rapid decline i n the 16th century a n d a is o f i m p o r t a n c e , especially i n the field o f m a n a g e m e n t , anthropological m a r k e d abstention f r o m the m a i n trends i n so-called n a t i o n a l scrutiny. W h i l e t h e w a v e o f " o r g a n i z a t i o n a l c u l t u r e " studies affairs right d o w n to the 2 0 t h century relegated to the remote m a d e the first e n c r o a c h m e n t i n this t r a d i t i o n , i t is n o w t i m e past the unquestionable significance o f a B r i t i s h analogy for was traditionally excluded from the to collapse s u c h d i c h o t o m i e s as " t e c h n i c a l - i d e o l o g i c a l " , or the Greek " s y m b o l i c - p r a c t i c a l " a n d pay m o r e a t t e n t i o n to the rituals o f inhabitants as a G o t h i c equivalent of the Celestial polis or G e r m a n Freistadt. Worshipped by its m o d e r n i t y , a n d to the role o f fashion a n d mimesis i n the Coventry's independence was secured by the burgess at the City, global economy. T h i s article discusses t h e challenges a n d expense o f feudal overlordship and ecclesiastical authority. t h e promises of such an a p p r o a c h to m o d e r n c u l t u r e . T h i s enclave o f m u n i c i p a l liberty was to itself fall v i c t i m to encroachments Jerzy S. Wasilewski, The Travelling Ethnologist. Confucius in Front of a Camera, the Female Shaman with a Microphone A successive f r a g m e n t i n a series describing the experiences by the Crown (Dissolution of the Monasteries; Charles IPs order t h a t the city walls be spited), c u l m i n a t i n g i n direct state interference and c o n t r o l (collapse o f the outworkers' m o v e m e n t f o l l o w i n g the 1860 Anglo- o f a k n o w n e t h n o l o g i s t o n a voyage to the C u l t u r e of the Far French Free Trade A c t ) . East. T h i s t i m e , W a s i l e w s k i shares observations T h e r e is absolutely n o t h i n g n e w i n the m a x i m t h a t history f r o m his stay i n Korea a n d meetings w i t h K o r e a n shamans, w h i c h i n ­ tends to be t o l d by its v i c t o r s . A n hypothesis based o n the i t i a l l y appeared d i s a p p o i n t i n g a n d o n l y later led to an u n ­ c o n c e p t o f post-mediaeval u r b a n d i s s o l u t i o n m u s t reject t h e d e r s t a n d i n g o f local specificity. "Slowly, I became aware o f s t a n d a r d i n t e r p r e t a t i o n t h a t u r b a n g r o w t h forms p a r t o f a the fact t h a t I s h o u l d be d e c i p h e r i n g the values l y i n g at the decisive basis o f K o r e a n s h a m a n i s m as u l t i m a t e l y global, c i v i l i s a t i o n . C o n v e n t i o n a l endeavours to a c o m p l e x o f artistic p r o d u c t i o n s , e x p a n d e d i n a m a n n e r n o t perceive d e v e l o p m e n t s i n the city o f the past i n terms o f e n c o u n t e r e d a n y w h e r e else i n the w o r l d . A v e r i t a b l e c o n ­ c o n s t a n t progress fail to adequately a c c o u n t for the h i g h l y test o f the fine arts, w h e r e the success o f the female s h a m a n c o m p l e x a n d o n the w h o l e vaguely d e f i n e d mechanisms is measured i n such disciplines as dance, song, r e c i t a t i o n o f so-called m y t h s , legends a n d fables, the art o f f o r t u n e - t e l l i n g , conver­ become a n u r b a n l a b o r a t o r y i n w h i c h a new social order sations a n d banter w i t h the audience, a n d , finally, the co­ based o n t e c h n o l o g i c a l advance was supposed to be forged, i n a d i f f e r e n t way, m o r e stume, m a k e - u p a n d even t h e art o f m a k i n g paper flowers". today's c o n t i n u u m i n the history of 'Western, and of h i s t o r i c process. Fated i n the 2 0 t h c e n t u r y to city bears the stigmata of having had its a r c h i t e c t u r a l p r o f i l e a n d very u r b a n l a y o u t t r a n s f o r m e d Tomasz Wit Szerszeń, " I n the Shade of the Skyscraper" - b e y o n d r e c o g n i t i o n i n the course o f several generations. an Attempt at an Anthropological View of New Architecture in Warsaw T h e gaping shell o f St. Michael's cathedral c h u r c h w i t h its The article is d e v o t e d to a n contemporary architecture skyscrapers- a n t h r o p o l o g i c a l study i n Warsaw: especially of of the m a g n i f i c e n t steepled b e l l tower offers the most p r o m i n e n t testimony, i n soaring stone, to the glory t h a t must once have been C o v e n t r y . N e v e r designed to serve as a bishop's cathedral, b u t rather for the citizens as their o w n expression h o w they exist i n the c o l l e c t i v e i m a g i n a t i o n . (culturally o f pious gratitude a n d above all civic p r i d e , apart f r o m their understood) category o f h e i g h t a n d the image o f the city. H e chapels, i t featured upper chambers where m a n y of the more Author emphasizes the relation between shows h o w the change i n o u r acquaintance w i t h h e i g h t is important reflected i n poetry, art a n d U t o p i a n ideas. A u t h o r presents A l o n g s i d e the meagre a r c h i t e c t u r a l m o n u m e n t s preserved to crafts would meet and conduct their affairs. the r e c e p t i o n o f the sudden appearance o f skyscrapers i n this day, the varied a n d changing contents of the so-called Polish cityscape i n t h e early 90': they were c o n c e i v e d as mystery plays p r o v i d e v i t a l insight i n t o b o t h the city's c u l t u r a l s o m e t h i n g e n t i r e l y new, o d d a n d mysterious. T h a n k s to and social life. T h e civic drama p e r f o r m e d by the crafts i n the p o p u l a r press they have become p a r t o f a c o m m o n m y t h . streets reflect T h e y acquired features o f p a r a d o x i c a l a n d ambiguous life o f original m o r a l i t y a n d miracle plays enacted by the monastic 264 a growing t r e n d towards secularising the �SUMMARY OF ARTICLES orders. Religiousness and spirituality remained a v i t a l part of strong b o n d w i t h the experiences o f the body, as evidenced by these pageants, b u t equally i m p o r t a n t ingredients its very name: the j u d g m e n t o f taste. Sensual were experience, comedy, satire and a n increasingly p r o n o u n c e d reference t o even i f we were to be aware of its fallibility, still remains one pagan mythology. A p a r t f r o m a n o n g o i n g socio-economic o f t h e most crisis, the gradual demise o f Coventry's ' D r a m a t i c Mysteries' contacts w i t h the w o r l d ; hence transcending the j u d g m e n t o f personal and i n t i m a t e ways o f establishing reflects the c u l t u r a l and p o l i t i c a l distress t h a t befell the city taste is t a n t a m o u n t to transgressing the c u l t u r a l l i m i t a t i o n s o f d u r i n g England's o w n royal enterprise of r e f o r m a t i o n . T h i s o w n experiences. T h e was ensued by a brief b u t bloody spell of c o u n t e r - r e f o r m a t i o n m e n t i o n e d group of researchers was based t o a considerable before the Elizabethan 'Renaissance' ensconced itself i n the degree o n works by Pierre B o u r d i e u a n d his theory about the c o u r t capital. W h i l e the rise o f P u r i t a n i s m sounded the d e a t h socially classifying role o f the j u d g m e n t o f taste. knell to local creative genius throughout the i n t e r p r e t a t i o n proposed by above country, t h r e a t e n i n g even London's e b u l l i e n t theatre life, attempts were t a k e n , t h r o u g h the avoidance of Biblical references, to Grzegorz Sokół, The Madonna of Częstochowa National Symbol salvage s o m e t h i n g o f the ' C o v e n t r y E n t e r t a i n m e n t s ' . Based A n abbreviated version o f a w o r k w r i t t e n as part o f ethnology o n Joseph Flavius's T h e Jewish War, the play metaphorically courses at W a r s a w t i t l e d T h e D e s t r u c t i o n of Jerusalem is i n t e r p r e t e d by the c o n d u c t e d i n the Częstochowa sanctuary a n d Licheń i n 1998. as the Polish U n i v e r s i t y , a n d based o n research a u t h o r as a parable of the M i d l a n d s city's o w n demise. I t T h e author i n q u i r e d about the n a t i o n a l a n d religious message seems q u i t e likely t h a t , as opposed to the o u t l a w e d pageants, of the t h e 1584 performance was staged i n just one place, o n the site Częstochowa, the shaping of its significance, and the r e l a t i o n of Coventry's o w n temple, w h i c h the likeness o f the Madonna of demolished between its religious universality and n a t i o n a l or o u t r i g h t w i t h i n l i v i n g m e m o r y i n the late 1540s: the first cathedral personal particularism. T h e pilgrims usually assess the direct and Benedictine c o m b i n a t i o n o f official n a t i o n a l symbols w i t h Priory. T h e h a d been s y m b o l , i . e. annual procession o f Lady the Black G o d i v a , first i n t r o d u c e d i n the 1 7 t h c e n t u r y as a m u c h M a d o n n a negatively, c l a i m i n g t h a t the needed substitute for the d i s c o n t i n u e d 'Mysteries', seems to becomes partially desacralised and - especially i f one poses d r a w its roots f r o m a m a t r i a r c h i c a l d i v i n i t y . B o r n o u t o f the this worship o f n a t u r a l forces a n d spectacles i n times p r e d a t i n g i n t e r p r e t a t i o n . A t the same time, the very presentation of the the i n t r o d u c t i o n of Christianity, such rites, as w e l l as being Częstochowa p a i n t i n g possesses a specifically Polish character, instrumental w h i c h is the reason w h y i t can f u n c t i o n independently as a i n the city's creation, c o u l d easily have i n f l u e n c e d its r i c h mediaeval pageantry. as portrayed of tragedies, comedies openly - calls for a thus slightly d i f f e r e n t n a t i o n a l symbol. T h e "concealed" contents, i . e. those w h i c h Lastly, b u t c e r t a i n l y n o t least, events a n d sentiments i n the question holy image a n d histories are n o t o n l y visually manifested i n the d e p i c t i o n , b u t w h i c h nonetheless constitute a n extremely essential c o m p o n e n t of Shakespearean d r a m a appear n o t o n l y t o be c o n n e c t e d w i t h its message, possess a n u m b e r of assorted sources. b u t t o actually d r a w t h e i r origins f r o m C o v e n t r y . I t seems as reconstruction o f the symbol w i t h i n an i n t e r v i e w takes place good as c e r t a i n t h a t the ethos o f the city'ss The dramatic u p o n the basis of its historically shaped significance a n d its Mysteries, the o v e r w h e l m i n g m a j o r i t y o f w h i c h were never current, pragmatic context. T h e a u t h o r also a t t e m p t e d to transcribed a n d thus never h a n d e d d o w n t o posterity, f i n d perform a semantic-historical analysis o f the sources o f the t h e i r expression i n the Shakespearean heritage. contents o f the titular image by d i v i d i n g the examined issue according to its four aspects: cult, miracle, iconography and politics. H e also delved i n t o the composite r e l a t i o n between religious universality a n d the Ewa Klekot, H o l y Pictures, Lichen and the Judgment of Taste F r o m 1997 students to 1999 the a u t h o r c o n d u c t e d , together of ethnology concerning at contemporary Warsaw Częstochowa with area o f examination of the perception of an object of f r o m the v i e w p o i n t o f its aesthetics - the c h u r c h o f H o l y Providence i n Wesoła, w i t h a n i n t e r i o r designed by Jerzy aesthetic a n d a n object w h i c h gave rise t o certain protest - the sanctuary in Licheń. opposition seems to the be i n t e l l e c t u a l nature, a derivative of our process o f contrasting c o n t e m p o r a r y sacral art, assessed positively by the researchers Nowosielski - n a t i o n a l specificity of i n t o a n intellectual p r o b l e m . A p p a r e n t l y , i t possesses a n the investigations was selected i n such a m a n n e r so as to facilitate an This f u n d a m e n t a l a n d at times is frequently recognised and t u r n e d U n i v e r s i t y , research religious art. T h e Madonna. The investigations were concerned also w i t h t a k i n g a closer l o o k the t w o categories, to w h i c h i t is d i f f i c u l t n o t to succumb once one conducts their verbalisation. By referring t o the m o d e l devised by V i c t o r Turner, the author declares t h a t the more important line of division runs n o t so m u c h between Polishness a n d universality as between the personal, o u t r i g h t i n t i m a t e a t t i t u d e t o the M a d o n n a of Częstochowa a n d the official stand. at contemporary religious art t h r o u g h the eyes of its users. H e n c e the visits i n Częstochowa and K a l w a r i a Zebrzydowska Agnieszka Kuła, The Licheń Golgotha as an Example of the Rivalry as well as a study o f the d e v o t i o n a l art m a r k e t . I t rapidly of the Tradition and Popularity of the Way of the Cross Service became apparent t h a t pride o f place was g i v e n to the value of P e r t i n e n t research focused a t t e n t i o n o n the c o m b i n a t i o n contemporary religious art a n d the possibility of applying the w i t h i n the Licheń G o l g o t h a of t h e t r a d i t i o n of mediaeval j u d g m e n t o f taste, w h i c h , based to a great measure o n sensual Sacri M o n t i a n d the W a y o f t h e Cross service. T h e a u t h o r experience, is the worst justified by means o f discourse or the was also interested i n the image o f G o l g o t h a r e m e m b e r e d by least susceptible to relativisation. T h e present-day j u d g m e n t the visitors. D e p a r t u r e f r o m the symbolic o f taste, f o u n d e d o n the e v a l u a t i o n of aesthetic qualities and recreation o f reality leads t o a p r o f o u n d i n v o l v e m e n t o f the the participants o f the religious ceremony. conviction about their autonomy, comprises an i n s t r u m e n t w i t h w h i c h we are equipped by our o w n c u l t u r a l The i n favour of a principles o f c o m p o s i t i o n , resembling those applied by the architects w h o t r a d i t i o n - we simply "react w i t h the j u d g m e n t of taste" t o created Sacri M o n t i , i . e. realism a n d the i s o l a t i o n o f the site the m a t e r i a l effects of man's w i t h the assistance o f v e r d a n t v e g e t a t i o n , are n o t o n l y to the activity. T h e artistic ( i n c l u d i n g musical) aesthetic j u d g m e n t contains a n extremely i 265 l i k i n g o f the f a i t h f u l b u t also facilitate t h e i r engagement. �SUMMARY OF ARTICLES Antonina Bereza, Devotional Picture The Functioning of a Contemporary w a ] a n d S k ę p e ) a n d reviews select v o t i v e paintings featured H o w are d e v o t i o n a l i a used? W h a t is t h e i r purpose? T h e ged, a n d the same type o f t r u s t recuts for almost 300 years, t h e r e i n . T h e essence o f miracle experiences has n o t c h a n ­ answers to these, at first glance, banal questions pose q u i t e albeit probably less universally. It is reality w h i c h has suc­ a d i f f i c u l t task. D e v o t i o n a l i a , a n d i n p a r t i c u l a r d e v o t i o n a l c u m b e d to t r a n s f o r m a t i o n s - the appearance o f a l c o h o l i s m pictures, b e l o n g simultaneously i n Poland a n d b a n d i t r y i n the U . S . A . (evidenced by the v o ­ to various w o r l d s - the w o r l d o f art, r e l i g i o n , sometimes specific magic, as w e l l as ta o f M e x i c a n emigres). the w o r l d o f objects o f daily use, o f souvenirs a n d small gifts. The a u t h o r t r i e d to d e m o n s t r a t e t h e assorted f u n c t i o n s Karolina Siemion, Miraculous and Ordinary Water w h i c h c a n be f u l f i l l e d be d e v o t i o n a l i a a n d , at the same t i m e , A the m u l t i p l e reflections o n t h i s t o p i c . group " F i l m a n d p h o t o g r a p h y - m e t h o d s o f e t h n o g r a p h i c study pursued as p a r t o f the e x p e r i m e n t a l laboratory d o c u m e n t a t i o n " , c o n d u c t e d by P. Szacki, К . B r a u n a n d A . Magdalena Jagiełło, From Holiness to the Mundane - or on the Profanity of the Devotional Image during the Decline of the elderly) was gathered i n 1999 i n the regions o f Krasnobród, Audiovisual Epoch Rzeszów T h i s text is one of the results of investigations carried o u t i n supplemented Częstochowa as part of a laboratory dealing w i t h composed devotional Różycki. The material ( m a i n l y conversations with a n d K r o s n o as w e l l as i n Gietrzwałd, by a b o u t of t w o parts: and the 200 photographs. the second - first kitsch. T h e author embarked u p o n an a t t e m p t at describing water", the present-day c o n d i t i o n of the holy image. T h e emergence of m i r a c u l o u s spring appears suddenly - a n d was The pertains to " m i r a c u l o u s the w o r k is to " o r d i n a r y water". The i t gushes t h a n k s to such extreme forms o f devotional objects as the ones she the i n t e r v e n t i o n o f encountered i n the course o f her studies, and the impossibility r e v e l a t i o n o f the V i r g i n M a r y - the subsequent patrons o f a saint a n d is o f t e n associated w i t h a o f perceiving i n t h e m any incorrectness and profanation are, the f o u n t . T h i s is t h e source of t h e water's h e a l t h - g i v i n g according to the author, the outcome o f the encroaching new properties, w h i c h r e m a i n c o n s t a n t audiovisual epoch w h i c h has produced i n us novel instruments the spring. T h e m e d i c i n a l a n d magic effects o f the w a t e r unless someone sullies o f perception, rendering us helpless i n the face o f a new reality increase d u r i n g specific periods, e. g. at Easter. U p to this that combines f i c t i o n a n d t h a t w h a t is real, and obliterates the day, t h e c u s t o m o f d r a w i n g water f r o m a spring at m i d n i g h t boundary between the w o r l d o f the sacrum and the profanum. or i m m e d i a t e l y before d a w n is c u l t i v a t e d i n m a n y parts o f Izabella Dzienisiewicz, The Image of Licheń in the Media and in the Eyes of the Pilgrims p a r t i c u l a r day endows i t w i t h special qualities. Poland. T h e fact t h a t n o one h a d yet d r a w n water o n t h a t A d e s c r i p t i o n o f the M a r i a n Sanctuary i n L i c h e ń as w e l l as Małgorzata Baranowska, The Postcard the way i n w h i c h i t is perceived by p i l g r i m s a n d the media. T h e a u t h o r has been c o l l e c t i n g postcards for years, a n d has C o n d u c t e d research d e m o n s t r a t e d t h a t the f o r m e r consider b r o a c h e d this topic i n assorted publications ( i . a. " K o n t e k ­ the Sanctuary t o be a w o n d r o u s a n d m a g n i f i c e n t place, sty" 3-4/1992 a n d " V i s u a l A n t h r o p o l o g y " , v o l . 7, n o . 3, where everyone experiences s t i r r i n g e m o t i o n s a n d w h i c h 1995). T h e pilgrims leave s p i r i t u a l l y u p l i f t e d . T h e d i a m e t r i c a l l y diffe­ blems associated w i t h the classification o f postcards. presented t e x t indicates predominantly pro­ r e n t image o f L i c h e ń f o r m e d by t h e media employs such c o l l e c t i o n is as i f a " n a t u r a l " , c u l t u r a l state o f the postcards, expressions as k i t s c h , tawdriness, a n d " a r c h i t e c t u r a l debau­ w h i c h , i n t u r n , i m m e d i a t e l y p r o d u c e t h e f o r m o f a collec­ The c h e r y " , a n d draws a t t e n t i o n t o the e x o r b i t a n t costs o f the t i o n , the p r i m e reason being t h a t f r o m its very onset the p o ­ u n d e r t a k i n g . T h e a u t h o r presents her o w n p e r c e p t i o n of L i ­ stcard is " t h e offspring o f the n o t i o n of a series". T h e deve­ c h e n , a n d as a " n o n - t r a n s p a r e n t e t h n o g r a p h e r " concludes l o p m e n t o f p r i n t i n g , industry, c o p y i n g , a n d the m o d e r n p o ­ t h a t we are d e a l i n g w i t h a p o s t m o d e r n sanctuary. ssibilities o f r e p r o d u c t i o n became c o m b i n e d w i t h i m a g i n a ­ t i o n , a l o n g i n g to t r a v e l , the c u l t o f all t h a t is exotic, a n d i n ­ Jacek Olędzki, Mexico. Contemporary Miracle Consciousness t i m a t e reminiscences. T h e postcard is a being w h i c h c a n be Jacek Olędzki, The Marian Sanctuary in Bardo Śląskie classified i n an almost endless n u m b e r o f ways. A s a rule, we For almost fifty years Jacek Olędzki has been e x a m i n i n g m i ­ deal w i t h classifications racles, a n d has published, also i n our periodical, texts about b u t i t is w o r t h n o t i n g the presence o f "producer's collec­ miracle sensitivity a n d v o t a . T h i s t i m e , he considers M e x i c a n t i o n s " (the a u t h o r draws a t t e n t i o n to several extremely i n ­ imposed by p a r t i c u l a r collectors, vota, so-called retabk>s. A s i n the past, M a r i a n and Jesus sanc­ teresting series d e v o t e d to N a p o l e o n ) . C o l l e c t i n g postcards tuaries i n M e x i c o are d o m i n a t e d by rather naive, t o u c h i n g differs f r o m o t h e r types o f collections, for instance, stamps, paintings executed o n t i n , always bearing an a d o r a t i o n i n ­ i . a. due to the fact t h a t a stamp c o l l e c t i o n represents a cer­ scription e x p l a i n i n g the events w h i c h lay at the basis of the t a i n value f r o m its very b e g i n n i n g . T h e a u t h o r also e m p h a ­ given v o t u m (thus, we may speak about a process of rende­ sises t h a t postcards played a c e r t a i n part i n the p r o m o t i o n r i n g public something w h i c l i frequently remains o f the c i n e m a ( i . e. mass-scale d u p l i c a t e d portraits o f extremely nerated figure to w h o m a request or thanks are film stars a n d scenes). p r i v a t e ) . A s a rule, each retablo includes a likeness of the ve­ addressed. T h e a u t h o r describes a n d analyses assorted examples o f reta­ Jan Gondowicz, The Passions of Pastor Dogdson blos, basing his text p r e d o m i n a n t l y o n material c o n t a i n e d i n Lewis C a r r o l l , alias Charles L u t d w i g e Dodgson, is universally the excellently published and admirable Miracles on the Bor­ celebrated as the a u t h o r o f tantalising stories about A l i c e . der: Retablos of Mexican Migrants to the United States by Jorge T h e a u t h o r o f the presented text reveals the almost u n k n o w n D u r a n d a n d Douglas S. Massey. I n his analysis o f e m i g r a t i o n , face o f Rev. D o d g s o n : a passion for photography. A certain t h e a u t h o r notes t h a t i t was primarily a plebeian p i q u a n t tinge to this years-long pastime is added by the fact phenome­ n o n , a n d compares i t to earlier tides o f Polish emigres. t h a t the favourite models were prepubescent girls. I t must be I n the n e x t text, Olędzki writes a b o u t one o f the most cele­ added, however, that the sessions were always chaperoned by brated c u l t centres i n Poland ( n e x t Jasna G ó r a a governess (this was V i c t o r i a n England, after all!) [Częstocho­ 266 �SUMMARY OF ARTICLES Andrzej Pieńkos, "My Buildings Are Paper, Like My Writings" Residences of English Eighteenth-century Men of Letters. Reduta i teatr makes t h e reader aware o f Osterwa's distinctness i n the history o f the Polish theatre a n d theatrical T h e amateur-architect originated i n England, where d u r i n g c u l t u r e . A c t u a l l y , he r e m a i n e d i n i m i t a b l y u n i q u e despite the fact t h a t i t is possible to indicate various analogies a n d the first h a l f o f the eighteenth century there appeared realisations of the "literary house", i . e. architecture shaped as an artistic concept o f the writer. T h e house, the palace and the castle were n o longer the image of the w o r l d , a reflection and a symbol of cosmic order; they became the r e f l e c t i o n o f a private order. T h e house as the seat o f private dreams became increasingly frequently the auteur w o r k of the owner, a feat achieved just as often by ignoring norms b i n d i n g at the t i m e . T h e a u t h o r analyses the residences o f A l e x a n d e r Pope i n Twickenham, Lord Burlington in Chiswick, William Shenstone i n T h e Leasowes gardens, H o r a c e W a l p o l e i n Strawberry H i l l , a n d W i l l i a m B e c k f o r d i n F o n t h i l l A b b e y . A l l these objects c o n s t i t u t e realisations o f conceptions devised by the writers, a n d to a lesser or greater degree discarded the a r c h i t e c t u r a l n o r m s o f the p e r i o d . T h i s tendency towards architecture n o t conceived i n an a r c h i t e c t u r a l mode is p a r t i c u l a r l y v i v i d l y d i s t i n c t i v e i n F o n t h i l l A b b e y a n d Strawberry H i l l : despite the p a r t i c i p a t i o n o f architects, the buildings remained the s u b l i m a t i o n of literature. N e i t h e r the Pope residence n o r any other examples can be i n c l u d e d i n t o the history proper o f the artists' studios. Nonetheless, they r e m a i n o u t s t a n d i n g instances o f the "artist's h o m e " , and thus a place associated w i t h his oeuvre by means o f assorted bonds, creating his m i l i e u - the complex of i n s p i r a t i o n and the c o n t e x t o f reception. Zbigniew Osiński, Osterwa's Loneliness. What Is New Research about the Reduta Theatre? in Texts by Juliusz O s t e r w a , w h i c h the a u t h o r has gathered i n his book Reduta i teatr. Artykuły - Wywiady - Wspomnienia 1914-1947 (Reduta a n d the T h e a t r e . A r t i c l e s - I n t e r v i e w s Reminiscences 1914-1947, W r o c l a w 1991), were never i n t e n d e d as a t e x t b o o k addressed to actors a n d directors. N o r d o they c o n t a i n t e c h n i c a l remarks or records o f actors' t r a i n i n g . T h e presented p u b l i c a t i o n is p r i m a r i l y a register o f the traces o f Osterwa's creative p a t h , left b e h i n d by h i m i n the course o f 33 years. T h e actor, director, c o - f o u n d e r o f the Reduta T h e a t r e a n d its head, constitutes a p r o m i n e n t chapter i n the history o f the theatre and for some still remains a v i t a l i n s p i r a t i o n . U l t i m a t e l y , every a u t h e n t i c Polish theatre c o m p a n y is c o m p e l l e d to c o n f r o n t the Reduta experiences and declare its stand towards t h e m : as c i t h e r pro or con. T h e r e is simply n o t o t h e r way to act. T h i s is the reason w h y the a u t h o r considered i t i m p o r t a n t to salvage as m u c h as possible of Osterwa's statements, either w r i t t e n or made i n assorted i n t e r v i e w s . A f t e r a l l , we can never tell w h a t , a n d w h e n w i l l p r o v e valuable. C e r t a i n strongly embedded stereotypes o f a p p r o a c h i n g b o t h O s t e r w a and the Reduta T h e a t r e i n c l u d e the o f t repeated, even up to this very day, o p i n i o n t h a t the most i n t e r e s t i n g a n d i m p o r t a n t was the First Warsaw Reduta f r o m 1919-1925. W h y c a n n o t the same be said a b o u t t h e W i l n o R e d u t a ( 1 9 2 5 1929/1931), the Warsaw Reduta I n s t i t u t e (1931-1939) or projects o f the " D a l " a n d "Geneza" theatrical fraternities d a t i n g f r o m the occupation? A n o t h e r such stereotype is the c o n v i c t i o n t h a t the Reduta staged exclusively a Polish especially inspirations i n the closer and m o r e distant past. A l m o s t all the questions posed i n Reduta i teatr appear to be still very m u c h topical, even i f their w o r d i n g m i g h t seem slightly anachronic. T h e most significant ones are: 1 . w h a t is the nature of the creative theatrical company? 2. w h a t does " t h e ethos o f a c o m p a n y " denote? 3. w h a t is the role played by the headAeader of the company? 4- w h a t is the essence of cooperation between the director and the actor? 5. w h a t about the nature of actor's w o r k d e v o t e d to his role? 6. w h a t is the present-day m e a n i n g of "social engagement" i n art, i n other words, the theatre conceived a n d practised as a service? T h e title o f this article i n t e n t i o n a l l y refers to V s e v o l o d M e y e r h o l d ' s article f r o m 1921: Odinochiestvo Stanislavskogo ( T h e Loneliness of Stanislavski), at the t i m e n o t translated i n t o P o l i s h . S u c h a r e f e r e n c e conceals a p r o f o u n d c o n v i c t i o n t h a t against the b a c k d r o p o f the Polish theatre and artistic c u l t u r e of the p e r i o d the endeavours pursued by O s t e r w a and the Reduta T h e a t r e were a n isolated, a l t h o u g h by n o means f u t i l e , effort. Michał Łuczewski, How Belorussian Flower Tackled America A n essay o n the social reflections o f M e l c h i o r Wańkowicz, r e c o n s t r u c t e d p r i m a r i l y u p o n the basis o f a series of reporta­ ges f r o m A m e r i c a : W ślady Kolumba ( T r a c i n g the Steps o f C o l u m b u s ) , composed of: Atlantyk-Pacyfik ( 1 9 6 6 ) , Królik i oceany (Rabbit a n d Oceans, 1968), a n d W pępku Ameryki ( I n t h e N a v e l o f A m e r i c a , 1969). N a t u r a l l y , W a ń k o wicz's w o r l d o u t l o o k is far f r o m u n i f o r m a n d does n o t yield a d e d u c t i v e system. Its f u n d a m e n t a l elements i n c l u d e a de­ s c r i p t i o n o f (a) technocracy, whose best developed f o r m is to be f o u n d i n the U n i t e d States; (b) the c o n f l i c t b e t w e e n technocracy a n d organic c u l t u r e , „civilisation„ a n d „culture„; (c) the ways a n d means o f t r a n s f o r m i n g organic c u l t u r e i n t o its t e c h n o c r a t i c c o u n t e r p a r t ; (d) the positive and nega­ tive aspects o f technocracy a n d organic c u l t u r e ; (e) the c o n f l i c t b e t w e e n values venerated i n technocracy; (f) the obstacles e n c o u n t e r e d by technocracy ( b o t h inscribed i n its d e v e l o p m e n t a n d e x t e r n a l barriers); (g) the strategy used by organic c u l t u r e for the sake o f its p r o t e c t i o n ; (h) strategies applied by technocracy i n a b a t t l e waged against its deficit o f values. Wańkowicz sought refuge against soulless t e c h n o ­ cracy i n Poland, b u t c o n t e m p o r a r y generations are bereft o f such as h a v e n . Anna Spiss, O n the Usefulness of "Rubbish" T h e article considers the original o u t f i t t i n g o f a flat and staircase i n an o l d t o w n house i n the Kazimierz district of Cracow. T h e author and executor is one of the residents, Stefan L., a house painter and stove fitter by profession. T h e interiors, and especially the staircase, were embellished by resorting to various gadgets, gaily coloured packaging and food and industrial containers, old calendars, reproductions o f pictures, etc. T h e ensuing composition yielded particular sequences o n g i v e n themes, e.g. p o l i t i c s , sports, or m o n u m e n t s . Together w i t h his wife, the a u t h o r arranged next to the house a garden (to be seen today) i n t e n d e d for c h i l d r e n , repertoire, w h i l e Osinski's b o o k shows t h a t one o f the c o n s t a n t features o f the c o m p a n y headed by O s t e r w a a n d Mieczysław L i m a n o w s k i was its readiness a n d openness to accept changes, a n d the fact t h a t i t f o u n d itself i n a p e r e n n i a l statu nascendi, as e v i d e n c e d by three successive Reduta Statutes. 267 and maintained i n a similar style. A f t e r the death of Stefan L., the interior decoration was n o t l i q u i d a t e d . True, his artistic proposals have n o t been emulated, b u t they c o n t i n u e to enjoy the approval of the occupants of the house as well as passcrsby and tourists. �Рок/ca Sztuka Ludowa KONTEKSTY C U L T U R A L A N T H R O P O L O G Y • ETHNOGRAPHY • A R T 2002, V o l . L V I N o 1-2 (256-257). I n d e x 369403. I S S N 1230-6142. Price 24 zł I N S T I T U T E O F A R T P O L I S H A C A D E M Y O F SCIENCES, C U L T U R E F U N D A T I O N Contents 1-2/2002 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Time i n Ethnography 2 Biography and Art KRYSTYNA B A R T O L G I O V A N N I CERRI ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Read, Read H o m e r . . . 5 Odysseus - A H e r o W h o Tells H i s O w n Story 6 Cywilizacja - Trans-Atlantyk. T h e O c e a n , Ships a n d H a v e n s o f N o r w i d and Gombrowicz LECH SOKÓŁ, EDGAR * * * T w o EAGLES A G N E T A PLEIJEL A N N A MALANOWSKA T O M A S Z GRYGIEL TERESA GRZYBKOWSKA 17 D u k e o f N e v e r m o r e a n d B u n g o . Bronisław M a l i n o w s k i as a C h a r a c t e r i n t h e O e u v r e o f Stanisław Ignacy W i t k i e w i c z 29 A n I n t e r v i e w H e l d by K a t a r z y n a S u c h c i c k ą w i t h A g n e t a Pleijel 37 Lord Nevermore 41 T h e T h e a t r i c a l i s a t i o n o f t h e F u n e r a l o f S. 1. W i t k i e w i c z 53 A V i c t o r y o f A r t over T i m e ? F r o m t h e C u r r e n t Premises o f Schopenhauerian T h o u g h t 69 T h e Lady f r o m E l c h e 73 Ethnology Today BARBARA CZARNIAWSKA JERZY S. WASILEWSKI A N e e d For S y m m e t r i c a l E t h n o l o g y i n M a n a g e m e n t Studies 79 T h e Travelling Ethnologist. Confucius i n Front of a Camera, the Female S h a m a n w i t h a M i c r o p h o n e 87 Urban Anthropology T O M A S Z W I T SZERSZEŃ " I n t h e Shade o f t h e Skyscraper" - a n A t t e m p t at a n A n t h r o p o l o g i c a l V i e w o f N e w A r c h i t e c t u r e i n Warsaw PETER M A R T Y N 94 A British Troy i n T h e Heartland? ( O n T h e Flourishing, D i s s o l u t i o n and U l t i m a t e O b l i v i o n o f A n U r b a n C i v i l i s a t i o n ) 104 Licheń and Contemporary Religious Sensitivity E W A KLEKOT H o l y Pictures, L i c h e ń a n d t h e J u d g m e n t o f Taste 117 GRZEGORZ SOKÓŁ T h e M a d o n n a o f C z ę s t o c h o w a as t h e Polish N a t i o n a l S y m b o l 120 AGNIESZKA K U L A T h e L i c h e ń G o l g o t h a as a n E x a m p l e o f the R i v a l r y o f t h e A N T O N I N A BEREZA M A G D A L E N A JAGIEŁŁO T r a d i t i o n a n d P o p u l a r i t y o f t h e W a y o f t h e Cross Service 126 T h e F u n c t i o n i n g o f a Contemporary D e v o t i o n a l Picture 135 F r o m Holiness t o t h e M u n d a n e - or o n t h e P r o f a n i t y o f t h e D e v o t i o n a l Image d u r i n g t h e D e c l i n e o f t h e A u d i o v i s u a l E p o c h IZABELLA DZIENISIEWICZ 141 T h e Image o f Lichen i n t h e M e d i a a n d i n t h e Eyes o f t h e Pilgrims 149 J A C E K OLĘDZKI M e x i c o . C o n t e m p o r a r y M i r a c l e Consciousness 159 J A C E K OLĘDZKI T h e M a r i a n S a n c t u a r y i n Bardo Śląskie 164 Miraculous and Ordinary Water 172 KAROLINA SIEMION Biography and Ethnology: Victor Turner M A T H I E U DEFLEM M A Ł G O R Z A T A BARANOWSKA JAN GONDOWICZ R i t u a l , A n t i - S t r u c t u r e a n d R e l i g i o n : a Discussion o f V i c t o r T u r n e r Processual Symbolic A n a l y s i s 188 T h e Postcard 200 T h e Passions o f Pastor D o g d s o n 207 268 �I ANDRZEJ PIEŃKOS " M y B u i l d i n g s A r e Paper, L i k e M y W r i t i n g s " Residences o f E n g l i s h E i g h t e e n t h - C e n t u r y M e n o f Letters. ZBIGNIEW OSIŃSKI 209 Osterwa's Loneliness. W h a t Is N e w i n Research a b o u t t h e Reduta Theatre? M I C H A Ł LUCZEWSKI A N N A SPISS 219 H o w t h e Belorussian F l o w e r T a c k l e d A m e r i c a 229 O n t h e Usefulness o f " R u b b i s h " 237 Reviews TERESA G R Z Y B K O W S K A JACEK O L Ę D Z K I ALEKSANDER JACKOWSKI JACEK OLĘDZKI N o r w i d Recognised A n e w 240 A n O l d W o m a n i n a Cemetery 242 T h e Others 249 D r a w n w i t h a Single S t r o k e , or W h y D o Sparrows Bathe i n t h e Sand i n A p r i l ? SŁAWOMIR SlKORA 252 E t h n o g r a p h y as a W a y o f Life, o r M e e t i n g s w i t h V i l l a g e Musicians 257 N o t e s o n the A u t o h o r 260 Summary o f Articles 262 Errata Ważniejsze błędy dostrzeżone w numerze 1-4/2001 „ K o n t e k s t ó w " Major mistakes perceived in this volume of K o n t e k s t y N a s. 65 opublikowaliśmy p l a k a t Metamorfozy (esej teatralny) Włodzimierza Staniewskiego a u t o r s t w a Krzysztofa M . Bednarskiego. A u t o r s t w o p l a k a t u m y l n i e przypisaliśmy i n n e j osobie. WŁADZA SII.A Kożmińczyk Łado, 'Quia (1-110 Jasza (Kija?) 1-412) Statutu provincialia BYTOWAME ZASWIAI V Nija Lado. ITija Heli ITija Jasza (= Kija?) (Leli) ( - Nija?) (-1420) Set mones Cunradi Lado, Heli (1423) Jasza (Leli) Powieść rzeczy is W/ Lada Boda Jesza Lada ! Ya у a llija" Ńija?) Leli (1538) Długosz Dzidzilelia Nija (Dzidzilela), (1455 14X0) Dziewaua, M a ­ rzann, Pogoda, Żywic Miechowita Jesza Dzidzililia, (1521) Nija Dz.iewiana. Marzann. Pogoda; Łada. Leli i Po­ leli Lada, Jesza Kija, Dzidzilela; Jesza/ L a d a , 1 cli Boda i Poleli; Dziewanna/ Lada Hipotetyczna systematyka funkcyjna bóstw prapolskich 269 Nija �W a r t y k u l e Leszka Kolankiewicza Widowiska polskie a religia Dionizosa pominięta została zamieszczona poniżej tabela: Pomyłki wkradły się również d o podpisów p o d ilustracje w a r t y k u l e Andrzeja Pieńkosa Wulkaniczne spektakle natury w sztuce nowoczesnej: Podpis d o górnej i l u s t r a c j i ze strony 519 (J. C h . D a h l , Wezuwiusz widziany z brzegów C a p r i , 1822) p o w i n i e n się znaleźć p o d i l . n a stronie 539, zaś podpis p o d i l . na s. 539 ( L . Robert, Z a t o k a Neapolitańska, 1821) odnosi się d o górnego obrazu n a s. 5 1 9 . W podpisie d o d o l n e j i l . n a s. 519 niepotrzebnie powtórzona została data, w i n i e n o n brzmieć: J. P h . H a c k e r t , Wezuwiusz w r o k u 1774, Kassel N a s. 5 4 0 między ilustrację a podpis „wkradły s i ę " niepotrzebnie d w a wersy t e k s t u artykułu. W a r t y k u l e Jacka Jana Pawlika S V D , Lalka w obrzędach pogrzebowych z a m i e n i o n a została k o l e j n o ś ć i l u s t r a c j i : i l . ze s. 545 p o w i n n a być n a s. 5 4 9 i l . ze s. 5 4 6 p o w i n n a być n a s. 545 i l . ze s. 547 p o w i n n a być n a s. 5 4 8 i l . ze s. 5 4 8 p o w i n n a być n a s. 547 i l . ze s. 5 4 9 p o w i n n a być na s. 5 4 6 (podpisy p o d ilustracje pozostają n a s w y c h d a w n y c h miejscach). W n o t a c h a u t o r s k i c h (s. 554) przekręcony został tytuł jednej z p u b l i k a c j i Pani Profesor Krystyny Bartol: właściwy tytuł b r z m i Jamb i elegie. I n the Author's Notes (p. 554) has been printed incorrectly the title of the publications of Professor Krystyna Bartol. The correct title is: Jamb i elegie. W angielskiej wersji spisu treści (s. 570) k i l k u a u t o r o m błędnie zostały przypisane tytuły referatów (na s k u t e k przesunięcia k o l u m n y z n a z w i s k a m i względem k o l u m n y tytułów). Prawidłowa atrybucja poniżej: I n the English-language version of contents (p. 570) the titles of some articles were wrongly attributed to the Authors. These should read as follow: Warren D . Anderson The Ethical and Spiritual Aspects of A n c i e n t Greek Music Leszek K o l a n k i e w i c z Polish Spectacles and the Religion of Dionysus Krzysztof R u t k o w s k i Poetry and Rite. The Word and Tradition according to Mickiewicz Zbigniew Taranienko The Golden Ass of „Gardzienice"! the Uncovering of the Pace of Greece Za te i i n n e pomyłki A u t o r ó w i Czytelników pragnęlibyśmy serdecznie przeprosić. We would like to apologise to the Authors and the Readers for all these and any other mistakes. 270 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/294c446a98734f9b44375629711e6082.pdf 53acb4c3b459f1c7d4104a55d0dbf08e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2886 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2691 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.260-262 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NOTY O AUTORACH n y m . Członek K o m i t e t u N a u k o w e g o p e r i o d y k u „Ouaderni U r b i n a t i d i C u l t u r a Classica,, (od 1995 r ) . Członek K o m i t e t u Noty o autorach Wydawniczego periodyku „Mediterraneo A n t i c o : Economie Societa C u l t u r e " . O s t a t n i o został m i a n o w a n y r e d a k t o r e m n a ­ czelnym periodyku „Annali dell'Istituto U n i v e r s i t a r i o O r i e n ­ tale" (Sezione filologico-letteraria), w którego Komitecie Re­ d a k c y j n y m pracował o d m o m e n t u jego założenia (1979). Najważniejsze publikacje: I i lingvaggio politico nel Prometeo di Eschilo. Saggio di semantica, R o m a 1975; Legislazione orale Małgorzata Baranowska - p o e t k a , k r y t y k i h i s t o r y k litear- e tragedia greca. Studi sullAntigone di Sofocle e sulle Supplici di tury. A u t o r k a m . i n . t a k i c h książek, j a k Pamiętnik mistyczny, Euńpide, N a p o l i 1979; Storia e biografia nel pensiero antico, Ro- Surrealna wyobraźnia i poezja, To jest wasze życie, Warszawa. m a - B a r i 1983 (wspólnie z B. G e n t i l i m ) ; Platone sociologo delia Miesiące, lata wieki oraz w i e l u artykułów z zakresu wyobraź­ comunieazione, M i l a n o 1 9 9 1 , wydanie rozszerzone i u a k t u a l ­ n i symbolicznej i k u l t u r y masowej, dwóch t o m ó w wierszy n i o n e : Lecce 1996; Parmenide di Elea, Poema sulla natura, In- Miasto, Zamek w Pirenejach. Ogłasza w „Twórczości" Prywat­ troduzione, testo, traduzione e note di G . Cerri, M i l a n o 1999. ną historię poezji. Jest także a u t o r e m literackiego przekładu i wstępu d o Iliady. Omem, Iliadę, M i l a n o 1986. Przekład t e n został wyróżniony pierwszą nagrodą X X V I edycji k o n k u r s u „Citta d i M o n s e l i c e " . Krystyna Bartol - filolog klasyczny, hellenista, profesor U n i ­ wersytetu i m . A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu; interesuje się poezją grecką różnych okresów, zwłaszcza jej aspektami w y ­ Barbara Czarniawską - k i e r u j e Katedrą Studiów Zarządza­ k o n a w c z y m i ; a u t o r k a licznych prac teoretycznych i i n t e r p r e ­ nia w I n s t y t u c i e B a d a ń n a W y d z i a l e E k o n o m i i i Prawa H a n ­ t a c y j n y c h z tej dziedziny, m . i n . m o n o g r a f i i Greek Elegy and d l o w e g o n a U n i w e r s y t e c i e w G e t e b o r g u . Jest m i a n o w a n y m Iambus. Studies in Ancient Literary Sources (1993), książki; profesorem Europejskiego I n s t y t u t u Z a a w a n s o w a n y c h S t u ­ Studia teoretyczno- i historyczno-literackie nad dialogiem pseudo- diów Zarządzania w B r u k s e l i , członkiem Szwedzkiej Królew­ -Plutarclw. „ O muzyce" (1995) oraz pierwszego całościowego skiej A k a d e m i i N a u k oraz Szwedzkiej Królewskiej A k a d e m i i przekładu na język polski d i a l o g u pseudo-Plutarcha O muzy­ T e c h n i k i . W b a d a n i a c h zajmuje się głównie procesami k o n ­ ce ( 1 9 9 2 ) . Jej autorstwa jest też t o m I (Jakub i elegia) d w u t o ­ t r o l i w złożonych organizacjach, a o s t a t n i o k o n c e n t r u j e się m o w e j p u b l i k a c j i Liryka grecka. Wybór tekstów i komentarz n a zagadnieniach zarządzania w i e l k i m i m i a s t a m i . M e t o d o l o ­ p o d r e d . Jerzego Danielewicza (t. I I Melika w opr. J. D . ) . giczne ujęcie jakie uprawia w s w o i c h b a d a n i a c h polega na O b e c n i e pracuje n a d k o m e n t o w a n y m przekładem wybra­ łączeniu t e o r i i i n s t y t u c j i z podejściem n a r r a t y w i s t y c z n y m . n y c h pism Filodemosa oraz Mędrców przy uczcie A t e n a j o s a . Opublikowała wiele prac dotyczących zagadnień Uczestniczy j a k o współautor w p r z y g o t o w a n i u a k a d e m i c k i e ­ i a d m i n i s t r a c j i publicznej w języku p o l s k i m , szwedzkim, wło­ go podręcznika h i s t o r i i l i t e r a t u r y greckiej. s k i m i a n g i e l s k i m . O s t a t n i e p u b l i k a c j e m . i n . t o : Narrating Zbigniew Benedyktowicz - a n t r o p o l o g k u l t u r y , r e d a k t o r o f C h i c a g o Press, 1997), A Narrative Approach to Organiza­ biznesu the Organization: Dramas of Institutional Identity ( U n i v e r s i t y naczelny miesięcznika „Konteksty. Polska Sztuka L u d o w a " . Członek redakcji „Kwartalnika Filmowego". Kierownik Zakładu A n t r o p o l o g i i K u l t u r y , F i l m u i S z t u k i A u d i o w i z u a l ­ tion Studies (Sage, 1998), Writing Management ( O x f o r d U n i ­ versity Press, 1999), A C i t y Reframed ( H a r w o o d , 2 0 0 0 ) . W y d a ł a również G o o d Novels, Better Management (z Pierre G u i l l e t de M o n t h o u x , H a r w o o d , 1994), Translating Organi­ nej. A u t o r prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i a n t r o p o ­ zational Change (z G u j e S e v o n , de G r u y t e r 1996) oraz Orga­ logii współczesnej. Współautor książki D o m iv tradycji ludo­ wej ( 1 9 9 3 ) . A u t o r pracy Portrety obcych ( 2 0 0 0 ) . nizing Metropolitan Space and Discourse (z R o l f S o l l i , 2 0 0 1 ) . Antonina Bereza - absolwentka e t n o l o g i i n a U W ; s t u d e n t ­ ty; Accounting, Management and Information Publikowała artykuły w : Accounting, Organizations and Socie­ ka I S N S , U W . Technologies; Consultation; International Studies of Management & Organi­ zation; Journal of Management Studies; Management Commu­ nication; Management Learning; Organization; Giovanni Cerri - ur. w 1940 r. w Rzymie, profesor zwyczaj­ Organization Studies; Scandinavian Journal of Management Studies i Studies ny l i t e r a t u r y greckiej na W y d z i a l e L i t e r a t u r y i Filozofii I n s t i ­ t u t e U n i v e r s i t a r i o O r i e n t a l e w N e a p o l u . D o tematów, n a in Cultures, Organizations and Societies. których k o n c e n t r o w a ł się w dotychczasowej pracy badaw­ czej należą: związek między oralnością a p i s m e m w k o m p o ­ Mathieu Deflem - profesor socjologii n a P u r d u e U n i v e r s i ­ zycji i rozprzestrzenianiu tekstów p o e t y c k i c h w epoce archa­ ty. A u t o r o k o ł o 4 0 p u b l i k a c j i poświęconych socjologii p r a w a icznej i klasycznej; epos h o m e r y c k i ; słownictwo polityczne i k o n t r o l i społecznej (w t y m prac n a t e m a t organizacji i dzia­ w liryce i tragedii; teorie antyczne na t e m a t n a t u r y i celów łania i n s t y t u c j i p o l i c y j n y c h ) , a także h i s t o r i i socjologii i a n ­ o p o w i a d a n i a historycznego i biograficznego; m e c h a n i z m y tropologii. narracyjno-ekspresywne, za p o m o c ą których m i t jest usta­ wicznie a k t u a l i z o w a n y jako p a r a d y g m a t sytuacji i n d y w i d u a l ­ Jacek Dziekan - absolwent p o l o n i s t y k i K U L , r e d a k t o r tygo­ n y c h i społecznych; rytuały, ideologia i k u l t u r a dionizyjska; d n i k a l o k a l n e g o w Dębicy. Publikował w „ K o n t e k s t a c h " , j e ­ t e c h n i k a d r a m a t u r g i c z n a t r a g e d i i a t t y c k i e j V w. p.n.e.; myśl d e n z autorów książki Ojczyzny słowa. platońska ze szczególnym uzwględnieniem t e o r i i k o m u n i k a ­ c j i i p o e t y k i ; filozofia i poezja Ksenofanesa z K o l o f o n u i Par- Izabella Dzienisiewicz - ukończyła etnografię ( U n i w e r s y t e t mcnidesa z Elei. Warszawski). Jest w trakcie pisania pracy magisterskiej. Po­ Inicjator, koordynator i redaktor prac zbiorowych, organizator siada także d y p l o m t e c h n i k a księgarza. O b e c n i e z p o w o d u międzynarodowych k o n f e r e n c j i n a u k o w y c h . W w y d a w n i c t w i e b r a k u możliwości znalezienia pracy w zawodzie pracuje jako A r g o (Lecce) kieruje serią „II vello d'oro", w której publikowa­ menadżer b i u r a w k a n c e l a r i i p r a w n i c z e j . Interesuje się a n ­ ne są teksty greckie i łacińskie oraz studia o świecie antycz­ tropologią k u l t u r y współczesnej. 260 �NOTY O AUTORACH Jan Gondowicz - k r y t y k , wydawca, współpracownik „Tygod­ Anna Malanowska - absolwentka p o l o n i s t y k i U W , studia n i k a Powszechnego"; wydał m . i n . Marmur Josifa Brodskie­ d o k t o r a n c k i e w I n s t y t u c i e K u l t u r y Polskiej U W , pisze pracę go, Słownik komunałów doktorską poświęconą p r o b l e m a t y c e legend t e a t r a l n y c h . G u s t a w a Flauberta, Zoologię fanta­ styczną uzupełnioną. Mieszka w Warszawie. Peter Martyn - d o k t o r n a u k h u m a n i s t y c z n y c h , a d i u n k t za­ Tomasz Grygiel - d o k t o r , absolwent U W , laureat N a g r o d y t r u d n i o n y w I n s t y t u c i e S z t u k i P A N i wykładowca, zajmuje i m . Prof. dr. Władysława Tatarkiewicza, p r a c o w n i k n a u k o w y się k w e s t i a m i związanymi z historią, strukturą przestrzenną, I n s t y t u t u S z t u k i P A N . Prowadzi badania n a d r e c e p c j ą sztu­ i socjologiczną oraz tożsamością miast. Przygotuje pracę h a ­ k i włoskiej w światowym dziedzictwie, teorią i filozofią sztu­ bilitacyjną wokół p r o b l e m a t y k i wspólnych k o r z e n i o d cza­ k i . A u t o r l i c z n y c h prac d r u k o w a n y c h w k r a j u i zagranicą. sów starożytnych w p r o j e k t o w a n i u a r c h i t e k t o n i c z n y m oraz Teresa Grzybkowska - profesor, bada sztukę polską i gdań­ c h o d n i ą Azję, s u b k o n t y n e n t y europejski i i n d y j s k i oraz Pół­ ską w kontekście sztuki europejskiej i t r a d y c j i antycznej. Te­ n o c n ą Afrykę. układzie przestrzennym miast na obszarze o b e j m u j ą c y m za­ m u zagadnieniu poświęciła k i l k a książek, m . i n . M i t Erosa w sztuce polskiej ( 1 9 9 3 ) , Artyści i patrycjusze gdańscy ( 1 9 9 6 ) , Aleksandra Melbechowska-Luty - h i s t o r y k sztuki, studia Świat obrazów Jacka Malczewskiego ( 1 9 9 6 ) ; sesje M i t Odysa na U W , d o k t o r a t z n a u k h u m a n i s t y c z n y c h ( U W 1966). Spe­ ( 1 9 9 8 ) . W y s t a w y Mitologia Jacka Malczewskiego cjalizacja: h i s t o r y k sztuki polskiej X I X / X X w. A d i u n k t w I n ­ w M u z e u m C z a r t o r y s k i c h w K r a k o w i e ( 1 9 9 6 ) , Aurea Porta stytucie S z t u k i P A N (gdzie pracowała w l a t a c h 1 9 5 5 - 1 9 8 5 ) , Rzeczypospolitej w M u z e u m N a r o d o w y m w G d a ń s k u ( 1 9 9 7 ) . P r a c o w n i a Słownika Artystów Polskich. A u t o r k a 35 a r t y k u ­ w Gdańsku Założyła studia h i s t o r i i sztuki na U n i w e r s y t e c i e G d a ń s k i m łów i 7 książek, m . i n . Teofil Kwiatkowski w 1998, gdzie wykłada. W i e l e podróżuje. O s s o l i n e u m , W r o c ł a w 1966; Widmo. Zycie i twórczość Ludwi­ (monografia), ka De Laveaux, W r o c ł a w 1988; Posągi i ludzie. Antologia tek­ I S P A N , Warszawa 1993 Aleksander Jackowski - a n t r o p o l o g k u l t u r y (studia: socjo­ stów o rzeźbie logia U W ) , a u t o r w i e l u tekstów o współczesnej kulturze ar­ (wspólnie z P i o t r e m S z u b e r t e m ) ; Mali mistrzowie polskiego polskiej XIX w., tystycznej, zwłaszcza l u d o w e j . K r y t y k sztuki. O r g a n i z a t o r pejzażu XIX w., N e r i t o n , Warszawa 1997; Nokturny. Widoki kilkudziesięciu wystaw sztuki l u d o w e j i n a i w n e j w k r a j u i za nocy w malarstwie polskim, A r k a d y , Warszawa 1999; Sztuk­ granicą. O s t a t n i o wydał Sztukę zwaną naiwną, mistrz. Twórczość' artystyczna i myśl o sztuce Cypriana Norwi­ Na skróty, Obrazy ludowe. R e d a k t o r „Kontekstów". da, N e r i t o n , Warszawa 2 0 0 1 . Magdalena Jagiełło - ukończyła Katedrę E t n o l o g i i i A n t r o p o ­ Jacek Olędzki - e t n o l o g , d r h a b i l i t o w a n y , pracuje n a W y ­ logii K u l t u r o w e j ( U W ) . W 2000 r uczęszczała na Uniwersytet dziale G e o g r a f i i i Studiów R e g i o n a l n y c h U n i w e r s y t e t u W a r ­ Wiedeński w ramach programu stypendialnego Sokrates/Era- szawskiego. A u t o r tekstów d o naszego pisma o d 1959 r. O d smus. A k t u a l n i e studiuje p o d y p l o m o w o w C e n t r u m Studiów k i l k u n a s t u l a t łączy szczegółową i systematyczną pracę ba­ Latynoamerykańskich U W . Pasjonuje się kulturą i historią dawczą w M u r z y n o w i e koło P ł o c k a z szerszą refleksją obej­ M e k s y k u . Planuje kontynuować specjalizację w tej dziedzinie. m u j ą c ą i n n e części Polski oraz znane m u z autopsji miejsca w Europie, A z j i i Afryce. Iwona Jędrzejewska - A b s o l w e n t k a Wydziału P o l o n i s t y k i U n i w e r s y t e t u Warszawskiego. O d r o k u 1994 d o 2001 miesz­ Zbigniew Osiński - teatrolog, profesor zwyczajny w I n s t y t u ­ kała w U p p s a l i w Szwecji. N a Uppsala U n i v e r s t t e t s t u d i o w a ­ cie K u l t u r y Polskiej na W y d z i a l e P o l o n i s t y k i U W , p r o j e k t o ­ ła między i n n y m i filologię szwedzką i lingwistykę. W Szwecji dawca oraz d y r e k t o r artystyczny i n a u k o w y O ś r o d k a B a d a ń pracowała j a k o tłumacz tekstów n a u k o w y c h . Po p o w r o c i e Twórczości Jerzego G r o t o w s k i e g o i Poszukiwań do Polski pracuje d l a w y d a w n i c t w a JACEK SANTORSK1 & CO. n o - K u l t u r o w y c h we W r o c ł a w i u . A u t o r w i e l u książek i arty­ Przekład powieści A g n e t y Pleijel Lord Nevermore jest jej d e ­ kułów z zakresu h i s t o r i i i t e o r i i t e a t r u , edytor tekstów: Jerze­ b i u t e m jako tłumacza l i t e r a t u r y p i ę k n e j . go G r o t o w s k i e g o , Mieczysława Osterwy, Wacława Radulskiego, Teatral- L i m a n o w s k i e g o , Juliusza Konrada Swinarskiego. Ewa Klekot - ukończyła archeologię i etnografię n a U W ; Najważniejsze książki: Teatr Dionizosa, Romantyzm w polskim adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej teatrze współczesnym, W y d a v ^ n i c t w o L i t e r a c k i e 1972; Gro­ U W ; zajmuje się k u l t u r o w y m i u w a r u n k o w a n i a m i przekazu towski i jego Laboratorium, P I W , Warszawa 1980; Grotowski wizualnego oraz popularną r e c e p c j ą sztuki. wytycza trasy, Pusty O b ł o k , Warszawa 1993; Grotowski. Źró­ dła, inspiracje, konteksty, W y d a w n i c t w o słowo/obraz t e r y t o ­ Agnieszka Kula - ukończyła studia w Katedrze E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W . Praca magisterska Rewaloryza­ ria, G d a ń s k 1998. Złożył w w y d a w n i c t w i e slowo/obraz tery­ toria książkę Pamięć Reduty. cja kulturowej przestrzeni miasta. Dzielnica El Raval i M u z e u m Sztuki Współczesnej w Barcelonie ( p r o m o t o r : prof, dr hab. A n n a Andrzej Pieńkos - a d i u n k t w I n s t y t u c i e H i s t o r i i S z t u k i Zadrożyńska, 2001). Publikowała w „Poznaj Świat" i „Gazecie U W . W r a z z żoną, J o l a n t ą Chrzanowską-Pieńkos, o p u b l i k o ­ Studeckiej". wał Słownik artystyczny Paryża i regionu lle-de-France (War­ szawa 1996) i Leksykon polskiej sztuki XX w. (Poznań 1997). Michał Łuczewski - S t u d e n t K o l e g i u m Międzywydziało­ Prace z zakresu h i s t o r i i sztuki nowoczesnej (książka Okrop­ w y c h I n d y w i d u a l n y c h Studiów H u m a n i s t y c z n y c h U W ( W y ­ ności sztuki, G d a ń s k 2 0 0 0 ) , k r y t y k i artystycznej i eseistyki dział Psychologii i I n s t y t u t Socjologii) oraz C o l l e g i u m l n v i - dotyczącej k u l t u r y publikował w l i c z n y c h czasopismach. sibile (filozofia p o l i t y c z n a , h i s t o r i a i d e i ) . O b e c n i e zajmuje się z a g a d n i e n i a m i awansu społecznego, stereotypami spo­ Agneta Pleijel - bardzo znana i c e n i o n a szwedzka p o e t k a , łecznymi oraz związkami między n a c j o n a l i z m e m a p a t r i o t y ­ d r a m a t u r g i powieściopisarka. O p r ó c z k i l k u t o m ó w poezji: z m e m . Publikował w „Kulturze i Społeczeństwie", „Res P u ­ ,Anglar, dvargar" ( 1 9 8 1 , Anioły, karły), „Ogon u r en drom" blice N o w e j " i „Studiach Socjologicznych". (1984, Oczy ze s n u ) , wydała również powieści: „Yindspejare" 261 �NOTY O AUTORACH (1989, Psia Tomasz Wit Szarszeń - student drugiego r o k u międzywydzia­ G w i a z d a ) , „Fungi" (1993) i „En vinter i Stockholm" (1997, (1987, K t o zważa na w i a t r ) , łowych I n d y w i d u a l n y c h Studiów H u m a n i s t y c z n y c h ( M I S H ) . Pewnej zimy w S z t o k h o l m i e ) oraz najnowszą, opublikowaną Interesuje się antropologią miasta i f i l m u . Fotografuje. „Hundstjarna" w r o k u 2000 L o r d Nevermore. Lord Nevermore przetłuma­ czony zosta! na wiele języków, m i n . : f r a n c u s k i , n i e m i e c k i , Jerzy Sławomir Wasilewski - e t n o l o g , d o k t o r h a b i l i t o w a n y , angielski, w i o s k i , hiszpański. W Polsce powieść ukaże się pracuje w Katedrze E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i w przekładzie I w o n y Jędrzejewskiej n a k ł a d e m W y d a w n i c t w a U W . W l a t a c h 1971-80 był u c z e s t n i k i e m corocznej ekspedy­ Jacek S a n t o r s k i ćk C o . jesienią tego r o k u . c j i I H K M P A N do M o n g o l i i . Prowadził też p e n e t r a c j ę e t n o ­ Karolina Siemion - absolwentka e t n o l o g i i ( U W ) . Z a j m u j e kieł, rzecz o szamańskich się antropologią miasta i fotografią. a paradygmaty etnologii, Warszawa Kulturowej graficzną i n n y c h krajów A z j i . A u t o r książek: Podróż do pie­ misteriach, Warszawa 1979, Tabu 1989. Sławomir Sikora - e t n o l o g (studia U W ) . Sekretarz redak­ cji „Konteksty". Z a j m u j e się antropologią f o t o g r a f i i i f i l m u . Grzegorz Sokół - absolwent K E i A K U W . O p r ó c z zagadnień związanych z symboliką narodową w sztuce d e w o c y j n e j i n t e ­ resuje się szeroko p o j m o w a n ą problematyką kształtowania tożsamości - n a r o d o w y c h , p o n a d n a r o d o w y c h oraz osobi­ Summary of articles Krystyna Bartol, Read, Read Homer... Giovanni Cerri, Odysseus - A Hero Who Tells His Own Story T h i s t e x t by an o u t s t a n d i n g I t a l i a n classical p h i l o l o g i s t , an stych, zwłaszcza z perspektywy i n d y w i d u a l n e j , a także współ­ expert o n Greek archaic l i t e r a t u r e , a translator o f the Iliad, czesną teorią n a u k h u m a n i s t y c z n y c h . O d stycznia 2002 d o k ­ t o r a n t na wydziale E t n o l o g i i Europejskiej na U n i w e r s y t e c i e w L u n d w Szwecji, w r a m a c h i n t e r d y s c y p l i n a r n e g o p r o j e k t u " G r a n i c e Europy". a n d a scholar whose scientific investigations c o m b i n e p u r e ­ ly literary studies w i t h investigations c o n c e r n i n g the p h i l o ­ sophical reflections o f Greek t h i n k e r s , is an e x t r e m e l y i n t e ­ resting proposal o f a „centrifugal" a p p r o a c h t o the t e x t o f the Odyssey. C e r r i seeks a d e f i n i t i o n o f the personal i d e n t i ­ ty o f Odysseus, the h e r o o f H o m e r ' s p o e m , at the same t i m e Lech Sokół - D y r e k t o r I n s t y t u t u S z t u k i P A N , d r h a b i l i t o ­ posing a q u e s t i o n a b o u t the reasons for the v i t a l i t y o f the as­ wany, wykładowca A k a d e m i i Teatralnej w Warszawie, histo­ sorted images o f this figure i n the literary oeuvre o f all ryk dramatu i teatru, komparatysta. A u t o r publikacji o W i t ­ epochs. W h i l e d e m o n s t r a t i n g the characterological m u l t i - k a c y m , S t r i n b e r g u i Ibsenie, m . i n . Groteska w teatrze S. 1. -aspect n a t u r e o f Odysseus, C e r r i strives at c a p t u r i n g an ele­ Witkiewicza ( 1 9 7 2 ) , August Strinberg ( 1 9 8 1 ) , Witkacy i Strin- m e n t m e r g i n g p a r t i c u l a r aspects o f his personality, a n d berg: dalecy i bliscy (1995). ascribes f u n d a m e n t a l relevance t o a n analysis o f t h e he­ ro's a u t o b i o g r a p h i c a l discourse. I n d o i n g so, he proves t h a t A n n a Spissowa - absolwentka e t n o g r a f i i UJ, kustosz d y p l o ­ secondary n a r r a t i o n , i . e. the tale a b o u t himself, presented m o w a n y M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . Zaintereso­ by Odysseus at the c o u r t o f the k i n g o f the Phaeacians, is - w a n i a n a u k o w e k o n c e n t r u j ą się wokół zagadnień muzeal­ n i c t w a , zwłaszcza skansenowskiego, in anthropological dimension - a paradigmatic evocation of k u l t u r y sepulklarnej, h u m a n c o g n i t i o n . F u r t h e r m o r e , he demonstrates t h a t the tradycyjnego z d o b n i c t w a wnętrz, a szczególnie n o w e j estety­ i n t r o s p e c t i v e s t a t e m e n t made by the m a i n h e r o remains c l o ­ k i mieszkań na wsi i w mieście. sely c o n n e c t e d w i t h the emergence o f his self-awareness o f Katarzyna Suchcicką - j a k o p o e t k a d e b i u t o w a ł a kiem Nie powstrzymana mięśniem szybuję this process, w h i c h seems t o seal the personal i d e n t i t y of tomi­ nagrodzonym w konkursie „Pokolenie, które wstępuje" w r o k u 1986. Po d e b i u c i e w y d a l a t o m y p o e z j i Sycenie w W y d a w n i c t w i e K a l a m b u r ( W r o c ł a w 1987) i Niebieska pończocha dawnictwie L i t e r a c k i m (Kraków 1 9 9 3 ) . Jest w Wy­ Laureatką przez T o w a r z y s t w o P o e t y c k i e N e w H a m p s h i r e . Jej wiersze były p u b l i k o w a n e w a n t o l o g i a c h Over the Rainbow, M i c h i ­ gan 1990; D a n River Anthology, A n A n t h o l o g y of Maine Contemporary ve discourse represents an already m o u l d e d personality, i t allows i t t o c o m e i n t o b e i n g i n an objective w o r l d . I n this sense, H o m e r ' s n a r r a t i o n , focused w i t h i n the lens o f the N a r o d o w e g o K o n k u r s u Poetyckiego U S A organizowanego Aglow. every person. T h u s , albeit the a u t o b i o g r a p h i c a l , retrospecti­ 1990; Ambers Polish Women's awareness (or rather, self-awareness) o f the m a i n h e r o , reve­ als - as i f i n the spirit o f Berkeley's esse est percipi - the p r o ­ m i n e n c e o f the w o r d i n shaping o u r images o f the w o r l d . Aleksandra Melbechowska-Luty, Cywilizacja - Trans- Atlantyk. The Ocean, Ships and Havens of Norwid and Gombrowicz 1996 I n 1958, M a r i a Dąbrowska w r o t e a b o u t a c e r t a i n s p i r i t u a l oraz S n u ć miłość. Polska poezja miłosna od X I V w i e k u W ł o ­ kinship between Cyprian N o r w i d and W i t o l d Gombrowicz, Poetry R e g i n y G r o l , H o s t P u b l i c a t i o n s A u s t i n , Texas d z i m i e r z a B o l e c k i e g o , B e r t e l s m a n , Warszawa 2 0 0 0 . P u b l i ­ t w o Polish writers a c e n t u r y apart. B o t h shared a similar k o w a ł a również wiersze, k r y t y k i i eseje w p o l s k i c h p i s m a c h stance, features, passions, t h o u g h t s , o u t s t a n d i n g intellects, literackich. originality, innovativeness, u n c o m m o n personalities a n d a special U k o ń c z y ł a filologię polską n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m . O d 1990 r jest dziennikarką telewizyjną, a u t o r k ą p o n a d 40 programów m . i n . z serii Skąd ta wrażliwość, poświęconych Autorów i Kompozytorów ZAiKS. a critical a ruthless attitude assessment towards of their s u r r o u n d i n g a n d i n t r o d u c e d i n t o the i n t e l l e c t u a l life o f the of n e w n o t i o n s , reflections, concepts a n d theories o f art Na­ groda. Jest c z ł o n k i e m Stowarzyszenia Pisarzy Polskich oraz Związku life, e p o c h his o w n v i s i o n o f the w o r l d . N o r w i d was a precursor l i t e r a t u r z e i sztuce. Zrealizowała także f i l m y d o k u m e n t a l n e o tematyce l i t e r a c k i e j : Nowa Fala oraz Kościelscy i ich b o n d ; b o t h disclosed contemporary Obecnie, (subsequently Gombrowicz continued became the by the modernists), co-author of while "self-aware" l i t e r a t u r e , thus preceding "negative experience" art. T h e w związku z p o b y t e m n a p l a c ó w c e d y p l o m a t y c z n e j , zamiesz­ biographies o f the t w o m e n also c o n t a i n experiences as kuje w S z t o k h o l m i e . 262 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7e288fd13eb58edf1b0814a11fb0f0b.pdf 64974c62415a7259bc49f0c1b0eccad5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2885 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2690 Title A name given to the resource Etnografia jako sposób życia albo spotkania z muzykami wiejskimi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.257-259 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sławomir Sikora • ETNOGRAFIA JAKO SPOSÓB ŻYCIA ALBO SPOTKANIA Z MUZYKAMI WIEJSKIMI A ndrzeja Bieńkowskiego (artystę malatza, etno- gtafa, ptofesota A k a d e m i i Sztuk Pięknych - jak głosi n o t k a na okładce) poznałem w drugiej SŁAWOMIR SIKORA połowie lat siedemdziesiątych. Malował wówczas za­ bawne s t w o t k i zamieszkujące fantastyczny, kolorowy świat, w którym A n t e k Libera i n c o g n i t o podpatrywał siedzącego p o d kloszem Becketta, a w u j c i o Teodot udzielał dobrych rad, o czym donosiły nieco w i t k a c o w skie w stylu podpisy. Już wtedy opowiadał o podtóżach na „swoją wieś" i wspaniałym doświadczeniu słuchania muzyki. N i e była to jednak wówczas jeszcze muzyka Etnografia jako sposób życia albo spotkania z muzykami wiejskimi wiejska, a ptzynajmniej nie ptzede wszystkim... W* pa­ mięci błąka m i się repertuar postromantyczny: może Bruckner, może Mahler, a może nawet jakiś Wagnet, c h o ć Bieńkowski w książce Ostatni wiejscy muzykanci wspomina, że interesował się wtedy muzyką współcze­ Andrzej Bieńkowski, Ostatni wiejscy muzykanci. sną, Strawińskim i Lutosławskim (ja zapamiętałem fa­ Ludzie, obyczaje, muzyka, Prószyński i S-ka S. A., scynację Messiaenem). Wieś „oswojona" odtobiną m u ­ Warszawa 2001 (książka wraz z płytą C D ) . zyki ludowej nie protestowała przeciw t y m „ekspery­ m e n t o m " słuchania „muzyki w y s o k i e j " , wiadomo: „państwo przyjechało"... Przełom w zainteresowaniach miała sprawić usłyszana w radiu gra braci Mętów, a po­ poczekali, aż włączą światło, ale o n i mnie nie słuchają, zbici w ciasne kolo, grają ekstatycznie i śpiewają do sie­ tem spotkanie z muzyką skrzypka Józefa Kędzierskie­ go... Początkowa relacja zaczęła ulegać odwróceniu to Bieńkowski zaczął oswajać się z inną muzyką. Oswa­ jać i poszukiwać tego, co na samej wsi odchodziło już w zapomnienie. Początki były trudne, b o w i e m , jak wy­ bie, nie zwracając w ogóle na m n i e uwagi. Cóż mogę powiedzieć? Nigdy przedtem a n i p o t e m nie słyszałem tak fenomenalnej muzyki. (...) Słuchałem zafascynowa­ ny i jednocześnie zrozpaczony, że nie mogę tego nagrać. (...) Czuję, że pan Józef opada z sił, euforia mija znaje, owa fascynacja i pragnienie poznania tego frapu­ (...) Włączają prąd". A doświadczenie to poprzedza opis jącego fenomenu nie znajdowały oparcia w wiedzy et­ próby zakupu magnetofonu, który byłby w stanie spro­ nomuzykologów. I c h książki i poglądy wydawały się na­ stać przypisanej m u f u n k c j i , tzn. pozwolił nagrywać. zbyt hermetyczne i mało przystające do tego, co odnaj­ dywał w samej muzyce, na wsi. Tak też pojawiło się postanowienie-postulat, aby nauczycielami stali się sami Andr/.ci Bieńkowski muzykanci i ludzie ze wsi, oraz żeby w pracy na plan i. i 11 i i t pierwszy wybić p u n k t widzenia samych muzykantów... Takie podejście (fachowo nazywane emicznym) etno­ Judzie logia dość dawno uznała za ważne w poznaniu obcej kultury, c h o ć czasem się wobec niego dystansowała lub zapominała o n i m . . . Swoiste odrodzenie podejście to obyczaje przeżywa już od jakiegoś czasu, choćby w związku z t y m , że w etnologii coraz częściej mówi się o różnych uzupełniających się (niczym w kubistycznym obrazie) muzyka p u n k t a c h widzenia, o surrealizmie etnograficznym, a w końcu o etnografii nie jako o specyficznej nauce gromadzącej, zdobywającej (wytwarzającej) „wiedzę", lecz raczej jako o specyficznej relacji ze spotkania etno­ graficznego (np. George M a r c u s ) . Wspominane przez Bieńkowskiego w książce pierw­ sze próby nagrań wydają się wręcz groteskowe, c h o ć groteskę tę można by również nazwać surrealizmem so­ cjalistycznym. „Józef Kędzietski, na początku zgorzknia­ ły i sceptyczny, zaczyna grać i nagle zaczyna się z n i m dziać coś takiego, że jego muzykanci, sami zdziwieni, \4* krzyczą 'Graj, Józiu! Dobrze, Józiu!' - i w t y m m o m e n ­ cie... wyłączają prąd. O d zachodu idzie burza. Pan Józef ma 70 lat, wiem, że długo takich emocji nie wytrzyma. Proszę muzykantów, żeby przestali grać, żeby odpoczęli, 257 �Sławomir Sikora • ETNOGRAFIA JAKO SPOSÓB ŻYCIA ALBO SPOTKANIA Z MUZYKAMI WIEJSKIMI Książka Ostatni obyczaje, szytach etnograficznych (co niby naturalne) obfitują A n d r z e j a Bieńkowskiego jest t w o r e m zaiste w uchwycone (niczym na fotografii) c h w i l e : „idę jesz­ ciekawym. Składa się z tekstu pisanego, bardzo licz­ cze do Stanisława Mizery. W ł a ś n i e idzie przez podwór­ n y c h zdjęć oraz dołączonej płyty k o m p a k t o w e j z na­ k o do chlewa z w i a d r e m . . . " , „Kędzierski, załamany, sie­ muzyka wiejscy muzykanci. Ludzie, graniami „ostatnich muzykantów". Dzięki t e m u staje dzi w k u c h n i n a d talerzem zupy", „Prosi, żebym wyjed­ się, można by rzec, przedsięwzięciem multimedial­ n a ! u jego żony 'dyspensę' na granie", „Skiba jest dale­ n y m . . . A l e ciekawa jest również konstrukcja samej k o w p o l u , widzimy jego sylwetkę, idziemy po niego". książki. N i e zawiera ona spisu treści, ma za t o szczegó­ Zapiski owe często chwytają c h w i l e właśnie w „prozie" łowy indeks muzyków, o których t r a k t u j e . To pozba­ i c h teraźniejszości. Dlaczego właściwie ma nas intere­ wienie spisu treści jest zabiegiem (chociaż być może sować to, że Kędzierski właśnie siedzi nad talerzem zu­ było to czyste przeoczenie) znaczącym. C h o ć b o w i e m py, Skiba majaczy na polu w tle, a Mizera właśnie idzie książka składa się z trzech wyraźnie odrębnych części przez podwórko do chlewa. A jednak te uchwycone (podzielonych na wiele „subczęści"), t o jednak stano­ detale codzienności, w połączeniu z i n n y m i spostrzeże­ w i organiczną całość. Pierwsza część to próba opisania n i a m i , budują z o w y c h pojedynczych, idiograficznych f e n o m e n u muzyki (jak i własnego zainteresowania), obrazów specyficzny k l i m a t wsi, i jest to obraz wielo­ próba p e w n y c h generalizacji i syntetycznego spojrze­ wymiarowy. „Józef M e t o jest wyraźnie niezadowolony nia. A pośród tytułów podrozdziałów można odnaleźć z tego, że brat gra, podchodzi do niego, mówiąc pół­ te dotyczące n a u k i muzyki, instrumentów, wesela, ale głosem: ' N o dość już tego grania'. Kazimierz p o t u l n i e także zdjęć i specyfiki f e n o m e n u pamięci ludzi wiej­ wychodzi i wraca d o swojej przybudówki. T a m już gra skich. Druga składa się ze zdjęć (w podziale na regio­ tylko dla siebie i małej g r u p k i rozbawionych dziecia­ ny i mikroregiony) zrobionych przez Bieńkowskiego, ków." A rzecz dzieje się w czasie wesela, gdzie kapela jego żonę Małgorzatę (kilka u j ę ć ) , odnalezionych na z saksofonem, gitarą i perkusją gra już „nowy", obo­ wsi fotografii muzykantów okołomuzycz- wiązujący obecnie najczęściej rodzaj muzyki. Często n y c h " , a także k i l k u „monideł", charakterystycznych pojedyncze relacjonujące zdanie kryje trafną charak­ i „spraw swego czasu na wsi (i nie tylko) szczególnych p o r t r e ­ terystykę, właśnie k l i m a t spotkania: „Siadamy więc tów ślubnych, r o b i o n y c h często przez wędrownych fo­ i zaczynamy rozmowę o wszystkim, tylko nie o t y m , po tografów post factum z powierzonych fotografii, a na­ cośmy t u przyjechali". Bieńkowski przytaczając m n ó ­ stępnie p o d m a l o w y w a n y c h . . . Zdjęcia zrobione przez stwo historii, anegdot i obserwacji, odwołując się ra­ Bieńkowskich i odnalezione na wsiach mają najczę­ czej do języka k o n k r e t u , a nie uogólnienia, kreśli fa­ ściej szczegółowy opis wskazujący na okoliczność i c h scynujący p o r t r e t muzykantów wiejskich lat osiem­ wykonania, identyfikujący postaci, przytaczający zwią­ dziesiątych i dziewięćdziesiątych (już) zeszłego w i e k u , zane z d a n y m i osobami historie i t d . Trzecia część to ale także szczególny p o r t r e t wsi. A w owej „pojedyn- frapujący d z i e n n i k (fragmenty), nazwany przez Bień­ czości" ujęcia, w i e l o k r o t n i e kryje się trafna synteza kowskiego „zeszytami etnograficznymi", zapisujący to, szczególnej mentalności, sposobu rozumowania i by­ co u m y k a - jak pisze - „normalnej d o k u m e n t a c j i (na cia, w końcu, skali wartości ludzi wsi. fotografii, taśmie w i d e o ) : k l i m a t wizyty, stosunek m u ­ zykantów do ludzi, świata, do m o i c h przyjazdów". Muzykę na wsi dzielono na „granie" (muzyka dla siebie l u b k i l k u par w izbie), „muzykę" ( o d p o w i e d n i k Prezentowane zdjęcia nie należą do fotografii arty­ dzisiejszych zabaw) oraz „wesela". Potem pojawiły się stycznej, c h o ć można pośród n i c h znaleźć całkiem jeszcze „folklory", czyli muzyka na festiwale i przeglą­ sporo wspaniałych kadrów, jak choćby t e n , który zna­ dy. Bieńkowski mówi też, że istniały trzy grupy, czy też lazł się na okładce książki (a ciekawą historię, jaka się kategorie muzyków: pierwsza, najwyżej na wsi cenio­ z n i m wiąże, można przeczytać na stronie 121), czy też na, grywała na większych weselach i zabawach („mu­ ten, na którym Józef L a m e n t , otoczony w n u k a m i , zykach"). W a r t o zauważyć, że klasyfikacja ta nie za­ opowiada przed d o m e m a u t o r o w i książki o d a w n y c h wsze musiała pokrywać się z tą, którą preferowaliby l u ­ weselnych obyczajach (s. 104-5). Muzycy występują dzie z zewnątrz, etnomuzykolodzy, czy też ludzie „pro­ najczęściej z i n s t r u m e n t a m i , czasem grając, a czasem fesjonalnie" zajmujący się muzyką wiejską. Pierwsze pozorując jedynie grę. K a d r y owe nie są szczególnie miejsca na „folklorach" mogli b o w i e m zajmować m u ­ aranżowane, a otoczenie nie wydaje się starannie do­ zykanci nawet trzeciej, najmniej cenionej przez wieś bierane. Często ukazują muzyków w ciasnych wnę­ kategorii. Czasem wiązało się t o z f a k t e m , że dawniej trzach, niekoniecznie w d o b r y m oświetleniu. M u z y ­ wieś wobec muzykantów stawiała wysokie wymagania, kanci, najczęściej u j m o w a n i en face, wraz ze swymi i n ­ narzucając często repertuar, wymagając wyjścia poza s t r u m e n t a m i n i e m a l zawsze stają się postaciami cen­ k a n o n (Bieńkowski porównuje f e n o m e n „ogrywania t r a l n y m i . Czasem patrzą o n i w obiektyw, czasem nieco oberka", trwający czasem kilkadziesiąt m i n u t „popis" sztucznie zdolności i klasy muzykanta, do improwizacji jazzo­ (na pozowanych zdjęciach) spoglądają w b o k . . . A l e ta powtarzająca się k o n w e n c j a f r o n t a l n e ­ w y c h ) , to k a n o n był ceniony zdecydowanie najwyżej go fotografowania jeszcze bardziej uwydatnia spotka­ przez etnomuzykologów (muzyka musiała być czysta), n i o w y charakter tej etnografii. Podobnie zapiski w ze­ musiał pojawić się na „folklorach", a k a n o n (owo spe- 258 �Sławomir Sikora • ETNOGRAFIA JAKO SPOSÓB ŻYCIA ALBO SPOTKANIA Z MUZYKAMI WIEJSKIMI cyficzne zatrzymanie w czasie) bywa s y n o n i m e m śmierci. zjawiska. O w e opisy poprzez swoją „oczywistość" sta­ wiają przed oglądającym/czytelnikiem większe wyma­ Bieńkowski r o b i jeszcze jedną ciekawą rzecz, dość, gania. Podobnie b o w i e m jak niesumienny uczeń, po­ jak sądzę, unikalną w Polsce, c h o ć znajdującą o d ja­ mijający opisy przyrody w Panu Tadeuszu, kiegoś już czasu p e w i e n wyraz w e t n o l o g i i światowej, zignorować i c h znaczenie i wagę. łatwo może a m i a n o w i c i e pokazuje rezultaty swojej pracy - zapisy C h o ć reprezentowaną przez Bieńkowskiego posta­ wideo gry muzykantów - i c h b o h a t e r o m oraz sąsiadom wę można by również nazwać „etnografią ratującą", to tychże. Rezultaty owego „patrzenia na siebie" Bień­ jednak wolałbym podkreślić spotkaniowy charakter k o w s k i również skrzętnie o d n o t o w u j e , a wieś, często tej etnografii, nazwać ją „etnografią jako spotkaniem", skora do kpiny, nie zawsze najłagodniej obchodzi się a jest to spotkanie doprawdy ciekawe i wzbogacające. z t y m i s w o i m i mieszkańcami. Bieńkowski, wspominając o swoich k o n t a k t a c h z Ja­ Jak już wspomniałem, zdjęcia zawarte w książce nie dwigą Sobieska ( w y b i t n y m e t n o m u z y k o l o g i e m ) , po­ silą się na sztukę, są zapisem c h w i l i i spotkania, d o k u ­ wiada, że rozstając się z nią stwierdził, iż zazdrości jej mentują ludzi i instrumenty. I c h nagromadzenie t w o ­ wspaniałej przygody zetknięcia ze światem ludzi i m u ­ rzy jednak specyficzną jakość. Ciekawsze wydają się zyki ludowej. A l e tę przygodę także j e m u dane było fotografie uchwycone w czasie autentycznej gry, reje­ przeżyć, a iskry z niej możemy odnaleźć w fascynują­ strujące muzyków w ekstazie nazwanej przez Bieńkow­ cej, odosobnionej na naszym r y n k u (tak księgarskim, skiego „postawą imponującą", niż zdjęcia muzykantów jak i etnograficznym) książce. „składających się" do gry. A l e , jak sądzę, śledząc zmie­ niające się twarze ludzi trzymających skrzypce czy har­ Bieńkowski zmienił swój styl malarski. Tworzy obecnie coś, co d a w n i e j , jak powiada, nazywano „ma­ monię, w a r t o też zwrócić uwagę na d r u g i plan: obrazy larstwem rodzajowym". N a ścianie w jego mieszkaniu na ścianach (czasem „niedbale" ucinane k a d r e m ) , wisi powstały na podstawie fotografii (a jest to d o ­ malowane wzory z wałka (tzw. r z u c i k i ) , strój (który, prawdy fenomenalne ujęcie - s. 100-101) p o r t r e t ja­ jak notuje Bieńkowski, często muzykanci specjalnie dących wozem wieśniaków. Spotkanie zmieniali przed n a g r a n i a m i ) , cały szczególny entourage m u z y k a n t a m i w i e j s k i m i wyryło trwały ślad na życiu wiejskich A n d r z e j a Bieńkowskiego. Pozostaje powiedzieć j e d ­ wnętrz. Można b o w i e m , jak m n i e m a m , z ostatnimi twierdzić, że zdjęcia w tekście (narracji) pełnią rów­ n o : zazdroszczę Bieńkowskiemu tak przygody, jak i fa­ nież rolę rozbudowanego opisu: postaci, przedmiotu, scynacji. . N a d j e c h a l i f u r m a n k ą wieczorem, zdziwieni, że przed i c h d o m e m na uboczu stoi 'taksówka'. Stanisław P a l u c h c h ę t n i e zgodził się na nagrania, ale musiałem m u przywieść skrzypce i b ę b e n (...) R o k 1984." A n d r z e j Bieńkowski, Ostatni wiejscy muzykanci 259 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/239a6f45ee66e998a504c2750104c55e.pdf 9b1f8882c98584e32ac9a1fa576d9166 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2890 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2694 Title A name given to the resource Karnawał. Zycie i literatura / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.3-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowkz • KARNAWAŁ. ŻYCIE I LITERATURA W karnawałowym przepychu kolorów i wzorów zalśnij jak egzotyczny ptak. Pysznią się bogactwem złoto, koronki, a egzotyka brata się z kratką i tiulem. Do tej szalonej mieszanki stylów idealnie pasuje orientalna biżu­ teria. - tak zachęca i zapewnia swe czytelniczki, w bogato ilu­ strowanym dziale mody, tuż przed sylwestrem na przełomie 2002 i 2003 roku współczesne pismo kobiece, choć ścisłości tego ostatniego określenia nie można być zbyt pewnym, bo w końcu podtytuł tego pisma brzmi: „Co tydzień bliżej gwiazd" (Maskarada, w: „Gala" 30 grudnia 2002 s. 46-49). To, co na pierwszy rzut oka w proponowanych „szalonych" strojach pięknych modelek (poza oczywiście urodą dziew­ czyn) uderza nie tylko antropologa, i co dochodzi do głosu w podpisach, to przede wszystkim tak istotna dla karnawału - bez czego nie byłby sobą - e g z o t y k a . Czy też swoiste, z pomieszanej materii, na miarę współczesnej kultury i tego gatunku pisma szyte, „współczesne" wyobrażenie egzotyki: „Wdzianko z piór ozdobione wstążkami, wełniany wzorzysty płaszczyk, atłasowe spodnie w chińskie motywy i pełen fan­ tazji kapelusz z tiulu - tej nocy możesz pozwolić sobie na ty­ le, na ile podpowie ci fantazja." (s. 46) „Głęboki dekolt wy­ pełnia olbrzymi naszyjnik iskrzący się sztrasem. Całość przy­ wodzi na myśl kreację z Baśni tysiąca i jednej nocy" (s. 48) „Fragmenty materiałów, z których uszyta jest patchworkowa suknia mają jeden wspólny mianownik - cekiny." Zaś „Krót­ kie wdzianko z tybetańskim rodowodem i zwoje indyjskich naszyjników, oto modny Orient w zwariowanym ale bardzo efektownym wydaniu."(tamże). „Konteksty", jak wiadomo, nigdy przesadnie nie goniły ani nie ścigały się za aktualnością. Gdzież zresztą kwartalni­ kowi, wydawanemu czasem w podwójnych - jak ten - pół­ rocznych, a niekiedy, jak już bywało w poczwórnych, roczni­ kowych numerach, do tygodnika czy miesięcznika. To pismo z natury rzeczy, czy przedmiotu i obszarów, którymi się zajmu­ je (o czym z kolei mowa w jego podtytule) - powiedziałby ktoś - raczej konserwatywne, zwrócone ku temu co dawniej­ sze, rządzące się własnymi prawami i kryteriami aktualności, przyczyniające się do specyficznego (antropologicznego) ro­ zumienia i kształtowania tego, co aktualne (mam nadzieję, że także i w antropologii). Tymczasem za sprawą Wojciecha Du­ dzika, prowadzącego od trzech lat w Instytucie Kultury Pol­ skiej konwersatorium na temat karnawału, autora wyboru tekstów poświęconych karnawałom w kulturze, które stano­ wią wiodący temat w tym numerze, a także za sprawą lekkie­ go poślizgu poligraficznego mamy oto okazję wstrzelić się w sam środek czasu karnawałowego i stać się w tym praso­ wym wymiarze pismem aktualnym, jak najbardziej na czasie. I chociaż dążenie do ukazania tego, co aktualne jest znaczą­ cym elementem w strukturze tego numeru i w istotny sposób przyczyniło się do jego budowania, to przecież, a zwłaszcza w odniesieniu do tych najnowszych porad karnawałowych „Gali" i lansowanego w niej modnego „Orientu", obrazów „Orientu", można by zadać pytanie - czymże w ogóle jest ta „aktualność"?! Na czym miałaby ona polegać? - „Myślenie zawczasu o strojach to przyjemna rozrywka dla pięknych dam. - pisał Adam Słomczyński w swoim zbiorze esejów War­ szawskie to i owo (1978), rekonstruując z ogłoszeń, doniesień i wiadomości prasowych obrazy życia miasta (w tym i karna­ wału) 'mniej więcej z połowy XIX wieku' - Oto Pani Maria Pajer (Krakowskie Przedmieście 409) ma honor polecać nie tylko nieodzowne różnej formy gorsety, lecz i «wielki wybór ubiorów i galanterii na bale i teatra, których gust nowy, uży3 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Karnawał Zycie i literatura czany odaliskom Wschodu, wcisnął się z zupełnym powodze­ niem w najwykwintniejsze miasta Еигору.» (...) Zamówić czy wynająć było można, i to w wielkim wyborze, zawsze w naj­ nowszym guście, u Kracińskiego na Krakowskim Przedmie­ ściu kostiumy karnawałowe, domina aksamitne, atłasowe lub mantynowe. Podobnie polecali się F. Car i S. Dziechciński. Krakowskie zaś wielce ozdobne kierezje znajdowały się u Ele­ onory Jasińskiej czy A. Berendy. (...) Zacznijmy od maskarad (...) Odbywały się one tradycyjnie w soboty, w Salach Redu­ towych wzniesionego przez Corraziego gmachu teatrów Roz­ maitości i Wielkiego, z którymi - dzięki odpowiednim przej­ ściom - miały one wygodne połączenie. Uczestnicy maska­ rad, opłaciwszy bilet w cenie jednego rubla, mogli tamtędy przechodzić dla oglądania odbywających się tam przedsta­ wień. Na maskarady przybywało zwykle wiele osób. Prócz wielu różnokolorowych domin było wśród nich sporo pomy­ słowych przebierańców, jak na przykład świętoszek modlący się z wielkiej księgi, diabeł wyglądający mu z kołnierza lub Diogenes szukający z latarką człowieka. Można też tam było spotkać przybysza z Berlina z mizernym węzełkiem, w lichym kaftaniku, nankinowych pluderkach, w sandałach i z fają w zębach. Towarzyszyła mu figura przedstawiająca tegoż, już jednak wyjeżdżającego berlińczyka, ze szkiełkiem w oku, we fraku z szapoklakiem, ze zwisającymi z wypukłego brzuszka, opiętego wytworną kamizelką, brzęczącymi łańcuszkami i grubą złotą dewizką od zegarka itp. modnymi, dorobkiewiczowskimi utensyliami.(...) Licznie grasowali wśród udominowanych gości straszliwi bandyci budzący swymi zaczepka­ mi piski zamaskowanych dam, węgierscy husarzy o sztywno wyszwarcowanych wąsach, cyganie, druciarze górale i krako­ wiacy. Złośliwy jakiś reporter zanotował kiedyś: «Bawiono się doskonale, deptano się wybornie, popychano cudownie. Bu­ fety były przepełnione, szampan pukał, papierosy wygryzały oczy... słowem niczego nie brakowało»". Można by drążyć ten wątek aktualności i w innym wymia­ rze. Można by pytać o aktualność samego tematu karnawału w odniesieniu do współczesnej kultury. I wtedy rodzą się wąt­ pliwości. Mianowicie - czy ten solenny zbiór tekstów o karna­ wale, opatrzonych wprowadzeniem Wojciecha Dudzika, pre­ zentujących karnawał z wielu stron i punktów widzenia w jego poważnych sakralnych ramach, i analizowany w świetle rozma­ itych teorii, i w rozmaitych kontekstach kulturowych in concre­ te, jakby zgodnie z myślą powiedzenia Igbów -Nie stoi się w jed­ nym miejscu, aby obserwować maskaradę, w odniesieniu do kul­ tury współczesnej nie wyda się już czymś anachronicznym. A nasza początkowa, związana z tym radość bycia na czasie i en vogue, nie okaże się przedwczesna i nie mniej wątpliwa? Bo skoro przyjąć tezy i diagnozy o współczesnej kulturze jako na­ cechowanej swoistym hedonizmem i spektakularnością, nasy­ conej pogonią za „szaleństwem", luzem, maskaradą, ustawicz­ ną grą i zabawą, przekraczaniem, norm reguł i zakazów, odwra- �Zbigniew Benedyktowicz • KARNAWAŁ. ZYCIE I LITERATURA caniem ról i hierarchii, kulturze, która wydaje się być nieustan­ nym spektaklem, „show" odgrywanym na publicznym rynku i poddanym prawom rynku, co najlepiej widać w mass mediach, gdzie - jak pisze Umberto Eco (Komizm -„wolność" - karnawał) „preferuje się przede wszystkim to, co zabawne, co inaczej śmieszne, a zatem nieustanną karnawalizację życia - i gdzie Nic nie wspiera świata biznesu lepiej niż show biznes." W kul­ turze i współczesności, w której wystarczy wyjrzeć za okno, czy włączyć telewizor, by zobaczyć (co raczej ze smutkiem trzeba przyznać: także w wymiarach życia społecznego i politycznego) nieustannie trwający festiwal i nieustanne „Święto głupców", gdzie wszystko niemal wydaje się Karnawałem: „światem na opak", pełnym karykatury, chaosu, groteski i maskarady, nie wyłączając manifestacji tzw. „dołu" ludowego. Skoro wszystko na co dzień i bez żadnych ram i ograniczeń czasowych, każde­ go dnia wydaje się, i może być (rozciągniętym na cały rok) kar­ nawałem, to czy sens jest jeszcze o nim mówić. Inaczej jeszcze rzecz ujmując i trawestując pamiętną refleksję i sentencję Lesz­ ka Kołakowskiego z jego eseju o odwecie sacrum we współcze­ snej kulturze - „jeżeli, wszystko może być lub jest sacrum, to już nie ma nic świętego, nic nie jest święte." - czyż nie jest tak i w naszej sytuacji: jeśli powiedzieć, że wszystko jest karnawa­ łem, to już nic nie jest karnawałem. Jeśli nie różni się on od co­ dziennego życia i jego głównego tonu, to czy można mówić o karnawale? Nie ma już karnawału. Oto pytania, właściwe zdawałoby się na dzisiaj: czy w ogóle, i jak możliwy jest karna­ wał karnawału? (Dokładniej por. Odwet sacrum w kulturze świeckiej - gdzie autor tak pisze: „Otóż zuniwersalizować sa­ crum, to je unicestwić. Powiedzieć, że wszystko jest sakrałne, to tyle, co powiedzieć, że nic nie jest sakralne, jako że obie te ja­ kości sacrum i profanum - zrozumiale są tylko w przeciwstawie­ niu wzajemnym, i każdą z nich można uchwycić tylko w opo­ zycji do drugiej (...) Kiedy sens sakralny ulatuje z kultury, sens tout court ulatuje także.). O tym także dają do myślenia i mó­ wią zgromadzone tu teksty o karnawale. może nadużywanej) formuły, zachęty, zaklęć innych autorów kolegów w antropologicznym fachu - wzywających do postawy antropologicznego zdziwienia, sam sobie pozycję taką na wstę­ pie rezerwuje: „Uwagi poniższe wyrastają z dziecinnego, być może zdziwienia, że nie jedyna to droga - [idzie tu o stanowi­ sko (m. in. semiotyki kultury), w którym powiada się, że „Ro­ zumieć zjawisko kultury, to zrekonstruować (...) reguły nada­ wania sensu rzeczywistości." - przypomnienie moje ZB; por s. 6]. - zajmowania się światem ludzkich znaczeń..." Gdzie, jak gdzie, ale na tych łamach Dariusz Czaja, od lat przecież współ­ tworzący kształt tego pisma nie powinien takich rzeczy pisać, nie zająknąwszy się nawet ani jednym słowem, (Panie Darku, choćby jedno słowo, jeden przypis!), że kwestie owej nie jedy­ nej to drogi zajmowania się światem ludzkich znaczeń, i że pro­ blematyka styku życia-antropologii kultury-literatury/sztuki od z górą dziesięciu lat znajdują się w centrum zagadnień tego pi­ sma. Naprawdę nie wypada udawać zagubionego dziecka we mgle. Sam, przyznaję, miałbym z tym trudności, co i w jakiej kolejności tu wymieniać: czy Mit - literatura - antropologia kul­ tury (Nr 3-4/1995), a może: Antropologia poza antropologią: to jest wasze życie (Nrl/1995), lub biedne przedmioty „ostentacyj­ nie wyjęte z codzienności, najlepiej, z życia ludzi ubogich i lek­ ceważonych", z teatru Kantora (Nr 1-2/1999), podróże pod­ miejską kolejką do Otwocka: Świetlica. Rzecz o dwóch króle­ stwach; czy Pekaesem do Ostnwca i z powrotem; Nieistniejący film, nieistniejące miasto. Propedeutyka wędrówki poza słownik; Krzesb szkic do portretu; Podróż.: Pod osłoną nieba; (tamże), Taj­ na historia przedmiotów; Rower, narty, buty; Ten, który wędruje. Historia pewnego przekaźnika, teraźniejszość pewnego przekazu rzecz o walkmenie (Nr 3-4/1998); Tajemnica butów, czyli po­ chwala muzeum (Nr 1/1993), O symbolicznym dotykaniu rzeczy­ wistości (1-2/1994), Kamień przeznaczenia (Nr 1-2/1997), czy numer filmowy: Moje życie w kinie; Pocztówka masowa i fotogra­ fia uczuć; Film i prawdziwy obraz rzeczy; Dzieło a „granica sensu"; Konstrukcja istnienia; ociekające zdjęcia..."; Przeżyć fikcję-^ An­ tropologia kultury, historia i Kubuś Puchatek (Nr3-4/1992). Świa­ Drugim wiodącym tematem w tym numerze - tym razem domie pomijam tu ostatnie, najbliższe i środkowe roczniki te­ za sprawą tekstu Dariusza Czai (Zycie czyli nieprzejrzystość. Po­ go dziesięciolecia, a przecież można by cofać się jeszcze bardziej za antropologię kultury) - jest życie. I tu także architektem po­ w głąb, wspomnieć o tekstach o Pałacu Kultury, Wieży Eiffeła niekąd i po trosze tej części numeru stalą się reguła i potrzeba i Łuku Triumfalnym - o Widrrde środka świata... i o Urodzie aktualności. Ten z zamierzenia prowokujący tekst - w pewnym ludzkiej pomyłki (Nr 1/1991), nie mówiąc już o portretach-biomiejscu autor wręcz pisze i ujawnia całkowicie swój zamiar: grafiach artystów i twórców sztuki naiwnej, kreślonych ręką „prowokacji nigdy za mało" - domaga się reakcji i odzewu. Aleksandra Jackowskiego, (por. Sylwetka dziewięćdziesiąta dru­ Szkoda by było, by ewentualne uwagi, wypowiedzi, polemiki a taki jest rytm życia naszego kwartalnika, wydawanego, czę­ ga - Nr 3-4/1995), by choćby idąc „po łebkach", w ten pobież­ ny, wielce skrótowy sposób wykazać, że wspomniany problem stokroć w postaci pól-rocznika, czy rocznika - miały się dopie­ styku życia-antropologii kultury-literatury/sztuki był i jest tu ro ukazać najwcześniej za pól roku. Powołaliśmy zatem siły stale obecny. Nie wspominając już o tajemnicy. Inaczej: czy szybkiego reagowania - w końcu sprawa to nie bagatelna, gdy trzeba by spisywać cale roczniki, żeby dostrzec to wreszcie wy­ o życie chodzi - by rozmowę wokół tego tekstu i zawartych raźnie, że „Konteksty" to przecież w końcu - kawał w nim kwestii rozpocząć, już teraz w tym numerze, nie odkła­ ż у с i a (o które tak upomina się Czaja) i to życia nie pozba­ dać na później. Sięgając do tej metody i praktyki znanej i sto­ wionego tajemnicy. Czyż trzeba na dowód przytaczać znów, sowanej w wielu, w tym i znaczących antropologicznych, pi­ brzmiące już niemal jak mantra, słowa, na które wskazywali­ smach, zapraszamy tym samym wszystkich chętnych do wzię­ śmy nieraz na tych lamach, zmagając się i borykając z tym sa­ cia w niej udziału w następnych numerach. Grunt został przy­ mym problemem przez lata, o którym tak wyraziście pisał Gegotowany. Jeśli będą i inne głosy sam z chęcią dołączyłbym do niej, sygnalizując tu zaledwie, na ile miejsce pozwala, niektóre ertz: „Nie całkiem wiadomo w jakiej proporcji w barwnych opisach realnych ludzi żyjących, w realnych czasach, w real­ punkty takiej wypowiedzi. - Autor zachowując się anachro­ nicznie - przywołując ją za Diltheyem - stawia oto w centrum nych miejscach stapiać należy fakty i fikcje, ale antropologia będzie to musiała ustalić, jeśłi ma być nadal intelektualną silą swych rozważań i przed naszymi oczami zapoznaną (?) katego­ rię życia, odsyłając nas do literackiego wzorca (książki Pereca), we współczesnej kulturze." I dalej: 'Problemem nadal pozosta­ który ukazać ma nam, czym mogłaby być prawdziwa antropo­ je to samo: - «jak słowa przystają do tego świata, opisy do do­ świadczenia, książki do życia?» (por. Nr 3-4/1995 s. 4). Być logia. I tu pierwszy punkt niezgody. Ba, - rozgoryczenia. Autor Życia, czyli nieprzejrzystości... pokpiwając z (przyznać trzeba, może autor nie wspominając o tym wciąż obecnym na tych ła4 �Zbigniew Benedyktowie? • KARNAWAŁ. ŻYCIE I L I T E R A T U R A szowi Czai, który z przenikliwością, odwagą i w bezkompromi­ sowy sposób stawia ten problem przed nami. I dobrze się stało, że te dwa wątki podnoszące na różny sposób tajemnicę życia - pierwszy, starający się odrzucić gorset nauki i uciec od kategorii kultury, drugi pozostający w jej krę­ gu i nie rezygnując z niej wcale - wątki Życia i Karnawału mo­ gły spotkać się w tym numerze. Skonfrontować się ze sobą, ujawnić cokolwiek z pełnego tajemnicy - życia. Pośród innych aktualności w stosownym dziale poświę­ camy uwagę dwu wydarzeniom z jesieni: wystawie Jacka Sempolińskiego A me stesso w warszawskiej galerii „Zachęta" i ukazaniu się nowej książki Aleksandra Jackowskiego Polska Sztuka Ludowa. Rozpoczynamy druk (chętnie nazwałbym to etnograficzno - antropologiczną prozą, gdyby autor nie mial nic przeciw­ ko temu) fragmentów prozy Antoniego Kroha Starorzecze. I tu w zadziwiający sposób dochodzi do głosu znowu ży­ cie. Zadziwiające jest to, jak w wielu zgromadzonych tu tek­ stach, na różny sposób się o nim myśli i jak dochodzi ono do głosu. „Zycie jest gdzie indziej" mówi antropolog (Czaja) w ucieczce od nauki i kategorii kultury w kierunku życia i li­ teratury. W książce Jackowskiego, która stroni od surowości naukowego kanonu autor wprowadza do tekstu swej mono­ grafii fragment z prozy Tadeusza Różewicza Matka odchodzi. U etnologa w podróży (Jerzego. S. Wasilewskiego) widzimy zwrot ku zwykłym ludziom, obok takich określeń, jak „ludzie tajgi", „ludzie rena" ważni są tu po prostu ludzie (just people). Dla artysty malarza - Jacka Sempolińskiego ważniejsze jest życie niż sztuka. W rozmowie na początek wieku wyzna­ je: „... teraz wiem: życie stoi wyżej niż sztuka." Wsłuchajmy się na koniec w fragmet tej rozmowy: - Gdzie bije źródło twórczości, gdzie w naszym życiu jest to miejsce pierwotne i czy artysta, aby tworzyć musi się w nim zanurzyć? - Ludzie młodzi mają w sobie świeżą pamięć tego źródła, jeszcze ich potoczne życie od niego nie oddaliło. Stąd ich na­ turalne emocje i naturalne skłonności. Są blisko tego źródła, a to, co najdawniejsze i to, co najważniejsze - to przecież jedno i to samo. - Więc wystarczy zanurzyć się w życiu? Ale mimo tego nieznośnie małostkowego - przyznaję! - Wystarczy. Nie jest to łatwe, bo dojrzałość i kultura są si­ zaprawionego jadem goryczy upominania się w kółko o swo­ lami, które nas od życia oddzielają. Kultura może być jednak je - o przypis, które w gruncie rzeczy jest przecież upomina­ źródłem nie zatrutym, jeśli podchodzimy do niej z odczuciem, niem się i o innych (wymienione powyżej pobieżnie teksty, że coś poza nią istnieje, a ona jest tylko odblaskiem. Są dzieła to zaledwie czubek góry lodowej), o rozmowę, o dialog, któ­ kultury, w których jest obecne echo pierwotnej nicości, chaosu ry byłby uprawiany przez każdego z nas nie tylko z samym so­ i wtedy owo praźródło z nich emanuje. Dlatego napisałem tekst bą (dlatego niezwykle bliska mi jest wypowiedź w tej sprawie pt. Zwątpierńe dla „Tygodnika Powszechnego". Wątpię w możli­ Wiesława Szpilki), nadal uważam tekst Dariusza Czai za nie­ wość rozwiązania tego zagadnienia. Poszczególni artyści przybli­ zwykle ważny, cenny, potrzebny, wartościowy i inspirujący. żają się do węzła sprzeczności: między źródłem życia a kulturą, Jak widać jest to temat ważny, niepokojący także dla same­ źródłem życia i twórczością, źródłem życia i sztuką. Wchodzimy go autora, i pojawia się u niego nie po raz pierwszy - pamię­ tu w splot sprzeczności nie do rozwiązania. I dlatego od zawsze tamy choćby odkrywanie przed nami antropologicznych wy­ mówiono, że uprawianie sztuki jest katorgą. Mówi się tak nie miarów w prezentacji prozy Zapisków z nocnych dyżurów Jac­ dlatego, że trudno jest dobrze narysować rękę lub twarz - tego ka Baczaka, gdzie na życie spogląda się w kontekście ciała, się można nauczyć. Ale nie można wejść w środek tych sprzecz­ ciała umierającego, śmierci (i gdzie wspomina się zapisy do­ ności i je rozwiązać, aczkolwiek wielu miało odwagę ażeby się świadczenia życia, jakie pojawiają się w prozie Małgorzaty do nich zbliżyć i uchylić rąbka tajemnicy."* Baranowskiej, Jolanty Brach-Czainy, Anny Nasiłowskiej por. Twarze, twarze, twarze... Nr 1-2/1996) mach wątku i „życiowym" wymiarze „Kontekstów", uznał go po prostu za oczywisty i ułożył swój tekst i swoją wypowiedź, jak ów ksiądz z góralskiej anegdoty, który zwykł był po każdym swoim kazaniu dodawać: „Mówię to oczywiście nie do Was, którzy tu jesteście, ale do tych, których tu nie ma." Ale nawet i w takim wypadku jego diagnoza o stanie naszej współczesnej antropologii kultury, jej możliwościach i osiągnięciach nie wy­ daje mi się do końca trafna, zwłaszcza osąd jej dokonań jest zbyt surowy. Absolutnie nie mogę również zgodzić się, co do takich sformułowań, jak to: ,W kulturze bowiem nie ma miej­ sca na tajemnicę...", ani co do oceny późno wychodzącego z objęć sejentyzmu, semiotycznego Łotmana. To przecież, o pa­ radoksie, właśnie na gruncie semiotyki stworzył on niezwykle głęboka, dynamiczną, otwartą, niedomkniętą, pełną „nieja­ sności" (to znaczy: subtelności) koncepcję rozumienia symbo­ lu. Dialogiczną, „definicję symbolu". Jakże bliską rozumieniu symbolu u innych hermeneutów: w którym „Treść jedynie mi­ goce przez wyrażenie, a wyrażenie jedynie aluzyjne wskazuje na treść."(Na innym miejscu pisze Łotman, iż „treść irracjonalnie migoce poprzez wyrażenie i odgrywa rolę jak gdyby mostu ze świata racjonalnego do świata mistycznego"; „symbol przyby­ wa do pamięci pisarza z głębin pamięci kultury i ożywa w no­ wym tekście jak ziarno, które trafiło do nowej gleby [por. Nr 3/1988 s. 151-154]) i jakże bliskie jest to rozumienie symbolu, z tym, które znajdujemy u Borysa Pasternaka, gdzie „... prawda objaśniana jest światłem codzienności. U podstawy tego leży myśl, że obcowanie śmiertelnych jest nieśmiertelne, i że życie jest symboliczne, ponieważ jest znaczące." [por. Nr 3-4/1992 s. 81]. A, że Łotman nazywa ów symbol „kondensatorem pamię­ ci kulturowej"; „kondensatorem wszystkich zasad znakowości, który zarazem wykracza poza ramy znakowości" - to, być mo­ że ze względu na moją ubogą wiedzę techniczną: nigdy mi to nie przeszkadzało (nigdy nie widziałem kondensatora, i nie wiem jak to wygląda) zawsze rozumiałem to metaforycznie, właśnie jak, owo ziarno, w którym skondensowana jest pamięć kultury, padające na nową glebę. Wszystko okazuje się, zależy od naszej wiedzy, wyobraźni i słuchu. U Dariusza Czai budzą niechęć i odrazę „semiotyczne szczypczyki", nie przeszkadza mu natomiast, u Pereca, wycinanie puzzli z dykty (brr) laubze­ gą. (No cóż, trzeba będzie przeczytać dokładnie tego Pereca). Jest więc coś na rzeczy i na czasie z wywołanym przez Da­ riusza Czaję problemem życia. Widzimy - piszę o tym dalej jak jego głębokie studium zbiega się z głosami, intuicjami, do­ świadczeniami innych. Dlatego możemy być wdzięczni Dariu­ * [Katarzyna Janowska i Piotr Mucharski - Z Jackiem Sempolińskim o źródłach twórczości rozmawiają [w:] Tychże, Rozmowy na nowy wiek, Kra­ ków 2001, cytuję za: Jacek Sempoliński, Władztwo i służba. Wybór, opraco­ wanie, wprowadzenie Małgorzata Kitowska - Łysiak, Lublin 2001] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93a2e18b7c39133b414e0f457daeae07.pdf e06f082dfc5fd000302154dfdd2cea3d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3195 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2992 Title A name given to the resource Drzeworyty leżajskie i ich rodowód / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.47-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jacher-Tyszkowa, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jacher-Tyszkowa śMtr;iwi«4ue M a ł k i L Lożajsk jest dawną ^ n t s w inn-kn Bor.*'j k i DRZEWORYTY LEŻAJSKIE | ICH R O D O W Ó D m królowszczyzną, siedzibą starostwa, dowania k l a s z t o r u — droga b y ł a daleka. Z a n i m Tomasz Micha- wielo­ łok p e ł e n obaw i w ą t p l i w o ś c i z a c z ą ł d z i a ł a ć , m i a ł jeszcze t r z y - k r o t n i e niszczone przez n a p a d y T a t a r ó w , k t ó r y c h zagony do­ k r o t n o objawienio i zapownienie, że uda m u się z w a l c z y ć wszys-; miastem o starych tradycjach miejskich. cierały aż tutaj. Miasto było N i c dziwnego, ż e w y b u d o w a n y w X V I I w. tkie przeszkody. M a t k a Boska pokazała Michałkowi kształt klasztor m i a ł charaktor o b r o n n y , podobnio j a k inno k l a s z t o r y p r z y s z ł e j ś w i ą t y n i i u k a z a ł a miejsce 12 o ł t a r z y . Ona w y b r a ł a tego t y p u Bernardynów na wschodnich teronach Rzeczpospolitej. U g r u n t o ­ w a n i e r e l i g i i k a t o l i c k i o j w t y c h stronach nie n a s t ą p i ł o bez w a l k na stróżów świątyni i ponownie zapewniła, że udzieli p o m o c y nie t y l k o m i e s z k a ń c o m , ale i okolicznej l u d n o ś c i i zamieśzok. O d n o t o w a ć należy w a l k i p o m i ę d z y zwolennikiem a t a k ż e p i e l g r z y m o m . M i c h a ł e k p r z e k a z a ł w i a d o m o ś ć o obja­ reformacji Ł u k a s z e m z B n i n a O p a l i ń s k i m , wieniu starostą leżajskim, a Stanisławem Stadnickim zwanym diabłem z Ł a ń c u t a . wadzenie t u z a k o n u B e r n a r d y n ó w Wpro­ z n a n y c h ze swoich poczy­ n a ń na p o l u r o z w i j a n i a s z t u k i p r z y c z y n i ł o się walnio do w y b u dawania ogromnego barokowego k o ś c i o ł a . Sławę Lożajska zapoczątkowało Żyjący leżajski, wówczas Tomasz cudowne objawionie N a j ­ Michałek, Strykowski Chrystusa. K ł o p o t y r o z p o c z ę ł y się z c h w i l ą , g d y p o d k r z y ż zaczęli p r z y c h o ­ dzić ludzie. R o z c h o d z i ł y s i ę wieści o uzdrowieniach nie t y l k o l u d z i , ale i z w i o r z ą t w czasie szalejącej p o d ó w c z a s zarazy. K r o ­ 1 ś w i ę t s z e j P a n n y M a r i i , odnotowane w 1590 r . starszym m i a s t a , a n a b o ż n y r a d n y Jerzy k a z a ł w t y m miejscu p o s t a w i ć k r z y ż z p o d o b i z n ą pobożny n i k a r z z a k o n n y n o t u j e : , , A iż w t e n czas srogie powietrze na b y d ł o p a n o w a ł o , t e d y b y d ł o g r o m a d a m i o d W o ł y n i a i inszych 2 mieszczanin r o d e m z Giedlarowej, ilokroć s z o d ł do lasu zbiorać drzewo, z a n i m w z i ą ł s i e k i e r ę do r ę k i m o d l i ł się do M a t k i Bos­ stron n a t o mieysce p ę d z o n o , k t ó r e skoro o k o ł o onego s ł u p k a obegnano, zaraz zdrowo z o s t a ł o " . szerzenie się k u l t u miał 3 Niemały wpływ na roz­ opisany przez k r o n i k a r z a w y p a d e k , k i e j . W t r a k c i e jednej z w y p r a w do lasu zatopionemu w m o d l i ­ g d y p r z e j e ż d ż a j ą c y p a n Rzeszotarski zmuszony b y ł do zatrzy- t w i e M i c h a ł k o w i u k a z a ł o się n i e z w y k ł e ś w i a t ł o . U j r z a ł Matkę m a n i a s i ę , bo jego k o n i o p a d ł y n a k o l a n a przed o w y m „ s ł u p k i e m " , B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m i Św. J ó z e f a w dostojnej postaci. Z w i o l k ą na k t ó r y m b y ł a zawieszona M ę k a P a ń s k a i nie c h c i a ł y r u s z y ć czcią przyjął z miejsca. W ł a ś c i c i e l u k l ą k ł p r z e d k r z y ż o m i z a c z ą ł się m o d l i ć . t o objawienie, p o w i ą z a n o z poleceniem: M a t k a B o ż a ż y c z y sobie, a b y t u t a j zbudowano k o ś c i ó ł , bo w y b r a ł a sobie W ó w c z a s „ N . Panna w i d o m i e p o k a z a ł a i z g r z e c h ó w strofowa- t o miejsce, a b y r a t o w a ć g r z e s z n i k ó w i b y ć dla n i c h ucioczką. wszy n o w i n ę t ę szczęśliwą l u d z i o m ogłosić k a z a ł a . J a k o ż zaraz P o l e c i ł a M i c h a ł k o w i iść do starszych m i a s t a i p r z e k a z a ć i m t o s t r o f o w a ł (pan Rzeszotarski) mieszczany tuteczne, ż e t a k nie­ ż y c z e n i e . Od p r y w a t n e g o objawienia do b u d o w y k o ś c i o ł a i fun­ d b a l i b y l i miejsca t a k ś w i ę t e g o , N a j ś w i ę t s z e j Pannie o d B o g a 47 I �Dopiero w 1608 r. Ł u k a s z Opaliński, m a r s z a ł e k wielki koronny, starosta l e ż a j s k i , w y b u d o w a ł na miejscu objawienia obszerniejszy k o ś c i ó ł d r e w n i a n y z 12 o ł t a r z a m i i o d d a ł go B e r n a r d y n o m . Dalszy etap r o z w o j u — to wystawienie murowanego k o ś c i o ł a przez A n n ę z P i l c z y O p a l i ń s k ą w l a t a c h 1618—1628. W t y m k s z t a ł c i e k o ś c i ó ł p r z e t r w a ł do d n i a dzisiejszego. 7 N a o d n o t o w a n i e z a s ł u g u j e jeszcze jedno wydarzenie z d z i e j ó w obrazu M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j : koronacja obrazu p a p i e s k i m i k o r o n a m i w 1752 r . za pozwoleniem p a p i e ż a B e n e d y k t a X I X . W h i e r a c h i i miejsc ś w i ę t y c h b y ł a to n o b i l i t a c j a s z c z e g ó l n e g o r o d z a j u . J u ż od 1634 r . miejsce to z o s t a ł o uznane za cudowne, a p r z y p a d k i c u d ó w z o s t a ł y przebadane przez s p e c j a l n ą K o m i s j ę duchowną. 8 U r o c z y s t o ś c i koronacyjne trwające ponad 8 dni, p r z y g o t o w y w a n e z w i e l k ą p i e c z ą przez d ł u ż s z y czas, z a p i s a ł y się na d ł u g o w p a m i ę c i w i e r n y c h . W a r t o t u p r z y t o c z y ć u r y w e k opisu, a b y z o r i e n t o w a ć się w randze u r o c z y s t o ś c i i j e j charaktorze: „Największy p r z y p ł y w l u d u m i a ł miejsce 7 września. W t y m d n i u nieustannie p r z y b y w a ł y mnogie k o m p a n i e , z k t ó ­ r y c h wiele liczyło po p a r ę t y s i ę c y g ł ó w , tak dalece, żo n a p e ł n i ­ ł y nie t y l k o c a ł y L e ż a j s k , ale i wsie okoliczne. T ł u m y b y ł y t a k w i e l k i e , ż e r u c h w L e ż a j s k u i na drodze do k l a s z t o r u b y ł utru­ d n i o n y . T e g o ż d n i a 7 w r z e ś n i a po p o ł u d n i u z o s t a ł c u d o w n y obraz M a t k i B o ż e j z k a p l i c y u r o c z y ś c i e wyniesiony. N i e b a w e m przed pałacom Potockich w mieście zaczęły się s z y k o w a ć wojska, m i l i c j e nadworne, cechy, b r a c t w a , c h o r ą g w i e , kompanie prze­ r ó ż n e i c a ł y ten o g r o m n y p o c h ó d r u s z y ł k u k l a s z t o r o w i . Z a n i e m i w przepysznej k a r o c y wieźli dwaj Potoccy S t a n i s ł a w i K s a w e r y owe k o r o n y do k o r o n a c j i przeznaczone. Dopiero teraz za t ą ka­ r o c ą r o z w i n ę ł a się niezmiernie d ł u g a k a w a l k a d a k a r e t , p o j a z d ó w , kolas, kolebek i różnogo rodzaju wehikułów, zajętych przoz m n i e j l u b więcoj dostojne osoby. P o c z ą t e k p o c h o d u j u ż od da­ w n a j a k m ó g ł , t a k się g r u p o w a ł w losie k o ł o k o ś c i o ł a , g d y ostatnio karoce w y j e ż d ż a ł y dopiero z p a ł a c u , w z g l ę d n i o z miasta. G d y j u ż ^ s ICY* a W W O O.BEF.NARDYNOU/j..« ! obaj Potoccy w i o z ą c y k o r o n y s t a n ę l i p r z ó d ś w i ą t y n i ą a p o t e m c h o ć z t r u d e m d o t a r l i przed „ m a j o s t a t " i do biskupa, o c z e k u j ą cogo i c h na s w y m t r o n i e , w ó w c z a s syn w o j e w o d y kijowskiego p a n I I . 2. Matka Boska Leżajska, K s a w e r y P o t o c k i w y g ł o s i ł u r o c z y s t ą m o w ę do k s i ę d z a d r z e w o r y t z 1826 r. biskupa — k o r o n a t o r a , i w jego r ę c e o b a j : ojciec i syn złożyli p r z y w i e ­ ziono k o r o n y . N a t o p r z e m ó w i e n i e z d o s t o j n ą p o w a g ą odpowia­ d a ł biskup, poczom obie k o r o n y z a n i ó s ł na o ł t a r z „majestatu" Żmudzi i złożył przed c u d o w n y m obrazem. T e j ż e c h w i l i z a g r a ł y w k o ś ­ samej. P r z e t o ż ludzie g r o m a d a m i s y p a ć się p o c z ę l i na t o miejsce, ciele fanfary, a na z e w n ą t r z z a g r z m i a ł a o g ł u s z a j ą c a salwa armat a mieszczanie się d z i w o w a l i co b y to takiego b y ł o i s k ą d b y ( l u ­ i r ę c z n o j b r o n i . Po tej salwie w y s z o d ł na a m b o n ę b y ł y p r o w i n ­ obranego. I w r a c a j ą c się rozgłosił t o wszystko a ż do dzie) w i a d o m o ś ć m i e l i . " W literaturze gólne etapy cjał naszego zakonu o. M i c h a ł Paszkiewicz i p o r y w a j ą c e w y g ł o ­ 4 kronikarskiej m o ż e m y prześledzić powstawania k u l t u p o c z y n a j ą c poszcze­ od i n d y w i d u a l n e j p o b o ż n o ś c i Tomasza M i c h a ł k a przez k u l t o znaczeniu lokalnym sił kazanie (...) N a z a j u t r z dnia 8 w r z e ś n i a j u ż od wczesnego ś w i t u w y c h o d z i ł y mszo Św., k t ó r o nieustannie odprawiano nie t y l k o p r z y wszystkich o ł t a r z a c h w kościele, ale t a k ż e p r z y licz­ n y c h o ł t a r z a c h , u s t a w i o n y c h na ten cel w d z i e d z i ń c u k o ś c i e l n y m , do o g ó l n o n a r o d o w e g o . Dalszy c i ą g h i s t o r i i „sprawiedliwego Michałka" w i ą ż e się a nawet na p l a c u p r z y k l a s z t o r n y m p r z y f i g u r a c h . Odprawiono z o s o b ą proboszcza miojseowego k o ś c i o ł a — A l b e r t a Wiszogrota. t y c h m s z y ś w . o k o ł o 400, m o g ł y zatem te k r o c i o w e t ł u m y l u d u — D o p u ś c i ł się o n p r o f a n a c j i s k ł a d a n y c h p r z y figurze w o t ó w , k a z a ł c h o ć nie d o c i s n ę ł y się do k o ś c i o ł a — w y s ł u c h a ć w t y m d n i u u r o ­ je b o w i e m s p a l i ć , a g r u p y p i e l g r z y m ó w r o z p ę d z i ł biczem. G d y c z y s t y m m s z y ś w . R ó w n i e ż od samego ś w i t u dnia tego g r a ł y nie­ proboszcz ustannie a r m a t y , a na ich o d g ł o s b i e g n ą c y daleko, ze w s z y s t k i c h z a c h o r o w a ł na f e b r ę z w a n ą ogniem ś w . A n t o n i e g o , a ciało jego wsi o k o l i c z n y c h r u s z y l i ludzie i z a r o i ł y się t a k drogi j a k b y t o M i c h a ł k a osadzono w w i ę z i e n i u i z a k u t o w k a j d a n y , s t a ł o się czarne j a k w ę g i e l . Miejscowi ludzie p o c z y t u j ą to za w i ­ b y ł a nowa w ę d r ó w k a n a r o d ó w " . W ł a ś c i w a koronacja o d b y ł a się d o m y znak k a r y za p r o f a n a c j ę ś w i ę t e g o miejsca. N a s t ę p n y p r o ­ po boszcz l e ż a j s k i z a a k c e p t o w a ł k u l t M a t k i B o ż e j na s t a r y m w y r ę - z b l i ż y ł się do cudownego obrazu, b y na g ł o w y Boskiego Dzie­ b i s k u d ę b ó w , gdzie j a k pisze k r o n i k a r z „ p a c h n ą c y sumie pontyfikalnej: , , K s . biskup koronator Sierakowski rumianek cięcia i Jogo M a t k i Niepokalanej w ł o ż y ć z ł o t e k o r o n y . W t y m cudownie na p i a s k u zawsze k w i t n ą ł " . Tomasz M i c h a ł e k z o s t a ł w i e l k i m i n i e z a p o m n i a n y m momencie cisza w całej ś w i ą t y n i b y ł a u w o l n i o n y z w i ę z i e n i a , lecz sam niewiele m ó g ł z d z i a ł a ć . Dopiero t a k uroczysta i p r z e j m u j ą c a , żo k a ż d y z p e w n o ś c i ą s ł y s z a ł w z m o ­ za p r z y c z y n ą n a w r ó c o n e g o l u t e r a n i n a K a c p r a Głuchowskiego, ż o n e bicie swego serca. I z n o w u toraz po u m o c n i o n i u k o r o n na dzierżawcy tu 5 r. obrazie z a t r z ę s ł a się ziemia i z a d r g a ł o powiotrze od o g ł u s z a j ą c e j drewniany kościół św. A n n y z trzema o ł t a r z a m i . K s i ą d z E r a z m , salwy a r m a t n i e j i r ę c z n o j p a l b y . Toraz ks. b i s k u p k o r o n a t o r za­ starostwa lożajskiego, wystawiono w 1598 d a w n y w ó j t l e ż a j s k i i rajca, po ś m i o r e i ż o n y k a p ł a n , w y m a l o w a ł i n t o n o w a ł : , , A v e M a r i a stolla", n a s t ę p n i e „ T e D o u m t r z y o b r a z y . Obraz p r z e d s t a w i a j ą c y k t ó r e pochwycone przez Najświętszą Pannę Marię szlachtę i setki k a p ł a n ó w laudamus" świeckich u z n a n y z o s t a ł za cu­ oraz z a k o n n y c h b r z m i a ł y t a k p o t ę ż n i e i r o z g ł o ś n i e , j a k n i g d y d o w n y , zwano go „ b i a ł y m " w o d r ó ż n i e n i u od „ c z a r n e g o " , wzo­ przedtem w tej leżajskiej ś w i ą t y n i . Po o d ś p i e w a n i u a n t y f o n y i z D z i e c i ą t k i e m , t y p u Sancla rowanego Zwiastowanie 48 na obrazie N. Panny Maria Maior częstochowskim. 6 Marii. Trzeci wizerunek to h y m n u a m b r o z j a ń s k i o g o o d ś p i e w a ł biskup m o d l i t w y cerem on iałem " . 9 wskazano �Wszyscy nie p o m i e ś c i l i . Cóż t a m za p ł a c z z r a d o ś c i , W kośeiole z t y l u . gości, G d y j u ż K r ó l o w ą w koronie, I Jezusa na Jej ł o n i e , Z r a d o ś c i ą zobaczyli... a na z a k o ń e z e n i o : „ D z i a ł o się t o w r o k u P a ń s k i m 1752, dnia 8-go w r z e ś n i a , W ś w i ę t o N'arodzenia P . M a r j i . " L u d o w a wersja została w Drukarni h i s t o r i i obrazu X I X w. przez Zygmunta Jelenia leżajskiego przodrukowana Wydawnictwo Pieśni w Tarnawie, ulica Odpustowych, Wolowa 4. Z a ­ wiera ona znacznie więcej szczegółów p r z e ś l a d o w a n i a „ s p r a w i e d l i ­ wego" Michałka, nawrócenia starosty luterakiego wyznania, opisy p r ó b spalenia f i g u r y etc. T ę w i e r s z o w a n ą h i s t o r i ę , podobnie j a k i inne p i o ś n i odpustowe ś p i e w a ł y p o b o ż n o p i e l g r z y m k i zmie¬ r z a j ą c e do L e ż a j s k a . 1 1 D r u c z k i te m o ż n a jeszcze w s p ó ł c z e ś n i e n a b y ć n a o d p u s t o w y m k r a m i e w L e ż a j s k u , wraz z o b r a z k a m i Matki Boskiej Leżajskiej wykonanymi techniką kolorowanej fotografii. Ś w i a d c z ą o zapotrzebowaniu na tego t y p u odpustowo-pielgrzymkową. Pobiły ono nie t y l k o literaturę funkcje i n ­ formacyjne, ale w p r o w a d z a ł y w k l i m a t miejsca ś w i ę t e g o i b y ł y odbierane j a k o wierszowanej ludowo eposv, p r z e k a z u j ą c e formie legendy przemieszano w z prymitywnej, historycznymi i n f o r m a c j a m i i d a t a m i , przetworzone „ d l a p o s p ó l s t w a " w d u c h u religijności charakterystycznej dla opoki baroku. N a s t r ó j cu­ r d o w n o ś c i , w y j ą t k o w o ś c i , u w y d a t n i o n j w p i e ś n i towarzyszy! bez przerwy temu miejscu, gdzie w e d ł u g legendy s k r o m n e m u M i ­ c h a ł k o w i o b j a w i ł a się M a t k a B o s k a . 12 Znany jest t y l k o jeden obrazek p r z e d s t a w i a j ą c y s c e n ę obja­ wienia. Jest n i m ilustracja w y k o n a n a t e c h n i k ą s t a l o r y t u przez Carla Meyer'u w N o r y m b e r d z e , p r z e d s t a w i a j ą c ą k l ę c z ą c e g o M i ­ c h a ł k a z r ó ż a ń c e m w r ę k u na tle drzewa. M a t k a Boska w o b ł o k u , otoczona p r o m i e n i a m i , wskazuje Tomaszowi miejsce gdzie m a b y ć postawiony k o ś c i ó ł . Postacie s ą obramowane po bokach ś w i e c a m i , w s k a z u j ą c y m i zapewno, żo n a ł o ż y j e z a p a l i ć w kościele I I . 3. Mruka Boska Leżajska, d r z e w o r y t z p o l . X I X w. — miejscu k u l t u . S t a ł o r y t ten jest i l u s t r a c j ą pierwszej wspomnianego d r u c z k u Pieśń Leżajskim, o Najśw. Pannie Maryi strony w obrazie lecz ftmkej ono w a t t a k ż e j a k o osobny obrazek, o c z y m ś w i a d c z y odnalezienie go w zbiorze O. W a c ł a w a z. B u ł g o s t o w a и napisem u d o ł u : „ o b j a w i e n i e M a t k i B o ż e j w B o r k u L e ż a j s k i m " . Z a r ó w n o sama koronacja, j a k i obchodzona w 100 l a t p ó ź n i e j rocznica k o r o n a c j i p r z y c z y n i ł y się do w z r o s t u s ł a w y obrazu M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j . w s t a ł a Pieśń 1 0 Prawdopodobnie o Nujńciełazej (O Michałku). Pannie po k o r o n a c j i obrazu po­ Marii w Obrazie Leżajskim Zuezynu się ona podobnie jok i inne p i e ś n i o M . Gwiazdo śliczna, w s p a n i a ł a . K t ó r a ś n a m Kzcszowskiego. 13 K o p i o w a n i e o b r a z ó w M a t k i Boskiej Leżajskiej rozpoczyna się już w X V I I interesujący zajaśniała, I do tego czasu świecisz, W r ó ż n y c h nas nieszczęściach ciężysz w . W książce Ludwika Janidly: „Odmalowanie Grodzicki, u r y w e k d o t y c z ą c y tej k w e s t i i : odnajdujemy Malarz czeladnik J a n a J a r o s ł a w s k i e g o m i s t r z a Stanisław malarskiego c h c i a ł w z i ą ć „ a b r y s " ze s ł y n n e g o obrazu L e ż a j s k i e g o , umieszczo­ oddaje. P ó j d ź m y ż p o w i t a ć nowa., Z nieba n a ś w i a t nego w k a p l i c y . „ G d y sobie n i e o s t r o ż n i e p o c z y n a j ą c " u s i a d ł n a Królowa, ł a w c e , r o z p o c z y n a j ą c malowanie „ t a k go zaraz r z u c i ł o od o ł t a r z a " Bo za L e ż a j s k i e m ,,a piasku, O b j a w i ł a się p r z y ł a s k u wraz z ł a w k ą i „ a b r y s a m t " daleko a ż za k r a t ę „ a ż do trzeciego Matka Boska M a r j a . Człowiekowi prostemu, ale sprawiedliwemu, Tomaszowi Michałkowi gradusa". Ś w i a d k a m i tego zdarzenia b y ł o wielu l u d z i , k t ó r z y u p a d l i na twarze z przorażojiju. Ten w y p a d e k o d n o t o w a n y z o s t a ł j a k o wydarzonio n i e z w y k ł o , d l a nas w a ż n o , bo m ó w i ą e o o j i r ó b i e Z rozkazem niech to opowie Rządowi stawione z o s t a ł y w drzewoiyoio z n i e z b y t odległego od I.ożajska — Borka obrazu L o ż a y s k i o g o . . . " w opisie c u d ó w z 1046 r. Boskiej od s ł ó w : K t o się Tobie B r a k natomiast l u d o w y c h wersji sceny objawienia, j a k i e przed­ o dwzoro w a n i a obraz u . Leżajskiemu. Przed M a t k ą B o s k ą w kracie, P r z y p a t r z n o się m ó j bracie, T e n ż e autor 1 4 wspomina r ó w n i e ż o p r ó b a c h przemalowania Co t a m za m a j s t r o w i e b y l i , Ż e t a k ą rzecz w y s t a w i l i , obrazu M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j na p o c z ą t k u X V I I w. ł ś w i a t u do widzenia. z o s t a ł o d d a n y nieznanemu Teraz р а ш о i p a n n y , P ó j d ź c i e p o d Co t a n i bo j a k stwierdzono m i a ł „ o b w i s ł ą t w a r z " . Malarz nio z a b r a ł się organy, Przypatrzcie się. i tam sztuce, Przedniej sznyeerskiej Obraz z nazwiska m a l a r z o w i do p o p r a w y , nauce, do tej pracy s a m ; t o w a r z y s z y ł m u k a p ł a n , k t ó r y „ o t a r ł s z y p ł ó t ­ n e m p r a y s t o y n y m t w a r z M a t k i Boskiej, powyrabiali. d a ł dozwolenie" dla Czynią przygotowanie, N a to koronowanie, tej a k c j i . Malarz jedynie dwa r a z y p o w l ó k ł p ę d z o l f a r b ą i stwier­ Zeszło więcej n i ż r o k c a ł y , W s z y s t k o d l a M a r j i c h w a ł y , dził, ż e n a obrazie „ r z e t e l n i e z a s ł o n a s t a ł a s i ę " i w i ę c e j nio p r ó ­ e j honoru czyniłi. bował poprawiać Ksiądz biskup Sierakowski, T o n w i e l k i s ł u g a B o s k i , jiodejmowano p r ó b y poprawienia obrazu, ale j a k Kursorje p o r o z a i e w a ł , Swej diecezji w z y w a ł , n i k a r z n i k o m u się one nie u d a ł y . Malarzu odczuwali Ogromny ^ a akt koronacji. strach. Sama t w a r z M a t k i Boskiej „ m i e n i ł a s i ę , albo b i a ł ą , albo J K ' e d y t a k obwieszczenie, O d biskupa proszenie, P r z y b y ł o t a k l u d z i wiele, Żo się w t a k w i e l k i m k o ś c i e l e , obrazu „dla strachu". Joszczo kilkakrotnie twiordzi r u m i a n ą , albo ś w i e t n ą , albo n a t u r a l n ą p o k a z o w a ł a większa kro­ s i ę , a co że s p a d y w a l i z rniojsc swoich, k i e d y się w a ż y l i w y - 49 �5 malować'" . Matka Boska z miedziorytu reprodukowanego Muzeum Czartoryskich w K r a k o w i e , w Archiwum 0 0 Kapucy j w książce L u d w i k a J a n i d ł y m a istotnie pełną twarz, głowę po­ n ó w w K r a k o w i e prowincji Krakowskiej, w Muzeum Narodowym i k r y t ą k o ł p a k i e m zdobnym w wotywno klejnoty. K o m p o z y c j a ta w K r a k o w i e , Muzeum Historycznym miasta Sanoka i w in. i wpisana jost w owal z czterema kwiatkami w n a r o ż a c h . Przed­ W zbiorach tych z n a j d u j ą się nie tylko drzeworytowe przedsta- | stawienie to odbiega zupolnio od ikonografii obrazu Matki Boskiej wienia, ale wiele o b r a z k ó w wykonanych r ó ż n y m i Leżajskiej spotykanego w okresie po koronacji w 1752 r. Nio graficznymi (il. 7, 9, 10). Zasługują, one o t y ł o na u w a g ę , że technikami znamy zupobiio tych w i z e r u n k ó w , k t ó r e bez w ą t p i e n i a k r ą ż y ł y bardzo często jeden i ten sam schemat ikonograficzny od p o c z ą t k u X V I w. Znamy natomiast m a ł y , zupełnie przyciem­ wywany jest w r ó ż n y c h technikach. W odniesieniu do wizerunków- niony Matki Boskiej miedzioryt Matki Boskiej Leżajskiej w prostokątnym obramowaniu otoczony b o g a t ą b a r o k o w ą r a m ą o Leżajskiej wykonywanych odwzoro* na przestrzeni okr ornamencie 150 ł a t po okresie koronacji stwierdzamy stosunkowo m a ł ą ilo&Ś m u j j z b w o - m a ł ż o w i n o w y m z napisom u dołu, wykonanym kur­ w a r i a n t ó w wzoru. W zasadzio m o ż e m y w y r ó ż n i ć tylko trzy wa­ s y w ą : „ W i z e r u n e k Cudownego Obrazu Koronowanego N . Maryi rianty : jeden realizuje opisany w y ż e j miedzioryt, drugi powtarza Parmy pocieszenia w K o ś c i e l e (Lozańskim W . W . O O . Bernar­ d y n ó w ) R o k u 1752 D n i a 8 września". N a perełko wanej sukience Matki Boskiej widnieje blaszka wotywna z motywom o c z u . ' 6 się w stosunkowo wczeenyoh drzeworytach (il. 3) oraz w znacznie późniejszych ehromolitografiach, szczególnie w marych obrazkach*"' dowoeyjnych. Trzeci wariant, najczęściej spotykany w ludowyefc Odmiennie jest t e ż potraktowano t ł o obrazu, pokryte motywiuni drzeworytach cliaraktoryzuje się s z a t ą Matki Boskiej dekorowaną kwiatowymi. c z t e r o p ł a t k o w y m kwiatom n a witej g a ł ą z c e , p e r o ł k o w a n y m коп* P o m i j a j ą c tu obrazy malowane olejno, w okresie po koronacji turem postaci z a r ó w n o Matki Boskiej j a k i D z i e c i ą t k a Jezua> obrazu spotykamy w zbiorach muzealnych, archiwach i biblio­ rozbudowanym tekach z n a c z n ą ilość obrazków Matki Boskiej Leżajskiej wyko- potraktowanymi gwiazdami dookoła g ł o w y Matki Boskiej (il 4}« czterowierszowym podpisem i dekoracyjnie, nyoh t e c h n i k ą drzeworytu. Drzeworytnicy l e ż a j s c y musieli pro­ Bernardyni zamawiali i rozprowadzali poprawne ioh zdaniem p a g o w a ć przede wszystkim wizerunek „ s w o j e j " Matki B o ż o j , wersje obrazu. K r o n i k a r z klasztorny notuje, żo w 1893 r. zamó­ czyli obraz kultowy, na k t ó r y b y ł o największe zapotrzobowanie wiono w Bawarii w Norymberdze 3 000 w i ę k s z y c h . ! obrazków" w ł a ś n i e w Leżajsku jako m i e j s c o w o ś c i p ą t n i c z e j . Z przeglądu Matki Boskiej Leżajskiej, mniejszych o b r a z k ó w 47 500, medalu, dotychczas k ó w z m o s i ą d z u i niklu 10 000 szt., m e d a l i k ó w srebrnych 100, znanogo m a t e r i a ł u wynika, że wizerunki M a t k i Boskiej Leżajskiej b y ł y wycinane przoz wiolu d r z e w o r y t n i k ó w W zbiorach Muzeum Okręgowego w Rzeszowie jest przechowy­ wana jedna deska drzeworytnicza, jednostronna (il. 8 ) . 17 Drze­ a to wszystko k o s z t o w a ł o razem 1 111 zlr, 50 et. Podobnie zamawiano obrazki z okazji bierzmowania, druko­ wano nowe książki „ l e ż a j s k i e " do modlenia, obrazki, medalikir woryty z n a j d u j ą s i ę obecnie w zbiorach Muzeum Etnograf icznogo książeczki z opisom kościoła, w i d o k ó w k i . w Krakowie, w Zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej w K r a k o w i e , X I X i poez. X X w., m ó w i ą j u ż o imporcie o b r a z k ó w ; wcześniej 50 18 T e dane, z końca �II. .;. Matin Both: Leiajtka, d w w o r y t kolorowany, ok. 1826 г., il. 5. Drzeworyt p o d ł o ż o n y pod kolorowane ezkło, przypuszczalnie pul. X I X w.; i l . 0. Matka Boska Leżajska, drzeworyt sygn. P . S . j i l . 7. Matka Возка Leżajska, staloryt korzystano prawdopodobno z miejscowej produkcji. Odnalezione w zbiorach muzoalnych obrazki zamawiane zagranicą często przez znanego kolekcjonera i t w ó r c ę Muzeum Budownictwa L u ­ dowego w Sanoku, Aleksandra Rybickiego, zakupiono zostały odbiegają od miejscowych w z o r ó w (il. 0, 10). W X I X w. w L e ­ w 1082 r. za p o ś r e d n i c t w e m w y ż e j podpisanej do zbiorów Muzeum żajsku wytwarzano spotykane n a kiolocozyźnie, słabo dotychczas Etnograficznego w Krakowie. K a ż d y z nich zasługuje n a d o k ł a d n y przebadano obrazki drzeworytowe przykryto s z k ł e m . J a k przy­ opis. N i e k t ó r e z nich s ą kolorowane wodnymi farbami, nieco puszczają badacze „ w obrazach z podklejonymi partiami drzewo­ s p ł o w i a ł y m i . I c h datowanie z a m y k a się w przedziale czasowym rytowymi w i d z i e ć nałoży o d m i a n ę , k t ó m istniała równolegle (do 1842—1888, eo przesuwa znacznie daty wykonywania drzewo­ produkowanych rytniczych desek na terenie P o l s k i . " obrazków malowanych na szkle) i p o w s t a ł a prawdopodobnie w ś r o d o w i s k u d r z e w o r y t n i k ó w czy sprzedawców Zespól ten s k ł a d a s i ę z dziewięciu drzeworytniczych odbitek drzeworytów starających się tą drogą nadać większą atrakcyjność o d c i ś n i ę t y c h n a ż ó ł t a w y m papierze czarną farbą. T r z y drzeworyty mało efektownym odbitkom 1 drzeworytniczvm". ' Drzeworyty odciśnięte s ą z jednej deski i p r z e d s t a w i a j ą M a t k ę B o s k ą L e ż a j s k ą . takie z o s t a ł y odnalezione w Ziemi Sanockiej i prawdopodobnie K a ż d a odbitka jeat kolorowana, lecz w s p o s ó b odmionny: po­ pochodziły ono z ośrodka loża jakiego. 20 Podobne formy, nieco c z y n a j ą c od d w ó c h k o l o r ó w ż ó ł t e g o i brązu (I. inw. 60.019), do bardziej zminiaturyzowano, odnajdujemy później w produkcji k o l o r ó w ultramaryny, zieloni, żółci, b r ą z u i różu (1. inw. 60.018 kalwaryjskieh i krakowskich o b r a ź n i k ó w i liandlarzy dewocjo­ i 00.017) n a d w ó c h innych odbitkach. T e m a t y k a p o z o s t a ł y c h naliami. Są to owalnej formv obrazki, czasom znacznie zmniej­ d r z e w o r y t ó w jest z r ó ż n i c o w a n a : jost t u przedstawienie szone, z podłożoną pod w v p u k ł e luli p ł a s k i e szkło litografią, Boskiej Szkaplerznej (1, inw. 00.020). Ten w ł a ś n i e drzeworyt jeet cbromoltttigrafią i otoczono wianuszkiem ze sygnowany przoz Tomasza B ą k o w s k i e g o ( T . B . ) i datowany n a sztucznych k w i a t ó w N i e k t ó r e b v ł v podmalowywano pod szkłom. rok 1842. Przez togo samego autora z o s t a ł ręcznie podpisany nio Obrazki te t w ó r z у lv jeden z e t a p ó w ogromnej produkcji dowo- sygnowany drzeworyt p r z e d s t a w i a j ą c y św, Jerzego (1. inw. 60.013). - ^yjnej lub stidorytcm Matki i niezależnie od ich poziomu estetycznego b y ł na nie za wszo ybvt 2 i Prawdopodobnie w warsztacie Tomasza B ą k o w s k i e g o Jako miojsce p ą t n i c z e b y ł Leżajsk o M u g i w a n y t a k ż e przez wędrownych liandlarzy dewocjonaliami, którzy wędrowali od (1. inw. 60.014). L e c z j u ż jego odpowiednik • • Grób Matki Boskiej Kalwaryjskiej (I. inw. 60.013) jost sygnowany odpustu do odpustu obsługując wiole r ó ż n y c h miejscowości j a k (podpis o d r ę c z n y 2arczycka, O d p o i y s z ó w , Sokal, Milatyn, i bardziej na południo jak ś w . J a n Nepomucen Położną .Kalwario. dobnie »iej J i M powstał drzeworyt p r z e d s t a w i a j ą c y Grób P a n a Jezusa Kalwaryjskiego P n c ł a w s k ą , K o b y l a n k ę , Tarnowiec, ozy daw- l „ i Kalwarię Zebrzydowską, Drzeworyty leżajskie odnalezione stosunkowo niedawno u atoW a D ą b r o w s k i e g o w Ż o ł y n i , leżącoj parę kilometrów od Leżajska w warsztacie Chrystusa ш literkami K . S . K s a w e r y Stankiewicz). P o z o s t a ł e drzeworyty (1. inw. 60.012) p o w s t a ł y Bąkowskich podobnie jak prawdopo­ drzeworyt k r z y ż u , bez sygnatury, z d a t ą 1888 г. (1. inw. 00.016). Zarówno Tomasz B ą k o w s k i j a k i K s a w e r y Stankiewicz byli m a l a r z a m i 23 o wszechstronnych zainteresowaniach Tomasz 51 �zwieńczone krzyżykiem. Dookoła głów 12 gwiazd. Maforic M a t k i Boskiej jest ozdobiony d u ż y m c z t e r o p ł a t k o w y r a kwia k i o m na w i t e j g a ł ą z c e z p ą k a m i i h e t k a m i . N a szyi M a t k i B o s k i cztery sznury k o r a l i z k r z y ż y k i e m , zawieszone n a d w ó c h t r ó listkach. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą t y c h d r z e w o r y t ó w jest k o n t i postaci „ p o r o t k o w a n y " szoregowo u ł o ż o n y m i k ó ł e c z k a m i . Om, m o n t jest w y k o n a n y w s p o s ó b p o p r a w n y i zamierzony, awiadej 0 d u ż e j w p r a w i o i o p a n o w a n y m warsztacie. O p r ó c z tradycyjnej szrafowania widocznego t y l k o n a t w a r z y M a d o n n y , w y s t ę p u ryty o charakterze czysto o r n a m e n t a c y j n y m , j a k po jedyne! k r e s k i przerywano (mftforion n a d g ł o w ą M a t k i Boskiej, półkolią z ą b k i , zestawy k ó ł e c z e k u ł o ż o n e w k r z y ż y k i czy k w i a t k i ) . W i z runek u j ę t y w p o d w ó j n e obramionie od z e w n ą t r z , czarny pas< od s t r o n y w e w n ę t r z n e j w y p e ł n i o n y u k o ś n ą k r a t k ą . W n a r o ż n i k a * m a ł e c z t e r o p ł a t k o w o r o z e t k i . N a o b r a m o w a n i u od d o ł u po lew stronie r o z p o c z ę t y o r n a m e n t w postaci p o l o w y l i s t k a d ę b o w e g U d o ł u n a p i s : „ W I Z E R U N E K O B R A Z U X . P . M . jW L E L E Ż A I S K I M : U W W : OO B E R " (napis nio KOŚCII ukończony; N a podstawie cech f o r m a l n y c h m o ż n a ten d r z e w o r y t p r z y p o r z ą i k o w a ć T o m a s z o w i B ą k o w s k i e m u . *Wykazujo on d u ż e po dobieg s t w o do d r z e w o r y t ó w sygnowanych l i t e r a m i T . B . , p r z e d s t a w i a j ą cych M a t k ę B o s k ą S z k a p l e r z n ą . T r z y d r z e w o r y t y s ą odciśnięj z jednej do^ki lecz ко1оголгапо inaczej ł>0 01 £) w y k a z u jo 11 ioziiacziie bóżnice /.o nu doat»i> dokonane" z o s t a ł y późjiioj rift o d b i t k ę jeden z n i c l i o n r i m co w s k a z y w a ł o b y na drobno rotiiezo, t prKonio&ionjj Aji&liza zestawu r y t ó w i o r n a m e n t ó w w|| krtzujfi znaczna ilość' d r o b n y o h d e t a l i zdobniczych o rozwiniętej iormio Te olomontv zdobnicze nkl&daja się z u l u b i o n y c h zostę- w ó w kresek, s k o m p o n o w a n y c h w o r n a m e n t k w i a t o w y liśoias^ ? go o m с t ryz o w a n o g w i a z d k i kóloczl^ r z ę d y kresek, t r ó j i i ^ t k i i t j krój litcii* w otoc/ono k r o p k a m i Si^ ouo podobnie- j ^ k niopowt-arzah^ p o d p i • io unikalna^ coc ILŁJ wlaśri io drzeworytnik*! чV^TIUJ-APP^O Na lub STVOJO 1 r pi'aco litfiranu l ' ł i ^ podstawie analizy r y t ó w m o ż n a s t w i e r d z i ć , ż e bardzo; b l i s k i formalnie i s t y l o w o jest. i n n y d r z e w o r y t odnaleziony w S*! noku, przedstawiający Św. B a r b a r ę , przechowywany obecnie; w M u z e u m H i s t o r y c z n y m w S a n o k u . " N i o m o ż n a wykluczyć, ż e jest on j e d n y m z wielu d r z e w o r y t ó w , k t ó r e p o w s t a ł y w ośrodku l e ż a j s k i m . H i p o t e z a t y m bardziej jost prawdopodobna, że / a r ó w a o j św, B a r b a r a , j a k Matka Boska В^фка: il. 8 Klocek drzownrvtniczv, 1819 г.; i l . 9. Obrazek dewocvjnv ( m o t a l o r v t ) ; i l . 10.* D u ż e g o formatu m i e d z i o r y t r ę c z n i e kolorowany, ok. p o l . X I X w., w v m . p ł y t y ok. 4 5 0 4 323 m m , i l . ] 1. D r z e w o r v t ilustracyjny-; i l . 12. D r z e w o r y t kolorowf.nv i Matka Boska Leżajska wykazują barda z b l i ż o n y t y p k o l o r y s t y k i i b y ł y sprzedawane j a k o obrazki pod-| kladane p o d szkło dla uzyskania większej t r w a ł o ś c i . ; D r z e w o r y t p r z e d s t a w i a j ą c y M a t k ę B o s k ą S z k a p l e r z n ą odci*n i ę t y n a ż ó ł t y m papierze k o l o r o w a n y jest. u l t r a m a r y n ą , b r ą z e m ' 1 ż ó ł c i e n i a i o k o l o n y g ł a d k ą r a m k ą p o d w ó j n ą •>, grubszej i cieńszej kreski. Obraz jest d w u s t r e f o w y : u g ó r y M a t k a Boska t r z y m a j ą * i m l e w y m r ę k u D z i e c i ą t k o Jezus, mo przoz p r a w ą r ę k o przewie-, .-.zono szkaplerze, n a k t ó r e wskazuje D z i e c i ą t k o . G ł o w a Matki Boskiej okolona o b s z e r n ą k r e s k o w ą a u r e o l ą pochylona jest Jcu Leżajskiej, D z i e c i ą t k u . l » r i ą 1 k o m a inaczej r o z w i ą z a n a aureole: jest on» Leżajska, w y p e ł n i o n a p r z e r y w a n y m i kreskami o o n t r y o z u y m i . N a giowaok z a j m o w a ł >». odnawianiem -darych o b r a z ó w . " Obrazy Ksaworego k a b l ą c z k o w ń k o r o n y . Szczególnie bogato są r y t o w a n e szaty M a t k i S t a n k i o w i w . , wy^iępujik Boskiej. D r z e w o r y t n i k z a s t o s o w a ł t u n i e m a l f a k t u r ę m a l a r s k ą - * B ą k o w ^ k i m u W a l odpustowe obrazy M a t k i Boskiej p o k r y w a ł m a l o w i d ł a m i -ściany kapliczek w okolicach w kapliczkach w Woli Żarczyckiej. Huciskach i Giediarowej. Jest on m . i n . a u t o r e m obrazów M a t k i Boskiej Salotyriskioj, Różańcowej i Leżajskiej. 2 5 Sygnaturę p o s ł u ż y ł się f a j k o w a t y m i b i a ł y m i l i s t k a m i na c z a r n y m tle, uto*; ż o n y m i szeregowo i oddzielonymi b i a ł y m i k r e s k a m i . Podbioir . . K . S , " od.ialozi,,!,,, ],a k i l k u drzeworytach. W e d ł u g zestawienia m a f o r i o n u p o k r y ł g ę s t o k ł a d z i o n y m i k r e s k a m i u k o ś n y m i a szat* dokonanego i u-/.-/, Kxaworego z r ó ż n i c o w a ł k r e s k a m i p i o n o w y m i . Natomiast sukienka Dzieciątka. drzeworycie Matki Buskiej Piwo.-fciogo w y s t ę p u j e Odjjoi yszow.skioj, ona na Rzeszowskiej, Jezus jest znacznie skromniejsza. Maforion M a t k i Boskiej p c f 16 m a l o w a n y na kolor u l t r a m a r y n y , podbicie ż ó ł t e , w ł o s y i koronj? 1'iwocki d o p a t r z y ł się p o d o b i e ń s t w a i w y k o n a w s t w a jodnej r ę k i częściowo b r ą z o w o . W dolnej strefie w ś r o d k u św. M i c h a ł ArcbfĆ Częstochowskiej i Różańcowej u Dominikanów Krakowskich. na tych trzech ostatnich drzeworytach." M o ż n a h y p o w i ę k s z y ć tutaj licę M a t k i Boskiej drzeworytów -sygnowanych Dzikowskiej.- „K.S." o drzeworyt 8 ck>rpi$eo w <-7vśćcu w p ł o m i e n i a c h W grupie leżajskich d r z e w o r y t ó w n a szcaogólną u w a g ę z a s ł u ­ guje przedstawienie Matki Boskiej u j ę t y w p ó ł k o l i s t a r a m k ę . Po lowej я ы о п ю paszeril szatana i d i a b ł y w p ę d z a j ą c e duszo p o t ę p i o n o Leżajskiej ( i l . 12). Matka w s p o s ó b n i e t v p o w v oddzielone S Ą krP-skami od t ł a napis' u s t a w i o n ą księgę, p r a w ą r ą c z k ę ma w z n i e s i o n ą do b ł o g o s ł a w i e ń ­ T I? wadi k o r o n y z i n i c j a ł a m i M a r i i i Jezusa, ozdobione puttami, dus^ : n y c h i d o m v o h n a r o ż n i k a c h w i z o r u n k u M a t k i Uoskiej w y k o n a n e Koska z D z i e c i ą t k i e m Jezus i ,a l e w y m r ę k u , t r z y m a j ą c y m pionowo stwa. M a r i a m a d ł o n i e s k r z y ż o w a n e i opuszczone w dół. N a gło- po pmwHJ O m a m o n t y k w i a t owo w gótC , ł OBRA.Z (il * NMP • H К Л PI A U dohji • ŚWIĘTEGO • 184JE podobnie Macief' lfi) Drzeworytnicy leżajscy stosowali, jak K o s u y e k i z P l a ż o w a e f e k t o w n ą l o c h n i k ę b i a ł o r y t u , czyli cięci*. i.1 52 ��г — -ж <р 4«, МЯ II, 13. Grób Pana Jezusa, 14' d r z w o r y t k o l o r o w a n y ; i l . 14. Grób Matki Boskiej miedzioryt c z ę s t o c h o w s k i na Kalwarii, w y k . Teresa T.anglinmmer białej kraski n a czarnym tle. W drzeworycie ze ś w . J e r z y m (il. p ł a c z ą nad l e ż ą c y m w grobie Chrystusem, k t ó r e g o c i a b położone 22) t e c h n i k ą t ą wykonano ornament brzogowy z ł o ż o n y z wkom­ poniżoj mensy ołtarza spoczywa w majestacie śmierci. Poszcze­ ponowanych w biało półkola piecio- lub trójlistków". Ponadto gólne partie ołtarza, zwłaszcza u d o ł u , zróżnicował drzeworytnik stosunkowo kreskami o r ó ż n y c h u k ł a d a c h — dając t y m samym przegląd grubą, czarną kresko u doht. T e n niezamierzony nujpruwdopo- możliwości swojego warsztatu. D l a wypołrironia pustej przestrzeni dołmioj efekt to j a k gdyby podstawka dla smoka i przebijającego w g ó r n y c h narożach umieścił dwa wiolopiatkowe kwiaty. Zamy­ go joźiiicit. kają drzeworytnik nie w y c i ą ł podpisu, pozostawiając żowania. Ma ona tutaj charakter rozdrobnionego umieszczając kompozycję, której centralnym ornamentu i cechy r y t u w s k a z u j ą na to, żo autorom togo drzeworytu jost się ząbki w y p e ł n i o n o b i a ł y m i trójUstkanii. Nieco inaczej potrak­ drzeworytnik narożniki, symetryczną punktem jest monstrancja z napisem I H S . Krój litor w podpisie o podobnym rozwiązaniu. Są to białe, rytmicznie p o w t a r z a j ą c e tował one całą Ukrzy­ P o d o b n ą bordiuro w y c i ą ł Tomasz B ą k o w s k i w scenie i .«ц <к ЛТ» Tomasz B ą k o w s k i , Zupełnie inny charaktor m a analogiczny drzeworyt przed­ w nich rozetki. s t a w i a j ą c y Grób Matki Boskiej Kalwaryjskioj (il. 15). Drzeworyt Kompozycja togo drzeworytu jest bardzo z a g ę s z c z o n a : autor l e j jest odbity czarną farbą n a papierze p o c i e m n i a ł y m i przybru­ deski niemal boi s i ę t ł a na odbitce, bo k a ż d e wolno miejsce dzonym. U j ę t y tylko w p o j e d y n c z ą ramkę kredkową w górnej szczelnie w y p e ł n i ł grupami poziomych kresek, W czerni pozosta­ części, w i ł jodynie pionowe i poziome ramię k r z y ż a . o t o c z o n ą w a ł e c z k i e m chmur, promionistą aureolą i gwiazdami, przedstawiającej Matkę Boską jako K r ó l o w ą Nieba, Drzoworyt p o d s t a w i a j ą c y Grób P a n a Jezusa K a W y j a k i e g o c i ę t y jost głównie czarną k r e s k ą na b i a ł y m tle. U góry w wieńcu (il. 13) odbity czarną farbą n a p o ż ó ł k ł y m papierze o o b c i ę t y c h o b ł o k ó w b ł o g o s ł a w i ą c y B ó g Ojciec. T e n półwionieo jest kompozy­ brzegach, nio jost kolorowany za w y j ą t k i e m w ł o s ó w , pomalowa­ cyjnie p o ł ą u z o n y z p o d w ó j n i e p o d w i ą z a n ą po bukach kotarą, nych n a brązowo. STa odwrocio papieru g ł ó w n e kontury s ą po­ z d o b n ą kreskami grzebykowatymi kropkowanymi i jodełką. W ciągnięte c i e m n o - b r ą z o w y m atramentem. Partia ś r o d k o w a drze­ g ó r n y c h n a r o ż a c h umieszczono gałązki z r ó ż y c z k a m i . Л\' dolnoj worytu jest wykonana tod m i k ę b i a ł o t y t u , pozostało techniką strefie na mensio ołtarza ciało Matki Boskiej z dwoma tviiolkanii, czarnej kreski na bieli. U doiu napis n i e u k o ń c z o n y • „GBOB n a tle k r a t y . Po bokach p o d w ó j n e kolumnv, d o ł e m stopnie. Na : X X X X X X " (w d o m y ś l e — P a n a Jezusa). W p ó ł k o l u tlo antepondiura krucyfiks i po trzy świece, a niżej balustrada, na czarnym tle n a mensie ołtarza stoi monstrancja, otoczona Drzeworyt m a wiolo drobnych detali, u ich umioszuzonio na PXXX świecami i wisi wieczna lumpa. .Pozostałe partie nad ołtarzom s ą dołu i w y p e ł n i o n o drobniutkimi kroskami przerywanymi w układzie K.S. poziomym bądź pionowym. niaturtrwycb formach, Obio strofy !асиу итЬчиоиошь rontralnie Górna część półkola jest pokryta kroskami i m i t u j ą c y m i fałdy draperii, po bokach spionowanoj. K s a w e r y Stankiewicz świetnm się CZUJA 'W tyci I mi-' r cyfra iMarii z dworcui udorujĄcymi twiiotkunii »Trik \v\ żł*j wsjjoni* 1 Po bokach ołtarza duże postacie a n i o ł ó w w szatach o obfitym niano, ten sam autor w y k o n a ł również drzeworyt przedstawiający* efałdowaniu usytuowane symetrycznie, w jednakowych pozach, M e t k ę Воэкф UzikowskĄ 54 przeebo* vy wtwiy w ЛЕииоиш Tutrziul - �skim w Z a k o p a n e m . 30 W s k a z y w a ł b y n a to specyficzny dla tego ryt z a s t o s o w a ł drzeworytnik dla wykoriczonia z a s ł o n y podwie¬ drzeworytnika zostaw r y t ó w i analiza grafologiczna jogo sygnatu- szonej u góry, j a k i dla zaakcentowania dolnej c z ę ś c i ołtarza. ту, w y k a z u j ą c a jednakowy s p o s ó b cięcia literki K . i S, U d o ł u ornamont jest jednak szerszy, wzmocniony ponadto mo­ Drzeworyt Św. J a n a Nepomucena (il. 17) o d c i ś n i ę t y c z a r n ą ferbąna tywem z drobnych z ą b k ó w . ż ó ł t a w y m papierze jest ręcznie kolorowany farbą u g r o w ą I n n ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą d r z e w o r y t ó w tego k r ę g u jest i n i e b i e s k ą : t ł o jest kolorowane ugrem, podobnie jak elementy w y p e ł n i e n i e t ł a drobnym ornamentem w postaci kółeczek, krzy­ mostu i postumentu oraz napisu. Natomiast łuki po bokach, ż y k ó w otoczonych kropkami, czy kropek otoczonych k ó ł e c z k a m i , obeliski, pelerynka ś w . J a n a i obramowanie postumentu jest r o m b i k ó w c z a r n o b i a ł y c h , również kropkowanych. Spotyka s i ę niebieskie. frontalnym t a k ż e przerywane kreski zgrupowane w p r o s t o k ą t y lub t r ó j k ą t y , lecz z g ł o w ą p o c h y l o n ą w lewo, w stylizacji szat i w atrybutach j a k na drzeworycio ś w . J a n a z Lożajska, lub prostokąciki z u k o ś ­ (palma m ę c z e ń s k a i krucyfiks) nie odbiega od stereotypu, j a k i n y m k r z y ż e m n a b i a ł y m Ho, j a k w drzeworycie ś w . T a w ł a , do występuje k t ó r e g o klocek z o s t a ł znaleziony w Woli Ż a r c z y c k i e j , niedaleko Przedstawienie św. J a n a w grafice popularnoj. W w układzie drzoworytach ludowych bardzo różnio rozwiązane s ą takio detale j a k obramowanie, ossy zdobiny. 31 Leżajska. 32 Te drobne elementy zdobniczo pełnią zawsze funkcję P o s t a ć J a n a Nepomucona ujęta jost w dwie kolumny, p o m o c n i c z ą , uzupełniającą g ł ó w n e przedstawienie. S t a n o w i ą one z a m k n i ę t e s p ł a s z c z o n ą a r k a d k ą , n a której drzoworytnik w y c i ą ł niekiedy r ó w n o w a g ę dla e l e m e n t ó w architektonicznych zaryso­ fajkowate listki, tak c h ę t n i e przoz niego stosowane. XI d o ł u za­ wanych w tle, a czasem p o d n o s z ą świetność g ł ó w n e j postaci. znaczony postument i fragment mostu oraz, u k o ś n y m i kreskami, Graficy profosjonałni w y r a ż a j ą nawet przypuszczenie, ż e s ą one płynąca woda wycinane celem niopozostawiania pustych miojsc w tle, p o n i e w a ż Z ł u k o w a t e g o mostu s t e r c z ą dwa niskie obeliski zwieńczone rozetkami U d o ł u n i e u k o ń c z o n y NBPO (mucon)". napis: , , S : I A N Drzeworyt m a format (150x92 mm) zbliżony do wielu o b r a z k ó w , k t ó r e oprawione zawioszano zazwy­ przy r ę c z n y m najczęściej odbijaniu d r z e w o r y t ó w , namoczony papier łatwiej ulegał przedarciu. W y d a w a ł o b y się, że dekorowanie szat. w drzeworytach lu¬ dowych jest zbędno, g d y ż najczęściej pokrywane b y ł y one ultra­ czaj n a ścianie. rytów m a r y n ą , z a k r y w a j ą c ą bogactwo białorytu. J e d n a k drzoworytnicy różnorodnie zestawionych. Zdobienia s ą zawsze p o d p o r z ą d k o w a n e — t w ó r c y desek - - m y ś l e l i kategoriami czarno-białych w a l o r ó w . idei rlrzoworytu i harmonijnie uzupełniają g ł ó w n e przedstawienie. W snycerskiej obróbce w y r a ż a ł o się mistrzowskie niekiedy w y ­ Np. w drzeworycie G R Ó B P A N A ( J E Z U S A ) ten s a m ozdobny czucie kompozycji i f o r m y . Drzeworyty leżajskie c h a r a k t e r y z u j ą się bogactwem 33 55 �'PRZYPISY 1 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, Warszawa 1884, t, 5. *. 193—193 ora/, Józof l i p o w s k i , Leżajsk i okolice, Warszawa JD59; Zuzanna K a z a n o w s k a , Bazyliko i klasztor 00 Bernardynów w Leżajsku, K a l w a r i a Zebrzydowska 1804; W ł a d y s ł a w Łuszcz.'tiowicz. Klasztor Uitijvki i jego dziełu sztuki — W mienia z po­ dróży, K r a k ó w 18!).-> " G u i l / o l n u s Gumponborg, Atlas Marianas... Monachium 1072, s. ДН1 podaje s z c z e g ó ł o w y opis cudu i obrazu. W indeksie < iumpoiiberga w y m i e n i o n y jest l e ż a j s k obok B o c h n i , B o r k u . K r a k o w a , CzOHtoeliiiWV-. G i d l i . Jaros'nwia. Myślenie, Koka';,, T a r n o w a , T u c h o w a , Warty. Z a m o ś c i a i Zielenie. Por. t e ż : ..Odmalowanie obrazu L e ż a j s k i e g o w kościele O v c ó w B e r n a r d i n ó w na T l i o a t r u m micysca c u d a m i w s ł a w i o n e g o , k t ó r e p r z y lasku Mariev Hożej oddano. Dla naprawienia oczu, k t ó r e iiiopravjazuie na cudowno obrazV p a t r z ą , laski z n a ć nio c h c ą , prawdziwych d o w o d ó w w i a d o m o ś c i ą przez wielebnego Oyea L u i l u w i k a J a i n d l a Dd'fmitora O y e ó w U o m a r d i n ó w wystawiono za dozwoleniem StiutusWh K o k u P a ń s k i e g o 1046 M i e s i ą c a Marca w Z a m o ś c i u , d r u k o w a ! Paweł Radieux". O. C z e s ł a w Rogdal.ikt Br. M u . , Pamiętni!: koMoUi i klasztoru 00 Bernardynów w Leżajsku, spisany ze s t a r y c h a k t ó w i k r o n i k , K r a k ó w 1929. s, 19 " t a m ż e , ». Iw t a m ż e , s. l!) " O. W a c ł a w v. Sulgostowa, O cudownych obrazach w Polecę Przenajświętszy Matki Bożej, K r a k ó w 1902, s. ЗОН J 5 7 t a m ż e . s. 38» Por. t o ż : K s i ą ż k a z a w i e r a j ą c a i w b o ż e l i s t w o do N a j ś w i ę t s z e j M a r y i P a i m v s ł y n ą c e j c u d a m i w U z n j s k i m obrazie z d o d a n ą historią objawienia sic N a j ś w i ę t s z e j Dziewicy p o b o ż n o m u Toma¬ szowi M i c h a ł k o w i i p r z y ł ą c z o n a opisaniem o b c h o d u etoletniej k o r o n a c y i w г. 18ЛЗ z a ' s t a r a n i e m Przewielebnych O j c ó w Ber­ n a r d y n ó w w y d a n a . T a r n ó w i J a s ł o , D r u k i e m Anastazego Rusinowskiogo 1861 ( I w y d . 1850), Książka do nabożeństwa oraz histon/a radnwiirjo obrazu .V«jświętsz, j Maryi Panny w kościele 00 litr,an-d„nów тс Uiajsh:' L w ó w 'lst»3. N a k ł a d e m 0 0 Bere.;u-dvnów, U ź s l j s k . " W i n c e n t y Wirus, Maje wspomnienia. Lublin 1981, s. 125 pisze, że m i e s z k a ń c y W i e r z c h o s ł a w i c gromadnie u c z ę s z c z a l i na wszystkie n i i p u s t v . jakie o d b y w a ł y -sic w o k o l i c y , N a j c h ę t n i e j jednak i najgr..itui<lnii'j chodzili do Odporyszowa, gdzie była , , M a t k a Boska cudowna, co p o b i ł a S z w e d ó w ' ' . N a K a l w a r i ę chodzili dwa tiizv do r o k u , a t o na W i e l k i P i ą t e k i na Wniebo­ wzięcie N.M. Г а п и у . Odbycie co najmniej * trzvkrotnej tam p i e l g r z y m k i u w a ż a n o za konieczny o b o w i ą z e k katolika, od k t ó r e g o nie mordo b y ć ż a d n e j d y i n e n s y Pubożniojszo i harduuj z a m o ż n e n i e w i a s t y z a p u s z c z a ł y się d o ś ć ezosto <lo C z ę s t o c h o w y 1 L e ż a j s k a , j a k o miejsc więcej od K a l w a r i i s ł a w n y c h i bardziej « u d o w n v r . l i . P i e l g r z y m k i n a b o ż n y c h p r o w a d z i l i specjalni prze­ w o d n i c y , k t ó r / , v c z ę s t o r o b i l i sobie z tego p o w a ż n e ź r ó d ł o do­ c h o d ó w , g d y ż k a / d v z p i e l g r z y m ó w m u s i a ł się im wielokrotnie o p ł a c a ć . Przewodnicy p i e l g r z y m e k i n t o n u j ą c y p i e ś n i , znali je dobrze na p a m i ę ć , za nimi powtarzali siewa i ś p i e w a l i uczestnicy pielgrzymki. C y t o w a ć p i e ś ń p ą t n i c z a o N a j ś w i ę t s z e j Pannie M a r i i w obrazie l e ż a j s k i m s k ł a d a s i ę ze Ш z w r o t e k . Kgzemplarz (w po­ siadaniu a u t o r k i ) z a k u p i o n y z o s t a ł w 1ВДЗ r. w k r a m i e klasztor­ nym w L e ż a j s k a . 'W o l i w i l i obecnej u k a z a ł a s i ę praca Zbigniewa L e n a r t o w i c z a , Kult Matki Haskiej Pocieszenia w bazylice OO Bernardynów w Leżajsku, Warszawa 1985. A u t o r p u b l i k u j e 29 pieśni o t o m a t y e e M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j , w tvm 23 pieśni p ą t n i c z o . Z a c z e r p n i ę t o one zostalv z l o k a l n y c h ' ś p i e w n i k ó w , a t a k ż e spisano na podstawie ustnych рггл-knzów starszych ludzi z okolic L e ż a j s k a , s. 8 6 - - 1 0 2 W ł a d y s ł a w Skoczylas. Drzeworyt Ludowy w Polsce, Warstawa 1934, i l . 13 1 2 8 t a m ż e s. 36:! ora/, O. K a j e t a n Grudziński, Sanktuarium Maryjne, w /л:.-./*/.« (w:) . . K r o n i k a Diecezji Przemyskiej 1962'', z. s. oó 9 1 0 O. Czesiuw B o g d , i b k i op. c i t . s. (59 i nast, t a m ż e , s. 76 podaje, że j u ż przed okresom stulecia koronacji miejscowy g w a r d i a n w p r z e w i d y w a n i u t y s i ą c z n y c h t ł u m ó w piel¬ g r z y m ó w k r a j o w y c h t . j . z C a l i r j i oraz zagranicznych t . j . P o l a k ó w zza k o r d o n u rosyjskiego zwrócił się do w ł a d a z p r o ś b o o u m o ż l i ­ wienie swobodnego przekroczenia granicy. P o n a d t o na okres u r o c z y s t o ś c i m i a n o w a n o komisarza s t r z e g ą c e g o p o r z ą d k u i bez­ pieczeństwa. 56 1 3 �I I . 16. Matka I I . 18. Matką I Boska Szkaplerzna, Boska Leżajska, d r z e w o r y t k o l o r o w a n y , 1842 r . — w y k . Tomasz B ą k o w s k i ; i l . 17. Sw. Jan Nepomucen, drzeworyt kolorowany ok. pot. X I X w . , fragment, w y k . Wi. B ą k o w s k i ; i l . 19. Św. Jerzy, d r z e w o r y t ok, p o l . X I X w . , fragment, w y k . Tomasz B ą k o w s k i �1 4 O. L u d w i k J a n i d ł o , op. c i t . , s. 84 t a m ż e , 8. 68 Blaszka w o t y w n a jest p o z o s t a ł o ś c i ą p o licznych w o t a c h , k t ó r e b y ł y p r z y b i j a n e do lipowej deski obrazu. W protokole k o n ­ serwacji o b r a z u z 1959 r. ( B i b l i o t e k a 0 0 B e r n a r d y n ó w w K r a ­ kowie) podano, żo znaleziono 50 dziur po p r z y b i j a n y c h w o t a c h . O d b i t k a z toj deski eksponowana b y ł a na w y s t a w i e Polskiej G r a f i k i L u d o w e j w 1970 r. por. Polaka Grafika Ludowa, Kraków 1970, k a t . 26, s. 22 O. C z e s ł a w B o g d a l s k i , op. c i t . , s. 77 R o m a n Reinfuss, Malarstwo ludowe, K r a k ó w 1962, s. 74—• 75 Polska Grafika Ludowa, op. c i t . , jest t o d r z e w o r y t Św. W a ­ lentego i M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j , i l . 57, k a t . 176 oraz i l . 68, k a t . 177 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 1 1 Por. kolokcje gromadzone w Gabinecie G r a f i k i M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . 2 a N i e k t ó r z y badacze b y l i p r z e k o n a n i , żo nie z n a m y p ł y t и d a t ą późniejszą, niż r o k 1840. Por. J ó z e f G r a b o w s k i , Ludowe obrazy drzeworytnicze, Warszawa 1970, s. 25 2 3 Stefania K r z y s z t o f o w i c z , E w a Ś n i e ż y ń s k a , Mieszczańscy malarze leżajscy, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . 17, 1963, n r 3/4, s. 157—164 2 4 T a m ż e . A u t o r k i p o d a j ą , że w s p ó ł c z e s n y K s a w e r e m u Stan­ kiewiczowi b y ł malarz p o d p i s u j ą c y się T . B ą k o w s k i . A u t o r k i nie Tozwiązują t u imienia. Jest t o Tomasz B ą k o w s k i , z w a n y t a k ż e B ą k i o m , ojciec malarza leżajskiego W ł a d y s ł a w a . W ś w i a d e c t w i e urodzenia W ł a d y s ł a w a z a w ó d Tomasza p o d a n y j a k o „ p i c t o r " . Ż o n ą Tomasza b y ł a A n t o n i n a z d o m u Szubartowicz. 2 5 t a m ż e , s. 160. Franciszek K s a w e r y Stankiewicz (1825— 1978) syn J a k u b a , o zawodzie o k r e ś l o n y m j a k o „ p i c t o r " , p o d p i ­ s y w a ł swoje o b r a z y olejno p e ł n y m i m i e n i e m i nazwiskiem l u b s k r ó t e m z d o d a t k i e m l i t e r M . L . (Malarz L e ż a j s k i ) . W p i s a n i u imienia stosował litery ł a c i ń s k i e : Xawer. K s a w e r y P i w o c k i , Drzeworyt ludowy w Polsce, Warszawa 1934, s. 92 t a m ż e , s. 93 D r z e w o r y t p u b l i k o w a n y : Polska Grafika Ludowa, op. c i t . , i l . 59, k a t . 4 t a m ż e , i l . 89, k a t . 3 1 . D r z e w o r y t ś w . B a r b a r y b y ł n i e g d y ś k o l o r o w a n y •— widoczne s ą ś l a d y f a r b y c y n o b r o w e j . Z b i o r y M u z e u m H i s t o r y c z n e g o w S a n o k u , 1. i n w . 945 Te d w a d r z e w o r y t y , k t ó r e zestawiamy m o ż e m y t r a k t o w a ć j a k o system z n a k ó w i k o n i c z n y c h , o p e w n y m zespole, czy systemie kresek specyficznych t y l k o dla jednego a u t o r a . M o ż o m y s t o s o w a ć t u podobne m e t o d y j a k grafolodzy s t o s u j ą do badania i d e n t y f i ­ kacji pisma. Polska Grafika Ludowa, op. c i t . , ś w . J a n N e p o m u c e n , i l . 101, k a t . 195 K l o c e k znaleziony w W o l i Ż a r c z y c k i e j , p o w . L e ż a j s k z pierwszej p o l o w y X I X w . , p r z e c h o w y w a n y w zbiorach M u z e u m O k r ę g o w e g o w Rzeszowie, p o r . : Polska Grafika Ludowa, op. c i t . , k a t . 20 i 2 1 , i l . 48 i 50, w y m . o d n o t o w a n o w k a t . 270, n a s. 51 Przytoczmy t u opinię artysty grafika o d u ż y m doświadcze­ n i u , d ł u g o l e t n i e g o pedagoga, M a r k a Ł u c z y ń s k i e g o (Exetor College o f A r t , A n g l i a ) . U w a ż a on, żo p o l s k i d r z e w o r y t l u d o w y nio b y ł doceniany o d s t r o n y a r t y s t y c z n e j — bardzo c z ę s t o p r o ś c i drzewo­ r y t n i c y stosowali w s p o s ó b i n t u i c y j n y t a k i e r o z w i ą z a n i a do j a k i c h a r t y ś c i d o c h o d z ą czasami po d ł u g i c h l a t a c h p r a c y . 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 P o t . : oo K a p u c y n i , i l . 2, 3, 9, 1 1 ; J . K u b i e a a , i l . 10, 12, 14, 16 —19, 2 1 , 22; M . M a ś l i ń s k i , i l . 4—6, 8. O b i e k t y p o c h o d z ą ze z b i o r ó w : A r c h i w u m P r o w i n c j i K r a k o w s k i e j OO K a p u c y n ó w , K r a k ó w , zb. O. W a c ł a w a z Sulgostowa, i l . 2, 3, 9, 1 1 ; B i b l i o t e k i J a g i e l l o ń s k i e j , i l . 6, 7. 14; M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e , i l . 10, 12, 13, 15—17, 2 1 , 22; M u z e u m H i s t o r y c z n e g o w Sanoku, i l . 4, 5; M u z e u m O k r ę g o w e g o w Rzeszowie, i l . 8 58 i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f6d13d6ad574b3823bcfc648f1803d77.pdf c6108885ae47f6cfa1e2ef3daddfee92 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6461 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Gurdżijew, Georgij I. (1870-1949) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6034 Title A name given to the resource Wstęp / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.2, s.7 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brook, Peter Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Georgij Iwanowicz Gurdżijew 18774949 W listopadzie 2001 roku Ośrodek Grotowskiego we Wrocławiu zorganizował specjalne seminarium, aby umożliwić polskim studentom i myślicielom zaznajomienie się z bardzo rozległym tematem - z nauczaniem Georgija Iwanowicza Gurdżijewa. Trzy dni spotkań i dyskusji rozbudziły duże zainteresowanie, które zaowo­ cowało mocnym pragnieniem, by zrozumieć ten tem at pełniej i dogłębniej. Zeszyt „Kontekstów” jest pierw­ szą próbą wyjścia naprzeciw temu pragnieniu. Gromadzi doświadczenia wielu osób, które poświęciły znaczną Część życia, by podążać za nauczaniem Gurdżijewa. Peter Brook Przełożył Grzegorz Ziółkowski 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08f00711caa6c601efc6a304c6f1b0f6.pdf 5632bcd4d303287c1f36dea611b2916d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6460 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource antropologia teatru Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6033 Title A name given to the resource Zagadka człowieka - antropologia teatru / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.2, s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZBIGNIEW G urdżijew zmarł stosunkowo niedawno, w roku 1950 w wieku około siedemdziesięciu lat (do­ kładny jego wiek nie jest znany). Mniej więcej czterdzieści lat poświęcił na wykładanie swego «syste­ mu» uczniom. Nasze wiadomości o samym Gurdżijewie są raczej skąpe; wiemy że był to Grek z Kaukazu, głoszący swą naukę przede wszystkim w Moskwie i Pe­ tersburgu, a później w Europie Zachodniej i w Am e­ ryce. Zostawił po sobie obszerne dzieło Wszyscy i wszystko, w którym wyłożył szczegółowo swój system, ale jedynie pierwsza część tego dzieła została świeżo ogłoszona drukiem w Anglii; liczy ona ponad tysiąc dwieście stron, lecz mamy chyba prawo wobec autora stwierdzić, że jest niemal nieczytelna; mamy prawo to stwierdzić, gdyż jak się zdaje, sam autor postawił so­ bie poniekąd za cel zabezpieczyć się przed tym, by ja­ kikolwiek dyletant mógł zagłębić się w tę książkę, a następnie utrzymywać, że ‘rozumie Gurdżijewa’; usi­ łowania autora zmierzające w tym kierunku osiągnęły taki efekt, że pierwszy tom jego dzieła jest chyba jesz­ cze mniej zrozumiały niż Finnegan’s Wake.” - tak pisał Colin Wilson w swej słynnej, „kultowej”, jak się to dziś mówi (jeśli jeszcze się tak mówi), książce z lat sześćdziesiątych Outsider h Czy tamta diagnoza, cha­ rakterystyka dzieła i «systemu» Gurdżijewa dana przez Wilsona pozostaje dziś aktualna? Czy da się utrzymać? Skoro Finnegan’s Wake doczekał się wielu interpretacji, wnikliwych odczytań i nie musi już dziś straszyć przede wszystkim swą niezrozumiałością i nie­ dostępnością, to czy i w przypadku Gurdżijewa sytu­ acja nie uległa zmianie? Ale też można i zapytać czy Gurdżijew wpisany w rozważaniach Wilsona w kontekst doświadczeń fi­ lozofii egzystencjalnej - „System Gurdżijewa można uważać za pełny, idealny system Existenzphilospophie.”2 - nie podzieli losu bohaterów Sartre’a, od których rozpoczyna swe studium outsiderów Wilson. Czy nie podzieli wręcz losów tego swoistego epizodu, tej „du­ chowej przygody” jaką była filozofia egzystencjalna lat pięćdziesiątych. Czy, wreszcie, jak sam autor Mdłości i jego dzieło nie okaże się dzisiaj już nieco za­ kurzonym historycznym eksponatem i przykładem z muzeum myśli i wyobraźni, z którego to, co pozosta­ je interesującego, to jedynie literacka, anegdotyczna warstwa, przyczynek nie tylko do historii poszukiwań duchowych XX wieku, ile do uchwycenia kulturowej aury, kulturowego fenomenu i procesu wyzwalania się człowieka rozpoznającego się w całym swoim zniewoleniu, jakim był w przypadku Sartre’a groma­ dzący się wokół swego mistrza, ruch egzystencjalistów w pierwszej połowie minionego wieku. Innymi słowy czy z «systemu», wizji, poszukiwań, działań i dzieła Gurdżijewa ostanie się, zostanie coś ważniej­ szego i istotniejszego aniżeli, jak w przypadku uczniów, słuchaczy i naśladowców francuskiego filo­ zofa: wspomnienie czarnych golfów, niezliczonych ilości wypalonych papierosów w zadymionych ka- BENEDYKTOWICZ Zagadka człowieka - antropologia teatru wiarniach Paryża przez wyzwalających się ludzi. W książce Wilsona, która jest w gruncie rzeczy książ­ ką na temat humanizmu i postawy religijnej („Czło­ wiek indywidualny zaczyna tę mozolną drogę jako outsider; może ją zakończyć jako święty” - tak brzmi ostatnie jej zdanie3) Gurdżijew ze swoim systemem wyzwolenia i przebudzenia pojawia się pod koniec w rozdziale Przerwanie kręgu, niemal jak deus ex ma­ china, jako zapowiedź, jako jedyna niemal ostatnia deska ratunku (bo tak przecież doskonale współbrz­ miący i współczesny z egzystencjalizmem, i jego mo­ tywami, rozważanymi przez Wilsona), droga wyba­ wienia z zaklętego kręgu egzystencjalnych proble­ mów, nicości istnienia. Czy i ta diagnoza, i to rozpo­ znanie Gurdżijewa jakie zawarł w swym studium 0 outsiderze Colin Wilson dają się dziś, w pół wieku od śmierci Gurdżijewa, nadal utrzymać? N a te i inne, podobne, nasuwające się pytania czy­ telnik może sobie wyrobić własny pogląd, uzyskać czę­ ściową odpowiedź w zamieszczonym tu zbiorze tek­ stów poświęconych Gurdżijewowi. Piszę: częściową, bo prezentowany blok tekstów o Gurdżijewie składa się przede wszystkim z wypowiedzi z sympozjum W stronę esencji. Georgij Iwanowicz Gurdżijew — od­ działywanie i znaczenie, jest dokumentacją międzyna­ rodowej konferencji przygotowanej przez Jarosława Freta i Grzegorza Ziółkowskiego w Ośrodku Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu w 2001 roku, wzbogaconą o wybrane i pieczołowicie przygotowane 1 zredagowane przez Grzegorza Ziółkowskiego teksty z kręgu sympatyków tradycji i nauczania Gurdżijewa. Otrzymujemy więc, niejako portret Gurdżijewa po­ wstający i pisany od wewnątrz. Zbiór tekstów niemal kanoniczny, miejscami mających charakter wyznawczy. Być może właściwszym byłoby - powie ktoś - dla równowagi zamieścić teksty zapewniające spojrzenie od zewnątrz, bardziej krytyczne. Świadomie jednak postanowiliśmy zachować autonomię tych wypowie­ dzi i całego bloku tekstów, licząc na to, ze sprowoku­ ją dyskusję, do której w przyszłości warto będzie po­ wrócić, i do której, wszystkich chętnych wzięcia 3 �Zbigniew Benedyktowicz • ZAGADKA CZŁOWIEKA - ANTROPOLOGIA TEATRU w niej udziału, już teraz serdecznie zapraszamy. Po prostu, od czegoś trzeba było zacząć. Najpierw ustalić pewien punkt odniesienia. Taka, pokrótce można by powiedzieć, była intencja redakcji w budowaniu i komponowaniu tego numeru, taka była wspólnie podjęta decyzja z kolegami z Ośrodka Grotowskiego, we współpracy, z którym ten numer powstał, i którym w tym miejscu za tę owocną współpracę składamy ser­ deczne podziękowania. Ale nawet i z tego jednostronnego spojrzenia, ma­ jącego charakter przede wszystkim dokumentacji, świadectwa, wyznania wyłania się cała lista proble­ mów wartych tu choćby zasygnalizowania. Najpierw wyłania się kwestia swoistego mitu Gurdżijewa (ktoś nieuprzedzony powie: tajemnicy Gurdżijewa), nieja­ sny, zagmatwany (ktoś bardziej krytyczny albo złośliwy powiedziałby: ciemny, mętny) obraz „współczesnego ekscentrycznego guru”4. „Człowiek zagadka” - jak pi­ sze James Moore, [por. tu s.14] autor książki Gurdżijew. Anatomia mitu - „Kiedy (...) książka ukazała się w styczniu 1992 roku, kilku krytyków literackich z miejsca zarzuciło mi ślepe uwielbienie, podczas gdy parę osób ze ‘starszyzny’ gurdżijewowskiej oskarżyło mnie o obrazę majestatu. Cokolwiek bym zrobił, za­ wsze byłoby nie tak.” Biogram Gurdżijewa przełożony tu dalej [por. s. 61] zamieszcza Encyklopedia Religii pod red. Mircei Eliadego. Encyklopedia PWN Religia przedstawia go jako „ormiańskiego mistyka i pisarza duchowego”5, wiąże się go z tradycją wschodniego ko­ ścioła6, a w związku z jego trwającymi 20 lat podróża­ mi i poszukiwaniami duchowymi próbującymi dotrzeć do serca starożytnych tradycji, prowadzonymi w Azji Środkowej i na Bliskim Wschodzie, z religiami Wscho­ du i sufizmem. Powiada się, że „System Gurdżijewa do­ tyczy doskonalenia człowieka i jest rodzajem ezote­ rycznego chrześcijaństwa połączonego z praktyką jogi, często zwany ‘czwartą drogą’. Gurdżijew uważał, że człowiek powinien równocześnie pracować nad swoim ciałem, emocjami i umysłem, znajdując dla siebie wła­ sną drogę, będącą wypadkową dróg fakira, mnicha i jogina.”7 Natomiast w świeżo co wydanym studium Jacka Sieradzana na temat „boskiego szaleństwa” i „szalonej mądrości”: Szaleństwo w religiach świata. Szamanizm, religia starogrecka, judaizm, chrześcijaństwo, hinduizm, buddyzm, islam na próżno szukalibyśmy Gur­ dżijewa. Wymieniony raz obok innych wspomnianych przez autora współczesnych ekscentrycznych guru, po­ dobnie jak oni został świadomie pominięty („W niniej­ szej pracy ci ostatni[...] zostali pominięci, ponieważ nie należą do żadnej z omawianych religii.”8). Zaiste zadziwiająca, paradoksalna postać. Jakże przypomina­ jąca bohaterów Blaise’a Cendrarsa, niczym wzięta z kart jego prozy: Kolei Transsyberyjskiej czy Od portu do portu, zresztą nie wiem (za słabo znam obu, a nie ma czasu tego sprawdzić) czy się spotkali? Czy się znali? Wszak Gurdżijew przedostał się, emigrował do Francji, gdzie od 1922 rozwijał swój Instytut Harmonijnego Rozwoju Człowieka. Zadziwiająca, jakże szczególnie dla antropologa kultury, postać: „Gurdżijew żył w oto­ czeniu Kurdów i Persów, Turków i Ormian, muzułma­ nów i żydów, chrześcijan i zoroastrian. Była to niezwy­ kła mieszanka wrażeń, które - jak można przypuszczać - wchłonął jak gąbka; wchłonął języki, zwyczaje, tra­ dycje i sposób życia otaczających go ludzi, oraz z pew­ nością ich muzykę. Owe wrażenia muzyczne towarzy­ szyły mu przez długie lata podróży i poszukiwań. Pie­ śni, melodie, harmonie i rytmy, z którymi zetknął się w odległych miejscach, świątyniach i klasztorach, jak również te, które usłyszał z ust prostych chłopów, wszystko z nim zostało, tworząc ukryte źródło tego, co pewnego dnia wyłoniło się jako jego własna muzyka.” [por. dalej s.18]. Kim więc był Gurdżijew? Modelowym, niemal jak z Cliffordowskich Kłopotów z kulturą przykładem emigranta o zmieszanej tożsamości? Przykładem na kulturowy, religijny synkretyzm? Zapowiedzią czło­ wieka nowego wieku? Specjalistą od wszystkiego? Specjalistą od sacrum, wiedzy o sacrum? Nową współ­ czesną formą lux ex Oriente dla Zachodniej Europy i Ameryki? Szamanem, szarlatanem, tricksterem, manipulatorem? Człowiekiem w teatrze codziennego życia (nieustannie zmieniającym maski)? Trzeba przyznać, że zebrane tu świadectwa i próbki tekstów (sama wreszcie postać i mnożące się w związku z nią pytania) mogą stanowić niezły test dla antropologa na jego cierpliwość w przenikaniu do Innego. A ezo­ teryczny, przesłonięty mitologiczno-alegoryczną szatą język nie musi wcale w tym pomagać. (Choćby jeden przykład, nawet biorąc pod uwagę zamierzoną grę i zabawę językową mistrza, to jednak zanotowany ze śmiertelną powagą przez ucznia, projekt hajda jogi: „Teraz zapewne lepiej możemy zrozumieć, dlaczego pan Gurdżijew nazwał swoją jogę hajda jogą. W języ­ ku rosyjskim słowo ‘hajda’ wyraża stanowcze wezwa­ nie, wypowiadane w sytuacji, gdy ktoś coś nakazuje i chce, aby jego rozkaz wykonano jak najszybciej. Hajda joga to zatem ‘szybka joga’, która daje ucznio­ wi możliwość nauczenia się w krótkim czasie jak najwięcej.” [por. s.22], przykład jakże muszący razić ucho i wywoływać uśmiech nie tylko konserwa­ tywnego antropologa). Byłby że, więc, Gurdżijew za­ powiedzią nowego człowieka religii internetowej, gdzie na rozmaitych stronach możemy mieć szybki dostęp nie tylko do najrozmaitszych tradycji religijno duchowych i jak najszybciej się ich nauczyć, ale i jak proponują to niektóre już strony natychmiastowy kontakt z wybranym bóstwem? Byłby że, więc, ten re­ ligijny, autosoteryczny, (para-religijny?) projekt sa­ modoskonalenia się i wiedzy o sacrum jakąś skróconą współczesną formą XX wiecznej gnozy? Gurdżijew a tradycja gnozy? Gurdżijew a New Age? Gurdżijew a globalizacja? Z tych trudnych, kłopotliwych pytań o tożsamość, z tej listy problemów zasygnalizowanych tu w przejaskrawionym, telegraficznym skrócie, 4 �Zbigniew Benedyktowicz • ZAGADKA CZŁOWIEKA - ANTROPOLOGIA TEATRU Mówione słowo —Pieśń Człowiek zniknie, a pozostanie po nim światło, cień — ruch w nieosobowym medium —i cisza."[s.78] Teatr jest polem życia powiada Brook. Teatr jest także polem spotkania wiedzy i sztuki, nauki i sztuki. Stąd może trzeba by powiedzieć, że najbardziej żywa dzisiaj dziedzina i pole na jakim uprawiana jest antro­ pologia kultury to właśnie antropologia teatru: teatr powracający do źródeł, zmierzający do źródeł, do rytu­ ału. Teatr przekraczający granice kulturowe i religijne. Teatr oparty na doświadczeniu wielokulturowości, uprawiający antropologię kultury zarówno w swoich spektaklach, jak i w poszukiwaniach, studiach, se­ sjach, wyprawach. Dobrym tego przykładem może być Międzynarodowa Szkoła Antropologii Teatru prowa­ dzona pod kierunkiem Eugenio Barby i dokumentacja XIV jej sesji, która miała miejsce we Wrocławiu i Krzyżowej w kwietniu 2005 roku, którą to dokumen­ tację zamieszczamy w drugiej części tego zeszytu oraz na płycie CD przygotowanej przez Ośrodek Grotow­ skiego załączonej do tego numeru. Teatr zmierzający do głębokich, religijnych źródeł, do rytuału, teatr zmierzający ku transcendencji, teatr jako pole poszukiwań duchowych, wykraczających poza teatr, teatr wymagający od swych adeptów, akto­ rów, niezwykłego poświęcenia, jak w przypadku te­ atralnych poszukiwań Grotowskiego zmierzający ku teatrowi totalnemu (akt całkowity) i doświadczeniu osiągającemu wymiar para-teatralny, para-religijny, jakiś laicki, świecki rodzaj świętości, połączenie na­ uki, wiedzy i religii (teatr jako Instytut Harmonijnego Rozwoju Człowieka, teatr jako laboratorium duszy) to jeden maksymalistyczny wymiar teatru, tańczącego swój święty taniec z wilkami i na przekór innym ryt­ mom historii, dramatyczny wyraz tęsknoty duchowej w przeklętym XX wieku - jak ktoś powiedział - któ­ rego nie było... N a tle tego maksymalistycznego obrazu teatru wy­ powiedź Eugenio Barby w zadziwiający sposób brzmi nieco sceptycznie, skromnie i z dystansem. Pytany o swój teatr Odin Teatret, założoną przy nim Między­ narodową Szkołę Antropologii Teatru i doświadczenie wielokulturowości wpisane w historię tych poczynań odpowiada: „Jaki jest sens długowieczności naszego teatru? Czy to, że jest złożony z ludzi i dla ludzi o róż­ nym pochodzeniu albo przynajmniej o różnych trady­ cjach kulturowych i teatralnych? Nie wydaje mi się to takie ważne. Interesuje mnie coś innego: możliwość, że kontakt z innymi światami staje się sposobem do­ tarcia do samego siebie, do własnych korzeni, do świa­ ta, do którego się przynależy. Żeby dać początek cze­ muś innemu.” [Zdobywanie różnicy s. 133]. I nieco da­ lej dodaje: „Pytania Iana Watsona skłoniły mnie do zapytania siebie samego: jeżeli moje wybory nie wyni­ kały z pragnienia i dążenia do poszerzenia granic mo­ jego obszaru kulturowego, to skąd się wzięły? Czego szukałem tak zawzięcie przez tyle lat? (...) Nie jest sam a wartych podjęcia w ewentualnej przyszłej dyskusji wyłania się i przychodzi z pomocą właściwy, drugi bo­ hater naszego numeru: Teatr (i antropologia teatru). - Od „Człowieka zagadki” przechodzimy do zagad­ ki Człowieka. Pewne światło, także i na poszukiwania Gurdżijewa, rzuca esej Henryka Jurkowskiego Craig w świecie idei. Biorąc już jak najpoważniej poszukiwania Gurdżijewa, zmierzanie do głębokich religijnych źródeł, jego „Święte tańce”, studia Ruchu, rytm, muzykę odniesio­ ne do rytmu natury, kosmosu, myśl o nowym człowie­ ku - czyż nie te same intuicje znajdujemy w myślach Craiga o „teatrze nowej religii, zmierzającym ku trans­ cendencji”. Czy nie są to, dające się znaleźć i u innych, w ogóle wspólne, na różny sposób dochodzące i wyra­ żane, intuicje i tendencje epoki końca XIX i począt­ ków XX wieku? (W przypadku Craiga Jurkowski wska­ zuje tropy: Ruskin, oraz Nietzsche z jego Narodzinami tragedii z ducha muzyki, koncepcją nadczłowieka, i od­ powiednio u Craiga nad-aktora, nadmarionety,). Jur­ kowski zwraca naszą uwagę na esej Craiga pt. Motion (Ruch), „którego powstanie miało w pewnym sensie źródło w obserwacji tańca Isadory Duncan, ale właści­ wie było rezultatem wcześniejszych intuicji na temat roli ruchu i rytmu w teatrze. Ale czy tylko w teatrze? Craig pisał bowiem: Początek... Narodziny... jesteśmy w Ciemnościach... wszystko przed nami... I z tej Nicości wyłoni się duch... Zycie... doskonałe i zrównoważone życie... godne nazwy Piękno... Nieśmier­ telne Piękno w Różnorodności Wiekuistego. Prosta i surowa forma zstępuje z wytrwałą cierpliwo­ ścią niczym przebudzenie myśli we śnie. Wydaje się, że coś się rozkłada i coś się składa. Powo­ li... złożenie po złożeniu rozluźnia się i spina aż nieużytecz­ ne formy uzyskają kształty. I teraz ze Wschodu na Zachód jeden łańcuch życia porusza się przed nami jak morze... Nie mając Architektury nie mielibyśmy Boskiego Miej­ sca do modlitwy. Bez muzyki Boskiego Głosu do jej wyra­ żania. Bez Ruchu nie mielibyśmy Boskiego Działania by przedstawiać na scenie. Craig publikował kilkakrotnie ten nieco mistyczny tekst, odwołujący się do boskich darów natury, a sta­ nowiący swoistą egzegezę teatralnych działań człowie­ ka. Widzimy w nim wpływy poglądów Johna Ruskina, dziewiętnastowiecznego teoretyka i „prawodawcy” sztuki, który w hierarchii sztuk stawiał najwyżej utwo­ ry podejmujące tematy eschatologiczne. Esej ten jest godny osobnej analizy, ponieważ był pierwszym pu­ blicznie ujawnionym tropem myśli Craiga o teatrze nowej religii, zmierzającym ku transcendencji. Wkrót­ ce zrezygnował z tego nurtu rozważań w materiałach publikowanych. Nie znaczy to jednak, że przestał on istnieć, odnajdujemy go w jego intymnych notatkach, z roku 1908: Ludzka twarz i forma —Maski... Sztuka —Ceremonia 5 �Zbigniew Benedyktowicz • ZAGADKA CZŁOWIEKA - ANTROPOLOGIA TEATRU jak i do grup ludzi, narodów, całych cywilizacji, czy wreszcie świata w ogóle. Ale czy można skonstruować takie zwierciadło, w którym mogłyby się przeglądać całe narody, całe cywilizacje, czy wreszcie cały świat? (...) Bowiem takim zwierciadłem świata jest teatr. Tu natychmiast pojawia się kolejne pytanie: dlaczego to właśnie teatr miałby szczególne zasługi na miano zwierciadła? Jak pamiętamy, na to samo miano zasłu­ żyła gra aktorska i literatura. Może więc to sztuka w ogóle jest zwierciadłem ludzkiego świata. Niewątpli­ wie tak, choć również nie ma wątpliwości, ze teatr spełnia tę rolę w najbardziej zupełny sposób.” 10 w sobie odkrywczy fakt, że osoby wywodzące się z róż­ nych tradycji jednoczą się. Interesujące jest natomiast pytanie, dlaczego tak się dzieje. Wydaje mi się, że mo­ gą istnieć dwa powody, całkowicie przeciwstawne: al­ bo dzieje się tak dlatego, że ich różne kulturowe tożsa­ mości jakoś się uzupełniają, w formie różnorodnych specjalizacji, w rodzaju podziału i organizacji pracy. Albo ze względu na potrzebę oddalenia się od swojej własnej pierwotnej perspektywy, potrzebę ucieczki od własnej ziemi, własnych korzeni, żeby stworzyć nowy Heimat, dom sztuki, inny świat. Mały świat: mikroko­ smos i mikrospołeczność.” [s. 134, 135] Zasygnalizowane tu pytania, wątki, motywy, pro­ blemy towarzyszące temu teatralnemu numerowi (który w całości dopisany mógłby być do bibliograficz­ nego opisu, listy dotychczasowych numerów „Kontek­ stów” poświęconych teatrowi i antropologii teatru, ja­ ką zamieściliśmy w poprzednim numerze) każą wresz­ cie na koniec postawić i to pytanie: Co sprawia, że nie tylko metafora Teatru jest tak silna, nośna, owocna w humanistyce, socjologii (Goffmanowski „człowiek w teatrze codziennego życia”) antropologii, sztuce, li­ teraturze (od Szekspirowskiego Teatru Świata, Wiel­ kiego Teatru Świata Calderona, Theatrum Mundi po Wielki Teatr Świata Oklahomy „w którym spotkamy się dziś wieczorem wszyscy” z Ameryki Kafki), co sprawia, że nie tylko teatr sięgający do głębokich, religijnych źródeł, ale każdy teatr, Teatr w ogóle, ma tak wielkie znaczenie. N a pytanie to czytelnik znaleźć może odpo­ wiedź w znakomitym wykładzie Marii Krzysztofa Byrskiego Teatr jako zwierciadło natury świata9, w któ­ rym autor zawarł analizę koncepcji „Teatru zwiercia­ dła” w indyjskiej tradycji (indyjskim traktacie o te­ atrze z XII w. Natjadarpana /Zwierciadło teatru/), z któ­ rego to wykładu, na koniec, i dla zachęty do przeczy­ tania go w całości przepisuję te słowa: „To «prawo zwierciadła» zdaje się mieć zastosowa­ nie w tej samej mierze do indywidualnego człowieka, 4 6 10 Colin Wilson, Outsider, [Wydanie pierwsze: Wydawnictwo Li­ terackie, Kraków 1959]. Wydanie drugie: tłum. Maria Traczewska, przedmowę i posłowie tłumaczyli Beata Moderska i Tade­ usz Zysk, Dom Wydawniczy „Rebis”, Poznań 1992, s. 309 Tamże Tamże s. 328 Używam tu określenia Jacka Sieradzana por. w: Jacek Siera­ dzan: Szaleństwo w religiach świata. Szamanizm, religia starogrecka, judaizm, chrześcijaństwo, hinduizm, buddyzm, islam, inter esse Wydawnictwo Wanda, Kraków 2005 s. 19 Religia Encyklopedia PWN t.4 zamieszcza hasło autorstwa H en­ ryka Paprockiego. Gurdżijew był synem Greka i Ormianki patrz hasło z Encyklopedii Religii pod red. Eliadego autorstwa Michela de Salzmanna przetłumaczone w tym numerze s. 61 „Jako wybitnie zdolny chłopiec cieszył się względami nauczycie­ li z kościoła prawosławnego i bardzo wcześnie zaczęto go kształ­ cić na kapłana i lekarza.” por. s. 61 Religia Encyklopedia PWN t. 4 Jacek Sieradzan: Szaleństwo w religiach świata, dz. cyt. s. 19. A u­ tor w przypisie sygnalizuje przygotowywaną do druku swoją książkę Ekscentryzm i szaleństwo w religiach XX wieku. Maria Krzysztof Byrski, Teatr jako zwierciadło natury świata, w: Wielki Teatr Świata, cz. II Wykłady otwarte na scenie przy Wierz­ bowej. Teatr Narodowy, Warszawa 2005; por. M.K. Byrski, Theatre —A Miror of Nature of The World, [w:] Modern Theatre in Different Cultures, Ed. By E. Udalska, Warszawa 1997, Wyd. Energeia ss. 189-201 tamże s. 8 Komedia dell’Arte w Wenecji. Fot. Joanna Benedyktowicz 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5941ad2d39731e71b295700f4d199d9.pdf b5f53967a72a3febcc1905fdc11dd762 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6459 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource tradycja Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6032 Title A name given to the resource Tradycja (fragment książki "Wstyd, dzieciństwo czas...Antropologia historii" )/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.295-300 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LUDWI K S T O M M A M a Wercyngetoryks we Francji kilkanaście pomników, z czego najokazalsze w Alise-Sa­ inte-Reine i Clermont-Ferrand, oraz trudną do policzenia ilość ulic, alej, placów, skwerów swojego imienia. W Paryżu ma swoją ulicę w XIV dzielnicy. N a najbliższych przedmieściach: bulwar w Argenteuil, aleje w Aulnay-sous-Bois, plac w Champigny-sur-Marne, ulice w Eaubonne, Houilies, Jouvisy-sur-Orges, Vitry-sur-Seine... Kim był Wercyngetoryks (ok. 72-45 p.n.e.)? - Galem z plemienia Awernów, czyli mieszkańców dzisiejszej Owernii. Pochodził z rodziny arystokratycznej - był synem Celtillusa (taką wersję imienia przekazali nam Rzymianie) i w roku 52 p.n.e. stanął na czele antyrzymskiego powstania, które zgro­ madziło znaczną ilość galijskich rodów. Miał niezwy­ kłe szczęście, gdyż jego przeciwnikiem był sam Juliusz Cezar, równie wielki polityk jak pisarz, który uwiecz­ nił go w Commentarii de bello gallico. Odtąd też każde dziecko uczące się na pamięć, iż „Gallia est omnis divi­ sa in parte tres...", już w następnych wersach spotkać musiało romantyczną sylwetkę bezwzględnego celtyc­ kiego wojownika. Dzieje powstania są barwne. Nie brak w nich nagłych, karkołomnych zmian sytuacji, a samo oblężenie Alezji, które okazało się zgubne dla Wercyngetoryksa, stało się na tysiąclecie natchnie­ niem dla pisarzy i poetów wysławiających tego, który w imię wolności poświęcił życie i bogactwo całego bez mała narodu, a sam utopiony został w Tybrze przez nieubłaganych ciemiężycieli. Nie malownicza epopeja nas jednak obchodzi. Był Wercyngetoryks Celtem, Galem, z tych właśnie Galów, którzy po upadku po­ wstania „we wszystkim starają się naśladować zwycięz­ ców: budują takie jak oni miasta, uprawiają rolę na sposób rzymski, zakładają sady i winnice, a w rzemio­ śle skutecznie rywalizują z wytwórczością Italii. Przez 300 lat będzie Galia jedną z najbardziej aktywnych za­ chodnich prowincji świata rzymskiego. U Galów rzym­ skich nie odnajdujemy już ani tej ciekawości świata, ani tej oryginalności, czasem manierycznej, dziwacz­ nej, czasem nawet ożywianej trochę szaloną fantazją, które podnosiły wartość sztuki celtyckiej. Galia jest już tylko jedną z wielu rzymskich prowincji. Stała się na wskroś rzymska, do tego stopnia, że zarzuciła swój język i dobrowolnie przyjęła sposób życia i myślenia właściwy światu śródziemnomorskiemu. Sto lat po podboju wysyła do Rzymu senatorów. Dała mu też mi­ strzów słowa. Rytuliusz Namacjanus, poeta pochodze­ nia galijskiego, żyjący u schyłku cesarstwa, jest auto­ rem jednej z najpiękniejszych definicji patriotyzmu rzymskiego: Fecisti patriam diversis gentibus unam' ('Dla najróżniejszych narodów wspólną stałeś się ojczyzną'). W V wieku, niedługo przed Chlodwigiem, galijscy możnowładcy, tacy jak biskup Sidonius Apoilinaris (biskup Clermont, żył ok. 431 - ok. 478, znany jako autor Pieśni, a przede wszystkim listów przynoszących bogaty materiał historyczny - LS), byli typowymi Rzy- Tradycja Fragment książki Wstyd, dzieciństwo, czas... Antropologia historii* mianami swoich czasów." (Albert Grenier, Historia Galów, Gdańsk-Warszawa 2002). Dodajmy od razu, że ów Chlodwig (466-511), któ­ ry pojawia się na scenie dziejowej niedługo po Sidonisie i który uchodzi za założyciela państwa francuskie­ go, był wnukiem Merowiusza, czystej krwi Germaninem z plemienia (ludu) Franków Salickich, nie miał więc nic wspólnego z Celtami, a i z Rzymia­ nami niewiele. Z germańskiej dynastii Merowingów wyrastają, tak to przynajmniej, acz - Krzysztof Pomian ma rację - z ideologicznych powodów ustalili history­ cy, Karolingowie, z nich z kolei Kapetyngowie, czyli mutatis mutandis monarchia francuska, aż po Ludwika Filipa, czy obecnych pretendentów do tronu: księcia Paryża i Ludwika XX (Thierry Ardisson, Louis XX, contre-enquete sur la monarchie, Paris 1986). Żadna z tych dynastii nie miała, powtórzmy to, z Galami nic wspólnego. Jeżeli można mówić (co jest przedmiotem zajadłych dyskusji) o celtyckich pozostałościach w langwedockiej kulturze d'oc aż po XIII w., i one zo­ stały starte z powierzchni ziemi przez rycerzy Ludwika VIII Lwa i Ludwika IX Świętego. Gdzież więc owe ga­ lijskie korzenie Francji? Albert Grenier uderza w tony wręcz liryczno-metafizyczne (choć złośliwy mógłby po­ wiedzieć, że i niepokojąco bliskie argumentów rasi­ stowskich), pisząc, w czym zresztą zaprzecza całemu swojemu uprzedniemu wywodowi: „Klęska militarna Wercyngetoryksa wstrzymala oryginalny rozwój Galii i spowodowała utratę politycznej autonomii na całe wieki; ale rzymski potomek nosił w sobie galijskie ge­ ny. (...) Dlatego właśnie Galowie mogą być uważani za naszych przodków, a ich historia za początek naszej". Trudno to wziąć na serio, tym bardziej że na Franków spuścił Grenier beztroską zasłonę całkowitego prze­ milczenia. A jednak... zdanie „Nous les Gallois" wy­ głasza znaczna, jeśli nie przeważająca część Francuzów z najgłębszym i niepodlegającym kontestacji przeko­ 295 * Jest to fragment książki, która ukaże się nakładem wy­ dawnictwa „Sens”. Redakcja składa serdeczne podzię­ kować Pani Ewie Katarzynie Kalinowej i autorowi za zgodę na publikację. �TRADYCJA Ludwik Stomma naniem. Apoteozę tej przybranej tożsamości odnaj­ dziemy w serii komiksów Rene Gościnnego i Alberta Uderzo o przygodach Gala Asteriksa. Jest to kpina, pastisz z domieszką surrealizmu. Ograniczmy się, pisałem już o tym (Ludwik Stomma, Z owsa ryż, Warszawa 2003), do samej onomastyki. Główni bohaterowie to Astérix (od Aster - gwiazdy, gwiazdy filmowej, głównego bohatera porostu), Obélix (obelisk), Panoramix, Assurancetourix (od as­ surance tous risąues - kompletnego ubezpieczenia sa­ mochodowego), pies Astériksa - Idéfix (idée fixe idea prześladowcza, zwariowany pomysł stale zaprząta­ jący myśli)... Obozy rzymskie wokół ojczyźnianej „wio­ ski galijskiej”, to Petibonum (Małodobrze) Laudanum (Chwalipiętowo) i zgoła Aquarium. Francuzi czytają, zaśmiewając się, gdyż mają dystans do swojej historii. Ale właśnie, nie zmienia to, lecz utrwala przekonanie, że jest to ich historia. Francja, rzecz to dosyć wyjątko­ wa, nie ma oficjalnego herbu na kształt polskiego orła białego. Jego funkcje pełni najczęściej (obok Marian­ ny, czapki frygijskiej czy rewolucyjnych rózeg liktorskich) przede wszystkim kogut galijski (le coq gallois) wypuszczany na boisko przed każdym meczem repre­ zentacji państwowej, czy to grającej w piłkę nożną, czy w rugby. Symbol koguci został niejako narzucony Ga­ lom przez Rzymian, na skutek bliskości fonetycznej. Kogut, to po łacinie gallus. używali oni tego zestawie­ nia, niekiedy w sensie pozytywnym, jak Juliusz Cezar przyrównujący odwagę Galów do determinacji kogu­ tów broniących piskląt, częściej w negatywnym, jak Swetoniusz, który ośmieszając głos Nerona, jako „pia­ nie koguta”, dodaje, że owo pianie „jedynie ciemnym. kogutom-Galom mogłoby się spodobać” (Michel Pa­ stoureau, Les emblemes de la France, Paris 2001). Sko­ jarzenie to upowszechnia się szeroko w czasach rzym­ skich. Już we wczesnym średniowieczu jednak kogut zostaje zdegradowany. Święty Izydor z Sewilli (Isidorus Hispalensis ok. 560-636) autor słynnych Etymologiarum sive. Originum libri XX („Dwudziestu ksiąg pocho­ dzeń, czyli Etymologii”) niekontestowany ojciec śre­ dniowiecznej etymologii, w bardzo skądinąd skomplikowanym wywodzie, wyprowadza nazwę kogu­ ta od kastracji, która zmienia go w kapłona. Etymolo­ gia ta, przejęta przez licznych autorów, będzie przez długie wieki obowiązująca. Nic dziwnego, że w tej sy­ tuacji nikt nie chce się wiązać z impotenckim i ośmie­ szającym kogucim symbolem. Skojarzenie Gal - Gal­ lus (kogut) przypomni dopiero antyfrancuska propaganda angielska i niemiecka (cesarska) w XII wieku. Król Francji rządzi na koguciej ziemi jest więc, jak to koguty, krzykliwy, kłótliwy, pyszałkowaty, po­ dejmujący inicjatywy, które „z braku męskości” skaza­ ne są z góry na przegraną. Jest paradoksem - zauważa Michel Pastoureau - że owe pierwsze «kogucie» pamflety wymierzone były w Ludwika VII i Filipa Augusta, czyli akurat królów, którzy uznali oficjalnie za symbol Francji kwiat lilii wywodzący się z ikonografii chrześci­ jańskiej i z Galami niemający nic wspólnego. Jest to również epoka, w której nowofrancuskie coq, zaczyna wypierać postłacińskie jal na określenie naszego pta­ ka, kiedy więc właśnie skojarzanie go z Galami staje się dla mieszkańców Francji coraz mniej zrozumiałe. Cóż więc tłumaczyć może fakt, że w końcu XIII wieku powracają nagle triumfalnie i kogut, i miraże dziedzic­ twa po Wercyngetoryksie? - Powody są ściśle politycz­ no-ideowe. Potężniejąca Francja zaznaczyć chce swo­ ją niezależność zarówno od papieży (tradycja łacińsko-rzymska), jak i Cesarstwa (tradycja germań­ ska). Dla potrzeb zaznaczenia odrębności następuje więc wskrzeszenie Galów i pamięci o nich. Galów nie­ zależnych i niepodległych, tych sprzed podbojów Ju­ liusza Cezara. Ze byli poganami? - To w tej chwili nie­ ważne. Nie ma tu nic spontanicznego. Jesteśmy w obliczu przemyślanej i konsekwentnej machinacji historyczno-polityczno-ideologicznej. Zestaw doktryn podważających zależność Kościoła francuskiego od Rzymu nazwany zostaje przez profesorów Sorbony, po długich deliberacjach przynoszących honor ich znajo­ mości kultury antycznej „proklamacją swobód gallikańskich” (1407). Kości zostały rzucone. Zaraz pojawi się „gallikanizm polityczny”, ustalone zostanie pocho­ dzenie Galów od Trojan etc. Niech sobie nieprzyjacie­ le kpią z kogutów. My właśnie będziemy się nimi szczy­ cić! Karol VII (panowanie 1422-1461), Karol VIII (1483-1498), Ludwik XII (1498-1515) nadają sobie w dokumentach przydomek „Gallus”, równoważny z kogutem. Franciszek I (panowanie 1515-1547) opła­ cił - pisze Pastoureau - „istny program rehabilitacji galijskiego koguta. Ma on być symbolem przenikliwo­ ści, godności, odwagi, być powiązany ze słońcem, z Marsem i z Merkurym. Specjaliści od mitologii, astrologii, historii i archeologii zobowiązani zostają do odnalezienia wszystkich danych świadczących o domi­ nującej roli koguta w naturze i kosmosie”. Tak na­ maszczony Gal-kogut powraca do narodowej emblematyki. Oto awers medalu wybitego w 1601 dla uczczenia narodzin delfina - przyszłego Ludwika XIII. N a otoku napis: Regnis natus et orbis. Pośrodku gołe dzieciątko trzymające w ręku kwiat lilii. Przed dzie­ ciątkiem, jakby wychodzący na jego spotkanie, kogut. Jeszcze niewielki, z zamkniętym dziobem. Ale to się za chwilę zmieni. Już w dekoracjach pałacu wersalskiego koguty strzegące kwiatów lilii będą potężne, bojowe i majestatyczne. Charles Le Brun, który projektował płaskorzeźby i stiuki, dostał w tej mierze kategoryczne dyrektywy Ludwika XIV. Prawdziwy triumf przeżywa jednak kogut dopiero w czasach rewolucji. Łączy bo­ wiem w sobie i ciągłość państwa, i tradycję antymonarchiczną (toż Wercyngetoryks walczy z Juliuszem, który został cesarzem-krwiopijcą i aspekt ludowy ko­ guta z podwórka). „W 1790 - raz jeszcze odwołajmy się do Michela Pastoureau - Zgromadzenie Narodowe 296 �TRADYCJA Ludwik Stomma przyjmuje wniosek, żeby oficjalnym. godłem Republiki został kogut siedzący na szczycie sankiulockiej piki, ze skrzydłami rozpostartymi, jakby szykował się do boju. N a dole dewiza: Canat expugnatque vicissim («Na prze­ mian śpiewa i rwie się do walki»). Projekt ostatecznie nie został przyjęty, kogut znalazł jednak miejsce na monetach, pieczęciach i sztandarach. Wraz z nim ga­ lijskie korzenie. Apoteoza Galii jako pierworodnej oj­ czyzny osiągnie potem swoje ekstatyczne szczyty pod­ czas pierwszej wojny światowej, kiedy jakiekolwiek germańskie odwołania stawały się bez mała zdradą na­ rodową. Powstaje oczywiście w tym momencie pytanie: co zrobić z samą nazwą „Francja” odnoszącą się nie tylko do dziejów niegalijskich, ale wręcz do Galów - wrogów i prześladowców? W szkolnych podręcznikach historii pojawia się „Francja” deus ex machina: „Przed dwoma tysiącami lat Francja nazywała się Galia. Potem zmie­ niła imię i nazywa się Francja”. Albo: „Karol Łysy pa­ nował” nad większą częścią Galii. Jego królestwo nazy­ wało się Francja”, czy jeszcze: „Potomkowie Karola Wielkiego podzielili między siebie cesarstwo. Jeden z nich objął władzę nad krajem, który nazwano Fran­ cja”. Żaden z podręczników nie wspomina, choć było­ by to wysoce wychowawcze, że Frankowie tłumaczy się na „ludzie wolni”. Bo tłumaczy się wprawdzie dumnie, ale ze starogermańskiego... Suzanne Citron (Le mythe national — l'histoire de France en question, Paris 1987) wykazuje, że właściwie, aby całkowicie przemienić' hi­ storię narodową i dostosować ją, jako „odwieczną tra­ dycję” do potrzeb ideologiczno-politycznych, nie trzeba nawet uciekać się do fałszu. Wystarczy jedne fakty opatrywać dogodnym komentarzem, inne zaś pozosta­ wić same sobie. Galia zmieniła nazwę i nazywa się Francja. Czy naprawdę wiele jest tych nietaktownie dociekliwych osób, które zapytają się: dlaczego? Uwagi Suzanne Citron nie stosują się bynajmniej tylko do historii Francji. Przenieśmy się do Polski. W roku 1036 mają tu miejsce niepokojące wydarzenia. N a skutek „reakcji pogańskiej” wnuk Bolesława Chro­ brego, syn Mieszka II i Rychezy - książę Kazimierz przepędzony zostaje z kraju, w którym następuje zupeł­ ny chaos, pognębiony jeszcze najazdem czeskim w 1033. Rzecz kończy się jednak happy endem. „Kazi­ mierz Odnowiciel (to dumne miano dostał właśnie dla­ tego - LS) z drużyną liczącą 500 rycerzy, zwerbowaną w Niemczech dzięki pomocy matki Rychezy i króla Nie­ miec Henryka III, zaniepokojonego wzmocnieniem swojego czeskiego lennika Brzetysława, powrócił do kraju, zajął Wielkopolskę i Małpolskę...” (Kronika Pol­ ski Pod redakcją Andrzeja Nowaka, Kraków 1998). „Sam książę Kazimierz powrócił wraz z polsko-węgiersko-niemiecką drużyną 500 wojów do Polski. Stan, w jakim zastał kraj, był fatalny” (Patrycja Ksyk-Gąsiorowska w: Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999). „Henryk III (...) udzielił wygnanemu Kazimie­ rzowi pomocy, która umożliwiła mu powrót do kraju za­ pewne już w końcu 1039 r.” (Tadeusz Manteuffel w: Zarys historii Polski. Warszawa 1979). „Nie wiadomo kiedy ruszył” Kazimierz do Polski; zaopatrzony przez Henryka III w oddział, złożony z 500 rycerzy» (Bene­ dykt Zientara w: Poczet królów i książąt polskich”, War­ szawa 1980). „Przy pomocy zbrojnej Henryka III odzy­ skał Kazimierz w 1039 władzę w Wielkopolsce i Małopolsce”. (Jan Tyszkiewicz w: Encyklopedia historii Polski —dzieje polityczne, Warszawa 1994). „Nowy król niemiecki Henryk III (1017-1056) zaniepokojony wzmocnieniem Czech pomógł Kazimierzowi I w powro­ cie do Polski (przekazał mu 500 rycerzy). Młodego księ­ cia poparli również krewni matki Rychezy (córki Erenfrieda Ezzona, palatyna reńskiego, i Matyldy, córki cesarza Ottona II - LS). Kazimierz stłumił anarchię i przywrócił w kraju porządek.” (Jerzy Serowiec i Hali­ na Niemiec, Dzieje Polski w datach, Warszawa 2005). „Na przełomie 1038/1039 lub w 1039 r., po wcześniej­ szym pobycie na Węgrzech i w Niemczech, złożeniu hołdu cesarzowi Konradowi II i otrzymaniu od niego pomocy w postaci 500 rycerzy, Kazimierz wrócił do kra­ ju. Kraj pogrążony był w chaosie wewnętrznym.” (Józef Dobosz w: Słownik władców polskich, Poznań 1997). Cy­ taty można mnożyć bez końca. Mniejsza z tym, czy udzielił pomocy Kazimierzowi Konrad II, czy Henryk III (nieubłagana chronologia wskazuje, że to raczej Józef Dobosz jest w błędzie). Mniejsza też o to, jaki był skład narodowościowy owej pięćsetki rycerzy, która wsparła Kazimierza (jedna jedyna w całej historiozofii polskiej, i bez żadnych podstaw źródłowych, Patrycja Ksyk-Gąsiorowska odnajduje między nimi Polaków). Pewni, lub prawie pewni możemy być tylko dwóch rzeczy: że ryce­ rzy było około pięciuset i że opłacił ich niemiecki wład­ ca. Innymi słowy państwowość polska (a przynajmniej ciągłość owej państwowości) oraz chrześcijaństwo (a przynajmniej jego ciągłość w Polsce) w dziwnych la­ tach 1037-1040 ocalone zostało przez zbrojną pomoc niemiecką. Tyle że tego komentarza nie znajdziemy w żadnym z polskich podręczników. Dowiemy się z nich, owszem, że Bolesław Chrobry spotkał się roku tysiącznego w Gnieźnie z Ottonem III. Spotkać się brzmi to jak kolega z kolegą, czy szef państwa z szefem państwa innego. Komentarza, że spotkał się podwładny z przełożonym (które to przełożeństwo poddany w peł­ ni uznawał), nie spotkamy już w żadnych podręczni­ kach szkolnych, nigdzie, poza napisanymi w języku dziesięciu zaklęć specjalistycznych, erudycyjnych pra­ cach dla wybranych. Natomiast mityczna na dziewięć­ dziesiąt dziewięć procent historia nieszczęsnych dzieci głogowskich (1109) weszła do kanonu opowieści naro­ dowych - sam pisałem o tej bohaterskiej legendzie obo­ wiązkowe wypracowanie, gdyż tutaj akurat komentarz, jednoznaczny komentarz, musi już być obecny. W Pol­ sce owa „tradycja” służy petryfikowaniu modelu mę­ czeńskiego narodu ściśniętego w cęgach między Rosją 297 �TRADYCJA Ludwik Stomma (tu dopiero manipulatorzy mogą sobie poszaleć!) i Niemcami. Wystarczy jednak dłuższa w czasie zmiana wektorów politycznych i tradycja też się zmieni. Inne będą bajki i inne, co genetycznie zabawne, będą Polacy prawdy „wysysać z krwią matek”. W 1983 ukazała się nakładem wydawnictwa uni­ wersyteckiego Cambridge i przetłumaczona dotąd na kilkadziesiąt języków, czy na polski - nie wiem, praca pod redakcją Erica Hobsbawma i Terence’a Rangera The Invention of Tradition [Wynalezienie (albo 'wynaj­ dywanie') tradycji]. Parę słów o autorach. Eric Hobsbawm uchodzi za jednego z największych współcze­ snych historyków idei, a jego Narody i nacjonalizmy od 1980 są dziełem, bez odniesienia się do którego żaden amerykański czy angielski student nauk humanistycz­ nych nie może liczyć na zaliczenie magisterium. T e­ rence Ranger jest z kolei antropologiem, afrykanistą, którego zasługi, a to już właściwie więcej, niż można powiedzieć, uznali oficjalnie i Claude Lévi-Strauss, i Georges Dumézil. Współpracowali też przy The In­ vention of Tradition między innymi: Hugh Trevor-Ro­ per, autor Catholics, Anglicans and Puritans, David Cannadine, specjalista od dziejów i genealogii arysto­ kracji angielskiej, czy Bernard S. Cohen, który odwa­ żył się poruszyć jakże delikatną kwestię stosunków hindusko-angielskich w sposób zupełnie inny, niż po­ dejmowała go literatura wiktoriańska. Powołuję się, co doprawdy nie jest w moim zwyczaju, na te autory­ tety, żeby uprzytomnić znaczenie samego tytułu. Sta­ rałem się pokazać, jak dalece zmanipulowana jest „tradycja” francuska, dorzucając nieśmiało półtora przykładu z historii polskiej. Hobsbawm i Ranger pod­ jęli się czegoś nieskończenie bardziej patetycznego. Udowodnili oto, że „tradycja” angielska, kraju, gdzie tradycja jest świętością i reguluje zasady postępowa­ nia, jest również elementem „gry wychowawczej”, któ­ ra w danej epoce miała wychować obywatela, który gi­ nąłby za Anglię, tak mu się miało wydawać, z patriotycznym i dżentelmeńskim oddaniem, nie zda­ jąc sobie sprawy, że swoją śmiercią uprawomocnia tyl­ ko mit. „Wynajdywanie tradycji” dotyczy oczywiście nie tylko Europejczyków i nie tylko grup narodowo­ ściowych. Zawsze jednak, oprócz eksponowania jed­ nych (zreinterpretowanych pozytywnie) faktów kosz­ tem innych, przemilczanych, wzmiankowanych bez komentarza lub zreinterpretowanych negatywnie, to­ warzyszy wynajdowaniu tradycji generalizacja grupo­ wa. Weźmy na przykład zdanie: „W 1863 roku Polacy powstali przeciw zaborcom”. Otóż nie przeciw „zabor­ com”, ale tylko jednemu z nich. Nie „Polacy”, ale drobna ich część, podczas gdy znacznie większa część miała do powstania stosunek negatywny, lub wręcz, jak część chłopów, czynnie przeciw niemu występowa­ ła. To już nie jest brak historycznej precyzji, ale wła­ śnie całkowita, stronnicza reinterpretacja dla bieżące­ go użytku. „Naród polski przeciwstawiał się komunistom”. Pomińmy już użytkowanie słowa „ko­ muniści”, mającego bardziej charakter inwektywy, nie słowa opisującego rzeczywistość ustrojową. Ale „na­ ród polski”? - Co zrobić wówczas z trzema milionami członków PZPR (wraz z rodzinami to już 12-15 milio­ nów) i z następnymi milionami, które sobie po prostu żyły, zadowolone, że mają pracę i mogą uprawiać ogró­ dek. Fałsz staje się jeszcze jaskrawszy, kiedy pojęcia „naród”, „patriotyzm”, przerzucać zaczynamy w czasy, kiedy one zgoła nie istniały lub miały radykalnie inne znaczenie. Czym jest „naród francuski” podczas Wiel­ kiej Rewolucji? - Czy obejmuje on „emigrantów”? A Wandejczyków? A mieszczan lyońskich? A panią Marie-Fontaine Harel, która ukrywała opornego (réfrataire) księdza, który z wdzięczności wymyślił dla niej formułę sera Camambert bardziej dziś popularne­ go symbolu Francji niż Robespierre i gilotyna? Takie niuanse nie zaprzątają jednak ideologów, a historia do bieżącego użytku, tradycją też zwana, nie jest przecież niczym innym niż ideologią właśnie. Manipulacja ide­ ologiczna nie musi operować fałszem w dosłownym słowa znaczeniu. Zestawmy dwa zdania: „W PRL ist­ niała cenzura” i „W 1968 Dziady Mickiewicza zostały zdjęte z afisza Teatru Narodowego”. Każde z osobna jest prawdziwe. Razem wywołują one jednak wrażenie, co potwierdzają sondaże (ponad 50% urodzonych po 1985 jest o tym przekonanych), że twórczość klasyków romantyzmu była w PRL cenzurowana i zakazywana. „Robespierre był zwolennikiem terroru”. „Ofiarą ter­ roru padli zaatakowani przez Robespierre'a Danton i jego zwolennicy”. Znowu oba stwierdzenia obiektyw­ nie odpowiadają rzeczywistości. Czy jednak słyszący je może się domyślić, że Danton i jego zwolennicy byli właśnie promotorami i ideologami terroru? Nieporo­ zumieniem byłoby jednak systematyczne doszukiwa­ nie się manipulacji. O wiele częściej winne „wynajdy­ wania” tradycji są powielane przez środki masowego przekazu (ongiś przez pieśń dziadowską, trubadurów i „wieść gminną”) stereotypy. Dlaczego Zawisza Czarny był „czarny”. Od razu po­ jawia się, poświadczone przez ikonografię (m.in. Janu­ arego Suchodolskiego „Bitwa pod Grunwaldem”, Mi­ chała Byliny „Zawisza Czarny i Jan Aragoński potykają się na turnieju rycerskim”, ilustracje Micha­ ła Borucińskiego i Włodzimierza Tetmajera do Zawi­ szy Czarnego Kazimierza Przerwy-Tetmajera, rycina Corsiego Zawisza Czarny etc.), wyobrażenie wojowni­ ka w czarnej zbroi, na czarnym, potężnym koniu. Tymczasem Zawisza był „Czarny” z tego najprawdopo­ dobniej najprostszego powodu, że był brunetem, co zresztą wydaje się rodzinne, bo jego brat to Piotr Kru­ czek, a więc również czarnowłosy. Inny Zawisza, stryj słynnego kardynała Zbigniewa Oleśnickiego (1389-1455), to z kolei Zawisza Czerwony. Czerwony, tym razem wiemy to na pewno, gdyż był rudy. „Mamy wprawdzie mało świadectw, jak się ubierał Zawisza - 298 �TRADYCJA Ludwik Stomma pisze Anna Klubówna (Zawisza Czarny w historii i le­ gendzie, Warszawa 1974), ale na przykład na soborze w Konstancji wystąpił w czasie okazałej uroczystości strojnie, bardzo barwnie i przybrany w jakieś pióra, a w owej nieszczęsnej bitwie pod Golabcem w 1428 ro­ ku, gdzie poległ, miał na sobie zbroję błyszczącą (jasną - LS”). Dlaczego pomijać te świadectwa, a stwarzać wizje bez pokrycia? Zaraz odpowiemy dlaczego. N a ra­ zie ze smutkiem przyznać musimy, że Anna Klubówna mało drąży ów wątek „jakichś piór”, w które przybra­ ny jest Zawisza Czarny na soborze. Opowiada oto K a­ rol Szajnocha (Jadwiga i Jagiełło, Warszawa 1974): „Upodobawszy sobie, dalej, hełmowe ozdoby, czyli z niemiecka ‘klejnoty’ rycerstwa zachodniego, przybra­ li wielmoże rycerscy do swych dawnych herbów podobneż hełmu i oznaki na hełmie i nazwali te zmienio­ ne tak herby z cudzoziemska klejnotami, a siebie samych klejnotnikami. Widząc, jak zazdrośnie rycer­ stwo zachodnie przywłaszczyło sobie zaszczyt noszenia sukien czerwonych, postroili się rycerze polscy w ta­ kież szaty szkarłatne, pierwowzór późniejszej karma­ zynowej oznaki starożytnego szlachectwa. (...) Względnie do uchwał synodów starodawnych, wzbra­ niających długim, utrefionym kędziorom przystępu do kościołów i zgodnie z odpowiednim temu zwyczajem, podgalała albo podstrzygała rycerska szlachta polska włosy nad czołem (...) Jak pasowanym rycerzom za­ chodnim, tak i rycerskiemu panu polskiemu wisiał u szyi do późnych czasów złoty z kosztowną spinką łańcuszek i tkwił na palcu sygnet herbowy, nieodzow­ ne znamiona dostojnego szlachectwa”. Szajnocha wielce jest delikatny. Spinka... łańcuszek..., a obok trubadurzy liryczne wznoszące tony. Najsłynniejszy z trubadurów środkowego średniowiecza to Wilhelm z Akwitanii (1071-1127). Pisze o nim Richard Barber (Rycerze i rycerskość, Warszawa 2000): „Poematy Wil­ helma, jak też utwory innych trubadurów, tworzących we wczesnym okresie rozwoju tej poezji, zawierają wie­ le niespodzianek, zwłaszcza gdy oczekuje się tylko dworskich i uprzejmych słów czy wyrażeń. Pierwsza grupa poematów Wilhelma to utwory raczej obsce­ niczne, które pewnie powstały dla urozmaicenia czasu spędzanego z przyjaciółmi na piciu i zabawie, tak jak w satyrze Peire'a d'Auvergne (1150-1200 - LS): 'dla głosu trąb, pośród zabawy i śmiechu'. Stosunek do ko­ biet jest nawet grubiański, język sprośny, punkt widze­ nia czysto męski. Są to raczej fantazje erotyczne zwią­ zane z fizjologią i ciałem...”. Richard Barber chciałby to uważać za wyjątek. Niestety, przeczytajmy choćby Sirventes Peire Vidala (1171-1205), a znajdziemy tam obscena, które i dzisiaj wydałyby się nam szokujące. Rycerze zresztą nie ograniczali się bynajmniej do spin­ ki i łańcuszka. Nie dość, że malowali włosy „pasmami na różne kolory” (Leon Gautier, La Chevalierie Paris 1959), malowali również powieki, rzęsy i (sic!) zęby! Rycerz z Burgundii Armand de La Clozuet zasłynął tym, że miał zęby w dwunastu kolorach, skomponowa­ ne tak, „iż czerwone widać było tylko po bokach, z przodu zaś zielonymi i białymi świecił, które jego dziedziny barwy wyznaczyły”. Tutaj drobny żal mamy do Anny Klubówny, że nie wgłębiła się w owe pióra Zawiszy Czarnego. N a pewno też musiały coś znaczyć. N a jaki kolor miał zaś Zawisza umalowane włosy i zę­ by, tego niestety, w braku źródeł stwierdzić na pewno nie możemy. Jedno jest pewne, że za wzór dla harcerzy nadaje się nieszczególnie. „Polegać jak na Zawiszy” to także jest zdanie, którego sens nie do końca jest ja­ sny. - Julian Ursyn Niemcewicz, który wprowadził je do tradycji (właśnie!) polskiej, pisał: „Zawisza Czarny, gdyż z tego imienia Znany był później u świata, W ciężkiej kolczudze, nie tknąwszy strzemienia, Lekko wskoczył na bachmata I gdy wesoło wpośród szranków pląsał, Wywijał mieczem, kopiją potrząsał. Wkrótce się wsławił czyny walecznemi I tak śmiałość/ jego znano, Ze w Niemczech, Włoszach i tureckiej ziemi, Kiedy kogo wychwalano, Przysłowiem było bojów towarzyszy Polegaj na nim jakby na Zawiszy”. Włodzimierza Tetmajera ilustracja do Zawiszy Czarnego Kazimierza Przerwy-Tetmajera. Nie bardzo tu wiadomo, w czym owo poleganie „na Zawiszy” ma się przejawiać. Jeśli chodzi o prawdo­ 299 �Ludwik Stomma mówność? - Aubri le Bourgoing stwierdza i podaje drastyczne przykłady, że obowiązkiem wasala było po­ pieranie swego seniora nawet w sprawach moralnie dyskwalifikujących. Chodziłoby więc tylko o ślepe po­ słuszeństwo? - I ono rozumiane było w czasach rycer­ skich zupełnie inaczej niż dzisiaj, a niż w regulami­ nach harcerskich w szczególności. Dużo bliżej był już Juliusz Słowacki: „Będą się kładły wezgłowia, A po nim oprócz przysłowia Smętnego, co długo się słyszy: Polegaj jak na Zawiszy, Więcej nic... nic nie zostanie”. Bo też rzeczywiście zostaje tylko przysłowie, przy tym wyrwane z kontekstu i nie do końca wiadomo, o czym nam mówiące. „Przysłowia sobie przeczą? - Dlatego właśnie są mądrością narodów” - pisał Stanisław Jerzy Lec. Warto jednak zwrócić uwagę, że wyrwanie z kon­ tekstu jest niezbywalnym warunkiem tworzenia „trady­ cji”. Harcerski rycerz, czy będzie nim Zawisza Czarny, czy Lis z Targowiska, czy Zyndram z Maszkowic, nie może być, kim być musiał: uperfumowanym i umakijażowanym rzeźnikiem-zapaśnikiem. Piast, gdyby istniał realnie, musiałby zapewne być poddanym cesarza Rze­ szy, ale być takim nie może. Po co jednak wnikać w aż tak odległe dzieje. Józef Piłsudski nie mógł być socjali­ stycznym bojówkarzem. To też jest nie do pomyślenia. Organizując tradycję, musimy więc przepisywać historię (o tym już była mowa) lub przyzwolić na ignorancję. To drugie jest o tyle proste, że wyobrażeniami zbiorowymi rządzą nie uczeni (z których też drobna tylko część za­ daje sobie pytania o realność rzeczy), ale media i usta­ nawiająca tradycję propaganda. Częściej jeszcze przypa­ dek. W tradycji polskiej za postać wielką, która nawet ma być ponoć kanonizowana, uchodzi Romuald Trau­ gutt. Nie wiem, czy można znaleźć lepszy przykład, w którym obowiązująca hagiografia tak bardzo oddala­ łaby się od rzetelnej biografii. Tak się oto składa, że ka­ rierę wojskową i szybkie awanse zyskał Romuald Trau­ gutt, tłumiąc powstanie węgierskie w 1848 (walczył więc przeciw innemu naszemu bohaterowi narodowe­ mu - Józefowi Bemowi) i podczas wojny krymskiej. Ob­ jąwszy przywództwo powstania styczniowego w paź­ dzierniku 1863, a więc w momencie, gdy wszystko było już definitywnie przegrane, wydawał rozkazy niemające się, nijak do rzeczywistości i, przy ich rzetelnej lekturze (której, zważywszy okoliczności, nie warto poświęcać uwagi), całkowicie go ośmieszające jako polityka i stra­ tega. Dlaczego wszedł więc do narodowego panteonu? - Właśnie dlatego. Powstanie 1863 było od samego po­ czątku polityczną i militarną niedorzecznością. Anali­ zując więc poczynania starających się ratować cokol­ wiek z tego, co uratowane być nie mogło, natrafiamy zawsze i w sposób nieunikniony na polityczne nieudacz- TRADYCJA nictwo i śmieszności. Nie dotyczy to tylko człowieka, który władzę przejął w momencie, w którym politykowanie było już tylko zupełnym pozorem, więc i rozlicza­ nie jego efektów nie ma najmniejszego sensu, po paru miesiącach został ujęty i stracony, co zapewniło mu ma­ jestat męczeństwa. Tym razem mamy więc do czynienia ze swoistą ironią tradycji. Nie do końca jednak. Owa ironia (która nie jest nią w pamięci społecznej) aż prosi się bowiem o wykorzystanie. Wyrwany z kontekstu hi­ storycznego Traugutt może stać się więc symbolem nie­ podległościowym (co na to Węgrzy?), antyrosyjskim (był wprawdzie oficerem rosyjskim, ale przeszedł na drugą stronę), wreszcie katolickim, gdyż osobiście, szczególnie w ostatnich miesiącach życia, miał być bar­ dzo praktykujący. Czegoż więcej dla „tradycji” potrze­ ba? Podobnie dziwnych, czy dziwniejszych przypadków (Traugutt rzeczywiście stracił życie w patetyczny spo­ sób) można znaleźć ogromne ilości w pamięci wszelkich grup społecznych, etnicznych etc. O czym to świadczy? - O podwójnym: mitycznym i utylitarnym charakterze tradycji, który powoduje (znów wracamy do Rolanda Barthesa), że nie jest ona tworem „zastanym”, „wyssa­ nym z mlekiem matek”, ale wręcz przeciwnie: przy­ właszczając sobie ów atrybut „odwieczności” podlega w rzeczywistości ciągłym zmianom wynikającym zarów­ no z przemian społecznych w grupach odwołujących się do niej, jak też z manipulacji czy zwykłych pomyłek. Włodzimierza Tetmajera ilustracja do Zawiszy Czarnego Kazimierza Przerwy-Tetmajera. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f74c802bb9c497a2e94a95c4e9c47f9f.pdf 44b22ca07ff410b29158be3a03e80ab6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3232 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3029 Title A name given to the resource Nagrody jubileuszowe "Polskiej Sztuki Ludowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.236 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N A G R O D Y JUBILEUSZOWE „POLSKIEJ SZTUKI L U D O W E J " W 40 locie istnienia pisma R e d a k c j a p o s t a n o w i ł a p r z y z n a ć n a g r o d y za s z c z e g ó l n e z a s ł u g i w badaniach nad k u l t u r ą a r t y s t y c z n ą wsi i p o d t r z y m y w a n i e ż y w e j t r a d y c j i s z t u k i l u d o w e j . I n i c j a t y w a nasza s p o t k a ł a się z ż y c z l i w y m poparciem Centralnego Z w i ą z k u Spół­ dzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznogo „ C e p e l i a " , oraz D y r e k c j i Instytutu Sztuki PAN i Departamontu K u l t u r y i D z i a ł a l n o ś c i S p o ł e c z n o - K u l t u r a l n e j w Ministerstwio K u l t u r y i S z t u k i , k t ó r e w s p a r ł y nasze propozycje s w y m i Domów nagrodami. N a g r o d y honorowe R e d a k c j i p r z y z n a ł Z e s p ó ł w s k ł a d z i e : Zbigniew B e n e d y k t o w i c z , E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Aleksander Jac­ kowski, Ewa Korulska, Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Krzysztof Makulski. Otrzymali je: Prof, dr h a b . R o m a n R e i n f u s s za c a ł o k s z t a ł t d z i a ł a l n o ś c i n a u k o w e j i organizacyjne j , a z w ł a s z c z a za monografie z dziedziny s z t u k i l u d o w e j , s t a n o w i ą c e f u n d a m e n t naszej w i e d z y o c h ł o p s k i e j k u l t u r z e a r t y s t y c z n e j . D r J a c e k O l ę d z k i za w y b i t n e o s i ą g n i ę c i a n a u k o w e , t w ó r c z e m y ś l e n i e , k t ó r e g o ś w i a d e c t w e m s ą a r t y k u ł y zamieszczane na ł a m a c h na­ szego pisma, k s i ą ż k a „ K u l t u r a a r t y s t y c z n a l u d n o ś c i k u r p i o w s k i e j " oraz p o w s t a ł a ostatnio monografia M u r z y n o w a . D o c . d r hab. J e r z y B a r t m i ń s k i za w y b i t n e o s i ą g n i ę c i a n a u k o w e i organizacyjne, stworzenie w L u b l i n i e n a Uniwersytecie i m . M a r i i Curie-Sklodowskiej nowoczesnego i p r ę ż n e g o o ś r o d k a badania f o l k l o r u Jan Ś w i d e r s k i , za w a ż k i w k ł a d w u t r w a l e n i e d o r o b k u k u l t u r y a r t y s t y c z n e j l u d u , w y r a ż a j ą c y się w p o n a d 55.000 z d j ę c i a c h w y k o n a ­ n y c h w c i ą g u 33 l a t uczestniczenia w badaniach terenowych i pracach d o k u m e n t a c y j n y c h p r o w a d z o n y c h w I n s t y t u c i e S z t u k i P A N . Jan K o c z w a r a, w i e l o l e t n i d y r e k t o r Miejskiego i Gminnego D o m u K u l t u r y w M y ś l e n i c a c h , za i n t e r e s u j ą c o i skuteczne f o r m j ' propa­ gowania oraz a n i m o w a n i a t w ó r c z o ś c i ludowej oraz r u c h u k u l t u r a l n e g o , inspirowanego r e g i o n a l n y m i t r a d y c j a m i . M y ś l ą c o nagrodach n a s u w a ł a się n a m jeszczo j e d n a k a n d y d a t u r a — - L u d w i g a Z i m m e r o r a, N i o m c a , k t ó r y z w i ą z a ł s w ó j los z P o l s k ą , t u p r z o b y w a l j a k o korespondont ś r o d k ó w masowego p r z e k a z u i wiolo d o k o n a ł dla n o r m a l i z a c j i s t o s u n k ó w m i ę d z y obu n a r o d a m i . P o z n a ł j a k m a ł o k t o w s p ó ł c z e s n ą t w ó r c z o ś ć naszego l u d u i s t w o r z y ł l e g e n d a r n ą j u ż k o l e k c j ę dziel t w ó r c ó w l u d o w y c h i na­ i w n y c h . N i o s t o t y z m a r ł , n i m idea n a g r o d y p r z y b r a ł a r o a l n y k s z t a ł t . Chcemy u c z c i ć Jego p a m i ę ć h o n o r o w ą n a g r o d ą , p r z y z n a n ą po­ ś m i e r t n i e . Zostanie ona przekazana córce — K a t a r z y n i e J o d n o c z o ś n i o R o d a k c j a ustanawia 2 n a g r o d y n a najlepszo prace magistorskie z zakresu k u l t u r y a r t y s t y c z n e j l u d u . N a g r o d y to — d z i ę k i p o p a r c i u M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i — p r z y z n a w a n o b ę d ą ze Ś r o d k ó w Centralnego F u n d u s z u R o z w o j u K u l t u r y . W y s o k o ś ć k a ż d o j n a g r o d y w y n o s i w r o k u 1987/1988 — 30.000 zł. Praco, p o w s t a ł e w o s t a t n i c h d w ó c h latach z g ł a s z a ć m o g ą K a t o d r y W y ż s z y c h Uczelni, P r o m o t o r z y oraz sami zaintorosowani. T e r m i n z g ł a s z a n i a prac u p ł y w a 15 m a r c a . N a d e s ł a n y egzemplarz zostanie z w r ó c o n y w torminio 2 m i e s i ę c y . Posiedzenie J u r y o d b ę d z i e się w k w i e t n i u 1988 г. a decyzjo wraz z m o t y w a c j ą b ę d ą o g ł o s z o n o na l a m a c h pisina. Najciekawsze praco b ą d ź ich f r a g m e n t y chcemy p u b l i k o w a ć na ł a m a c h pisma. S ą d z i m y , że n a g r o d y przyznawane k a ż d o g o r o k u b ę d ą s p r z y j a ł y w z r o s t o w i zainteresowania m ł o d y c h e t n o g r a f ó w k u l t u r ą a r t y s t y c z ­ n ą polskiej w s i , p r o b l o m a m i t w ó r c z o ś c i l u d o w e j i nieprofesjonalnej. 236 1 �PODZIĘKOWANIE O d 1956 г. pismo nasze drukowane b y ł o w Z a k ł a d a c h Graficznych „ T a m k a " Z-2 p r z y u l . P o d c h o r ą ż y c h 39. P r z y w i ą z a l i ś m y się do „ n a s z e j " D r u k a r n i , do l u d z i , z k t ó r y m i dane n a m b y ł o p r a c o w a ć . W d z i ę c z n i i m j e s t e ś m y za d o b r ą wolę, ż y c z l i w o ś ć i t r u d . Chcemy to o k a z a ć szczególnie teraz, w j u b i l e u s z o w y m r o k u naszego pisma. P o d z i ę k o w a n i a s k ł a d a m y na ręce K i e r o w n i k a p . Zawadzkiego i — t a k dla nas życzliwej — p . A l i n y S t r z a ł k o w s k i e j . Nie m o ż e m y t e ż p o m i n ą ć osoby zocera p . Jorzego S o k o ł a , k t ó r y z d u ż ą i n t u i o j ą i r o z s ą d k i e m p r z e d z i e r a ł się przez rafy z n a k ó w k o r e k t o r s k i c h i znakomicio w y c z u w a ł nasze intencje, b y w a ł o nawet — p o p r a w i a j ą c nasze p o t k n i ę c i a . �SPROSTOWANIE Pani W a n d a J o s t o w a, z n a k o m i t a z n a w c z y n i k u l t u r y l u d o w e j Podhala n a d e s ł a ł a list do R e d a k c j i , w k t ó r y m gani nas za podanie o niej niesprawdzonej i n f o r m a c j i w a r t y k u l e A . Jackowskiogo Pożegnanie.. Jest n a m bardzo p r z y k r o , że p o l e g a j ą c na niesprawdzonej informacji w y r z ą d z i l i ś m y w i e l k ą p r z y k r o ś ć p a n i J o s t o w e j , „ u ś m i e r c a j ą c " j ą w t y m a r t y k u l e . Przepraszamy j ą za to z c a ł e g o serca. J e d n o c z e ś n i e i n f o r m u j e m y , iż P a n i W a n d a J o s t o w a p r z y g o t o w u j e obecnie t o m prac z b i o r o w y c h p o ś w i ę c o n y p r z e m i a n o m w spo­ sobie o d ż y w i a n i a się l u d n o ś c i wiejskiej. P u b l i k a c j a m a charakter m i ę d z y n a r o d o w y . Zawiera a r t y k u ł p . Jostowej Feierliche nnhrung und litre V erwandlungen an polniseher Orawa. skiego, p r z e k a z u j ą c je do d r u k u w n r 5 Bocznika J o s t o w e j : Zwyczaje w ekspozycji doroczne w naddiinajskich Orawskiego Parku Etnograficznego, Br&uchen- Ponadto p. Jostowa o p r a c o w a ł a i o p a t r z y ł a w s t ę p e m m a t e r i a ł y Jana P l u c i ń ­ Podhalańskiego. W w y d a n y m numerze 4 t e g o ż R o c z n i k a z n a j d u j ą się 3 a r t y k u ł y p . wsiach północno-wschodniego Podhala, Jan Pluciński — Wspomnienie Problematyka kultury regionalnej Polskiej Orawy pośmiertne. T a k ż e u k a z a ł się p r z y g o t o w a n y przez zna­ k o m i t ą m u z e a l n i c z k ę , t w ó r c z y n i ę orawskiego P a r k u Etnograficznego t o m z b i o r o w y p t . Zagadnienia z kultury Podhala, Spiszą i Orawy) w y d a w c y : P o d h a l a ń s k i e T o w a r z y s t w o P r z y j a c i ó ł N a u k w N o w y m T a r g u oraz M u z o u m T a t r z a ń s k i e w Z a k o p a n e m ) . ,.Jak na ducha w y s t a r c z y . . . " k o m e n t u j e n a s z ą gaffę p a n i .Testowa. Raz jeszcze serdecznie przepraszamy P a n i ą oraz C z y t e l n i k ó w . Redakcja t �Z a k l ; . d N a r o d o w y i m i e n i a O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o W r o c l a w , O d d z i a ł w W a r s z a w i e 193<!. Nakład 1800 egz. O b j ę t o ś ć 36.20 a r k . w y d . 30 a r k . d r u k . Papier w k l ę s ł o d r u k o w y kl. V 10 g. Cl X 86. O d d a n o do s k ł a d u 30.1.1987 r. P o d p i s a n o do d r u k u w s t y c z n i u 1988 r. W y ­ d r u k o w a n o w s t y c z n i u 1988 r. w Z a k ł . G r a f . „ T a m k a " . Z . 2. Z a m . 2034. K-2:s. C e n a 680.— zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/672d3a1ae878e437a50994023154168c.pdf 60f5cadcd54c7b50c638f47a979d89ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3231 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3028 Title A name given to the resource Resume / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.230-235 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text РЕЗЮМЕ С т а н и с л а в М о с с а к о в с к и — АНТИЧНЫЕ И РЕНЕСАНСНЫЕ ОБРАЗЦЫ ВАВЕЛЬСКОЙ ДЕ­ К О Р А Ц И И „PORTA TRIUMPHALIS" Автор статьи рассматривает вопрос происхожде­ ния мотивов декорации Еавельского п о р т а л а „porta triumphalis", удаляя особое в н и м а н и е тем и з н и х , которые связаны с конкретными произведениями древности. Автор отмечает, что, с одной стороны, павелский портал напоминает своими формами а н ­ тичные т р и у м ф а л ь н ы е ворота, с другой стороны, — распространенный в то время ренессанский портал. В статье подробно анализируются отдельные мо­ тивы, выступающие в вавельской декорации, причем автор ссылается на труд В . Berrecci „ П р о и с х о ж д е ­ ние художественного творчества в свете д е к о р а ц и и Зыгмунтовской часовни", в котором указываются родственпыэ черты краковской творческой лабора­ тории В. Berrecci и ф л о р е п т и й с к о - р и м с к о й школы Sangalla и Rovezzano. З о ф и я С о к о л е в и ч — ТЕОРИЯ НАРОДНОГО ИСКУССТВА ИЛИ НАРОДНОЙ КУЛЬТУРЫ? ОТ ПРЕДЛОЖЕНИЯ ЕВГЕНИЯ ФРАНКОВСКОГО ДО „ПОЛЬСКОГО НАРОДНОГО ИСКУССТВА" 1Э86 Г . Сорок ежегодников журнала „Польское народное искусство" являются важным источником ознаком­ л е н и я с эволюцией взглядов, касающихся сущности н а р о д н о г о и с к у с с т в а к а к элемента культуры и спо­ собов его исследования. П е р в у ю теорию народного и с к у с с т в а к а к элемента к у л ь т у р ы ( с л е д о в а т о л ь н о без необходимости обращаться к эстетическим крите­ р и я м , п р и м е н я е м ы м п о о т н о ш е н и ю г.; большому ис­ к у с с т в у ) с ф о р м у л и р о в а л Е. Франковски. Теория эта вытекает из его концепции о понятии человека, из свойственного человеку магического мышления, из врожденной потребности красоты и творчества. Это забытое в сущности теоретическое предложе­ ние является непосредственным предшественником современных теорий, популяризируемых в „Поль­ ском народном искусстве", особенно в последние го­ ды, по инициативе Александра Яцковского. Благо­ даря духовному родству с Л е в и - Б р ю л л е м и Л . Fan Геннепом во введении понятия символа и обряда п е р е х о д а т е о р и я Франковского ведет к современно­ му (структурному, семиотическому, феноменологи­ ческому) пониманию магического м ы ш л е н и я и на­ родного видения мира, ведет к поискам его прин­ ципов, таящихся в культуре. Понятие ж е эмоций, в ы р а ж а ю щ и х с я в творческом акте, но в ы с к а з ы в а е ­ мых посредством символов, является связующим звеном с современным психоанализом и ЭлмадолСУ.ИМ п о н и м а н и е м с а к р у м . А н н а К утш сба - П о й на р о ва — В НАЧАЛЕ БЫЛИ ПРИДОРОЖНЫЕ ЧАСОВЕНКИ, КРЕСТЫ И ФИГУРЫ В ЗАВОЕ, СОЗДАННЫЕ С В Ы Ш Е ПОЛУВЕВКА ТОМУ НАЗАД. Воспроизведенные в статье рисунки всех продор о ж н ы х часовенок, крестов и ф и г у р в Завое, а так­ ж е п е й з а ж а этой большой горской деревни .распо­ ложенной в южной части Польши, в Западных Кар­ п а т а х у п о д н о ж ь я Б а б ъ е й Г у р ы , были выполнены а в т о р о м с т а т ь и в в о з р а с т е 14—15 л е т , бывшей тогда у ч е н и ц е й к р а к о в с к о й с р е д н е й ш к о л ы , в 1927—1928 г г . на конкурс, о б ъ я в л е н н ы й д л я к р а е в е д ч е с к и х круж­ ков школьной молодежи журнала „Орлиный полет" ( „ O r l i l a t " ) . В 1929 г. о н а о п у б л и к а в а л а в этом же ж у р н а л е статейку, п о с в я щ е н н у ю той ж е теме. В этом ж е году она приняла участие в конкурсе ж у р н а л а „ И с к р ы " на монографию деревни, описывая Завою, — и приступила к работе по инвентаризации дере­ вянного строительства в той ж е деревне, закончен­ н у ю к н и ж н о й п у б л и к а ц и е й в 1931 г о д у , 230 А в т о р вспоминает к л и м а т К р а к о в а 20-х годов, от­ мечая интерес старшего поколения, воспитанного в эпохе Молодой Польши, к деревне и ее культуре, к о т о р ы м о н о д е л и л о с ь со ш к о л ь н о й м о л о д е ж ь ю . Ее п е р в ы м с к р о м н ы м этпограяическим трудам уделили большое в н и м а н и е этнографы Ягеллонского универ­ ситета, Польской А к а д е м и и Н а у к и Этнографичес­ кого музея в Кракове. О п и р а я с ь н а с в о и т о г д а ш н и е заметки, автор ха­ рактеризует Завою тех лет как деревню со ското­ водческими традициями и слабо развитым земледе­ лием. Автор полагает, что среди многочисленных ремес­ л е н н и к о в д е р е в о о б д е л о ч н и к о в были нотепциальные исполнители ряда деревянных часовенок. К самым старым принадлежат, по мнению автора, каменные н а з е м н ы е ч а с о в е н к и , п о с т а в л е н н ы е п о ЕССЙ в е р о я т ­ ности, в X V I I I — X I X вв., о в о з н и к н о в е н и и которых к р у ж а т легенды. Творцов статуй из песчаника, да­ тируемых 1831—1911 г г . а в т о р и щ е т за пределами деревни. Автор статьи поощряет редакцию журнала „Поль­ ское народное искусство" к исследованию перемен в культурном облике Завой и других деревень, начи­ н а я с 20-х до 80-х годов, к у с т а н о в л е н и ю места н е ­ больших сакральных объектов в культуре старой и новой деревни. Т а д е у ш Хжановски БАРОЧНО-НАРОДНЫЕ — СУЩЕСТВУЮТ ЛИ ПАМЯТНИКИ СТАРИНЫ? Автор охватывает понятием народного искусства родственные явления, включая провинциальное, ре­ месленное и самородное искусство. Автор называет его п о д с о з н а т е л ь н ы м в о т л и ч и е от с в е р х с о з н а т е л ь ­ ного общепринятого высокого (официального) искуства. Народное искусство существует в других рам­ ках времени, чем высокое искусство. В нем трудно выделеить очередные „стили". В ряде примеров с X V I I X V I I I X I Xвв. автор отмечаот связь с кон­ кретными произведениями романского и готического с т и л я , а п р е ж д е в с е г о с т и л я барокко. Характер на­ р о д н о г о барочного искусства автор увязывает с креп­ к о п р о ч н о у к о р е н и в ш и м с я с т и л е м барокко в офи­ циальном искусстве, особенно в религиозном. У п р о ­ щ е н н о е , н а с ы щ е н н о е эмоциональностью барокко луч­ ше всего в ы р а ж а е т р е л и и о з н ы е чувства польского народа. Приводя р я д примеров, автор отмечает „не­ к о т о р ы е ч е р т ы н а л и ч и я " барокко в области народного искусства, указывая на родственный характер про­ изведений, которых нельзя механически классифи­ цировать как „барочные" либо „народные". Эти скульптуры и картины принадлежат к пароднобарочной категории. И х х а р а к т е р и з у е т а р х и т е к т о н и к а к о м ­ позиции, плоскость отображения, а в живописи так­ ж е п р и с т р а с т и е к буйной, красочной декорации. А л е к с а н д р а Я х е р - Т ы ш к о ва СКИЕ ГРАВЮРЫ НА ДЕРЕВЕ И СЛОВНАЯ — ЛЕЖАЙИХ РОДО­ В Л с ж а й с к и е с 1608 г. с у щ е с т в у е т бернардинский костел, поставленный на месте я в л е н и я Пресвятой Д е в ы М а р и и в 1590 г . С 1752 г . ( к о р о н а ц и я о б р а з а Лежайской Богоматери) Лежайск стал одним из цен­ тров паломничества. Среди многочисленных попий лежайского образа обращают внимание гравюры на дереве, выполненные различной техникой. В 1982 г. в К р а к о в с к о м Этнографическом музее было представлено 9 л е ж а й с к и х гравюр на дереве, расцвеченных оттисков; 3 из которых изображают Л е ж а й с к у ю Б о ж ь ю Матерь. Надо полагать, что все они происходят из мастерской Томаша Бонковского. Г р а в ю р ы эти с в и д е т е л ь с т в у ю т о в ы с о к о м у р о в н е м а ­ стерства народных ксилографов. �I М а р е к Л o u ч и и с к и — ОРИГИНАЛ ИЛИ КОПИЯ Автор, х у д о ж н и к - г р а ф и к , опираясь на свой опыт предлагает исследовать старинное гравюры на дере­ ве п у т е м а н а л и з а т е х н и к и и х и с п о л н е н и я . Т а к и м м е ­ тодом автор анализирует гравюру из „Теки Лазарского". А н н а К у н ч и и ь с к а-И р а ц к а ДАРЫ ИЗ КРЫПНА — ВОСКОВЫЕ Во время территориальных исследований, прово­ д и м ы х И н с т и т у т о м н а П о д л я с ь е , в 1986 г. было обна­ ружено, неизвестное ранее в профессиональной ли­ т е р а т у р е , место к у л ь т а , где до с и х пор полностью сохранился обычай приношения воскосых даров. Н а д о п о л а г а т ь , ч т о т р а д и ц и я этого обычая сущестует в К р ы п н е близ К н ы ш и н а с того времени, к о г д а он стал пентром паломничества к чудотворному образу Б о г о р о д и ц ы с М л а д е н ц е м , то е с т ь с X V I I в. О д н а к о первое описание приношения дароз датируется л и ш ь тридцатыми годами нашего столетия. Д а р ы в виде человеческой ф и г у р ы либо отдель­ н ы х частей т е л а (ноги, р у к и , голова, сердце, глаза) с к л а д ы в а ю т па с т у п е н я х главного а л т а р я , где по­ мещается чудотворный образ. С н а ч а л а паломники с дарами и горящими свечами в руках обходят во­ круг костел. Так вносят паломники мольбы о здра­ в и и л и ч н о м и в с е й с е м ь и . Ч и с л о л и ц , за к о т о р ы х м о ­ лятся паломники, символизирует количество прино­ симых даров. Н ы н е дары, к а к правило, отливают из ц е м е н т н ы х ф о р м . В е р у ю щ и е за д о б р о в о л ь н ы м д е ­ н е ж н ы м взносом, „ о д а л ж и в а ю т " и х на в р е м я с о в е р ­ ш е н и я обряда, Д а р ы хранятся в костеле и много­ кратно используются очередными паломниками. Перед I I мировой войной приносили т а к ж е в К р ы п н е в качестве даров собственноручно выполненные из в о с к а ф и г у р к и , п е р е п л а в л я е м ы е затем па свечи. Современный сценарий храмового праздника Бо­ ж ь е й Матери, отмечаемого в продолжение трех дней (6, 7 и 8 с е н т я б р я ) , к а ж е т с я н и в ч е м н е и з м е н и л идеи самого обряда, в котором принимает участие много молодых людей, приносящих в виде дароз езоих детей. М а л г ож ата М а з у р к а в ч — ЧЕ ТОВЕКОПОДОБНЫЙ КАМЕНЬ ИЛИ Ж Е НАКАЗАННА ЖИЗНЬ Автор статьи исследует семантику камня в польобразные камни, в первую очередь анализируя ве­ рования и сказы. В польской народной культуре причиной пре­ вращения человека в камень является чаще всего г н е в божий, рызванный нарушением обязывающих к а н о н о в . Ч е л о в е к мог п р е в р а т и т ь с я в к а м е н ь , п р о ­ т и в я с ь Господу Богу либо не с о г л а ш а я с ь с его п р и ­ говорами. В камень обращаются также люди, не с д е р ж а в ш и е своих о б е щ а н и й . К р о м е того, о б р а щ е н и е ч е л о в е к а в к а м е н ь м о ж е т быть вызвано проклятием другого человека. В сказах превращение человека в к а м е н ь м о ж е т быть вызвано нечистой силой. Од­ нако в таких случаях, в противоположность преды­ д у щ и м п р и м е р а м , замена обратима. Итак, в польской народной культуре превраще­ н и е в к а м е н ь я в л я е т с я в с е г д а н а к а з а н и е м за нару­ ш е н и е божеских либо человеческих прав. В связи с этим человекоподобный к а м е н ь п р е ж д е всего сим­ волизирует такие черты, как: неподвижность, омертЕение, х о л о д , бесчувственность, твердость и лишь и дальнейшей очереди — стойкость, единство и силу. Ежи Т и м о ш е в и ч — О НАРОДНОМ ИСКУССТВЕ ЕЖИ с в и д е т е л ь с т в у е т не т о л ь к о тот ф а к т , что у п о м я н у т ы е в ы ш е статьи ои подписывал своим именем и ф а ­ м и л и е й , х о т я большинство своих тектов подписывал п с е в д о н и м а н и и л и ш и ф р о м . Это к а с а е т с я н е т о л ь к о деятельности в Обществе поощрения народного про­ мысла, но п р е ж д е всего его глубокого понимания проблем народного искусства, как и вдумчивых за­ м е ч а н и й н а эту т е м у . СТЕМПОВСКИ Автор статьи представляет и комментирует два мало известных текста одного из самых выдающих­ с я п о л ь с к и х эссеистов — Ежи Стемповского: „На­ родное художественное творчество" и „На высоких г о р н ы х л у г а х " . Эти, х о т я у ж е н ы н е забытые, эссе я в л я ю т с я г а ж н ы м звеном для исследований равно н а р о д н о г о и с к у с с т в а , к а к и его в о с п и я т и я , и т а к ж е п о в ы ш е н и я заинтересованности и о ч а р о в а н и я им. П р о б л е м а т и к а н а р о д н о г о и с к у с с т в а занимала важ­ ное место в и с с л е д о в а н и я х Стемповского.. Об этом В л а д и с л а в а Я в о р с к а — НЕСКОЛЬКО ЗАМЕ­ ЧАНИЙ О ГОРОДСКОМ ХУДОЖЕСТВЕННОМ ФОЛЬКЛОРЕ Искусством городского ф о л ь к л о р а называет автор настенную живопись на домах, каменных оградах, стенах метро. Рассматривает ж и в о п и с ь на городских стенах и п а м я т н и к а х Лисабона во время р е в о л ю ц и и движение графити в Нью Йорке в пятидесятых го­ дах, п о в л и я в ш е е на н е к о т о р ы х х у д о ж н и к о в . Г а л и н а В 80-УЮ К е н а р о в а — ПО СЛЕДАМ Г О Д О В Щ И Н У ЕГО С М Е Р Т И КЕНАРА Автор пишет о личности Антония Кенара, извест­ ного п р е ж д е всего к а к педагога и х у д о ж н и к а - с к у л ь п ­ тора. Главным материалом, которым пользовался К е н а р , было д е р е в о . Б о л ь ш и н с т в о е г о т р у д о в п о г и б л о во в р е м я В т о р о й м и р о в о й в о й н ы и К е н а р о в а (его ж е н а ) в с п о м и н а е т и п р е д с т а в л я е т те, к о т о р ы е уце­ лели. В своей статье она п р е ж д е всего уделяет в н и ­ мание работам религиозного содержания — фигурам святых и ангелов, находящихся в часовнях и косте­ лах. Кенар выполнял т а к ж е надгоробья в виде ча­ совенок. Большинство из них находится на клад­ бище заслуженных лиц в местности Закопане. О л ь г а М у л ь к е в и ч-Г о л ь д бе р г — И З М Е Н Е Н И Я Т Р А Д И Ц И О Н Н О Й ЕВРЕЙСКОЙ ДОЖЕСТВЕННОЙ ВЫРЕЗКИ ВИДО­ ХУ­ Традиционная еврейская художественная вырезка встречалась на территории П о л ь ш и е щ е в начале т е к у щ е г о с т о л е т и я . В то в р е м я о н а и с п о л н я л а с в о и традиционные ф у н к ц и и — у к р а ш а л а восточную стену дома, у к а з ы в а я в к а к о м н а п р а в л е н и и следует м о л и т ь ­ ся, у к р а ш а л а о к н а е в р е й с к и х домов во в р е м я п р а з д ­ ника „шавуот", играла роль подарка, который ввиду е г о эстетических достоинств вкладывали в моли­ твенник. П о с т е п е н н о о б ы ч а й этот о т м и р а л и в м е ж в о е н н ы й период такого рода творчество у ж е не поддержи­ валось. Оно возродилось в пятидесятых годах в И з р а и л е , г д е д о с и х п о р и м занимаются. Художе­ ственная в ы р е з к а и з м е н и л а п р е ж д е всего свою т р а ­ диционную функцию. В настоящее время она является предметом художественной ценности, кото­ рым украшают жилище. Вырезка играет также роль памятки, которую покупают туристы. Традицию художественной вырезки поддержи­ вают многие творцы, причем отчетливо выступают два основных направления: во-первых, сохранение ф о р м ы и о с н о в н ы х элементов орнамента, следова­ тельно традиционного стиля еврейской вырезки, во--вторых, — в в е д е н и е н о в ы х т е м а т и ч е с к и х элементов, с в я з а н н ы х либо с а к т у а л ь н ы м и праздниками, отме­ чаемыми светским образом в „кибуцах", либо с об­ щ е п р и з н а н н ы м и ц е н н о с т я м и , к а к борьба за м и р , г о ­ довщина образования государства, отображение И е р у с а л и м а , с т е н ы п л а ч а . Это первое направление является продолжением основных черт традиционней в ы р е з к и , ее м о т и в о в и к о м п о з и ц и и узора, а т а к ^ е с о д е р ж и т с о в р е ш е н н о н о в ы е элементы, не с в я з а н н ы е с традицией. В е с л а в Ющак Текст в форме письма, адресованного Александру Яцковскому, содежит фрагмент первого польского перевода поэмы Уильяма Блейка „Мильтон" (1804 г.). Д о с и х п о р п о л ь с к и й ч и т а т е л ь был знаком с этой поэмой л и ш ь в о т р ы в к а х в переводе Чеслава М и лоша („Земля Ульгро"). 231 �М а р ц и н Ч с р в и нь с к и НЯШНЕГО ДНЯ — СИМВОЛ СЕГОД- Особенной чертой современного искусства, как изобразительного, так и театрального либо кинема­ тографического, является оперирование свободно соз­ даваемыми символами, создаваемыми па основном плане конструкции произведения, такие экстренно п произвольно, так сказать „частным образом" соз­ д а в а е м ы е с и м в о л ы , о т о р в а н ы от а р х а и ч е с к о й базы, от у с т а н о в л е н н о г о т р а д и ц и е й с в о е о б р а з н о г о словаря символот.!, к к о т о р о м у п р и б е г а е т с и м в о л и з м . У сим­ волистов символы являются историческими цитата­ ми. Т е п е р е ш н е е ж и в о е п р о и з в о л ь н о е символотворчество возникает на основе внутреннего опыта его а в т о р а . В в и д у этого д л я потребителя символ только существует, но непонятен. Автор статьи выдвигает тезис, что вновь обрете­ нная искусством способность „символотворчества" открывает широкие перспективы и может стать по­ воротным пунктом в развитии культуры, одновре­ менно угрожая возникновением вакуума и непони­ мания. Самыми цепными среди проявлений современного символотворчества автор статьи считает те произве­ дения, в к о т о р ы х творческие способности и х автора связаны корнями с культурой. М е ч и с л а в П о р е м б с к и КАРТИНЫ И ОБРАЗА А в т о р с т а т ь и о т в е ч а е т н а этот вопрос утверди­ тельно. Доказывает, что модернизм не столько в х у ­ дожественном, сколько именно в мировоззренческом смысле является наследием, к которому прямо либо бессознательно обращаются в свете и в вивду ощу­ щ а е м о г о в н а с т о я щ е е в р е м я к р и з и с а , к у л ь т у р ы . Это я в л е н и е выступает не только в П о л ь ш е , но и во в с е х западных странах. Н е с т а л о богов, которые поддерживали веру в Науку, Технологию, Социали­ стическую революцию, либо в Опекунское государ­ ство. И с т о р и я о к а з а л а с ь в данном случае ч р е з ы ч а й но ж е с т о к о й . Отсюда т е п е р е ш н е е в о з в р а щ е н и е и р р а ­ ционализма, в частности, в виде мистико-гностическлх тенденций. Умудренные 80-летним опытом совпемепные интеллектуалисты и художники иначе, — т о е с т ь без м а к с и м а л и с т с к и х а с п и р а ц и и — понимают утопическое мышление и деятельность. Чувство трагических антиномий существования скорее ведет к борьбе с о злом, чем к метафизической боязни и акцептации Нирваны, к а к единственного выхода. Д л я м н о г и х т в о р ц о в и с к у с с т в о п е р е с т а л о быть альгЬай и омегой о с в о б о д и т е л ь н о г о д в и ж е н и я и о а з и с о м абсолюта: к а к р а з наоборот, они и щ у т в самой ж и з ­ ни творичёских импульсов и экспрессии. Т е м не м е н е е , ' с т о л ь к о ж е о с н о в н ы х п р о б л е м эры модерниз­ м а р а в н о у п а с , к а к и за п р е д е л а м и П о л ь ш и , в е р н у ­ л о с ь к а к бумеранг, — ибо не р а з р е ш е н ы с а м ы е д р а ­ матические вопросы индивидуального существова­ ния, находящиеся в накууме, которые лишены исторического смысла и обречены на скитание по м и р у боз путеводителя. К а к и Другие н а ш и совре­ м е н н и к и - х у д о ж н и к и стремятся сами установить этот путеводитель. 3 б и г пе п Р а ш с вс к и ШЕБНИКА — ВЕРИФИКАЦИЯ ВОЛ­ В Главном архиве давних актов находятся доку­ менты прусского Генерального губернаторства. Среди них сохранилась интересная корреспонденция Анто­ н и я Юлиуша. владельца волшебного фонаря, с мини­ с т р о м Южной Пруссии и Силезии, фон Гоймем, л также с Воеппофискалыюй камерой в Познани. Юлиущ обратился с просьбой признать ему кон­ ц е с с и ю на в о л ш е б н ы й ф о н а р ь . П о л у ч и в о т к а з он п о ­ просил министра поддержать в К а м е р е его просьбу. В р е з у л ь т а т е о б м е н а р я д о м п и с е м Юлиуга получил к о н ц е с с и ю „ н а п р о я в л е н и е т е н е й в Южной Пруссии в с е г д а , к о г д а это понадобится", с датой 3 сентября 1797 г. Это с т а р е й ш и й и з в е с т н ы й в н а с т о я щ е е в р е м я текст концессии на в о л ш е б н ы й ф о н а р ь , изданной па польских землях. 232 I ГДЕ ВИСЯТ В к в а р т и р а х е щ е до недавнего времени суще­ с т в е н н у ю р о л ь и г р а л а к а р т и н а . Н е з а в и с и м о от того, была л и это к а р т и н а р е л и г и о з н о г о с о д е р ж а н и я ( с в я ­ той образ) и л и патриотического либо обыкновенная олеография, к а к и оригинальное произведение х у ­ дожника, они придавали интерьеру смысл и свое­ образное достоинство, поясняя символизируемую суть картины. Место, где в е ш а ю т картины, свидетель­ ствует об особой символической топографии ин­ т е р ь е р а , заслуживающей исследования и описания. К а р т и н а (образ) в и н т е р ь е р е п р и н а д л е ж и т к с ф е ­ ре sacrum о с в я щ а я в ы д е л е н н у ю ч а с т н у ю с ф е р у ж и з ­ ни. Противопоставляется так наз. „форалыюму" искусству, то есть искусству о б щ е с т в е н н ы х мест ( в ы ­ с т а в к и , р е к л а м ы и т.п.). О д н а к о и в п р е д е л а х „ ф о р а л ь н о г о " и с к у с с т в а м о ж н о о т м е т и т ь элементы sacrum наряду с обычной повседневностью. Но совершенно л и ш е н о с а к р а л ь н ы х элементов массовое искусство, представляемое телевидением, массовой печатью, ж у р н а л а м и и т.п. Р а з в и т и е массового искусства по­ в л е к л о за с о б о й к р и з и с ч а с т н о й и к о н о г р а ф и и , у с т р а ­ н я я образ из ж и л ы х интерьеров. Р о х С у л и м а КРЕСТЬЯН С т е ф а н М о р а в с к и — СУЩЕСТВУЕТ Л И ДО СИХ ПОР МОДЕРНИСТСКОЕ МИРОВОЗЗРЕНИЕ? — МЕСТА, — ФОТОГРАФИЯ ПОЛЬСКИХ Фотография польских крестьян как культурное явление в более широком масштабе появляется в к о н ц е X I X в. и п о л у ч а е т р а с п р о с т р а н е н и е в п е ­ риод межвоенного двадцатилетия. Разрозненные до сих пор коллекции фотоснимков, находящиеся в этнографических и исторических музеях, а также в домашних архивах, не могли полностью проник­ нуть к а к явление в сознание исследователей куль­ туры, к а к и самих жителей деревни, которых фото­ г р а ф и и эти касаются. И лишь результаты конкурса „Фотография польской деревни", организованного в 1983 г., п о к а з а л и о х в а т и значение этого явления. Фотография польских крестьян редко вызывала интерес этнологов, чаще оценивали ее историки общественных движений и историки культуры, ко­ торые считали фотографию историческим источни­ ком. Автор статьи отмечает, что крестьянскую ф о ­ т о г р а ф и ю следует рассматривать скорее не к а к но­ вый тип источника познания народной культуры, а к а к н о в у ю ф о р м у экспрессии этой культуры. Фо­ тография, а не художественные отображения дерев­ н и , н е м е м у а р н ы е записи, окончательно ликвидиро­ в а л и м о н о п о л ь р а з г о в о р н о й р е ч и , к о т о р а я была на­ родным критерием правды. Автор статьи подчеркивает, что крестьянские фотографии следует рассматривать как сведения, м н о г о к р а т н о и я а з н к о б р а з н о закодированные соглас­ но с и е р а р х и е й п р е д с т а в л е н и я ч е л о в е к а в народной к у л ь т у р е , а не к а к дословные сведения, ибо ф о т о ­ г р а ф и и эти о т о б р а ж а ю т н е ч т о и н о е , ч е м м ы п а н и х видим. Итак, крестьянская ф о т о г р а ф и я символизи­ рует место человека в общем, сопутствует обычно переломным моментам жизни крестьянской семьи (рождение, крестины, свадьба, похороны, война, эми­ грация, деятельность организованного крестьянского движения). Доступные ныне исследованию коллекции фото­ грамм следует рассматривать не только к а к свиде­ тельство цивилизационной эмансипации крестьян­ ства, но т а к ж е к а к составную часть общественных преображений крестьян, к а к серию автоспимков, мо­ делированных техническими приемами фотоискус­ ства, а т а к ж е его стиль и т р а д и ц и и , к о т о р ы е х а р а к ­ терны для сельских и маломестечковых фотографов. Ежи Б а р т м и н ь с к и — „О Ч Е М Д У М А Е Ш Ь , Т О ТЕБЕ ПРИСНИТСЯ". О ТОЛКОВАНИИ СНОВИДЕ­ НИЙ В НАРОДНОМ СОННИКЕ Исследуя народный сонник автор главным обра­ зом пользуется современными фольклорными ма­ териалами. Д л я сравнения он использует также этнографические и ф о л ь к л о р н ы е записи X I X века и начала X X века, а т а к ж е печатные сонники, по­ я в л я ю щ и е с я , н а ч и н а я с с е р д и н ы X I X в. �I PJ с в о е й с т а т ь е Б а р т м и ш с к и п ы т а е т с я ответить на следующие вопросы: существуют ли правила толкования снов в польской народной традиции? Является ли пояснение смысла сновидений чисто условным, передаваемым только в силу традиции, или ж е можно установить следы внутренней моти­ в и р о в к и ? К а к о в а в з а и м о с в я з ь этих м е х а н и з м о в с м е ­ ханизмами языка. О к а з ы в а е т с я , что и н т е р п р е т а ц и я сновидений осно­ вательно упорядочена, что с в и д е т е л ь с т в у е т о вну­ тренней мотивировке. Автор выделяет следующие п р и н ц и п ы и н т е р п р е т а ц и и с н о в : 1) п р и н ц и п ы п о л н о ­ г о т о ж д ж е е т в а о б р а з а и е г о , т о л к о в а н и я , 2) п р и н ц и п ы с в я з и ( м е т о н и м и я ) , 3) п р и н ц и п я з ы к о в о г о сходства, 4) принцип сходства содержания (символизм), 5) п р и н ц и п к о н т р а с т а , 6) п р и н ц и п с в о й с т в . Я ц е к К о л ьб уш с в с к и — ..ЛЕТИ ЛОСТОЧЕК В П У Т Ь - Д О Р О Г У . И Б О Я И Д Т И Н Е МОГУ"... Н Е ­ СКОЛЬКО ЗАМЕЧАНИЙ О СТИХОТВОРНЫХ НА­ РОДНЫХ ПИСМАХ Предметом исследований автора является народ­ ное стихотворное письмо. Автор проанализировал р я д п и с е м этого рода, н а п и с а н н ы х в период п р и б л и ­ зительно о т 1914—1962 г г . К о л ь б у ш е в с к и , и с х о д я и з анализа стилистики стихотворных писем, прежде всего интересуется отношением о т п р а в и т е л я письма к получателю, которое вытекает из структуры тек­ с т а . В этоя с в я з и о н п р е ж д е г.сего и н т е р е с у е т с я ф о р ­ мулами обращения, которыми начинается и кончает­ ся письмо, а т а к ж е автотематическими элементами писем. Характерной чертой народного стихотворного пись­ ма является небольшое количество содержащихся в н е м к о н к р е т н ы х с в е д е н и й . У п о р д е л а е т с я зато на ситуацию отправления письма, которая носит все черты магического действия и ритуала благодаря месту и времени писания письма. Существенное значение в структуре народного письма имеет личность адресата; его значение и в а ж н о с т ь п о д ч е р к и в а е т с я п р е ж д е всего путем в в е ­ д е н и я а в т о т е м а т и ч е с к и х элементов, в которых отме­ ч а е т с я ж е л а н и е у д о в л е т в о р и т ь эстетические потреб­ ности адресата. Т а к у ю ж е ф у н к ц и ю исполняют ф о р ­ мулы, которые служат установлению контакта от­ правителя с адресатом, а т а к ж е формула, заканчи­ в а ю щ а я письмо. Такая структура народного стихотворного письма в ы т е к а е т п р е ж д е всего из его ф у н к ц и й . Ибо его р о л ь г л а в н ы м о б р а з о м заключается в том, чтоб создать и п о д д е р ж и в а т ь эмоциональную связь. Г а п н a 111 е п ч и к - В с ж б и ц к а — УМЕРЕТЬ ОТ ЛЮБВИ. ДОПОЛНЕНИЕ К АНАЛИЗУ „РАССКАЗОВ В ШКОЛЬНЫХ ТЕТРАДЯХ" Автор статьи анализирует типичные для учени­ ческой субкультуры рассказы, которые наряду с другими формами повествования, помещаются в тетрадях школьной молодежи. Автор рассматри­ вает стилистические и фабульные образцы этих т е к с т о в , а т а к ж е и х с в я з ь с бульварным романом (либо с „повестью д л я к у х а р о к " ) . О д н а к о п р е ж д е всего автора и н т е р е с у ю т ф у н к ц и и этих р а с с к а з о в в и с с л е д у е м о й и м с у б к у л ь т у р е , а т а к ­ ж е связь ее с д р у г и м и т е к с т а м и , (например, в о р о ж ­ ба, ш к о л ь н ы й распорядок). Анализ тематики, ф а ­ бульных схем и функций, которые рассказы ш к о л ь ­ ных тетрадей исполняют в ученической среде, неми­ нуемо в ы з ы в а е т вопрос существует ли в культуре ш к о л ь н о й м о л о д е ж и этос т р а г и ч е с к о й с м е р т и . А в т о р п р и х о д и т к у б е ж д е н и ю , ч т о о б этосе говорит уже н е п р и х о д и т с я . Н о зато существует известный вид литературы или точнее говоря — известный эстети­ ческий образец, который моделирует род поведения или подхода к жизни. Д о р о т а С имо п и д е е ВРЕМЕННЫХ ДЕТСКИХ — ПИКТОГРАФИЯ АЛЬБОМОВ Современные дети вернулись к бомов. В р е з у л ь т а т е это н е т о л ь к о СО­ старой моде а л ь ­ привело к боль­ ш о й и н ф а н т и л и з а ц и и с о д е р ж а н и я записей, но т а к ж е отразилось на всем декоративном о ф о р м л е н и и а л ь ­ бомной записи. Если п р е ж д е п и к т о г р а ф я в л я л с я в альбомах су­ щ е с т в е н н ы м д о п о л н е н и е м с о д е р ж а н и я и был созву­ ч е н с н и м , то с о в р е м е н н ы е д е т и (в в о з р а с т е 10—13 л е т ) р а з д е л и л и о б а эти элемента, обращая их в авто­ н о м н ы е я в л е н и я . П о э т о м у запись религиозного содер­ жания сопровождается вырезанной из журнала новейшей моделью автомашины или роскошной в и л л ы , что я в л я е т с я д л я ребенка своеобразной цен­ ностью. Т е х н и к а у к р а ш е н и й записей опирается на новей­ шие достижения цивилизации: фломастер, плакатная к р а с к а . Фотография из автомата и ж у р н а л ь н ы е в ы ­ резки Еытаснили д а в н и е романтические пейзажи и модулированные рисунки цветов. Место незабудок, роз, пронзенных стрелой сердец, греческих меан­ д р о в заняли ф и г у р ы из детских киносерий, из Дисп е й с к и х ф и л ь м о в , к о т о р ы е не имеют н и к а к о й связи с записью в альбоме. Ян В А д а м о в с к и ФОЛЬКЛОРЕ — О СУДЬБЕ АРХАИЗМОВ Автора статьи интересует, каким образом со­ храняются и функционируют языковые архаизмы в ф о л ь к л о р н ы х текстах. Он выделяет следующие ф о р м ы и х с у щ е с т в о в а н и я : 1) а р х а и з м ф у н к ц и о н и р у е т к а к своего рода „ о к а м е н е л о с т ь " с н е п о н я т н о й либо неясной семантикой и встречается в очень немногих т е к с т а х 2) а р х а и з м с о х р а н я е т с я т о л ь к о в п р и п е в а х некоторых песен в ф у н к ц и и мелизма; 3) а р х а и ч е с ­ к и й элемент подвергается ассимиляции согласно оте­ чественному лексическому составу, например ассо­ нанс, т.е. ф о н е т и ч е с к о е уподобление устаревшего в ы р а ж е н и я и у п о т р е б л я е м о г о о б о р о т а р е ч и ; 4) о б о б ­ щ е н и е значения различных архаичных выражений путем тождества с центром семантического поля; 5) п р е в р а щ е н и е первоначально нарицательных на­ званий в имена собственные, что ведет к возникно­ вению стилистических противоположностей типа: нейтральное название — стилистическое название. Я ц е к О л е н д з к и — „ И С К У Ш А Й Б А Б А ДЕДА". К ВОПРОСУ О НЕОБХОДИМОСТИ ПЕРИПАТЕТИ­ ЧЕСКИХ РАЗМЫШЛЕНИЙ В Европе и в Азии пользуется популярностью д е т с к а я и г р а в к л а с с ы , к о т о р а я заключается в пе­ ремещении, согласно установленным правилам, де­ тей-игроков в нарисованных н а земле диаграммах. Диаграммы часто отличаются пластическими особен­ н о с т я м и в зависимости от с п о с о б н о с т е й и н а х о д ч и ­ вости рисующего ребенка. Игра сопровождается ри­ фмованными считалками, часто старее XIX века. Считалки д о л ж н ы поощрять к игре или осложнять ее. А в т о р д е л а е т оговорку, что его т е к с т и м е е т с к о ­ рее художественный, чем н а у ч н ы й х а р а к т е р и про­ водит глубокий прекрасный анализ генезиса и смы­ с л а и г р ы в к л а с с ы , у ч и т ы в а я ее психологическое и социологическое значение. Диаграмма „класс" отображает структуру школы — вместе с переменами ш к о л ь н о й системы изменя­ ются правила игры, форма диаграммы и степень у с л о ж н е н и я с а м о й и г р ы . И м е е т значение равно под­ бор м е с т а к а к и ф о р м а р и с у е м о й д и а г р а м м ы , о б щ и й характер игры и подбор сопровождающих игру счи­ т а л о к , к о т о р ы е м о г у т быть т а и н с т в е н н ы м и , п у г а ю щ и ­ ми, д е м о н и ч е с к и м и ( и м е ю щ и е х а р а к т е р м а г и ч е с к о г о заклинания), с м е ш л и в ы м и и др. У ч и т ы в а я все аспек­ т ы и г р ы в к л а с с ы , м о ж н о р а с с м а т р и в а т ь ее к а к с в о е ­ образный обряд театрального характера, который свя­ зан с о с т а р ы м р и т у а л ь н ы м о б ы ч а е м , д а в н о к а з а л о с ь бы в ы т е с н е н н ы м и з с о в р е м е н н о й г о р о д с к о й к у л ь т у р ы . Irpa в классы является генетически городской игрой. В заключение статьи автор обосновывает оспарива­ е м ы й во в с т у п л е н и и т е з и с об а р х а и ч е с к о м , ' р и т у а л ь ­ ном, связанным с верованиями характере дет­ ских игр. 233 �С т а н и с л а в В с н г л яж — ЭТНОЛОГИЧЕСКОЕ И ЭТНОГРАФИЧЕСКОЕ ПОНИВАНИЕ КАТЕГОРИИ „КУЛЬТУРА". АНТИМЕТОДОЛОГИЧЕСКИЙ ОЧЕРК. С т а т ь я с о д е р ж и т обзор р а з л и ч н ы х исследователь­ с к и х т о ч е к зрения и методологических предложе­ ний, к о т о р ы е п о я в и л и с ь в общественных и гумани­ т а р н ы х н а у к а х в X X в. и р а з в и в а л и с ь па основе этнологии. Автор п р е ж д е всего а н а л и з и р у е т соотно­ шение отдельных методой и способов понимания основной категории упомянутых паук (общественных и гуманитарных) категории культуры. А в т о р у т в е р ж д а е т , ч т о в п а у к е X X в. с у щ е с т в у ю т два основных противопоставленных способа понима­ ния термина „культура". Первому из них автор при­ писывает термин „социокулътура", связывая его с акцептацией натуралистической модели пауки, с с ы л а ю щ е й с я на о б ъ е к т и в и з м и гомологическую мо­ д е л ь п о я с н е н и я . И с с л е д о в а н и е законов „социокульт у р ы " — утверждает автор — отвечает представлен­ ная „отнологом-нарриктуристом" — структурно-се­ миотическая методологическая ориентация. Противо­ положностью „социокультуры" является „идиокультура", исследуемая „этнографом-портретистом", ко•юрый придерживается феномепологическо-герменевт и ч е с к о й т о ч к и зрения и не р а с с м а т р и в а е т науку как иомотстическое занятие. Хотя обе и с с л е д о в а т е л ь с к и е п о з и ц и и и о п р е д е л е ­ ния понятия „культура" противоположны, автор п р е д л а г а е т т о ч к у зрения к о т о р а я с о г л а с о в ы в а л а бы противоположности, типичные для обеих методоло­ г и ч е с к и х о р и е н т а ц и и . А в т о р о п р е д е л я е т ее к а к пар о д о к с а л ь н у ю п о з и ц и ю . По его м н е н и ю , „ п р е д л о ж е ­ н и е запять пародоксальную позицию в исследова­ н и я х к у л ь т у р ы вытекает из сложности обществепно- к у л ь т у р н ы х я в л е н и й и и.! ж е л а н и я у ч е с т ь разно­ образные аспекты человеческой деятельности, кото­ р ы е у к л о н я ю т с я от д о г м а т и ч е с к и х т е о р и й , а б с о л и т и знрующих свои п а р т и к у л я р н ы е перспективы". Ч с с л а з Р об от ы ц к и — ГЕРБ И РЕКЛАМА Эмблемы польских гербов либо их названия гее чаще появляются в рекламных текстах, в названиях продовольственных товаров либо в названиях ресто­ ранов и магазинов. В польской исторической традлцни способы пользования гербом были строго предопределены законом, гарантируя шляхетские п р и в и л е г и и . С л у ч а и злоупотребления подвергались обсуждению в широко распространяемой литературе. Автор статьи пытается выяснит причины поль­ зования в н а с т о я щ е е в р е м я г е р б а м и и задает вопрос я в л я е т с я л и это п е р е ж и т к о м ш л я х е т с к о й культуры, элементом психологии рекламы, бессознательным у в я з ы в а н и е м герба с „ д л и т е л ь н ы м и п р о ч н ы м су­ ществованием" в культуре или же только декоратив­ ным элементом Эпа К о р у ль ска — „ПРИ КОРОЛЕ ИЯСТЕ ПОЛЬША РАСТЕТ". НЕСКОЛЬКО ЗАМЕЧАНИЙ НА ТЕМУ ИСТОРИИ ДЛЯ САМЫХ МЛАДШИХ В 1986 г. п е р е и з д а н а к н и ж е ч к а для детей под заглавием: „При короле Пястс П о л ь ш а растет", на­ писанная Корпелем Макушипьским в 1939 г. По м н е н и ю а в т о р а , н а с т о я щ е й с т а т ь и , эта публикация я в л я е т с я п е р в ы м уроком патриотизма ( к н и ж е ч к а от­ личается познавательно-дидактическим характером) и фундаментом мышления о собственном пароде. В основу повествования легла сказочная легенда о первом польском короле-крестьянине. Предлагае­ мая Макушипьским интерпретация определенно с в я з а н а с т е о р и е й об о с о б ы х м о р а л ь н ы х д о с т о и н с т в а х давних славян, популяризуемых в период Романтиз­ ма и р а с п р о с т р а н я е м ы х в д и д а к т и ч е с к о й литературе X I X и п е р в о й п о л о в и н е X X в. Мифологический образ отечественной истории за­ ставляет отождествлять понятие крестьянское с на­ циональным, однако в сущности приписывает ле­ гендарному Пясту черты образцового польского шляхтича. 234 I А нт о н и К р о х — РОДСТВЕННИКИ А в т о р , зтинограф и переводчик из ческой и сло­ вацкой л и т е р а т у р ы о п и р а я с ь на свой опыт п у т е ш е ­ ствии п о С л о в а ц и и затрагивает проблему нацио­ н а л ь н ы х стереотипов. Исходной точкой я в л я е т с я тут отношение к венграм в Словации, отношение полное к о м п л е к с о в , о б и д , н е д о б р о ж е л а т е л ь н о с т и . Этот сте­ реотип является только исходной точкой для более глубокой р е ф л е к с и и на тему раздумий о к у л ь т у р е п национальных категорях а также раздумий на тему собственной психической родины, а также о проблеме народов „исторических" и „пеисторическ и х " — п а ш ы х д в о ю р о д н ы х братьев: л и т о в ц е в , бе­ лорусов. Л уд в и к Ст омма — ЛЕВ И СВЯТОЙ Настоящая статья содержит рассуждения автора на тему антропологии войны, причем сопоставляются два крайне противоположных типа военных дей­ ствий, дзе крайне п р о т и в о п о л о ж н ы е личности коро­ лей — Людовика V I I I — Льва и Людовика I X — святого, выступавших против движения еретиков. В первом случае вопрос касается войны как „ритуа­ ла", к а к к о н в е н ц и и : война о б ъ я в л е н а , но все д е й ­ ствия к о р о л я , к о т о р ы й известен в истории под п р о з ­ в и щ е м „ Л ь в а " , н а п р а в л е н ы на то, ч т о б ы избежать борьбы и жертвы чтобы подписать выгодные пере­ м и р и я . В о втором с л у ч а е в о й н а не о б ъ я в л е н а , но в л е ч е т за с о б о й н е и с ч и с л и м ы е ж е р т в ы , у т в е р ж д е н н ы е статуты предусматривают смертную казнь для невер­ ных, число к а з н е н н ы х достигает сотен тысяч. Слепод террор в ы з ы в а е т отчаянное сопротивление, что является предлогом для усиления жестокости дей­ с т в и й . А в т о р п о д ч е р к и в а е т значение мифа в данном с л у ч а е : . . у ж е с а м о п о н я т и е с в я т о с т и г о в о р и т об и д е о ­ логии, об о п р е д е л е н н о м м и с т и ч е с к о м п о р я д к е " . Где льеется к р о в ь н е в и н н ы х , тех. кто не о к а з ы в а е т со­ противления, где пылают костры мучеников, там ищите мифа. Ищите „святых деяний", „единственно правильного мировоззрения", „веры ваших отцов". Мир неделим и единственно правдив. Т е к с т Л. С т о м м ы я в л я е т с я не т о л ь к о изучением средневекового мышления и культурного феномена в о й н ы т о й эпохи, а т а к ж е изучением процессов создавания мифов, которые проникают в историогра­ ф и ю и тяготеют над способом и н т е р п р е т а ц и и ф а к ­ тов. В данном с л у ч а е автор п о л е м и з и р у е т с р а з л и ч ­ ными взглядами относительно исторического подхода и способов отображения личности обоих королей, а т а к ж е е - п з а н н ы х с ними событий. Ибо по словам автора: „Столбцы актуальных событий в газетах являются достаточным аргументом для этногога, ч т о б ы е м у не п р и х о д и л о с ь п о я с н я т ь того ф а к т а , что этпоголия не я в л я е т с я археологией к у л ь т у р ы и что е е о б ъ е к т н е и с ч е з а е т д а ж е в электронных дерев­ нях. Р ы ш а рд Т ом и ц к и — ЗА ПРЕДЕЛАМИ СТВА, В Б Л И З И Б О Ж Е С Т В Е Н Н О С Т И ОБЩЕ­ В с т а т ь е затрагивается тематика символики волос, к о т о р о й и н т е р е с у ю т с я этнологи ввиду поразительной повторяемости некоторых значений в различных эпохах и о т д а л е н н ы х к у л ь т у р а х . Н е законченной до сих пор дискуссии положил начало в 1958 г. З т п о л о г Е. P. L e a c h . Д и с к у с с и я в ы з в а л а р я д и н т е р п р е т а т о р с к и х п р е д л о ж е н и й , но в к о н е ч н о м итоге не выдвинула окончательной интерпретации. Автор статьи подчеркивает, что его очерк я в л я е т с я лишь г о л о с о м в д и с к у с с и и . Его у с т а н о в л е н и я о п и р а ю т с я п а к о н к р е т н ы й м а т е р и а л , то есть на сведения с X V I в. и позднейшие, до сих пор не и с п о л ь з о в а н н ы е замет­ ки испанских колонизаторов, касающиеся азтецких к у а ф ю р . Эти сведения создают очень интересную картину общества, в котором все общественные р а з ­ л и ч и я (пол, возраст, о б щ е с т в е н н о е п о л о ж е н и е ) обо­ значаются специфической прической. Надо полат а т ь ч т о с у щ е с т в е н н о е значение имеет не столько длина волос, сколько само моделирование их и стрижка при любом переходе данного лица в иную общественную группу, н а п р и м е р , на к а ж д о м этапе воинской карьеры. Забота о волосах равнозначна �I участию в общественной жизни; не подстриженные и не у х о ж е н н ы е в о л о с ы с в и д е т е л ь с т в у ю т о н е с о б л ю ­ дении жизненных норм, о жизни вне обществен­ ности. Т а к и е в о л о с ы и м е ю т papahuaque, ж р е ц ы , к о ­ торые считаются святыми. И х образ ж и з н и проти­ воречит нормальному существованию и в обществен­ ном смысле о н и я в л я ю т с я мервецами. Ее т в о р ч е с т в о не связано с типичной народной скульптурой, пи с традиционной, ни с современной. М а р и я М а д е й занимается скульптурой лично для себя и д л я себя т а к ж е пишет стихи, хотя в ее сти­ х а х о т ч е т л и в о замечается влияние современной кре­ с т ь я н с к о й п о э з и и . С к у л ь п т у р о й занимаются т а к ж е ее с т а р щ и е братья. Они придерживаются современного реалистического любительского творчества. Мария М а д е й н е о д о б р я е т р а б о т с в о и х братьев. Ей лично нравятся только ее собственные скульптуры. Ежи В а с и л е в с к и — ОБРАЩЕНИЕ СВ. ПАВЛА — КОНСЕРСИЯ, ИНВЕРСИЯ И СОМНЕНИЯ В книге А. Я ц к о в с к о г о „Искусство польского н а ­ рода" репродуцирован образ св. Павла, н а х о д я щ и й с я п закопанском костеле. Образ отображает св. П а в л а в момент обращения — падающего с лошади голо­ в о й в н и з , с о д н о й н о г о й е щ е в с т р е м е н и . О б р а з этот в типе неумелого народного рисунка — не имеет от­ четливого прообраза в официальной живописи. Уста­ новленное в статье место образа в исторической цепи формальных видоизменений является лишь прибли­ зительным. В данном случае, ж е л а я правильно по­ нять содержание образа, надо — кроме „влияний" исследовать т а к ж е родственные традиции, аналогии, параллели — вне живописи. Методы искусствоведа следует в о с п о л н и т ь м н е н и е м этнолога: образ надо п о м е с т и т ь в этнографическом к о н т е к с т е " . Этот кон­ т е к с т — это и н о е п р е д с т а в л е н и е и н в е р с и и , о т в о р а ч и ­ в а н и я ( г о л о в о й в н и з ) в о в р е м я т р а н с ф о р м а ц и и . Это также отображение превращения как „зависнуть м е ж д у " („V. T u r n e r : „ b e t w i s t and between"), повсе­ местно употребляемое на символическом я з ы к е тра­ диционных культур д л я обозначения переходного со­ стояния — „когда прошлое утратило свою власть, а будущее не приобрело еще определенной формы". З б и г н е в Б е н е д и к т о в и ч — „ГОСТЬ В ДОМ — Б О Г В Д О М "И Ч У Ж И Е К А К БОГИ Обращаясь к дихотомическому, в классическом определении Я . С. Б ы с т р о н я , противопоставлению „свой — ч у ж о й " , в котором подчеркивается только отрицательные качества ч у ж и х (чужие, к а к нечистая сила, колдуны, калеки, слепые, черные, дьяволь­ ские, демонические и т.д.), а в т о р д е л а е т о б з о р во­ ображений и верований на тему ч у ж и х , отмечая их с о в е р ш е н н о и н о й о б л и к , ( ч у ж и е к а к боги, как по­ с л а н ц ы богов), обзор событий, д о к а з ы в а ю щ и х слож­ ное отношение к чужим в народной культуре. Исходной точкой д л я размышлений автора является в данном случае пословица „Гость в дом — Бог в дом", определяемая в „Новой книге польских по­ словиц" к а к старопольская. Автор рассматривает а н т и ч н у ю , библейскую и подтверждеш!ую этинологическим материалом основу верований, на которые спирается упомянутая пословица, е щ е раз отмечая амбивалентное сложное отношение к чужим. Делая о б з о р р а з л и ч н е й ш и х к с е н о ф а н и й ( к с с н о ф а н и я — это термин, введенный автором, под которым он подра­ зумевает различные факты, источники и свидетель­ ства, в с к р ы в а ю щ и е о т н о ш е н и е к тому, что чуждо. Это т е р м и н , у п о т р е б л я е м о г о М . Элиаде в феномено­ логии религии понятия „hierofania") Автор д о к а з ы ­ вает с а к р а л ь н ы й х а р а к т е р категории „спой —чужой" в народном воображении и культуре. Рассматривая одновременное употребление понятий ксенофаний и епифании Бога, автор обсуждает явления осваива­ ния и окзотизации" Sacrum „в народной культуре, отмечая мотив Бога, к а к чужого, мотив, в частности, появляющийся в рисунках Владыслава Хайца. Р о м а н Р е й н ф у с с — СКУЛЬПТОР И ПОЕТЕССА МАРИЯ МАДЕЙ М а р и я М а д е й у р . в 1948 г. в д е р е в н е близ Тухова, является скутьптором — — Бистушова самородком. Э ва Ф р ы с ь-П е т р а ш к о в а ТОРИИ ТХУЖЕВСКОЙ — КОВРЫ ВИК­ Шерстяные домотканные ковры, выполняемые двухосновной техникой, стали в прошлом столетии одним и з элементов польской народной культуры с е в е р о - в о с т о ч н ы х земель Польши, где до с и х п о р находятся в употреблении. Группу таких козров с характерными узорами можно встретить на рубе­ ж а х П о д л я с ь я и Л у к о в с к о й земли в окрестностях Седлец, Лосиц и Лукова. И с о л н и т е л е й с а м ы х с т а р ы х к о в р о в была Виктория Т х у ж е в с к а , у р о ж д е н н а я К р ы н ь с к а (1877—1945), т к а ­ чиха из м е л к о ш л я х е т с к о й семьи. О н а родилась в д е ­ р е в н е Л у з к и близ Лосиц, умерла в деревне Вулька К а м е ц к а близ Седлец. Тхужевска использоЕЫвала мотивы других, у ж е известных двухосновных ков­ ров, но вместе с тем ввела несколько н о в ы х х а ­ р а к т е р н ы х мотивов. О н а предпочитала композицию, о т р а ж а ю щ у ю с я на двух осях симметрии с подчерк­ нутой серединой. К р о м е того, ее к о в р ы отличались большой произвольностью в подборке и переработке мотивов. Т х у ж е в с к а передала свой опыт и умение нескольким своим ученицам и можно сказать, что создала художественную школу. Следы деятельности Тхужевской можно еще найти в творичестве неко­ торых современных ткачих, проживающих на данной территории. А д а м Б а р т о ш — СОЛОМЕННЫЕ МАРЦИНА ЛЁРКЕВИЧА ФИГУРЫ Марцип Лёркевич, крестьянин, проживает в де­ р е в н е В е ж х о с л а в и ц е близ Тарнова. Вначале о н за­ нимался плетением соломенных корзинок д л я хлеба, а затем с т а л в ы п о л н я т ь большие соломенные фигу­ р ы . СБОИ п е р в ы е соломенные ф и г у р ы Л ё р к о к и ч п р о ­ демонстрировал на выставке, организованной Т а р н о в с к и м м у з е е м в 1977 г о д у . Г л а в н ы м о б р а з о м Л ё р к е ­ вич интересуется религиозной тематикой. В ' послед­ нее время он стал в ы п о л н я т ь т а к ж е м н о г о ф и г у р п ы е композиции. Основным материалом, которым пользуется Лёр­ кевич, я в л я е т с я солома. Головы свомх ф и г у р он в ы ­ п о л н я е т и з л и п о в о г о дерева. К р о м е того, он и с п о л ь ­ зует в своем творчестве сушеные травы, пряжу, о б р е з к и т к а н е й , бумаги, обломки металла. В 1983 г. Т а р н о в с к и й м у з е й о р г а н и з о в а л большую выставку работ М а р ц и н а Лёркевича. В о ж е н а К у р а л ь КШИШКОВИЦ — СУНДУК В ЗАКРОМАХ В статье представлен один из интереснейших экспонатов Региональаой Избы в местности Мала В е с ь . Этот экспонат — рамный сундук в К ж и ш к о в и ц а х , богато разукрашен. Резная декорация сундука р а с ц в е ч е н а . С о ч е т а н и е этих д в у х с п о с о б о в д е к о р и р о вани встречается очень редко и в П о л ь ш е до сих п о р н е о т м е ч а л о с ь . П о д о б н ы е экспонаты известны в Словакии и в других местностях Карпат. Наличие такого рода объектов в Польше вызывает гипотезу о существовании местных мастерских, выпускающих подобные сундуки. 235 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3f25a3e93a7da3e6b9f799d37c4707d.pdf 50533b76e606effd1b287e9370fdf495 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3226 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3023 Title A name given to the resource Dywany pani Tchórzewskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.201-207 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ^ rajuHuTinsi/a /ł\tovt^str\ 2 2 11. 1. M o t y w y dekoracyjne d y w a n ó w d w u o s n o w o w y c h W i k t o r i i T c h o r z e w s k i e j : 1—11 w y s t ę p u j ą c e na polach ś r o d k o w y c h , 12—25 występujące w bordiurach Ewa Fryś-Pietraszkowa DYWANY PANI TCHORZEWSKIEJ napotykano P o c h o d z i ł a z r o d z i n y szlacheckiej, k t ó r a o k o ł o r . 1880, g d y d y w a n y dwuosnowowe z d ł u g i m i napisami w p l e c i o n y m i w bor- W i k t o r i a b y ł a joszczo dziockiom, p r z o n i o s ł a się na nowo zakupione diury. gospodarstwo do Ł u z c k p o d Ł o s i c a m i , gdzio w t y m czasio parce­ W czasie b a d a ń terenowych w okolicach Siedlec Napisy to i n f o r m o w a ł y 1 o wykonawczyni — Wiktorii Tchorzewskiej, zawioraly t o ż imię i nazwisko oraz miejsce za­ lowano f o l w a r k . N a przolomio X I X / X X w . k i l k a tkaczek w Ł u z ­ mieszkania w ł a ś c i c i e l k i , czasem p o j a w i a ł o się w n i c h t a k ż e miejsce kach w y k o n a n i a i d a t a . D a w n i t w ó r c y l u d o w i rzadko p o d p i s y w a l i swo Według wspomnień mieszkańców zajmowało się wyrobem dywanów dwuosnowowych. tej w s i n a j w c z e ś n i e j zaczęły dziola, a na t k a n i n a c h raczej się to nio z d a r z a ł o . W a u t o r y z o w a ­ t k a ć dwie dziewczyny, W i k t o r i a K r y ń s k a i j e j r ó w i o ś n i c a W i k ­ nych t o r i a G ł u c h o w s k a , k t ó r o n a u c z y ł y się t e c h n i k i dwuosnowowej 2 dywanach zaobserwowano szorog i n d y w i d u a l n y c h coch w zasobio m o t y w ó w , a z w ł a s z c z a w k o m p o z y c j i . Te dwa aspekty „ g d z i e ś u j a k i o j ś k o b i e t y nazwiskiem D i a k ó w n a " . s t a ł y się b o d ź c e m do bliższogo zainteresowania tercjarek ze Zbuczyna, k t ó r a z n a ł a T c h ó r z o w s k ą t k a c z k ą i jej Przolożona wspominała, ż e t a n a u c z y ł a się zawodu u siostry popa, R o s j a n k i „ t a m gdzio spuścizną. Z fragmentarycznych w i a d o m o ś c i (uzyskanych u p a m i ę t a j ą ­ się u r o d z i ł a " . W p r a w d z i e obio informacjo n i o s ą jasne, alo wskazu­ c y c h jeszczo T c h ó r z o w s k ą o s ó b , g ł ó w n i e k l i e n t e k i uczennic), j ą jako nauczycielkę Tchórzewskioj osobę zamieszkałą w okolicach czasem t r o c h ę n i e s p ó j n y c h , więc w m i a r ę m o ż l i w o ś c i sprawdza­ Łosic związaną z duchowieństwom p r a w o s ł a w n y m , n y c h w d o s t ę p n y c h ź r ó d ł a c h w y ł o n i ł a się d o ś ć polna j e j s y l w o t k a . z m a r ł a w c z o ś n i o , a z m ł o d s z y c h tkaczok w L u z k a c l i w y m i o u i a n o W e d ł u g akt kościolnych O l e c k ą , L e o n t y n ę T r ę b i c k ą , siostry B r o n i s ł a w ę i M a r i a n n ę Ł ę - Wiktoria Kryńska, córka Antoniego Głuchowska i K a t a r z y n y z Pniewskich, u r o d z i ł a się w r . 1877 w K o b y ł a n a c h czyckio i i n . T k a c t w o zarobkowo uznano z o s t a ł o widocznie w tej k o ł o Ł o s i c . W r . 1895, m i e s z k a j ą c w ó w c z a s w Ł u z k a c h , w y s z ł a wsi za odpowiodnio zajęcio dla n i e z a m o ż n y c h szlachoianok. J a k o za m ą ż za Bronisława Józefa Tchorzewskiego a z m a r ł a w r . 1945 w W ó l c e K a m i e n n e j . 3 z Tcłiórzowa, najlepsza z nich wlaśnio Wiktoria „ d y w a n i a r k a " wskazywana b y ł a parokrotnie Kryńska. 201 �I I . 2. D y w a n dwuosnowowy czerwono-czarny, 138 c m x 183 c m . Taigi W i e l k i e , w o j . siedleckie, w y k o n a ł a W i k t o r i a Tchorzewska o k . r. 1910; i l . 3. D y w a n d w u o s n o w o w y r ó ż o w o - z i e l o n y , 128 c m X 175 c m , R a d z i k ó w W i e l k i , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a T c h o r z e w s k a ; i l . 4. D y w a n d w u o s n o w o w y p o m a r a ń c z o w o - z i e l o n y , 147 em X 195 c m , T c h ó r z e w , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a Tchorzewska w r. 1929. W bordiurzo n a p i s : T E N D I W A N N A L E Z I D O F E L I C 1 J A N N I W I S O K I A Z E P S I T C H Ó R Z E W A R O B I O N I D R U G I E G O P A Z D ; i l . 5. D y w a n d w u o s n o w o w y p o m a r a ń c z y w o - c z a r n y , 140 c m X 297 c m , k o ś c i ó ł w K r z o s k u , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a Tchorzewska w r. 1925. W bordiurzo napis: S E R A F I C K I O J C E S W I E N T I F R A N C T S K U M O T L S I E Z A N A M I A R O B I O N I 4 S I E P N I A T I S I O C D Z E W I E N T S E T N E G O D W U D Z S C 5 R O K U ; i l . 0. D y w a n d w u o s n o w o w y granatowo-zielony (fragment), T c h ó r z e w - P l e w k i , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a Tchorzewska 202 �Pe ś l u b i e W i k t o r i a p r z e n i o s ł a się do T c h ó r z e w a , rodzinnej w s i m ę ż a , oddalonej o k o ł o 30 k m o d Ł u z e k , a o k o ł o 18 k m Siedlec. W e d ł u g Tchorzewscy słów synowej byli początkowo „ b a r d z o biedni, żyli z pracy r ą k " , s t ą d umiejętności W i k t o r i i b y ł y szczególnie przydatne. od W tej o k o l i c y b i ł y " . „ N a g l e z m a r ł a , nio b y ł a stara, ze z m a r t w i e n i a " , n i e d ł u g o po śmiorci jedynego s\ua, zabitego przez N i e m c ó w p o d koniec w o j n y . Miło wspomir.a j ą s y n o w a : „ t o b y ł człowiek n i e k ł ó t l i w y , tkackie p r a w c o w i t y , j a j ą bardzo l u b i ł a m . . . j a k o t e ś c i o w a to b y ł n a p r a w d ę dywany c z ł o w i o k " . .Autorytetem i uznaniem cieszyła się t a k ż e w ś r ó d s ą ­ dwuosnowowo nie b y ł y w ó w c z a s zjawiskiom c z ę s t y m , jest w i ę c s i a d ó w i znajomych ze w z g l ę d u na s w o j ą p r a c o w i t o ś ć i u m i e j ę t ­ p r a w d o p o d o b n o , że Tchorzewska w tej s y t u a c j i zo w z g l ę d ó w re­ ności: k l a m o w y c h u m i e s z c z a ł a swojo nazwisko na t k a n i n a c h . P ó ź n i e j u z n a w a l i , m i a ł a wielkie z d o l n o ś c i " , „ p a n i T c h ó r z o w s k ą zapewno s t a ł a się o s o b ą z n a n ą i m i a ł a w y s t a r c z a j ą c ą ilość z a m ó - p i ę k n o d y w a n y , n i k t nio r o b i ł t a k ślicznio j a k ono,, nawot t a w i o ń , bo rzadziej p o d p i s y w a ł a swe w y r o b y . Po k i l k u n a s t u latach siostra zo Z b u c z y n a " . „pani Tchorzewska to była zacna osoba, wszyscy ją robiła ciężkiej p r a c y i o s z c z ę d z a n i a T c h ó r z o w s c y p r z e n i e ś l i się do poblis­ W d o m u r o d z i n n y m z o s t a ł po naszoj tkaczce t y l k o jodon, kiej wsi W ó l k a K a m i e n n a , gdzie z a k u p i l i spore, j a k na miejscowo bardzo zniszczony d y w a n . W p r a w d z i e h o d o w a ł a owce i m i a ł a s t ą d w a r u n k i , gospodarstwo, o k o ł o 16 ha z i e m i . N i e b a g a t e l n y u d z i a ł w ł a s n ą w e ł n ę , alo d y w a n y robione o d czasu do czasu dla siobie w tej t r a n s a k c j i m i a ł y z a r o b k i W i k t o r i i , „ p a n i Tchorzewska t o d a w a ł a „ n a o f i a r ę " do okolicznych k o ś c i o ł ó w . N i o z d ą ż y ł a nawot się dobrzo na d y w a n a c h d o r o b i ł a " . J a k wspominano, n a j c h ę t n i e j u t k a ć d y w a n u obiecanego synowej. D o r o b e k Tchorzewskiej za­ b r a ł a n a l e ż n o ś ć w z b o ż u , nio u f a j ą c s t a b i l n o ś c i p i o n i ą d z a . D a t y c h o w a ł się jodnak w rodzinach o s ó b , k t ó r y m t k a ł a d y w a n y na przonoein nie u d a ł o się u s t a l i ć , m i a ł y one miojsco w czasio p i e r w ­ z a m ó w i e n i e , a t a k ż o w k o ś c i o ł a c h . Ł ą c z n i o w k i l k u n a s t u wsiach szej w o j n y ś w i a t o w e j ł u b w k r ó t c e po j o j z a k o ń c z o n i u . W n o w y m w okolicach Siodlec, Ł o s i c i Ł u k o w a d o k u m e n t o w a n o 6 d y w a n ó w miejscu d w u o s n o w o w y c h sygnowanych przoz t ę t k a c z k ę i 12 dalszych, zamieszkania Tchorzewska mimo zwiększonych obo­ w i ą z k ó w gospodarczych n a d a l intensywnie z a j m o w a ł a się tkac­ o d n o ś n i o k t ó r y c h pewno jest a u t o r s t w o T c h ó r z e w s k i o j , t w e m , „ p a n i Tchorzewska t k a ł a w c i ą ż d y w a n y , g o s p o d a r o w a ć n a n y c h w l a t a c h 1900—1940. N i o jest to d u ż a część jej prac nio l u b i ł a , nio o d r y w a ł a się o d p r a c y , gospodarstwem zajmował jeżeli w e ź m i e się p o d u w a g ę , że w y k o n y w a n i o d y w a n u t r w a 1—2 się m ą ż " ; „ n a w e t j a k o staruszka t k a ł a d y w a n y , samo j e j się r o ­ t y g o d n i , a j a k w i e l o k r o t n i e p o d k r e ś l a l i r o z m ó w c y , Tchorzewska wyko­ 203 �П. 7. D y w a n d w u o s n o w o w y czerwono-czarny (fragment;), k o ś e i ó l w Z b u c z y n i e , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a d u ż o czasu s p ę d z a ł a p r z y krosnach i m i a ł a wiolo zamówień. inetryczny o dosyć Tchorzewska skomplikowanym rysunku, umieszczany Cechy j e j r ę k i znajdujemy j e d n a k w w i o l u i n n y c h d y w a n a c h najczęścioj n a ś r o d k u d y w a n u , a w ó w c z a s często w d o d a t k o w y m w tej o k o l i c y , k t ó r y c h a u t o r s t w a nie z a p a m i ę t a n o . o t o k u z g w i a z d k a m i (ił. 1/4, 4a; i l . 4, o). Czasem p o w t ó r z o n y W zasobie m o t y w ó w zdobniczych stosowanych przoz W i k t o r i ę T c h o r z e w s k ą sporo jest znanych z i n n y c h d y w a n ó w dwuosno­ jest t a k ż o w n a r o ż a c h p o ł a ś r o d k o w e g o d y w a n u , alo w ó w c z a s ś r o d e k j e j jest i n n y . N i e s ą d z ę , a b y t e n m o t y w z o s t a ł zaprojekto­ w o w y c h . K i l k a z n i c h znajduje się w zestawie u s t a l o n y m dla w a n y samodzielnie przoz t ę t k a c z k ę , n i e ł a t w o j e d n a k u s t a l i ć jego r z e m i e ś l n i c z y c h w a r s z t a t ó w w B r a ń s k u w identycznej postaci, p r o w e n i e n c j ę . B y ć m o ż o , z o s t a ł przeniesiony z d y w a n u a t o d u ż y k r z y ż z b u d o w a n y z czterech p a l m e t , bardzo c z ę s t o na wschodniego, z d a r z a ł y się b o w i e m t a k i e w k o ś c i o ł a c h , a czasem dywanach w y k o r z y s t y w a n y oraz m a ł y krzyżyk o ramionach z liści ( i l . 1/1, G).* Swoiście i n t e r p r e t u j e Tchorzewska rozotę typu i w drobnoszlacheckich d o m a c h , ale b o z p o ś r e d n i e g o ź r ó d ł a inspi­ r a c j i nie znaloziono. Bardzo charakterystyczno dla warsztatu w i r o w ą z tego samego zasobu, u k ł a d a j ą c j e j r a m i o n a p a r a m i , Tchorzewskiej s ą p o n a d t o w ą s k i o szlaki geometryczne, stosowano a g a ł ą z k ę z p ą c z k i e m przedstawia w formio bardziej zgeomo- w b o r d i u r a c h , a m i a n o w i c i e meandor, p l e c i o n k i - l a ń c u s z k i o gra­ 5 t r y z o w a n e j ( i l . 1/3, 2 2 ) . Powno p o d o b i o ń s t w o z n a l o ź ć można t a k ż e w formio liściastej g a ł ą z k i z t y m , żo Tchorzewska u ż y w a ł a k i l k u j e j o d m i a n , a ponadto p o s t ę p o w a l i z n i ą bardzo swobodnio, założnio o d p o t r z e b y p r z e t w a r z a j ą c j ą lub upraszczając, w ł a ś c i w i o n a ś w i o t l i ć k o m p o n o w a n o pole Podobnio postępuje z jochiym kratką Bordiurę d y w a n u b u d o w a ł a Tchorzewska zawszo z trzech lub czterech s z l a k ó w , w t y m jodon szeroki. W szorokim pasie 8, i l . 3, 5). najczęścioj umioszczala w s p o m n i a n y w y r a z i s t y zygzak ( w y s t ę p n j o goomotrycziiycli, w 11 d y w a n a c h n a 18 r o z p a t r y w a n y c h ) , rzadziej zgoometryzo- k t ó r y z drobnego p o d w ó j n e g o k r z y ż y k a rozrasta romb wypołnkmy k r o p k a m i ( i l . 1/13, 20, 2 1 , 19a—c, 14). aby ( i l . 1/7, z motywów n i a s t y c h l u b o w a l n y c h o g n i w a c h , czy pasy serc u z u p e ł n i a n y c h się w spory ( i l . 1/11, i l . 8). Stosunkowo często w a n ą g a ł ą z k ę l u b w i ć r o ś l i n n ą , a raz t y l k o z a s t o s o w a ł a t u szlak ukośnio ustawionych k w a d r a t ó w ( i l . 1/25, i l . 8). W wąskich s p o t y k a n y w b o r d i u r a c h joj d y w a n ó w w y r a z i s t y zygzak uzu- szlakach p o l n i o n y uproszczonymi g a ł ą z k a m i ( i l . l/23a i b) znany jest r ó w ­ p o j a w i a się ł a ń c u c h z g r a n i a s t y m i o g n i w a m i i to p r z e w a ż n i e nioż w podobnej Tchorzewska na z e w n ą t r z , od strony k r a w ę d z i oraz w ą s k i zygzak ( i l . 1/21, 13), stosuje go w d w ó c h odmianach r ó w n o c z e ś n i e , p r z y c z y m j e d n ą n a t o m i a s t meander i sorduszka w y s t ę p u j ą t y l k o w pasie w o w - umieszcza na b o r d i u r a c h w z d ł u ż n y c h , nętrznym. W zewnętrznym formio z dywanów brańskich. d r u g ą n a poprzocznych (11. 2, 3, 5). Jost j e d n a k w zospolo m o t y w ó w Tchorzewskiej obrzeżających szoroki, n a j c z ę ś c i e j szlaku w z d ł u ż n e g o dzące ° d jej d y w a n ó w nio s p o t y k a n o , n a t o m i a s t p r z e j ę ł y j o t k a c z k i o z d o b i ł a r y s u n k i e m ł y ż k i i widolca. Przedo w s z y s t k i m w s k a z a ć t u trzeba rozbudowany m o t y w goo- 204 dywanach) boku dywanu l o k o w a ł a zazwyczaj Tchorzewska swoje i n s k r y p c j o , sporo b u ­ k i l k a m o t y w ó w o r y g i n a l n y c h , k t ó r y c h na starszych t k a n i n a c h m ł o d s z e o d nioj i na ogól b ę d ą c o z n i ą w b e z p o ś r e d n i c h k o n t a k t a c h . (w 16 zastrzożeń pod względem ortografii. Jedoń z napisów W k o m p o z y c j i ś r o d k o w e g o pola T c ł i ó r z e w s k a w y r a ź n i o p r e ­ f e r o w a ł a u k ł a d o ś r o d k o w y , o p a r t y na d w ó c h osiach symetrii. �W najprostszym u j ę c i u , z n a n y m t a k ż e z w i e l u d y w a n ó w innego a u t o r s t w a s ą to rogularnie rozmieszczone k r z y ż o z p a l m o t , alo n a w o t t ą b a n a l n ą k o m p o z y c j ę Tchorzewska c h ę t n i e wzbogaca przynajmniej dwoma i n n y m i m o t y w a m i (il. 2 ) . Przeważnie jednak na ś r o d k u pola umieszczony m o t y w jest obwiodziony d o d a t k o w y m o t o k i e m z w a r t y m , albo t e ż l u ź n y m w i a n k i o m g a l ą z o k a w n a r o ż a c h umieszczone są wydatniojsze a k c e n t y ( i l . 3 , 8 ) . Jak j u ż wspom­ niano, przy zachowaniu o g ó l n o j s y m e t r i i u k ł a d b y w a u r o z m a i c a n y przoz z m i a n ę f o r m y d r o b n y c h m o t y w ó w u z u p e ł n i a j ą c y c h . W p i ę ­ ciu dywanach T e h ó r z e w s k i o j s p o t y k a m y r e g u l a r n y u k ł a d sza­ c h o w n i c o w y w kracie prostoj ł u b u k o ś n o j , łctóroj oka niane są na przemian d w o m a m o t y w a m i wypeł­ ( i l . 6, 7 ) . W j e d n y m z t a k i c h d y w a n ó w , w y k o n a n y m dla k o ś c i o ł a w Pruszynio, dato­ w a n y m na r o k 1 9 0 2 , na ś r o d k u w t r z y k r o t n i e w i ę k s z y m od pól k r a t y kwadracie umieszczono p a l m e t o w y k r z y ż . Jost to naj­ starszy w t w ó r c z o ś c i T c h ó r z o w s k i e j p r z y k ł a d specjalnego pod­ kreślania środka dywanu. Ciekawe r o z w i ą z a n i e k o m p o z y c y j n o , n i o p o w t ó r z o n o w znanych nam pracach Tchórzowskioj, przedstawia dywan znaleziony w Celinach ( i l . 8). W u k ł a d z i e n a w i ą z u j ą c y m do u k o ś n e j k r a t y są t u rozmieszczone k r z y ż e palmetowe odmiennogo ni*co k s z t a ł t u , alo ś r o d e k u k ł a d u , mocno p r z e s u n i ę t y w s t o s u n k u do geome­ trycznego, s t a n o w i o b r a m o w a n y k r z y ż y k z liści. W o l n e miejsca p r z y brzegu pola w y p e ł n i o n o k i l k u d r o m r y m i m o t y w a m i . Z a m y ­ k a t ę c a ł o ś ć dobrze d o b r a n a b o r d i u r a . U p o d o b a ń io Tchorzewskiej do u k ł a d ó w o p a r t y c h na dwóch osiach s y m e t r i i stawia j ą w grupie pierwszych t w ó r c z y ń d y w a n ó w zwanych k a p o w y m i dlatego, że wzorowane s ą n a ornamentyce fabrycznych к а р do n a k r y w a n i a p o s ł a ń . S t w o r z y ł a j e d n a k w tej dziedzinie w ł a s n y t y p , u k ł a d a j ą c w z ó r z m o t y w ó w o tradycyjnym charakterze. D r u g a i s t o t n a cecha t w ó r c z o ś c i Tchorzewskiej to 9 D y w a n d w u o s n o w o w y czerwono-zielony, 1 3 0 c m X 2 0 6 c m . Celiny, w o j . siedleckie, w y k . T e k ł a R a d z i k o w s k a w r . 1 9 3 3 , W bordiurze n a p i s : T E N D Y W A N N A L E Ż Y D O M A R Y A N N Y K R A Z U S K I E Y ZE W S I C E L I N Y PA swoboda k o m p o z y c j i , g r a n i c z ą c a niokiody n i e m a l z n i e d b a ł o ś c i ą . Zachowując bowiem ogólną symotrię i dbając o właściwe naświet­ lenie pola zdobniczego zmienia, albo i przotwarza motywy stosownie do d o r a ź n o j p o t r z e b y , czy t e ż nowogo p o m y s ł u . W i ę k ­ szość tkaczek kopiujo mechanicznie z a m ó w i o n y w z ó r dostarczony przez k l i o n t k ę , lub w y b r a n y przez n i ą z posiadanych d y w a n ó w i n a t y m t l o Tchorzewska w y b i j a się zdecydowanie. S w ó j w z o r n i k i i n d y w i d u a l n o cechy t w ó r c z e p r z o k a z a ł a W i k ­ t o r i a Tchorzewska uczennicom. M i a ł a i c h conajmnioj t r z y , A n n ę M a t e j k o (ur. 1 9 0 2 ) ze Z d a n , p ó ź n i e j s z ą P i c c h o w i c z o w ą , osiadła w Wólce Kamiennoj, Teklę Starzcwską z która Tchórzewa, 0 I ° v . K a r p o w i c z o w ą , I I v . R a d z i k o w s k ą ( z m a r ł ą w r. 1 9 8 4 w w i e k u o k o ł o 8 6 l a t ) , k t ó r a p r a c o w a ł a w Zomhraeh oraz t e r c j a r k ę zo Zbuczyna J ó z o f ę Maciojczuk ( 1 9 0 2 — 1 9 6 2 ) . Do takiej n a u k i „ d u ż o c h ę t n y c h nio b y ł o , bo to jost b r u d n a i c i ę ż k a p r a c a " w e d ł u g słów jednej z s ą s i a d e k T e h ó r z e w s k i o j , o b s e r w u j ą c y c h j o j d z i a ł a l ­ n o ś ć . O okrosio n a u k i A n n y Piochowicz o p o w i a d a ł jej m ą ż : „ z a p a n n y l a t a ł a do T e h ó r z e w s k i o j i p o m a g a ł a jej w gospodarstwie, bo t a m nio b y ł o k o m u r o b i ć . . . d o s k o c z y ł a , k r o w ę w y d o i ł a , w gos­ podarstwie p o m o g ł a , z a c z ę ł a s n u ć o s n o w ę , to z n ó w cewki s p o s o b i ć i t a k p o w o l i n a u c z y ł a się t y c h d y w a n ó w " , a pierwszy samodziolny d y w a n u t k a ł a dla p e w n o ś c i z n i c i p a r c i a n y c h , ż e b y nio z n i s z c z y ć wolny. Podobnio w s p o m i n a ł a lata nauki Radzikowska: „bio- g a ł a m do niej co raz, to cewki z w i j a ć , s n u ć o s n o w ę , to z n ó w coś w gospodarstwie p o m ó c " . Po k i l k u m i e s i ą c a c h takiego t e r m i n o ­ w a n i a Tchorzewska p r z y j ę ł a j ą za o p ł a t ą do n a u k i . „ K o s z t o w a ł a mnie t a n a u k a k r o w ę , k t ó r ą m i a ł a m d o s t a ć na w y p r a w ę , ale nio ż a ł u j ę , bo t a n a u k a dala m i d o b r y chleb w ż y c i u " . P r a k t y k o w a ł a 8 D y w a n d w u o s n o w o w y zielono-fioletowy, 1 3 7 cm X 1 8 4 c m kościół w R a d z i k o w i e W i e l k i m , w o j . siedleckie. W bordiurzo napis: T E N D I W A N RO B I Ł A W I K T O R I A T C H O R Z E F S K A A N A L E W DO AM>1ELI K R A S N O D E M S K I przoz c a ł ą z i m ę , a od wiosny t k a ł a j u ż w s p ó l n i e zo s w o j ą m i s t r z y ­ n i ą . T r w a ł a t a w s p ó ł p r a c a przoz p a r ę ł a t , do czasu wyprowadzki Tchorzewskiej do W ó l k i K a m i o n n e j . R a z o m z r o b i ł y m . i n . w i o l k i , 205 �I I . 10. D y w a n d w u o s n o w o w y zielono-czarny, 135 c m x 175 c m , W ó l k a K a m i e n n a , w o j . si^dliecke, w y k . A n n a ł u e e h o w i c z zszywany z k i l k u części d y w a n ,,w i a b l i e z k i " czyli w k r a t ę , do w e n c j i , j a k m o ż n a oconić na podstawie znanych prac, w y k a z y ­ k t ó r o g o ś z okolicznych kościołów. w a ł a R a d z i k o w s k a , k t ó r a p r z e j ę ł a o d swojej m i s t r z y n i r ó w n i o ż W t w ó r c z o ś c i trzech w y m i e n i o n y c h tkaczek bardzo w y r a ź n i o charakterystyczną elastyczność komponowania, chociaż nio w i d o c z n y jest w p ł y w w a r s z t a t u Tchorzewskiej, k o r z y s t a ł y bo­ p r z y c h o d z i ł o j e j t o ł a t w o ; „ j a k się k w i a t y u k ł a d a , trzeba sobio w i e m w d u ż y m s t o p n i u z jej w z o r ó w i u k ł a d ó w . N a j w i ę c e j i n ­ g ł o w ę dobrze n a ł a m a ć " , a n a j w i ę k s z a t r u d n o ś c i ą b y ł o dla niej 206 �r o z ł o ż e n i e szlaku w n a r o ż n i k u b o r d i u r y . Ta sama t k a c z k a w czasie w y w i a d u o ś w i a d c z y ł a , żo nie w p l a t a w d y w a n y ż a d n y c h dat ozy n a p i s ó w , „ b o t o za d ł u g a r o b o t a " , niemniej w k i l k u jej pracach t a k i e i n s k r y p c j e spotkano. Brakuje informacji o uczennicach W i k t o r i i Tchorzewskiej z wczosnogo okrosu j o j p r a c y w Ł u z k a c h . W o wsi toj zanotowano wprawdzie, żo m ł o d s z a ze w s p o m n i a n y c h sióstr Łęozyckich, M a r i a n n a (ur. o k . 1880) u c z y ł a się u nioj w ł a ś n i e , ale w rodzinie tej t k a c z k i w y m i e n i a n a jest inna nauezyciolka z L u z o k . J a k k o l ­ wiek b y ł o , w p ł y w y w a r s z t a t u T c h ó r z o w s k i e j widoczne s ą bardzo w y r a ź n i o nio t y ł o w d y w a n a c h M a r i a n n y z Ł ę c z y c k i c h Wierzbic­ k i e j , k t ó r o m a ł o z n a m y , ale i i m y c h tkaczek z jej r o d z i n y , z w ł a s z c z a 6 siostry i c ó r k i . M o ż n a w i ę c s ą d z i ć , że siostry Ł ę c z y c k i e doskonale z n a ł y t w ó r c z o ś ć T e h ó r z e w s k i o j i o z o r p a ł y w z o r y z jej d y w a n ó w . Najbardziej w s z e c h s t r o n n ą i n a j l o p s z ą chyba t k a c z k ą p o c h o d z ą c ą z toj r o d z i n y jost Holena M i ł k o w s k a (ur. 1911), zamieszkała w Chybowio k o ł o Sarnak. T k a c z k a ta, dobrze c z u j ą c się z a r ó w n o w wykonywaniu „kapowych" wzorów próbowała tradycyjnych ponadto jak i realizować współczesnych własne pomysły (il. 13). Tchorzewska p r a c o w a ł a przodo w s z y s t k i m dla swojej, drobnoszlacheckiej spoloozności, jej uczennico j u ż dla szerszego k i ę g u odbiorców wiejskich, bowiem po ostatniej wojnio światowej d y w a n y dwuosnowowo r o z p o w s z e c h n i ł y się t a k ż e w rodzinach c h ł o p s k i c h . Charakterystyczny w z o r n i k W i k t o r i i T c h ó r z o w s k i e j , k o n t y n u o w a n y przez uczennice z n a l a z ł uznanie na określonym obszarze Zachodniego Podlasia i Z i e m i Ł u k o w s k i e j , a jogo m o n t y znajdujemy jeszcze obocnio w twórczości p o ś r e d n i o z w i ą z a n y c h z jej o s o b ą tkaczek. N i e frag- niektórych, rozpowszechnił się j e d n a k na dalszych terenach Podlasia, p o z o s t a j ą c zjawiskiem lokalnym. Twórczość Wiktorii Tchorzewskiej i joj „szkoły" t k a c t w a artystycznego zdocydowalam się o p r a c o w a ć m i m o wielu I I . 13. D y w a n d w u o s n o w o w y z ó l t o - b r ą z o w y (fragment), C h y b ó w w o j . bialskopodlaskie, w y k . H e l e n a M i ł k o w s k a w r . 1962 P R Z Y 1 A r c h i w u m P r a c o w n i I S P A N w K r a k o w i e , Zospolu D o k u ­ m e n t a c j i S z t u k i L u d o w e j . M a t e r i a ł y z obozu naukowo-badawczogo z 1961 r. u z u p e ł n i o n o b a d a n i a m i t e r e n o w y m i a u t o r k i w r. 1986 2 T k a n i n y dwuosnowowe z w t k a n y m i m i e n i e m i nazwiskiom w y s t ę p u j ą m . i n . w okolicach Ł o m ż y i Grajewa, ale d o t y c z y ono raczej w ł a ś c i c i e l a d y w a n u . 3 K s i ę g i m e t r y k a l u o k o ś c i o ł a parafialnego w G ó r k a c l i kolo Losie ( a k t ś l u b u , r. 1895 poz. 5) i k o ś c i o ł a parafialnego w Zbuczynio kolo Siedlec (akt zgonu, r. 1945, poz. 34). 4 Zofia C i o ś l a - R e i n f u s s o w a , Brańskie dywany dwuosnowowe, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . X I , 1957 n r 2, t a b ] , i / 2 2 , 12 5 j a k w y ż e j , t a b l . 2/15,4 l u k i z n a k ó w zapytania, t r a k t u j ą c j ą j a k o p r z y e z y n o k do za­ 7 gadnienia k r ą ż e n i a w z o r ó w t k a c k i c h . IS Y 6 M a r i a n n a W i e r z b i c k a przokazala u m i e j ę t n o ś c i t k a c k i e swej siostrze B r o n i s ł a w i e M i ł k o w s k i e j oraz swojoj c ó r c e Czesławie Palowskiej (ur. 1902) z a m i e s z k a ł e j w Rogoznoczce kolo M i ę d z y ­ rzeca Podlaskiego. B r o n i s ł a w a M i ł k o w s k a z k o l e i n a u c z y ł a t k a c t w a dwuosnowowego c ó r k i H e l e n ę i M a r i ę . Wszystkie t r z y m i e s z k a ł y w Chybowio kolo Sarnak. Trzecio pokolenie tkaczek d y w a n ó w w t o j rodzinie reprezentuje w n u c z k a M a r i a n n y , W a c ł a ­ w a z L i p i ń s k i c h Sikorska, urodzona w r. 1944 w R a c z y n a c h , a z a m i e s z k a ł a w Grabowcu k o ł o P a p r o t n i , k t ó r a u c z y ł a się u swej c i o t k i P a w ł o w s k i e j . Aleksander B ł a c h o w s k i , Niektóre typy tkanin dekoracyjnych, przykład krążenia wzorów we współczesnej sztuce ludowej, „ R o c z n i k M u z e u m Mazowieckiego w P ł o c k u " , zeszyt 5, 1973, s. 37—38 i dalsze. 7 F o t . : ,T. Ś w i d e r s k i , ił. 1—3, 5 — 13 207 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/31baf85a2e1d8d9223d4c19aa77461d5.pdf a18658d9d0b29a6ad720ada7e8edfd38 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3225 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3022 Title A name given to the resource Maria Madej. Sylwetka rzeźbiarki i poetki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.197-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Dyrektor Bartosz telefonuje; i l . 2. Królowa i król; i l . 3. Wysoka kobieto Roman Reinfuss MARIA MADEJ. SYLWETKA RZEŻBIARKI I POETKI M a n a M a d e j , z d o m u W o j t o w i c z ( i l . 1) u r o d z i ł a się 21 stycznia 1948 r o k u w Bistuszowoj, wsi odlegloj o p ó l k i l o m e t r a od T u c h o ­ Ludowej zasięgnąć opinii na tomat artystycznych wartość swych prac. J ó z o f p r z y w i ó z ł ze s o b ą k i l k a r z e ź b , z k t ó r y c h by wa, gdzie p ó ź n i e j c h o d z i ł a do s z k o ł y . U k o ń c z y ł a , j a k sama m ó w i , osobiście bardzo d u m n y , M a r i a z a ś me p r z y w i o z ł a nic. Dopiero „ j e d y n i e b i e d n ą p o d s t a w ó w k ę " , ale że jest o s o b ą po p o w n y m czasie p r z y j e c h a ł a z n i m i do K r a k o w a ale j u ż boz inteligentną i ma c h ł o n n y u m y s ł , wiele n a u c z y ł a się przez czytanie k s i ą ż e k , o g l ą d a n i o tolowizji i chodzenie do k i n a . Szczególnio l u b i f i l m y przyrodnicze i fantastyczno. Chętnie czyta p o w i e ś c i Verne'a ale l u b i r ó w n i o ż poozje •—• Mickiewicza, Juliusza Słowackiego i Broniewskiego. brata. „ C z e m u p a n i swych r z e ź b nie p r z y w i o z ł a za pierwszym ra­ zem ? — B o się w s t y d z i ł a m . — Czego ? B o m n i e się te r z e ź b y nie p o d o b a j ą , wszyscy się z n i c h śmieją". B y ł y t o cięto z p n i a k l o c k i o k o l i s t y m l u b o w a l n y m p r z o k r o j u Jej r z e ź b i e n i e jost właśoiwio dalsz^Tn c i ą g i e m zabaw dziecię­ p r z e d s t a w i a j ą c e samych k r ó l ó w l u b ś w i ę t y c h , odzianych w dłu­ cych, k i o d y t o na w s i w r a z z b r a ć m i E d w a r d e m (ur. 1932) i J ó z e ­ gie, l u ź n o szaty, z a k r y w a j ą c e stopy. Twarze nieproporcjonalnie fom w y c i n a ł a z leszczynowych g a ł ę z i „ l a l k i z n o g a m i ale bez r ą k " , dużo k t ó r y m n a s t ę p n i e przyczepiali f r y z u r y bądź płasko z k o ż u c h a i u b i e r a l i jo w stosunku nosa i ust w szmatki. E d w a r d mieszka obecnio w O ś w i ę c i m i u i r z e ź b i w k a m i o n i u do „wzrostu" z zaznaczonym ( i l . 2), b ą d ź postaci, potraktowane jedynio p ł y t k i m traktowano bardziej rytem były zarysem światlocioniowo, z w y r a ź n ą dbałością, o w y d o b y c i e a n a t o m i i ( i l . 3). W j e d n y c h za­ i d r u g i c h z w r a c a ł y u w a g ę d u ż e , bardzo wyraziste oczy, k t ó r y c h puszcza b e j c ą na b r ą z o w o . M a r i i nie p o d o b a j ą się one „ b o s ą o k s p r e s j ę p o d k r e ś l a ł o jeszcze odpowiodnio podmalowanie. R ę c e ponuro n a t o m i a s t , podobnio j a k z n a j d u j ą c e się w n i c h p r z e d m i o t y (np i drewnie realistyczne r z o ź b y o t e m a t y c e i smutne". Pod wpływom świeckiej, k t ó r e Edwarda zaczęła rzeźbić i M a r i a . J a k o pierwszy „ w y s z o d l z t y c h p r ó b t a k i p o t w o r e k , borlo, b u k i o t i t p . ) b y ł y lodwo zaznaczone r y t y m i na k l o c k u k o n ­ p o m a l o w a ł a m go na czerwono i zielono ż o b y b y l ł a d n i e j s z y " . t u r a m i ( i l . 2). Pozbawiono naturalnoj p l a s t y k i r o b i ł y K i e d y indziej z rozszczepionego drowna w y r z e ź b i ł a „ o j c a i s y n a " . p r z y l e p i o n y c h do k o r p u s u . I s t o t n y m elementem t y c h r z e ź b b y ł a Matka, która ż y w a , m o ż n a rzec nawet agresywna, p o l i c h r o m i a , k t ó r a przede tych artystycznych wyczynów nie pochwalała, s p a l i ł a t ę r z e ź b ę podobnie j a k i k i l k a n a s t ę p n y c h „ ż e b y dziew­ wszystkim skupiała czyna nie t r a c i ł a czasu na g ł u p s t w a " . W k o ń c u m u s i a ł a j e d n a k f r y z u r a ) , j e d y n i e k a r n a c j a t w a r z y pozostawiana b y ł a w n a t u r a l ­ u s t ą p i ć , „ o s t a t e c z n i e n i e e h ż o t a w a r i a t k a r o b i co chce". W k r ó t c e n y m kolorze d r o w n a . Szaty malowano b y ł y g ł a d k o , n a j c z ę ś c i e j za w z o r e m brata i siostry z a b r a ł się do r z e ź b i e n i a d r u g i na k o l o r czerwony, niebieski l u b zielony. Józef, k t ó r y poszedł d r o g ą Edwarda i równioż robił brat „smutno się na szczegółach wrażome t w a r z y (oczy, zarost, N a piorwszy r z u t oka m o g ł o b y się w y d a w a ć , że m a m y t u do r z o ź b y zapuszczane na c i e m n o " a do „ l a l e k " siostry o d n o s i ł się czynienia z p r ó b ą n a ś l a d o w a n i a H o r ó d k a z O r a w y , b y ł o b y z p e ł n y m wyższości lekceważeniom. jednak Powiiego r a z u za r a d ą E d w a r d a u d a ł o się m ł o d s z e r o d z e ń s t w o do K r a k o w a a b y w Pracowni D o k u m e n t a c j i Polskiej Sztuki podojrzonie najzupełniej błędne. Rzeźbiarka w to ogóle o H e r ó d k u nie s ł y s z a ł a i nio w i d z i a ł a jego r z e ź b , me m a t u r ó w n i e ż j a k i e g o ś zamierzonego p o s z u k i w a n i a w ł a s n e g o s t y l u ozy w y d e - 197 �I I . 4. Król; i l . 5. Twarz; il. 6 Rodzina dukowanego sztucznie p s e u d o - p r y m i t y w u . Jest t o szczera i n i ­ b r a m i . Gotowe, a u t o r k a naciera b i a ł ą p a s t ą do p o d ł o g i i starannie czym szlifuje nie zafałszowana wypowiedź plastyczna osoby, która „ r z e ź b i j a k u m i e " i t o dla w ł a s n e j p r z y j e m n o ś c i , p o n i o w a ż a n i nie znajduje uznania w s w o i m ś r o d o w i s k u , a n i nio czerpie ze s w y c h prac m a t e r i a l n y c h k o r z y ś c i . do p o ł y s k u . Pewnego razu Madejowa p r z y w i o z ł a do K r a k o w a p a r ę r z e ź b , których d ł u g i e , sięgające s t ó p szaty p o k r y t e b y ł y g ę s t o dość d u ż y m i k r o p k a m i w p a r u kolorach k a ż d a ( i l . 2, 4). „ C z y j a m o g ę „ C z y p a n i n i g d y nie r z e ź b i postaci w s p ó ł c z e s n y c h 'i — K i e , swoje r z e ź b y m a l o w a ć w takie c i a p k i ? — J e ż e l i się to p a n i podoba bo nie p o t r a f i ę p o r a d z i ć sobie z n o g a m i u b r a n y m i w s p o d n i o ! " . t o o c z y w i ś c i e . N a j w a ż n i e j s z e jest ż e b y a r t y s t a b y l zo swej p r a c y W dalszoj rozmowie zwiorza się a u t o r k a , ż e r z o ź b y , k t ó r e r o b i zadowolony". nie p o d o b a j ą się jej „ b o nio s ą podobne do n o r m a l n y c h l u d z i " . Od togo czasu k r ó l o w i o i święci odziani s ą w kwieciste k i m o n a , W y p o w i e d ź t a nie jest j e d n a k c a ł k o w i c i e szozera; r z e ź b i a r k a n a k t ó r y o h ledwo widoczno s ą anemiczne zarysy r ą k . R z e ź b y asekuruje się w ton s p o s ó b na w y p a d o k g d y b y k t o ś j e j r z e ź b y Madejowej, w zajadzie w y b i t n i o arealistyczne, w r z o c z y w i s t o ś c i skrytykował nie s ą oderwane od obserwowanej przoz n i ą r z o c z y w i s t o ś c i . „ K a ż ­ lub wyśmiał. W rzeczywistości jest do swoich „ l a l e k " bardzo p r z y w i ą z a n a a r z e ź b i e n i e sprawia jej d u ż o ra­ da m o j a r z e ź b a , j a k idzie o t w a r z , jest podobna d o ś c i . „ C i e s z ę s i ę , żo jest ich t a k d u ż o . K a ż d a z n i c h k o l o r e m c z ł o w i e k a . W Tuchowie m o j e r z e ź b y m o ż n a z o b a c z y ć n a u l i c y . c z ł o w i o k a po p r o s t u p r z y c i ą g a . N i o m o g ę o d e j ś ć d o p ó k i nie s k o ń ­ M o j a m a t k a t y c h l u d z i t e ż w r z e ź b i e poznaje. N a r z e ź b i o czę". ( i l . G) m a t k a m a t w a r z k o b i e t y , k t ó r ą z n a ł a m ze szpitala". 0 swej rzeźbiarskiej pracy opowiada prosto i całkiom n a t u r a l n i e : „ w e z m ę klocek, nio w i e m co z niogo b ę d z i o . P o m y ś l ę , narysuję i dopiero w y c i n a m " . W y c i n a n i o zawsze zaczyna od do żywego Rodziny T a k ą d r o g ą doszła r z o ź b i a r k a do p o r t r e t o w a n i a . P r z y k ł a d e m jest r z e ź b a , k t ó r a w e d ł u g i n f o r m a c j i a u t o r k i przedstawia d y r e k ­ g ł o w y a ściślej od t w a r z y p o n i e w a ż g ł o w a p r z e w a ż n i e n i c z y m nie t o r a M u z e u m O k r ę g o w e g o w T a r n o w i o A d a m a Bartosza ( i l . 1). jest o d k o r p u s u odgraniczona. „ N a j b a r d z i e j l u b i ę w y c i n a ć oczy', Jest t o r ó w n i e ż klocek, j a k wszystkie poprzednie, o w a l n y w prze­ bo m i się w y d a j e , ż e na, m n i e p a t r z ą " . C h o c i a ż nie uznajo surowogo k r o j u , u g ó r y s p ł a s z c z o n y , na k t ó r y m w y c i ę t a jest r y t e m t w a r z drewna, twarze, j a k w i e m y , zawsze zostawia „ c z y s t o " , okolona maluje t y l k o b i a ł k a i t ę c z ó w k i oczu, b r w i , usta i zarost. Szczególnie w y d a t n y m , czarnym zarostom. Postać odziana jest w l u ź n ą s z a t ę k o l o r u c z e r w o n o - b r ą z o w e g o u s i a n ą g ę s t o niere­ silnie akcentuje w ą s y , k t ó r e w j e j w y k o n a n i u p r z y b i e r a j ą f o r m ę gularnymi biało-zielonymi k s i ę ż y c a n a n o w i u z k o ń c a m i ostro z a d a r t y m i o d g ó r y ( i l . 4). p ł y t k i m r y t o m d z i e r ż ą d y r e k t o r s k i e insygnia. P r a w a opuszczona Czasem zdarza się, żo t w a r z jest w y m o d e l o w a n a plastycznie „ c i a p k a m i " . Małe rączki wydobyto w d ó l t r z y m a zielony d ł u g o p i s , lewa przyciska do ucha s ł u c h a w k ę p r z y p o m o c y n i e c k o w a t y c h w g ł ę b i e ń i ostro c i ę t y c h zmarszczek t e l o f o n i c z n ą . Z ust zwisa m a ł a , z a k r z y w i o n a fajeczka, s t a n o w i ą c a ( i l . 5). indywidualny atrybut N a j c z ę ś c i e j p o s z c z e g ó l n y k ł o c e k przedstawia t y l k o j e d n ą pos­ t a ć . G d y rzoźbila Ś w . R o d z i n ę ( i l . 9) p o s t a ć m a ł e g o Jozusa b y ł a M a r i i Madejowej kilkakrotnie płaskorzeźby. w y m i e n i a n a , g d y ż nie o d p o w i a d a ł a wyobrażeniom a u t o r k i . K o m p o z y c j o s k l a d a j ą c o się z dwojga l u b w i ę k s z e j ilości portretowanego. P r ó c z „ l a l e k " mniejszych i w i ę k s z y c h , k t ó r e w reprezentują Przykładem twórczości r z e ź b ę p e ł n ą , t w o r z y ona czasem jest n i e w i e l k i , p r a w i e kwadratowy klocek, na k t ó r y m w y k o n a n y jest r y t e m zarys M a t k i Boskiej o s ó b r o z w i ą z a n e b y w a j ą t e ż w ton s p o s ó b , że w j e d n y m k l o c k u w p ó l p o s t a c i z D z i o c i ą t k i o m n a r ę k u ( i l . 7). Podobnie j a k r z e ź b y r z e ź b i się n p . t r z y twarze jedna n a d d r u g ą , j a k t o m a połne, płaskorzeźba w r z e ź b i o z a t y t u l o w a n o j Rodzina miejsce ( i l . 6), lub toż mniejsza p o s t a ć w k o m p o n o w a n a b y w a w m a s y w w i ę k s z o j postaci m i e s z c z ą c się na n i m c a ł y m s w o i m k o n t u r e m ( i l . 2). R z e ź b y j a k w i o m y s ą z n a t u r y polichromowano. P o c z ą t k o w o malowano b y ł y s z k o l n y m i a k w a r e l a m i , obecnie k o l o r o w y m i w i l - 198 jest również polichromowana, kolory są j o d n a k bardzo spokojne, u t r z y m a n e w ciemnej t o n a c j i . R z e ź b y Madejowej s ą dotychczas bardzo m a ł o znane. W r . 1977 cztery z n i c h z a k u p i ł o M u z e u m E t n o g r a f i c z n o w K r a k o w i e ( t r z y dalsze p o z o s t a w i ł a w darze, ż e b y z n i m i nio w r a c a ć do d o m u ) . W i ę c e j jest ich w zbiorach M u z e u m O k r ę g o w e g o w T a r - �I w a ł a swoje m y ś l i w chwilach dobrego l u b złego n a s t r o j u , zwie­ rzenia, a czasem po p r o s t u drobno u t w o r y w postaci bajek o zwie­ r z ę t a c h czy ludziach. U t w o r y te nie o d z n a c z a j ą się w p r a w d z i e n a d m i e r n ą p o p r a w n o ś c i ą f o r m y , ale w s k a z u j ą na d u ż ą w r a ż l i w o ś ć a u t o r k i , k t ó r a n i e z w y k ł o ż y w o reaguje na wszystko co j ą otacza i co o d b i o r ą w k o n t a k c i e z otoczeniom. U w i e l b i a p r z y r o d ę we wszelkich j o j przejawach, jost ona dla niej ź r ó d ł o m radości i optymizmu: G d y co d z i e ń rano Okno o t w i e r a m , S ł y s z ę srobrny glos skowronka I złoty troi słowika I innych p t a s z ą t istną wrzawę. Zaczynam w i e r z y ć w ż y c i e , Ze p i ę k n e i ciekawe, Piękno od kolorów, P a c h n ą c e miłością I szumom ciemnych b o r ó w . Wiosnę widzi autorka jako królownę, k t ó r a „ w s z y s t k o maluje, cieszy i b o g a c i " . A j o s i e ń : Idzio złocista josień, T a k a ż w a w a staruszka, S t r ą c a oddechom jabłka, Przobioga dreszczem po I I . 7. Matka Boska z Dzieciątku gruszkach. I d z i o skulona, z z i ę b n i ę t a , W s z y s t k o spycha z p o ł a , Twarda, nieugięta ż e g n a j jesieni z ł o t a . Wiolo u w a g i p o ś w i ę c a a u t o r k a k w i t n ą c y m drzewom, zwie­ r z ę t o m , zjawiskom atmosferycznym (wichura, deszcze, b u r z a ) , zachwycają j ą chmury, w których widzi m n ó s t w o interesujących postaci: nowio, k t ó r e się w p o w a y m sensie Maria. M a d e j o w ą zaprasza do u d z i a ł u w konkursach opiekuje, i prozontujo jej r z o ź b y W y s t a r c z y g ł o w ę p o d n i o ś ć do g ó r y na B y widzieć w górze chmur całe fury w y s t a w a c h . K o n t a k t z muzeum w Tarnowie t r w a j u ż sporo l a t . „ D y r e k t o r a Bartosza p r z y s ł a ł do m n i o m ó j b r a t Józof, Pięknych, żeby Bartosz w y ś m i a ł się z m o i c l i r z e ź b , a on tymczasem wzi<jł ode m n i o 7 r z e ź b na k o n k u r s i puszystych, Srebrzysto-bialych, (a w n i c h : ) dostałam I I nagrodę. Później kupili Olbrzymie zamki, r z o ź b y do M u z e u m " . Piękne królowny, M i a ł a t e ż Madejowa przez k r ó t k i czas k o n t a k t z „ M i l l e n i u m " I królowiczo i czarownicy w K r a k o w i e , k t ó r o wzięło od niej p a r ę prac do s p r z e d a ż y a t a k ż e I złe czarownice, z k r a m a m i w Sukiennicach, a ł e to się bardzo szybko u r w a ł o , g d y ż Konie i słonie, Madejowa w zasadzie nio jest nastawiona na pozbywanie się swych prac w obce r ę c o . W r. 1979 na podstawie W i l k i i niedźwiedzie, ogłoszenia Nawet imć Twardowski, k t ó r y w prasie p r z e s ł a ł a „ n a j a k i ś k o n k u r s " t r z y swojo r z e ź b y , a m i a ­ Czeka a ż z a s n ą nowicie: chłopa z kosą, chłopa z siekiorą i kobietę z grabiami. Zoby l u d z i o m Nio p a m i ę t a j u ż j a k i t o b y l k o n k u r s i j a k i b y ł jego r e z u l t a t , w a ż n o natomiast b y ł o t o , żo r z o ź b y nie p r z e d s t a w i a ł y a n i o s ó b k o r o n o w a n y c h ani ś w i ę t y c h , t y l k o zwyczajnych ś m i e r t o l n i k ó w . W rozmowach z M a d e j o w ą na t e m a t w s i , gdzio się u r o d z i ł a , czy odlogłcgo p r z o d m i o ś c i a w Tuchowie, gdzio p ó ź n i e j z a m i e s z k a ł a , P i ę k n o sny z g ó r y . Uwagę wsi (Lato Kosiarz, B y b a b u n i a sto l a t jeszcze ż y ł a , Pownego r a z u p r z y w i o z ł a do K r a k o w a swojo wiersze, „ k t ó r y c h Spokój i błogość s w ą obocnością dotychczas n i k t nio c z y t a ł , t y l k o jodon k s i ą d z w T u c h o w i o " . W domu czyniła. Pisane s ą w zeszycie s z k o l n y m o p r a w i o n y m w zielony ozdobny znajduje się napis: Chatka, B y k i o d y ś w p r z y s z ł o ś c i inaczej nie b y ł o , nie p i s z ę " . flamastrem, Żniwa, Bardzo się b o j ę , b y się nie z m i e n i ł o p i s a ł a m — t o b y ł o nawet w c z e ś n i e j od tego r z o ź b i e n i a , ale teraz zielonym ranek, żolazną ręką trzyma p y t a n i e : „ C z y p a n i p r z y p a d k i e m nie pisze wiorszy? — D a w n i e j i Niedzielny W swym domu rygor szał. S p o s ó b w j a k i to m ó w i ł a s p o w o d o w a ł , że w rozmowio p a d ł o czerwonym wieś, B a b u n i a wiojska kobiecina, o ptakaeli i innych zwierzętach i to był joj świat, k t ó r y j ą wzru­ narysowanych na wsi, Moja n a s t r ó j wiejskiej niodzioli, gdzio r o d y . C h ę t n i o o p o w i a d a ł a o s ł o ń c u , k w i t n ą c y c h sadach i lokach, kwiatów p o e t k i w d u ż e j miorzo skupia w i e ś i praca l u d z i na Domek i i n . ) . Ze s z c z e g ó l n y m uczuciem opisuje r o d z i n n y z w r a c a ł o u w a g ę j o j ż y w o i bardzo b o z p o ś r o d u i o odczuwanie p r z y ­ papier. N a pierwszej k a r t c e kratkowanego zeszytu, n a d w i ą z a n k ą kury, przynieść W i d a ć j e d n a k , żo coś z m i e n i ł o się w ż y c i u poetki, gdyż u t w o r ó w przepojonych s p o n t a n i c z n ą r a d o ś c i ą j o s t ooraz mniej, p o j a w i a j ą się n a t o m i a s t u t w o r y ś w i a d c z ą c e o m n i e j o p t y m i s t y c z ­ „ T o nie s ą moje wiersze, n y c h nastrojach T o t y l k o moje ziolone m y ś l i " a u t o r k a z t a k ą t r o s k ą p i s a ł a z n i k n ą ł . P o j a w i ł y się inne e l e m e n t y : Jost t o zbiorek, na k t ó r y s k ł a d a się 41 wiorszy pisanych n a j w i ­ Burza w (Smutek, Samotność i in.). Spokój, o k t ó r y m domu doczniej w r ó ż n y c h czasach i w r ó ż n y c h nastrojach. Coś w rodzaju M ó j p i ę k n y , s ł o n e c z n y , c i c h y ranek poetyckiego n o t a t n i k a czy p a m i ę t n i k a , w k t ó r y m a u t o r k a n o t o ­ R o z l e c i a ł się j a k b a ń k a mydlana, 299 �B u r z a gradowa z a w i s ł a w p o w i e t r z u . Wystarczy r u s z y ó d r z w i a m i B y powiat s z a l e ń c z y p r z e c i ą g , B y z a c z ą ł p r z e w r a c a ć s p r z ę t y i naczynia, B y e k s p l o d o w a ł a burza. J a k zegarowa z a r d z e w i a ł a m i n a . P r z e ż y c i a m u s i a ł ) - b y ć istotnie silne i nio wesoło, skoro a u t o r k ę naw e d z a j ą m y ś l i dalckio od dawnoj ż y w i o ł o w e j r a d o ś c i ż y c i a : Odchodzić gdzioś? To c ó ż . że p i ę k n a t r u m n a I dużo pięknych kwiatów, N i c po m n i o nio zostanie, A n i oddech, ani miłość. A n i to pisanie. Zginie gdzieś w c i e m n o ś c i s m u t n o j , Zadumane j . Tylko trawa urośnie i położą kamień, A m o ż o d z i a t k i z a ś w i e c ą świoeę I położą k w i a t k i . Ż e b y nie p o z o s t a w i a ć C z y t e l n i k a z p o n u r y m i m y ś l a m i o ś m i e r ­ ci, zacytujemy jeszczo jeden wiersz ze starszego r e p e r t u a r u : Słomiany chochoł P r z y k r y j s ł o m i a n y chochole Moje róże i giadiole I I . 8. Maria I piwonie p r z y k r y j toż Madej, 1979 r . Rozłóż swoją suknię W z d ł u ż i wszerz. Zechciej t e ż p o p r o s i ć się, że j u ż wszystko n a p i s a ł a m , co m i a ł a m do napisania. M o ż e P i ę k n i e brata swego jeszcze do tego w r ó c ę , j a k s i ę c o ś stanie, c o ś m n ą w s t r z ą ś n i e " . T a k a jost w p r z y b l i ż e n i u s y l w e t k a M a r i i M a d o j , Żeby m i pożyczył B y m ja mogła otulić jej d z i a ł a l n o ś ć r z e ź b i a r s k ą t r u d n o b y ł o b y u w a ż a ć j ą za a r t y s t k ę Winogron koronę. l u d o w ą skoro ani nie n a w i ą z u j o do t r a d y c y j n e j r z e ź b y l u d o w e j , D a m ci za to w zamian a n i j e j praco nie z o s t a ł y zaakceptowane i p r z y j ę t e w j o j w ł a s n y m N a płaszcz n o w ą slomę- wiejskim W e ź t e ż pod s w ą s u k n i ę i malowanie „ l a l e k " stanowi j e j o s o b i s t ą p o t r z e b ę . Daje Zwierzątka malutkie m o ż n o ś ć oderwania się o d r z e c z y w i s t o ś c i i zapomnienia o codzien­ One ci na w i o s n ę nych P o d z i ę k u j ą cudnio t w ó r c z o ś e i amatorskiej podobnej do t e j , j a k ą u p r a w i a ł n i e ż y j ą c y Śpij j u ż m ó j k o c h a n y już Horódek z Orawy. ś r o d o w i s k u . Madejowa r z e ź b i dla siebie. W y c i n a n i e kłopotach. Jest to więc klasyczny p r z y k ł a d Inaczej przodstawia się sprawa z jej t w ó r c z o ś c i ą Chochole s ł o m i a n y . ,,Co p a n i ą skłoniło do pisania w i e r s z y ! — P i s a ł a m j a k b y ł o jej wiejskiej poetycką. T u r ó w n i e ż nie w i d a ć b e z p o ś r e d n i o g o z w i ą z k u , czy w p ł y w u t r a ­ jasno, zielono, j a k p a c h n i a ł y k w i t n ą c e drzewa. P i s a ł a m bo b y ł o d y c y j n e j poezji l u d o w e j , widoczne s ą j o d n a k w y r a ź n o p o k r e w i e ń ­ cudnie. — A czomu p a n i teraz nie pisze ? — „ B o mojo wierszo s ą stwa z współczosną poozją chłopską, k t ó r a w środowisku wiejskim jeszcze gorszo n i ż r z o ź b y . A poza t y m , w d o m u nio m o g ł a m i nie t y l k o w i e j s k i m o t y m m ó w i ć . P i s a ł a m w nocy j a k nikogo nie b y ł o , z r o s z t ą wydajo w i ę k s z y m uznaniem- I I . 9. Sw. Bodzina P o t . : K . Reinfuss, i l . i , 6, 8, 9 1 rzeźbiarki i p o e t k i wiojskioj. A l e czy l u d o w e j ? J e ś l i w e ź m i e m y p o d u w a g ę P ł a s z c z y k a swojego oioszy się ż y c z l i w y m p r z y j ę c i e m i coraz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a1a523bb697061e9f0caf03351a4edc1.pdf b6624cdf302b91506813e7de82eb5605 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3224 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3021 Title A name given to the resource "Gość w dom, Bóg w dom" i obcy jako bogowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.185-195 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz „ G O Ś Ć W D O M , B Ó G W D O M " I OBCY JAKO B O G O W I E W klasycznym już zbiorze stereotypowych wyobrażoń M o s z y ń s k i — fantazja ludowa s n u j ą c podobne w ą t k i , t w o r z y o o b c y c h J.S. B y s t r o n i a przeciwstawienie „ s w ó j - o b c y " p r z y j m u j e obrazy k s z t a ł t w y r a ź n e j opozycji. W t y m jednoznacznym dychotomiez- góralo ruscy z a m i e s z k u j ą c y lasy karpackio u w i e r z c h o w i n Z ł o t e j n y m schemacio p o d k r e ś l a n e s ą jedynie cechy negatywno o b c y c h . B y s t r z y c y , czasami w i d u j ą podobno t a ń c e nawek ( m a j ą to b y ć Obcy demony 1 są dzicy, b a r b a r z y ń s c y , zwiorzęcy, nieczyści. Bystroń p e ł n e p r a w d z i w i e p i o r w o t u e j grozy. T a k , p o w i o d z m y , pozbawiono zupołnio p l e c ó w ) . W z i ą w s z y się za ręco w y b i j a wiec na p l a n pierwszy swojej i n t e r p r e t a c j i takio elementy t a ń c z ą ono koleni, pod granie p i s z c z a ł k i . D o t a ń c a p r z y g r y w a im obrazu obcych j a k i c h c z a r n o ś ć , ś ł o p o t ę , i n n y ( n i o n a t u r a l n y ) czart. (...) O d b y w a ы'<? t a k i taniec raz na r o k ; gdziekolwiek z a ś s p o s ó b urodzenia, dofekty fizyczno, anomalio, p r z y k r y zapach n a w k i raz p r z e t a ń c z ą t a m j u ż t r a w a n i g d y nie p o r o ś n i o . " Obcy s ą n i e m i , głusi „ n i e i n c y , g l u c h o n i e m c y " to okroślonio o b c y c h , przekonanio o t y m , żo o b c y s ą l u d o ż e r c a m i . I n t e r p r e ­ tacja taka rysujo przód nami skrajnie jodnoznaczny obraz 6 i przezwisko o d n o s z ą c e się do r ó ż n y c h grup regionalnych, nazw obcego i jednoznaczny stosunok do obcych. Obcy to w r ó g b ą d ź okolic i i ] ) , „ n a g ł u c h o n i e m c a c l i " j a k o k r e ś l a się obszar P o d g ó r z a zagrożenie. od Zasadniczą obrazowi jost postawa zaś tondoncją towarzyszącą takiomu Owszem, trzoba p r z y z n a ć , żo obcy przedstawiani s ą j a k o nio-ludzio, z w i e r z ę t a , n i e m i , g ł u s i , ś l e p i , c z a r n i , u ł o m n i , g ł u p i , z w i ą z a n i ze ś m i e r c i ą , j u l o w o ś c i ą . T o co l u d o w y s t e i o o t y p ujmuje bardzo dosadnie, Nonti ksierja przysłów... podaje w bardziej oufoministycznej f o r m i e : „ O d z i e Niemiec staje t a m t r a w a nio 2 3 r o ś n i o " ; „ c y g a ń s k i m b i o t e m " n a z y w a się wszystkie n i o u ż y t k i , na których dołów Sanockich po Gorlico, S z y m b a r k i Pilzno; wyraz „ n i e m i o c " u ż y w a n y b y ł w charaktorze pospolitego a p o l a t y w u : ksonofobiczua. Cyganom pozwalano r o z b i j a ć obozy, „cygańskim 4 m i ę s o m " — m i ę s o z d e c h ł y cli z w i e r z ą t . „ J e ż e l i k t o orzo r o l ę k o n i e m , k t ó r y o d w o z i ł k i o d y ż y d o w s k i o g o t r u p a , to c h o c i a ż b y pole b y ł o najurodzajniejsze, nio w y d a ż a d n e g o p l o n u albo bardzo 5 lichy" . niemiec — niomy (mężczyzna), n i e n i k a —• nioma (kobiotą), 7 zanim nazwa ta p r z y l g n ę ł a do zachodnich s ą s i a d ó w S ł o w i a n ) " . Obcy b o ł k o e ą , ich m o w a jest n i e z r o z u m i a ł a . O b c y 9 piszczą , 1 0 gęgają , kwiczą", 12 1 3 świszczą , gwiżdżą , 8 szczokają , 1 4 krzyczą . P r z y c z y n ą b e ł k o t u s ą d ł u g i o j ę z y k i , k t ó r o obcy m u s z ą w gębio 1 5 zawijać , „posklojane" czy rzadkio i „szczerbate" zęby 1 6 ( „ g w i z d " oznacza z r e s z t ą i szczorbę m i ę d z y z ę b a m i , m i ę d z y p a l ­ 17 c a m i u n o g i ) . N i e t r u d n o w i ę c i t u w obrazie o b c y c h , w przed­ stawianiu i podkreślaniu ich u k r y t y c h a n o m a l i i i deformacji f i z y c z n y c h , o d n a l e ź ć paralelo zbliżające; ich do i s t o t demonicz­ n y c h . Z ł ą c z o n e b ł o n ą palco s t ó p , stopy o n i c n o r m a l n o j liczbie p a l c ó w (w k t ó r y c h b r a k jodnego p a l c a ; l u b s t o p y o trzoch czy 1 8 1 9 Gdy j o d n a k s p o j r z y m y na stereotyp obcego i na w c h o d z ą c e sześciu palcach), ptasio, zwierzęco n o g i ; b r a k k c i u k ó w , b r a k w jogo s k ł a d wspomniane w y ż e j elementy w szerszym k o n t e k ś c i e dziurek w nosio, b r a k k r ę g o s ł u p a ; c z a r n e , ż e l a z n e , spiczas­ w i e r z e ń l u d o w y c h , t o zobaczymy, ż e nie t y l k o o k s e n o f o b i ę t u te , rosnące w podwójnych rzędach , zwierzęce chodzi, lecz t a k ż e jeszcze o c o ś z u p e ł n i o innogo. Uderzający 2 0 2 3 21 2 4 2 6 25 l u b rzadkie i szczerbato z ę b y ; obfito o w ł o s i e n i e , s i e r ś ć , d ł u g i o w ł o s y jest t u dla nas p a r a l c l i z m p o m i ę d z y wierzeniami nu temat obcych oto n i e k t ó r o t y l k o z wielu cocli i a t r y b u t ó w a wierzeniami d o t y c z ą c y m i d e m o n ó w . „ N i e k i e d y — demoniczne i s t o t y . pisał K . 2 2 2 7 — charakteryzujących 185 �I I . 2. Trójca Święta, t a l e r z y k na p r o s f o r k ę , pocz. X I V w . , N o w o g r ó d ; i l . 3. Trójca Święta, 1366 г., P o k r o w s k i j S o b ó r w Aleksandrowie pod M o s k w ą Podobnio i w p r z y p a d k u c z a m o ś c i obcych — ,,ślepy M a z u r od ciemnej gwiazdy" 2 8 — ó w szorszy k o n t e k s t wierzoniowy T a k n p . ludzio zamioszkali poza g r a n i c a m i Państwa Środka" zarówno Europojczycy, j a k i najbliżsi sąsiedzi nazywani b y l u p e w n i a nas, żo nie t y l k o o c z a r n o ś ć f i z y c z n ą , b r u d , n i o c z y s t o ś ć „ z a m o r s k i m i d i a b ł a m i " , „ z a m o r s k i m i g o ś ć m i " . Hastings w storootypie o o b c y c h t u chodzi. tlumaczonio tego c h i ń s k i o g o o d p o w i e d n i k a dla greckiego G d y r o d z i się człowiok, na niobie p o j a w i a się gwiazda, palono zostaje w niebie ś w i a t ł o , ś w i e c a , k a ż d y r o d z i się p o d swoją, g w i a z d ą ; g d y umiera gwiazda zostaje s t r ą c o n a , jej zostajo gaśnie, plonvoii świecy człowiek ma wraz urodzeniem z własną solno zdmuchnięty towarzyszącą Opatrzność — gwiazdę, zawiesiła w za­ światło („każdy którą mu 2 9 obłokach..." , 3 4 baros", ł a c i ń s k i e g o „ b a r b a r u s " przoz „ f o r e i g n d e v i l s " . 1 podaje „barU nas, j a k ś w i a d c z y o t y m X V - w i o c z n y zabytek polskiogo p i ś m i e n n i c t w a historycznego, z wyglądu p r z y b i o r a l d i a b o ł p o s t a ć M u r z y n a -— „ s t r a s z n y ma postać najobrzydliwszego 3 5 Etjopa" , według Bohomolca na sabatach czarownic: „ D w ó c h d i a b ł ó w r z ą d z i t y m i 3 6 r e d u t a m i : iedon w i e l k i M u r z y n nazwiskiom L e o n a r d " . Ukazujo „ K a ż d y r o d z ą c y się człowiok ma dla siebie o s o b n ą g w i a z d ę na się u nas niebie, k t ó r a m u świoci pokiela ( d o k ą d ) żyje (...) G d y c z ł o w i e k -hiszpańskim d i a b o ł przode w s z y s t k i m w n i e m i e c k i m , niemiecko- u m i e r a jogo gwiazda spada. T u gdzie gwiazda z m a r ł e g o upadla, t e a t r z y k u jarmarcznego na H a m b u r s k i o j G ó r z e , w swojej glossio stroju. 3 7 H . Hoino, k t ó r y obsorwował spoktaklo ostanie po niej k i e b y p l a m a " . Obcy w i ę c — w ś w i e t l e t y c h do F a u s t a , w k t ó r e j u w z g l ę d n i a szeroko t r a d y c j ę l u d o w ą , p o w i a - w i o r z o ń — u m i e j s c o w i o n y jest j u ż od swego urodzonia w po- da iż na sabacio czarownic m o ż n a z o b a c z y ć m i e s z a n i n ę s t r o j ó w r z ą d k u ś m i e r c i , jego gwiazda jest j a k gwiazda człowioka z m a r ł e g o zo w s z y s t k i c h epok i k r a j ó w . N a j b a r d z i o j a r y s t o k r a t y c z n e i „ p i ę - czarna, w najlepszym p r z y p a d k u jost to p o r z ą d e k ż y c i a jalowogo, no ogoniaste" 3 0 d i a b ł y noszą, „ s t a r o h i s z p a ń s k o - b u r g u n d z k i strój a l b o w i o m i m gwiazda mocniejsza, t y m mocniejszo ż y c i e ' , „ I m albo c a ł k i e m czarny, albo k r z y c z ą c o ezorwony (...) C h o ć p i ę k n i o gwiazda j a ś n i e j s z a , t y m s z c z ę ś l i w s z y człowiek, jeżeli nierzetelna, z b u d o w a n i i p i ę k n i o o d z i a n i ( t a k i m i o k a z u j ą się na pierwsze wej­ 3 : p r z y m g l o n a , ciemnawa, to i ż.yc o takiego c z ł o w i e k a W k o n t e k ś c i e tyeli w i e r z e ń p o d z e w n ę t r z n ą w a r s t w ą ujawnia się w i ę c głębsza symboliczna warstwa 32 rzenie), j e d n a k czogoś i m b r a k , j a k i e g o ś s z c z e g ó ł u , a p r z y b l i ż s z y m stereotypu p r z y j r z e n i u się w y c h o d z i na j a w w i c h caloj istocie pewna dys- bylojakio". wyznaczona o b c y : ś w i a t milczenia, ciszy: c i e m n o ś c i : b r a k ż y c i a : ś m i e r ć (bolkot, w r z a s k ) . T a k i e o l c m o n t y w i z o r u n k u obcych, j a k groza, n i e s a m o w i t o ś ć , z w i e r z ę e o ś ć , c z a r n o ś ć , z a n i m p o z n a m y je w stereotypie o t n i c z n y m j a k o k w a l i f i k a c j o o charaktorzo o t n i c z n y m , i j a k o w y i a z ujemnego w a r t o ś c i o w a n i a i opisu, s ą przodo w s z y s t k i m ś r o d k a m i w y r a z u z n a n y m i i oboonymi w o g ó l n e j s t r u k t u r z e r z e c z y w i s t o ś c i h a r m o n i a o b r a ż a j ą c a oko i u c h o " . i Małgorzacie n a s t ę p u j ą c y m ciągiem skojarzeń: sakralnej 3 8 U Bułhakowa w Mistrzu s p o t k a n y na P a t r i a r s z y c h P r u d a c h d i a b e ł j a w i się pod r ó ż n y m i p o s t a c i a m i : „'Niemiec'... — pomyślał Berlioz. ' A n g l i k ' . . . p o m y ś l a ł B e z d o m n y . — ' T a k i u p a ł a ten siedzi w r ę k a w i c z k a c h ! ' (...) — P r o s z ę m i w y b a c z y ć — z a c z ą ł nieznajomy. M ó w i ł z c u ­ dzoziemskim akcentem, alo s ł ó w nie k a l e c z y ł — że nie b ę d ą c o j a k i e j m ó w i l u d o w a wizja ś w i a t a . W y s t a r c z y w s p o m n i e ć t u , z n a j o m y m p a n ó w o ś m i e l a m się... ale p r z e d m i o t naukowej że c z a r n y m i s ą p l a n o t n i c y , topielcy, czarownico, i s t o t y demonicz­ k u s j i p a n ó w jest t a k i n t e r e s u j ą c y , i ż . . . 33 ne, że g w i z d jost m o w ą d i a b l a , by dojść do powszechnie w y s t ę ­ p u j ą c e g o skojarzenia obcyclr z d i a b ł a m i . 186 dys­ T u nieznajomy uprzejmie z d j ą ł beret i pisarzom nie p o z o s t a ł o nic innego, j a k w s t a ć i u k ł o n i ć s i ę . �' N i e to raczej Francuz...' — p o m y ś l a ł B o r ł i o z . „ S t a r z y na on o k w i p a ż p a r s k a l i zo ś m i e c h u , 'Polak...' — p o m y ś l a ł Bezdomny. A c h ł o p i ż e g n a l i się m ó w i ą c że po świccio N a l e ż y o d razu s t w i e r d z i ć , że n a poecie cudzoziomioc o d J o ź d z i w e n o c k i d i a b e ł w niemiockioj k a r e c i e . " 42 pierwszego s ł o w a z r o b i ł o d p y c h a j ą c o w r a ż e n i e , natomiast B o r l i o - Sama z a ś inwazja obcej m o d y skojarzona zostajo t u t a j zo ś m i e r ­ zowi raczej się s p o d o b a ł , a m o ż o nio t y l e się s p o d o b a ł , alo j a k b y telnym t u się w y r a z i ć . . . z a i n t e r e s o w a ł go czy c o . . . " . 35 zagrożeniem, mnszkarada, L a p i d a r n i o j ó w z w i ą z e k diabla z o b c o ś c i ą u j m u j e jednak, zapusty uchwycona zostajo w — post. Rozpoznana k a t a s t r o f y i k o ń c a pewnego języku A c h j a p a m i ę t a m czasy k i e d y do Ojczyzny „ P r z e d e w s z y s t k i m opisywany nio u t y k a ł na ż a d n ą n o g ę , nio b y ł Pierwszy raz z a w i t a ł a m o d a a n i m a ł y , a n i o l b r z y m i , t y l k o po p r o s t u w y s o k i . Co z a ś d o t y c z y G d y r a p t e m p a n i c z y k i m ł o d o z obcych k r a j ó w drogi szary g a r n i t u r i dobrane p o d kolor zagraniczne francuszczyzny! W t a r g n ę l i do nas h o r d ą g o r s z ą od N o g a j ó w ! pantofle. P r z e ś l a d u j ą c w o j c z y ź n i e Boga, p r z o d k ó w w i a r ę , Szary borot dziarsko z a ł a m a ł n a d u c h o m , p o d p a c h ą n i ó s ł l a s k ę P r a w a i obyczaje, nawot suknie staro. z c z a r n ą r ą c z k ą w k s z t a ł c i e g ł o w y p u d l a . L a t na oko m i a ł p o n a d Żałośnie było widzieć wyżółklych czterdzieści. Usta jakgdyby krzywe. Gładko wygolony. Brunet. G a d a j ą c y c h przoz nosy, a c z ę s t o bez n o s ó w , Prawe c k o czarne, Iowo nie wiodzieć czemu ziolono. B r w i czarno, Opatrzonych w broszurki i różno ale j e d n a G ł o s z ą c y c h nowe w i a r y , p r a w a , t o a l e t y . ziemiec". umieszczona wyżoj nad drugą. Słowem znak świata: j a k zapewnia autor, jego najbardziej t r a f n y s p o ś r ó d wielu r y s o p i s : z ę b ó w , to z lowoj b y ł y p l a t y n o w o , a z prawej z ł o t e . Miał na sobie sacrum: zostaje j a k o —• cudzo­ 40 młokosów, gazety, (...) K r z y c z a n o na m o d n i s i ó w , a brano z n i c h w z o r y : Obcy j a k o b a r b a r z y ń c y , nio-ludzie, czarni z w i ą z a n i zo ś w i a t e m c i o m n o ś o i , ś m i o r c i . Obcy j a k o d i a b ł y . . . Zmieniano w i a r ę , m o w ę , p r a w a i u b i o r y . B y ł a to maszkarada, zapustna swawola, To zaledwio jedna t y l k o strena m e d a l u , a w ł a ś c i w i o m o ż n a Po k t ó r o j m i a ł p r z y j ś ć w k r ó t c o w i e l k i p o w i e d z i e ć zaledwie fragment bardziej z ł o ż o n o g o i s k o m p l i k o ­ post — n i o w o l a ! " 4 3 wobec A l e nie t y l k o w tej stereotypowo j , locz r ó w n i e ż i w g ł ę b s z y c h d i a b ł a , j a k w i d a ć , b u d z i się wahanie). P o b i e ż n y nawet p r z e g l ą d warstwach symbolicznych o d n a l o ź ć m o ż e m y o b e c n o ś ć skojarzenia wanego obrazu obcych i stosunku rozmaitych ksenofanii 41 do o b c y c h (nawot pozwala n a m o w ą z ł o ż o n o ś ć i s k o m p l i ­ kowanie u c h w y c i ć . Bezpioczniej zatem byłoby stwierdzeniu, żo obcy to katogoria sakralna. poprzestać na o b c o ś c i (obcego s t r o j u ) z k r a i n ą ś m i e r c i , podziemia, z a g r o ż e n i a i eschatologicznymi z n a k a m i k o ń c a . Charakterystyczne T a k i o skojarzenie s t r o j u z o b c y m p r z y b y w a j ą c y m z z e w n ą t r z , b o w i o m , że k o n t a k t o m z o b c y m i i t y m co nieznane towarzyszy z zachowanie sonsie da s i ę w y c z y t a ć w (kwestionowanych n i e k i e d y ) interpre­ n i e m a l religijne. Na widok Podczaezyea ubranego po „ n i e m i e c k u " I I , 4. Gościnność Pana Tadeuszowego (franeufcku) Abrahama, zaświatów w najbardziej kosmologiczno-eschatologicznym tacjach r z e ź b y p r z e d s t a w i a j ą c e j w ł a d c ę k r a i n y u m a r ł y c h Yamę m i n i a t u r a z Ewangeliarza a r m e ń s k i e g o , 1316 г . , E r e w a n 187 �I I . 5. Trójca Święta, p ł y t a przegrody ołtarzowej z cerkwi monasteru w 1012—1030 r. M u z e u m S z t u k i w T i b i l i s i w I n d i a c h : „ W r o k u 1295 W i r a n a r a s i m h a d c w a z d y n a s t i i Hojsa- Szio-Mgwimc, z w ł a ś c i w ą sobie l e k k o ś c i ą i s k ł o n n o ś c i ą do p i k a n t o r i i C. L ó c i - lów k a ż o w swej rozydoncji w z n i o ś ć ś w i ą t y n i ę . B u d o w a n o j ą lat -Strauss. Pisze o n : „(...) k o m i s j a m n i c h ó w zakonu św. H i o r o n i m a p r z e s z ł o 70. Jeden z a n o n i m o w y c h r z o ź b i a r z y , k t ó r e m u polecono jost w z r u s z a j ą c a z a r ó w n o z p o w o d u s k r u p u l a t n o ś c i (...) j a k i dla­ w y k o n a n i e p o s ą g u Y a m y , u h r a l go w europejski p ł a s z c z z k h i p a m i , tego, że rzuca ś w i a t ł o na p o s t a w y u m y s ł o w o e p o k i . W spodnio właściwo europojskioj garderobio o w y c h c z a s ó w i bardzo prawdziwej nioindyjskic n a k r y c i o g ł o w y . Możo w i ę c Y a m a w y r z e ź b i o n y z o s t a ł najbardziej nowoczesnych k a n o n ó w , zadano k o l o n i z a t o r o m p y ­ na k s z t a ł t Marco Polo, k t ó r y do I n d i i z a w i t a ł w r o k u 1288 i nat­ t a n i a z m i e r z a j ą c e do ustalenia, czy ich zdaniem ' I n d i a n i e b y l i b y chnął rzeźbiarza swym w wyglądom". 4 4 ankiety psyehosocjologicznej, zdolni ż y ć samodzielnie na budowanoj poziomie w i e ś n i a k ó w w trybie według Kastylii'. M i t y o pochodzeniu z z a ś w i a t ó w obcego-bialego znajdujemy Wszystkie odpowiedzi b y ł y n e g a t y w n e : ' W o s t a t e c z n o ś c i tradycji w n u k o w i e ; locz t u b y l c y s ą tak w y s t ę p n i , żo m o ż n a w to w ą t p i ć ' afrykańskiej. „Afrykanie piorwotni piorwszy raz icli z e t k n ą w s z y się z człowiokiom b i a ł y m , dojrzeli w n i m g o ś c i a z za­ (...) I j a k o j e d n o m y ś l n y wniosok: 'Jest lopioj dla I n d i a n , światów, Afrykanina stali się n i e w o l n i k a m i , niż pozostali z w i e r z ę t a m i nu w o l n o ś c i ' (...) j a k o n i , k t ó r y przoz ś m i e r ć w ł a s n ą zbielał i po wskrzeszeniu z o s t a ł z e s ł a n y w nieznanej m i s j i na p a d ó ł . J a k a m i a ł a to b y ć misja? N a to p y t a n i e m i t y czarny plomioimo W t y m s a m y m z r o s z t ą czasie na sąsiednioj wyspie (...) I n d i a n i e zajmowali się c h w y t a n i e m b i a ł y c h i t o p i e n i o m i c h ; następnie różnio t y g o d n i a m i stawiali s t r a ż p r z y topiolcach, ż e b y p r z o k o n a ó się, b y w a koncepcja gonozy c z ł o w i e k a czy c i a ł a i c h p o d l e g a j ą g n i c i u . Z tego p o r ó w n a n i a a n k i e t w y n i k a j ą r ó ż n ą d a j ą o d p o w i e d ź — p o l n ą nadziei l u b t r w o g i — w szczegółach formułowana aby b i a ł e g o . A l o w koncepcji tej jodon olemont powszechnie się po­ d w a w n i o s k i : b i a l i p o w o ł y w a l i się na n a u k i s p o ł e c z n o , podczas w t a r z a , gone t y c z n y z w i ą z e k c z ł o w i e k a b i a ł e g o zo ś w i a t o m escha­ gdy tologicznym". Zaledwie Hiszpanio weszli do T o n o c h t i t l a n u , serca i m p e r i u m A z t e k ó w , j u ż ujrzeli w I n d i a n a c h i s t o t y p o z o s t a j ą c e diabla. 46 I n d i a n i e m i e l i raczoj zaufanie do n a u k przyrodniczych; i g d y b i a l i głosili, żo I n d i a n i o s ą z w i e r z ę t a m i , c i o s t a t n i ograni­ 45 w mocy P r z y b y c i o Corteza i H i s z p a n ó w zaś skojarzono zo spol- nioniom p r o r o c t w o powrocie Boga Quotzalkoatla. „ I c h b i a ł a j a k w a p n o s k ó r a , w ą s k i o szpady, a r m a t y , p l y w a j ą c o d o m y , konie, czali się do podejrzenia, żo b i a l i s ą b o g a m i . B i o r ą c p o d uwagę jednakową pewno niewiedzę, bardziej godno l u d z i " . postępowanie Indian było na 4 8 * z b r o j e , t a przebogata tajemnicza a p r z e r a ż a j ą c a c a ł o ś ć — u ś w i ę ­ c o n y ś w i a t — m u s i a ł a z o s t a ć wpisana do S a c r u m " . 4 1 Nacisk j a k i k ł a d z i o n o w interpretacjach na takio e l e m e n t y Drastyczne testowanie obcego, j a k i e n a s t ą p i ł o w z e t k n i ę c i u w i z e r u n k ó w obcych, j a k cechy zwiorzęce czy demoniozne oraz na się B i a ł y c h z I n d i a n a m i w p o c z ą t k a c h X V I w. opisuje i k o m e n t u j e z w i ą z a n e z t y m reakcje obrzydzonia, w s t r ę t u , l ę k u , u n i k a n i a , 188 �do r a k t e r , c h c i e l i b y ś m y w l a ś n i o zwrócić t u u w a g ę . M o ż n a b o w i e m obcych, gdzie pozostawali o n i k i m ś z z e w n ą t r z , albo b y w a l i u t o ż ­ p o w i e d z i e ć za O t t e m , żo owo piorwotne n u m i n o t y c z n o d o ś w i a d ­ u s u w a ł z pola widzenia d r u g i biegun z ł o ż o n e g o stosunku s a m i a n i z i s t o t a m i b o s k i m i , i s t o t a m i boskiogo pochodzonia l u b czenie świętości (sacrum) ściśle z w i ą z a n e jest z d o ś w i a d c z o n i e m zwiastunami bogów. o b c o ś c i — (obcość znajdujo się w s a m y m c e n t r u m d o ś w i a d c z e n i a Ludzie z plemionia Orang-Ot z Borneo s p o t y k a j ą c się z o b c y m i tego, co ś w i ę t o : „ r o l i g i j n a t a j e m n i c z o ś ć , p r a w d z i w o m i r u m , jest o d w r a c a j ą się do nicli plecami, k u c a j ą na ziemi i z a s ł a n i a j ą sobie — b y m o ż l i w i e n a j t r a f n i e j w y r a z i ć — czymh i n n y m , twarze. T ł u m a c z ą to zachowanio przez powiedzenio, żo w z r o k a n j a d , a l i e n u m , a l i u d valde, c z y m ś o b c y m i d z i w n y m , obcych powodujo u n i c h z a w r ó t g ł o w y i atakuje ich oczy, j a k co w ogóle w y p a d a z z a s i ę g u rzeczy z w y k ł y c h , światło słoneczne. thateron, czymś, zrozumiałych 52 i znanych, a więc s w o j s k i c h . . . " ) . 4 9 Stosunok do obcych p r z y p o m i n a stosunek do sacrum. Prze­ Obcy m a charakter sakralny. Najlepszym potwierdzeniem ciwstawienie swoi-obcy uzyskujo t u r o z w i n i ę c i e w relacji „ l u d z i e i najbardziej l a p i d a n r y m uchwyceniem tego z w i ą z k u m o ż o )>3'ó —- p r o r o c y , zwiastunowie b o g ó w — bogowie". Podana t u p r z y k ł a ­ znane u nas p r z y s ł o w i e : „ G o ś ć w d o m , B ó g w d o m " . dowo reakcja na o b c y c h , z j a k ą s p o t k a l i ś m y się w k u l t u r z o p ł o m i e n i a Orang-Ot, p r z y p o m i n a opisy m ó w i ą c e o z e t k n i ę c i u się l u d z i z Bogiom, z jego z w i a s t u n a m i i p r o r o k a m i . T w a r z M o j ż e s z a z s t ę p u j ą c e g o z t a b l i c a m i p r z y k a z a ń z G ó r y Synaj po rozmowio z Bogiom promioniojo t a k niobezpiccznie dla oczu w i e r n y c h , że m u s i j ą s k r y w a ć za z a s ł o n ą : ,,(...) a oto lśniła się s k ó r a t w a r z y D b a ł a zazwyczaj w ustalaniu i o d n o t o w y w a n i u a n t y c z n y c h i b i b l i j n y c h ź r ó d e ł p o s z c z e g ó l n y c h p r z y s ł ó w Nowa księga, przysłów polskich poprzestaje t u t y l k o na wspomnieniu o staropolskiej g o ś c i n n o ś c i . N i e c h ż e w i ę c dalsza część t y c h r o z w a ż a l i b ę d z i e t a k ż e p r z y p o m n i e n i e m i r o z b u d o w a n i e m m i t o k gieznego i b i b l i j ­ nego t ł a k r y j ą c e g o się za t y m p r z y s ł o w i e m . 5 3 jego, i b a l i się p r z y s t ą p i ć do niego (...) A p ó k i Mojżesz m ó w i ł z n i m i , m i e w a ł na t w a r z y swojej z a s ł o n ę " (Exodus 34, 29—35). N a ikonach z p r a c o w n i Toofana Greka, czy R u b l o w a przed­ s t a w i a j ą c y c h Przemienienie Pańskie — „ J e g o twarz zajaśniała j a k s ł o ń c e , odzienie z a ś s t a ł o się b i a ł e j a k ś w i a t ł o " (Mat. 17, 2) —• znajdujemy niomal te same gesty: A p o s t o ł o w i e o d w r a c a j ą się p r z y k u e n i ę c i do ziemi, c h r o n i ą swe oczy i g ł o w y przed a t a k u j ą ­ c y m ich blaskiem. bóstwa w sztuce p i e r w o t n e j , z w r a c a ł uwagę Stanisław I g n a c y W i t k i e w i c z , gdy p i s a ł : „ C i e k a w o jest — f a k t , k t ó r y zaob­ serwowałem w muzeach australijskich, n i e p o r ó w n a n y c h bogactwo etnograficznego stosunkowo jako m a t e r i a ł u — że u dzikich o w i ę k s z e j kulturze, wyobrażających w drzewio i k a m i e n i u swoje b ó s t w a , twarze t y c h ostatnich s t a n o w i ą z u p e ł n e przeci­ w i e ń s t w o t y p u posiadanego przez ich t w ó r c ó w " . 5 0 bowiem obcy w y o b r a ż a n i s ą j a k o bogowie, ale i sam B ó g objawia wobec obcych u j a w n i a j ą się Boga A b r a h a m o w i w osobach trzech a n i o ł ó w - p o s ł a ń c ó w (por. Geacsis, IS). I c h o c i a ż ta o p o w i o ś ć , k t ó r a s t a ł a się ź r ó d ł e m ikono­ graficznego t e m a t u Trójcy nialszym jego Świętej przetworzeniem z n a j s ł y n n i e j s z y m i najwspa­ w ikonie A . R u b l o w a , zatem przoplatanio się poczucia jest wcale b ł ę d o m a n i p o m y ł k ą t ł u m a c z k i , czy a u t o r a 0 Trójcy rozważań R u b l o w a ( M . A ł p a t o w a ) , g d y p i s z ą : „ W b i b l i j n e j opo­ lęku, ziemcy, k t ó r y c h s ę d z i w y p a t r i a r c h a wraz z ż o n ą s w o j ą , że zjawił się u niego sam B ó g " . W p o d o b n y m k i o r u n k u z o d p y c h a n i e m . P o d t y m w z g l ę d e m stosunek do o b c y c h p r z y p o ­ interpretacja m i n a stosunek do świętości (sacrum) i wykazuje rosłej w k r ę g u Aggady elementów doświadczenia W t o k u prowadzonej wydobycia na jaw podobioństwo numinotyeznego, którego 5 1 Sarą p o d e j m o w a ł p o d d ę b e m w dolinie M a m r o , d o m y ś l a j ą c się w d u c h u , a nawot grozy z f a s c y n a c j ą i d ą ż e n i e m do z b l i ż e n i a , p r z y c i ą g a n i a struktinę badał Rudolf Otto. mówi 5 4 o „ t r z e c h l u d z k i c h postaciach", „ t r z e c h m ę ż a c h " , to jodnak nio wieści jost m o w a o t y m , j a k do A b r a h a m a z a w i t a l i trzej cudzo­ Opisywano przez e t n o l o g ó w w y o b r a ż e n i a o obcych i reakcje do w i e l u naj­ lepiej t a m , gdzie ksonofania ł ą c z y się z e p i f a n i ą Boga. N i o t y l k o się pod p o s t a c i ą obcych, j a k opowiada o t y m historia objawienia N a w y s t ę p o w a n i e tego co obco, inne, nieznane w w y o b r a ż e ­ niach Ó w ścisły z w i ą z o k p o m i ę d z y d o ś w i a d c z e n i o m obcości a d o ś ­ wiadczeniom sacrum, p o m i ę d z y o b c o ś c i ą a sacrum w i d a ć 5 5 jaką znajdujomy w tradycji biegnie rabinistycznej wy­ ( , , I nie m ó w c i e m i , żo A b r a h a m w i e d z i a ł , żo jego goście s ą a n i o l a m i - p o s l a ń c a m i . O n m i a ł ieh za p r o s t y c h 5 6 arabskich w ę d r o w c ó w p u s t y n i " ) . To u ż y c i e s ł o w a „ i n o s t r a n c y " przoz O t t a analizy, z m i e r z a j ą c e j pierwotnych znaczeń pojęcia do „świętość" (por. „mostrannyj", „strannyj") na określenie przybyszów z nieznanej, obcej, innej s t r o n y , z innego ś w i a t a nio jest zatem i tego co ś w i ę t e , o d p a d a j ą kolejno moralno-otyczne orzeczniki w t y m miejscu b ł ę d e m . P o d o b n ą i r r a c j o n a l n ą kojarzone z p o j ę o i o m „ ś w i ę t y " . Ś w i ę t y to nie t y l k o i nio t y l e , nadwyżką co d o b r y , d o s k o n a ł y , p r a w y (z c z y m m a m y do czynienia n p . obcych, o d z n a c z a j ą się analogiczne s ł o w a w i n n y c h j ę z y k a c h — w racjonalnym uschomatyzowaniu i w praktyce potocznej m o w y , gdy m ó w i m y n p . „ ś w i ę t y c z ł o w i e k " ) , ilo przede w s z y s t k i m znaczeniową podkreślającą franc. „ L ' E t r a n g e r " , ang, „ S t r a n g e r " (numinotyezną) dziwność, tajemniczość ( w y w o d z ą c e się o d ł a c . e x t r a n e u m ) , czy w m n i e j s z y m s t o p n i u ang. „ F o r e i g n e r " , staro- n i e z w y k ł y , d z i w n y , n a p a w a j ą c y ł ę k i e m , niesamowity, i n n y . N a -franc. „ f o r a i n " (od p ó ź n o - ł a c . „ f o r a n o u s " i „ f o r a s " , gdzie wszyst- p l a n pierwszy w y s u w a się t u clomont i r r a c j o n a l n y kio ź r ó d l o s l o w y ł a c i ń s k i e z n a c z ą : „ p o z a " , „ n a z e w n ą t r z " , świętości, b ó s t w a , n u m i n o s u m . E l e m e n t grozy (tremondum), m o c y (gniew b o ż y , „ o r g o t h o u " , „ i r a d e o r u m " ) , olemont wszechmocy jostas), wobec elomont k t ó r e j człowiek tajemnicy czujo się „ p r o c h o m (mystorium) — którym (mu- i pyłem", towarzysza,: lęk, „poza drzwiami"). -przybyszów zostało użyto „właściwie", m ó g ł b y świadczyć równioż 1 f a k t , że na gruncie a p o k r y f i c z n y m , w sztuce i grozy M o t y w epifanii t u wciąż ambiwalcncję: towarzyszy fascynacja (element uczuciom strachu fascinans); po­ czarnoksięskiej w z y w a się a n i o ł y i demony j a k o „ n o m i n a b a r b a r i i " . poczucie b o j a ź n i i t r w o g i . Otto podkrośla np. Ż e słowo inostrancy na o k r e ś l e n i e a n i o l ó w - 5 7 Boga j a k o obcego p o j a w i a się szczególnio w y r a ź n i e we w s p ó ł c z e s n e j filozofii ( E . Lcvinas — Epifania kiej 8 twarzy)' , ludz­ poezji (T.S. E l i o t —- „ k t o jest ten trzeci, k t ó r y 5 9 60 czucie n i e z w y k ł o ś c i (element m i r u m ) , c u d o w n o ś c i ; wzniosłości, idzie o b o k . . . " ) , t e o l o g i i . wzniosłości odczuwanio w i n n o t o d z i w i ć , ś w i a d c z y ł o b y t o jedynie o chrystocentryzmio obserwując tej teologii. K t ó ż b o w i e m , j a k nie Chrystus jost w i e l k i m O b c y m wzajemne ich relacjo i odcienie, p r z y d a j ą c i m nazwy O t t o stale w E w a n g e l i i . J u ż sam f a k t , żo jest Galilejczykiem — p o c h o d z ą c y m numinosum wobec niogo szacunku (elomont a u g u s t um), i czci. Ś l e d z ą c to elementy, W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u nie po­ zmiorza do w y k a z a n i a i p o d k r e ś l e n i a , że n u m i n o s u m (przedmiot z nieczystej, przemieszanej etnicznie „Galilei p o g a n " („galil ling religijnego d o ś w i a d c z e n i a ) dany jest w p r z e ż y c i u j a k o tajemnica g o j i r n " — dzielnicy p o g a n ) , j u k o odpychająca na drodze do Emaus... (Łuk. i pociągająca t r e m o n d u m ot zarazem. fascinosu Żo jest m у s t er iu m m . N a ten wlaśnio n u m i n o - 61 0)103- (niozmiji m y ) pojawia się 24, 13). „ R y l e m W w i ę z i e n i u , a nie p i z y s z l i ś c i e do m n i e " — m ó w i o sobio. — „ B y ł e m g ł o d n y , a nie 62 t y c z n y i a m b i w a l o n t n y eharaktor stosunku do obcych, w y n i k a ­ daliście m i j e ś ć " , „ B y ł e m przybyszem ( g o ś c i e m ) , a nie p r z y j ę - j ą c y z zasygnalizowanych t u w najbardziej o g ó l n y s p o s ó b w y o b r a ­ liśeio m n i o " (Mat. żeń o obcych, p r z e d s t a w i a j ą c y c h i c l i j u ż to w postaci a swoi go nie p r z y j ę l i " (Jan, diabłów, j u ż to j a k o b o g ó w , b ą d ź a k c e n t u j ą c y c h ich demoniczno-boski cha­ 25, 46). „ D o swojej własności 1, 11). W Apokalipsie, przyszedł, gdzie pier­ wiastek t r e m o n d u m dochodzi do głosu z n a j w i ę k s z ą chyba m o c ą , 289 �p r a w d a w o l n y c h , alo nie c i e s z ą c y c h się p o l n i ą praW o b y w a t e l s k i c h , Księga Powtórzonego Prawa przyrównywała do w d ó w i sierot i na r ó w n i z n i m i b r a ł a ich w o p i e k ę : „ N i o b ę d z i e s z ł a m a ł p r a w a obcokrajowca i sieroty a n i nie w e ź m i e s z w zastaw o d z i e ż y od w d o w y . P a m i ę t a j żeś b y ł n i e w o l n i k i e m w Egipcie i w y b a w i ł cię s t a m t ą d t w ó j B ó g J a h w e ; dlatego to ja ci n a k a z u j ę z a c h o w a ć to p r a w o " (Deuteronomium. wiązywało 24, 17). D r u d z y cieszyli się czcią i obo­ wobec n i c h sakralne r o z t a c z a ł o powszechno p r a w o g o ś c i n n o ś c i . także opiekę nad zbiegłymi Prawo niewolnikami („nio wydasz p a n u niowolnika, k t ó r y się schroni do ciobie od swego w ł a ś c i c i e l a . Z t o b ą b ę d z i o p i z o b y w a ł w t w y m k r a j u , w miejscu, k t ó r e sobio w y b i e r z e " — Deut. 23, 16). O g ó l n ą z a s a d ę stosunku do o b c y c h f o r m u ł o w a ł a Księga Kapłańska: „Będzie li przychodzień m i e s z k a ł w ziemi waszej, a b ę d z i o p r z o b y w a ł m i ę d z y w a m i , nio u r ą g a j c i e m u , alo niech b ę d z i o m i ę d z y w a m i j a k o syn ziemi waszej; i b ę d z i e c i e go m i ł o w a ć j a k o sami siobio, boście i w y b y l i p r z y c h o d n i a m i w ziemi o g i p s k i o i " (Leviticus, 19, 33). W z w i ą z k u z t y m i n a k a z a m i f o r m o w a ł się zwyczaj pozostawiania w n a r o ż n i ­ k a c h p ó l części n i o z ż ę t e g o z b o ż a i p l o n ó w z w i n n i c y dla o b c y c h : „ K i o d y ż ą ć b ę d z i e c i e zbożo ziemi waszej, nio b ę d z i e s z żął aż do samego skraju pola i nie b ę d z i e s z z b i e r a ł k ł o s ó w p o z o s t a ł y c h na p o l u . Nio b ę d z i e s z o g o ł a c a ł w i n n i c y i nie będziosz z b i o r a ł togo, co s p a d ł o na z i e m i ę w w i n n i c y . Zostawisz t o dla ubogiego i dla p r z y b y s z a " (Lev. 19, 9); „ J e ż e l i b ę d z i o s z ż ą l we ż n i w a na swoim p o l u i zapomnisz snopka na r o l i , nio w r ó c i s z aby go z a b r a ć , locz zostanie dla w d o w y , sieroty i obcego, aby c i b ł o g o s ł a w i ł t w ó j B ó g , J a h w e , we w s z y s t k i m , co c z y n i ć b ę d ą t w e r ę c o . J o ś l i będziosz z b i o r a ł o l i w k i , nio b ę d z i e s z d r u g i raz g a ł ę z i ; niech zostanie coś dla trząsł obcego, sioroty i w d o w y . będziosz z b i e r a ł w i n o g r o n a , nio szukaj p o w t ó r n i e Gdy pozostałych w i n o g r o n ; nioch z o s t a n ą dla obcego, sioroty i w d o w y " (Deut. 24, 19—22). I I . 6. Przemienienie pańskie, W zwyczajach pozostawiania ofiary dla o b c y c h w X V I w., Jarosław pola spostrzegano źródła, p ó ź n i e j s z e j gielnogo, przywiązywania symboliki szczególnej wartości narożniku kamienia do wę- kamienia ł ą c z ą c e g o węgiel — n a r o ż n i k b u d o w l i (Chrystus jest „ k a m i e n i e m m ó w i o sobio: „ O t o s t o j ę u d r z w i i k o ł a c z ę " (Ар. •">, 20). A l e r ó w ­ n i e ż i w k u l t u r z e ludowoj — nio t y l k o w k a n t y c z k a c h i k o l ę d a c h ż y w y m " , „ k a m i e n i e m węgielnym, którego odrzucono" — 1 list Ap. Piotra, 2, por. i—9). ( „ N i e b y ł o miejsca w gospodzie...") — znajdujemy ten m o t y w , W r e l i g i i s t a r o ż y t n e g o R z y m u i s t n i a ł y dwie kategorio b ó s t w Chrystusa j a k o obcego. Zwraca n a ń u w a g ę c y k l r y s u n k ó w W ł a ­ — „ b o g o w i e k r a j o w i " (di indigotes) i bogowio obcy, „ b o g o w i e dysława p r z y b y s z e " (di n o v e n s i d e s ) , a s t a r o ż y t n o ś ć grecka z n a ł a i czciła Chajca, stale j a k refren Chrystusa — gdzio w o b j a ś n i a j ą c y cli podkreślenie podpisach powraca o b c o ś c i , t w o r z ą c swoisty obraz „obcego-nic-nieposiadającogo": 69 Zeusa z p r z y d o m k i e m „ K s e n i o s " , pod jego o p i e k ą się obcy, wędrowcy, żebracy, „Odyseja" przybysze. —• „ W s z a k znajdowali Wspomina dziećmi Kronida o nim są tu- „ C h r y s t u s się u r o d z i ł w stajence niesfojej (1) wielokrotnie W j a s t do Jeruzalem na o s i o ł k u w y p o ż y c z o n e m niona sfojom (2) t u l a c z e " , „ o d Zeusa p r z y c h o d z ą wszyscy o b c y (goście) i ż e ­ 70 7 1 Chrystus jedzie ł o d z i o m z J u d e j i do K a p c r n a u m n a u c z a ć l u d z i bracy". Ł u ć w y p o ż y c z a n a nie na sfojoj m o ż o w ogóle s t a n o w i ć dla naszego t o m a t u swoisty rodzaj ency­ (3) Homerowa opowieść o losach „boskiego tułacza" Chrystus czyli syn ozłowioczy nio m a gdzie g ł o w y s c h r o n i ć (4) k l o p e d i i , ezy t o ż w r ę c z ksenoopopoi, z a w i e r a j ą c e j najrozmaitszo Chrystus oczymujo szaty na odziesz o t p o b o ż n y c h Niewiast (5) w ą t k i i obrazy o d z w i e r c i e d l a j ą c e z ł o ż o n y stosunek do obcych. Chrystus p o c h o w a n y nie (w) w ł a s n y m Grobio t y l k o darowany Chrystus nie p o s i a d a ł nic. (fi)" Ze kategoria „ o b c y " s t a n o w i k a t e g o r i ę s a k r a l n ą , świadczyć m o ż o stosunek do n i e w o l n i k ó w , toj bezsprzecznie najpodlojszej k l a s y „ n i e - l u d z i " s t a r o ż y t n o ś c i . 1'odczaa gdy o ich n a t u r ę uczeni m ę ż o w i e i filozofowie obejmowało tych toczyli swój obcych świata Znajdujemy w niej w i ę c , w y r a ż o n y na różny sposób, motyw związku bogów z obcymi, jak choćby w przekonaniu o niezwykłej 6 3 spór 6 4 — prawo sakralno starożytnego swą ochroną. cnocie c z a r n y c h E t i o p ó w ż y j ą c y c h n a n a j d a l s z y m k r ę g u ś w i a t a nad Okoanosem r z e k ą o k r ą ż a j ą c ą dysk ziemi na p o ł u d n i u , cnocie, k t ó r a sprawia, żo g o s z c z ą u nich bogowie. To do nich udaje się prześladujący Odysa Posejdon — „Szczęściom bóg ten byl odszodl a ż na E t y j o p y / z a m i e s z k u j ą e o ziemi r u b i e ż e o s t a t n i e " . 72 zbiegli O w p o g l ą d o n i e z w y k ł y m , n a d l u d z k i m charakterze E t i o p ó w spo­ n i e w o l n i c y b y ł a ś w i ą t y n i a D i a n y w Efezie, nawet k w e s t o r o w i t y k a m y jeszezo i u H e r o d o t a , o p i s u j ą c e g o ich j a k o n a j r o ś l o j s z y c h rzymskiemu i n a j p i ę k n i e j s z y c h zo wszystkich l u d z i . Takim miejscem a':yiu, do k t ó r e g o m o g l i się s c h r o n i ć odmówiono do niej s c h r o n i ł . 6 5 wydania jego n i e w o l n i k a , który się Religia L a r ó w i s t n i a ł a dla n i e w o l n i k a t a k samo, j a k dla jego pana. Prawo sakralno z e z w a l a ł o na uczestniczenie 6 6 w n a b o ż e ń s t w i e , z w a l n i a ł o go w te d n i od p r a c y i w y s i ł k u , 7 3 M a m y t u też K i m m o r y j - e z y k ó w z a m i e s z k u j ą c y c h na k r a ń c a c h ś w i a t a w n a j b l i ż s z y m są­ siedztwie wojścia do Hadesu, k t ó r z y ż y j ą w wiecznej c i e m n o ś c i —• 7 4 „ Z a w s z e t e ż l u d ten n ę d z n y w grubej nocy b r o d z i " . A o ta­ u z n a w a ł o jego ś l u b , p r z y s i ę g ę , oraz <Vi, Mones, a jego g r ó b u w a ż a ł o j e m n i c z y c h m i e s z k a ń c a c h obcej ziemi, do k t ó r o j u d a ć się m a Odys p o s w y m powrocie do I t a k i i k r w a w e j rozprawie z zalot­ za „ ł o c u s r e l i g i o s u s " . n i k a m i , o c z y m m ó w i przepowiednia Tojrosjasza, p o w i a d a się W t r a d y c j i p r a w a sakralnego Starego Toe l a m e n t u r o z r ó ż ­ 67 niano dwie kategorio obcych — „ g e r " i „ n o k r i " . zamieszkujących wśród Izraela i drugich 6 8 Pierwszych przybyszów. Tych pierwszych, p o z b a w i o n y c h czci, e z ę s t o i ś r o d k ó w do ż y c i a , co 190 I że „ r ę k a 7 5 ich soli przenigdy do s t r a w y nie s y p i e " . (Pośród licznycłi i n t e r p r e t a c j i toj przepowiedni znane s ą i takio, k t ó r e wskazywały na konieczność o d b y c i a przez Odysa wędrówki �okspiacyjnej za okaloczonio P o l y f o m a , co zgodnie z r y t u a ł o m oczy.szczonia w y m a g a ł o opuszczenia k r a j u i udania się w obce, odlegle strony, by złożyć ofiary przoblagalno za popełnione 7 6 przestępstwo ). A l o nie na opisy k o l e j n y c h obcych ludów napotykanych przoz Odysa — K i k o n ó w , L o t o f a g ó w , K y k l o p ó w , Lajstrygonów i i n n y c h , o k t ó r y c h się t y l k o zdawkowo opowiada w Odysoi — o p i s y , p o d n o s z ą c o te same sygnalizowano j u ż t u olementy obrazu o b c y c h ( o b c y - o l b r z y m i , l u d o ż e r c y , polni grozy, dzicy, nieokrze­ sani), a n i t o ż na uczucio l ę k u i t r w o g i p o ł ą c z o n o z zaciekawieniem i f a s c y n a c j ą t o w a r z y s z ą c ą t y m s p o t k a n i o m , na w c i ą ż powraca j ą e o p y t a n i e p r z y w k r a c z a n i u do obcego k r a j u i coraz to p o w t a ­ r z a j ą c e s i ę badanie „ k t o t a k i siedzi w n i c h : czy dzicz j a k a , j a k i e h t i j d a m a k i / d r a p i e ż n e , z p r a w ś w i ę t o ś c i ą w wiocznoj n i e p r z y j a ź n i . / Czy l u d g o ś c i n n y , w bożoj ż y j ą c y b o j a ź n i " 7 7 — chciolibyśmy t u z w r ó c i ć u w a g ę . N i e na t y m polega i nie w t y m wyczerpuje się ź r ó d ł o w a w a r t o ś ć H o m e r o w e j ksenoopopoi. T y m , co w y s u w a się t u na czoło, jost powszechnie znane w świccio s t a r o ż y t n y m prawo g o ś c i n n o ś c i — „ p h i l o - k s e n i a " . 7 8 N i e m a a n i jednej p i e ś n i w „ O d y s e i " , k t ó r a b y nio w s p o m i n a ł a o n i m , w niejednej z a ś stajo się ono z a s a d n i c z ą osią, w o k ó ł k t ó r e j r o z g r y w a j ą się dra­ matyczno w y p a d k i . 7 9 8 0 Obcy p r z y j m o w a n i s ą z r a d o ś c i ą , c z c i ą , 8 1 82 jako niosący błogosławieństwo b o ż o , jak bogowie , przysłu­ guje i m centrulno miojsco u ogniska d o m o w e g o 83 - - „ w popiele", są p o d o p i e k ą b ó s t w d o m o w y c h , ofiarowuje się i m zaszczytne 8 1 miojsca o b o k k r ó l ó w , sadza na tronie " , synowie, c ó r k i w ł a d c ó w i najznamienitsi z ich otoczenia nacierają jego 8 5 ciało o l i w ą , u s ł u g u j ą p r z y ablueji gościa, ubierają w ofiarowano gościom 81 najlopszo szaty, obcy s ą o b d a r o w y w a n i c e n n y m i p o d a r k a m i . ' Nad związkioin między gościem -Ksemos ( G o ś c i n n y ) , z w i ą z e k jak i gospodarzem czuwa Zens- t a k i staje się nawet dziedziczny, ś w i a d c z y o t y m „ T l l i a d a " w o p o w i e ś c i o Gluukosio T r o - j a ń c z y k u i Diomedosio Greku p r z e r y w a j ą c y c h w a l k ę , g d y prze­ k o n a l i się. że ł ą c z y ich dziedziczna g o ś c i n n o ś ć . prawo g o ś c i n n o ś c i przostrzogano 87 Owo powszochne I I . 7. Przemienienie Pańskie, X V I w., Jarosław jost i przoz o b c y c h . K o r z y s t a z niego c z ę s t o i obficie Odys, p r z y b i e r a j ą c niejednokrotnie celowo 8 8 („używając fortelu") postać ż e b r a k a , by wprowadzić w błąd p r z e c i w n i k ó w . J a k wielkie jest zaufanio do owego prawa ś w i a d ­ czy c h o c i a ż b y t o , że nawet w obliczu grozy i n i e b e z p i o c z o ń s t w a w spotkaniu z K y k l o p o m przeważa ciokawość, i c h ę ć bycia p r z y j ę t y m zaintorosowanio j a k g o ś ć — „ C z e m u ż nio s ł u c h a ł e m , chciało m i się go p o z n a ć , b y ć j a k gość p o d j ę t y m , Lopicj się n i g d y nie s p o t k a ć z p r z o k ł ę t y m " . było Z w y k ł e b o w i o m w w i d o m e j postaci się j a w i ą , Z a s i a d a j ą wraz z n a m i , j e d z ą , p i j ą , bawią, Z w ł a s z c z a jeśli i c h s u t y m uczcimy p r a ż n i k i o m , L u b t e ż z s z e d ł s z y się w drodze z s a m o t n y m pątnikiem, B i o r ą k s z t a ł t l u d z k i , c h ę t n i e k u m a j ą się z n a m i ( . . . ) " 8 9 9 5 M o ż n a b y t u jeszczo w s p o m n i e ć o p o w i e ś ć o Filemonie i Baucis, home- do k t ó r y c h p r z y b y l i Zeus i Hermes p o d p o s t a c i ą d w ó c h w ę d r o w ­ r y c k i b y ł d a l e k i od p o g l ą d u , żo zawszo i w s z ę d z i e 'homo h o m i n i J a k zwraca na to u w a g ę P a r a n d o w s k i — „ C z ł o w i e k c ó w i k t ó r y m n i k t o p r ć o z tej p a r y s t a r u s z k ó w nio c h c i a ł u d z i e l i ć lupus', g o ś c i n y , o p o w i e ś ć o p r z y j ę c i u a p o s t o ł ó w P a w ł a i B a r n a b y uzna­ co pierwszy w y p o w i e d z i a ł Płautus w k i l k a s o t ł a t po Homerze, a co z t a k ą s w a d ą r o z w i n ę l i f ilozofowio Bacon i Hobbos w t y s i ą c kilkasot lat po Plaucie. W y g n a n i e c , t u ł a c z , ż o b r a k nie 9 6 n y c h za Zeusa i Hcrmosa (Dzieje Ap. 14). Obcy p r z y j m o w a n i s ą j a k o bogowie ( i woboc k t ó r y c h istnieje b y ł skazany na z a g ł a d ę . W y r a z , k t ó r y m o k r e ś l a n o w s z y s t k i c h zawsze podejrzenio, że m o g ą b y ć bogami). Bogowie o b c y c h : 'ksenos', n i i a l w y s o k i ł a d u n e k życzliwości. Obcy, czy p o s t a ć obcych, c u d z o z i e m c ó w . przyjmują w ś w i e t n y m s t r o j u , czy w ł a c h m a n a c h , b y ł gościom, n a l e ż a ł o m u Alo nie t y l k o — rzecz jost bardziej s k o m p l i k o w a n a — A t e n a się najlopszo p r z y j ę c i o . Zachowanio się z a l o t n i k ó w wobec Odysa ukazujo się Telomacliowi j a k o „ t a f i j s k i k s i ą ż ę " , ale t e ż i p o d w ż e b r a c z y m przebraniu ś w i a d c z y o i c h w y s t ę p n o j dzikości". 9 7 9 0 O b c y p o d e j m o w a n i s ą najlepszym j a d l o m , w y d a j e się na ich 9 1 p o s t a c i ą najbliższogo m u opiekuna Mentora, a Nausykai cześć u c z t y , ofiarowuje się i m nawot r ę k ę k r ó l o w s k i o j c ó r k i , j a k „ c ó r k i Dymasa ż e g l a r z a " . O d y s o w i w y r z u c o n e m u przoz n a j b l i ż s i przyjaciele, k r o w n i a c y . N i o m a t u m o w y o morzo na brzeg k r a j u Foaków: jako joj r ó w i e ś n i c z k a , j e j n a j b l i ż s z a p r z y j a c i ó ł k a i d r u h n a , p o d p o s t a c i ą 9 8 Bogowie u k a z u j ą się więc j a k o swoi, żadnym „ O b y ż za s p r a w ą Zousa, A t o n y i Foba / M ą ż j a k t y , i jakiego przeciwstawieniu w ł a ś n i e n a m potrzeba, / Trafił się dla mej d z i e w k i , a dla m n i e i opozycja. Rzecz polega w ł a ś n i e na t y m , żo bogowie s ą „ s w o i m i " za z i ę c i a ! / Z o s t a ł b y ś zawszo z n a m i . R ę k a j e j do wzięcia, / W i a n o sute, d o m , w ł o ś c i — wszystko w z i ą ł b y ś po n i e j " . razem obcy p r z y b y w a j ą c y 9 2 I n n y m znów podczas wesela, zaproszeni na nie 9 3 „ s w o i - o b c y " , nie jest to ż a d n a dychotomia i „ o b c y m i " jednocześnie, „swoimi-obcymi" nalożaloby wyma­ w i a ć j e d n y m tchem. O t o j a m b i w a l o n c j i , niejasnych i podejrzeniach uczuciach ż y w i o n y c h wobec swoich n a j b l i ż s z y c h i obcych s t a j ą się jego o z d o b ą , wszak icli p r z y b y c i o i o b e c n o ś ć podczas p i s a ł najlepiej T . M a n n : „ T a k ą uroczystości odczuwali ludzie, do k t ó r y c h w postaci w ę d r o w c a albo ż e b r a k a czytywana jest znakiem błogosławieństwa za o b o c n o ś ć samych bogów, bądź bogów zjawiających p o s t a c i ą obcych, p o d r ó ż n y c h , w ę d r o w c ó w 9 4 po­ się p o i ł (wspomniana opo­ przyjemność l o b j a k i e g o ś k r e w n i a k a czy znajomka — mawiano — p r z y ł ą c z y ł się b ó g , by z n i m p o r o z m a w i a ć . Po t y m — m ó w i o n o — poznawali go albo wieść o B o g u w gościnie u A b r a h a m a w w y r a ź n y s p o s ó b nawiazujo raczej p o d e j m o w a l i s z c z ę s n y d o m y s ł . P r a w d z i w a do powszechnie znanych opowiości i w i e r z e ń z w i ą z a n y c h z fiło- j a k a ich p r z e n i k a ł a , b y ł a dla t y c h l u d z i oznako, ż e ton, k t ó r y ksonią): z n i m i r o z m a w i a ł , b y ł w p r a w d z i e w ę d r o w c e m albo ż o b r a k i e m , „ T o znak, żo b o g i m a j ą j a k i ś cel oddzielny. przyjemność, l u b t y m a t y m znajomkiem czy k r e w n i a k i e m , i że n a l e ż y z c h ł o p - 191 �obcych i c u d z o z i e m c ó w , p r z y b y w a j ą c y c h z dzikim krzykiem, wrzaskiem, g w i z d o m , h a ł a s e m , b ą d ź m i l c z ą c y c h i n i e m y c h — j a k d i a b ł y w n i e k t ó r y c h przodstawioniacli — t y l k o na m i g i . Znamienna rozmawiających 1 0 1 jost t u ambiwalencja tego co obce, zarówno Cygana, N i e m c a , Ż y d a , k t ó r z y , j a k w i d z i e l i ś m y , n i o s ą z a g r o ż o n i e ż y c i a , kojarzeni s ą z j a ł o w o ś c i ą , ś m i e r c i ą , a j e d n o c z e ś n i e życio, k o j a r z e n i s ą z p ł o d n o ś c i ą . W ś r ó d postaci p o j a w i a j ą c y c h dają charakterystycznych się w o b r z ę d z i o weselnym, Cygan, Ż y d , baba, d z i a d — n a z y w a n y niemcem, przebrano obce postacie s ą z w i a s t u n a m i p o m y ś l n o ś c i dla m ł o d e j p a r y . W y r a ź n a jest r ó w n i o ż plodnościowo-wegetacyjna w obchodach symbolika kolędniczych, w tych postaci „Horodach", „obcych" „Mikołajkach", chodzoniu z k o z ą , t u r o n i e m . I s t o t n ą dla zrozumionia tej a m b i w a l e n c j i o b c y c h w y d a j e się b y ć t u uwaga R . Caillois'a: „ W s z e l k a siła w c i e l a j ą c a sarcum, m a t o n d o n c j ę do rozszczepiania s i ę ; j e j p i e r w o t n a w i e l o z n a c z n o ś ć r o z k ł a d a się na p i e r w i a s t k i antagonistyczne i dopołniające się, w stosunku do k t ó r y c h c z ł o w i e k ż y w i odpowiednio uczucia po­ w a ż a n i a i odrazy, p o ż ą d a n i a i t r w o g i , jakio b u d z i z g r u n t u wielo­ znaczny charaktor sacrum. Lecz, g d y siła rozszczepiwszy się, w y ł o n i owo bioguny, k a ż d y z nich w ł a ś n i e dla togo, ż e m a charakter sakralny, zaczyna b u d z i ć te samo ambiwalentne reakcjo, które w ł a ś n i e s p o w o d o w a ł y ich oddzielenie się o d siebie. P o d z i a ł sacrum p o w o ł u j e do istnionia zło i dobre d u c h y , k a p ł a n a i czarownika. (...) Boga i diabla, ido postawa w i e r n y c h woboc k a ż d e j z t y c l i c z ą s t k o w y c h postaw sacrum w y k a z u j e t ą s a m ą j a k a c e c h o w a ł a stosunek do jogo p r z e j a w ó w ambiwałencję, całościowych". Wspomniano na p o c z ą t k u , p r z e r a ż a j ą c o d o m o n y N a w k i k r ą ż ą c o w s w y m s z a l e ń c z y m t a ń c u , po k t ó r y m I I . 8. Przemienienie РнААч'г, 1 0 2 — „gdziekolwiek raz p r z o t a ń c z ą , t a m t r a w a n i g d y nio p o r o ś n i o " — w o d ł u g o p i n i i Muzoum K r e m l ludowej s ą „ c u d n i e piękno". 1 0 3 Pozostaje w i ę c na koniec p y t a n i o : czy w k r ę g u k u l t u r y l u ­ dowej, w k r ę g u s z t u k i zwanej l u d o w ą , p i o r w o t n ą , n a i w n ą , s z t u k ą s k i m r o z s ą d k i e m o d n i e ś ć się do tej r z e c z y w i s t o ś c i i odpowiednio z a c h o w a ć , alo —• w l a ś n i o b i o r ą c p o d u w a g ę o w ą przyjemność — uwzględnić jednoczośnio wszelkie zaskakującą możliwości w y k r a c z a j ą c o poza n i ą . J e d n o c z c s n o ś ć jest n a t u r ą i f o r m ą bytu wszechrzeczy, tym rzeczywistość wydaje się poprzebiorana, I n n y c h , z tale c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla n i c h n u m i n a l n ą w r a ż l i w o ś c i ą , j e s t e ś m y t u na a n t y p o d a c h W Elegiach duinejskich R . M . Rilke pisał: p r z e r a ż e n i a p o c z ą t k i e m (...) 9 9 straszliwy jest k a ż d y a n i o ł . " Stefan Czarnowski p i s a ł o specyficznym oswajaniu w religijności i k u l t u r z e l u d o w e j . S, „(...) A l b o w i o m p i ę k n o jest t y l k o niomniej ż e b r a k jest ż o b r a k i e m , p o n i e w a ż b y ć m o ż o j a k i ś b ó g p r z y b i e r a jego p o s t a ć " . s z t u k i wysokiej przoz wiolkie czy ł ą c z y jo t o samo d o ś w i a d c z o n i e 1 1 0 0 sacrum O oswajaniu sacrum w k u l ­ turze ludowej napisano wiele. A l e c z y ż nio jest r ó w n i e charak­ „ K a ż d y a n i o ł p r z e r a ż a . Lecz biada m i , d l a was z a ś p i e w a m , o was, nieomal z a b ó j c z e p t a k i duszy, t e r y s t y c z n y m j e j rysem swoista ogzotyzaeja ? O t o B ó g w ob­ w i e d z ą c y o was. G d z i e ż s ą d n i Tobiasza, chodach „ H e r o d ó w " , czy ś w i ę t y j a k w „ M i k o ł a j a c h " , g d y jeden z P r o m i e n i e j ą c y c h s t a n ą ł u p r o s t y c h w r ó t d o m u , pojawiają się w a s y ś c i e diabla, ś m i e r c i , p r z e r a ż a j ą c y c h istot demonicznych, w na w p ó ł p o d r ó ż n y m s t r o j u i j u ż nio b u d z ą c y g r o z y . . . " 1 0 4 P R Z Y P I S Y 1 J.,4. B y s t r o ń , Megalomania, narodowa, Warszawa 1936; część tego z b i o r u t a k ż o [ w . ] J.S. B y s t r o ń , Temidy, które mi odra­ dzano, pisma etnograficzne rozproszone. Wybrał i opracował L . S t o m m a , Warszawa 1980 Nowa księga, przysłów polskich w oparciu o dzido Samuela Adalberga, p o d red. J . K r z y ż a n o w s k i e g o , Warszawa 1969, t . I I , я. 603. D o s a d n i c j s z ą w e r s j ę podaje s ł o w n i k B . Lindego w h a s ł o „ N i e m i e c " , k t ó r ą z n a l e ź ć m o ż n a również [ w : ] . . W i s ł a " t . X I I I , 1894, s. 792 Nowa księga..., t . 11, s. 344 t a m ż e , s. 345 W . K o s i ń s k i , Materiały z Galicji zachodnie], „Materiały Antropologiczno-Archeologiczno i E t n o g r a f i c z n e " t . V I I , 1904, s. 30 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1967, t. I I , oz. 1, s'. 640 K . M o s z y ń s k i . Kultura ludowa..., t . I I , oz. 2, s. 834—835 „ S z c z e k a ć po n i e m i e c k u " — zapis z b a d a ń terenowych a u t o r a , W a r p o c h y . Podlasie 1976 M . Fedorowski, Lud białoruski, K r a k ó w 1897, t . I , s. 232 O M a z u r a c h , O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie t . 27, s. 383 A . Bruckner' zwraca u w a g ę na z w i ą z e k „ g ę g a n i a " z j ą k a n i e m , b e ł k o t e m , n i e m o t ą : „ g ę g a ć " — u nas p r z e w a ż n i o o glosie g ę s i , 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 192 d ź w i ę k o n a ś ł a d o w c z e . P r a s ł o w i a ń s k i e ; alo cerk. „ g ą g n i w y j " , rus. „ h u h n i w y j " (o p a p i e ż u psoudo-Piotrzo, w d o g m a t y c z n y c h sporach z ł a o i n n i k a i n i , o d s t ę p c ą o d prawdziwego P i o t r a , m i a ­ n o w a n y m o d X ] w . ) nie od „ g ę g a n i a " gęsiego, locz od „ b e ł k o t u " , w i ę c n i b y „ j ą k a ł a " , albo „ m ó w i ą c y przoz nos, z t r u d e m " , nawet 0 n i e m y m u ż y w a n e . Podobno w y r a z y s ą i p o i n n y c h j ę z y k a c h , l i t . „ k a g o n t i " , gr. „ g o n g y d y . o " — „ m r u c z ę " , pers. „ g u n g " —• , , n i o m y " ( ? ) (...), s ł o w i e ń . „ g o n g n j a m " — „ j ą k a m s i ę " , czes. „ h u h n i a t i " , „ h u h l a t i " - - „ m ó w i ć przez n o s " (por. A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1974, s. 139). O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie t . 7, s. 25 „ W ę g r z y ś w i s c o m " — w e d ł u g zapisu z bad. t o r . ze S p i s z ą ( w : L . S t o m m a , Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., W a r ­ szawa 1980, s. 34). G w i z d jest d n b l o t o m do ś w i s t u , por. A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny..., s. 165: „ g w i z d a n i e , " t o ż co „ ś w i s t a n i o " , lecz 1 „ g w i z d " t o ż co „ c h w i s t " (o „ p r z o b r a n y c h " i „ p r z e b i e r a n i u s i ę " , bo m a s k a jest pusta, w i a t r w niej świszezo — gwizda). Obok t y c h d ź w i ę k o n a ś l a d o w c z y c h , zwierzę- yeh cech m o w y obcych o d s ł a n i a się w i ę c t u i demoniczny j o j charakter. Cochą d e m o n ó w jost ich pustka, w y d r ą ż e n i e , „ l a r w o w a t o ś ć " — por. o demonicznym charakterze m a s k i : P. Flororiski, Ikonostats, Warszawa 1974, s. 73 1 1 1 2 1 3 �obcych i c u d z o z i e m c ó w , p r z y b y w a j ą c y c h z d z i k i m krzykieh. 1-» 0 z w i ą z k a c h „ k w i c z e n i a " — „ k r z y k u " — „ w r z a s k u " — w r z a s k i e m , gwizdem, h a ł a s e m , hądi m i l c z ą c y c h i n i e m v h f i k a n i a " — p o r . A , B r u c k n e r , Słownik etymologiczny..., e. 275, j a k d i a b ł y w n i e k t ó r y c h przedstawieniach — rozmawia" , j л ntto'ooiooia fctiltuTw wsi tylko na m i g i . " " "УЧоуЦ 2^0 H O l-'raueuzacli, p o r . b . n t o m i , ' ^ f e L u [ polskie]-, s. 3*. W a r t o p i z j p o n . lZnamienna jost t u ambiwalencja tego jeeyk" № tez ^ e c h ą (Ипша ^ ^ • Cygana, N i e m c a , Ż y d a , k t ó r z y , j a k w i d z i e l i ś m y , n i o s ą z a g r o ż ę ^ f. j sztuce gotyckie), u a . 73 grach. i T a m z o , o Mazurach. W \ \ęeei życia, kojarzeni s ą z jałowośtią, śmiercią, a jednocześnie d » J s. 105 życio. kojarzeni s ą z p ł o d n o ś c i ą . W ś r ó d ' c h a r a k t e r y * -cz 17 д . B r u c k n e r , W W ' t , Г '••'"»»r i 'fc I I cz 1 618, i * K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowo Słowian, t . i r , <^z. J , postaci p o j a w i a j ą c y c h się w o b r z ę d z i e weselnym, Cygan" baba, dziad — • n a z y w a n y niemeem, przebrano obco postaci | 9 H . F a p r z y c a , Poglądy religijne przodków naszych, 2 kronik А t i K o r n e i d m l l g l w po ie b в 2 1 z w i a s t u n a m i p o m y ś l n o ś c i d l a m ł o d e j p a r y W y r a ź n a "osT płodnośoiowo-wegetttDyjnu w obchodach symbolika kolędniczych," w chodzeniu z k o z ą , t u r o n i e m . łych post c' „ H e r o d a c h " ^ Д['к ' "' ' l^k 0 4 J ^ I s t o t n ą d l a zrozumienia tej ambiWalencji obcych wydaje i e № t l n 4 1 .t.-ii i dyplomatów przed w. XVI, „ W i s ł a " 1902, t X V I , s ulti top. F l e r e ń s k i , Ikonostas, c y t . w y d . , 8. U : „ i a r o w n o nie niieckio lcgeiKly, j a k i rosyjskie b a j k i u z n a j ą silę m ę c z y ł a - y d r ą ż o n ą w ś r o d k u , p r a y p o m i n a j ą c ą k o r y t o , czy I"?' vrogoslupa. owego podstawowego umocnienia с и п а , a ' ' „jeurtociala, a co za t y m idzie za pseudo-byty. iNatomiąsi, ь L c z ą t k u r e a l n o ś c i i szczęśliwości, Ozyrysa, w y o w a z a n o V ™ Unrnawalowo К Szajnocha ł ą c z y ł z p o s t a c i ą okrutnego r o ż y t n y m Egipcie za p o ś r e d n i c t w e m s y m b o l u uzi-aj , w i jr 1 • Г шюйстоШо] w s i Wenecja zwanego „ k r w u w y m d o p a t r z e ć się m o ż n a b y ł o schematycznie przeustawioji. и, ч wiaseicicia w i i ^ , . ą z a l je melupa O z y r y s a " . O motywie „ b i a k u pN-v.ow _ „ ^ l i i J t o J i a n s k m i f i g u r k ą s z k l a n ą ( c z ę s t o w postaci plecach" istot demonicznych w s p o m i n a M O . Z . M K \z nurkiem K*U > ' w y p e ł n i o n y m w o d ą i m c z y i n u szklądiabeiKaj, po и ч popularny jako zabawka wyrubnuia ludowa Słowian, t . I I , cz. 1, к. ). s' К . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa btowvin..., •• _ ' ś w i a d c z y ż e zabawki t a k i e z d a w n a sprze w W onocji. w » • . ^ bramarzo. J . K r z y ż a г м - a m ż e ; M . Federowski, Lud badorusku t . 1, ^ • n a w a l i po wsiaci a t' . i a r y z o w a l a s i ę u nas nuzwu p o z n a j ą po t y m d u c h y nieczyste, k r ą ż ą c - j i o . i ' „.> в. 216 — „jidc p r z y ś n i s i ę , ze ząl> wypaur «>«<J ^ "Ti ' / i T ńldUble weneckie" i wl-szla do p o e m a t u . P o r (tiabet I U D р о ш ш ш . Waiszawa K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, s. *Л ' 1 - )' mioiscu o d n o t o w a ć w s p ó ł c z e s n e zna = tamże 19Ы1, s. 6 i , w a r t e w ш * j • terenowych w G w o ź 25 tamże ,- •• , czeiue z jalam się spotttaien l o • ^ p o d r ó ż y ' n a Ś l ą s k , na + . , т / , - n o r Y a n der T.oeuw, Fenomenologia, religii, narш о у ; mlormatoTKa, o p o w a a ą \ ^ roczek" (pierwsza lo-S* к Я*! • W e d ł u g ludowych wierzeń współczesnoj uroczystość rottemną uo ' ; £ ,], cJ;ie stroje" n ldi-o roz" t i i w i m o z ę h v u t r u d n i a j ą u t r z y m a n i e Muszy ; i-ocznica chrzcui), u ż y ł a p a r o k r o t n i e v.i i . u c i n a „ w e n e e * \ ' . l - " m i i - V ' V takie z ę b y żvj« k r ó t k o . Zarazem jednak ula_ n o d k r e ś l e n i a i c l i uroczystego, o d ś w i ę t n e g o c h a r a k t o i u Г 4 ono (iostep substancji' duszv, totoż e z ł o w i c k o t a k i c h i p o d n i o s ł e j o p r a w y tego obchodu ( „ d z i e c i iniaty weneckie stroje ) \ X m a n a t u r ę erotyczna. J u ż H o m e r w i e d z i a ł , ż o z ę b y _ zapis t o r . , G w o ź n i c a 1980 t w i a <hcrl-os odouton' — j a k m ó w i Hassling". A M i c k i e w i c z , F u n Tadeusz, k s . I , w . 415 i n " л ь ^ у п ч к ! Kidfttm ii.doirrr Słowian, s. 612 M К B y r s k i , Upadek Wiśmawilry, [ w : ] Obrazy шшШ =8 L ' G o ł ę b i o w s k i Lwi polski, jego zwyczaje г zabobony, białych, p o d r e d . A . Z a j ą c z k o w s k i e g o , W a r s z a w a 1973 s. li W i i - z w i 1830 s 58 G o ł ę b i o w s k i n o t u j e jedynie to p r z y ś l e wio « \ V . L e o p o l d , A . Z a j ą c z k o w s k i , Czarm patrzą, [ w : | ra*y , *, ' I pi-'obV i n t c r i n e f i v . j i , p o w o ł u j e się nft m a t e r i a l z „roz¬ świata -iA. K t Coi .l łbbeorw zamieszcza w yjaśnienie Grap иш białych, u m v j , ^ , s. ». 138 — „ ,, , Warszawa 1972. s K: rawv .-l-oi.kur-.owej". O g zamieszcza wyjaśnieni* por. F . B e m t z , I n a i a n w z I U C M - J L U , , ł ^ i ^ « 1 SO J nerta" (studia n a d j w d a n i a m i , PMioieka Warszawska a z l u "> " O K o l b e r g DXVOK, t . 7, s. 212, ur 51 38 H . Heme, Faust, poemat taneczny wraz г osoWiu^' ^ , czarownicach, tudzież « sztuce poetyckiej diabłach, (1851), p r z e k ł a d p o l s k i | w : ] H . H e m o , boce. florensk-te, przoi A. Szczerbowski, Warszawa 1951, a. 130 M . B u ł h a k o w , Mistrz i Małgorzata, t ł u m . i . Lowai.ao ь • W . D ą b r o w s k i , Warszawa 1983, a. U , " T a m ż e , s. 12—13 ^ , P o d p o j ę c i e m t y m r o z u m i e m wszelkie zrociia. swiau • . d o t y c z ą c e s t o s u n k u do o b c y c h i f a k t ó w , w k t ó r y c h u j a w n i a ыг co objawia obcose. A j Saaw wiiąąz u j ę rt u uo v.„„t..ni« c o ś . co obcość. X onofania ^ - cos, p o j ę c i a Eliade'go „ h i e r o f a n,iA". i a " p o r . M . b l i a d e , lraklat o msi, religii, W a r s z a w a 1966 " i A Mickiew.cz Pan Tadeusz, к э . I , w . 415—452. W y r a ; żonie wenecki d i a b e ł różnie bvlo wyjaśniane — por. przypi' 'l w 4 i f i w oDracowimiu S t a n i s ł a w a T i g o n i a , [ w : ] A . M i c k i e w i c z : IP Vadeus" B i b l i o t e k a N a r o d o w a , W r o c l a w 1982, а. 46, t a m ż e wH' orZ"Pierwszy k o m e n t a t o r p o e m a t u E . Breza w i ą z a ł Dioiiogra • e p o p u l a r y z o w a n y m i przez weneckie uliczno w 4 n ' J b y ć t u u w a g a R . Cailloia'a; „ W s z e l k a siła w c i e l a j ą c a а а г с ц ^ Ш ma t e n d e n c j ę do rozszczepiania s i ę ; jej p i e r w o t n a wieloznaczność J r o z k ł a d a się na p i e r w i a s t k i antagonistyczne i d o p e ł n i a j ą c e s' w stosunku do k t ó r y c h c z ł o w i e k ż y w i odpowiednio uczucia 2' M 0 a s o h B k i m w w ь w a ż a n i a i odrazy, p o ż ą d a n i a i t r w o g i , ' j a k i e budzi z g r u n t u wioto з д flu znaczny charakter sacrum. Lecz, g d v siła 1 c w y ł o n i owe b i e g u n y , k a ż d y z nich w l a ś n i o dlatego! ż e r n a c h a m k t e i s a k r c l n y , zaczyna b u d z i ć to .4i ьп1г> ttmljiw^ lontu fi г в л к с * Ir tA ' h w s ( > 1 ) l o p c y l u 4 1 w a ś n i e spowodowa'y .ch oddzielenie się o d siebie. P o d z i o b с ^ i а 1 о г с Г 4 p o w o ł u j e do istnionia złe i dobre d u c h y n k a p ł a n a i c z a r ó w ika I 7 У Н ń v (•••) Hoge, i diabla, a ł e postawa w i e r n y c h к < П 1 c z ą s t k o w y c h j m s t a w sacrum w s k a z u j e t ą s a m ą a m b i w a L i c t w( j a k a c e c h o w a ł a stosunek do jego p r z e j a w ó w c a ł o ś c i o w y c h " ' ' i ' ' Wspomniane na p o c z ą t k u , p r z e r a ż a j ą c o d e m o n y N a w k i k r ą ż ą c e w n v v m s z a l e ń c z y m t a ń c u , po k t ó r y m Tl. S. Przvmicienir Гч&яШ. Muzeum K r e m l raz p r z e t a ń c z ą , t a m t r a w a n i g d y n i e p o r o ś n i o " ludowej s ą „ с u d n i e przyjemno^ w l a ś n i o b i o r ą c ] i o d irvvagQ owij. ки^кн]ц)?11<?а ^ - uwzględnić: j<*[jio*z^jm> w y k r a c z a j ą c e po?.a n i ą . J e d n o c z e s m o ś ć wszechrzeczy, rzeczywistość 0 wydajo W Elegiach niemniej ż e b r a k jest ż e b r a k i e m , p o n i e w a ż b y ć m o ż e •. k i ; tby 'm przybiera jego p o s t a ć " . " " ' ' J" °& л т p i ę kno".'°J о duinejskich R . M . Rilkc pisał: prsorazv-ша p o c z ą t k i e m (...)' straszliwy jest k a ż d y a n i o ł . " sacrum w religijności i k u ł turz* ludowej. '«<> 0 oswajaniu sacrum w k u l ­ „ K a ż d y a n i o ł p r z e r a ż a . Lecz biada m i , d l a was turze ludowej napisano wiele. A l e c z y ż n i e jest r ó w n i e charak­ z a ś p i e w a m , o was, nieomal z a b ó j c z e p t a k i duszy, t e r y s t y c z n y m j e j rysem swoista egzotyzacja ? Oto B ó g w ob­ chodach „ H e r o d ó w " , czy ś w i ę t y j a k w „ M i k o ł a j a c h " , g d y jeden z P r o m i e n i e j ą c y c h s t a n ą ł i i p r o s t y c h w r ó t domu się w a s y ś c i e d i a b ł a , ś m i e r c i , przerażających istot demonicznych w na w p ó ł p o d r ó ż n y m s t r o j u i j u ż nie b u d z ą c y g r o z y . . . ' " ° * ( U 1 U 4fi w%.. . w-, TP Kurtlt.i? 4 6 linieć - 99) w e d ł u g k t ó r e g o „ w y r a ż e n i e ś l e p o t y M a z u r a p o ­ wstało za c z a s ó w W ł a d y s ł a w a H e r m a n a , k i e d y Mazowsze t r w a ł o ic-zcze ' w b a ł w o c h w a l s t w i e . U r o d z o n y c h w b a ł w o c h w a l s t w i e do czasu p r z y j ę c i a c h r z t u ś w i ę t e g o , k r o n i k i t a k ż e ś l e p y m i z o w i ą (O K o l b e r g i UWOK, t . 24, я. 38). O c z y w i ś c i e t a k i e historyczno W i a ś n i m i k : m e u c h y l a wcale f a k t u , *e n i a m y do c z y n i e n i a z p e w n ą s t r u k t u r ą m i t y c z n ą w c h ł o n i ę t ą przez h i s t o r i ę i u ż y w a n ą ptzez a u t o r ó w k r o n i k . **0, K o l b e r g , D I I ' O K , t . 17, s. 71 0 . K o l ł i e r g , t , 7, s. 31 ludowa Slowia Słowian, s. 463- -464 ,j. .- , i - Kultura • Шока 4 1 . K o l b e r g , A M I f f t . t . . , . świadczy 3* 0 . K o l b e r g , i > l ( O / i , t . i , a. .il • ' Ż o g w i z d jest r o d z a j e m „ d e m o n i c z n a ™o У ' ^ c h o ć b y лт1еггоше m o w . ą c e , zo „ a t j j i l i a o i 'л przyjdzie s t a n ą ć na k r z y ż o w y c h d r o g a c h , a s t o r o t> ^ ' ' K lehw.sniK t r z y k r o t n i e to c z o i t n K W W K i ^.^ . n , w , k i , Lnd bad„,asl,i,_t. l, s. " ' ' J ; ^..^ ™i anift 7. t y m c h y b a pozostaje, 1 r j | ( M ' , . 7, w Н i t оi iшu иu ;; O . . u i a i i l c g w i z t i K u , I • • o' J t ц 1 0 | м M m в z d Г R ZY p I s Y Q S , ' - B y s t r o ń , Megalomania narodowa, Warszawa ezęse tego zbioru t a k ż e | w : ] J.S. B y s t r o i i Tematu kuWe Lt„ durno, pisma ctnaejrujiczne rozpros-onc t\Vl.r,,'l " i . « , i L , S t o m m a , Warszawa 1980 ' ' ' opracowuj d z w i ę k o n a ś l a d o w c z e . P r a s ł o w i a ń s k i e ; ale ccrlc „gągniwyj" гия. „ I n i h n i w y j " (o paj.ieżu pseudo-Piotrze w r l o ™ a w i . V ń w b sporach z l a c i n i i i k a u u , o d s t ę p e n od prawdziwego P i o t m Ч n o w a n y m o d X I w . ) nic | „ g ę g a . i i u " gęsiego' lecz o d b ^ b t » Nowa księga przysłów polskiej, w oparciu o ,1-i-h, komuch, w i ę c n i b y „ j ą k a l e " . a i l , „ „ m ó w i ą c y przez no* z t r u d o m " n a w e t Adalberga. p o d red. . 1 . K r z y ż a n o w . - k i o g o , Warszawa I W ) t TT 0 n i e m y m u ż y w a n e . Podobno w v l a z v s ą i po innych i e ż y k n e h s. « 0 3 . IJosiidniejszrj wersję podaje słownik В 1 indoco w |,',T«' h t . „ k a g e n t ; " , gr. . . p > , d z „ " - - - m r u c z ę " p e r i„„„-. 1 j ^ ' n i e c ^ ^ k t o i a z n a l e ź ć m o ż n a również f w ] , , W i s ] ' ' 1, \ ш „ n i e m y ' {?) (.,.). s!,.wień. . . g m i g n j . t m " — i ą k a m sie" ozes Л'..-«-« księga.... t . 11, ДТ4 „ h u h n i a t i " , „ I m h U t j " - . . m ó w i ć p rzez nos" "(nor A B ' i c k n n r " t a m ż e , s. 345 Slowmk etymologiczny jeżyka polskiego, W a r s z a w a ' 1974 T t l O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie t. 7, s. 25 ' ' ' W K o s i ń s k i , Materiały z Galicji zachodnie, MatorinTv „ W ę g r z y ś w i s c o m " _ w e d ł u g zapisu z b u d t e r ze, ЯЫяул Antropologiczno-Arclieulogiczno i Etnograficzne'- t V I ! 1!Ю4 Ы: L . S t o m m a , Antropologia kultury wsi vohkiei'xi r Tszuwa BISU, я. 34). ' paisKiej Л1Л u., \Var* * « * r " * k i . Kultura lodowa Słmria riffii, Warszawa HH)7 t. TI, cz. 1. s. fi4fl Gwizd jest dubletom do ś w i s t u , p o r .Д , B r i i c k n c r „ g i i z d a n i e " t o ż co ś w i s t a n i e " locz K. -Moszyński. Kultura lądowa..., t . 1Г, cz. -> 844- -Ч"1" etymologiczny..., «. Ц ; 1 „ g w i z d ' t o ż eo „ c h w i s ! " (o „ p r z e b r a n y c h " i przebieraniu , i " „Szczekać j w u ś m i e c h u " , 'j [ ', ' "laska jest p u s t a , w u i t r w mej świszczę - - c w i z d a l r i l ^ t » ? . » ' a u t o r a , W a r p e c ł i y . Podlasie )97(i t'-r« i w w w . h d ź w i ę k o n a ś l w b w c z y c l i , z w . c r ^ ę ych <-,„-l, , „ , 1 „ , , , ; , , ' M I . Fedorowski, Lud białoruski, K r a k ó w 1897 t I s się Więc t u i demoniczny iej charakter fV.-hn Л« ' ' '* " O M a z u r a c h , O. K o l b e r g , Dzieła ws-ystkie t W s ' ЗКЧ pustka, wydrążeń..iwow-itość" _ W ™ * ™ J«et i c h A. B r u c k n e r zwi-лсл u w a g ę związek a ę g m i a " z " iakaniem ' ' ' ' charakterze m , w k i • p " К1«,гм'«и' 'n ' , , ° domoniemym bełkotem, niemotą: „gęgać" --. „ „ zerw,M»m o glosie g ę s i ' . ' ' ^ H«>«»^>. U a r s z a w a 1974, 2 o : b С ( J t l c v it s " » T Hastings .1. Hastings boillgll 4, lO . « t ^ KeUginn and ethics. E d i n • ustnie. J G a w l i k o w s k i , U' p<iń*»«'« 69—133 ^ iy , Fuieyvlnwl™ л , у j 1.1-0, s. ( • V a r a K a W f t 7 3 j , , (ków c v tc. ywt y. dza: -, * 3s i«o»»»«"<"* v V'^>7o i«f Historka t tmezych..., V I s. 589, II. P a p i z y c a , r o i ( V ^ „patowi Cystersów *• .-'! , ' u c ^ . ' . ' i u n z o ' r n w m i o z o polów,,aniu demonów w Wąchocku w 1 ( Uomwent; Połoninę Ui*t»ricu, l W u i ) n e mt0( 3 s d i u b e ч 4 2 t o 1 3 7 Г ) : ч T f t И lS afl п л J k s pr m K 192 , l i l i n. 4 7 tamże C. Levi-Strausa, Smutek H a s t i n g s , Encyclopaedia 4 8 4 9 tropików Warszawa 1964. cyt oj Religion ..Stranger", в. 784 so т и W tkiewicz Znaczenie, l . b . VVitKiewicz. i ^ ^ w i f > ( U l (< m 1 |o k T o n i k I i u l r z L : i w l s t w t ) r n H e e f f I C ( т 1 l O i i ' nr 'a 7 4 1 ° s n o r k ' o t t o ^'wiffość, Warszawa 1008 !-? \ ЧВ - t a m ż e , a. J O _ a c z e n i a tl /.» «1t t * ss• „ T ,r z yj sludzkie ł o „ G o postacie" ś ć " , Nowa księgat ł u m przystaw ',c nleem r 33„ t r z e j m ę ż o w i e " — w g tliimaczeiiia B i b " p * ^ t e ż w g p r z e k ł a d u rosyjskiego Biblii w y d . przez , >i.v , j . , . - . 'Towarzystwo B i b l i j n e ( „ t r i m u z a " ) O p o w i e ś ć t a m o / e .. p r z y k ł a d e m p r z e n i k a n i a się k u l t u r y ludowej popularne i z a o k ą " : „ U r y w e k m a l o w n i c z o , w rysach l u d z k i c h , u w \ t , . . t i . - j a . z a ż y ł o ś ć p a t r i a r c h y A b r a h a m a z B o y e m . l a j o m n i c z > •-••м t o Jahwe i dwaj a n i o ł o w i e . K a n w ą c a ł e g o o p o w i a d a n i a n . . ^ , b y ć o p o w i e ś ć g m i n n a mies-лка cow n a d Morzom Л1Л - j odpowiednio dostosowana de pojec o Bogu , e r t y n y m i « \>* • A b r a h a m i e " — k o m e n t u j e 1Шш Tysiącleom twg ж c y t o w a n y c h dalej f r a g m e n t ó w ) . ^ ^ = 1 > o r i a sk 4 s i M . Alpatow, Ruhlow, tłum. J- Guzo, Wars-.aw,. l "ir ''R-II-S-I' \ V liczbie c u d ó w Św. Jacka jest jeden , .Vi i ' L kob'ictv i u i bhskiei ś m i e r c i (szlachetnej T o •/. L U m v u i u i i . i l , * Z d z i s ł a w a ) od ' d w u d e m o n ó w , j a k b y m..,l.„v.\. zony • ją drogach śliskich r . t j o p o w . Kto iż., ł • < - J ' Kadlublci „ w y s t ę p u j ą ' "' ' > " - . ; , , . e ń w . e do ś w i a t ł a i j . w n o ś c i ; ' I gwiaady j n z c i Ы-jopi 1 p a l c a m i E t Jopów nic z c z e m i e j ą " i.aj,-zaiiiicjsz\n i _ najbliższe p o r ó w n a n i e o p ę t a n e g o (-iij—.oij. „ c h e ł m s k i e m u : ' E t j o p s k ó r y swej nie nastięcza s ę I ^ ^ zioz> t u ifc - , . ^ , c v t . za: O. K o l b e r g , y j l I Y J K t ° 7 « -'źli - В Gustawie*, 0 ł u d : ^ podhalańskim w ogól„'j .„ ^-~„„-ćh w s-cugółuOM-i, „ L u d ' ' 1900, t. V I , a. 30 — ' I P a b l i w y o b r a ż a j ą sobie w postaci m u r z y n a z rogami i z ogonem, 'zicj-K-ego o<nucm z g ę b v " r A. «9 , , „ „ . „ ; , „ , и- ro-woiu *ро mu yu ишит u la.uvjo ^ „Litci-ttuu-a Lmk.wa !1 3 K a 4 4 ? w i e d z ą c y o was. Gdzież s ą d n i Tobiasza, pojawiają l 4 i ,.(...) A l b o w i e m p i ę k n o jost t y l k o 1 H Stefan Czarnowski pisał o spocyficznym oswajaniu И d K Pozostaje wiec i m koniec p y t a n i e : czy i v k r ę g u k u l t u r y 1ц dowej, w k r ę g u s z t u k i zwanej ( u d o w ą , p i e r w o t n ą n a i w n ą sztuka I n n y c h , z tale c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla nieb n u m i n a i n ą w r a ż l i w i ś e i a j e s t e ś m y t u na a n t y p o d a c h s z t u k i wysokiej przez wielkie s' czy ł ą e / y j o | doświadczenie? ' ' skim r o z s ą d k i e m o d n i e ś ć się .io toj r z e c z y w i s t o ś c i i odpowiednio a a c l i o w a ó , alo — „gdziekolwiek e ) 0 ., 4 0 E " icAj e _ „ . W f »* '' " »»*'^ *" '^ . XenXon ,md den Quelte.n ncuerzahU una n. y_J 1 0 t ( ,-,., /. . ,.„ t Jiikub a usaM a W J P«- l tochmeih, H e r d e r , !• ^ » Л •' ^ . „ . 187 = Van der Leouw, tenominowjia ' " 5в E . Levinas, Humanism* de I Autre Ытпте, Ł t t r ^ i i Morgana, M o n t p e l l i e r 1972; t e g o ż , То(и(*(е ef łn,/tn-i, м . . M j n y n o m ó w i e n i e filozofii M . Lovmaea i w s p o m n i a i » b , o t La Haye шуь1еп m o t y w u epifanii l u d z k i e j t w a r z y | w : j JJ.. 1 lfaCiinor. 1982, s.s. 1,0—180 według wartości, K r a k ó w 1982, 4» T.S. E l i o t , Z i e m i a V«tott-«, f w : j t e g o ż . Pw^sjti wybrane. c y t w v d s 7 ? Warszawa I960, s. 109 «M. i n Michel de Cocteau, КEtranger ou ' ' * ^ { ™ ° difference, Deselee de Bronwer, 19u<J — t r a g m e u t } ^ • 4[w 1 Znak - K r a k ó w p u b l i k o w a n y b y l w t ł u m p o l p t . , Obc\ 1971 er -37 u d 193 �Reprodukcje p o d i o d z ą z k s i ą ż e k - г - ; Moskw, m o , л J - t e n ż e , TAecphanee d ^ Z u ^ l ^ ^ T l АаШ °*Ч*> Moskwa 1981 i l 1 4 T i i a c o \ \ . CJmjea z kolokej. L . Z i m ę тега, �6 1 Р о г . Т . Z i e l i ń s k i , Hellenizm a Judaizm, Warszawa 1927, oraz X . L e o n — D u f o u r SJ, Słownik Nowego Testamentu, Poznań 1981, s. 267 — „ N a z y w a się t a k ż o ' G a l i l e ą p o g a n ' dla u p a m i ę t ­ nienia n a j a z d ó w asyryjskiego i chaldejskiego, w s k u t e k k t ó r y c h doszło do wielkiego przemieszania l u d n o ś c i i do osiedlania się t a m w rezultacie w i e l u p o g a n " . W g t ł u m a c z e n i a Bibłii Gdańskiej. R y s . w y k o n a n y na jednej kartce, n r w nawiasaoh ozr.aczyloin p o s z c z e g ó l n e jego k w a t e r y , s t a r a j ą c się z a c h o w a ć o r y g i ­ n a l n ą p i s o w n i ę a r t y s t y . R y s . znajduje się w k o l e k c j i L . Z i m m o r e r a w Warszawie, sygn. Chajec n r 57, r y s u n k i osobne 1978. D z i ę ­ k u j ę P a n i K a r i n i e Z i m e r e r za u m o ż l i w i e n i o w y k o n a n i a z d j ę ć r y s u n k u i r z e ź b y W . Chajca. B . Bolz, Niewolnicy w pismach Cycerona, P o z n a ń 1963, P o z n a ń s k i e Towarzystwo Przyjaciół Nauk. W y d z i a ł Filozofii i F i l o l o g i i . Prace K o m i s j i Filologicznej, t . X X I , z. 4 t a m ż e , s. 66 t a m ż e , s. 16, 67 р о г . T . Z i e l i ń s k i , Religia Rzeczypospolitej rzymskiej, t. I , Warszawa 1933, s. 341 — „ W dzielnicy R z y m u , zwanej Vehib r u m , z n a j d o w a ł o się miejsce, gdzie k a p ł a n i s k ł a d a l i o f i a r y d u ­ szom n i e w o l n i k ó w (dis M a n i b u s s o r v i l i b u s ) " . Por. Hastings, Encyclopaedia of the Bible, Edinbourgh 1908, t . I I I . T . Z i e l i ń s k i stosuje t r a n s l i t o r a c j ę „ n o c h r i " — p o r . t e g o ż , Hellenizm a Judaizm, c y t . w y d . , t . I I , p a r a g r a f 42 Gor i n o c h r i 55—60, obie transliteracje u p r a w n i o n o . W a r t o z w r ó c i ć u w a g ę w t y m miojscu, że B u ł h a k o w s k i Chrystus w „ M i s t r z u i M a ł g o r z a c i e " n a z y w a n y jost w ł a ś n i e „ H a - N o k r i " . Por. T . Z i e l i ń s k i , Religia rzeczypospolitej rzymskiej, cz. I , Warszawa 1933, s. 238—239 i n „ gdzie a u t o r podaje f o r m u ł y e w o k a c j i skierowane do „ b o g ó w n o w o o s i a d ł y c h " . Por. t a k ż e t e g o ż : Rzym i jego religia, [ w : ] Szkice antyczne, K r a k ó w 1971, s. 75 i n . ; t a m ż e o r o l i j a k ą o d e g r a ł a idea „ b ó s t w p r z y b y s z ó w " w hellonizacji i o r i e n t a l i z a c j i r e l i g i i r z y m s k i e j . H o m e r , Odyseja, p r z e k ł a d L . S i e m i e ń s k i , B i b l i o t e k a N a r o ­ dowa, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k — Ł ó d ź 1981, s. 116, P i e ś ń V I , w . 208—209; w dalszym c i ą g u c y t a t y z Odysei podaję w t y m przekładzie. 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 f > 8 6 9 7 0 7 1 t a m ż o t e n sam werset j a k w y ż e j w p r z e k ł a d z i e f i l o l o ­ g i c z n y m — p o r . o b j a ś n i e n i a : „ w o r y g . 'od Zeusa p r z y c h o d z ą wszyscy obcy (gościo) i ż o b r a c y ' w y g l ą d a na p r z y s ł o w i o w e sfor­ m u ł o w a n i e ś w i ę t e j dla G r e k ó w zasady g o ś c i n n o ś c i " . 7 2 H o m e r , Odyseja, H e r o d o t Dzieje H o m e r , Odyseja, H o m e r , Odyseja, Por. k o m e n t a r z w y d . , s. X X I X H o m e r , Odyseja, 7 3 7 4 7 5 1 6 7 7 c y t . w y d . , I , 26—27 c y t . w y d . I I I , 19—22, s. 211 c y t . w y d . , X I , 14—19 X I , w przekładzie J. Wittlina. do p i e ś n i X I w : H o m e r , Odyseja, cyt. c y t . w y d . , I X , 181—186 7 8 Gr. philo-ksenia: „ m i ł o ś ć tego co o b c e " ; o p o w s z e c h n o ś c i tego p r a w a g o ś c i n n o ś c i w świecie s t a r o ż y t n y m , p r z y j ę c i u go przez S t a r y Testament i r o z w i n i ę c i u w N o w y m p o r . m . i n . : X . L e o n - D u f o u r , Słownik Nowego Testamentu, c y t . w y d . , s. 279; J . Hastings, The Dictionary of the Bible, c y t . w y d . , h a s ł a „ F o reigner", „ G u e s t " ( t . I I ) , „ S t r a n g e r " ( t . I V ) , t a m ż e a u t o r z y h a s e ł z a m i e s z c z a j ą sporo m a t e r i a ł u etnograficznego, X I X -wiecznogo i w s p ó ł c z e s n e g o i m , d o t y c z ą c e g o p r a w a i z w y c z a j ó w g o ś c i n n o ś c i p o ś r ó d k o c z u j ą c y c h p l e m i o n arabskich, m a t e r i a ł u s ł u ż ą c e g o do r e k o n s t r u k c j i z w y c z a j ó w s t a r o ż y t n y c h . G o ś c i n n o ś ć u A r a b ó w jost m i a r ą r e p u t a c j i . „ C z ł o w i e k m n ó s t w a p o p i o ł u " ( „ A m a n o f m u o h ashes") jest p e ł n y m p o d z i w u i z a z d r o ś c i o k r e ś ­ leniem. W i e l k o ś ć s t e r t y p o p i o ł u , z n a j d u j ą c e j się o b o k jego na­ m i o t u , wskazuje n a s t o p i e ń jego g o ś c i n n o ś c i i ilości p r z y g o t o ­ w y w a n y c h p o s i ł k ó w , k t ó r y m i podejmuje gości. Podobnie i „ C z ł o ­ wiek, k t ó r e g o pies szczeka g ł o ś n o " — ze w z g l ę d u na t o , żo w ę ­ d r o w c y m o g ą iść za g ł o s e m tego psa i z n a l e ź ć nocleg, g o ś c i n ę . N a m i o t szejka s t a ł zazwyczaj w obozie w miejscu p o ł o ż o n y m n a j b l i ż e j drogi, b y o f i a r o w a ć j a k o pierwszy g o ś c i n ę i j a k o p i e r w ­ szy p o d e j m o w a ć p r z e c h o d z ą c y c h t r a k t o m p o d r ó ż n y c h i w ę ­ drowców. 79 O prawie g o ś c i n n o ś c i , r y t u a l e i zwyczajach recepcyjnych p o r . H o m e r , Odyseja, c y t . w y d . , I , 115—160; I I I , 30—75, 415 i п . ; I V , 45 i п . , 560—565; V , 75—89; V I , 190 i п . ; V I I , 180 i п . ; V I I I , 10—25, 366—405, 518—630; I X , 95—96, 277 i п . ; 500— 503; X , 110—115, 460 i п . ; X I , 189—190, 317—350; X I I , 16 i п . ; X I I I , 205 i п . ; X I V , 36—57, 76, 265—290, 410—420, 470 i п . ; X V , 65 i п . , 106 i п . , 230—250, 619—620; X V I , 46, 83—86, 400—407; X V I I , 338 i п . , 393 i п . ; X V I I I , 210 i п . , 397—398; X I X , 40 i п . , 251 i п . ; X X , 175 i п . ; X X I , 341 i n . H o m o r , Odyseja, c y t . w y d . , V I I I , 390 tamże H o m o r , Odyseja, c y t . w y d . , I V , 27—28; V I , 149 i п . , 280 H o m o r , Odyseja, c y t . W y d . , V I I , 151—152 t a m ż o , 160—161 t a m ż e , I V , 60 t a m ż e , I V , 560—566; X V , 106 i п . ; X V I , 83 i n . 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 8 6 8 7 H o m e r , Illiada, V I , 119 (w t ł u m a c z e n i u K . J e ż e w s k i e j , Biblioteka Narodowa, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k , s. 131). H o m o r , Odyseja, c y t . w y d . , X V I I , 330 t a m ż e , I X , 238—240 J . P a r a n d o w s k i , Homer, [ w ] H o m e r , Odyseja, W a r s z a w a 1965, s. 23 H o m e r , Odyseja, c y t . w y d . , V I I , 186 i u . t a m ż e , V I I , 309—313 tamżo, I V O s z c z e g ó l n y m znaczeniu pojawienia się obcego, p r z y ­ b y w a j ą c e g o z daleka podczas u r o c z y s t o ś c i p o r . zdarzenie opisane przez J.S. Wasilowskiego podczas jego b a d a ń p r o w a d z o n y c h w s p ó ł c z e ś n i e w M o n g o l i i (J.S. W a s i l e w s k i , Po śmierci wędrować, „ T e k s t y " 1979, n r 3, s. 113). H o m o r , Odyseja, V I I , 200—205 Owidiusz, Przemiany, w . 670—724. Sporo u w a g i m o t y w o w i „boga-gościa" w średniowiecznych tradycjach dynastycznych i w p o d a n i u o P i a ś c i e poświęcił ostatnio J . Banaszkiewicz, p r z y ­ w o ł u j ą c wzorco b i b l i j n e , t a k i o j a k n p . g o ś c i n n e p o d j ę c i e w So­ domie w y s ł a n n i k ó w B o g a — a n i o ł ó w przez L o t a , p o m i j a j e d n a k autor c e n t r a l n y wzorzec b o g a - g o ś c i a , o b j a w i a j ą c o g o s:ę p o d po­ stacią p r z y b y s z ó w , j a k i znajdujemy w opowieści o Abrahamio i B o g u w gościnie u A b r a h a m a — p o r . J . Banaszkiowicz, Podanie o Piaście i Popielu, studium porównawcze nad wczesnośrednio­ wiecznymi tradycjami dynastycznymi, Warszawa 1986 H o m o r , Odyseja, I , 115 t a m ż e , V I , 22 T . M a n n , Józef i jego bracia, Warszawa 1967, t . 2, s. 207 8 8 8 9 0 0 9 1 9 2 4 3 9 4 9 5 9 6 9 7 9 8 9 9 1 0 0 S. Czarnowski, Kultura religijna ludu polskiego, [ w : ] Dzieła, Warszawa 1966, t . I , s. 88—107. W t e j swojskiej i oswo­ jonej w i z j i sacrum, o k t ó r e j pisze Czarnowski — ( M a t k a B o s k a , j a k p a n i e n k a ze d w o r u w s t a w i a j ą c a się za s w y m i p o d d a n y m i , P i ł a t u b r a n y w p o l s k i s t r ó j , w delii i w f u t r z a n y m k o ł p a k u , P a n Jezus c h o d z ą c y z P i e t r o p a w l o m po wioskach b y d o r a ź n i e prosto­ w a ć k r z y w d y ) — nie b r a k i n a poziomie i n t e r p r e t a c j i „ e g z o t y c z nogo skojarzonia", g d y uczony dla o p o w i e ś c i o w ę d r ó w k a c h Pana Jezusa z P i e t r e m p a w l e m odnajduje a n a l o g i ę w o p o w i e ś c i a c h 0 kalifie H a r u n i e a l Raszydzie, k t ó r y w t o w a r z y s t w i e swogo jednego, jodynego w e z y r a d o g l ą d a czy n a m i e s t n i c y i w y k o n a w c y w o l i k a l i f a nie n a d u ż y w a j ą swej w ł a d z y — t a m ż e , s. 94 1 0 1 p o r . J . Czajkowski, Jedlińskie kusaki, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " 1963, n r 3, s. 132—140; t a m ż e : s. 133 — „ D i a b ł o m nie w o l n o r o z m a w i a ć a p o r o z u m i e w a ć się m o g ą t y l k o mruczeniem l u b na m i g i . " ; Z . C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Obrzędy ludowe w konkur­ sowych pokazach i w terenie, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1969, n r 2, s. 125—129. A u t o r k a w s p o m i n a m . i n . o w p r o w a d z a n i u n o w y c h postaci egzotycznych, n p . i n d i a n i n a w p i ó r o p u s z u do o b c h o d ó w k o l ę d n i c z y c h ; s z c z e g ó l n ą u w a g ę e l e m e n t o m grozy, h a ł a s u , d z i ­ k o ś c i p o ś w i ę c i ł w s w y c h pracach o obchodach Mikołajów J. K u r e k . Por. m . i n . t e g o ż : Próby ustalenia genezy obrzędów dorocz­ nych Mikolai, Szlachciców, Dziadów występujących współcześnie we wsiach Beskidu Śląskiego i Żywieckiego, „ P o l s k a Sztuka L u ­ d o w a " , R . X X V I I , 1973 n r 3, s. 149—158; t e g o ż , Mikołaje — obrzęd doroczny we wsiach Beskidu Śląskiego, „ P o l s k a Sztuka L u ­ d o w a " , R . X X V I I , 1973 n r 4, s. 199—207; p o r . t a m ż e J . Spyra, Mikołaje z Ł ą k i , s. 2 0 7 — 2 1 1 ; p o r . B . B a z i e l i c h , S. Deptuszewski, Szlachcice i dziady widowiska ludowe, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . X I I I , 1959 n r 1/2, s. 20—40; O płodnościowo-wegetacyjnej symbolice postaci z obchodów kolędniczych por. J . Domanska- K u b i a k , Wegetacyjny sens kolędowania, „ P o ł s k a Sztuka L u ­ d o w a " , R . X X X I I I , 1979 n r 1 R . Caillois, Żywioł i ład, Warszawa 1973, s. 66 1 0 2 1 0 3 W e d ł u g tego samogo zapisu j a k i z n a j d u j e m y u M o s z y ń ­ skiego, por. p r z y p i s 6. F r a g m e n t o d d a j ą c y najlepiej pomioszanie grozy i fascynacji b r z m i : „ . . . m a j ą to z a ś b y ć d e m o n y 'cudnie p i ę k n e ' , ale pozbawiono z u p e ł n i e p l e c ó w . W z i ą w s z y się za r ę c e t a ń c z ą one k o ł e m p o d granie p i s z c z a ł k i t a k szybko, żo samych ich nie w i d a ć wcale, t y l k o przed o c z y m a p a t r z ą c e g o czerwieni się ( t z n . k r w a w i ) ooś na o w y m miejscu, g d y ż o d s t r o n y p l e c ó w m a j ą wszystko o t w a r t e " . N a g ł ę b o k i z w i ą z e k p o m i ę d z y t y m co obce, dziwne, cudowne w s k a z u j ą a n a l i z y etymologiczne. Obcy w przekazach l u d o w y c h częściej w y r a ż a n y jest za p o m o c ą s ł o w a „ c u d z y " (cudak, c u d a c k i , i t p . ) : „ c u d , dawniej cudo o d c z u ć , c u d n y , cudak, c u d a c k i : ' t o co w p a d a w czucie ( s ł u c h ' , j a k dziw ' t o co w p a d a w o k o ' pierwiastek s k j u (p. c z u ć " ; „ c u d z y , w z ł o ­ ż e n i a c h cudzoziemiec, (...) c u d z y s ł ó w , czes. c i z i , rus. c z u ż o j , cerk. c z u ż d ' , t u ż d ' , s z t u ż d T a o d m i e n n o ś ć n a g ł o s o w a d o w o d z i , że n a g ł o s b r z m i a ł p i o r w o t n i e s k j u d : s t ą d te r ó ż n i c e ; i t o m o ż n a b y w i ę c o d p n i a S k j u (p. c z u ć ) w y w o d z i ć : „ o b c e " i „ c u d e m " b y w a . " ( p o d k r . Z B ) —• A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny, c y t . w y d . , s. 67. P o r . t a k ż e p r z e g l ą d r ó ż n y c h stanowisk w : E . Decaux, De la parentć etymologique de mots „CUD" et „CUDNY", Prace Filologiczne, t . X V I I I , cz. 4, Warszawa 1905. 1 0 4 R . M . R i l k e , Poezje, p r z e k ł a d M . J a s t r u n , K r a k ó w 1 i I I , elegia, s. 2 0 1 , 207 1974, 195 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8032f93b07e5cdf5b5ffabe7cd569b20.pdf edcc776dc1132df858957ba034ff5675 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3223 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3020 Title A name given to the resource Święty Paweł - nawrócenie, odwrócenie i niepewność / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.177-183 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Ś w . Paweł., olej na p ł ó t n i e , w y t n . 6 5 - - 5 2 c m , o k . 1850, S t a r y K o ś c i ó ł w Z a k o p a n e m Jerzy Sławomir Wasilewski ŚWIĘTY PAWEŁ - Album Aleksandra Jackowskiego i NAWRÓCENIE, ODWRÓCENIE I NIEPEWNOŚĆ Jadwigi Jarmewkie- usiłował sobie p o r a d z i ć nie t y l k o s ł o w o m , ale t a k ż e wizerunkiem wieżowej Szttil-rt Iwlu połuk-icgo jest dla mnie nada) k s i ą ż k ą ей», m a l a r s k i m Szawla/Pawla. Prezentuje r ó w n ą , tak j . , k był n i ą d w a d z i e ś c i a lut t o m u , k i e d y o g l ą d a j ą c mencie upudku z k o n i a i t e w s p o s ó b najlepiej o d d a j ą c y prze­ go u t w i e r d z a ł e m m i a n ę - - j a k o s p a d a j ą c e g o przez plecy do t y l u , g ł o w ą w dół. -io w decyzji studiowania e t n o g r a f i i . (Do- KtitVm go w ł a ś n i e j a k o prezent z „Ody do mo­ ciotki N a w r ó c e n i e zostaje oddane przez odwróconie, konwersja przez młodości" inwersjo. Przyjrzawszy się p o z y c j i s p a d a j ą c e g o m o ż n a o d c z y t a ć maturalny od sędziwej z dedykacja, zawiorujiya. czterowiersz go w p r z e ł o m o w y m i przykazanie by jej sh.Wii b y ł y dla m n i e „ g w i a z d ą p r z e w o d n i ą w i ę c e j : oto nic siedzi on j u ż w siodle, ale t e ż nie s p a d ł jeszcze przez całą d r o g ę m ł o d o c i a n i , " ) . Jest t a m reprodukowany obraz, na z i e m i ę . G d y p r a w a noga wyrzucona jest wysoko Па k t ó r y me p o t r a f i ł e m d o t ą d z o b o j ę t n i e ć — n a w r ó c e n i e św. Iow* t k w i jeszcze w strzemieniu. Wiadomo, ż e P a w e ł j u ż nie w górę, Pawia ze starego k o ś c i ó ł k a w Z a k o p a n e m . Akcjo, o b j a ś n i a w p i ­ jedzie, ale wciąż, nio w i a d o m o gdzie spadnie. Takio przedsta­ sane w obraz s ł o w o : w i s z ą c a nu drzewie k a r t k a „ d o Daroaska" wienie w y r a ż a znowu f a k t p r z e ł o m u aktualizuje czas i miejscu zdarzenia, hater nie jeat j u ż Szuwlein, alo t o ż nie jest jeszcze Pawiem. J e s t a podpis „ Ś . P a w e ł " i s ł o w a b i e g n ą c e z ust Hog.i Ojeiv >,&(więtv) Szuwlo czego mnie p r z e ś l a d u j e s z " - - idenl y d k u j ą bohatera w całej jego parado­ ujmuje c h w i l ę gdy bo­ kreska u ł a m k o w ą m i ę d z y j e d n y m a d r u g i m . P a t r z ą c dzisiaj na t e n obraz o d c z y t u j ę go przez pryzmat ksalnej d w o i s t o ś c i : od tej c h w i l i apostola i ś w i ę t e g o , bez d o t ą d etnograficznej przecież e s t e t y k i . Nie m y ś l ę o n i m — j a k przed laty — prześladowcy chryoieijan. Z t ą dwoistością malarz wiedzy o mechanice symbolu, nie z a ś ludowej w kategoriach 277 �„uroku naiwności" jego f o r m y nio sprowadzam do nieporad­ ności w przedstawianiu s p a d a j ą c e g o o ś l e p i o n y ś w i a t ł e m i zdezorientowany przez głos człowiek ro* c i a ł a ; w s z t u c z n o ś c i od¬ poznaje w z d u m i e n i u w z j ę p o j a w i a j ą c ą się na n i e b i e " . w r ó c e n i a do g ó r y n o g a m i w i d z ę w i ę c e j n i ż n i e z d a r n o ś ć — do­ strzegam symbolikę inwersji, paradoks transformacji, ambi- waloncję s t a n ó w w obrzędzie przojśeia, słowem w i d z ę gio do i n n y c h t e k s t ó w znacząco. analo­ kultury. generalna Szawla brzmi: czy e t n o g r a f m o ż e na dzieło s z t u k i j a k o na p r o d u k t „ w y o b r a ż e ń tional zbiorowych" — toż ar- tej k u l t u r y znaczenia np. materialnych rekwizytów tekstyliów w świetle krewioństwie duchowym- „E!cmontv 1 wioństwio " лууobrażonym zvcjoin w których rzadko z imponująco misterium płyną pojęciowych który „pewno wszyscy tremendum i łańcuch pełniając przekształceń no konwersyjną Pawiową zakopiańskiego nosansie p r a c ę M a r t o n e ' a mistrzowie ~ 3 w poszerzeniu o — trudno oprzeć Michał Anioł, się w r a ż e n i u , Tintoretto, żo Caravaggio, Veronese i i n n i - - p r z y b y l i na s c e n ę wydarzenia o c h w i l ę za p ó ź n o : Pawiowe widzenie j u ż się zaczęło. W wielkim stwie zachodnioeuropejskim, k t ó r e od X I I w i n k u malar­ przedstawia feretronu — przedo wszystkim obraz Pawia 6 l u b r ó w n o l e g l e d o ń . J u ż za c h w i l ę spadnie; m o ż e t o się d o k o n a ć na innyeh już p ł ó t n a c h na parę sposobów. W XV-wiecznej Mistrza z Hildosheim jeździec właśnie w y ­ p a d ł z siodła acz znajduje się jeszcze p o n a d k o ń s k i m g r z b i e t o m N a t o m i a s t u M u r i l l a (Objawienie ok św Pawia Madryt jeźdźca g d y druga w y s t a j e p o n a d grzbietom z w i e r z ę c i a podobnie na obrazie Taddeo Zucoariego ( f t y y m cello a l Corso ok nogę Nieco kościół S Mar 1064 )^ N a t o m i a s t na obrazie J o h a n n a K o t t m a y r a w k a t e d r / e w Passawie nia się o d j e ż d ź c t 7 Prado 1655) k o ń u p a d ł j u ż na z i e m i ę p r z y g n i a t a j ą c j e d n ą (100,3) k o ń nie pada а uwal z a ś P a w e ł spada n a z i e m i ę g ł o w ą prosto w w dół^ geliści nie w s p o m i n a j ą o u p a d k u z k o n i a , P a w e ł w o d z i ć m u s i na m y ś l obraz z a k o p i a ń s k i jest na ogół k i o d y j u ż leży, z u p e ł n i e o b e z w ł a d n i o n y , j a k b y p r z y ­ upadku, s t w a BelbeIło da P a v i a , о к . 1430. N a wizerunkach t y c h P a w e ł N a w r ó c e n i e jako scenę k o n n ą , c h o ć Dzieje Apostolskie a n i ewan­ wyobrażany „lirninalnym" u t r z y m u j e się jeszcze n a k o n i u leżąc plecami n a k o ń s k i m grzbiecie ostatnio się na го- od grupy, w l u b X V - w l e o z n e przedstawienia w rodż-aju s p a d a j ą c e g o scenie Nawrócenia G d y o g l ą d a się sceny N a w r ó c e n i a — c h o ć b y te w y m i e n i o n o odłączeniu m a r g i n a l n y m " (A V a n Gcnncp) zawieszeniu w manuskrypcie B a r b e r i n i w Bibliotooo W a t y k a ń s k i e j , autor­ kompe­ acz z a t r z y m u j ą c ą grozy owego Poi-deuono'a w katedrze w .Spiłimbcrgo kolo U d i n e , (po 1524) j q wyrażono wielcy Tunics ) cvv obok ale b y z o b a c z y ć j a k r ó ż n i e rozumia­ w dawnej rozprawie Friedlaendera, świadectwo cza niestety p r z y k ł a d ó w takiego u j ę c i a ; na m y ś l p r z y c h o d z i — przemianę i jakimi środkami symbolicznymi wydaną, bogatą w dokumentację to nie t y l k o j a k i e p r z e ż y l i . T o t a k ż o opuszczenie bo- podczas g d y k o ń p a d l na kolana"*. Fricdlaender nie p r z y t a ­ t e n t n y h i s t o r y k s z t u k i s z u k a ł b y go raczej w i l u s t r a c y j n e j gra­ fice nowotostamentowej u s t a w a ł a , insygnit i f a w o ł zw<sa z k o n i a j a k A m a z o n k a n a a n t y c z n y m sarkofagu, c h o ć b y w „ w i e l k i m " malarstwie n o w o ż y t n e j E u r o p y , nie t y ł o z r o s z t ą w nadziei odnalezienia owego p i e r w o w z o r u mają | śniojs/.e. „ C z a s e m pokazany jest m o m e n t w ł a ś c i w e g o moustalono. W y ­ t ę lulce w a r t o z a p o z n a ć się z i k o n o g r a f i ą które Są wreszcie przedstawienia j a k b y jeszcze o p a r ę c h w i l weze- tradycyj­ (historycy sztuki) pozostają 1 (V w i d z i e l i " - , nie posiada swej m o n o g r a f i i . Jego e w e n t u a l n y pier­ wowzór czj transformacja — czy t o w e w n ę t r z n i e psychologiczna, j a k kon¬ w o w z o r ó w . E t n o g r a f n a p o t y k a t u p r ó g swej k o m p e t e n c j i : zako­ feretron, innych, górnym wersja, czy u s p o ł e c z n i o n a , o b r z ę d o w a j a k inicjacja — o d b y w * 1 nej — n a l e ż a ł o b y o p r a c o w a ć s t u d i u m jego p r z e k s z t a ł c e ń i pier­ piański i wywracają w prawym m i a n y . W j ę z y k u e t n o l o g i e z n y m p o w i e d z i e ć n a l e ż y , iż k a ż d a podle­ k l u c z y — p o d s t a w o w y c h ele­ j ę z y k a symbolicznego k u l t u r y zostawiony przewartościowania. się w s a m o t n o ś c i , w mentów Paweł batera, jego izolacja, osamotnienie w cłiwili inicjoidalnej prze. A więc zanim ulegnie się pokusie o d c z y t y w a n i u o b r a z u za pomocą wszystkoodmykających 1544—45) — r o z w i a n y m i sztandarami, Ucieczka ż o ł n i e r z y dekompozycjom i rekompoM wreszcie - - j a k p o s t a ć utraty statutu, lub „ d u c h o w y m pukru- tworzono ^tj setki irit<*FtokHtów g, t r a c i ł y sens a z n a k i z n i k a ł y w momencie radykalnogo kryzysu, Kira- ргяоя koziosorów, аДн taczaj gają w rekttth a r t y s t ó w licznym er -»ł kultury ho Us t y сипу oh wzorach m y ś l o w y c h 1570), o d b i e g a j ą z n a k ó w — t a k j a k b y wszelka s e m a n t y k a kul­ k i u t l ó w , to nie da się togo p o d o b i e ń s t w a z b y ć frazesem o Jio w Gallery, W a s z y n g t o n , jożdżają innych tekstów j e ś l i obrazv Picassa s ą podobne do m a s k i (Lonmgrad, E r m i t a ż ; Nawróceń^ l o d o w a t ą p r z e j r z y s t o ś ć j e d w a b i u a pozbawiono s ą jakichkolwiek A l b o w i e m — j a k p o w i a d a j ą Barbara i Denis T e d ł o c k o w i e , f i ­ indiańskiej Veronese'* p o n o s z ą ich r u m a k i , k t ó r e t r a t u j ą ebetypalno-uniwersalnych. A r c h e t y p nie spada p r z e c i e ż z nioba. tury Tintoretta jest sam sobio: jego ż o ł n i e r z e czy t o w p a d a j ą do w o d y , czy to dzieło s z t u k i , nawet ludowej, a w i ę c dzieło zin- nezyjnie d e c y f r u j ą c y kompozycjach o p o ń c z y i k ł ą b ó w g a l o p u j ą c y c h k o n i . T a k ż e u T i n t o r e t t a (N», patrzeć d y w i d u a ł i z o w n e , m o ż e b y ć interpretowane w kategoriach maniorystyeznych żołnierze, wiorzchowce, nawot psy. P e ł n o t u r o z m a i t y c h t u n i ^ by u ż y ć wyrażonia Durkheima, Hertza i wielu innych. Do ja­ kiego stopnia W Veronese's d o m i n u j e t u m u l t , zgiełk i p o p ł o c h . W I w t e d y r o d z ą się w ą t p l i w o ś c i . O nich nioch b ę d z i e t e n tekst. Niepewność 4 To co dzieje się z postaciami d r u g o p l a n o w y m i jest r ó w ^ j , Prawie w e r t y k a l n a i od^^róeona pozycj ъ P a w ł a p r z y ale r ó ż n i c e w k o n i p o z ;y c j i i s' z' c z e g ó ł a c h p oozooss t a ł j -eh ż s z yл z%vi c i pp a r t i i w j*kłuoza*a u c z a j ą b>l i ./.s związ k gnieciony do ziemi, o t w a r t y m i oczami o g l ą d a j ą c wizję l u b prze­ żywając ją wewnętrznie, z zamkniętymi oczyma. Skoro p y t a n i e o bezpośrednio odpowiedzi, warto z m i e n i ć m e t o d ę . G d y zawodzi ustalenie jednoznacznych wply- poddaje się c h r o n o b g i z a c j i . T y l k o w ó w m i ę d z y a r t y s t a m i czy d z i e ł a m i — m o ż n a s t u d i o w a ć tra¬ umownie i zarysowo mo- feretronu p i e r w o w z o r y ikonograficzne ekstatyczne, w k t ó r y m szok p o ł ą c z o n y jest z transem, t r u d n o Wydarzenie o t a k s k o m p l i k o w a n y m przebiegu j a k p r z e ż y c i e zakopiańskiego pozostaje bez m o ż n a s p r ó b o w a ć i l u s t r o w a ć paroma z n a n y m i obrazami kolejne d y c j ę , a n a l o g i ę , paralelo. Dzieło s z t u k i (zwł. ludowoj) fazy w y p a d k u . N a j p ó ź n i e j s z a f&zu j a k ą d o k u m e n t u j e m a l a r s t w o mije b o w i e m t a k ż e w szerokich relacjach h i s t o r y c z n y c h i etno­ — n i e s k ł o n n e do o d m a l o w y w a n i a dalszej t r z y d n i o w e j ś k - p o t y graficznych, u t«* nie s k ł a d a j ą się wcale z pojedynczych w p ł y ­ P a w ł a i k o ń c z ą c e g o j ą epizodu z Ananiaszem (Dz. A p . 9, 8—18) wów. t o m o m e n t , gdy P a w e ł p o d n i ó s ł się j u ż częściowo z niemi, kiedy półleżąc wsparty na r ę k u p r z e ż y w a najdoskonalszej, obraz 1626). promiennie Parmigianma, radosnej (Wiedeń, O c h w i l ę ' wcześniej pełnię ekstazy. postaci przedstawia W ją Kunsthietorichos M u s e u m , ok. musiał jednak nastąp/ć- przełom, Spróbujmy zatem naszkicować etnograficzny fiuikejo- kontekst tego w i z e r u n k u — t z n . o d w r ó c e n i a , spadania g ł o w ą w d ó ł w momencie p r z e m i a n y . S k ą d i n ą d , w h i s t o r i i s z t u k i nio ignorowano tej k w e s t i i , do­ strzegając n p . r ó ż n i c ę znaczenia m i ę d z y scenami p r z o d u i do t y l u . Martene d o ł ą c z a do a n a l i z y przedstawień przedzającą Pawła Grzegorza Wielkiego na t e m a t u p a d k u Szawla i d w ó c h rodza­ nawró­ j ó w u p a d k u w o g ó l e : „ u p a ś ć n a t w a r z w t y m ż y c i u znaczy u z n a ć p o d k r e ś l a w e w n ę t r z n y proces konwersji a nie b e z p o ś r e ­ k a ż d y s w ó j b ł ą d i z m y ć go ł z a m i p o k u t y . Z drugiej s t r o n y upa­ na początku cenia ukazuje Caravaggio, k t ó r y ekstatycznego d n i k o n t a k t z Chrystusem, 178 transu pokazuje prowadzącego taki w k t ó r y m do l e ż ą c y na ziemi, wo.ośniej.sze do przed „ z b u d o w a n i e m " m u s i się d o k o n a ć „ s k r u s z e n i e " . T ę po­ fazę nawrócenia upadku XII-wiecznych o sześć w i e k ó w słowa dek do t y l u , p r z y k t ó r y m nie w i d z i się nic, jest j a k n a g ł y upa- �p r z y zamianie prawogo i lewego; t r w o ż ą l u b b a w i ą gdy o d w r ó eoniu ulognie t o co na g ó r z o i t o co na Wyobraźnia p o p u l a r n a jost na tywem inwersji języka symbolicznego t r a d y c y j n e j dolo. pewno zafascynowana mo­ g ó r y i d o ł u . Fascynacja t a przekracza kultury ludowej. ramy Dają jej w y r a z dzieci — s t a j ą c na r ę k a c h , na g ł o w i e , „ p r z e w i j a j ą c się" na trzepakach i k o z i o ł k u j ą c , oraz a r t y ś c i m a l u j ą c y je w tych pozycjach, od c z a s ó w Gier dziecięcych „wagoniki strachu" pokonujące Breughla. Lunaparkowo zenit „pętli śmiorci" służą roalizacji tego samogo doznania z p o m o c ą t e c h n i k i . O zaawan­ sowaniu dzisiojszogo a m e r y k a ń s k i e g o „rollercoastor'a" świad­ czy z b u d o w a n y o s t a t n i o —• z r e s z t ą przez J a p o ń c z y k ó w — na W s c h o d n i m W y b r z o ż u U S A system, w k t ó r y m w w a g o n i k a c h jodzie się —• i pokonujo p ę t l ę ś m i e r c i — na s t o j ą c o ! K t o nio o d w a ż y się sam s p r ó b o w a ć — dozna tego samogo z a w r o t u g ł o ­ w y p a t r z ą c na m o t o c y k l i s t ę w beczce ś m i e r c i , a nawet na s t a r ą f o t o g r a f i ę a m e r y k a ń s k i e g o l u n a p a r k u , gdzie w joj zonioio znajdujo się rowerzysta, k t ó r y w j e c h a ł t a m z r o z p ę d o m po dtugioj r a m p i o . U p a d e k „ n a lob na s z y j ę " m r o z i k r e w w ż y l o c h gdy pa­ t r z y się na inne zdjęcio z dawnego l u n a p a r k u — k o ń z s i o d z ą c ą na jego grzbiocio k o b i o t ą skacze czy raczej spada z dwudzie­ stometrowej wieży do basenu z wodą. 1 3 Pozycja „ g ł o w ą w d ó ł " to pozornie t y l k o to samo co „do g ó r y n o g a m i " — t o z p e w n o ś c i ą straszniejsza o d m i a n a inworsji. Jost w niej groza bozwladnogo I I . 2. J e a n Pueelle, Objawienie Św. P a w ł a , Joanny I I z Nawarry, ok. 1300 r. Godzinki spadania a nie t y l k o komizm chodzenia na opak. W galerii postaci, k t ó r o b y ł y w ten s p o s ó b przedstawiono d a ł o b y ł a t a , licznych się z n a l e ź ć w y o b r a ż e n i a potępiońców i skazańców, 1 4 Judasza a przodo i Pi­ wszytkim p r o r w o w z ó r ich w s z y s t k i c h —• L u c y f e r a , Szatana, A n t y c h r y s t a . B i b l i j n e t e k s t y w y j ś c i o w e o p i s u j ą c e to wydarzenie — dok w d ó ł z doczesnych stanowisk, k i e d y to nio jest się ś w i a ­ 1 0 d o m y m p o ż y t k ó w , jakie przynosi k a r a " . Tak więc przedsta­ wienia, w k t ó r y c h P a w e ł spada do p r z o d u s y m b o l i z u j ą p o k u t ę , z a ś wizerunek s p a d a j ą c e g o do t y ł u jost a l e g o r i ą d u m y i ś l e p e j ignorancji. Wzorami formalnymi nia u p a d a j ą c e j m i a ł y b y b y ć t u przedstawie­ Synagogi. O z b l i ż o n y c h przedstawieniach s p a d a j ą c e j na głowę P y c h y pifze (^wiechowski, ż e akrobat3^czne pozycje, w j a k i c h ta i inne p r z y w a r y s ą przedstawiano na ilustracjach z X w i o k u , w y w o ­ d z ą się z r y s u n k ó w w m a n u s k r y p t a c h t r a g e d i i grockich, w k t ó ­ rych „odpowiednio upozowani aktorzy odtwarzali kształty 1 1 liter a l f a b e t u " . C h o ć t a k i o precyzyjnio ustalane r o d o w o d y s ą niezmiernie sugostywne, o t n o g r a f niewiole m o ż e z n i m i z r o b i ć . D l a ludo­ Proro­ c t w o Izajasza, 14, 12—17; Ł u k a s z 10, 18; Apokalipsa św. J a n a 20, 1—10 — nie p r o c y z u j ą w p r a w d z i e pozycji u p a d k u B o ż o g o adworsarza, ale j u ż Rivayat, mazdojska k s i ę g a roligijna p r z o d - stawia jogo przobieg z w y r a z i s t y m i Ormuzda Aryman zostajo s z c z o g ó l a m i . Oto na rozkaz spętany jego oblicze, gdzio s ł y s z y w y r o k : i przyprowadzony przed „ t o n nieczysty, ograniczony duchowo — z r z u ć e i o go g ł o w ą w d ó l do p i e k ł a . W t o d y B a h r a m Y a z a d z a p r o w a d z i ł nioczystogo A r y m a n a go" t a m g ł o w ą w do p i e k l ą i wrzucił 1 5 dól" . N a d r u g i m l i t e r a c k i m k o ń c u tej t r a d y c j i podobna, acz dostojna c h a r a k t e r y s t y k a : „ D i a b e ł b y ł a n i o ł o m , ale k o z i o ł k a g ł o w ą w d ó ł , a ... r o s z t ą do Nio powtarzając pomnijmy, góry". znanogo m a t e r i a ł u mnioj wywrócił 1 6 otnograficznogo przy­ żo „ o d w r ó c e n i e jest znakiem rozpoznawczym i s t o t wego o b r a z u P a w i a w o l e l i b y ś m y w i d z i e ć zaplecze raczej w l u ­ dowym ś w i a t o p o g l ą d z i e niż w detalach karoliriskioj miniatury. A na t y m p o l u t r u d n o o k o n k r e t n o ś ć i p r e c y z j ę r ó w n ą tej osią­ II. 3. Belbollo do P a v i a , o k . 1430 г., m a n u s k r y p t Barberini ganej przez h i s t o r y k ó w s z t u k i . M o ż n a n a t o m i a s t p o k a z a ć wie­ lość sensów odwrócenia, które w ludowym języku symboli­ c z n y m w i ą ż e się genoralnie ze z m i a n ą , zo s t a n a m i p r z e ł o m o ­ w y m i , k i e d y po fazie chaosu, inwersji n o r m a l n y c h pozycji i statusów stosunków, •— przestrzennych, fizycznych i społecz­ n y c h —- n a s t ą p i o d w r ó c e n i e i odnowa. Oczywiścio inwersja leży w z i ą ć p o d s ł u ż y ć m o ż e nie tylko odnowie. u w a g ę c h o c i a ż b y niedawne obiekcjo Needhama, k t ó r y występując „przeciwko Na­ Rodneya usypiającemu dzia­ ł a n i u p e w n i k ó w " p o d w a ż y ł l o g i c z n ą j e d n o l i t o ś ć samego p o j ę c i a odwróconia. dzajach W kilkunastu odwróceń wymienionych (przostrzonnych, przykładowo leksykaln ycłi, ro­ semanty­ cznych, zamianie p ł c i i t p . ) nie z n a l a z ł on logieznogo w s p ó l n e g o mianownika, a raczej powno Wittgensteinowskie „podobioń­ stwo r o d z i n n e " —• r e l a c j ę , j a k a ł ą c z y wszystkie o b i e k t y danoj 12 g r u p y m i m o b r a k u jednej cechy w s p ó l n e j dla n i c h w s z y s t k i c h . Skoro tak, to nio n a l e ż y o c z e k i w a ć , ż e niejednoznaczno o d w r ó ­ cenio b ę d z i e służyć wyrażeniu jednoznacznej idei. A l e w t y m miejscu m n i e j interesuje nas inwersja j a k o ope­ racja logiczna. O d w r ó c e n i a w y w o ł u j ą szoroki wachlarz reakcji. F r a p u j ą , o k s c y t u j ą , j a k p r z y zamianie p ł c i ; ś m i e s z ą j a k odwróconiu togo co wewnętrzne na zewnątrz; przy zastanawiają 179 �Na t y m s a m y m tle w i e r z e n i o w y m p o j a w i ł y się przepowie­ dnie, iż w l a t a c h 1881, 1961 i t p . — k t ó r e to d a t y m o g ą identycznie czytane po odwróceniu w pionio być — będzie mieć 2 2 miejsce koniec ś w i a t a . Eschatologiczna inwersja jest zarazem p o w t ó r z e n i e m odwrócenia podstawowych stosunków istniały w minionym, rajskim tego przestrzennych, świoeie. Molanozyjski jakie k u l t cargo przonosi to o d w r ó c e n i e na p ł a s z c z y z n ę s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h — relacji biali-tubylcy ( „ k i o d y ś to m y byliśmy biali, a towary b y ł y nasze; t a k b ę d z i e t e ż w p r z y s z ł o ś c i , a dzisiejsi b i a l i b ę d ą 2 ! u p r a w i a ć dla nas Meksykański krainy ryż") . (indiański) rytuał pielgrzymki do mitycznoj p r z o d k ó w u o g ó l n i a to o d w r ó c e n i o na c a ł ą sferę zacho­ w a ń k o m u n i k a c y j n y c h — k i o d y mara'akame, imieniem Ramon prowadzi grupkę i n d i a ń s k i szaman Huicholów na pustynię W i r i k u t a , gdzie jost ich m i t y c z n a , a t a k ż o i rzeczywista koleb­ ka by tam zbierać kaktusy narkotycznego peyotlu — ję­ z y k , k t ó r e g o u ż y w a j ą jost o d w r o t n o ś c i ą z w y k ł e g o . O d w r ó c o n y , odmieniony, inny znaczy bowiem szlakach po k t ó r y c l i w ę d r u j e m y d z i m y różno rzeczy r o b i m y „Na wszystkich t a k ą z a m i a n ę . To dlatego, bo y o t l jest bardzo bardzo ś w i ę t y . To c a m y . Dlatego k i o d y w i d z i m y psa jeszczo przed święty. do k r a i n y p o y o t l u , k i e d y w i ­ osiągnięciem świętej pe- dlatego wszystko o d w r a ­ 2 4 to jest to k o t " . krainy wszystko Czasom zostaje o d w r ó c o n e i z r ó w n a n e ze s w y m p r z e c i w i e ń s t w e m . Z n a n y ś w i a t II. 4. Objawienie ś w . Pawia, P a r m i g i a n i n o , ok. 1525 г., Kunsthistorachos M u s e u m , W i e d e ń zostaje o d w r ó c o n y t y l e m do p r z o d u i do g ó r y n o g a m i , starzec, staje się dzieckiem nio t y l k o w j ę z y k u i o d t ą d n p . nie zbiera drzewa n a opal — to ino jest zajęcie dla dziecka; uczestnicy w i t a j ą się o d w r a c a j ą c się do siebio t y l e m i m ó w i ą c „ d o widze­ 17 podziomnyeh i d e m o n i c z n y c h " . Trzoba j o d n a k tQ uproszczone u o g ó l n i c n i o z dawnej l i t e r a t u r y u z u p e ł n i ć o w y m i a r p o z y t y w n y : nia". Bo Slońco musi b y ć jest księżycem tak jak i 2 5 o d w r o t n i e " ... T a k t o jest. powiodziano na początku W dawnych 26 o d w r ó c e n i e p r o w a d z i p r z e c i e ż do p o w t ó r n e g o narodzonia. Me­ chanizm s y m b o l i c z n y m o ż e się t o o d w o ł y w a ć do biologii ludz­ czasach" . O d w r ó c e n i e j ę z y k a i zachowania to nie t y l k o p r o s t y ś r o d e k kiego zarodka — f a k t u , żo pozycja prenatalna jost w l a ś n i o po­ mnomotochniczny z y c j ą do g ó r y n o g a m i . D u c h y z m a r ł y c h p r z y j m u j ą raczej ją w na- sposobom na opisanie zlikwidowania innego świata. Zamiana przeciwieństw dzioi na p ^ w t ó r n o n a r o d z i n y —• t a k R o b e r t Graves i Raphael cznych dla dzisiejszego ś w i a t a . , , W p r z y s z ł o ś c i —• m ó w i R a m o n — Patai interpretują ż y d o w s k i e (zapisane w Midraszach) wiorze- K s i ę ż y c stanie się j a ś n i e j s z y a S ł o ń c e pociemnieje. N i e b ę d z i e nia, ż e m i o s z k a ń o y r a j u —• E n o c h , Mojżesz — s t o j ą na g ł o w a c h , więcoj r ó ż n i c y . A n i k o b i e t a n i m ę ż c z y z n . A n i dzieci ani doro­ a c h o d z ą na r ę k a c h . S t ą d w t a k i o j p o z y c j i p o j a w i a j ą się p r z y ­ s ł y c h . W s z y s t k o się zamieni m i e j s c a m i " . A u t o r k a 27 wołane przez b i b l i j n y c h Zbliżoną zaklinaczy d u c h y interpretację odwróconia zmarłych . oforujo znany obrażenia o duszach dla noworodków k o s m i c z n y m g ł o w a m i w d ó ł czy której rosnących badacz na wy­ drzewio c h i ń s k a s y m b o l i k a fasoli —• ziarno przoehodzi w ziemi c a ł k o w i t o o d w r ó c e n i e , k i e d y r o s n ą c y p ę d wynosi jo nio poddane r o z k ł a d o w i , z n o w u na wierzchnię — dają po­ a s u m p t do u o g ó l n i e n i a , ż e „ w s z y s t k o jest joszczo wo w n ę t r z u , nionarodzone, co nie w y s z ł o n a 1 9 t ł o dzienne — m u s i nalożoć do ś w i a t a o d w r ó c o n e g o . przywodzi światło Mitologia ta do wspólnego mianownika i ciemność, odwrócenio ma tak wymiar i narodziny i powszechny, żo z ł a t w o ś c i ą Guliwer, żo „ u m a r ł y c h g r z e b i ą prosto, g ł o w ą w dół, p o n i e w a ż u t r z y m u j ą , żo po jedenastu t y s i ą c a c h k s i ę ż y c ó w wszyscy z m a r l i m a j ą zmar­ t w y c h w s t a ć , żo w ó w c z a s ziemia, k t ó r ą w y o b r a ż a j ą sobie p ł a s k ą , p r z e w r ó c i się na d r u g ą s t r o n ę i t y m sposobom w czasie swogo z m a r t w y c h w s t a n i a wszyscy b ę d ą s t a ć j a k n a ł o ż y Ogólne odwróconie t o p o d s t a w o w y element eschatologii. M o t y w a c j a , że ś w i a t o d w r ó c i " 2 0 . profetycznych się w dzień Sądu Ostatecznogo t o w a r z y s z y ł a o d w r ó c o n y m p o c h ó w k o m , k t ó r e — w postaci j a k b y d o k ł a d n i e zo Swifta, pionowo, g ł o w ą do d o ł u - znamy z XIX-wieeznej Anglii. Odnotujemy gwoli rzotelności icłi s p o r a d y c z n o ś ć , w r ę c z u n i k a l n o ś ć — p o m y s ł o d a w c a m i byli cksccntrycy kierujący zre­ sztą sporo k ł o p o t y w się t r a d y c j ą zakresio pogrzebowej 2 1 do togo p o c h o w a ć się n p . k o n n o . 280 literacką, ryzykujący logistyki, u k i — k i o d y powiada, że zastosowanie t y c h odwróceń stwierdzeniu iż w s z y s t k o jest j e d n o ś c i ą . T a k jak w raju na­ służy lew b ę d z i e lożoć obok baranka, t a k toż „ o p o z y c j o b ę d ą leżoć obok siebie", konflikty i przeciwieństwa pojęciowo) z o s t a n ą ostatecznio u s u n i ę t e (także 2 8 to abstrakcyjno, . Czło­ powrót. poddaje się p a r o d i i . To o m i o s z k a ń e a c l i L i l l i p u t u p i s a ł wiedzi — n a j p i o r w n a j ę z y k B i b l i i , p o t e m n a j ę z y k p o j ę ć co stowuje się b y z n o w u w e j ś ć g ł o w ą w d ó ł w c i e m n o ś ć . Pozycja śmierć, relacji, wypo­ świa­ w i e k r o d z i się g ł o w ą w d ó ł z w r ó c o n y k u ziomi, po c z y m w y p r o ­ płodowa tej B a r b a r a M y o r l i o f f dokonuje d w u k r o t n e g o p r z e k ł a d u toj 1 8 archaicznej s y m b o l i k i , Carl Hentze. P o ł u d n i o w o a z j a t y c k i e i jest charakterysty­ każąc Tl. 5. M u r i l l o , Objawienie św. P a w ł a , ok. 1055 г., P r a d o , M a d r y t �zaniu do podobnych praktyk inicjacyjnych u innych pisze E l e m i r e Zolla w swej poetyckiej refloksji chetypów: dla „Jak może wrażliwe tarantuli? W serco o p r z e ć tka ludów tomat się Galatinie [ A p u l i a ] jost ona gnificansem a r c h o t y p ó w : na ar­ uwielbieniu pierwotnym sieć w trzech fazach, si- kosmogo- nicznie, n a j p i e r w r z u c a j ą c się g ł o w ą w d ó ł i zwisa, k i w a j ą c 6ię na nitce [ j a k i n i c j o w a n y zrzucany] aby p r z e ż y ć uczucie — w nagloj ś m i o r c i — momentalnego o d w i j a n i a się całego jak filmu 3 3 życia" . Z drugiej s t r o n y , skakanio g ł o w ą w d ó ł i inna „ d i a b l a a k r o b a t y k a " jest — wraz z burleskami z a w i e r a j ą c y m i olomont od­ w r ó c e n i a , częścią p o w a ż n y c h coremnii r o ł i g i j n y c h , np. u P r e r i i . G d y na p l a c u t r w a j ą uroczystości, łuje zejść z p ł a s k i c h d a c h ó w o k o l i c z n y c h d o m ó w po g ł o w ą w d ó l : „ W ó d z S ł o ń c a " , k t ó r y sam Indian grupa k l o w n ó w usi­ drabinie był t a k i m koyemshi, 3 4 opisuje w swej biografii j a k s c h o d z i ł w dól po l i n i e . Jost to t y l k o jodno z w i e l u o d w r ó c o n y c h zachowań, którymi klowni b ę d ą b a w i ć p u b l i c z n o ś ć w c i ą g u całego o b r z ę d u . Ani pozytywnego sensu k o m i z m u obrzędowego, ani tym bardziej i s t o t y jego z w i ą z k u z d e r n o n i c z n o ś c i ą z jednej a inicja­ cją z drugiej s t r o n y nio da się z r o z u m i e ć bez o d w o ł a n i a się do postaci t z w . t r i c k s t e r a j a k o z w o r n i k a p o m i ę d z y t y m co diabelskie, co b ł a z o ń s k i o i co cjacyjny. Tl. 6. przechodzi w d a n y m momencie proces i n i ­ Trzeba przedstawić długie continuum osób, któ­ r y c h imiona t o w planie m i t u — trickster, w planie o b r z ę d u —• H a n s B a l d u n g G r u n , Objawienie ś w . P a w i a , ok. 1508 г., M o n a c h i u m k l o w n r y t u a l n y , z a ś w planie widowiska pospołu metaforyznją — arlekin, a które proces ż y c i o w e j i n i c j a c j i . To z zasadni­ czej korespondencji m i ę d z y t y m i postaciami w y n i k a formalno p o d o b i e ń s t w o scen, k t ó r y c h s ą b o h a t o r a m i . T a k w i ę c na j e d n y m k o ń c u komiczne d i a b ł y w y p r o w a d z a n e w pole przez sprytnego Daleko odeszliśmy od dcnioniczno-infornahiyoh o d w r ó c o n i a . Trzeba do nich p o w r ó c i ć zek a;;poktów p o k a z u j ą c wieszcio z w i ą ­ piekielnej sfery z a k r o b a t y c z n ą c y r k o w o ś c i ą , a to dlatego, żo Paweł cyrkowca. W w scenie każdym jakaś niosamowitość nawrócenia akrobatycznym przypomina odwróceniu jost dzia­ łanie w b r e w n a t u r z e . To c h y b a sprawia, że p a t r z ą c na akro- podejrzewam^' Związek cyrk o międ-.y k r a i n ą kumentować w dwóch uwagę eiala widza, jakieś batów co p r z y k u w a nazbyt choćby alians z cyrku a sforą aspektach i na dwa sposoby. symboliki akrobacji, tak jak przedstawia! to do­ Sposób tanatyczWaldemar Deonna. D r u g i , u s t a l a j ą c y w s p ó l n o t ę o b u sfer na obszerzo ko­ m i z m u , j a k to czyni! M i c h a ł Doonna w sposób dość akrobatyki starożytnej listej drogi zwinięty Bachtin. dosłowny odczytywał zapis p r z e b i e g ó w w kosmicznych — umioraj.-juogo i r o d z ą c e g o się s ł o ń c a . w kolo akrobat4i symbolizował ,,W żalobnogo D u a t , z a ś w i a t y albo słońce u m i e r a j ą c o co d z i e ń a b y dzić. Tancorki o zwinnych niach pogrzobowyeh, u ciałach bram formach Ozyrysa, sę odro­ ceremo­ umarłymi, p r z e w r o t y i k o z i o ł k i s ą i n t e g r a l n ą częścią r y t u a ł u , co dzają ; występował)' w grobowca, przed ko­ Egipcio a cia, b i o d a - d m i k u nad głową w gdy jest z a t r z y m a n y m minacji, przełomu tylko zakrywała dół będzio utkwić woda... absurdalne 35 i komiczne na (takim polowie, zusadzio s t o p - k l a t k i obrazem zatrzymanym i .a m o m e n t kul­ adeptem inicjacyjnego p r z e j ś c i a , w y g l ą d a j ą c y m poczwa'*uio i groteskowo j a k k a ż d y wizerunok o g l ą d a n y w p o w i ę k s z e n i u p o d l u p ą , jest w ł a ś n i e t r i c k s t e r ) . K i o d y po o d w r ó c e n i u n a s t ę p u j o ruch do g ó r y , odrodzenio — k o m i z m scony m i j a , wraca z d o l n o ś ć p r z e k a z u mistycznego. Znano przodstawieuia wyrażania św. Piotra ukrzy­ ż o w a n e g o g ł o w ą w dól w y j a ś n i a ć trzeba nie jego s k r o m n o ś c i ą i l ę k i e m przed n a ś l a d o w a n i e m Jezusa, lecz t y m , że j a k on mówi w apokryficznych Akiach Filipa — b i o r ą p o s t a ć pierwszogo czlowioka, protos j a w i ł się na z i e m i g ł o w ą w Ukrzyżowanio znacznie cielca w i e j , u Bachtina: pierwotna jest św. czyniąc tak anlhropoa, sam przy­ który po­ 3 6 dół . Piotra koresponduje więc z upadkiem nia. Z t ą toż i n t e n c j ą b y ł y zestawiane naprzeciw siobie, w logika i m e c h a n i k a c i a ł a : „ w najprostszych ruchach j a r m a r c z ­ wał odwróconogo [gdzio] zad uparcie stara się z a j ą ć miejsco g ł o w y , a g ł o w a miejsce zadu [dostrzoc m o ż n a j rozgrywanio trzech za­ sadniczych a k t ó w z ż y c i a groteskowego c i a ł a , mianowicie a k t u p ł c i o w e g o , a k t u agonii [...] oraz a k t u p o r o d u " ; o c z y w i ś c i e pografia cielesna nabiera t a k ż o w y m i a r u zejścia do fikaniu koziołków" . piekieł jest implicite kosmicznego zawarty w to­ („temat najzwyklejszym N i o zawsze s ą to „ z w y k ł o " fikołki. N a w o t w profosjonakrym cyrkowym, technicznych retronu, lował p r a y zaawansowanej a k r o b a t y c o do dochodzi też blokada tru­ psychologiczna, p r z y t r u d n e j technice skoku g ł o w ą w dół w przeszkodę, 3 1 gdzio ś c i a n k a maskujo o t w ó r . Cóż dopiero w r e l i g i j n y c h inicjacyjnych japońskich yamabushi, gdzio ce­ adept musi s k o c z y ć g ł o w ą w dół ze stromego u r w i s k a i p r z e ż y ć szok, 3 2 z a t r z y m a n y s z a r p n i ę c i o m u w i ą z a n e j w kostce l i n y . W nawią­ 3 7 wnętrzach szczonego kościelnych . Caravaggio, P i o t r a , wcalo nio t a k naprzeciw — ś w . z P a w i e m do g ó r y n o g a m i ukrzyżowania Piotra. który przedstawił tych namalo­ — umie­ Pawia. A u t o r zakopiańskiego między obra­ odpowiodniości między znaczeniami, jest w s p ó l n y k o n t e k s t s y m b o l i c z n y , r ó w n i o oo strzałki konkretnio fe­ b y ć m o ż e n i g d y nie nama­ Korespondencje zami i s t n i e j ą m i m o t o , s ą bowiom żny 3 0 remoniach odległym „Dzisiejszych w t e d y g d y do n i k ą d nio p r o w a d z i , g d y k o ń c z y się w nego k l o w n a np. Dantejskich k a n a ł e m i dajo d o ń n u r a — b y g ł o w ą w dnie, k t ó r o lodwie samych dności w ś w . P a w ł a — oba s ą p r z y k ł a d a m i p r z e ż y c i a ś m i e r c i i odrodze­ 2 9 występie s t a w u ze s m o l ą 112—138). Na d r u g i m , c z a s ó w " w k t ó r o j Charlie w y c h o d z i rano zo swej oazy szczęś­ potwior- teksty" . Inaczej, g ł o w ę do k o ń c u — przekomiozna scona z Chu.pl inowskieh Odwrócenie interna m o ż n a na Złych Dolach (Piekło, X X I I , dcmonicznością. pierwszy, ś m i e r t e l n i e p o w a ż n y — przoz ujawnianie ncj oszusta, s k a c z ą ich wa­ ustalonych autorskich w p ł y w ó w istniojo kontekst i zależności. Pytanie, gdzio w l a ś c i w i o ten oczywiście kłopotliwo. Nio w jodnym, dairym może obrazie, to być ja­ sno — alo t e ż p r z e c i e ż nie t y l k o w g ł o w i e badacza. Z a w a r t y o n jest w t e k ś c i e k u l t u r y , k t ó r y trzeba r e k o n s t r u o w a ć , nio t w o ­ rząc przy t y m jakiojś nieistniejącej metafizyki. Zresztą, roz­ t e r k i b ę d ą zawsze. S p a d a j ą c y P a w e ł , j u ż nie w siodle a jeszcze nie na ziemi na zawsze pozostanie dla m n i e w p ó ł d r o g i m i ę d z y 181 �I I . 7. Cyrkowy „ s k o k H a n l o n a " wielkim archetypom a m a ł y m ogniwem ł a ń c u c h a przekształ­ hermeneutyką etnologu a „ d o t r z y m u j ą c ą z o b o w i ą z a ń " idio- ceń, m i ę d z y uniwersałiami reguł i z n a o z e ń a k o n k r e t n ą reali­ grafią historii sztuki, s ł o w e m w miejscu nieustannych pokus zacją z p o m o c ą indywidualnych ś r o d k ó w , m i ę d z y „ o b i e c u j ą c ą " i wieoznyoh w ą t p l i w o ś o i . P R Z Y P I S Y I B . i D . Tedlock, Text and Textile, „ J o u r n a l o f A n t h r o p o ­ logical Research", t . 41,1985, s. 143 J . W o ź n i a k o w s k i , G ł o s w d y s k u s j i ( w : ) Słowo i obraz. M a ­ t e r i a ł y S y m p o z j u m K o m i t e t u N a u k o Sztuce P A N p o d r e d . A . M o r a w i ń s k i e j , Warszawa 1982, s. 224 W . Friodlaondor, Caravaggio Studies, P r i n c e t o n 1956; T h . M a r t o n e , The Theme of the Conversion of Paul in Italian Paintings Prom the Early Christian Period To the High Renaissance, New Y o r k — L o n d o n 1985. Nieocenionemu Sergiuszowi M i c h a l s k i e m u z a w d z i ę c z a m d o s t ę p do tej i k i l k u i n n y c h referowanych t u pozycji. Friedlaondor, op. c i t . , s. 23 t a m ż e , s. 3 M a r t o n e , op. c i t . , t a b . 104 repr. w J . Schultze, Paulus. Recklinghausen 19(14, s. 39—40 repr. w S.J. Freodberg, Painting in Italy .1600—1000, H a r m o n d s w o r t h 1971, t a b . 211 repr. w В . H u b a l a , Johana, Michael Rotlmayr, W i o n 1981, t a b . 104 M a r t o n e , op. c i t . , s. 169—171 Z . Ś w i o c h o w s k i , „Psychomachia" z Clermont ( w : ) Funkcja dzieła sztuki. M a t e r i a ł y Sesji SHS, Warszawa 1972, s. 101, r y c . 7 R . N o e d h a m , Against the Tranquility of Axioms, San Francisco 1984, s. 98—116 r o p r . w M . B r i s t o l , Acting out the Utopia. The Politics of Carnival, „ P e r f o r m a n c e " t . 1 n r 6 1973, s. 13—28 Ź r ó d ł a r e p r o d u k c j i t a k i c h p r z e d s t a w i e ń podaje W . D o o n u a , Le symbolisme de I'acrobatie antique, ..Collection L a t o m u s " , v o l I X . B r u x e l l o s 1953, s. 92 p r z y p . 3 G. D u m e z i l , The Destiny of the Warrior, Chicago—London 1970, s. 119 J . B a r b e y d ' A u r o v i l l y , Diable sprawy, p r z o ł . J . Guze, Warszawa 1978, s. 10 Handwdrlcrbuch des deutschen Aberglaubens, s.v. „ U r n k e h r " , t . 8, s. 1322, B e r l i n 1936/7 8 3 4 5 6 7 8 9 1 0 I I 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 182 1 8 R . Graves, R . P a t a i , Hebrew Myths. The Book of Genesis' L o n d o n 1966, s. 73—74 C . H e n t z e , Tod, Auferstehung, Wellordnung. Das mythische Bild in altesten China, in den grossasitischen und zirkumpazifischen Kulturen, Z u r i c h 1955, s. 103—105, 189 J . S w i f t , Podróże Gulliwera, Warszawa 1957, s. 65 H . H a l p e r t , „The World Will Turn Upside Down": An Unusual Burial Explanation in Folklore and Literature (w:) Folklore Today, B l o o m i n g t o n 1970, s. 193—207 J . Simpson, The World Upside Down Shall Be. A Note on the Folklore of Doomsday, Journal of American Folklore, t. 9 1 , 1978, s. 559—67 W . M u h l a m a n n , Das Myihologem der verkehrlcn Welt, „ K ó l n e r Zeitschrift fur Soziologie u n d Psychologie", n r 4/1961, s. 614—624. Podobnie W . W . I w a n o w , К semioticzeskoj tieorii karnawału kak inwiersii dwoicznych protiwoposlawlenii, Semeiotike. Trudy po znakowym sistemam, t . 8, s. 45—64, T a r t u 1977 В . Myerhof, Return to Wirikuia: Ritual Reversal and Sym­ bolic ontinuily On the Peyote Hunt of the Huichol Indiana ( w : ) The Reversible World. Symbolic Inversion in Art and Society, ed. B a r b a r a Babcock, I t h a c a a n d L o n d o n , s. 237 B . Myerhoff, Peyote and Huichol Worldview: The Structure of a Mystic Vision ( w : ) Cannabis and Culture, ed. V e r a R u b i n , Haguo-Paris 1975, s. 421—422 t e j ż e , Return to Wirikuta, s. 239 t e j ż e , Peyote..., s. 421 t e j ż e , Return to Wirikuta, s. 232 Doonna, o p . c i t . , s. 82—83 M . Baclvtin, Twórczość Franciszka Rabelais' go a kultura ludowa Średniowiecza i Renesansu, Warszawa 1975, s. 482, 537 P a t r z n p . i m p o n u j ą c y skok g ł o w ą w d ó ł do p i a n i n a , u p r a ­ w i a n y przez bra'-i H a n l o n w latach 70-tych X I X w i e k u , J . Towson, Clowns, New Y o r k 1976, s. 179—180 C. Blocker, Catalpa Bow, Cambridge 1979 E . Z o l l a , Archetypes, L o n d o n 1981, s. 137 1 9 8 0 8 1 8 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 �I I I . 9. R o w e r z y s t a w „ p ę t l i ś m i e r c i " , Colorado, 1905 3 4 Wódz Słońca. Autobiografia I).O. Talayesvy, Indianina z plemienia Hopi, Warszawa 1964, s. 206 por. m o r a l i z u j ą c y wiorsz Jaeoba Catsa, De kindcmpclcn, --k o m e n t a r z do p r z e d s t a w i e ń „ G i e r d z i o c i r m y c h " : S p ó j r z oto c h ł o p c y stoją, na g'.owio I w y c i ą g a j ą p r z y t y m n o g i do g ó r y (...) J e s t e ś m y j a k c i , co p o s t r a d a l i r o z u m Głowami zaryliśmy w ziemię 3 5 r. P o k a z u j e m y B o g u podeszwy. C y t u j ę w p r z e k ł a d z i e E w y T o n i a k za j o j p r a c ą m a g i s t o r s k ą Mundus inversus. Ikonografia „świata na opak" w n i d e r l a n d z k i e j i niemieckiej grafice i m a l a r s t w i e X V I i X V I I w . , I n s t y t u t H i s t o r i i S z t u k i U W 1986 J.Z. S m i t h , Birth upside down or right side up?, , , H i s t o r y o f R e l i g i o n " , t . 9, 1970 n r 4, s. 289 Friedlaender, o p . c i t . , s. 7 3 6 3 7 183 �I I . 1. Trójca Święta, ok. 1230 г., Suzdal � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/120deec34e1a9ecd93c2f4d2d058e4d1.pdf 8cf705d80b5748a1f9e0ef71478f2dfa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3230 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3027 Title A name given to the resource Autorzy rocznika 1987 "Polskie Sztuki Ludowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.223-224 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I AUTORZY ROCZNIKA 1987 „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" Spis autorów Rocznika Jubileuszowego — Księgi Pamiątkowej, ofiarowanej Aleksandrowi Jackowskiemu w 35-lecie Jego pracy na stanowisku redaktora naczelnego „Polskiej Sztuki Ludowej" d r hab. Ludwik Stomma Profesor, Ecole Directeur des Hautos Section des Sciences Instytutu Sztuki Etudes, Roligiousos, P a r y ż Prof, dr hab. Stanisław Mossakowski Prof, dr Zofia Dyrektor Sztuk Plastycznych, d'etudes, Pratique Prezes prezes h o n o r o w y Prof, Raszewski Kierownik i Antropologii Kulturowej Katedry Uni­ Prof, dr Anna Kutrzeba Tojnarowa Mieczysław Porębski hab. Tadeusz Chrzanowski Etnologii logii K u l t u r o w e j i Antropo­ Uniwersytetu K a t e d r a K u l t u r y Polskiej U n i ­ Roeli Sulima w e r s y t e t u Warszawskiego, K i e ­ tur' Ś r o d o w i s k o w y c h , Warszawa Senior K r y s t y n a Szefler „Tukwa" Fellow Instytut nia lerii G r a ż y n y Etnograficz­ Doc. dr Exeter College Zakład hab. Jerzy B a r t m i ń s k i redakcja dowej", mgr M a ł g o r z a t a Mazurkiewicz Nieprofesjonalnej, „Polskiej Z a k ł a d J ę z y k a Polskiego U n i Marii Prof, dr hab. Instytut m g r H a n n a Szowczyk- I n s t y t u t S z t u k i P A N , Pracow, -Wierzbicka nia rownik Zakładu, Wroclaw S z t u k i PAN", Pracow­ Teatralnego", Prof, dr Liceum Plas­ dr J a n Adamowski tycznych i m . Antoniego Kenara B r o n i s ł a w Surowiak Tlie H e b r e w U n i v e r s i t y of Je- W i e s ł a w Juszczak Andrzej R ó ż y c k i poligraficzny, d r Jacek O l ę d z k i uczestniczy Prof, dr hab. Czerwiński Stefan hab. Morawski W ł a d y s ł a w a Jaworska, fotografik, reżyser fil­ mowy, m.in. filmów o artystach folklorze, sztuce l u ­ Warszawa Wydział Geografii i Studiów Uniwersytetu Warszawskiego, zeum w M u r z y n o w i e k . P ł o c k a , m.in. wysta­ indywidualna w Galerii nia P r o b l e m ó w K u l t u r y Artys­ Węglarz I n s t y t u t Sztuki P A N , Artystycznej, Wojewódzki Nowy d r Czesław R o b o t y e k i Kierow­ Kul­ Ośrodek Katedra Etnografii Korulska Warszawa I n s t y t u t Sztuki P A N , Pracow­ n i a S z t u k i Nieprofesjonalnej — redakcja „ P o l s k i e j dowej", Artys­ Naczelny Studios", mgr Antoni Kroh War­ w y Sącz Katedra I n s t y t u t Sztuki P A N , b. kierow­ Wasilewski logii Kulturowej Historii i Teorii Lu­ L i t e r a t , etnograf, t ł u m a c z , N o ­ dr Jerzy S ł a w o m i r Zakładu Sztuki Warszawa szawa nik Słowian Kraków mgr E w a nia P r o b l e m ó w K u l t u r y Redaktor Kultury, Jagiellońskiego, I n s t y t u t S z t u k i P A N , Pracow­ Art Mu­ Sącz Uniwersytetu nik Pracowni P r o b l e m ó w Opiekun Warszawa mgr Stanisław I n s t y t u t S z t u k i P A N , Pracow­ „Polish hab. artysta i indywidualnych, tycznej, Prof, dr Skłodowskiej - w wielu wystawach zbiorowych tury Prof, dr Polskiego U n i ­ Marii Regionalnych t y c z n e j , Warszawa Marcin wersytetu dowej, a r t y s t a p l a s t y k , z zawodu tech­ Podagogieznej, Zakład Języka ludowych, Jorozolima G r a ż y n y Hase, Warszawa hab. Szkoły Folklore, wa Doc. dr szej m s a l o m , D e p a r t a m e n t o f Jewish nik Lu­ -Curie, L u b l i n w latach 1948—1953, Zakopane d r Olga M u l k i e w i c z -Gołdhorgowa Sztuki Warszawa Opole Teatral­ Sztuk Nieprofesjonalnej- I n s t y t u t F i l o l o g i i Polskioj W y ż ­ hab. D o r o t a Simonides nego", Warszawa Dyrektor Sztuki redakcja „ P o l s k i e j dowej", redakcja „ P a m i ę t n i k a mgr Halina Konarowa Skłodowskiej - W y d z i a ł F i l o l o g i i Polskiej U n i ­ Skłodowskiej - nia „ P a m i ę t n i k a Marii wersytetu Wrocławskiego, Kie­ -Curie, L u b l i n dr Jerzy Timoszcwicz wersj'totu Warszawa Polskiego U n i - Jacek K o l b u s z e w s k i Sztrrki L u ­ Warszawa worsy t e t u Hase, Języka -Curie, L u b l i n S z t u k i P A N , Pracow­ Sztuki artysta plastyk, wystawy indy­ widualne w Galerii P A X i Ga­ Lublin of A r t , E x e t e r , A n g l i a Kunezyńska-Iraeka Historii Jagielloń­ r o w n i k Z e s p o ł u do B a c l a ń K u l ­ czosnej, K a t o l i c k i U n i w e r s y t e t Lubelski, dr Anna Katedry Sztuki Uniwersytetu hab. Doc. dr Katedra Historii Sztuki Nowo- dr Aleksandra Jae.her-Tyszkowi i Kustosz M u z e u m nego, K r a k ó w Prof. M a r e k Łąc/.yń.ski „Pamiętnika skiego, K r a k ó w Katedra Warszawskiego, Warszawa Doe. dr Teatralne­ Redaktor Kierownik hab. szawa hab. „Pamiętnika Teatralnego", Warszawa Etnologii w e r s y t e t u Warszawskiego, W a r ­ Prof, dr nia, go", hab. AICA, AICA I n s t y t u t S z t u k i P A N , Pracow­ dr Zbigniew P A N , Warszawa Sokołowie. wieloletni Sekcji Polskiej Etnologii i Antropo­ Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 223 �dr Ryszard Tomicki Instytut Historii K u l t u r y Ma­ terialnej PAN, Zakład mgr Bożena K u r a l Etno­ Benedyktowicz Instytut Sztuki Historii i Teorii kcja wej". Prof, d r Roman bab. Reinfuss „Polskiej Sztuki P A N , Zespół Kraków P A N , Zakład Filmu Sztuki reda­ Ludo­ m g r Aleksandra Jackowska m g r Leszek P u d ł o w s k i etnograf, Warszawa historyk, heraldyk, Konserwacji Warszawa Instytut Sztuki Dokumentacji Sztuki Ludowej, g r a f i i , Warszawa d r Zbigniew Instytut Dokumentacji Sztuki Ludowej, War­ szawa P A N , Zespól redakcja „ P o l s k i e j S z t u k i L u ­ Pracownie Zabytków, Jan Świderski artysta Sztuki dowej", K r a k ó w skiej fotografik, PAN, Sztuki Instytut redakcja „Pol­ Ludowej", War­ szawa dr E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a m g r A d a m Bartosz I n s t y t u t Sztuki P A N , Kierow­ n i k Z e s p o ł u D o k u m e n t a c j i Sztuk i L u d o w e j , redakcja „ P o l s k i e j Sztuki Ludowej", K r a k ó w Dyrektor Muzeum Okręgowego, Tarnów mgr Zofia Bisiak Pot. J - Świderski 224 I Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury, g ł ó w n y specjalista do spraw plastyki, redakcja „Polskiej Sztuki Ludowej", Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c9c8388328536a2b6bb379521bf9f658.pdf 1e77dfddb97dbd672d696f5bc71f6be7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3227 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3024 Title A name given to the resource Słomiane figury Marcina Lorkiewicza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.208-212 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Bartosz I I . 1. Matka Boska SŁOMIANE FIGURY MARCINA LORKIEWICZA W konkursio t w ó r c z o ś c i ludowoj o r g a n i z o w a n y m przez W o ­ się jeszcze 2 siostry. Wszyscy o n i p r a c u j ą na w s i . B r a c i a — j e w ó d z k i O ś r o d e k K u l t u r y w Tarnowio w 1977 r . pierwsze miejsce z wyjątkiom z a j ą ł w y k o n a w c a „ s ł o m i a n y c h r z e ź b " — f i g u r e k plecionych ze Marcinowi przypadło jednego —• oraz siostry, p o ż e n i l i się wczośnio. s ł o m y . W i t o zo starannie dobieranych b a r w ą pasm s ł o m y f i g u r k i na o j c o w i ź n i e . B y ł bardzo p r a c o w i t y , o d dziecka p r z y z w y c z a j o n y do k o ń c a m i e s z k a ć z r o d z i c a m i i p o z o s t a ć z a c h w y c i ł y w ó w c z a s o g l ą d a j ą c y c h . I c h t w ó r c a na o t w a r c i u w y s t a ­ z a r ó w n o do c i ę ż k i c h r o b ó t , j a k t e ż do p o m o c y matce, w y nie p o k a z a ł s i ę . Zainterosowanio jogo w y r o b a m i onieśmieliło w y r ę c z a ł w dojeniu, g o t o w a n i u i i n n y c h d o m o w y c h go do tego stopnia, że n i e c h ę t n i e w p u s z c z a ł do swego d o m u Z m a t k ą t e ż — k t ó r a z m a r ł a w 1974 r . w w i e k u 76 ł a t — m i e s z k a ł osoby zaintorosowane jogo p r a c a m i , k t ó r e b y ł y m u nieznane. T a do k o ń c a . N a 2 h e k t a r o w y m gospodarstwie p o z o s t a ł wraz z bra­ nieśmiałość t e m , r ó w n i e ż j a k M a r c i n kawalerem. pozostała Marcinowi Loikiewiezowi do dziś, otwarcie w y s t a w y s w y c h prac o r g a n i z o w a n ą w m u z o u m na tar­ n o w s k i m w 198.'! r. r ó w n i e ż nio p r z y s z e d ł , c h o ć mieszka w p o d farnowskioh W i e r z c h o s ł a w i c a c h i do m i a s t a udaje się p r z y n a j - którą pracach. Jest zadowolony bardzo ze swego ż y c i a „ w a r u n k i m a m bardzo dobre, bo nio m a m r o d z i n y , n i k t m i nie przeszkadza, r o b i ę co c h c ę , to jost bardzo dobre."* Po wojnio u k o ń c z y ł 7 klas, a po 2 l a t a c h p r z e r w y jeszozo m n i o j raz w t y g o d n i u . W y s t a w ę o g l ą d a ł u k r a d k i o m w k i l k a d n i 8 k l a s ę . „ C h c i a ł e m b y ć k s i ę d z e m , ale — w p o l u r o b o t a , n a u k a po o t w a r c i u . C h o ć d u m n y z zainteresowania m n i e m ę c z y ł a , mamusia to m n i e n a w o t z a p i s a ł a na ł a c i n ę w 8 jogo p r a c ą , nie p o t r a f i p u b ł i c z n i o się e k s p o n o w a ć , u k r y w a j ą c s w ą t w a r z w cioniu. klasio, alem c h o d z i ł t y l k o coś m i e s i ą c , nie l u b i ł e m n a u k i , gra­ .lego prace pokazano na k i l k u w y s t a w a c h w p l a c ó w k a c h k u l t u ­ m a t y k a , historia, r a c h u n k i — t o m i nie s z ł o . L u b i a ł e m p r z y r o d ę , r a l n y c h T a r n o w a i na terenie w o j e w ó d z t w a , a ostatnio (1985) r y s u n k i , mamusia m y ś l a ł a , że t a ł a c i n a m i się p r z y d a , m o ż e b y m na w y s t a w i e „ S z t u k a l u d o w a Polski p o ł u d n i o w e j " w Hanoworze. i w y b r a ł się na k s i ę d z a , ale to b y ł a c i ę ż k a n a u k a w szkole". T w ó r c a ma coraz w i ę k s z o poczucie w a r t o ś c i swych prac, w roz­ N i g d y t e ż nie c z y t a ł k s i ą ż e k , „ a co się b ę d ę m ę c z y ł , radio i tolo- m o w a c h zo m n ą tego nio u k r y w a , czuje się t w ó r c ą , w i z j a wszystko m i p o w i e d z ą , j a n i g d y nic nie c z y t a ł e m i nie czy­ artystą, g r o m a d z i — bardzo nieliczne — w z m i a n k i prasowe na tomat swej t w ó r c z o ś c i . A l e nie p o t r a f i się zgodzić na publiczne ukazanie swoj postaci, choć pierwotno zażenowanie towarzyszące zain­ teresowaniu jego o s o b ą znacznie o s ł a b ł o . M a r c i n L o r k i e w i c z mieszka w s ł y n n y c h baśń, Quo vadis, Znachora. W rozmowie r o b i j e d n a k w r a ż e n i e bardzo inteligentnego, oczytanego c z ł o w i e k a , interesuje się r o z m a i t y m i zagadnieniami, Wiorzchosławicach, wsi rodzinnej W . W i t o s a . U r o d z i ł się t u t a j 12 listopada 1930 г., jako naunlodszy z 4 s y n ó w bogatych gospodarzy. Po n i m u r o d z i ł y 208 t a m " . Ze szkolnych l a t p a m i ę t a , żo c z y t a ł Starą * Materiały w Archiwum Etnograficznym Muzeum Okręgo­ wego w T a r n o w i e . �p o t r a f i d y s k u t o w a ć , p r z e d s t a w i a ć w ł a s n e stanowisko. P r z y t y m posługuje się bardzo poprawnym językiem, wyzbytym miejscowej g w a r y . Bardzo w n i k l i w i e ocenia p r o g r a m y zyjne, poszczególnych artystów cech telewi­ i w y k o n a w c ó w . Jest t o jego podstawowe ź r ó d ł o wiedzy o świecie o d k i l k u n a s t u l a t . Poza s ł u ż b ą w o j s k o w ą ( H e l , F r o m b o r k ) n i g d y n i e w y j e ż d ż a ł poza region. B y w a ł t y l k o w K r a k o w i e — t a m w y b r a ł się by z w i e d z i ć M u z e u m E t n o g i a f i c z n o , k i e d y u ś w i a d o m i ł sobie, ż e jego działalność określać poczęto twórczością ludową. Nigdy nie i n t e r e s o w a ł się p r a c a m i i n n y c h t w ó r c ó w , nie m i a ł o k a z j i i c h s p o t y k a ć , choć k i l k a wystaw sztuki ludowej oglądnął w tarnow­ skim muzeum, instytucji, z k t ó r ą o d k i l k u lat ma stały kontakt. K o s z y k i s ł o m i a n e n a chleb z a c z ą ł w y p l a t a ć k i l k a l a t w c z e ś n i e j n i m jego prace t r a f i ł y n a k o n k u r s . W e w s i do f o r m o w a n i a chleba u ż y w a się s ł o m i a n y c h k o s z y c z k ó w a w y r a b i a ł o j o t u t e j k i l k a o s ó b . Kiedy matce zniszczył s i ę koszyczek poprosiła Marcina b y s p r ó b o w a ł z r o b i ć n o w y . P r z y j r z a ł się „ s ł o m i a n c o " , k t ó r ą w y k o n a ł c h ł o p z Szujca ( p r z y s i ó ł e k W i e r z c h o s ł a w i c ) . B y ł a t o s ł o m i a n k a zszywana z pasm s ł o m i a n y c h o p l a t a n y c h ł y k i e m . I n n e koszyczki splatane b y ł y c i e n k i m k o r z e n i e m sosnowym. L o r k i e w i c z użył do o p l o t u sznurka i w t e n s p o s ó b w y p l a t a s ł o m i a n k i do d z i ś . K i e d y o k a z a ł o s i ę , ż e w y k o n a n i e s ł o m i a n k i nie jest t r u d n e , roz­ p o c z ą ł i c h p r o d u k c j ę na większą skalę. Odbiorcami b y l i sąsiedzi, a przez j a k i ś czas d o s t a r c z a ł w i ę k s z e i c h ilości h a n d l a r z o w i do H a c z o w a . Z b y t n a k o s z y k i m a do d z i ś , g d y ż ludzie p i e k ą w ł a s n y chleb w miejscowej p i e k a r n i i w t y c h s ł o m i a n k a c h w o ż ą ciasto z domu. I I . 2. Król 3 z szopki; i l . 3. Aniołek z szopki; Zielna ił. 4. Matka Boska �K i e d y z r o b i ! s ł o m i a n k ę i „ s i ę u d a ł a , z r o b i ł e m d r u g ą , jeszcze lopszą. To m y ś l a ł e m t a k — j a k się u d a ł o s ł o m i a n k ę , to z r o b i ę b e c z u ł k ę , j a k się u d a ł a b e c z u ł k a , to m o ż e z r o b i ę j a k i ś f l a k o n i k , i t a k coraz t o inne rzeczy r o b i ł e m . T o p o m y ś l a ł e m , że m o ż e da się i c z ł o w i o k a z r o b i ć , i t a k z a c z ą ł e m to f i g u r k i ze s ł o m y p l e ś ć . To b y ł o bardzo ł a d n e , to się k a ż d e m u p o d o b a " . P i e r w s z ą f i g u r ą b y ł a Matka Boska Zielna, cioła. P o t e m b y ł a szopka, Droga Krzyżowa, w y k o n a n a do k o ś ­ i iime f i g u r y a t a k ż e cale rozbudowane sceny. W y k o n u j ą c p o d s t a w o w y splot L o r k i e w i c z p o s ł u g u j e się p i o r ś eieniem w y k o n a n y m z metalowej r u r k i . W z a l e ż n o ś c i od g r u b o ś c i s ł o m i a n e g o pasma u ż y w a r u r o k r ó ż n o j g r u b o ś c i , o d 11 do 17 m m . S z e r o k o ś ć p i e r ś c i o n i a w y n o s i 15—20 m m . P i e r ś c i e ń t a k i nasuwa na ciasno u f o r m o w a n ą w i ą z k ę ź d ź b e ł ż y t n i c h i t u ż za p i e r ś c i e n i o m o w i j a uformowano walcowato pasmo n i c i ą (sznurkiem) nawleczo­ ną na igłę. T a k powstaje oplecione n i c i ą pasmo, z formuje się k s z t a ł t gotowego w y r o b u . K s z t a ł t o w a n i o którego następuje r ó w n o l e g l e z w i c i e m pasma. K a ż d y w y r ó b — koszyczek, f l a k o n , czy k o r p u s postaci, to forma u t w o r z o n a ze spiralnie w z n o s z ą c o g o się pasma. P ł a s k i w y r ó b (koszyk, taca i t p . ) uzyskuje się spiralnie zwijając w płaszczyźnie tworzący się o p l o t s ł o m i a n y , jedno- ozośnio za k a ż d y m o w i n i ę c i e m n i c i ą p r z y s z y w a j ą c igłą k o l e j n y z w ó j do poprzodniego. R ó w n o c z o ś n i e formuje się p i o n o w y k s z t a ł t w y r o b u . W y k o n u j ą c f o r m y w y s m u k l ę (korpus postaci, b e c z u ł k ę i t p . ) po w y k o n a n i u p ł a s k i e g o dna kolejne zwoje pasm u k ł a d a się spiralnie n a sobie p r z e w l e k a j ą c igłą z n i t k ą o p l a t a j ą c ą w y ż e j f o r m o w a n y zwój poprzez n i t k ę z w o j u n i ż s z e g o . Powstaje w ten s p o s ó b bardzo szczolno i mocna ś c i a n k a n p . naczynia. Prace swo w y k o n u j e L o r k i e w i c z ze s ł o m y ż y t n i e j : „słomę m u s z ę o m ł ó c i ć copem, bo w m ł o c k a r n i się niszczy s ł o m ę , pogniecie się te ź d z i e b e l k a . J a k potem obotnę kłosy, to z o s t a n ą źdźbła proste. To trzeba teraz o b s m y k a ć te ł u s k i ze ź d z i e b e ł , to r o b i ę to na t a k i m grzebieniu j a k grabie z d r e w n i a n y m i z ę b a m i , tak się to c z y ś c i , i to j u ż jest gotowa s ł o m a do r o b o t y . " „ P a m i ę t a m , najbardziej p o d o b a ł a m i się s ł o m a j a k się w p o l u r o b i ł o , s n o p k i się w i ą z a ł o . R o b i l i ś m y t a k i e o b r ą c z k i ze słomy na palce, i t a k się cieszyło, że t o takie p i ę k n e , z ł o t e ; t o się m y ś l a ł o , co z tego z r o b i ć ł a d n e g o , szkoda m i b y ł o tej s ł o m y , że t o t a k i e p i ę k n e , t a k się b e z u ż y t e c z n i e niszczy •— g n ó j się z niej r o b i , a to t a k i e p i ę k n e " . U b o l e w a n a d z l ą j a k o ś c i ą t e r a ź n i e j s z e j s ł o m y , k t ó r a nie odpowiedniego koloru. „Dawniej był kolor złocisty, ma czysty, a teraz s ł o m a p l e ś n i e j e j a k t y l k o z b o ż e dojrzeje, czernieje. Chyba to po nawozach. To b y ł p i ę k n y k o l o r , to b y ł y dalekie ł a t a , t o kolor b y ł p i e l m y , c z y ś c i u t k i , a ż się b ł y s z c z a ł o " . N i e k t ó r e w y r o b y maluje więc olojno, aby p o k r y ć to n i e d o s k o n a ł o ś c i s ł o m y . Naj­ bardziej j o d n a k coni n a t u r a l n y k o l o r s ł o m y . L o r k i e w i c z na k o l o r jost szczogólnie w r a ż l i w y , o g l ą d a j ą c ilustracje dzieł s z t u k i przede wszystkim zwraca u w a g ę n a barwę, podkreśla jej znaczenie w o d d z i a ł y w a n i u na odbiorcę. T o t e ż w y k o n u j ą c zwłaszcza drob­ niejsze p r z e d m i o t y bardzo starannie dobiera odcienie s ł o m y , dla w y d o b y c i a n a j w ł a ś c i w s z e g o efektu. Ciekawe efekty kolorystyczne o s i ą g a p r z y w y r o b a c h lub ich fragmentach nie plecionych, ale w y k o n a n y c h ze ź d z i e b e ł s ł o m y p ł a s k o , l u ź n o u k ł a d a n y c h i m o ­ c o w a n y c h n a p ł a s k i m tle (na k a r t o n i e ) n i c i ą l u b k l e j e m . S ą to r ó ż n e g o rodzaju r a m k i do f o t o g r a f i i itp. Układa i o b r a z k ó w , m a ł e szopki w t e d y p ł a s z c z y z n y r ó ż n i ą c e się o d c i e n i a m i b a r w i g r u b o ś c i ą ździoboł. Ź d z i e b e ł p r o s t y c h , nie plecionych u ż y w a j a k o p o s z c z e g ó l n e elemonty f i g u r , co w zostawieniu ze słomą s p l a t a n ą dajo bardzo ciekawy efokt p l a s t y c z n y . W t a k i m p r z y ­ padku u ż y w a też ździebeł różnoj grubości traw. Wykonuje z nich n p . włosy postaci, k o r o n y , n a c z ó l k a , ozdoby szat. W i ą z k a p r o s t y c h I I . 5. I I . 6. Papież U. 210 7. Fragment jako Krzyż Dobry wystawy, Muzeum 1983 r . Pasterz Okręgowe w Tarnowie, �5 ifliinio uformowana słomiany<* ftwy y ° e '» . K o r p u s f i g u r y t w o r z y walec z w o ł a j * różnej krzywizn*. W w s ! t f t t rf l u b n W K W l M l w v y t w o r z y bufiaste do cholew. góry według umocowana słomy h c 1 g i Q d o <^*™£^ L 4 p a s m g ł ó w k a postaci. Bece t w o r z ą z a - у Jyte płaszczyznowo. Dłonie ^ [ ^ J ^ V njasem z drew.ia w y k o n u j e 8 or l u b stopy s a r f t e e p d ^haraktor postaci. t i i o j m a zilustro- 0 staj%™ P " walcowatego k o r p u s u , jesn ^ f ^ drewna. F t w ó r c y głowy rzeźbiono w lipo- N a j w i ę c e j k ł o p o t u spr _J togo s i ę nie m rue tra i Głowy ^pnyznaję, d r e w nt o i e :b y„vr rzezp o^JJj^^ ^ j e proste. zarysy <*агиу. C h ę t n i e p o w i e r z y ł b y ę „ « ~ n a e z o n v m i elemen„ „ a t u ci ча r z e ź b i o n o p ł a s k o , z lodwo z a ™ » ? j^D postać . 4 ń c uzyskuje Lorkiewicz prze/, ь о ю г , ftrtyst% k d o к д а 1 e n t u m o Ц i n J № I t l u r r a 2 i B t o i„i»c ie f a r b a m i p l a k a t o w y m i l u b olejno. p l u j ą c je , ' T rti-iriAwicz r ó w n i e ż drobne Z drewna w y k o n u j e L o r k i e w i c z r o w u i ,tv element n J f t f t m P 1 s p e ł n i a j ą c e w y p o s a ż e n i e postaci w ^ ^ ' ' ' ^ ^ " ^ ^ w i l i ^ y ż d ź w i g a n y przez Chrystusa, i t p . I ' 1 0 Ł ^^. y w p o d s t a w o w y surowiec, z k t ó r e g o fragmenty 9fl i o t szat, o z d ó b , r e k w i z y t y , t o m o ^ _ TO u Z 1 ia p o r n blaszki, d r u t jak t k a n i n a , b a r w n a n i ć i sznurek, в raw^ i s ^ ^ j ^ . _ , t , l k i o ł l »ter«»lów, e postacie o drobiazgi w y k o n a n e dla d„łoWać ^ zkę p u s t a k ż e gotowe d r o b n e ™ . ma k a d z i d ł o z p o z ł a c a n e j piasti^o-w j v , l e r y n y (A/nłfcr* „.elnia f u n k c j ę o d z i e ż y - s ą t o n a ogol Obsz i T Królowie s szopłU, w i e r z e rzymscy)- B a r w u j ^ - ' " d o obszycia t k a n i n y l u b w p r o s t b y w a naszywany na ' ° ) „ > < • do p o d k r e ś l e n i a k o n t u r ó w s t r o j u , korpusu słuzą<- oo p o « ^ , ; k t ó r e postacio m a j ą D l a wzbogacenia efektu wizualnego т е к и r ^ g ^ i , dodatkowo malowane f r a g m e n t y s ł o m i a n e g o а ^ ^ ^ ^ ^ niekiedy p ł a s z c z y z n a k o r p u s u p o m a owana y i m i t u j o t k a n i n ę szaty. ^ ^ i z głównie s ł o m i a n k i Miejscowi m i e s z k a ń c y ^ ^ pjja c z ł o n k ó w rodziny z r o b i ł na chleb, czasem r a m k ę c o ^ \ ^ ' y , ^ b i e l i z n ę . Sprzedajo on k i l k a m i a r e k n a z b o ż e , ^ l a , znając a K o k № i r o W ; l l k w l 0 B 0 S б 1 Ш 5 У я T fi a p a B L o r k i e w u 0 И S Marcin Lorkiowicz przy pracy r t p Q Q № s te w y r o b y bardzo t a m o , „ z a wartość w ł o ż o n e j w т о p r a c y. „ „ 1 , chętniej sznurka o d s n o p o w s ą z a w K m a t o r i Л1 cioblem w skali k r a j u . ) W k^zość figuralnych a i u a m o k r e s (Lorkiowicz u ż y w a n a j . . stanowi k t ó r e g o nabycie »• o L o r k i e w i c z do _ ^ k o m p o z y c j i wyKonuje Kościoła. S ą t o sceny d ^ ^ ^ w t v m celu w y k o n a ł k i l k a szopek, d r o g ę к г л у ^ » ч . t- r W t y m comw>*.ui _ , , b r ó i n o wersjo Matni Dobrego Pasterza z o w i e c z k a m i , 12 Aposwwu, i zchoslaJjDsJtieJ. N i o k t ó i o z t y c h f i g u r p o z o s t a ł y w " " ^ ^ p aż w i c k i m , inne po w y e k s p o n o w a n i u w r a c a j ą j ów zebrało się m u j u ż wiele t y c h f i g u r , a s ą one . i > . forseciotnie 2 5—40 c m , n a j w y ż s z e - - p o n a d 1 m ) , j e ludom cienie dwuizbowego mieszkania jest z a p e ł n i o n e ' ^ ™ ' w e r o h r o l r f t p s b m f m o W M m i o s z t вд aż po s u f i t . N a snafaeh i stole s t o j ą g ę s t o f i g u r y , t a C p Q sarn^ dłedze. N a d ł ó ż k i e m z b u d o w a n y jest pomost, в u z ą c y ^ sprzedaje kowo p i ę t r o s k ł a d o w a n i a f i g u r . Drobniejszo J ^ ' i g d y poprzez w y s t a w y pełnia j ą szafy i l e ż ą n a k l e p i e koud wczasu, stodole — sprzei aj c z f t 3 a r t t przygodnym" o d w i e d z a j ą c y m , ręcznie ^ s n o p^ó w , о A <? , — : i _ r ł —l . ц zimą- niemal d z i e ń w " ^ ^ . przedmiotV y ozdobne. Z b i c i a s ^ , j i sznurek, ten o s t a t n i n p . , p o Ч a ) postace, g materiału, z s t a l y c ł i z roz- ftOW к k k ó o U w ) r o p r j W O 0 0 Wykorzystujo też cinauyoh s n o p ó w w i ą z a n y c h w maszynowo ł ó k n a sztucznego, w t e d y dzieli s k r a w k i sznura plecionego z Zimą mieszkanie m i e s z c z ą c e się splot n a cioiiszo радгпл * + • Ir Л V liii o ł l L1 Mię coraz ' j :„Jn dachem z częścią częścią i n w o n t a r s k ą - 1 . . „ ; r,,wtaciami ze złocistej s t o m y . l t t е Г О T т v m P gęściej nowymi posLa.o " Fot e. większyc etnografie т о . l a t i s t o t n ą tresc s t a n o w i ą od k i l k u n a s t u Słomiane figurki z młóconych p żniwach wybiera ż y o i a Marcina l.orkiewn-za.• ! o,™w.miie n r z y c o t o w u j e do \ Bartosz, i l . 9 ; W . D Duuddzziiaakk,, U . t , o M o ź d z i e r z , i l . 2—4 2 И �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7a997bbbe7e58df7b1433688e56ef94.pdf 41565fc7c372d1500d511f8f17076674 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2365 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2196 Title A name given to the resource O książce Marka Waszkiela "Dzieje teatru lalek w Polsce" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jurkowski, Henryk Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Henryk Jurkowski O KSIĄŻCE M A R K A WASZKIELA — DZIEJE O t r z y m a l i ś m y książkę p r a w d z i w i e g o d n ą u w a g i z a r ó w n o ze w z g l ę d u na jej u n i k a l n o ś ć , jak i w y s o k ą w a r t o ś ć d o k u m e n t a c y j n ą . Marek Waszkiel w y d a ł Dzieje teatru lalek w Polsce, komponując je z d w ó c h części: Krótkiej historii teatru lalek w Polsce i z j e g o Kroniki— o d w i e k u XV d o roku 1 9 4 5 . Jest także część w s t ę p n a z s o l i d n y m przeglądem b a d a ń , ale ja pragnę się skupić na n a j w a ż n i e j s z y c h aspektach pracy. D o d a m , że jest ona z a o p a t ­ rzona w indeksy i ilustracje. Te ostatnie w y d o b y t e w w i ę k s z o ś c i z a r c h i w ó w i z a p o m n i a n y c h czasopism. U k ł a d książki, c o zrozumiałe, zaleca p e w n ą kolejność lektury. N a j p i e r w Krótka historia, a p o t e m Kronika. M o g ł o b y się w y d a ­ w a ć , że w t e n s p o s ó b została ustalona hierarchia o b u części. Że Kronika t o t y l k o d o k u m e n t a c j a , p o t w i e r d z a j ą c a tezy, s f o r m u ł o ­ w a n e w e „ w c z e ś n i e j s z e j " Krótkiej historii. Sąd taki b y ł b y p o ­ c h o p n y , p o n i e w a ż o b i e części noszą w s p ó l n ą nazwę: Dzieje teatru lalek. Kronika zatem jest częścią Dziejów i m o ż n a założyć, że j a k o taka s t a n o w i dzieło a u t o n o m i c z n e . Chętnie przyjmuję takie założenie, p o n i e w a ż w i e r z ę , że każde zestawienie d o k u m e n ­ t ó w zawiera p e w n ą w i z j ę t e m a t u , k t ó r e g o d o t y c z y . O d c z u w a m w i ę c p o k u s ę , b y o b i e części Dziejów t r a k t o w a ć o s o b n o , a n a w e t zacząć moją w y p o w i e d ź o d o m ó w i e n i a Kroniki. Wyobrażam sobie b o w i e m , że p o w s t a ł a ona wcześniej i stała się p o d s t a w ą d o napisania Krótkiej historii. Waszkiel pierwszy zebrał — w Kronice — wszystkie d o s t ę p n e dziś d o k u m e n t y , w s p o m n i e n i a , w z m i a n k i , n o t a t k i , zapiski itp., k t ó r y c h autorzy p o t w i e r d z a l i o b e c n o ś ć teatru lalek w Polsce, a czasem n a w e t p r ó b o w a l i g o opisać. Kronika zatem posiada bezcenną w a r t o ś ć dla każdego badacza teatru. T e g o rodzaju zbiór d o k u m e n t ó w z natury rzeczy pozostaje o t w a r t y . Będzie u z u p e ł n i a n y w przyszłości, c h o c i a ż t r u d n o ocze­ k i w a ć j a k i c h ś rewelacji w najbliższym czasie. W i e l e u z u p e ł n i e ń d o k o n a jeszcze sam Waszkiel, który okazał się nie t y l k o p i l n y m c z y t e l n i k i e m i n n y c h a u t o r ó w , ale także z n a k o m i t y m szperaczem 0 n i e z a w o d n e j i n t u i c j i . T o j e m u zawdzięcza Kronika bogatą dokumentację cudzoziemskich teatrów lalkowych i mechanicz­ n y c h z pierwszej p o ł o w y XX w i e k u oraz s k o r y g o w a n i e obrazu p o l s k i e g o teatru lalek z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . W b r e w a p o l o ­ getom (Encyklopedia P W N ) pierwszeństwa Warszawskiego „ B a j a " w p o b u d z a n i u r o z w o j u p o l s k i e g o teatru latek, Waszkiel u d o w o d n i ł ostatecznie, że ś r o d o w i s k o poznańskie posiadało nie mniejszą d y n a m i k ę i znaczenie. W t y m kontekście z a d z i w i a j ą c o wyraziście j a w i się przed nami s y l w e t k a Stefana P o l o n y i - P o l o ń s k i e g o , lalkarza trzech miast, i r e g i o n ó w : K r a k o w a , K a t o w i c 1 Poznania. Lektura Kroniki jest zajęciem f a s c y n u j ą c y m . Odsłania ona dzieje sztuki lalkarskiej, umieszczanej zazwyczaj w ś r ó d p o p u l a r ­ n y c h w i d o w i s k l u d o w y c h . Była ona rzedziej o p i s y w a n a niż teatr aktorski, t o p r a w d a , ale miała szeroki zasięg o d d z i a ł y w a n i a . Posiadała w ł a s n ą i w c a l e niemałą p u b l i c z n o ś ć z a r ó w n o w krę­ g a c h m a g n a c k i c h , jak i w ś r ó d ulicznej g a w i e d z i ; w ś r ó d w i d z ó w sceny n a r o d o w e j , którzy dla marionetek z a n i e d b y w a l i d r a m y i tragedie w y s t a w i a n e przez L u d w i k a O s i ń s k i e g o , jak i w społecz­ n o ś c i a c h miast i w s i , o b s e r w u j ą c y c h s z o p k o w ą tradycję. Kronika pokazuje teatr lalek w Polsce w całej j e g o r ó ż n o r o d n o ­ ści: z j e g o p r y n c y p a ł a m i c u d z o z i e m s k i m i i r o d z i m y m i , z j e g o n i e z l i c z o n y m i o d m i a n a m i , które w sumie s t a n o w i ł y p r a w d z i w e t h e a t r u m m u n d i i n w e n c j i artystycznej i inżynieryjnej; z j e g o n i e d o l a m i , które określały losy w ę d u j ą c y c h lalkarzy. Kronika u p r z y t o m n i a także przemijanie d a w n y c h f o r m teatru i n a r o d z i n y n o w y c h . A jeśli już któraś z t y c h f o r m okazała się — jak szopka — w y j ą t k o w o t r w a ł a nie t r u d n o z a u w a ż y ć , że i ona podlegała nieustającej e w o l u c j i . D o k o n u j ą c zestawienia d o k u m e n t ó w Waszkiel nic nie uronił z ich naturalnej a u t o n o m i c z n o ś c i . Przemawiają samodzielnie 148 TEATRU LALEK W POLSCE w a g ą z a w a r t e g o w nich ś w i a d e c t w a . T w o r z ą „ w ł a s n e " dzieje teatru lalek w Polsce. W y o b r a ż a m sobie, że niezależnie o d t e g o jak badacze teatru lalek m o g i l b y i n t e r p r e t o w a ć zebrane materiały, zawierają o n e już p e w i e n , u t r w a l o n y w Kronice, obraz lalkarstwa w Polsce. Jest t o rezultat a u t o r s k i e g o zamierzenia. W Kronice o d z w i e r c i e d l a się o b i e k t y w i z m i kultura b a d a w c z a jej autora. O c z y w i ś c i e , Waszkiel nie poprzestał na Kronice o c z y m ś w i a d ­ czy Krótka historia. Nie znam zresztą autora, który b y się p o ­ w s t r z y m a ł przed szansą s k o m e n t o w a n i a zebranych m a t e r i a ł ó w . Waszkiel zdaje sobie s p r a w ę , że jeszcze nie czas na k o m p e t e n t n e i w y c z e r p u j ą c e dzieje teatru lalek w Polsce. D y s k u t u j e w i e l e niejasnych p u n k t ó w . Pokazuje t r u d n o ś c i w o p r a c o w a n i u genezy szopki ( m . i n . p o d w a ż a moją hipotezę o p o c h o d z e n i u szopki z ołtarza szafiastego — r e t a b l o ) . Ostrożnie traktuje interpretacje d a w n y c h niejasno s f o r m u ł o w a n y c h d o k u m e n t ó w . Przyjmuje t y l k o te w n i o s k i , które da się p r z e k o n y w a j ą c o u d o w o d n i ć . Waszkiel z d e c y d o w a ł się w y z n a c z y ć p u n k t graniczny dla s w y c h rozważań na rok 1 9 4 5 . T ł u m a c z y się t o f a k t e m , że lalkarstwo przed t y m r o k i e m b y ł o w y r a z e m i n d y w i d u a l n y c h u p o d o b a ń czy k o n i e c z n o ś c i a l b o też s p o ł e c z n y c h z a p o t r z e b o w a ń i s t y m u l a c j i . Po roku 1 9 4 5 zostało o n o p o d p o r z ą d k o w a n e w ł a ­ d z o m p a ń s t w o w y m , które p o w o ł a ł y d o życia t w ó r d o t ą d nie znany: p a ń s t w o w e teatry lalek. Z g o d a na taką cezurę, a c z k o l w i e k nie w i e m y , czy „ p a ń s t w o w e teatry lalek" nie były t y l k o i n c y d e n ­ t e m w dziejach naszego lalkarstwa. Dzieje d o roku 1 9 4 5 są dość b o g a t e , by stać się p r z e d m i o t e m u w a ż n e j analizy. W y m a g a j ą też starannej periodyzacji. Waszkiel przyjął to w y z w a n i e , ale o d p o w i e d z i a ł na nie w s p o s ó b dość niejasny. O t o t y t u ł y r o z d z i a ł ó w : „ S z o p k a " ; „ P o c z ą t k i lalkarstwa w P o l s c e " ; „ W stronę teatru dla d z i e c i " ( „ P i e r w s z e teatry dla dzieci"; „ N o w e ś r o d o w i s k o " ) ; „Szopka satyryczna"; „ W o j n a i l a l k i " . Wskazują o n e na duże t r u d n o ś c i o k l a s y f i k o w a n i u materiału. „ P o c z ą t k i l a l k a r s t w a " i „ W o j n a i l a l k i " — w y n i k a j ą z kryterium c z a s o w e g o , „ S z o p k a " i „ S z o p k a s a t y r y c z n a " — z kry­ t e r i u m g a t u n k o w e g o , „ W stronę teatru dla d z i e c i " — z kryterium s o c j o l o g i c z n e g o . Zdaję sobie s p r a w ę , że porządkując materiał historyczny t r u d n o o żelazną k o n s e k w e n c j ę . E w e n t u a l n y krytyk p o w i n i e n zatem spojrzeć na zawartość r o z d z i a ł ó w , która czasem i g n o r u j e t y t u ł , korzystający z licencji literackiej. D o k o n a w s z y takiej w ł a ś n i e w e r y f i k a c j i materiałem, dostrzegamy w p r a w d z i e porządek c h r o n o l o g i c z n y , lecz pozostajemy w p e w n y m z a d z i ­ w i e n i u , że „ S z o p k a " pozostaje ciągle przed rozdziałem „ P o c z ą t k i lalkarstwa w P o l s c e " . D o t y k a m y t u zagadnienia s k o m p l i k o w a n e g o i m o ż l i w i e , że k l u c z o w e g o w k o n c e p c j i Waszkiela. W latach sześćdziesiątych w r a z z J a n e m S z t a u d y n g e r e m i H e n r y k i e m Rylem w y d a ł e m książkę Od szopki do teatru lalek, przyjmując o c z y w i s t ą dla a u t o r ó w tezę, że ś w i a d o m o ś ć naszych lalkarzy jest określona przez tradycję s z o p k o w ą . Waszkiel nie zgadza się z t y m p o g l ą d e m , c z e m u dał w y r a z i w i n n y c h p u b l i k a c j a c h . W p r a w d z i e w o m a w i a ­ nej książce przyznaje że „ S z o p k a jest s p e c y f i c z n y m g a t u n k i e m teatru lalek, jest j e g o o d m i a n ą " , ale r ó w n o c z e ś n i e pragnie za­ przeczyć w s z e c h w ł a d n e j d o m i n a c j i szopki. Pisze: „ T e a t r lalek istniał i r o z w i j a ł się w Polsce niezależnie o d s z o p k i " . Oba te stwierdzenia są słuszne, ale nie znaczy t o , że szopki nie można w p i s a ć w c h r o n o l o g i c z n i e p o m y ś l a n e dzieje teatru lalek w P o ­ lsce. „ W p i s a n i e " t o jest m o ż l i w e i n a w e t konieczne, jeśli c h c e się objaśnić słabość lalkarstwa „ p o z a s z o p k o w e g o " . Z g o d n i e z rozdziałem „ P o c z ą t k i lalkarstwa w P o l s c e " — począ­ tki te t r w a j ą dość d ł u g o , b o o d w i e k u XV aż d o w i e k u XIX, kiedy t o (jego koniec) podjęto próby organizowania pierwszych zespo­ ł ó w s t a ł y c h . Lalkarzy p o l s k i c h b y ł o n i e w i e l u . Większość w y ­ s t ę p u j ą c y c h t o c u d z o z i e m c y : W ł o s i , Francuzi, N i e m c y . Próby p o l s k i e g o lalkarstwa były efemeryczne. Natomiast p o c z ą w s z y o d �w i e k u XVII stale n a p o t y k a m y w z m i a n k i o szopce. T o p r a w d a , że l u d o w e o d w i e l u lat torują s o b i e d r o g ę — i z p o w o d z e n i e m — d o szopka była p o k a z y w a n a okazjonalnie, że wiązała się z o b r z ę d a m i k o m p l e k s o w y c h o p r a c o w a ń d z i e j ó w teatru. B o ż e g o Narodzenia, ale w ś w i a d o m o ś c i n a r o d o w e j miała ten sam o d d ź w i ę k , c o k o m e d i a P u n c h a i J u d y w A n g l i i , teatr G u i g n o l a w e Francji, czy wreszcie przestawienia l a l k o w e g o Fausta w m c z e c h . Ilu z n a k o m i t y c h pisarzy i f o l k l o r y s t ó w , ludzi Nie­ kultury p o ś w i ę c i ł o swą u w a g ę szopce j a k o s w o j s k i e j f o r m i e teatralnej, o t w a r t e j na treści aktualne? Ilu z n a k o m i t y c h s c e n o g r a f ó w brało z szopki inspiracje dla s w o i c h rozwiązań s c e n i c z n y c h ? O c z y w i ś c i e Waszkiel t e m u nie zaprzecza. Pragnie t y l k o z racji o k a z j o n a l n o ś c i szopki i jej o b r z ę d o w o ś c i umieścić ją poza g ł ó w ­ n y m n u r t e m teatru lalek. Czy jest t o uzasadnione? Szopka ze s w y m p o d s t a w o w y m t e m a t e m Narodzenia Chrystusa jest relik­ t e m teatru misteryjnego. I t o m o g ł o b y b y ć w s k a z ó w k ą . Przecież nikt z h i s t o r y k ó w liturgicznego teatru e u r o p e j s k i e g o nie p o m i j a i m i s t e r i u m t y l k o d l a t e g o , że były dramatu odgrywane o k a z j o n a l n i e z g o d n i e z kalendarzem k o ś c i e l n y m . N a w e t o d w r o t ­ nie — dramat liturgiczny uważa się za kolejne źródło sztuki teatralnej. O c z y w i ś c i e p r o b l e m szopki jest bardziej s k o m p l i k o w a n y . Szo­ pka nie stała się n i g d y egzemplifikacją teatru przeszłości, p o n i e ­ w a ż była teatrem ż y w y m , o t w a r t y m na n o w e impulsy (aż d o c y t a t ó w z XIX w i e c z n y c h d r a m a t ó w p a t r i o t y c z n y c h i o p e r e t e k ) , łączyła d a w n e treści religijne z n o w y m i m o t y w a m i ś w i e c k i m i . M a r e k Waszkiel nic nie z a g u b i ł z naszej w i e d z y o szopce, t o p r a w d a , ale p o z b a w i ł ją należnego jej u c z e s t n i c t w a w dziejach g a t u n k u . Raz jeszcze p o w r a c a m d o f a k t u p o p u l a r n o ś c i szopki w o b e c n i k ł y c h p o l s k i c h p r ó b lalkarskich i n n e g o rodzaju. Niezale­ żnie o d t e g o , czy mieliśmy t u d o czynienia z o g r a n i c z e n i e m i n s t y n k t u teatralnego w a r s t w l u d o w y c h (jak sądzi Kazimierz M o s z y ń s k i ) , czy też z w ł a ś c i w o ś c i ą n a r o d o w ą ( t r a d y c y c j o n a lizm) szopka w rękach p o l s k i c h lalkarzy była d o m i n u j ą c ą formą teatralną w XIX w i e k u . Sądzę w i ę c , że w p i s a n i e jej w ciąg w y d a r z e ń teatralnych może z a o w o c o w a ć w a ż n y m i k o n s t a t a c ­ jami do dziejów świadomości narodowej. P o d o b n i e p o t r a k t o w a ł Waszkiel szopkę satyryczną. U h o n o r o ­ w a ł ją o s o b n y m rozdziałem, p o z b a w i a j ą c należnego jej teatral­ n e g o k o n t e k s t u . Stąd np. wrażenie, że nie d o c e n i ł f a k t u , że zainteresowanie teatrem lalek w Polsce XX w i e k u b y ł o w i e l o ­ k i e r u n k o w e . R ó w n o c z e ś n i e p o w s t a n i e teatru lalek dla dzieci, teatru artystycznego Dienstla oraz k a b a r e t o w y c h szopek satyry­ c z n y c h s t a n o w i ą istotną jakość p r z y g o t o w a n ą w p o p r z e d n i m w i e k u , zmianę w postrzeganiu lalki j a k o aktora. Fakt ten jest mniej w i d o c z n y , g d y dzieje g a t u n k ó w p r z e d s t a w i a m y o s o b n o . Ten spór o m e t o d ę nie p o w i n i e n przesłaniać zalet Krótkiej M a r k a Waszkiela. Każdy rozdział p r z e d s t a w i a n a j i s t o t n i e j ­ W g r u n c i e rzeczy jest o n a ś w i e t n y m p r z y k ł a d e m procesu laicyzo- historii w a n i a się misterium na Boże Narodzenie. T o p r a w d a , że t e n sze zjawiska i p r o b l e m y , które składają się na b a r w n y i ż y w y obraz proces d o k o n y w a ł się „ o k a z j o n a l n i e " i t o na p o z i o m i e w y o b r a ź n i teatru lalek w Polsce. Najbardziej k o m p l e t n y i najlepiej u d o k u ­ plebejskiej i l u d o w e j , ale t o nie p o w i n n o być przeszkodą. Teatry mentowany. Anna Schiller DEDYKACJA 4 / -7* fi ( . 7,*" J V Nie t a ń c o w a ł — jak R e y m o n t — przez całą n o c na c h ł o p s k i m w e s e l u . P e w n i e n a w e t — inaczej niż W y s p i a ń s k i — n i g d y na n i m nie był. S a m nie zbierał pieśni l u d o w y c h — j a k K o l b e r g , ale znał je z Kolberga. Z książek też p o z n a w a ł tańce, obrzędy, a życie i obyczaje l u d u z o p o w i e ś c i p i s a n y c h . M a r n a jest taka w i e d z a , p a p i e r o w a , j a ł o w a , m a r t w a . Jej posiadaczy zwą w teatrze p o g a r ­ d l i w i e „ b i b l i o t e k a r z a m i " , czasem nie bez racji. Kiedy j e d n a k w i e d z a ta jest w ł a s n o ś c i ą w i e r n e g o Tomasza, który nie musi d o t k n ą ć zmysłami, by u w i e r z y ć , w t e d y w i a r a jest t w ó r c z ą w y o b r a ź n i ą , i p o z w a l a ujrzeć jak ż y w e t o c o znane i k o c h a n e j e d y n i e z b l a d e g o o d b i c i a . O d b i c i a t r w a l s z e g o niż o r y g i n a ł c o c i c h o dogasa w n o w o c z e s n y m z g i e ł k u . A jeśli ó w w i e r n y Tomasz t o p o n a d t o artysta, d a n e m u jest nie t y l k o ujrzeć, ale w oczyszczonej, s u b l i m o w a n e j postaci wskrzesić t o c o ukochał. * JCr k. ą Cv W Pastorałce, Godach weselnych, w e fragmentach Wielkano­ cy na p o w r ó t t c h n ą ł życie w t w ó r c z o ś ć l u d u . / w imię prawdy artystycznej, jedynie Go obowiązującej, uczynił t o na s p o s ó b jaki p r z y p i s y w a ł l u d o w e j fantazji; w stosunku do przeszłości estetycz­ nie i twórczo, nie zajmując się człowiekiem „z krwi i kości", a sięgając głębiej, do duszy jego. I ułożył te w i d o w i s k a z bliską l u d o w e j a niezwyczajną na j e g o a r t y s t o w s k i c h w y s o k o ś c i a c h prostotą. Zrodziły się o n e w N i m z r o m a t y c z n o - m ł o d o p o l s k i e j t r a d y c j i , i ze w s p ó l n e j z l u d e m w i a r y religijnej, i wreszcie z t k w i ą c e g o w J e g o duszy pierwiastka p o p u l i s t y c z n e g o , który w ludziach w r a ż l i w y c h b u d z i się na w i d o k k r z y w d y , jaką ś w i a t społecznie wyższy n i e o d m i e n n i e l u d o w i wyrządza. Śmiem jednak twierdzić, że na dnie rewolucyjnych śpiewów tkwi zawsze pierwiastek religijny, pisał w 1 9 1 5 r o k u . Jeśli b y w a ł r e w o l u c j o n i s t ą w s w e j sztuce, t o w s p o s ó b nieuczony, i m p u l s y w ­ ny, tak jak r e w o l u c y j n y jest l u d ; k t ó r e g o duszę rozumiał, w s p ó ł ­ czuł z j e g o dolą, p o d z i w i a ł jego silę twórczą i wrodzoną, a wysoce rozwiniętą moralność. Dedykacja L e o n a Schillera dla siedmioletniej córki - A n n y , na książeczce dla dzieci Polskie stroje ludowe J a n i n y Mieszkowskiej Chciał mieszkać na polskiej w s i p o d Paryżem — jak m a w i a ł żartobliwie. 149 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4648ae7bd7d075fe085abe5f2a7ded7d.pdf 4087bc9fed97f4476e3b899bab800a65 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2366 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2197 Title A name given to the resource Summary / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.150-152 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R Y OF ARTICLES This issue of „ P O L I S H F O L K A R T . C O N T E X T S " is entirely devoted to the contemporary theatre w h i c h in various w a y s tries to transcend beyond the traditional theatre by reaching out to its roots. T h i s is the reason w h y it so frequently refers to intercultural experiences, c u s t o m s , rituals and fuller corporeal experience, w e l l - k n o w n to different cultures and long-forgotten in Europe. T h e majority of the texts pertain to Polish theatrical experiences but w e present also an interview with Peter Brook and articles by Eugenio Barba. Our volume contains a d i s c u s s i o n on para-ritual phenomena w h i c h transgress even an extensive comprehension of the theatre - L u d w i k S t o m m a examines the ritual meaning of sport using the example of football, and J o a n n a H u b n e r - W o j c i e c h o w s k a inquires into the m a g i c mythical dimension of court ceremonies. of both creeds. T h o s e are also the intentions of the proto-theatre w h i c h tries to arrive at the very s o u r c e s of culture. T h e author embarks upon an attempt to create a model of the avantgarde theatre. He indicates a number of symmetrical opposites: on the one hand, cultural utopia (Brook - the theatrical version, Grotowski - the ritual version) and, on the other hand, the sociological utopia (Barba - the community version and J . and J . Beck - the anarchistic version); on the one hand, the shifting of the borderline of the theatre (Brook - the morphology of the spectacle, Barba - the social context of the theatre) and, on the other hand, the crossing of the boundaries of the theatre (Grotowski - for the sake of religion, and J . and J . Beck - for the sake of revolution). T h e first two texts - fragments of a chapter on drama from „Sacred and Profane Beauty. T h e Holy in Art" by Gerardus van der L e e u w , and excerpts from Mircea Eliade's „Diary" - intend to bring the reader closer to the sacral sources of the theatre. ON T H E A T R E T h e d i s c u s s i o n w a s attended by: W o j c i e c h D u d z i k , Włodzi­ m i e r z P a w l u c z u k , J e r z y P r o k o p i u k and K r z y s z t o f R e n i k . Fragments of the discussion w h i c h w a s held in the editorial office of „Polska Sztuka L u d o w a " in J u l y 1 9 9 0 . From the broad d i s c u s s i o n w e extracted only threads concerning evolution of the theatre and a w a y leading from the mystery play to n o w a d a y s theatre searchings. T h e quest c o n d u c t e d by the contemporary theatre and para-theatre in Poland and abroad aims at the disclosure of m a n ' s spirituality, his ..paradigm of the imagination". T h e first group in Poland w h i c h sought an ethical, profoundly humanistic dimension of the theatre w a s the Reduta, established by J u l i u s z Osterwa. The theatre of J e r z y Grotowski referred to the Reduta traditions and itself became a starting point for Gardzienice. T h e essential novelty of the Gardzienice Theatre w a s the creation of an ethos of ..excursions" to the countryside, a search for inspiration in authentic contact with the rural population, their rituals, religiosity and spiritual culture. T h e pursuit of s o u r c e s for inspiration in the traditional culture of the Russian Orthodox village is a n a l o g u o u s to the Oriental quests c o n d u c t e d by Barba or Brook. The attempt to transpose the authentic, sacral kathakala theatre, based on the deep religiosity of the participants of the spectacle (both the audience and the players) onto European ground demonstrated that it is impossible to establish an authentic community c o m p o s e d of the members of the spectacle outside the range of a given culture. Even an illuscry image of a culture other than one's o w n (India, the Russian Orthodox village in Poland) - the outcome of an intense, short-lived contact - c a n become a valuable source of inspiration for the artist, enabling him to create totally n e w forms of expression. Participants of the discussion propose a threephased development of the theatre (1) the mystery theatre, (2) the plebeian-bourgeois theatre, and (3) possible to realize the soteric theatre, based on ansambles of people inspired by teachers of spiritual life ( J . Prokopiuk): the other division , ( l ) the theatre c o n e c t e d with literature, (2) the theatre released from literature, and (3) the theatre w h i c h pass from pure esthetic problems to ethic and culture - w a s proposed by W. Dudzik. L a u r a B o h a n n a n , S H A K E S P E A R E IN T H E B U S H T h e author describes her experiences c o n n e c t e d with an attempted presentation of Shakespeare's Hamlet to Tiv tribesmen (Africa) (trans­ lation). T H E T H E A T R E C O N T A M I N A T E D B Y E T H N O L O G Y by L e s z e k K o l a n k i e w i c z i s a n attempt to locate the theatrical avantgarde against the background of contemporary culture (counter-culture), s c i e n c e and philosophy. T h e origins of a theatre ..tainted" with ethnology date back to the 1 9 7 0 s . T h i s contamination, the author maintains, d o e s not affect the theatre in its entirety, but only its avantgarde. T h e axis of s u c h performan­ c e s is a collision of cultures, and the ethnographer often appears as one of the main dramatis personae. T h e author indicates the c o m m o n vision of man w h i c h took s h a p e in humanistic p s y c h o l o g y and the para-theatre. Both domains critically a s s e s s the positivistically-oriented s c i e n c e w h i c h reduces and impoveris­ hes experience; both seek fuller experience for the individual, by severing all ties with the Descartesian dualism of the body and mind. By recalling the Nietzschean division of the theatre into dionysian and apollonian, the author points out that o n e c a n distinguish four p h a s e s in the history of the theatre: the prototheatre ( d i o n y s i a n ) , the Greek theatre (dionysian and a p o l o n i a n ) , the degraded theatre (apolonian) and W a g ­ ner's musical theatre (dionysian and apollonian). T h i s division, according to the author, lacks the last, fifth part - the proto-theatre ( d i o n y s i a n ) , w h i c h c o u l d be encountered in the search c o n d u c t e d by Antonin Artaud w h o after his voyage to Mexico (the Tarahumara Indians) in 1 9 3 6 wrote that in this c a s e w e are dealing not with a ..theatre on a stage" but a kind of religious theatre, a n e w type of ritual. T h e author regards J . Grotowski, P. Brook and E. Barba as the main representatives of the proto-theatre. O n e of the last undertakings by Grotowski („The Objective Drama") w a s compared to B a c h ' s M a s s in H minor. C . L e v i - S t r a u s s noted that the disappearance of mythical thought in seventeenthcentruy Europe w a s a c o o m p a n i e d by the emergence of great musical forms, and that it w a s precisely m u s i c w h i c h took over the structure of mythical reflection. Critics often stress that the M a s s in H minor goes beyond the division between Protestantism and Catholicism, and reaches the c o m m o n pre-foundations 150 M i c h a e l G i b s o n , BROOK'S AFRICA In this interview, Peter Brook d i s c u s s e s his journey to Africa ( 1 9 7 2 ) , together with a group of actors c o n n e c t e d with the International Centre of Theatrical Studies, headed by him. He describes i.a. an encounter with the African audience, w h i c h , in his opinion, is the best in the world, the need to construe e a c h spectacle a n e w , and the experience of reaching a level upon w h i c h it is possible to speak about a community of mankind (translation). T H E A C T O R IN T H E T H E A T R E O F I M A G I N A T I O N . A N I N T E R V I E W WITH A N D R Z E J S E W E R Y N A B O U T PETER BROOK'S „MAHABHARA­ TA" Andrzej S e w e r y n , a k n o w n P o l i s h - F r e n c h actor, recalls his experiences dating from the staging of Mahabharata. He mentions significant q u e s ­ tions c o n n e c t e d with Brook's work style and personality, and his o w n n e w experiences as an actor. O n e of the most essential elements of the work performed by an actor is constant development of the imagination - w i c h has become part of Brook's theatre thanks to constant and all-sided improvisations. S e w e r y n also a c c e n t s the fact that it w a s Brook w h o disclosed to him the importance of coordinating three elements: emotion, intellect and body. T h e interview is supplemented by the ekcepts de journal of travail and text K a z i m i e r z В r a u n s T H E H O L Y W R I T O F M A H A B H A R A T A in w h i c h the author describes the spectacle itself, and the w a y in w i c h it w a s received in America. Z b i g n i e w T a r a n i e n k o , THE . U N D O I N G " O F THE W O R L D . AN INTERVIEW WITH WŁODZIMIERZ STANIEWSKI Gardzienice is a village in the environs of Lublin; it is also the site of the Centre of Theatrical Studies, led by S t a n i e w s k i , and k n o w n simply as „Gardzienice". A c c o r d i n g to the founder of the Centre, there were many reasons for this particular location: it is, in his opinion, the borderline between Asia and Europe (an important factor considering that e x c h a n g e rejuvenates culture), where one can discover landscapes straight from paintings by M a l c z e w s k i . T h e world should be perceived as it f l o w s thorugh us, leaving behind a legacy of experiences. For S t a n i e w s k i , the most essential is the c o n c e p t of pre-reflection - that first "intellectual gesture" w h i c h points to the right path. He is c o n c e r n e d with the pre-reflection of a landscape, people and situations, as well as the creation of s u c h external conditions w h i c h w o u l d enable the ecology of the spirit to liberate the creative abilities of man. Opposition to the idea of development for the s a k e of intensifying experience is c o n n e c t e d with the rejection of the horizontal model of culutre, dominant in Europe from the R e n a i s s a n c e on. H e n c e the spectacles often exploit vertical movement - descent and ascent. Following the example of M. Bachtin, S t a n i e w s k i rejects also the rationalization of meaning for the sake of a philosophical-artistic absorp­ tion of meanings, w h i c h he calls " o d c z y n i a n i e " ( " u n d o i n g " ) . He counterposes eavesdropping and peering, s o popular in present-day culture, with a search for o n e ' s o w n identity and sources. Staniewski regards music as an extremely important factor for his work; he talks about the musical aspects of Nature and man - „if w e do not deaden that inner music then w e shall gain n e w s e n s e s " . T h e word - prominent in theatrical work - is also the w o r d of the Spirit of M u s i c . Finally, Staniewski recounts his trip to Mexico (Artaud) w h i c h proved to be of great merit for his theatre. C z e s ł a w R o b o t y c k i , D a r i u s z C z a j a , GARDZIENICE, SATUR­ D A Y - S U N D A Y 2 7 / 2 8 A P R I L 1991 T w o reflections about a meeting with the Gardzienice Theatre upon the o c c a s i o n of Carmina Burana, its most recent spectacle. In W O R К W I T H S T A N I E W S K I M a r i u s z G o ł a j recalls his experiences as an actor performing in the Gardzienice Theatre. J a d w i g a R o d o w i c z , NOT QUOTATION BUT INSPIRATION T h e author writes about the work c o n d u c t e d by the Gardzienice Centre of Theatrical Studies, and indicates two possible w a y s of utilizing foreign �culture: quotation and inspiration. Although it is possible to find in the undertakings of the Centre direct references - quotations - from texts registered on location, inspiration, in its etymological meaning as creative fervour, appears to be more important. By w a y of example, the author cites the archaic Lappish form of s o n g - the /о/к - with w h i c h s h e became acquainted during her visit to Finland. T h e jojk (personal s o n g ) is never about something but a l w a y s constitutes something or s o m e o n e . It w a s precisely this experience that served as an inspiration for the cast of the Gardzienice Theatre in their creation of the "rhythm-breath". The author draws attention to the fact that the instruments applied by critics are not adopted to n e w theatrical forms; for example, they do not pay due attention to the unity of the drama and musical composition w h i c h , by w a y of contrast, were easily noticed by critics in Korea where the theatre performed Awwakuma. M i c h a ł K l i n g e r discusses the experiences gained from a visit, with the Gardzienice Theatre, to the St. Onufry monastery upon that saint's name-day ( 2 4 / 2 5 J u n e ) . K r z y s z t o f C z y ż e w s k i , A J O U R N E Y TO T H E EAST T h e author of the letter w a s a member of the Gardzienice Theatre from 1 9 7 8 to 1 9 8 3 . The text is a personal reflection on work in this unique theatre w h i c h reaches to the very s o u r c e s and embarks upon n e w experiments. T h e author remains distant from the traditinal conception of an actor; he also describes his path to Gardzienice w h i c h led through poetry and recital c o n c e i v e d as an attempt to concentrate on the s o u n d of the poetic word (an experience w h i c h subsequently w a s not fully exploited in G a r d z i e n i c e ) . Both his arrival and later his departure were dictated by a constant search and motion. "During an excursion. Evening Gatherings or reconnaisances... one c o u l d hear a s o u n d resembling a bell ringing from a long-deserted temple. Did w e seek a path out of the land of disinheritan­ ce? I recall that trail b e c a u s e it inspires and distresses me most of all". " W Ę G A J T Y " is a Theatrical Centre named after a village near Olsztyn in w h i c h the seat of the theatre is located. In U N D E R T A K I N G and T H E E V O L U T I O N O F T H E V I L L A G E T H E A T R E the leader of the ensemble W a c ł a w S o b a s z e k speaks about the nature of the work of the Centre, w h i c h , in its search for sources, refers to the creativity of Stanisław V i n c e n z , a celebrated Polish essayist w h o after the w a r resided in Switzerland. Following the trail of Vincenz, the theatre carried out i.a. a research trip to the region of the Hucuł mountaineers. T h e theatre also regards the Beskidy and B i e s z c z a d y Mountains as well as the Olsztyn voivodship as a terrain of its exploration. W. S o b a s z e k presents his theory of the art of acting, and considers the cultural work intended for the environment as important for the Centre. T h e texts are supplemented by J a c e k D o b r o w o l s k i ' s reflection from a meeting with the Węgajty cast. Z b i g n i e w O s i ń s k i , MIECZYSŁAW LIMANOWSKI TODAY A European k n o w n geologist, Mieczysław L i m a n o w s k i ( 1 8 7 6 - 1 9 4 8 ) together with J u l i u s z Osterwa, one of the most eminent Polish actors and stage directors, w a s a founder of the „ R e d u t a " w h i c h w a s the first Polish ..theatre laboratory" and one of the most significant teams in the history of Polish theatre at the same time. In his work he a l w a y s combined these t w o spheres of creativity: deeply interrelated, they formed his o w n original outlooks to be manifested in L i m a n o w s k i ' s artistic activity as a stage director and animator of the artistic endeavours of the „ R e d u t a " and its pupils. The „ R e d u t a " ( 1 9 1 9 - 3 9 ) has constituted an aesthetical tradition for J e r z y Grotowski w h o s e Laboratory Theatre ( 1 9 5 9 - 8 4 ) took over its emblem. In his article Zbigniew Osiński discusses L i m a n o w s k i ' s ideas of theatre, their formation and impact on the „ R e d u t a " as well as on the contemporary and the present-day artists s u c h as Grotowski and his former collaborator Włodzimierz Staniewski w h o runs the „Gardzienice" Centre of Theatrical W o r k s h o p s since 1 9 7 7 . Mieczysław L i m a n o w s k i ' s precursory role in contemporary theatrical and cultural pursuits is also stressed. The article is an introduction to the selection of his writings on theatre and drama By/ kiedyś teatr Dionizosa ( O n c e upon a time there w a s D i o n y s i u s Theatre) presented to the Literary Publishing H o u s e in 1 9 8 7 . Mieczysław L i m a n o w s k i , THE YEAR OF POLAND AND THE COLLECTIVE SOUL The text w a s published in M o s c o w in 1 9 1 6 , where during World War L i m a n o w s k i w a s in exile, maintaining c l o s e contacts with the actors of the M o s c o w Artistic Theatre run by K. S . Stanisławski as well as with eminent representatives of the Russian intellectual elite. In his text he presents the idea of theatre - mystery, a peculiar laboratory and a „mirror of the colective s o u l " , derived from the earliest tradition („from the bottom of nation, its blood and spirit") and s y n c h r o n o u s with the rhythms of the w h o l e nature and universe at the s a m e time. Similarly to the classical theatre of ancient Greece, s u c h theatre is the „most complete form of collective creativity". W h e n establishing the foundations of the present „Gardzienice" Centre of Theatrical W o r k s h o p s , L i m a n o w s k i ' s text ranked among the most important ones for Włodzimierz S t a n i e w s k i . S e w e r y n A. W i s ł o c k i , JĘDRZEJ C I E R N I A K A N D HIS " F O L K T H E A TRE" During the partition era (up to World War II), the folk theatre w a s dominated by t w o currents: one sought inspiration in the national (high) theatre and regarded one of its functions to be the cultivation of Polishness, while the other w a s closer to the level of the country fair, and had a rather unsophisticated repertoire. T h i s vision of the folk theatre w a s o p p o s e d during the interwar period by Jędrzej Cierniak, village-born b u t a graduate of the Jagiellonian University; here, he established contacts with the " e l e u s i s " ethical association w h o s e purpose w a s the moral-spiritual rebirth of the Polish nation - its very name referred to the Greek t o w n s h i p k n o w n for its mystery plays w h i c h w e r e the s o u r c e for the association's mysticism and initiation rites. Cierniak claimed that folk rituals constitute a specific form of the theatre. Words, gestures, customary behavoiur, music, d a n c e etc., perfected for centuries, contain valuable elements of original and authentic beauty. There w a s no need to train for s u c h a theatre since it simply sufficed to remain oneself. Cierniak established the Institute of Folk Theatres. His coitect premises did not prevent him from stylization and the inculsion of mystic c o m p o n e n t s originating in the " E l e u s i s " organization. After World War II his entire achievements were, for political reasons, destroyed. M a r i a F i d e r k i e w i c z , JAN DORMAN'S „HERODS" J a n Dorman ( 1 9 1 2 - 1 9 8 6 ) devoted his w h o l e life to the theatre and w a s in particular fascinated with the folk theatre. From 1 9 6 5 to 1 9 7 3 he organized reviews of Christmas carols and N e w Year s o n g s - the s o - c a l l e d Herods - in the Theatre of Miners' Children in Będzin. At that time, it w a s extremely difficult to discover the whereabouts of the carol singers since public performances were officially banned after World War II. For a number of years, Dorman w a s compelled to overcome various obstacles. Political authorities, w h o a l w a y s remained hostile towards rituals of this kind, definitely prohibited the organization of the reviews in 1 9 7 3 . Dorman w a s aware of the fact that the rituals, s h o w n on stage, lost m u c h of their attractiveness, but he a s s u m e d that this w a s the only w a y to display them, and, upon many o c c a s i o n s , to save them from oblivion. He w a s also engaged in theatrical activity for children, and wrote his o w n scenarious. In this c a s e too, o w i n g to the religious motives of the spectacles, he encountered resistance on the part of the authorities. E u g e n i o B a r b a , THE THIRD B A N K O F T H E RIVER History is sometimes compared to a flowing river w h i c h seizes everyt­ hing w h i c h it encounters on its way. Fleeing it, people seek a safe haven by settling on both banks, but there also they are often reached by the flood waters. Barba cites a Brazilian tale about an old man w h o takes his boat into the very centre of the river, and then, obstinately, makes his w a y against the current until his last days. U p o n his death, he is replaced by his s o n . T h i s story had become for Barba a true illumination, and made him aware of a certain intuition: he understood that in his capacity as a person of the theatre he should delve deeper, into that w h i c h is invisible and c o n c e a l e d , and towards the underground history from w h i c h there is no escape. The idea of the ..third bank" w a s important for the spectacle „ B a n k " performed by Leszek Mądzik (translation). B o ż e n a D u d k o , T H I S S H O E P I N C H E S , OR T H E T H E A T R E O F T H E EIGHTH DAY The author of this essay presents the creative path of one of the most interesting and valuable p h e n o m e n a in the movement of Polish alternative theatres - the Theatre of the Eighth Day. S h e examines the artistic s e a r c h carried out from 1 9 7 0 to 1991 by the cast led by L e c h Raczak, beginning w i t h the first significant spectacles s u c h as Introduction to... or In a Single Breath up to the most recent performance w h o s e premiere took place in J a n u a r y 1991 w h e n the theatre returned to Poland, terminating its emigration. No Man's Band\s the outcome of the experiences of the actors from their emigre period, and constitutes an essential summary of the heretofore achievements of the theatre. A prominent place in the article is assigned to reflections on the specificity of the Theatre of the Eights Day, w h i c h comprises its political involvement (in a broad meaning of the w o r d ) , a creative development of the Grotowski method and the manner in w h i c h the spectacles are prepared (primarly improvisations and group creation). W o j c i e c h K r u k o w s k i , T H E T H E A T R E IN T H E T H E A T R E O F L I F E . THE A C A D E M Y OF MOTION The author describes select undertakings of the A c a d e m y of Motion w h i c h from 1 9 7 4 gave alltold about 2 0 0 spectacles, street actions and happenings. The c o m m o n features of the work c o n d u c t e d by the A c a d e m y include motion, s p a c e and social messages. They are c o n n e c t e d with the conviction that artistic radicalism and social goals do not have to exclude e a c h other. Artistic undertakings transposed onto the city streets enrich their everyday appearance and renew their meaning. Elements of daily life c o n v e y e d in an unaltered form into the „ h o l y " s p a c e of art (the stage, the gallery), e n h a n c e its anthropological vision, without impairing the aest­ hetic one. What is needed, therefore, is an a w a r e n e s s of the pre-artistic values of gesture, s p a c e , time and s o u n d , a s well a s their role in communication. This process involves the perception of the merit of the mutual intermingling of Art and Life, not in a repetition of everyday life but in the demonstration of its meanings, of w h i c h w e are usually unaware - s t r u c t u r e s , rhythm and tension. T h e latter are c o m p o n e n t s of a model of activity that fills the s p a c e of joint experiences, play and communication. 151 �R o m a n W o ź n i a k , IN T H E D O M A I N O F T H E S A C R U M T h e religious s a c r u m in art is a separate domain, u n c o n n e c t e d with that of culture. Due to its very nature, art creates u n c o m m o n beings, and often approaches the Mystery, thus attaining the sphere of the sacrum. On the other hand, works of art w h i c h refer to sacral contents often do not transcend beyond the secular dimension. In his sculptures and theatrical work, R o m a n Woźniak willingly refers to the Old and N e w Testament w h i c h , thanks to its universal nature, offers the possibility of a play of symbols, a cumulation of meanings, and the anticipation of events, as in the medieval mystery plays. The accomplishments of Roman Woźniak are characterized by the modesty and simplicity of the employed means of expression, and by a striving towards the disclosure of the mystery of everyday life. He makes the props and decorations himself, adapting the means of expression to the c h a n g i n g conditions of the environment in w h i c h he stages the spectacle. Woźniak also appears as an actor, creating a specific formula of acting, closer to animation but nonetheless transcending it by the o p e n n e s s of his presence on stage. A n important source of inspiration is music, w h i c h often constitutes the basic element of the staging (The Passion according to St. Matthew in the N o w y Theatre in W a r s a w ) . H a n n a K i r c h n e r a n d L u d m i ł a M u r a w s k a , d i s c u s s the p h e n o m e ­ non of the Separate Theatre, established in 1 9 5 4 by Miron Białoszewski, the poet, and L u d w i k Hering. T h o s e two friends, w h o s e acquaintanceship dates back to the war, shared an interest in the culture of the social margin and the street. T h e texts for the spectacles were written by Białoszewski and the form w a s designed by Hering. T h e actors were Miron Białoszewski and Ludmiła M u r a w s k a . M a g d a l e n a Smęder, BETHLEHEM, GOLGOTHA, THE BASTILLE AND THE POOR ROOM... THE LAST S P E C T A C L E O F T A D E U S Z KANTOR Following the spectacle entitled / Shall Nevert Return Here, w h i c h w a s a foretaste of the end of theatrical undertakings by T a d e u s z Kantor - the founder of Cricot 2, the theatre of death, and one of the greatest individualities of the Polish theatre - two other spectacles were staged: Today is My Birthday and the almost u n k n o w n Silent Night. T h e s e c o n d performance w a s s h o w n in J u l y 1 9 9 0 in Avignon where Kantor w a s invited by the Experimental A c a d e m y to give a series of lectures. The lectures c h a n g e d into rehearsals and those, in turn, into a spectacle. The description of this particular performance enabled the author to recall the main three themes of Kantor's stagings: life, death and memory. „lt w a s my ambition to tell the story of mankind, the w a y in w h i c h people w h o have already died, begin to live a n e w , and the manner in w h i c h everything repeats itself". T a d e u s z Kantor died on 8 December 1 9 9 0 . Z b i g n i e w T a r a n i e n k o , F R O M THE BEGINNING TO „THE C O A S T " . AN INTERVIEW WITH LESZEK MĄDZIK T h e path towards theatrical direction began for M ą d z i k from stage design (experiences gained while planning settings for Easter S e p u l c h r e s ) . M ą d z i k w i s h e s to speak by resorting to s p a c e and his theatre c o u l d be described as that of a painter. He believes that the concrete shortens the time of experience, and, in order to construe dramaturgy, to attain that w h i c h remains intangible, he tries to eject all that w h i c h is concrete from his spectacles. Originally, Mądzik referred exclusively to the plastic media, but then he noticed that the word can also transmit similar symbolic contents. M ą d z i k recalls his quests and creative evolution, including the use, or a b s e n c e , of anecdotes and light - an evolution from external light towards the inner lights of objects on stage. He is interested in studying the relation between the s a c r u m , the human striving towards transcendence and a broadly understood materiality. In his spectacles, he frequently refers to the Universe of Nature; he also tries to reach the level of emotion - a spectacle is s u c c e s s f u l w h e n the entire audience is visibly moved. M ą d z i k intends to achieve a similar inner vibration in the spectator as did Grotowski, but in order to do s o he exploits objects, light and s p a c e , and not the actor. T h i s undertaking calls for steering the audience, a feat that cannot be performed without sharing their emotions. M ą d z i k has also organized almost twenty one-time spectacles (mainly abroad) w h i c h end s o - c a l l e d trial periods, and w h i c h are to exploit various situations plastically, and to govern the feelings of their participants. T h e interview is supplemented by a description of two spectacles: The Herbarium and The Bank. Katarzyna W a l e w s k a , PSYCHODRAMA P s y c h o d r a m a - a s p o n t a n e o u s , improvised emotional event in a situation of activity and not of dialogue - has become part of the techniques of dynamically-oriented psychotherapy systems. The technique w h i c h ap­ 152 pears to be the most profound is analytical psychodrama during w h i c h the patient recreates loose associations and dreams together with his analyst. Medical psychodrama differs from the one organised on stage primarily as regards its intention: in medicine it serves the examination of the p s y c h e of the suffering patient, the localization of the source of fears, types of conflict and problems w h i c h are to be treated as well as development potential and inner relations. It is c o n c e r n e d with the world of the inner theatre - its actors, the drama w h i c h is being currently performed and that w h i c h w a s acted out in the past. In the course of activity, w h i c h is not restricted by the c e n s o r s h i p of feair and s h a m e , as is the c a s e with w o r d s , emotions, o n c e c o n c e a l e d in the past, become unblocked, thanks to the presence of other persons taking part in the spectacle; one c a n never foretell w h a t will take place in a psychodrama. Psychodrama signifies an encounter w h i c h a l w a y s takes place on two simultaneous levels- c o n s c i o u s and u n c o u s c i o u s . The task of the analyst consists of comprehension and an emotional insight into the d y n a m i c s of c o n s c i o u s and u n c o n s c i o u s experience. Both in the open theatre and in the process of treatment, this double encounter constitutes development, and sets into motion creative poten­ tials in a situation of activity w h e n on the stage both partners of a given relation open up in the c o n s c i o u s and u n c o n s c i o u s dimension. T h e external stage sets into motion the inner theatre of a person in his contact with others. In the theatre, psychodrama assists predominantly in stimula­ ting live emotions, in order to present fascinating creations to the audience. If, however, psychodrama o c c u r s at a certain stage in the development of the spectator w h o is inclined towards reflection and an inner integration of s u c h experiences, then it b e c o m e s an important moment in his personal progress. L u d w i k S t o m m a , 1:0, O R P E O P L E L I K E G O D S Of the many w a y s of explaining the popularity of sport, the author proposes the ethnological interpretation w h i c h reaches to the mythologi­ cal sources of the p h e n o m e n o n . It is obvious that sport is a classification, a division into „ w e " and „they". T h i s classification, however, is not created by l a w s w h i c h function on a daily basis. Western sport teams are usually multi-national, while Polish o n e s , although a foreigner or two can appear, seem to be m u c h more uniform-but h o w many true W a r s a w residents play in the „Legia" team? T h e greatest importance is ascribed to the national colours w h i c h decide w h o is „ours" and w h o is not. Sport is ruled by laws a n a l o g u o u s to those of a carnival and football is the queen of all sport; it is here that a radical reversal takes place: hands, used everyday (cf. the number of idiomatic expressions c o n n e c t e d with them) are replaced by feet. A football match is a reversal of the Promethean feat. T h e collective effort of the team creates a situation advantageous for one its members, w h o , with his legs, must conquer the only ..normal" person - the goal-keeper, w h o relies on his hands, while the loot (the ball) is left on alien territory, the „other w o r l d " . T h e player w h o shoots a goal is, therefore, a anti-Prometheus, w h o returns fire to the gods. W e are dealing here with a reconstruction of c h a o s (on a social scale, m u c h smaller than the c o s m i c one) in order to repeat o n c e again the act of creation. J o a n n a H u b n e r - W o j c i e c h o w s k a , R E F L E C T I O N S ON T H E MA­ GIC-MYTHICAL SOURCES OF COURT CEREMONIES T h e c o n s c i o u s n e s s of the Enlightenment era breakthrough and the ensuing c o n s e q u e n c e s enable us to treat the Baroque as the last style permeated with a belief in the power of symbols, w h i c h revealed truths inaccessible for intellectual cognition. The magic-mythical comprehension of the world formed the cornestone for the seventeenth-century court ceremonies, and the universally used apparati testify to the presence of certain archaic structures. For centuries, machines were regarded as thaumata, created in order to be admired, and not to govern Nature. Their value consisted of emanating a mysterious force, either artifically produced or originating from the dieties, and capable of creating illusion. Mobile monsters, giants, birds adorned with feathers - all are of the same nature as mobile statues by Dedalus, the legendary Greek architect. O n e c a n seek elements of the archetypical structure in the dance w h o s e platonian definition, as an art of imitating reality by means of gestures and movements of the body, became a point of departure for modern theory. Proof w a s offered of the c o s m i c origin of the d a n c e and movements of the body were compared to „a ball of stars". It w a s believed that through its intermediary it is possible to establish celestial order on Earth and reconstrue the harmony w h i c h fills man's soul at the moment of creation, as testified by court balls. In the eighteenth century faith in progress, the unlimited possibilities of technology and the triumph of the intellect resulted in depriving the world of its magical qualities. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/218d34fb87e5930bf029d57d486adf8e.pdf afb2061fda3f9ac74f537280473d7aba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2362 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2193 Title A name given to the resource 1 : 0, czyli ludzie jak bogowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.141-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik S t o m m a 1 : 0 CZYLI LUDZIE J A K Zawodnicy stają na starcie. Wszyscy mają r ó w n e szanse. BOGOWIE szą dla s w o i c h c e l ó w , nie p o w a ż ą się ani r u c h y s t u d e n c k i e , ani Zaczyna się rywalizacja. W jej w y n i k u j e d n i będą z w y c i ę z c a m i , r e w o l t y miejskie, ani najzajadlejsi n a w e t kontestatorzy: na naje­ inni p r z e g r a n y m i ; j e d n i lepszymi, inni g o r s z y m i . Z c h a o s u w y ł o n i ­ c h a n i e boiska podczas niedzielnego m e c z u . ła się hierarchia, z bezładu klasyfikacja. O t o istota s p o r t u . Sama już propozycja takiej akcji uznana zostanie za absurdalną „ N a początku B ó g s t w o r z y ł n i e b o i ziemię. Ziemia zaś była bezładem (...) W t e d y B ó g rzekł: Niechaj się stanie ś w i a t ł o ś ć ! kpinę. S p r ó b u j c i e ją przedłożyć: zaśmieją w a m się w nos. S p r ó b u j c i e ją p o w t ó r z y ć : uznają w a s za p r o w o k a t o r ó w . I stała się ś w i a t ł o ś ć . B ó g w i e d z ą c , że ś w i a t ł o ś ć jest d o b r a , H o r d y s t u d e n t ó w m o g ą z a b a w i a ć się w niszczenie k o k t a j l a m i o d d z i e l i ł ją o d c i e m n o ś c i . I nazwał B ó g ś w i a t ł o ś ć d n i e m , a c i e m ­ M o ł o t o w a s a m o c h o d ó w j a k i e j k o l w i e k p o l i c j i . Ze w z g l ę d u na ność n a z w a ł nocą. A rację s t a n u , prestiż p a ń s t w a , w y m o g i j e d n o ś c i potem B ó g rzekł: Niechaj powstanie narodowej... sklepienie w ś r o d k u w ó d i niechaj o n o oddzieli j e d n e w o d y o d represje będą s t o n o w a n e , w i ę c i starcia nie nazbyt d r u g i c h . U c z y n i w s z y t o sklepienie. B ó g oddzielił w o d y pod czterdziestu z a b i t y c h , c o n a j w y ż e j . Natomiast atak na s t a d i o n s k l e p i e n i e m o d w ó d p o n a d s k l e p i e n i e m ; a g d y tak się stało. B ó g podczas meczu s p o w o d u j e natychmiast straszliwą i ślepą masak­ n a z w a ł t o sklepienie n i e b e m . . . " rę d o k o n a n ą przez o b y w a t e l i p o r a ż o n y c h miarą z n i e w a g i , którzy 1 A k t rywalizacji s p o r t o w e j przekształcającej n i e z o r g a n i z o w a n e w z o r g a n i z o w a n e , bezład w porządek, jest w i ę c p o w t ó r z e n i e m nie mając nic ważniejszego d o o b r o n y , niż o w o krwawe: najwyższe, p o g w a ł c o n e prawo, g o t o w i byliby do generalnego linczu. aktu s t w ó r c z e g o . T ł u m a c z y t o d o s k o n a l e z a r ó w n o o d w i e c z n o ś ć S p r ó b u j c i e zająć katedrę: b i s k u p będzie o c z y w i ś c i e p r o t e s ­ s p o r t u , jak i eksplozję j e g o p o p u l a r n o ś c i w naszych z e ś w i e c ­ t o w a ł , znajdzie się paru o b u r z o n y c h k a t o l i k ó w , ale także p o p i e r a ­ c z o n y c h czasach. W miejsce sakry królewskiej i u ś w i ę c o n y c h j ą c y c h rzecz d y s y d e n t ó w ; lewica będzie w y r o z u m i a ł a , a n t y k l e r y ­ p o d z i a ł ó w s p o ł e c z n y c h , w p r o w a d z l i ś m y pojęcie o g ó l n o l u d z k i e j k a ł o w i e koniec k o ń c ó w z a d o w o l e n i . A l b o zajmijcie r ó w n o ś c i . „ L u d z i e są o c z y w i ś c i e n i e r ó w n i : j e d n i są m ł o d z i , inni k t ó r e j k o l w i e k z partii p o l i t y c z n y c h : inne parite — p o k r e w n e czy siedzibę starzy, j e d n i silni, inni słabi, mądrzy i g ł u p i , szlachetni, z b r o d n i c z y nie — myśleć będą n a p r a w d ę , że dobrze t a m t y m tak, mają na c o i tak dalej. M a ł o jest w i ę c z a b o b o n ó w tak i d i o t y c z n y c h jak w i a r a , zasługują. G d y b y j e d n a k k t o k o l w i e k targnął się na s t a d i o n , liczyć że ludzie są r ó w n i . " — d i x i t J . M . B o c h e ń s k i . Wiara w r ó w n o ś ć nie m ó g ł b y na niczyją solidarność: Kościół, l e w i c a , p a ń s t w o , jest dziś wszakże n a r z u c o n y m przemocą p r z y m u s e m . P o d grozą palestra, C h i ń c z y c y , Liga Kobiet, anarchiści, z w i ą z k o w c y . . . p o t ę ­ marginalizacji j a k o rasiści, reakcjoniści, egoiści etc. jesteśmy p i l i b y zbrodniarza j e d n o g ł o ś n i e . Istnieje w i ę c taka strefa w r a ż ­ 2 sygnatariuszami z b i o r o w e j u m o w y w i a r y w chaos. Sport staje się l i w o ś c i społecznej, której podrażnić — czy t o z przekonania, czy w i ę c n i e z w y k l e i s t o t n y m w e n t y l e m bezpieczeństwa. T o dzięki z o p o r t u n i z m u , nie p o w a ż y się nikt. Istnieje w i ę c taka najgłębsza n i e m u stwierdzać m o ż e m y naocznie, że j e d n a k jesteśmy lepsi, że struktura społeczna, której s p ó j n o ś ć nie może być naruszona bez j e d n a k istnieje porządek na t y m ś w i e c i e , g d y ż nasi zagrożenia w s z e l k i c h f o r m życia z b i o r o w e g o i w tamtym d o ł o ż y l i . M o ż e m y bezkarnie śmiać się w nos mitycznej r ó w n o ś c i i o d t w a r z a ć ład na n o w o . Liderzy byłej N R D — niebywałego samej o b e c n o ś c i ludzkiej na t y m ś w i e c i e . " konsekwencji 3 O w a „ s t r u k t u r a " t o p o d ł u g U m b e r t o Eco s p o r t y z e s p o ł o w e . t w o r u wykrojonego d o w o l n i e z narodowej tkanki — postanowili Jest rzeczą o g ó l n i e znaną, że Eco — s t w o r z y ć nieistniejącą tożsamość, coś z n i c z e g o , poprzez sport. w paradoksie i retorycznej przesadzie. O d czasu j e d n a k ukazania Pomysł błazeński? — W c a l e nie. Raz w y d z i e l o n a , bo sklasyfiko­ się w „ O u i n d i c i " j e g o w y ż e j c y t o w a n e g o a r t y k u ł u , miały miejsce w a n a w hierarchii, zyskała e n e r d o w s k o ś ć s w o j e miejsce p o d w y d a r z e n i a na Heysel, w B o g o c i e , w Leeds, w Cali... s ł o ń c e m . Z bezładu w y ł o n i ł się fakt. Najistotniejszą cechą s p o r t ó w z e s p o ł o w y c h jest ich e m b l e m a - Są d w a t y p y rywalizacji s p o r t o w e j : i n d y w i d u a l n a i z e s p o ł o w a . W tej pierwszej publicysta, l u b u j e się istnieje o c z y w i ś c i e podział na zawodników tyczność. Co przez nią r o z u m i e m ? — O t o skład reprezentacji n a r o d o w e j Francji w piłce nożnej podczas „ T u r n i e j u Francus­ „ n a s z y c h " i „ t a m t y c h " . Jest t o j e d n a k opozycja p ł y n n a i ciągle k i e g o " 1988: Martini — Amoros, Ayache, Boli, zaburzana. Przede w s z y s t k i m nie zatarte są t u c e c h y j e d n o s t k o w e — Casoni, Fernandez, Ferreri, Passi — Stopyra, Fargeon. Z n a j ­ s p o r t o w c ó w — ich o s o b o w o ś ć , styl, w y g l ą d zewnętrzny... U t o ż ­ d u j e m y tu trzech i m i g r a n t ó w w ł o s k i c h : M a r t i n i , Ferreri, Casoni; samienie kibica d o k o n u j e się w i ę c często, szczególnie w s t o s u n ­ d w ó c h hiszpańskich: A m o r o s , Fernandez; j e d n e g o Polaka: S t o ­ ku d o indywidualności szczególnie e k s p r e s y w n y c h , jak Kastendeuch np: pyra, Ż y d a : A y a c h e , murzyna: B o l i ; p ó ł — a r a b a : Passi i t y l k o N i c k l a u s , czy Ballesteros w g o l f i e , M c Enroe l u b Nastase w t e n i ­ d w ó c h F r a n c u z ó w , z k t ó r y c h j e d e n ( K a s t e n d e u c h ) jest wszakże sie, Hagler, D u r a n , Clay, Ray Leonard w boksie e t c , niezależnie — o i r o n i o — A l z a t c z y k i e m , d r u g i zaś ( F a r g e o n ) ma r ó w n i e ż o d d y c h o t o m i i g r u p o w y c h . Składnia d o t e g o d o d a t k o w o fakt, iż o b y w a t e l s t w o szwajcarskie. T o s a m o p o w t a r z a się w d r u ż y n a c h a priori „ n a s i " często walczą między sobą; w w i e l u zaś spek­ k l u b o w y c h , z tą t y l k o różnicą, że tutaj zbędna jest u c i ą ż l i w a t a k u l a r n y c h i p o p u l a r y z o w a n y c h przez środki m a s o w e g o przeka­ f o r m a l n o ś ć naturalizacji. O l y m p i q u e Marsylia: Olmeta — A m o r o s , zu d y s c y p l i n a c h ( F o r m u ł a 1 , ż e g l a r s t w o , boks) są „ n a s i " prak­ B o l i , Moser, Di M e c o — S t o j k o v i c , C a n t o n a , Vercruysse — W a d ­ t y c z n i e n i e o b e c n i , c o zmusza d o szukania preferencji p o m i ę d z y dle, Pele, Papin. Jest t u przedstawiciel G h a n y : Pele, A n g l i i : p o t e n c j a l n i e „ t a m t y m i " . Nic w i ę c d z i w n e g o , że w w i e l u s p o r t a c h W a d d l e , J u g o s ł a w i i : S t o j k o v i c , Wybrzeża Kości S ł o n i o w e j : B o l i , i n d y w i d u a l n y c h (tenis, golf, j e ź d z i e c t w o , a u t o m o b i l i z m ) i n s y g ­ Brazyli: Mozer... Pozostaje j e d y n y r o d z i m y rodzynek — nia g r u p o w e nie p o j a w i a j ą się w c a l e l u b też ( k o l a r s t w o , szermier­ — ale i o n także nie z p o ł u d n i a kraju r o d e m . W Polsce nie mającej ka, ł u c z n i c t w o , lekka atletyka) t y l k o w p r z y p a d k a c h s p e c y f i c z ­ p r a w i e ś r o d k ó w na zakup z a w o d n i k ó w zagranicznych ( j e d y n i e Papin n y c h imprez. Zastępują je za t o , coraz częściej, e w o k u j ą c e mit Marozzi w „ Ś l ą s k u " , M i c h a j ł o w w „ M o t o r z e " , N i e f i o d o w , S o ł o - Kopciuszka, listy płac z a w o d n i k ó w . Cóż p r y w a t n i e j s z e g o od d o w n i k o w w „ J a g i e l l o n i i " A n a s z k i n , Kaniszczew w „ P o g o n i " pieniądza! ? — Ego w znacznej mierze d o m i n u j e Nostri. Klasyfika­ i paru i n n y c h ) z j a w i s k o s y t u u j e się na i n n y m nieco p o z i o m i e : cja u s t a n a w i a n a przez s p o r t y i n d y w i d u a l n e staje się w i ę c z p o w o ­ policzmy — du w „ Z a g ł ę b i u " Lubin... nakładania się w i e l u elementów nazbyt skomplikowana i nazbyt s z c z e g ó ł o w a , by u r u c h o m i ć p r a w d z i w i e m a s o w e i ży­ w i o ł o w e reakcje. „ N a jedną t y l k o rzecz, n a w e t g d y b y u w a ż a ł y ją za n a j i s t o t n i e j ­ ilu jest w a r s z a w i a k ó w w „ L e g i i " , ilu lubinian T e g o s a m e g o , s z a n o w n e g o , o b y w a t e l a miasta L u b l i n a , który na określenie murzyna nie znajduje i n n y c h s ł ó w , niż: „ a s f a l t " , „ g o r y l " , „ s m o l u c h " , nie raził zgoła czarny koszykarz „ S t a r t u " 141 �— Kent W a s h i n g t o n . Był przecież „ n a s z " . P o d o b n i e francuski M o r r i s sam podkreśla, że „ p o p u l a r n o ś ć piłki nożnej jest, w skali burżuj gardzący i m i g r a n t a m i i w s z e l k i e g o rodzaju mieszańcami światowej, nieporównywalna z którymkolwiek innym sportem". ( m e t e q u e s ) , g d y t y l k o w ł o ż ą o d p o w i e d n i ą koszulkę z a u w a ż a ć Dlaczegóż w i ę c ? Skojarzenie np. p o l o i ł o w ó w p o w i n n o być przestaje kolor skóry B o l i , Tresora, T o u r e , Pele, Fofany, W e a h ' a , przecież o w i e l e łatwiejsze i bardziej s u g e s t y w n e . Z a p r o p o n u j e m y O m a m - B i y i k a etc. Nikną nagle uprzedzenia regionalne, społecz­ inną o d p o w i e d ź , bardziej osadzoną w specyfice u k o c h a n e j naszej ne, n a w e t estetyczne (naga czaszka Ben M a b r o u c k a , plereza dyscypliny. Z i o b r a , h o m o s e k s u a l n y look k o s t i u m ó w Bella...). Emblemat znosi przeciwieństwa, wcielając oznaczonego całkowicie i n i e o d w o ­ łalnie ( t o znaczy, aż d o z m i a n y b a r w ) w grono Życie społeczno-ekonomiczno-polityczne postrzegane najczęściej (na p o z i o m i e tak z w a n e g o „ z d r o w e g o jest rozsądku" „naszych". u c z y n i o n o z t a k i e g o spojrzenia istny p a r a d y g m a t ) j a k o n i e u s t a n ­ jakichkolwiek na w o j n a mająca na celu przywłaszczenie sobie d ó b r i n n e g o , k o n o t a c j i r e a l n y c h , u z y s k u j ą c y m za t o w y m i a r mistycznej har­ innej g r u p y , i n n e g o n a r o d u . U k ł a d y i p r a w a t o t y l k o o d w i e c z n e „ N a s z y c h " w sensie m i t y c z n y m , p o z b a w i o n y m monii. preteksty. „ N i e c h c e m y ginąć za r o p ę " — wołali pacyfiści M i t przenosi się na t r y b u n y . Połączeni k o m u n i ą z t y m i s a m y m i , w d n i a c h w o j n y w Golfie. W grze, która o d z w i e r c i e d l a ł a b y taki z a p o m i n a m y o o b o w i ą z u j ą c y c h poza s t a d i o n e m p o d z i a ł a c h kla­ s p o s ó b myślenia, w i d z i e ć w i n n i b y ś m y d w a zespoły w y r y w a j ą c e s o w y c h , w i e k o w y c h , p ł c i o w y c h , e k o n o m i c z n y c h . . . Razem krzy­ sobie piłkę i o d n o s z ą c e ten s y m b o l i c z n y ł u p d o siebie, d o s w o i c h c z y m y , z r y w a m y się z miejsca, w p a d a m y sobie w r a m i o n a p o w ł o ś c i , a w i ę c d o k o n u j ą c e działań d o k ł a d n i e p r z e c i w n y c h t y m , bramce. J a k starzy z n a j o m i d y s k u t u j e m y , w y m i e n i a m y k o m e n ­ które o b s e r w u j e m y na b o i s k u . U p r a w n i o n e w y d a j e się w i ę c tarze, k l n i e m y i trącamy się b u t e l k a m i p i w a . Nie ma ciasnych przypuszczenie, że o w a inwersja z d o b y c z y i d a r u , r ó w n o l e g ł a d o g o r s e t ó w c o d z i e n n e g o savoirvivre. Znika w s t y d . Pamiętam dzie­ n o g i : ręce, ma s w ó j głębszy s y m b o l i c z n y sens. w c z y n ę , którą c a ł o w a ł e m w usta i w piersi p o zwycięstwie Jerzy S. W a s i l e w s k i a n a l i z o w a ł parokrotnie f u n k c j e postaci Auxerre n a d Bordeaux w i o s n ą 1 9 8 3 . T r w a t o j e d n a k t y l k o d o bohatera—złodzieja pośredniczącego p o m i ę d z y t y m i t a m t y m k o ń c o w e g o g w i z d k a lub e w e n t u a l n i e w y g a ś n i ę c i a p o z w y c i ę s - ś w i a t e m . Najbardziej z n a n y m z t y c h t r i c k s t e r ó w jest dla nas k i e g o a m o k u . Ż e g n a m y się o b c y sobie jak przed meczem. Nie o c z y w i ś c i e Prometeusz, ale p o d o b n e postacie o d n a j d u j e m y w e z o b a c z y ł e m już n i g d y tamtej d z i e w c z y n y . N o r m a l n e życie przy­ w s z y s t k i c h bodaj m i t o l o g i a c h . Nie w c h o d z ą c w detale i nie w r a c a s w o j e p r a w a . Koniec c h a o s u . Ś w i a t został z n ó w s t w o r z o ­ pretendując d o syntezy a la D u m e z i l , w y s z c z e g ó l n i ć m o ż e m y trzy ny. etapy działania trickstera: T o c h w i l o w e zawieszenie p r a w s p o ł e c z n y c h charakterystyczne jest dla w i e l u ś w i ą t p l e m i e n n y c h t y p u k a r n a w a ł o w e g o , j a k b y p o w i e d z i a ł B a c h t i n . Ś w i ą t , podczas k t ó r y c h uczestnicy u p o w a ż ­ nieni są d o lekceważenia o b o w i ą z u j ą c y c h t a b u , a n a w e t do o d w r a c a n i a sensu u ś w i ę c o n y c h reguł dnia c o d z i e n n e g o . 2. S t a w i a c z o ł o s i l e miejsca strzegącej (najczęściej p o t w o r o w i : c y k l o p o w i , w i e l o g ł o w e m u s m o k o w i , bazyliszkowi lub podstęp­ n y m zasadzkom: ś c i a n o m o g n i a , szklanym g ó r o m , p o d c h w y t ­ T o ostatnie t ł u m a c z y z a p e w n e szczególną p o p u l a r n o ś ć piłki n o ż n e j , której sam już r e g u l a m i n w s p i e r a 1. S a m o t n i e , dzięki s z c z e g ó l n y m , n a d p r z y r o d z o n y m najczęś­ ciej, u m i e j ę t n o ś c i o m , zbliża się o n d o m a g i c z n e g o miejsca. i ilustruje zasadę k a r n a w a ł u . P o d s t a w ą jest t u wszakże rezygnacja z p o s ł u g i w a n i a się w w a l c e rękoma. Rzecz j e d n o z n a c z n i e i rażąco sprzeczna l i w y m zagadkom...). 3. Kradnie p o ż ą d a n y obiekt i o d n o s i g o d o ojczyzny — d o „naszego świata". N i e t r u d n o spostrzec, że mecz piłkarski jest odwróceniem, z naturą. Po f r a n c u s k u „ p o z n a j e się r ę k ę " artysty w j e g o dziele, a m o ż e semantyczną parodią t e g o m i t y c z n e g o s c h e m a t u : „ w y r a b i a się r ę k ę " czyli uczy p r o f e s j o n a l n e g o działania, „ p o ż y c z a 1 . Cała drużyna, k o l e k t y w n y m w y s i ł k i e m , w y p r a c o w u j e j e d ­ n e m u ze „ s w o i c h " korzystną pozycję. r ę k ę " czyli w s p o m a g a k o g o ś , atakuje się nie „ m a r t w ą ręką" ale „ r ę k ą z b r o j n ą " w z g l ę d n i e „ s i l n ą " , c h w y t a się sytuację „ w rękę", umiejąc w i e l e rzeczy ma się „ w i e l e r ą k " etc. Po p o l s k u p o d o b n i e : załamuje się ręce, u m y w a je, leci przez nie, nosi na n i c h l u b patrzy na nie, z o s t a w i a się w o l n ą rękę, p r z y c h o d z i z rękami p u s t y m i l u b p e ł n y m i , idzie się k o m u ś na rękę, ma się rękę szczęśliwą l u b d w i e l e w e , trzyma się rękę na pulsie, przykłada się ją d o czegoś, bierze s p r a w ę w s w o j e ręce, p o d n o s i się ręce na znak k a p i t u l a c j i , „ t y m i r ę c a m i " b u d u j e się szklanne domy... P o z b a w i o n y rąk może b y ć g o d n y m litości kaleką l u b p r z e w r o t n y m kpiarzem. Jeśli j e d n a k postrzegany nie jest na żaden z t y c h s p o s o b ó w , ś w i a d c z y t o , iż z n a j d u j e m y się w kontekście o g ó l n e g o o d w r ó c e n i a porządku ś w i a t a , b o w t e n d o p i e r o w p i s u j e się l o g i c z n i e w o j o w n i k d o b ­ r o w o l n i e w y r z e k a j ą c y się i n s t r u m e n t u rąk. A przecież nie j e d y n a t o inwersja w piłce nożnej. D r u ż y n y walczą zaciekle o o p a n o w a n i e piłki. Celem o s t a t e c z n y m tej w a l k i jest jednak... z w r o t z d o b y c z y d o bramki p r z e c i w n i k a , przekazanie jej w s a m o serce o k u p o w a n e g o przezeń t e r e n u . D e s m o n d M o r r i s 2. W d e c y d u j ą c y m m o m e n c i e p o k o n a ć o n musi jedynego n o r m a l n e g o ( z g o d n e g o z naturą) — u ż y w a j ą c e g o rąk bramkarza. 3. P i ł k a - ł u p p o z o s t a w i o n a zostaje na t e r y t o r i u m w r o g i m , na „tamtym świecie". Piłkarz strzelający bramkę jest w i ę c a n t y - P r o m e t e u s z e m z w r a ­ c a j ą c y m o g i e ń B o g o m . J a k i sens ma taka f i g u r a metaforyczna? — Otóż ś w i a t został już przez B o g ó w raz s t w o r z o n y i u s t a n o w i o ­ ny. G d y b y j e d n a k z a c h o w a ć g o w p i e r w o t n y m ładzie, c z ł o w i e ­ c z e ń s t w o s t r a c i ł o b y cel i r o z m y ł o się w bezprzedmiotowości. Stąd b u n t A d a m a i Ewy. Trzeba w i ę c o d t w o r z y ć chaos, b y m ó c p o w t ó r n i e d o k o n a ć a k t u s t w o r z e n i a , c h o ć b y nie na kosmiczną, ale społeczną t y m razem skalę. O t o p r a w d z i w a , najgłębsza s t a w k a s p o r t u . J e d n a z drużyn zejdzie z boiska zwycięska i dzieląc ze „ s w o i m i " barbarzyńską liturgię t r i u m f u i klasyfikacji, uczyni ich lepszymi, mieszkańcami środka ś w i a t a , p r a w d z i w y m i l u d ź m i ! w i d z i w t y m s y m b o l i k ę „ u k r y t y c h ł o w ó w " — „ g r a c z e usiłują Aż d o n a s t ę p n e g o m e c z u . w y p r z e d z i ć j e d n i d r u g i c h , by p i e r w s i d o k o n a ć liturgicznej ofiary A l b o w i e m geniusz k u l t u r y nie uznaje c i ą g ł o ś c i , r ó w n o ś c i ani — strzału w paszczę b r a m k i . " 4 Niestety, interpretacja taka nie j e d n o r o d n o ś c i . Z a p o m n i e l i o t y m B o g o w i e wracając na O l i m p . w y j a ś n i a w n i c z y m inwersji ręce : n o g i , j e d y n e j , która odróżnia C z ł o w i e k przejął w i ę c ich zadania i stał się — na tę c h w i l ę meczu f o o t b a l l o d piłki ręcznej, k o s z y k ó w k i , r u g b y etc. T y m c z a s e m — B o g o m r ó w n y . J a k M a r a d o n a . J a k J a c e k Ziober. PRZYPISY G e n . 1 . 1—8 J . M . B o c h e ń s k i , Sto zabobonów, Paryż 1 9 8 7 , s. 9 5 U. Eco, La guerre du faux, Paris 1 9 8 5 , s. 2 3 9 — 2 4 0 D. M o r r i s , La tribu, w : L'amour foot — „Autrement" n ° 8 0 / 0 5 . 1 9 8 6 , s. 1 6 — 1 7 1 2 3 4 142 PS. J a c e k Olędzki n i e w i e l e w i e o o n i m nie pisał. Jeżeli już j e d n a k w i a d o m o ś c i , że Roger M i l l a tańczył w e g o t a ń c a k a m e r u ń s k i e g o , oraz że (2 razy!) ale B U T R A G U E N O ! f o o t b a l l u i m o ż e lepiej, żeby m u s i , t o niech przyjmie d o po bramce m o t y w z n a r o d o ­ nie istnieje piłkarz U t r a g e n i o � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ace78c83468596934901b384eef39e0c.pdf c74fa3ea6de4e39de3d9563422134421 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2370 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2198 Title A name given to the resource Spis treści; "Wesele" w Salzburgu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.1-2; wkładka Creator An entity primarily responsible for making the resource Walaszek, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa Jvwl\ 1 rUvol I a n t r o p o l o g i a 1992 rok XLVI k u l t u r y nr 3/4 (218/219) • e t n o g r a f i a indeks 369403 • s z t u k a cena 30000 zł Małgorzata Baranowska Roland Barthes Zbigniew Benedyktowicz Anna Beata Bohdziewicz itaioCaMno Ryszard Ciarka james Clifford Dariusz Czaja jeanette DeBouzek MaEngelking Don Fredericksen Janusz Gazda Aleksander Jackiewicz Aleksander Jackowski Wiesław Juszczak T. Jefferson Kline Ewa Klekot Violetta i Piotr Krajewscy Krzysztof Kubiak Marta Lesniakowska Wojciech Michera Małgorzata Niezabitowska jacek Olędzki Andrzej т. Pilichowski-Rapo czesiaw Robotycki Teresa Rutkowska Sławomir Sikora Piotr Skrzynecki Anna Sobolewska Ludwik Stomma Monika Sznajderman Wiesław Szpilka józef Szymańczyk Andrzej Wajda Joanna Walaszek Mariusz A. Wieczorkowski �SPIS TREŚCI Zbigniew Benedyktowicz Wprowadzenie 3 R o l a n d Barthes O zmianie p r z e d m i o t u b a d a ń (czyli mitologia dzisiaj) 5 Andrzej Wajda Z Joanna Walaszek ,,Wesele" w S a l z b u r g u Aleksander Jackiewicz M o j e ż y c i e w kinie James Clifford S a m o k r e a c j a etnograficzna: C o n r a d notatnika ^ t wkładka 7 Teresa R u t k o w s k a Wędrówki Andrzej T . Pilichowski-Ragno Z rzymskiego notatnika i Malinowski 10 Felliniego 19 28 Małgorzata Baranowska P o c z t ó w k a m a s o w a i fotografia u c z u ć 29 Dariusz Czaja Symbol i 39 film. D o n Fredericksen „Bar Yohai" Wojciech Michera Wyobraźnia U w a g i metodologiczne 43 alchemiczna Wernera Herzoga. Egzegeza symboliczna filmu „ S z k l a n e serce" 45 Dariusz Czaja Wenecja i ś m i e r ć : konteksty symboliczne 58 M o n i k a Sznajderman „Stary Gringo". 66 W i e s ł a w Juszczak D z i e ł o a „ g r a n i c a sensu" Dariusz C z a j a M o m e n t W i e c z n y . O „ U c z c i e Babette" 76 Zbigniew Benedyktowicz M a r t a i M a r i a ( „ U w a g i o „ U c z c i e Babette") 81 M o t y w D o n K i c h o t a w filmie i literaturze 72 Marta Leśniakowska O grzechu ł a k o m s t w a i konflikcie k u l t u r o w y m . Z p o w o d u „ U c z t y Babette" 85 Janusz G a z d a A r t y s t a , k t ó r y w y m y ś l a jedynie p r a w d ę 87 Italo C a l v i n o K o m b i n a t o r y k a a mit w sztuce o p o w i a d a n i a T . Jefferson K l i n e Orfeusz t r a n s c e n d u j ą c y . „ O s t a t n i e tango w P a r y ż u " Bertolucciego S ł a w o m i r Sikora Fotografia - Ryszard Ciarka F i l m i p r a w d z i w y o b r a z rzeczy 112 A n n a Sobolewska Konstrukcja 117 Violetta pamięć - 98 . . . wyobraźnia 100 108 istnienia Kutlubasis-Krajewska, Piotr K r a j e w s k i T a ś m y mieszane czyli video-art na festiwalu we W R O c ł a w i u Ludwik Stomma A n t r o p o l o g i a kultury, historia i K u b u ś W i e s ł a w Szpilka Z o b a c z y ć ś w i a t : E t n o g r a f i a wobec filmu i kultury masowej 125 W i e s ł a w Szpilka „ B a t m a n " - o p o w i e ś ć o stworzeniu 129 Teresa R u t k o w s k a Przewrotność *** Z a p i s d y s k u s j i o filmie „ B a t m a n " M o n i k a Sznajderman C o się kryje pod tą m a s k ą : W o k ó ł m o t y w u C z ł o w i e k a Ś m i e c h u . P a r ę u w a g Teresa R u t k o w s k a Postmodernizm i o . . . . Puchatek 120 123 „Batmana" 132 133 „Batmanie" 135 film E w a Klekot „ M a t a d o r " , czyli Czesław Robotycki W a m p i r y . O d w i e r z e ń l u d o w y c h do Jeanette D e B o u z e k „ E t n o g r a f i c z n y surrealizm" Jeana R o u c h a 151 Aleksander Jackowski Przeżyć 157 A n n a Beata Bohdziewicz F o t o d z i e n n i k , czyli p i o s e n k a o k o ń c u ś w i a t a 163 Zbigniew Benedyktowicz „ U c i e k a j ą c e zdjęcia". R o z m o w a z Piotrem Skrzyneckim 168 Piotr S k r z y n e c k i Szkic do Zbigniew Książek Piosenki Piotr S k r z y n e c k i hiszpańska 138 b a ś ń postmodernistyczna filmowych 142 fantomów 144 fikcję scenariusza filmowego pt. „ O G r o b l a c h na Groblach" . . . 172 176 S z k i c s c e n a r i u s z a u r o c z y s t o ś c i z w i ą z a n y c h ze z j a z d e m przedstawicieli d o m ó w panujących w Europie 177 M a ł g o r z a t a Niezabitowska Wolny człowiek Józef Szymańczyk Jestem fotografem ( W y w i a d p r z e p r o w a d z o n y przez A n n ę E n g e l k i n g . C z ę ś ć I ) Aleksander Jackowski Kreacja i dokument. Filmy Andrzeja A n n a Beata Bohdziewicz O kapliczkach 201 Z teki 205 Mariusz Wieczorkowski 178 Różyckiego 183 194 G a l e r i a z d j ę ć nieintencjonalnych ( P r ó b a eidetycznego d o ś w i a d c z e n i a isloty fotografii) 205 C z a r n y pas 207 B i a ł y napis 211 Odpowiedź 212 Ryszard Ciarka Widzieć, o d c z u w a ć , myśleć. R o z m o w a z Jackiem Olędzkim 215 Krzysztof Kubiak „ R e g a r d y " Colette - uwagi uczestnika ze w s c h o d u S u m m a r y o f articles 219 222 Na o k ł a d c e : K a d r y z filmu Sergiusza P a r a d ż a n o w a „ B a r w y granatu", zestawione przez reżysera Na stronie t y t u ł o w e j : Józef S z y m a ń c z y k , Dziadek z wnuczkiem, Polesie, 1937 Redakcja dziękuje za wydatną pomoc w realizacji tego numeru Komitetowi Kinematografii oraz Fundacji Kultury. �P O L S K A Rok S Z T U K A X L V I L U D O W A 1992 W roczniku znajduje się podwójny, monograficzny numer (3-4) poświęcony antropologii filmu i fotografii nr nr Baranowska M a ł g o r z a t a , Pocztówka masowa i foto­ grafia uczuć B a r a ń s k i Janusz, O heurystycznej wykładni dwóch teorii etnologicznych. Dekonstrukcja ,,sprawy sło­ nia" Barthes R o l a n d , O zmianie przedmiotu badań (czyli mitologia dzisiaj) Benedyktowicz Zbigniew, Marta i Maria (Uwagi o Uczcie Babette") Benedyktowicz Zbigniew, Uciekające zdjęcia. Roz­ mowa z Piotrem Skrzyneckim Benedyktowicz Zbigniew, Wprowadzenie Bohdziewicz A n n a Beata, Fotodziennik, czyli piosenka 0 końcu świata Bohdziewicz A n n a Beata, O kapliczkach Burszta J. Wojciech, Etnologia dzisiaj albo siła pery­ ferii Calvino Italo, Kombinatoryka a mit w sztuce opowia­ dania Ciarka Ryszard, Film i prawdziwy obraz rzeczy C i a r k a Ryszard, Widzieć, odczuwać, myśleć. Rozmowa z Jackiem Olędzkim C l i f f o r d James, Samokreacja etnograficzna: Conrad 1 Malinowski C o r b i n H e n r i , Człowiek świetlisty i jego przewodnik. Hermetyczna idea doskonalej natury Czaja Dariusz, Moment Wieczny. O ..Uczcie Babette" Czaja Dariusz, Symbol i film. Uwagi metodologiczne Czaja Dariusz, Wenecja i śmierć: konteksty symboliczne DeBouzek Jeanette, ,,Etnograficzny surealizm" Jeana Roucha Dylewska Iza, D y m k o w s k a Ewa, Słowniczek współ­ czesnej gwary wojskowej D y m k o w s k a Ewa, Dylewska Iza, Słowniczek czesnej gwary wojskowej 3-4 1 3-4 3-4 3-4 3-4 3-4 3-4 2 3-4 3-4 3-4 3-4 2 3-4 3-4 3-4 3-4 1 współ­ 1 Fredericksen D o n , ,,Bar Yohai" 3-4 Gazda Janusz, Artysta, który 3-4 wymyśla jedynie prawdę Gieryszewska K r y s t y n a , Interpretacja postaci Judasza 2 G ł o w i ń s k i M i c h a ł , Pierwsze miesiące 1 Jackiewicz Aleksander, Moje życie w kinie Jackowski Aleksander, Kreacja i dokument. Andrzeja 3-4 Filmy Różyckiego 3-4 Jackowski Aleksander, Przeżyć Juszczak W i e s ł a w , Dzieło fikcję a ,,granica sensu" 3-4 . . . . K a b z i ń s k a - S t a w a r z Iwona, Taniec wokół drzew w ,,Tajnej historii Mongołów" K l e k o t Ewa, ,,Matador", czyli hiszpańska baśń post­ modernistyczna K l e k o t Ewa, Wyobrażenie twarzy Chrystusa w ikonie karpackiej K l i n e Т . Jefferson, Orfeusz transcendujący, ,,Ostatnie tango w Paryżu" Bertolucciego 3-4 2 3-4 2 3-4 K o c j a n Krzysztof, Ludowa waloryzacja płciowości. Apokryficzne wątki w ludowej wersji historii o Ada­ mie i Ewie K o w a l s k i Piotr, Folkloryzm nauk o kulturze ludowej Krajewski Piotr, Kutlubasis-Krajewska Violetta, Taś­ my mieszane, czyli video-art na festiwalu we WROcławiu K s i ą ż e k Zbigniew, Piosenki K u b i a k Krzysztof, ,,Regardy" Colette - uwagi uczest­ nika ze wschodu Kutlubasis-Krajewska Violetta, Krajewski Piotr, Taś­ my mieszane czyli video-art na festiwalu we WROcławiu L e ś n i a k o w s k a M a r t a , O grzechu łakomstwa i konflik­ cie kulturowym. Z powodu ,,Uczty Babette", . . . Ł y s i a k Wojciech, Rzecz o pewnej propagandzie . . M a ń k o w s k i Andrzej Emeryk, Legenda Salapatka „Orla" Michera Wojciech, Wyobraźnia alchemiczna Wernera Herzoga. Egzegeza symboliczna filmu ,,Szklane serce" Niezabitowska M a ł g o r z a t a , Wolny człowiek . . . . Olędzki Jacek, Widzieć, odczuwać, myśleć. Rozmowa z... ( R o z m o w a prowadzona przez Ryszarda C i a r k ę ) Pilichowski-Ragno Andrzej Т., Z rzymskiego notat­ nika R o b o t y c k i Czesław, Co kaplica na Długich Młakach pod Turbaczem daje do myślenia R o b o t y c k i Czesław, Wampiry. Od wierzeń ludowych do filmowych fantomów Rutkowska Teresa, Postmodernizm i film R u t k o w s k a Teresa, Przewrotność ,,Batmana" . . . R u t k o w s k a Teresa, Wędrówki Felliniego R y c h ł y Maciej, Bezimienny geniusz ludu umrze dzisiaj o zachodzie Sikora S ł a w o m i r , Fotografia - pamięć - wyobraźnia Skrzynecki Piotr, Szkic do scenariusza filmowego pt. ,,0 Groblach na Groblach" Skrzynecki Piotr, Szkic scenariusza uroczystości zwią­ zanych ze zjazdem przedstawicieli domów panują­ cych w Europie Skrzynecki Piotr, Uciekające zdjęcia. Rozmowa z... ( R o z m o w a przeprowadzona przez Zbigniewa Benedyktowicza) Sobolewska A n n a , Konstrukcja istnienia Stomma L u d w i k , Antropologia kultury, historia i Ku­ buś Puchatek Szpilka W i e s ł a w , ,,Batman" — opowieść o stworzeniu Szpilka Wiesław, Zobaczyć świat: Etnografia wobec filmu i kultury masowej Sznajderman M o n i k a , Co się kryje pod tą maską: Wokół motywu Człowieka Śmiechu. Parę uwag o ,,Batmanie" 2 1 3-4 3-4 3-4 3-4 3-4 1 1 3-4 3-4 3-4 3-4 1 3-4 3-4 3-4 3-4 1 3-4 3-4 3-4 3-4 3-4 3-4 3-4 3-4 3-4 �nr nr Sznajderman M o n i k a , „Stary Gringo": Motyw Don Kichota w filmie i literaturze S z y m a ń c z y k Józef, Jestem fotografem (część I) Tokarska-Bakir Joanna, Henri Corbin: „Czas Eranosa" Tokarska-Bakir Joanna, Hermeneutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości Wajda Andrzej, Z notatnika ( w k ł a d k a ) Walaszek Joanna, ,, Wesele" w Salzburgu ( w k ł a d k a ) W ę g l a r z S t a n i s ł a w , Koncepcja etnograficznego zróż­ nicowania kultury ludowej dzisiaj Wieczorek Agata, Komizm św. Piotra Wieczorkowski Mariusz, Biały napis Wieczorkowski Mariusz, Czarny Pas I 3-4 3-4 2 1 3-4 3-4 2 2 3-4 3-4 Wieczorkowski Mariusz, Galeria zdjęć nieintencjonalnych (Próba eidetycznego doświadczenia istoty foto­ grafii) Wieczorkowski Mariusz, Odpowiedź Zapis dyskusji o filmie „Batman" Zowczak Magdalena, Dlaczego Cygan kradnie? Przy­ czyny zróżnicowania ludzi według biblii ludowej . RECENZJE S m o l i ń s k a Teresa, PIOTR KO WALSKI, Współczesny folkloryzm i folklorystyka. O przedmiocie poznania w dzisiejszych badaniach folklorystycznych LISTY D O REDAKCJI Giedz M a r i a , Odpowiedź Paprocki H e n r y k (ks.), „Urzędowa liturgia" . . . . 3-4 3-4 3-4 2 2 2 2 �„Wesele" w Salzburgu Joanna Walaszek Tego roku Wesele Stanisława Wyspiańskiego doczekało się pierwszej niemieckojęzycznej inscenizacji. Przedstawienie zostało zrealizowane w ra­ mach Salzburger Festspiele. Premiera odbyła się 27 lipca w Landestheater. Specjalni&»dla potrzeb tej inscenizacji został zamówiony nowy, poetycki przekład sztuki u Carla Dedeciusa, znanego i uznanego tłumacza polskiej literatury. Przedstawienie reżyserował Andrzej Wajda, scenografię i kos­ tiumy przygotowała Krystyna Zachwatowicz, muzykę skomponował Stanisław Radwan. Ten sam zespół rok temu przygotował premierę Wesela w Starym Teatrze w Krakowie. Salzburska premiera nie była jednak powtórzeniem krakowskiej inscenizacji. W przedstawieniu wystąpili ak­ torzy z teatrów Austrii i Niemiec, między innymi z berlińskiego Schaubuhne i wiedeńskiego Burgtheater. Wiele było wśród nich prawdziwych znakomitości. Grali też w tym Weselu czterej Polacy, w tym dwóch aktorów z Polski. Przedstawienie oglądała międzynarodowa, festiwalowa publiczność. Wajda nie upraszczał dla tej publiczności dramatu Wyspiańskiego, nawet niewiele go skrócił (przedstawienie trwało trzy i pół godziny). Pokazał, że powszechna opinia o hermetyczności Wesela, o tym, że może być zrozumiałe tylko w kontekście polskiej historii i kultury, w dużej mierze jest tylko przesądem. Przedstawione w Weselu konflikty społeczne nie są tylko naszym, narodowym problemem. A marzenia i tęsknoty postaci niewspółmierne do okoliczności ich życia, ich lęki i niepokoje, bunt i inercja, samozniewolenie wreszcie okazały się niezwykle żywotnymi problemami dla aktorów. To pokazało kilka świetnych kreacji aktorskich. Wśród najlepszych wymienić trzeba chociaż kilka: Dagmar Manzel (Rachela), August Zirner (Pan Młody), Joachim Bissmeier (Gospodarz), Dorte Lyssewsky (Panna Młoda), Michael Kóning (Nos i Hetman), Robert Hunger-Buhler (Dziennikarz), Stephan Wolf-Schónburg (Cho­ choł). Bardzo pięknie, wyraziście wydobywali stany i emocje postaci, nieobciążeni legendą i tradycją Wesela pokazywali postaci w nowym, czasem bardzo odkrywczym, niespodziewanym świetle. Opinia o hermetyczności Wesela wynika przede wszystkim ze sposobu przedstawienia w nim świata fantastycznego. Widma i zjawy przychodzą na scenę wprost z polskiej historii i sztuki. Jak mogą być czytelne dla obcego widza? Wajda ukształtował je tak, by ich symboliczny sens i przesłanie było dla publiczności jasne. Odwoływał się do tego co powszechnie znane, do europejskiej tradycji. Przede wszystkim teatralnej. Światowy teatr doskonale zna postaci widm i duchów, które pojawiają się na scenie niosąc żywym przestrogę i wyzwanie. Zna też postaci symbolicz­ ne. Wajda więc uczynił osoby dramatu bardzo wyrazistymi, teatralnymi postaciami. Nieco paradoksalnie kontekst światowego teatru sprawił, że status osób dramatu podobny był prapremierze Wesela. Ale dawno już tak Wesela nie grywano. Wajda też nie zawsze rezygnował z ikonografii Wyspiańskiego. Stańczyk siedział na fotelu w matejkowskiej pozie i w matejkowskim stroju. Ale wcale nie musiał być kojarzony z tą konkretną postacią. Wystarczyło, że był, dobrze w europejskiej tradycji znanym, błaznem. Jak posąg Komandora w Don Juanie ożywała na scenie zbroja Rycerza Czarnego. Ta zbroja, porzucona w kącie obok niedokończonego obrazu Gospodarza, w scenie z Poetą unosi się i wznosi w górę przy- �tłaczając go swoim ogromem. Żelazną dłonią ściska rękę Poety a w końcu odsłania trupią czaszkę skrywaną pod przyłbicą. Jak widać w ten sposób sens sceny był zupełnie oczywisty. Teatralność efektu wcale nie osłabiała ekspresji sceny, ale ją potęgowała. Postaci zjaw wyłaniały się i ginęły w ciemności. Na scenie były zazwyczaj — poza Upiorem-Szelą — unieru­ chomione w jednym miejscu. Wokół nich krążyli żywi. I już w tej sytuacji scenicznej widoczna była moc widmowych zjaw. To one trwają na wieczność zamknięte w jednym geście czy ruchu, to one niepokoją żywych. Zupełnie inaczej niż u Wyspiańskiego został w Salzburgu przedstawiony Wernyhora, chociaż tak samo jak w dramacie niejasny, szczególny, był na scenie status tej postaci. Potęga Wernyhory widoczna już była w potężnej posturze aktora uwydatnionej wystawnym strojem polskiego pana. I jego pewnym, nie znoszącym sprzeciwu zachowaniu. Był tutaj przede wszyst­ kim wyzwaniem dawnej świetności i potęgi. Szukanie wyrazistości symbolicznych postaci najpiękniejszy efekt dało w postaci Chochoła. Chochoł był tu wysoki, smukły, słoma gdzieniegdzie przetykana płatkami róż, nie pogrubiała sylwetki aktora. Wyglądał trochę jak bezlistne drzewo o chropawej korze i długich gałęziach-rękach. Niesamowite, bo zwieńczone białą kulą głowy, w której błyszczą nienatu­ ralnie wypukłe oczy. Chochoł ożywał poruszany ruchem mięśni rąk i tułowia aktora, płynnym i sprężystym, czasem nieznacznym, czasem bardzo ekspresyjnym. Wydobywał z siebie głos bardzo wysoki, przenikliwy i przejmujący, niesamowicie modulowany w wyrafinowanych muzycznych frazach. Ten stwór półroślinny-półludzki, półżywy-półmartwy nie tylko obrazował znakomicie symboliczny sens postaci, ale też z ogromną siłą oddziaływał na emocje widzów, pobudzał ich wyobraźnię. W finale Wesela wynurza się spod ziemi pomiędzy zebranymi w izbie, wyrasta ponad postaci i nimi jak chce włada. Tańczą wokół niego jak w Błędnym kole Malczewskiego. Ale znowu, nie trzeba znać Malczewskiego by poddać się magii finału salzburskiego Wesela. Na s. 2 i 3 w k ł a d k i reprodukcja szkicu A n d r z e j a Wajdy z r o b i o n e g o na p r o g r a ­ mie przedstawienia. W ś r o d k u - p o s t a ć S t a ń c z y k a , g r a n a przez A l e k s a n d r a Bardiniego „Polska Sztuka Ludowa: Konteksty" nr 3-4/1992 �polska sztuka ludowa KONTEKSTY a n t r o p o l o g i a INSTYTUT k u l t u r y SZTUKI • e t n o g r a f i a • s z t u k a POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Zbigniew Benedyktowicz Roland Barthes Andrzej Wajda Joanna Walaszek Aleksander Jackiewicz James Clifford Teresa Rutkowska Andrzej Т. Pilichowski-Ragno Małgorzata Baranowska Dariusz Czaja Don Fredericksen Wojciech Michera Dariusz Czaja Monika Sznajderman Wiesław Juszczak Dariusz Czaja Zbigniew Benedyktowicz Marta Leśniakowska Janusz Gazda Italo Calvino T. Jefferson Kline Sławomir Sikora Ryszard Ciarka Anna Sobolewska Violetta Kutlubasis-Krajewska, Piotr Krajewski Ludwik Stomma Wiesław Szpilka Wiesław Szpilka Teresa Rutkowska *** Monika Sznajderman Teresa Rutkowska Ewa Klekot Czesław Robotycki Jeanette DeBouzek Aleksander Jackowski Anna Beata Bohdziewicz Zbigniew Benedyktowicz Piotr Skrzynecki Zbigniew Książek Piotr Skrzynecki Małgorzata Niezabitowska Józef Szymanczyk Aleksander Jackowski Anna Beata Bohdziewicz Mariusz Wieczorkowski Ryszard Ciarka Krzysztof Kubiak Summary of articles Editorial. The Anthropology of Film and Photography 3 Change the Object Itself „Mythology today" 5 From a Notebook 1 The Wedding in Salzburg j wkładka My Life in the Cinema 7 On Ethnographic Self-Fashioning: Conrad and Malinowski 10 The Wanderings of Fellini 19 From a Roman Notebook 28 The Mass-produced Postcard and the Photography of Emotions . . . 29 Symbol and Film. Methodological Comments 39 „Bar Yohai" 43 The Alchemical Imagery of Werner Herzog. A Symbolic Exegesis of "Heart of Glass" 45 Venice and Death. Symbolic Contexts 58 "Old Gringo": The Motif of Don Quixote in Film and Literature . . . 66 The Work of Art and the "Limit of Sense" 72 The Eternal Moment. On "Babette's Feast" 76 Martha and Mary. On "Babette's Feast" 81 On the Sin of Gluttony and Cultural Conflict. Remarks Provoked by "Babette's Feast" 85 An Artist Who Contrives Only the Truth 87 The Myth and Contemporary Literature 98 Orpheus Transcending: Bertolucci's "Last Tango in Paris" 100 Photography - Memory - Imagination 108 Film and the True Image of Things 112 The Construction of Existence 117 Mixed Tapes or Video-art of the Wroclaw Festival The Anthropology of Culture, History and Winnie-the-Pooh . . . . To See the World: Ethnography Vis a Vis Film and Mass Culture . . "Batman" - a Tale of Creation Perversity of "Batman" A Registered Discussion about "Batman" What Does That Mask Conceal? In Connection with the Motif of the Joker: a Few Remarks Concerning "Batman" Postmodernism and Film "Matador", or a Spanish Postmodernistic Tale Vampires. From Folk Document to Film Phantoms The "Ethnographic Surrealism" of Jean Rouch To Experience Fiction Photodiary, or a Song about the End of the World "Fleeting Pictures" - an Interview with Piotr Skrzynecki A Sketch to a Film Scenario about the Na Groble Square Songs A Sketch to a Scenario of Ceremonies Connected with the Convention of Representatives of European Royal Courts Free Man I am a Photographer (An Interview Noted by Anna Engelking. Part I) . Creation and Document. Films by Andrzej Różycki Warsaw Shrines From the Folio of Mariusz A. Wieczorkowski Gallery of Unintentional Photographs (An Attempted Eidetic Capturing of the Essence of Photography) Black Belt White Sign Response To See, Feel and Think - an Interview with Jacek Olędzki Colette's "Regards" - Comments by a Participant from the East . . . 120 123 125 129 132 133 135 138 142 144 151 157 163 168 172 176 177 178 183 194 201 205 205 207 211 212 215 219 222 Redagują: Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji) oraz Ewa Korulska, Anna Kunczyńska-Iracka, Ludwik Stomma Doradzają i współpracują: Jerzy Bartmiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Antoni Kroh, Jacek Królak, Jacek Olędzki, Czesław Robotycki, Roch Sulima, Bożena Dudko Tłumaczenia: Aleksandra Rodzińska Projekt okładki i strony tytułowej: Jacek Królak Makieta: Zofia Bisiak Redaktor techniczny: Krzysztof Nalewajko Adres redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 31-32-71/4 wew. 243 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f43aedc00adab118bb4091342dbccec0.pdf e1c02911e0c48465e78d00346981744b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2371 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2199 Title A name given to the resource Wprowadzenie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wprowadzenie Po specjalnym numerze monograficznym, poświeconym teatrowi sięgającemu do źródeł, „teatrowi zarażonemu etnologią", po tekstach koncentrujących się na problematyce antropologii teatru (por. „Pol­ ska Sztuka Ludowa. Konteksty" Nr 3-4/1991) ofiarujemy czytelnikom zeszyt poświęcony tym razem antropologii filmu i fotografii. Wydaje się, że nie trzeba uzasadniać (ani tym bardziej usprawiedliwać wyboru takiego tematu). Antropologia ifilm,antropologia kultury i naukowa, krytyczna, humanistyczna refleksja o filmie spotykają się od lat całkiem naturalnie. Źródeł, powodów i świadectw tych spotkań moglibyśmy przytaczać wiele. Wystarczy choćby tu przypomnieć wypowiedź Jurija Łotmana zawartą we wstępie do polskiego wydania Semiotyki filmu, gdzie zestawiając w zaskakujący sposób ateński obrzęd i mit z Nożem w wodzie Romana Polańskiego w lapidarny sposób (a mogłaby to być odpowiedź, uzasadnienie i usprawiedliwienie dla każdego etnografa i antropologa kultury kierującego swą uwagę w stronę filmu) mówi o tym, że nawet najbardziej współczesny film daje się dekodować za pomocą głęboko ukrytego w nim mitu. „Przejawia się tu - pisze Łotman - przede wszystkim, jedna z najbar­ dziej swoistych cech kina, która podnosi je do rangi awangardowej sztuki drugiej połowy X X wieku. Ciążenie ku neomitologizmowi, uaktywnienie głębokich pokładów kultury jest wprawdzie zjawiskiem w ogóle charakterystycznym dla sztuki ostatnich dziesięcioleci. Jed­ nakże nigdzie poza kinem różne typy organizacji materiału - od form krańcowo rodzajowych, całkowicie pochłoniętych prawdopodobnym odtwarzaniem bytu dnia dzisiejszego, po formę uogólnionej struktury mitu nie stapiają się aż tak organicznie, przezierając przez siebie nawzajem." Dalej, zwraca Łotman uwagę na specyficzną dwoistość filmu: „Tak więc językfilmujednoczy krańcowe szczeble logiczne - od zmysłowego przeżywania realnego widzenia rzeczy (poczucie bezpo­ średniej rzeczywistości świata ekranowego) do krańcowej iluzoryczności. Jednocześnie zachodzi tu zespolenie etapów historycznych - od najbardziej archaicznych form świadomości artystycznej do najbar­ dziej współczesnych. Ale takie jednoczenie bynajmniej nie zaciera krańcowości, wręcz odwrotnie - maksymalnie ją uwypukla." Tej dwoistości filmu odpowiada specyficzna dwubiegunowość spoj­ rzenia antropologicznego nastawionego jednocześnie na archaikę, struktury długiego trwania i na to, co współczesne. Także i tu nie mamy do czynienia z zacieraniem krańcowości i różnic. Bo jak powiada równie lapidarna definicja etnografii „Etnografia jest nauką 0 tym, co dzieli i co łączy ludzi różnych kultur, różnych społeczeństw, różnych epok". Tę dialogiczną perspektywę etnografii odnaleźć możemy również w wyznaniu Levi-Straussa, który określał ją jako „Historię dotykającą swymi dwoma krańcami historii świata i mojej historii, która odsłania zarazem ich wspólną rację, rozważa bowiem różnice i przemiany mające znaczenie dla wszystkich". Nie powinno nas dziwić w tym kontekście podobnie lakoniczne określenie etnografii jako z jednej strony „sposobu docierania do odmiennego świata" z drugiej zaś powiedzenie, że jest ona „przede wszystkiem oddaniem tego co aktualne, wyrażeniem żywotności". W ten sposób zrozumiałe staje się owe naturalne, oczywiste i wielorakie zainteresowanie filmem ze strony antropologii kultury. Film interesuje antropologa przede wszystkim jako mit, jako wyraz współcześnie tworzącej się mitologii 1 jako obszar występowania (częstokroć w sposób ukryty) odwiecz­ nych wątków mitologicznych i głębokich struktur symbolicznych. Film właśnie, jako nośnik mitotwórczy (obszar kontynuacji, prze­ kształcania i „odnawiania znaczeń") i jako zapis współczesności (zarejestrowane w filmie: obyczaj, gest, ruch, wzorce piękna, urody, moda, tendencje tematyczne, struktury mentalne danego czasu itd.,itd.), a także ze względu na utrwalone w nim odbicie odrębności, bądź zmieszania (czy też niwelowania) różnorodności kulturowej - film wychodzi naprzeciw specyficznemu sensorium ukształtowane­ mu w kręgu antropologii kultury. Charakterystyczne jest to, że tezę o ciążeniu współczesnej sztuki ku neomitologizmowi odnaleźć możemy u wielu badaczy kultury. Film nie jest tu osamotniony, towarzyszą mu w tym doświadczenia teatru i literatury - mówi o tym w Próbie labiryntu, w rozmowach z Clau­ de-Henri Rocquetem, Mircea Eliade: „Wiadomo, że literatura - prze­ kazywana ustnie czy pisana - jest córką mitologii i dziedziczy jej funkcje: opowiadać o przygodach, opowiadać o z n a c z ą c y c h rzeczach, które wydarzyły się na świecie. Ale dlaczego takie ważne jest to, co się wydarza, dlaczego chcemy wiedzieć, co spotyka markizę, która o godzinie piątej pije herbatę? Myślę, że wszelka narracja, nawet jeśli opowiada o fakcie najbardziej zwyczajnym, kontynuuje tradycję wielkich historii opowiadanych w mitach i stanowiących wyjaśnienie początków świata i człowieka. Myślę, że zainteresowanie narracją, opowieścią, jest elementem naszej ludzkiej kondycji, naszego bycia w świecie. Chcemy wiedzieć, co się działo, co robili ludzie i do czego są zdolni: ryzyko, przygody, wszelkiego rodzaju próby. Nasze istnienie nie jest istnieniem nieruchomych kamieni, kwiatów czy owadów, których życie toczy się ściśle wyznaczonym torem. Nasze istnienie jest przygodą. Człowiek nigdy nie przestanie słuchać opowieści." Jednakże charakterystyczne jest również i to, że i Eliade gotów jest przyznać specjalne miejsce i znaczenie kinu w jego zdolności przy­ bliżania się do mitu. Na pytanie bowiem swego rozmówcy sugerujące, że awangardowa literatura , odwracając się od opowieści, odeszła od czegoś co wydaje się istotnym elementem człowieczeństwa, i że może mit przetrwał w kinie, udziela zdecydowanej odpowiedzi - „Myślę, że rzeczywiście kino zachowało zdolność do opowiadania mitów, a także wspaniałego kamuflowania ich nie tylko w tym co świeckie, ale również w obszarach degradacji i upadku. Tak, sztukafilmowabardzo dobrze posługuje się symbolem, który chociaż pozostaje niewidoczny, działa przecież na uczucia." Ciążenie ku neomitologizmowi, przybliżanie się do mitu, osiąganie przez kino i film wymiarów i funkcji mitu wydaje się być częścią (równie pasjonującego dla antropologii kultury) szerszego procesu współczesnej remityzacji, o której pisze badacz wobraźni symbolicznej Gilbert Durand, zwracając uwagę na ów paradoks, że ta sama, obrazobórczo, scjentystycznie zorientowana, nasza cywilizacja, która często miesza demistyfikację z demityzacją, jednocześnie „.. .proponuje gigantyczny proceder remityzacji na skalę planetarną, dysponując środkami, jakich aż dotąd żadne społeczeństwo w dziejach rodzaju ludzkiego nie posiadało. Jest wielką zasaługą Andre Malraux, iż jasno wykazał, że szybkie środki komunikacji, masowe rozpowszechnienie arcydzieł kultury przez fotografię, druk, kinematografię, przez książki, kolorowe reprodukcje, płyty, telekomunikację, samą prasę pozwoliło na planetarną konfrontację kultur i na totalne zebranie tematów, dzieł i obrazów w jakimś Muzeum wyobraźni, uogólnionym na wszelkie przejawy życia kulturalnego. W obliczu olbrzymiej aktywności społe­ czeństwa scjentystycznego i obrazoburczego to samo społeczeństwo proponuje nam środki przywracania równowagi." Ciążenie ku neomitologizmowi wydaje się nadal aktualne mimo ogłoszonego (czy rzeczywistego) kryzysu kina jako instytucji, świad­ czyć choćby mogą o tym - ostatnia filmowo-telewizyjna wersja Mahabharaty Brooka, światowe powodzenie Dekalogu Kieślowskie­ go, a we wcześniejszej perspektywie „mitologia Miasta i Świata" zawarta w dziele Felliniego, „mitologia dzieciństwa" z Fanny i Alek­ sandra i całe dzieło Bergmana, twórczość Tarkowskiego, Pasoliniego, Paradżanowa, Herzoga, Kurosawy, Bunuela, Wajdy i wielu innych. Kino odtwarza i odnawia mit. Ale istnieją obszary, na których antropologia kultury ifilmspotykają się w nie mniej naturalny sposób. Trzeba bowiem pamiętać, iż ich początki należą niemal do tej samej epoki (początki naukowej antropologii różnie datowane, rozciągane są od 1851 - wydanie Ligue of the Iroquois Morgana, 1877 tegoż Ancient Society, 1871 - Primitive Culture Tylora, 1895 - założenie L'Anne Sociologique, warto przypomnieć w tym kontekście, że gdy Bronisław Malinowski prowadził swe badania na Trobriandach, w tym samym czasie Robert Flaherty, nazywany twórcą filmu dokumentalnego, realizował swój pierwszy film na dalekiej północy -1917, a jego drugi film Nanuk Eskimos powstaje w tym samym 1922 roku, w którym ukazują się Argonauci Zachodniego Pacyfiku). Ta naturalność związków pomiędzy antropologią i filmem, początkowy wpływ fotografii na kształtowanie się antropologii, a z biegiem czasu i filmu, owocujący dziś w całej odrębnej dziedzinie tzw. Visual Anthropology, rysuje się bardzo wyraźnie w zestawieniu jakiego dokonuje w swej książce The Predicament of Culture, omawiającej etnografię na tle literatury i sztuki X X wieku James Clifford, gdy porównuje on frontospis dzieła ojca Lafiteau o Indianach Ameryki z kartą tytułową Argonautów Zachodniego Pacyfiku. - Frontospis dzieła ojca Lafiteau z 1724 roku Moeurs des sauvages americquains przedstawia etnografię jako młodą kobietę, siedzącą za pulpitem do pisania, otoczoną dziełami sztuki pochodzącymi z Nowego Świata i z klasycznej Grecji oraz Egiptu. Autorowi (owej młodej kobiecie) towarzyszą dwa cheruby, które asystują w zadaniu porównania, oraz brodata postać wobrażająca Czas, która wskazuje na tablicę, przed­ stawiającą ostateczne źródło prawdy spływającej z pióra osoby, która pisze. Obraz, ku któremu biegnie wzrok tej piszącej młodej kobiety przedstawia krawędź chmur, wśród których pojawiają się Adam i Ewa, i wąż, a ponad nimi widzimy drugą parę ludzką, zbawionych, wolnych od grzechu - mężczyznę i kobietę, o których mówi księga Apokalipsy. 3 1 �Stoją oni po dwu stronach promieniejącego trójkąta noszącego w sobie napisane po hebrąjsku Imię Jahwe. Karta tytułowa Argonautów Zachodniego Pacyfiku Bronisława Malinowskiego przedstawia fotografię, na której uchwycono „Uro­ czysty Akt obrzędu Kula". Oto widzimy na niej ofiarowanie naszyj­ nika muszel Trobriandzkiemu wodzowi, który stoi w drzwiach swego domostwa. Za mężczyzną prezentującym naszyjnik, stoi w rzędzie sześciu, pochylonych w pokłonie młodzieńców, jeden z nich dmie w konchę. Wszystkie postaci widzimy z profilu najwyraźniej skoncent­ rowane na rytuale wymiany, rzeczywistym wydarzeniu Melanezyjskiego życia. Ale po bliższym przyjrzeniu się możemy zobaczyć, że jeden z kłaniających się patrzy w kamerę. I tak oto komentuje dalej to zestawienie Clifford - alegoria Lafiteau wydaje się mniej bliska: w niej autor dokonuje transkrypcji raczej, aniżeli daje początek, kształtuje i tworzy. W odróżnieniu do fotografii Malinowskiego, rycina nie czyni żadnych referencji, nie odwołuje się do doświadczenia etnograficznego - chociaż pięć lat badań prowadzonych przez Lafiteau pośród plemienia Mohawków zapewniło mu pełne uznania miejsce pomiędzy badaczami terenowymi wszystkich pokoleń. Jego opis nie przedstawia się jako produkt obserwacji z pierwszej ręki, lecz jako wynik pisania w zatłoczonej pracowni. Karta tytułowa Argonautów - jak wszystkie fotografie - dowodzi obecności i zapewnia o istnieniu tego, co uchwycono w scenie przed soczewką obiektywu, ale także sugeruje i inną obecność, obecność etnografa aktywnie komponującego ów fragment Trobriandzkiej rzeczywistości. Obrzęd wymiany Kula - przedmiot książki Malinowskiego - został opisany z perfekcyjną wizualnością, przedstawiony w postrzegalnych ujęciach, podczas gdy owe spojrzenie uczestnika obrzędu kieruje z powrotem naszą uwagę ku punktowi widzenia obserwatora, z którym jako czytelnicy mamy współudział, ku etnografowi i jego kamerze. Sygnalizowany jest tu dominujący tryb współczesnych badań terenowych i ich autorytetu: „Jesteście tam... ponieważ ja tam byłem." Jest jeszcze jedna cecha antropologii, która w szczególny sposób pozwala wiązać ją z filmem. Obok specyficznego sensorium tego, co archaiczne, podstawowe, pierwotne i tego, co współczesne, tym, co łączy antropologię z filmem najsilniej to umiłowanie konkretu. Antropologowi biorącemu kamerę, czy aparat do ręki, antropologowi, w wieloraki sposób zajmującemu się filmem, a i nam, na pytanie: „Dlaczego Antropologia filmu?" mogłaby tu posłużyć doskonale i przyjść z pomocą odpowiedź, jakiej udzielił na pytanie ankiety "Dlaczego Panfilmujei zajmuje sięfilmem?"Wim Wenders, którą to odpowiedź w obszernych framentach pozwalam sobie tu przytoczyć: „Od kiedy mam przed sobą to okropne pytanie przychodzą mi na myśl i dochodzą do głosu rozmaite coraz mocniejsze odpowiedzi. Jedne rano, inne wieczorem, znów inne przy stole montażowym, jeszcze inne, gdy oglądam wcześniej nakręcone zdjęcia, jeszcze znowu inne, gdy rozmawiam z księgową, albo znów inne, gdy myślę 0 ludziach, z którymi od lat pracuję. Wszystkie te odpowiedzi 1 powody, dla których filmuję są ważne i prawdziwe. Ale mówię sobie, że 'za tym' musi kryć się 'coś bardziej prawdziwszego', być może 'obowiązek', albo wręcz nawet 'potrzeba'. Gdy jako dwunastolatek, kręciłem swój pierwszy film ośmiomilimetrową kamerą, ustawiłem się w oknie domu i stamtąd z góry sfilmowałem ulicę, auta i przechod­ niów. Mój ojciec zobaczył mnie i spytał: 'Co robisz tam z tą kamerą'. Odpowiedziałem: 'Filmuję ulicę, widzisz przecież'. 'I po co?' - zapytał. Nie znałem żadnej odpowiedzi. Dziesięć, dwanaście lat później kręciłem swój pierwszy krótki film na szesnastce. Szpula miała trzy minuty długości. Filmowałem skrzyżowanie z szóstego piętra, bez poruszania kamery, tak długo aż się skończyła rolka. Pomysł ażeby zatrzymać kamerę przedtem, nie przyszedł mi do głowy. Potem mogłem sobie przedstawić, że musiało to by być jakimś świętokradzt­ wem. Cóż to za świętokradztwo? Nie mam głowy do teorii. Tylko rzadko przypominam sobie to, co przecztałem. Dlatego nie mogę dokładnie zacytować pewnego zdania Beli Balazsa, które jednak bardzo mnie poruszyło. Mówi on o moż­ liwości (ale także i odpowiedzialności) jakie ma kino: 'Pokazywać rzeczy jakimi są.' I dalej, że kino może 'Ratować egzystencję rzeczy'. Dokładnie tak jest. Albo inne, pochodzące od Cezanne'a zdanie, które mówi, że 'rzeczy znikają. Trzeba śpieszyć się, jeśli chce się coś zobaczyć.' W każdym bądź razie, przeklęte pytanie: Dlaczego filmuję? - Dlatego. Coś dzieje się, widzi się to, co się dzieje,filmujesię, podczas gdy to się dzieje, kamera widzi, zachowuje to i chroni, można to na nowo oglądać, i znów oglądać. Rzecz już nie istnieje tam więcej, ale oglądanie jej jest możliwe, prawda istnienia tej rzeczy, ta nie ginie. Akt filmowania jest heroicznym aktem (nie zawsze, nie często, ale czasami). Na moment, na mgnienie oka, powolny rozpad świata i jego zewnętrz­ nych pojawień się będzie zatrzymany. Kamera jest bronią przeciw biedzie rzeczy, mianowicie przeciw ich znikaniu. Dlaczego filmować. Czy nie znacie mniej niemądrego pytania?" (Die Logik der Bilder). Mit - Literatura - Film - Fotografia oto kardynalne punkty tego zeszytu „Kontekstów". Prezentujemy tu czytelnikom (chociaż po­ wstałe przed dwudziestu laty, to jednak zachowujące swą wagę i wartość) eseje Barthesa o miejscu mitu w kulturze współczesnej i Italo Calvino o odniesieniach pomiędzy mitem i literaturą współczesną. Studium Clifforda zestawiające dwie sylwetki, dwu „polskich azylan­ tów" (mianowanych przez autora ojcami współczesnej refleksji ant­ ropologicznej) przenikających do odmiennego świata, i dających w swym dziele dramatyczne świadectwo z pełnego konfuzji spotkania przedstawicieli cywilizacji europejskiej z kulturą pierwotną - Josepha Conrada(Jądro ciemności) i Bronisława Malinowskiego (Argonauci Zachodniego Pacyfiku) - studium, rozważające problem fałszu i praw­ dy w kulturowym sensie, kwestię „ocalajającego kłamstwa", ochrania­ jącego wartości i spoisty obraz kultury, studium odsłaniające przyliterackość etnografii, tworzącej (nie nieprawdziwe) fikcje kulturowe, studium wskazujące na wielką rolę pierwiastka biograficznego, subiek­ tywnego i wymiaru kreacyjnego obecnego w twórczości naukowej antropologa. Esej Teresy Rutkowskiej o „podróżach" Felliniego analizujący motyw wędrówki i drogi w jego twórczości filmowej, interpretowanej w odniesieniu do głębokich struktur symbolicznych i stylistycznych tradycji baroku,"podróży" dających także świadectwo poczuciu nieciągłości we współczesnym świecie. Rozważania o sym­ bolu i filmie (Dariusz Czaja) poprzedzają cały cykl symbolicznych analiz filmu, tropiących obecność głębokich struktur symbolicznych w filmie, w którym to cyklu zgromadzono obok tłumaczeń (Don Fredericksen; T.Jefferson Kline - znakomity przykład psychoanalityczno-mitograficznej analizy upatrującej w Ostatnim tangu w Paryżu współczesnej wersji mitu o Orfeuszu i Eurydyce) teksty autorów polskich, prezentowane na założonym i prowadzonym przez Prof. Aleksandra Jackiewicza „Seminarium antropologii filmu", kontynuo­ wanym obecnie przez antropologów kultury w Pracowni Filmu Instytutu Sztuki PAN (m.in. esej Wojciecha Michery tropiący obec­ ność i znaczenie symboliki alchemicznej w twórczości Herzoga; eseje 0 motywie Don Kichota w literaturze i filmie, o kulturowo-literacko-filmowym micie Wenecji). Studium Dzieło a „granica sensu" Wiesława Juszczaka, autora polskiego przekładu opowiadania Karen Blixen, otwiera blok analiz poświęconych filmowi Uczta Babette. Janusz Gazda w swym eseju o autorze Cieni zapomnianych przodków rysuje portret artysty ocalającego pamięć bogatych tradycji kulturo­ wych i czerpiącego siłę z ich źródeł. Ryszard Ciarka rozważa istotę poszukiwań i doświadczeń filmowych w odniesieniu do renesansowej idei estetycznej „Res simulacra" obierając za przedmiot analiz Niewin­ nych Czarodziejów Andrzeja Wajdy i Ostatni dzień lata Tadeusza Konwickiego. We wnikliwym studium dociekającym istoty fotografii Sławomira Sikory, Fotografia - pamięć - wyobraźnia, czytelnik odnajdzie m.in. interpretację ostatniego, pisanego tuż przed śmiercią, najbardziej subiektywnego dzieła Barthesa, poświęconego fotografii Le chambre claire. Małgorzata Baranowska omawia zjawisko pocztó­ wki masowej. A Anna Sobolewska interpretuje poprzez kategorie sacrum doświadczenie czasu i przestrzeni w wideo-filmie Orkiestra Zbigniewa Rybczyńskiego. Artykuł Wiesława Szpilki o odrębnym spojrzeniu etnografii na zjawisko kultury masowej podnosi problem sakralności tej kultury, po czym następują teksty, tropiące struktury mityczne i symboliczne w filmowej wersji Batmana. Omawiany jest również problem zapisu kultury z jakim mamy do czynienia we współczesnym filmie ukształtowanym w klimacie postmodernistycznej gry z tekstami kulturowymi. Odrębnym nurtem zaznaczającym się w tym zeszycie są fragmenty autobiografii, wspomnienia, wyimki z dzienników. Zamieszczamy tu fragmenty autobiografii Aleksandra Jackiewicza notujące jego pierw­ sze doświadczenie kina, jego dalszą drogę do literatury i do ant­ ropologii filmu. Fragmenty powstającego od lat Fotodziennika Anny Bohdziewicz. Autobiografię małomiasteczkowego fotografa Józefa Szymańczyka. Na osobnej wkładce zamieszczamy wyjęty z prowadzo­ nego od lat przez Andrzeja Wajdę szkicownika-diariusza rysunek. Tym razem twórca kongenialnej wobec dzieła Wyspiańskiego, ale jakże głęboko autorskiej, pamiętnej,filmowejwersji Wesela ofiarował nam rysunek-notatkę, sporządzoną podczas przedstawienia, niemiec­ kojęzycznej teatralnej wersji tego dzieła, jaka miała miejsce w tym roku na festiwalu w Salzburgu.(Mało kto z młodszych czytelników wie, że Andrzej Wajda nie po raz pierwszy gości na łamach naszego pisma, że jest autorem ocalającej od zapomnienia dokumentacji znikającego świata ekranów fotografów ulicznych. Por. artykuł zamieszczony w nr. 1 z 1956 г.). Numer zawiera również blok tekstów poświęconych filmowi etnograficznemu rozważających problem udziału elementu kreacyjnego, subiektywnego w tworzeniu etnograficznej dokumentacji filmowej i fotograficznej(por. np. rozmowę z Jackiem Olędzkim, autorem wielu badań etnograficnych prowadzonych w Polsce, Azji i Afryce). Wszystkie zgromadzone w tym filmowo-fotograficznym numerze teksty czy to bliższe literaturze, czy to filmowi, czy ant­ ropologii łączą się we wspólnej problematyce i intencjach, które objąć by można przy pomocy Conradowskiej formuły: „Oddać sprawied­ liwość widzialnemu światu". Zbigniew Benedyktowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1127606106b25bfd47c57884c6545b3.pdf b4562f8fa9b2b4e9be7996cdb62b006b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2926 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2730 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS 369403 �SPIS TREŚCI Joanna Tokarska-Bakir Hermeneutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości Janusz Barański 0 Piotr Kowalski heurystycznej wykładni dwóch teorii etnologicznych. 3 Dekonstruk- cja „ s p r a w y s ł o n i a " 18 Folkloryzm nauk o kulturze l u d o w e j 23 Maciej Rychły B e z i m i e n n y geniusz l u d u umrze dzisiaj o zachodzie 27 Czesław R o b o t y c k i Co kaplica na D ł u g i c h M ł a k a c h p o d T u r b a c z e m „ d a j e d o m y ś l e n i a " . . . . 29 Andrzej Emeryk M a ń k o w s k i Legenda Sałapatka — ..Orła" 37 W o j c i e c h Łysiak Rzecz o p e w n e j p r o p a g a n d z i e 41 Michał Głowiński Pierwsze miesiące 49 Iza D y l e w s k a , Ewa D y m k o w s k a S ł o w n i c z e k w s p ó ł c z e s n e j g w a r y żołnierskiej 61 Summary of articles 64 N a o k ł a d c e : Chrystus na krzyżu, f r a g m e n t . Rzeźba w d r e w n i e l i p o w y m , p o l i c h r o m o w a n a , w y s . całej rzeźby 17 c m . Cmolas, d. p o w . K o l b u s z o w a , w o j . rzeszowskie. Fot.: Stefan D e p t u s z e w s k i N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : U k r z y ż o w a n i e , rzeźba w d r e w n i e , w y s . 5 5 c m . W y k . S t a n i s ł a w M i k a , Paszyn k. N o w e g o Sącza. Fot.: J a n Ś w i d e r s k i �POLSKA SZTUKA LUDOWA POLSKA Rok XLVI AKADEMIA NAUK 1992 • INSTYTUT SZTUKI Nr 1 (216) �CONTENTS J o a n n a Tokarska-Bakir Gada/ner's Hermeneutics in E t h n o g r a p h i c Research i n t o Estrangment . . . J a n u s z Barański O n the Heuristic Presentation of T w o E t h n o l o g i c a l Theories. T h e D e c o n - Piotr Kowalski T h e Folklorism of Sciences D e a l i n g w i t h Folk C u l t u r e 23 Maciej Rychły T h e A n o n y m o u s G e n i u s of t h e People w i l l Die T o d a y at Sunsen 27 29 s t r u c t i o n of t h e „ C a s e of the E l e p h a n t " 3 18 Czesław R o b o t y c k i F o o d for T h o u g h t Offered by t h e Shrine in D ł u g i e M ł a k i near M t . Turbacz Andrzej Emeryk M a ń k o w s k i T h e L e g e n d of Sałapatek — „ T h e E a g l e " 37 W o j c i e c h Łysiak Remarks o n a Propaganda 41 Michał Głowiński T h e First M o n t h s 49 Iza D y l e w s k a , Ewa D y m k o w s k a A D i c t i o n a r y of C o n t e m p o r a r y A r m y Slang 61 S u m m a r y of adricles 64 R E D A K C J A : Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z (z-ca redaktora n a c z e l n e g o ) , A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (redaktor n a c z e l n y ) , Ewa Korulska, A n n a K u n c z y ń s k a - l r a c k a , S ł a w o m i r Sikora (sekretarz r e d a k c j i ) , L u d w i k S t o m m a oraz Zofia Bisiak S T A L E W S P Ó Ł P R A C U J Ą : Jerzy B a r t m i ń s k i , Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a , A n t o n i Kroh, J e c e k Olędzki, Czesław R o b o t y c k i , R o c h S u l i m a T Ł U M A C Z E N I A : Aleksandra Rodzińska R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y : Krzysztof N a l e w a j k o A d r e s redakcji: I n s t y t u t Sztuki P A N , u l . D ł u g a 2 8 , 0 0 - 9 5 0 W a r s z a w a , skr. poczt. 9 9 4 , tel. 3 1 - 3 2 - 7 1 / 4 w e w n . 2 2 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f38beedb5890ab9151306eeab9ae8477.pdf 44067eeada9d1be83961d96f500d9d49 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2927 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2731 Title A name given to the resource Hermeneutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.3-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tokarska-Bakir, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Joanna Tokarska-Bakir HERMENEUTYKA GADEMEROWSKA W ETNOGRAFICZNYM BADANIU OBCOŚCI * Nie jesteśmy w świecie, bezpiecznie który zadomowieni chcemy zrozumieć R . M . Rilke, Elegie duinejskie Czy a n t r o p o l o g i a k u l t u r y jest n a p r a w d ę nauką o c z ł o w i e k u ? z a p o m n i e n i u . M a m y z nią także d o czynienia w ó w c z a s , g d y Czyjej a n t r o p o l o g i c z n o ś ć nie p o c h o d z i p r z y p a d k i e m z uzurpacji? n a p o t y k a m y f r a g m e n t w ł a s n e j tradycji k u l t u r o w e j , k t ó r e g o już nie Czy w czasach w s p ó ł c z e s n e j eksplozji n a c j o n a l i z m ó w jest ona rozumiemy. p r z y g o t o w a n a d o roli mediatora p o m i ę d z y siermiężną s w o j s k o ś - W y o b c o w a n i e przybiera najczęściej postać zamaskowaną.Jeśli cią i w r o g ą obcością? Te pytania w s t ę p n i e t ł u m a c z ą p o w o d y nasza własna tradycja jest dla nas oczywista, jeśli nie stawia nam sięgnięcia p o h e r m a n e u t y k ę f i l o z o f i c z n ą H a n s a - G e o r g a G a d a - żadnych p y t a ń , t o znaczy, że „została przez nas z a p o m n i a n a " mera, która w e w s p ó ł c z e s n y m , c h y b a już p e r m a n e n t n y m kryzysie i w c a l e już d o niej nie należymy. Stała się d o g m a t y c z n a , obumarła, e p i s t e m o l o g i i i w a r t o ś c i s t a n o w i j e d n ą z najbardziej o p t y m i s t y c z ­ spadła d o rangi systemu (Alleau 1 9 5 8 , 1 9 7 6 ) , n i k o m u nieczego nych w i z j i poznania o b c o ś c i , z a r ó w n o o b c o ś c i c z ł o w i e k a w o b e c nie przekazuje (łac. tradere). samego siebie, jak i o b c o ś c i o b c y c h . M i m o wydania może się stać j e g o w ł a s n y język. Język, będący u Gadamera iż o d P o d o b n i e o b c y w o b e c człowieka ( 1 9 6 0 ) m i n ę ł o z górą 3 0 lat, m i m o t w o r z y w e m świata i k o n s t y t u u j ą c y c z ł o w i e c z e ń s t w o , najszybciej o g r o m n e g o zainteresowania na ś w i e c i e i o d lat ustalonej p o z y c j i , zdradza ukryte w y o b c o w a n i e (język totalitarny, języki ekspertów w Polsce h e r m e n e u t y k a g a d a m e r o w s k a jest znana nieco a n e g ­ e t c ) . Taki język w y p e ł n i a się kliszami, s ł o w a m i zużytymi, traci d o t y c z n i e , często z d r u g i e j ręki, p r z e w a ż n i e z zdolność ż y w e g o reagowania na świat, staje się sztywny, maniery­ Wahrheit w und Methode latach 7 0 . i 8 0 . prac jej popularyzatora i przełożonych niewątpliwego czny. „Zdobycze cywilizacji niekoniecznie dłużnika, Paula Ricoeura. Przychodzi na myśl w i e l e r o z m a i t y c h Jacek Trznadel w Hańbie domowej p o w o d ó w jej n i e o b e c n o ś c i w ś w i a d o m o ś c i e t n o g r a f ó w i za­ na zawsze. Kultura przyjaźnionych z n i m i ś r o d o w i s k . O b o k n i e w i e l k i e g o zaintereso­ a więc w a n i a f i l o z o f i ą i e w e n t u a l n y c h o g r a n i c z e ń c e n z o r s k i c h , można — wymaga się w t y m miejscu d o m y ś l a ć także p o l s k i c h s e n t y m e n t ó w i resen- tego tymentów kulturalnych: powojenna etnologia ( w odróżnieniu od z powrotem p r z e d w o j e n n e j ) częściej sięgała p o w z o r c e francuskie (struk- ziemia, — w tym słowie praca ciągłego spada ona się dodają tkwi słowo ludzka, aby tę ziemię wysiłku, to jakby coraz do jaskiń." niżej — pisze — nie ma rzeczy zdobytych i oto łacińskie czynić wieczna gotowi raz cultus, wciąż żyzną reanimacja. już jesteśmy Bez zejść (Trzandel 1 9 9 0 , 3 3 8 ) . Pojęcie w y o b c o w a n i a zakłada p i e r w o t n e z a d o m o w i e n i e (Zu- turalizm) czy a n g l o a m e r y k a ń s k i e ( a n t r o p o l o g i a k u l t u r o w a i s p o ­ gehórichkeit). łeczna) niż niemieckie, kojarzone z t r a d y c j o n a l i z m e m i uczestniczymy w n i m przez rozumienie. Z p o w o d u s k o ń c z o n o ś c i Volks- i Völkerkunde. Jest t o stan, w k t ó r y m przynależymy d o świata c z ł o w i e k a , j e g o istnienia w czasie, z a d o m o w i e n i e , n i g d y nie może Los książek staje się losem ich c z y t e l n i k ó w . Na p o d s t a w i e listy b y ć t r w a ł e ani pełne. C z ł o w i e k nie nadąża za zmieniającymi się o b e c n o ś c i na p o l s k i m r y n k u p r z e k ł a d o w y m przeciętny h u m a n i s t a o k o l i c z n o ś c i a m i życia, k o n t e k s t d z i e j o w y ogarnia g o i n i e p o ­ g o t ó w jest dziś sądzić, iż p o strukturalizmie nadszedł Eliade, strzeżenie zmienia. Najbardziej p i e r w o t n e w y o b c o w a n i e p o c h o ­ (kojarzony z hasłem „ f e n o m e n o l o g i a " , d o p i e r o t u w s p o m i n a się dzi w ł a ś n i e z d y s p r o p o r c j i zazwyczaj o Husserlu) i Ricoeur, „ h e r m e n e u t a " k a t o l i c k i . T y m ­ t r w a ł o ś c i i z m i e n i a j ą c y m się w c i ą ż ś w i a t e m . Alienacja następuje pomiędzy ludzkim oczekiwaniem czasem w życiu i n t e l e k t u a l n y m Europy, o d c z a s ó w w y s t ą p i e n i a niespostrzeżenie, ani się o b e j r z y m y i już otaczają nas teksty, Husserla na p o c z ą t k u w i e k u , nieprzerwanie trwa k t ó r y c h znaczenia nie r o z u m i e m y . Dlatego ż a d n e g o tekstu k u l ­ praca nad p o s t a w i o n y m i przez n i e g o p r o b l e m a m i f i l o z o f i c z n y m i . W d r u g i e j t u r o w e g o , żadnej s t r u k t u r y znaczącej nie p o w i n n o się t r a k t o w a ć p o ł o w i e XX w i e k u niemiecka tradycja f i l o z o f i c z n a została z d o m i ­ j a k o g o t o w e j , danej raz na zawsze i n i e z m i e n n n e j , bo taka może nowana przez s p a d k o b i e r c ó w fenomenologii, hermeneutów, w ś r ó d k t ó r y c h najbliżej z a g a d n i e ń a n t r o p o l o g i c z n y c h znalazł się b y ć w o b e c c z ł o w i e k a t y l k o natura w czystej p o s t a c i , która zna go [ t j . c z ł o w i e k a ] wcale" „nie \ uczeń M a r t i n a Heideggera, H a n s - G e o r g Gadamer. S w o j ą teorię Dzieła sztuki, literatura, p r a w o , religia, język, cały ludzki świat, k u l t u r y określa c h ę t n i e m i a n e m f i l o z o f i c z n e j a n t r o p o l o g i i ( G a d a ­ n a w e t w ó w c z a s , g d y c h o d z i o krajobraz czy minerał, w i d z i a n y mer n a w i ą z u j e t u o t w a r c i e do dziedzictwa Maxa Schelera, l u d z k i m i o c z a m i , nie są dane, ale, jak m ó w i Heidegger, za-dane, A r n o l d a Gehlena i H e l m u t h a Plessnera). Dziś, g d y polska e t n o ­ t o znaczy o t w a r t e na interpretację, n i e d o m k n i ę t e w swej t o ż ­ grafia—antropologia s a m o ś c i , p o z b a w i o n e c i ą g ł o ś c i : żyją t y l k o dzięki repetycji, dzięki k u l t u r y ma p o raz k o l e j n y rozstrzygnąć o s w o j e j t o ż s a m o ś c i , p r z y s w o j e n i e d o r o b k u h e r m e n e u t y k i może interpretacji. W być szczególnie w a ż n e . c z y - w - s o b i e , a t y l k o j a k o r z e c z y - d l a - k o g o ś . Ten „ z n a k o w y " lub 1. O b c o ś ć . Wszystkie o m ó w i e n i a h e r m e n e u t y k i g a d a m e r o w s - „ k u l t u r o w y " s p o s ó b istnienia l u d z k i e g o świata ( B r o n k 1 9 8 8 , kiej rozpoczynają się o d k o n s t a t a c j i , że jej p o w o ł a n i e m jest 1 8 3 , 2 4 0 ; W e i n s h e i m e r 1 9 8 6 , 1 1 1 ) zakłada, że musi o n być ciągle ludzkim świecie nie istnieją o n e jako rze- p o m a g a ć w p r z y s w a j a n i u t e g o , c o o b c e . Są d w i e zasadnicze na n o w o r o z u m i a n y , o d c z y t y w a n y , r e p r e z e n t o w a n y . Struktura o d m i a n y o b c o ś c i , dialektycznie ze sobą z w i ą z a n e : po znacząca spełnia się t y l k o w reprezentacji, pierwsze w ó c z a s , g d y jej o b c o ś ć o d m i e r z a n a d y s t a n s e m przestrzennym ( o b c o ś ć k u l t u r o ­ idealne, latentne znaczenie d o p e ł n i a się dzięki umieszczeniu g o w a ) l u b c z a s o w y m ( o b c o ś ć m i n i o n e j e p o k i h i s t o r y c z n e j ) , po w n o w y m kontekście. Ó w n i g d y nie k o ń c z ą c y się proces re­ drugie zaś o b c o ś ć p o c h o d z ą c a z w y o b c o w a n i a (Verfremdung). A zatem o b c o ś ć — t w i e r d z i Gadamer — t k w i nie t y l k o w o b c y m , prezentacji (Darste/lung) starych t e k s t ó w nie polega jednak na z w y c z a j n y m o d t w o r z e n i u , na słabnącej emanacji ich p i e r w o ­ ale także w t y m , c o w ł a s n e . W naszym ś w i e c i e nie jesteśmy t n e g o sensu. „Każde o b e c n i bardziej niż w j a k i m k o l w i e k i n n y m , pisze W e i n s h e i m e r zmienia" w s w y m p o d s u m o w a n i u p o g l ą d ó w filozofa z H e i d e l b e r g u ( 1 9 8 6 , meneutik; 1 1 5 ) . O b c o ś ć t o stan rzeczy w ł a s n y c h , k t ó r y c h znaczenie u l e g ł o (Das powtórzenie problem nie tylko zachowuje, der Sprache ale także in Schleiermachers Her- Gadamer 1 9 7 2 b , 1 3 5 ) . Reprezentacja należy d o b y t u rzeczy reprezentowanej i t y l k o w niej ta rzecz u j a w n i a swój prawdziwy byt. W szerszym znaczeniu można p o w i e d z i e ć , że każda poszczególna * Tekst jest s k r ó t e m p i e r w s z e g o rozdziału m o j e j pracy d o k t o r ­ skiej pt. Wyzwolenie przez widzenie i słuchanie. Soteriologiczne aspekty religijności tybetańskiej w świetle hermeneutyki Han­ sa-Georga Gadamera. lektura należy d o s w e g o t e k s t u , każda interpretacja d o dzieła sztuki, a wszelkie d o ś w i a d c z e n i e religijne — d o sacrum. Gadamer p o j m u j e zatem ó w proces reprezentacji j a k o ciąg zdarzeń o n - 3 �t o l o g i c z n y c h , w k t ó r y c h rzecz r e p r e z e n t o w a n a d o z n a j e j a k b y ści jest j e g o r o z u m i e n i e t r a d y c j i . Nie jest o n o j e d n o r o d n e . Przede przyrostu b y t u w s z y s t k i m m ó w i o niej j a k o o „elemencie {Seinsvorgang), i dzięki k t ó r y m bardziej niż 2 kultury ludzkiej" k i d y k o l w i e k staje się s o b ą . Reprezentacja jest w a r u n k i e m życia (Gadamer 1 9 6 2 , 9 6 6 ; za B r o n k 2 3 7 , n. 2 4 ) , w k t ó r e g o skład tradycji k u l t u r o w e j . O t y m s a m y m m ó w i ł c y t o w a n y już Trznadel, w c h o d z ą najróżniejsze sfery l u d z k i e g o działania, rozpoczynając używając niezbyt szczęśliwego s ł o w a „ r e a n i m a c j a " . A k c e p t u j ą c o d u m i e j ę t n o ś c i w y t w a r z a n i a i u ż y w a n i a narzędzi, poprzez t r a d y ­ ideę, Gadamer z p e w n o ś c i ą nie z g o d z i ł b y się z t a k i m jej okreś­ cje rzemieślnicze i w y t w ó r c z e , p i e l ę g n o w a n i e d o b r y c h o b y c z a ­ leniem, b o w i e m w reprezentacji tradycja nie żyje nadal, ale od j ó w , kończąc na tradycji n o r m a t y w n e j , która kształtuje w z o r y J a k śmierć jest w a r u n k i e m z m a r t w y c h w s t a n i a , tak samo p o s t ę p o w a n i a , n o r m y w dziedzinie m o r a l n o ś c i , d o b r e g o s m a k u nowa. z a p o m n i e n i e - w y o b c o w a n i e jest w a r u n k i e m pamietania-zado- i t d . J e d n a k p o d o b n i e jak p r o t e s t o w a ł p r z e c i w k o n c e p c j i historii m o w i e n i a . U p ł y w u czasu nie trzeba u w a ż a ć w y ł ą c z n i e za n e g a t y ­ j a k o z b i o r u zdarzeń, tak s a m o protestuje p r z e c i w w n e ograniczenie rozumienia, b o w i e m w p e w i e n s p o s ó b przy­ tradycji j a k o z b i o r u rzeczy, n p . „ p o m n i k ó w s z t u k i " , jak chciała je czynia się o n także d o o d n o w y i t r w a n i a t r a d y c j i . Z a p o m n i e n i e , p o j m o w a ć niemiecka szkoła historyczna ( n p . D r o y s e n ) . S k o r o pisze Gadamer: „należy sobie, do kontekstu mimo że przez długi niu umysł ma szansę zobaczenia wszystkiego swojskie, wową i brakiem, warunkiem mogło całość i przypominania czas było ignorowane. nie jest tylko nieobecnością elementarnym pamiętania ale, jak pokazał życia umysłu. na całkowite nowymi się połączyć Zapominanie Nietzsche, Tylko dzięki odnowienie, oczami, z obcym zapomina­ ma zdolność tak, by to, co jest (nowym) w mu wielowarst­ (1975, 16). s w o j e n i a (Aneignung), kie poznanie w p r a w d z i w y m p r z e d m i o t e m r o z u m i e n i a h i s t o r y c z n e g o „nie zdarzenie h u m a n i s t y c z n y c h . Ze w z g l ę d u na p o k r e w i e ń s t w o p o d m i o t u i p r z e d m i o t u , r o z u m i e n i e jest w n i c h znaczenie" (...) nie ogranicza z tekstów raczej się do tzw. tradycji i pomników, językowo przekazujących zredagowany i historycznie sam komunikatywnie w kulturowej, której złożonej nam na nowo pewienn udokumentowany doświadczany jako nie kończące hie und Hermeneutik, jest ( G a d a m e r 1 9 7 5 , 2 9 3 ) , t o samo można p o w i e d z i e ć o r o z u m i e n i u t r a d y c j i : „Tradycja, żyjemy sens. świat jest się nigdy To nam zadanie". stale (Philosop- Gadamer 1 9 7 7 , 2 6 0 ) . Tradycja nie ogranicza się d o tradycji k u l t u r o w e j czy j ę z y k o ­ odejścia i p o w r o t u , charakteryzuje w s z e l ­ naukach lecz jego przekazywany Gadamer u w a ż a , że ta struktura z a p o m n i e n i a , alienacji i przy­ rozumieniu wej, ale stanowi „całokształt dziedzictwa całej ludzkości" ( B r o n k , 2 3 8 ) . D o tak rozumianej tradycji n i k t nie należy „ z zawsze w p e w n y m sensie s a m o p o z n a n i e m . W s k u t e k p o s t ę p ó w u r o d z e n i a " , b o jej s p o s o b e m w p o z n a w a n i u d r u g i e g o , interpretator coraz lepiej rozumie s a m e ­ w r o z u m i e n i u tradycja się może realizować. O g r a n i c z o n a g o siebie (Ricoeur 1 9 7 4 , 1 7 ) . Koło h e r m e n e u t y c z n e działa też ś w i ą t e c z n e j fasady, tradycja spłyca się i o b u m i e r a „Nawet w drugą stronę: k l a r o w n e g o obrazu ś w i a t a nie s t w o r z y ktoś, k t o prawdziwsza sam się " n i e w y k l a r o w a ł " („mit natury», sich selbst klar werden", Wat 1 9 9 0 , 2 7 ) . Elementarnym w a r u n k i e m p o z n a n i a d r u g i e g o jest i najtrwalsza rozumiana w i ę c p r a w d z i w e z a d o m o w i e n i e w e w ł a s n e j t r a d y c j i . T y l k o ona obecnym p o z w a l a na odnalezienie w ł a s n e j d r o g i d o t e g o , c o o b c e . Ktoś, k t o jest jest autentycznie z a d o m o w i o n y , mer 1 9 7 5 , 2 5 0 ) . nie b o i się o b c o ś c i , poznanie może g o t y l k o w z b o g a c i ć . Przeszkodą w której poznaniu o b c o ś c i jest natomiast z a d o m o w i e n i e f a ł s z y w e , tradycja d o g ­ tradycja przez bezwładność potwierdzana, w każdej efektem bycia jest r o z u m i e n i e , i t y l k o tego, i rozwijana. historycznej rozumu, nie trwa sama z siebie, co kiedyś zaistniało. chociaż Polega przemianie. rozumu Gadamer sądzi, że m o d e l e m na «silami Musi Zachowywanie nieświadomego" zaś (Gada­ b y t u tradycji jest przekład. Przekład nie przenosi s ł ó w , lecz znaczenie. P o d p e w n y m i w z g l ę ­ d a m i r o z u m i e n i e tradycji p r z y p o m i n a r o z u m i e n i e języka: „Kto o c z y w i s t o ś c i . J e d n y m ze znaczeń pojęcia Bildung, zna rzeczy, Gadamer p o ś w i ę c a w i e l e miejsca w I części Prawdy kształcenie umiejętności obcowania ności „abstrahowania nie wydobędzie sensu ze słów". nie Poznawanie obcości jest jest m o ż l i w e d o k ł a d n i e dzięki t e m u , dzięki c z e m u jest m o ż l i w e z rzeczami n i e z n a n y m i , z d o l ­ s a m o z j a w i s k o przekładu — dzięki z n a j o m o ś c i „ r z e c z y " ; o której od siebie i swoich i metody, być zachowywaniu, matyczna, m a r t w a , w y o b c o w a n a , ukryta p o d maską pozornej któremu do naj­ pragnień", nia c z ł o w i e k a c y w i l i z o w a n e g o (gebildet), która o d r ó ż ­ w helgowskim zna­ czeniu t e g o s ł o w a , o d nieokrzesanego (ungebildet). Obcość się m ó w i w tekście. Wiara w m o ż l i w o ś ć przekładu w oparciu o p o r o z u m i e n i e c o d o rzeczy w y r a s t a z założenia j e d n o ś c i r o z u m u ludzkiego, w z m o c n i o n e g o przez j e d n o ś ć m o w y , która, c h o ć d r u g i e g o jest nieprzezwyciężalna t y l k o w ó w c z a s , g d y nie znając występuje w formie poszczególnych języków etnicznych, to sami siebie, w o d r u c h u projekcji, wszelką o b c o ś ć przypisujemy j e d n a k s t a n o w i u n i w e r s a l n ą cechę w s z y s t k i c h l u d z i , k o n s t y t u u j e wyłącznie obcym. człowieczeństwo. Gadamer sądzi, że z p o w o d u znakowego Charakterystyczny dla poznania h u m a n i s t y c z n e g o związek charakteru tradycji (która, jak w s z y s t k i e rzeczy w kulturze, zawsze w y o b c o w a n i a i p o w r o t u , Gadamer w y r a ż a za p o m o c ą p r z y p o ­ pozostaje strukturą o t w a r t ą , d o p e ł n i a n ą przez r o z u m i e j ą c y ją w i e ś c i o s y n u m a r n o t r w a n y m : „zostawia p o d m i o t ) , nie może być m o w y o d w ó c h z a m k n i ę t y c h na siebie dobrze zna i uczy się brać w rachubę różne, a to oznacza nią" nie tylko on wszystko, wszystko, tolerowanie co co jest od tej obcości, tak niego ale i życie h o r y z o n t a c h e p o k czy kultur. W s z y s t k i e o t w a r t e na siebie h o r y ­ zonty: „tworzą mujący (Weinsheimer 1986, 7 0 ) . Interpretując p o w r ó t syna m a r n o t r a w n e g o , f i l o z o f n a w i ą z u j e poza świadomości. razem jeden granicami wielki, ruchomy teraźniejszości W rzeczywistości d o heraklitejskiej konkluzji o n i e m o ż n o ś c i p o w t ó r n e g o wejścia zont, który obejmuje wszystko, w nurt tej samej rzeki. P o w r ó t syna m a r n o t r a w n e g o nie jest dziejową." (271 - 2 7 2 ) . horyzont, obej­ głębię naszej jedyny hory­ dziejową istnieje tylko jeden co zawiera w sobie świadomość W b a d a n i u o b c o ś c i z a r ó w n o sam z a i n t e r e s o w a n y , jak i część c o f n i ę c i e m się d o p u n k t u w y j ś c i a , ale raczej z a d o m o w i e n i e m w o b c o ś c i , która tymczasem niezauważalnie stała się s w o j s k a : „w tradycji, którą bada, z a c h o w u j ą w ł a s n y tym punkcie Bleicher, zadanie nie polega na umieszczeniu się w obce, staje Odkrywamy to «gdzie się domem wówczas, w rzeczywistości wydawało indziej)), nie które tylko że ruch, się domem, tylko nowym, który był powrotem, kiedyś wydawało ale i wydawał się tak prawdziwym. się wygnaniem, zaś to, co w chwili stacją w podróży." wyjścia Gadamer o d c h o d z i tutaj o d Hegla (na k t ó r y m m o c n o się d o t ą d opierał), nie w i e r z y bowiem w kres alienacji, w całkowite pisze cudzym h o r y z o n c i e , lecz na poszerzeniu w ł a s n e g o tak, by objąć n i m także ten drugi (Bleicher 1980, 112). Horyzont nie jest bowiem s z t y w n ą granicą, lecz porusza się w r a z z nami i „zachęca postępowania (tamże). horyzont. J a k naprzód" s t o p i e n i e m h o r y z o n t ó w (Horizontverschmelzung; „Zawsze oznacza wznoszenie się do pewnej graniczną. Z p o w o d u istnienia w czasie i ludzkiej „ s k o ń c z o n o - tyku/arność ś c i " , d o m c z ł o w i e k a jest r u c h o m y , jest ciągle w drodze. W b r e w 3 . R o z u m i e n i e . Pytanie o rozumienie, tak jak s t a w i a się je stereotypowi c z ł o w i e k w k o n f r o n t a c j i z t y m c o o b c e , nie w t r a c i w c a l e w ł a s n e j t o ż s a m o ś c i ( o ile n i e j e s t t o tradycji, szczególnie w postaci jej w y t w o r ó w , t a k i c h jak obraz, drugiego" własną ogólności, która Prawdzie nie tylko tamże 2 7 3 ) . wyższej samouwłaszczenie p o d m i o t u . Pełne z a d o m o w i e n i e jest sytuacją toż­ przezwycięża do ( G a d a m e r 1 9 7 5 , 2 1 7 ) . R o z u m i e n i e jest partykularność, ale i par- (tamże, 2 7 2 ) . i metodzie, d o t y c z y przede w s z y s t k i m przekazu samość f a ł s z y w a ) , nie s t a j e się k i m ś i n n y m , ale raczej rzeźba, p o m n i k a r c h i t e k t u r y czy tekst literacki. Gadamer p r z y p i s u ­ j e s z c z e bardziej sobą (Weinsheimer 7 1 ) . je j e d n a k s w e j h e r m e n e u t y c e w y m i a r u n i w e r s a l n y , w k t ó r y m nie 2 . T r a d y c j a . Rezultatem s p o s o b u myślenia Gadamera o o b c o ­ t y l k o tekst sensu 4 stricto, ale „cały językowo komunikowany �świat" może stać się t e k s t e m , a w i ę c z a d a n i e m dla (Rhetorik, Hermeneutik und Ideologiekhtik, rozumu raczej 1976a, ( 1 9 7 5 , 1 5 0 ) . Każde rozumienie, n a w e t w t e d y , g d y nie jest t e g o Gadamer 114). na jej myślowym zapośredniczeniu z obecnym życiem" ś w i a d o m e , zawiera m o m e n t z a s t o s o w a n i a (Applikation) Rozważania nad f e n o m e n e m r o z u m i e n i a Gadamer r o z p o c z y ­ rozu­ m i a n e g o sensu d o s y t u a c j i , w której znajduje się interpretujący. (1975, T a m , gdzie taka aplikacja nie nastąpi, rozumienie p o j a w i ć się nie 149 — 1 5 0 , 1 6 2 n n . ) . Otóż Schleiermacher u w a ż a ł , że n i e z r o z u - może. Gadamer p o s ł u g u j e się t u przykładem hermeneutyki p r a w ­ na od krytyki hermeneutyki dziewiętnastowiecznej miałość tradycji w y n i k a z jej w y o b c o w a n i a z p i e r w o t n e g o k o n ­ nej lub t e o l o g i c z n e j : w interpretacji kazania lub w y r o k u n i g d y nie tekstu. Z a d a n i e m badacza p o w i n n a b y ć zatem r e k o n s t r u k c j a c h o d z i o same w y j a ś n i e n i e tekstu forits t e g o p i e r w o t n e g o k o n t e k s t u : zebranie w i a d o m o ś c i o autorze g o z o b e c n y m ż y c i e m , które w k o ń c u samo w z b u d z i ł o potrzebę tej dzieła, o j e g o a r c h i c z y t e l n i k u , o s y t u a c j i , w której dzieło p o ­ interpretacji. R o z u m i e n i e tekstu jest j u ż zawsze j e g o z a s t o s o w a ­ w s t a w a ł o . Należało o d t w o r z y ć p i e r w o t n e u w a r u n k o w a n i a t e k s ­ n i e m , m ó w i Gadamer. Ó w m o m e n t samoaplikacji nie przychodzi t u . D o p i e r o p o z n a w s z y p i e r w o t n y ś w i a t t e k s t u badacz miał p o r o z u m i e n i u , ale raczej przed n i m , niezauważalnie je inicjuje. nadzieję zrozumieć i n t e n c j ę , k t ó r a k i e r o w a ł a a u t o r e m , a t y m Tekst „zwraca samym zrozumieć samo dzieło. Z a k ł a d a n o t u zatem, że w i e r n a mu się do siebie zwrócić, interpretacja myśli polega na o d t w o r z e n i u a k t u t w ó r c z e g o , wątpi." że musi być j e g o reprodukcją. Należało ustalić genezę t w i e r d z e ń , own sake, ale o związanie się do nas, i rozumie go tylko osoba, która niezależnie pozwala od tego, czy weń wierzy czy (tamże, 2 9 7 ) . Druga k w e s t i a sporna p o m i ę d z y Gadamerem i Scheiermache- w y p o w i a d a n y c h przez autora; p o z n a n i e d r o g i , która g o d o n i c h rem d o t y c z y p r z y w i o d ł a , miało d o p r o w a d z i ć d o zrozumienia s a m e g o t e k s t u . r o z u m i e n i e oznacza przede w s z y s t k i m osiągnięcie p o r o z u m i e ­ przedmiotu i trybu rozumienia. Dla Gadamera Dalej Schleiermacher zakładał, że interpretator, patrzący na dzieło n i a z d r u g i m przy c z y m Schleiermacher p o j m u j e rozumienie „ o b i e k t y w n i e " , jest w stanie zrozumieć autora lepiej niż o n sam j e d n o s t r o n n e , j e d n o k i e r u n k o w o , j a k o działanie w o b e c d r u g i e g o , rozumiał siebie. J e d n y m z e l e m e n t a r n y c h w a r u n k ó w w s z e l k i e g o niezależnie o d t e g o , o jaką rzecz m u c h o d z i . W Schleiermachero- skutecznego rozumienia miała być s z c z e g ó ł o w a z n a j o m o ś ć psy­ w s k i e j k o n c e p c j i rekonstrukcji d o c i e k a n i e s p o s o b u , w jaki d r u g i c h o l o g i i autora, j e g o sytuacji b i o g r a f i c z n e j i historycznej. Dla doszedł d o s w o i c h m n i e m a ń , niezauważalnie r e l e g o w a ł o z b a d a ­ Schleiermachera „Lepsze rozumienie, nia samą tę rzecz. T y m c z a s e m dla Gadamera r o z u m i e n i e j e s t ra od pisarza, rozumienia mówi, nie dotyczy ale rozumienia myśli i co wyrazi!" tekstu, odróżniające przedmiotu, to znaczy tego, interpretato­ o którym co autor tekst miał na przede w s z y s t k i m r o z u m i e n i e m rzeczy, a dopiero później czyjegoś na nią p o g l ą d u . Metodyczne abstrahowanie od p r z e d m i o t o w e g o odniesienia czyjegoś p o g l ą d u , zastąpienie g o (Gadamer 1 9 7 5 , 1 6 9 ) . Kolejnym w s p o m n i a n y m już w a r u n k i e m , zgłaszanym przez Schleiermachera, była n e u t r a l n o ś ć o c e n y , w y z b y c i e s i ę p r z e ­ badaniem genezy o w e g o p o g l ą d u , zawiera ukrytą odmowę uznania, roszczeń d o p r a w d y , zgłaszanych przez rzecz, której s ą d ó w , oczyszczenie z uprzedzeń w ł a s n e g o czasu, które m o g ł y ­ p o g l ą d ó w d o t y c z y . T y m , czego t u brakuje, jest w ł a ś n i e m o m e n t by rzutować na rekonstrukcję m i n i o n e j intencji t w ó r c z e j . A b y aplikacji. Zaś r o z u m i e n i e bez aplikacji musi p r o w a d z i ć d o zrozumieć dzieło, trzeba w z n i e ś ć się p o n a d w ł a s n y ś w i a t i z tej rozumienia, ahistorycznej w y s o k o ś c i o b s e r w o w a ć ś w i a t m i n i o n y . Tak, p o ­ macher. Jest z t y m tak jak z c z y t a n i e m listu — pisze Gadamer niepo­ k t ó r e g o ze w s z y s t k i c h sił p r ó b o w a ł unikać Schleier­ krótce, można p r z e d s t a w i ć s t a n o w i s k o h e r m e n e u t y k i r o m a n t y c z ­ — czytając g o , kierujemy u w a g ę na zawarte w n i m w i a d o m o ś c i , nej, na którą Schleiermacher w y w a r ł d e c y d u j ą c y w p ł y w . w i d z i m y rzeczy i zdarzenia oczami n a d a w c y . D o p i e r o w ó w c z a s , G a d a m e r o w s k a krytyka Schleiermachera d o t y c z y trzech zasa­ g d y zawartej w liście relacji nie m o ż e m y uznać za p r a w d ę , g d y jest dniczych s p r a w . Po pierwsze, z p o w o d u historyczności ludzkiej ona sprzeczna z naszymi o c z e k i w a n i a m i i przesądami, sięgając po egzystencji, k w e s t i o n u j e ona m o ż l i w o ś ć p o m y ś l n e j rekonstrukcji interpretację p s y c h o l o g i c z n ą l u b historyczną p r ó b u j e m y ją zro­ p i e r w o t n e g o ś w i a t a dzieła, o d t w o r z e n i a j e g o p i e r w o t n e g o u w a ­ zumieć j a k o w y r a z s u b i e k t y w n y c h przekonań n a d a w c y , i s p r o w a ­ r u n k o w a n i a . Taka rekonstrukcja d z a m y ją d o jej u w a r u n k o w a ń ( 1 9 7 5 , 2 6 2 ) . w z p e w n o ś c i ą jest procesie r o z u m i e n i a , ale czy rzeczywiście pomocna wystarczająca? Są j e d n a k takie sytuacje, g d y nasze niezrozumienie w y n i k a Ponadto, czy rekonstrukcja o d t w a r z a m i n i o n e życie „ t a k i e j a k i m z porażającej o b c o ś c i t e k s t u , który z niczym było n a p r a w d ę " ( b y posłużyć się t u u l u b i o n y m s f o r m u ł o w a n i e m czytając g o m a m y w r a ż e n i e , że autor jest kosmitą, że m ó w i nam się nie kojarzy, niemieckiej szkoły h i s t o r y c z n e j ) , czy raczej, na p o d s t a w i e kilku j ę z y k i e m „ p r y w a t n y m " . Brak n a m przesądów (Vorurteil), z a c h o w a n y c h ś l a d ó w , z a l e d w i e t o , c o z n i e g o pozostało? Czasy u m o ż l i w i ł y b y c h o ć b y w s t ę p n e , p r o w i z o r y c z n e rozumienie. M a ­ się zmieniają, przemijanie jest f a k t e m n i e o d w r a c a l n y m , i trzeba się jąc d o czynienia z historią l u b przestrzenią, d o której nie przynale­ liczyć z t y m , że „historyczna żymy, musimy ukaże zaledwie rekonstrukcja życie imaginowane, minionego wyobrażone" świata (Weinsheimer, — z a n i m s p r ó b u j e m y ją zrozumieć które — takie przesądy w sobie w y t w o r z y ć (Weinsheimer, 1 8 2 ) . P i e r w o t n e 3 1 3 1 ) . O b s t a w a n i e przy iluzji wskrzeszania przeszłości Gadamer p r a w i e na p e w n o będą f a ł s z y w e ( p o u ś w i a d o m i e n i u ich sobie, nazywa „ w y w o ł y w a n i e m d u c h ó w " , t w i e r d z ą c , że które jest bardzo zalecane, w i ę c e j d o w i a d u j e m y się o nas samych ka, która ograniczałaby kontekstu, znaczenia." rozumienie „hermeneuty­ do rekonstrukcji pierwotnego niż o rzeczy b a d a n e j ) , s t o p n i o w o j e d n a k , d r o g ą rozróżniania martwego p r z e s ą d ó w n e g a t y w n y c h i p o z y t y w n y c h , zaczniemy zbliżać się ku (Gadamer 1 9 7 5 , 1 4 9 ) . D l a t e g o S c h l e i e r m a c h e r o w s - interpretacji coraz p r a w d z i w s z e j . Nieszczęście, s p o w o d o w a n e nie byłaby niczym więcej niż odtwarzaniem ka rekonstrukcja nie może b y ć c e l e m badania w h u m a n i s t y c e , lecz brakiem p r z e s ą d ó w , poucza o zasadniczej roli jaką o d g r y w a j ą one c o najwyżej j e g o e l e m e n t e m p o m o c n i c z y m . w procesie rozumienia. Ocena statusu przesądów s t a n o w i trzecią, Zasadnicza różnica p o m i ę d z y p o g l ą d a m i Gadamera i S c h l e i ­ i być może najważniejszą różnicę p o m i ę d z y s t a n o w i s k a m i G a d a ­ ermachera d o t y c z y o c e n y d y s t a n s u h i s t o r y c z n e g o . Gadamer (za mera i Schleiermachera, a także Gadamera i Diltheya, oraz H e g l e m ) p o j m u j e g o nie j a k o przeszkodę, którą należy zwalczać niemieckiej szkoły historycznej. Z d a n i e m Gadamera nie można przy p o m o c y r e k o n s t r u k c j i , ale j a k o w a r u n e k rozumienia, w a r u ­ z o s t a w i ć za sobą s w o j e j teraźniejszości i bez niej udać się nek asymilacji, p r z y s w o j e n i a (Aneignung) w przeszłość. Znaczenia t e g o , c o m i n i o n e , nie można przedstawić obcości. Zrozumienie nie polega na n i w e l o w a n i u d y s t a n s u przez p r ó b y z r ó w n a n i a się wyłącznie w (Gleichsetzung) minionego z przeszłością, ale na integracji, włączeniu kategoriach przeszłości, „przeciwnie, dzieła wyrażasię stawia mu w kategoriach teraźniejszość" wynikających (Palmer, 1 8 2 ) . Nie znaczenie z pytań, b a d a n e g o przekazu w e w ł a s n ą teraźniejszość. Gadamer p o s ł u g u ­ które je się t u wyrazistą h e g l o w s k ą metaforą z Fenomenologii ducha interpretacja b e z z a ł o ż e n i o w a , w o l n a o d przesądów. W każdej istnieje — przykładem j a b ł k a z e r w a n e g o z d r z e w a . T a k i m j a b ł k i e m jest sferze, n a w e t w n a u k a c h ś c i s ł y c h , znaczenie o p i s y w a n e g o eks­ f r a g m e n t t r a d y c j i , k t ó r y c h c e m y s o b i e p r z y s w o i ć . Nie ma s p o s o ­ p e r y m e n t u riie p o c h o d z i z w s p ó ł d z i a ł a n i a j e g o e l e m e n t ó w , ale b u , by je c o f n ą ć na d r z e w o , w j e g o p i e r w o t n y kontekst. O ile nie wyrasta w c h c e m y p o z w o l i ć by j a b ł k o z g n i ł o , zamiast r e k o n s t r u o w a ć na D o p i e r o teoria poucza o t y m , c o się mierzy przyrządem. Obiek­ drzewie sztuczny o w o c , p o w i n n i ś m y zjeść p r a w d z i w y . Gadamer t y w n o ś ć , która uczyniła nauką z a r ó w n o fizykę, jak i historię, sama zgadza się z H e g l e m : p r a w d z i w e rozumienie, biorące p o d u w a g ę jest kategorią historyczną, nie zaś „ c z y s t o f i z y c z n ą " , nie jest ludzką historyczność, „nie t w o r e m natury, lecz k u l t u r y . Każde rozumienie jest n i e ś w i a d o m i e polega na restytucji przeszłości, ale określonej tradycji interpretacyjnej (tamże, 1 8 2 ) . 5 �zakorzenione w określonej tradycji p o z n a w c z e j , która s t a n o w i w ogóle j e g o horyzont. U ś w i a d o m i e n i e sobie w ł a s n e j p r z e s ą d o w o ś c i jest przyrodniczych. nie ma. t y l k o c z ę ś c i o w o m o ż l i w e ; przynależność d o historii oznacza, że może c z ł o w i e k n i g d y nie osiągnie pełnej s a m o w i e d z y (Gadamer 1 9 7 5 , kowicie być opisany poprzez 2 4 5 n n ) . W a r t o w t y m kontekście przytoczyć s ł o w a Aleksandra o całkowitym Wata: „To, można dziej co w naszych spontaniczne, niepostrzegalne) reakcjach naturalne archetypów, kazów, norm i konwencji Odcyfrowując cią, (dla dzieła pokoleń, naturalne, niepostrzegalne samo jest a przeto nasze najczęściej Tu nakazów i pattern of culture epok najbar­ indywidualne. połączonych odmiennych stale o tym pamiętać: to było nas, to może jest najmniej działają nawarstwienia winniśmy i postępowaniu i za­ środowiska. i odległych kultur, po­ odróżnia gdy historii, nauk nauk poznać cał­ natury, nie ma sensu i z tego o przedmiocie od przyrodniczych to, co można poznanie poznaniu humanistykę przedmiot ideał iter — jako doskonałe mówić dotyczy." w sobie, mówić samego powodu którego poznanie nie (Gadamer 1 9 7 5 , 2 5 3 ) . I dalej: „Prawdziwym miotem siebie To właśnie Podczas historycznym i innego, nie jest w której jak i rzeczywistość przedmiot istnieje jako zarówno rozumienia taki, ale jedność rzeczywistość historycznego." to przed­ historii, (tamże, 2 6 7 ) . Przedmiot ó w jest j e d n o ś c i ą t e g o , c o m i m o iż w n i m o b c e , jest co dzisiaj nas uderza osobliwoś­ w ł a s n e (in dem Object przez a 2 8 3 ) . Nie w o l n o przeoczyć roli jaką w drodze zbliżania się d o się zrozumiałe, dla współczesnych." przeto (Wat 1990, 17). das Andere des Eigenen; Gadamer 1 9 7 2 , p r a w d y o d g r y w a c z y n n i k czasu, u w a r u n k o w a n i e przez czas. także Charakter d z i e j o w y mają w s z y s t k i e trzy e l e m e n t y rozumienia: u Gadamera: przesądy nie są tak i n d y w i d u a l n e jak n a m się zdaje, z a r ó w n o j e g o p o d m i o t , p r z e d m i o t , jak i sam proces. Przynależ­ Wat w y p o w i a d a tu aluzyjnie w a ż n ą myśl, obecną a zatem nie tak „ s u b i e k t y w n e " jak myślimy. Należą d o historycz­ ność d o j e d n e g o procesu d z i e j o w e g o uchyla j a k b y o n t y c z n ą nego kontekstu d z i e j ó w , nie są ś w i a d o m y m l u d z k i m w y t w o r e m , odrębność poznającego i poznawanego. W b r e w poprzednikom, ale raczej same t w o r z ą historyczny byt c z ł o w i e k a . w i d z ą c y m w czasie w y ł ą c z n i e n e g a t y w n e ograniczenie w i e d z y , Gadamer pisze o z ł u d n o ś c i rozróżnienia w i a r y i w i e d z y , Gadamer u w a ż a g o za c z y n n i k , który poznanie umożliwia, p o z o s t a w i o n e g o przez O ś w i e c e n i e ( 1 9 7 5 , 2 4 7 ) , odrzucające b o w i e m łączy t o , c o w i n n y m w y p a d k u jest beznadziejnie o d autorytet i tradycję. Ludzki r o z u m nie jest a b s o l u t n y i n i e s k o ń ­ siebie o d s e p a r o w a n e . czony, nie może uciec z historii. Jest zawsze 5 uwarunkowany Tak s a m o jak intencje o s ó b b i o r ą c y c h udział w w y d a r z e n i u przez określoną tradycję, n a w e t w ó w c z a s , g d y nie jest ś w i a d o m h i s t o r y c z n y m nie przesądzają o t y m w y d a r z e n i u , tak też intencja w p ł y w u , jaki ona nań w y w i e r a . „To nie historia autora dzieła sztuki czy tekstu literackiego nie w y c z e r p u j ą b y t u my należymy do historii. sami w sposób siebie niezreflektowany stwo, Dużo wcześniej refleksyjny, poprzez w którym żyjemy. niem w zamkniętych historyczną większym naszą rodzinę, ludzkie ale rozumieć się w społeczeństwo t e g o t e k s t u . Mens auctoris (intencja autorska, zamiar t w ó r c z y ) sposób pozostaje w e w ł a d z y s a m o ś w i a d o m o ś c i , a s a m o ś w i a d o m o ś ć t o i pań­ w y j ą t k o w o k r z y w e z w i e r c i a d ł o rzeczywistości. Znaczenie t e k s t u jest krzywym zwier­ zawsze przekracza s w e g o autora (tamże, 2 6 5 ) i t o , „ c o a u t o r [ S e l b s t b e s i n n u n g l ] / e s f tylko migota­ chciał p o w i e d z i e ć " . D l a t e g o też, p o w i a d a Gadamer, interpretacja obwodach rzeczywistość stopniu rozumiemy Samoświadomość ciadłem. Samozrozumienie do nas należy, nim zaczniemy historycznego ludzkiego przesądy bytu życia. tworzą niż sądy", Dlatego w znacznie (tamże, 2 4 5 ) . 4 nie ma charakteru w y ł ą c z n i e o d t w ó r c z e g o , ale r ó w n i e ż t w ó r c z y . A b y była p r a w d z i w a , nie może być z a l e d w i e (Wiederholung), powtórzeniem ale r ó w n i e ż w y d o b y c i e m (Hervorholung), od­ 4. P r z e s ą d y . Z a d a n i e m Gadamera tradycja, a u t o r y t e t i przesą- s ł o n i ę c i e m p r a w d y d o t ą d ukrytej (tamże, 1 0 3 ) . „Interpretacja d o w o ś ć nie m o g ą być dłużej u w a ż a n e za w r o g ó w w pewnym rozumu sensie rekonstrukcją, i racjonalności. Przesądy w a r u n k u j ą rozumienie, ale m o g ą je też za aktem z a b l o k o w a ć . S u p e r p r z y k ł a d e m t a k i e g o n e g a t y w n e g o przesądu dzieła, jest złudzenie w o l n o ś c i o d p r z e s ą d ó w , w ł a ś c i w e r ó ż n y m o d - znalazł w nim na starych twórczym, które m i a n i o m o b i e k t y w i z m u . Rozumienie musi zatem rozróżniać m i ę ­ muzyki dzy przesądami, p o s t ę p o w a ć w procesie ciągłej w y m i a n y n e g a t y ­ powszechnie w n y c h na p o z y t y w n e . N a j p i e r w musi je j e d n a k u j a w n i ć . T e m u figurowanie c e l o w i służy „ p o d r a ż n i e n i e " (reizen) ton)." p r z e s ą d ó w , u j a w n i a j ą c się jako s y m p t o m a t y c z n y o d r u c h o p o r u w o b e c radykalnej o d m i e n ­ należy lecz ale ta rekonstrukcja idzie śladem przedstawić interpretujący. sądzi. samego zgodnie A zatem stworzonego na przykład nie Są one raczej imitacją rzędzie podąża ze znaczeniem, instrumentach w trzecim jest nie są tak wierne, imitacji, pokrewieństwa które wykonanie jak i grozi z prawdą się im (Pla­ (tamże, 1 0 7 ) . T e n , k t o p o w t a r z a w i e r n i e , nic nie zmieniając, nic o d siebie nie ności. Gadamer m ó w i , że t y l k o w k o n f r o n t a c j i z o b c o ś c i ą m o g ą dodając, zostać u j a w n i o n e najbardziej elementarne przesądy naszej w ł a s ­ tradycji, niż d o jej z a c h o w a n i a . Przez z w y k ł e p o w t a r z a n i e bliżsi być m o ż e bardziej przyczynia się d o zapomnienia nej tradycji, zazwyczaj ukryte g ł ę b o k o p o d w a r s t w ą o c z y w i s t o ś c i , jesteśmy n i e p o r o z u m i e n i u niż z r o z u m i e n i u (Gerken 1 9 7 7 , 6 7 ) . f a ł s z y w e g o samozrozumienia i w y o b c o w a n i a . U j a w n i e n i e nie „Prawdziwe oznacza jednak odrzucenia p r z e s ą d ó w , a t y l k o usunięcie prze­ tylko zachowuje, szkód w r o z u m i e n i u . Ktoś, k t o — jak Schleiermacher — rozważa wyparcia życie języka polega z języka tekst w y ł ą c z n i e w celu rekonstrukcji o p i n i i d r u g i e g o , p o m i j a j ą c [ s ł ó w ] " (Das zgłaszane przez tekst roszczenia d o p r a w d y , a l b o t e n , k t o ł u d z i się, meneutik, na tym, że każde powtórzenie ale także zmienia, pierwotnych Problem co prowadzi znaczeń der Sprache nie w rezultacie przez nowe do znaczenia in Schleiermachers Her- Gadamer 1 9 7 2 b , 1 3 5 ) . że m o ż l i w e jest w y z w o l e n i e o d p r z e s ą d ó w , w o g ó l e nie ma Z a c h o w a n i e tradycji polega na aplikacji rzeczy starych d o dostępu do obcości. Obiektywizowanie punktu widzenia innego z m i e n n y c h u w a r u n k o w a ń czasu, b o tradycja żyje t y l k o w ó w c z a s , maskuje naszą niechęć d o j e g o p r a w d y . I n n y z d e f i n i c j i n i e m a g d y jest rozumiana o d n o w a . racji — pisze W e i n s h e i m e r — gdyby było inaczej, jego 5. K o ł o h e r m e n e u t y c z n e . 6 p r a w d a d o t y c z y ł a b y t a k ż e n a s ( 1 6 2 ) . Jest t o c h y b a n a j ­ można t y m sensie, w poważniejszy zarzut, jaki został p o d n i e s i o n y przez Gadamera w y s t ę p u j e w t y t u l e Prawdy w krytyce hermeneutyki Schleiermacherowskiej. Szczególnej w y m o w y nabiera o n w b a d a n i u e t n o g r a f i c z n y m . nazwać metodą w P o s t ę p o w a n i e hermeneutyki nie 1 i metody . którym słowo to Gadamer n a w i ą z u j e t u d o h e i d e g g e r o w s k i c h analiz kolistej struktury rozumienia, i d o k o n ­ cepcji przedrozumienia ( H e i d e g g e r 1 9 7 2 , 1 5 3 n n ) . Filozof p o d ­ Skoro nie istnieje interpretacja b e z z a ł o ż e n i o w a , skoro każda kreśla, że k o ł o h e r m e n e u t y c z n e , tak jak opisuje je Heidegger, nie z nich jest o d b i c i e m s w e g o czasu, nie można też m ó w i ć o j e d n e j jest w ż a d n y m w y p a d k u słusznej czy w y c z e r p u j ą c e j interpretacji. P o n i e w a ż d z i e j o w o ś ć , konstatacją o n t o l o g i c z n ą (Gadamer 1 9 7 5 , 2 3 6 ) . Tak samo, jak postulatem metodologicznym, lecz u w a r u n k o w a n i e przez czas, jest tak e l e m e n t a r n y m u w a r u n k o w a ­ nie w y b i e r a się f a k t u istnienia w czasie, tak też nikt nie d e c y d u j e , niem poznania, t r u d n o mieć nadzieję, że nasza interpretacja nagle c z y j e g o r o z u m i e n i e ma być koliste czy też jakieś inne. Nie jest o n o w y d o s t a n i e się s p o d t e g o p r z e m o ż n e g o w p ł y w u d z i e j ó w i będzie p o s t u l a t e m , o k r e ś l o n y m s p o s o b e m n a rozumienie, ale t r y b e m w nich miała ostatnie s ł o w o . N i e u s u w a l n a p r z e s ą d o w o ś ć p o ­ s a m e g o rozumienia. Tak jak k o ł o hermeneutyczne nie jest p o s t u ­ znania i j e g o historyczny charakter mają też w a ż n e k o n s e k w e n c j e latem e p i s t e m o l o g i c z n y m t y l k o konstatacją o n t o l o g i c z n ą , tak dla rozumienia samego p o d m i o t u nauk h u m a n i s t y c z n y c h : samo opierająca się na n i m hermaneutyka nie ma charakteru danie historyczne którego przedmiotu 6 nie opiera się na historycznym można badania. zrozumieć Takiego ruchu samego teleologicznie, przedmiotu w w sobie „Ba­ życia, m e t o d y n a c o k o l w i e k : „Zasadniczo kategoriach — pisze Gadamer — ale opisuję najwyraźniej metody historycznej nie może nie proponuję to, co jest całkowicie (...). żadnej Nawet powstrzymać metody mistrz się od �przesądów sytuacji swego narodowej że zadaniem nie naukowe itd. Czy jest to wada? Nawet jeśli tak, uważam z i n n y m Gadamer rozpoznaje nie t y l k o w n a u k a c h p r z y r o d ­ swego naszemu uważam i w sposób zawsze. dlaczego sukcesowi. rozpoznanie (gdzie tego metody, to niepowodzenie Innymi co być powinno wyjść poza pojęcie nauce otoczenia jest rozważyć, od tego, proponuję tego, ś r o d k i e m d o c e l u , który przed sobą p o s t a w i l i ś m y . Ten t y p relacji każdemu poczynanie czesnej swojej filozofii towarzyszy 8 społecznego, czasu, słowy (...) Jedynie co jest nawet, ogólny jeśli ideach XVIII wieku, które nadał im Hume" się na w pragmatycznym metodologi­ sformułowaniu, ( t a m ż e ) , w m e t o d o l o g i a c h naśladujących co jest, nie zaś roz­ Dlatego też m e t o d y p r z y r o d o z n a w s t w a . Jeśli t e g o t y p u podejście zastosuje nowo­ się w p o z n a n i u tradycji ( t r a k t o w a n e j j a k o p e w i e n rodzaj o b c o ś c i , usprawiedliwienie), a zatem jakieś „ T y " ) , w t a k i m b a d a n i u w y ł ą c z a się wszelkie utrzymujące rozpoznać naukową n i c z y c h , ale także s p o ł e c z n y c h , „wzorujących cznych lub mogło. ma ona swe częściowe jak najbardziej za jedy­ rzeczą nie możemy się w się m o m e n t y s u b i e k t y w n e , w y k l u c z a przejawy w ł a s n e g o zaangażo­ rozpoznanie w a n i a , a zatem traktuje się tradycję j a k o rodzaj p r z e d m i o t u . to, co dzieje jest tego kontrolować " Gadamer u w a ż a , że nadzieja na rzeczywiste p o z n a n i e tradycji, oparta na w i e r z e w m e t o d ę i o b i e k t y w n o ś ć dzięki niej uzys­ (Gadamer 1 9 7 5 , 4 6 5 - 4 6 6 , p o d k r . J T B ) . W b r e w o b a w o m z g ł a s z a n y m nieraz ze s t r o n y „ o b i e k t y w i s t ó w " , uznanie kolistości r o z u m i e n i a w ż a d n y m w y p a d k u nie k i w a n ą , jest n a i w n a . W t a k i m b a d a n i u w y p a c z a się b o w i e m p r a w d z i w y s p o s ó b bycia t r a d y c j i , która t r w a dzięki ciągłej m e d i a ­ oznacza rezygnacji z k r y t y c z n y c h w y m o g ó w interpretacji, pusz­ cji p o m i ę d z y przeszłością i teraźniejszością, zawsze w czenia w o d z ó w w y z w o l o n e j w y o b r a ź n i . P r a w d z i w a interpretacja przekłady, r o z m o w y . Drugi musi się w y s t r z e g a ć w m ó w i e ń , które grożą jej ze s t r o n y r ó ż n y c h sposób poznawania innego Gadamer trybie rozpoznaje odmian w y o b c o w a n i a i fałszywej świadomości ( „ S i ę " , „ p o t o c z ­ w działaniu „ ś w i a d o m o ś c i h i s t o r y c z n e j " , którą przypisuje filozofii na g a d a n i n a " , „ t r a d y c j a d o g m a t y c z n a " ) . Vorhabe, d z i e j ó w , a także myśli Diltheya z jej ideałem o d e r w a n i a się o d griffmuszą Vorsicht iVor­ zostać w y p r a c o w a n e , jak m ó w i ł Heidegger, w o p a r c i u u w a r u n k o w a ń s w e g o czasu, c h a r a k t e r y s t y c z n y m dla nauk his­ wstępnych torycznych w ogóle. W odróżnieniu od postawy uprzedmioto- m o m e n t a c h , które kierują p o c z ą t k o w y m p o z n a n i e m t e k s t u . Są t o : w i a j ą c e j , ś w i a d o m o ś ć historyczna nie szuka w s w y m przedmiocie w s t ę p n e p o g l ą d y na t e m a t użycia języka w tekście t e g o , c o t y p o w e i regularne, ale t e g o , c o n o w e i niepowtarzalne 0 samą rzeczywistość. G a d a m e r m ó w i o d w ó c h gen des tekstu ( i d i o g r a f i c z n o ś ć l ) . I n n e g o uznaje się w ó w c z a s za osobę, ale (Gadamer 1972, 2 5 2 - 2 5 3 ) . Wstęp­ poznający dalej zajmuje w o b e c n i e g o pozycję u p r z y w i l e j o w a n ą . Sprachgebrauchs) (inhaltiche (Vormeinun­ i na z a w a r t o ś ć t r e ś c i o w ą Vormeinungen) ne r o z u m i e n i e t e k s t u p o w s t a j e w w y n i k u do M y ś l i o n i m tak, jak Schleiermacher myślał o autorze starożytnego przez nią t e k s t u : czuje się w p r a w i e rozumieć g o „ l e p i e j " , niż o n sam przynależności określonej t r a d y c j i , a zatem dzięki w y t w o r z o n e m u Na­ rozumie siebie. R o z u m i e n i e t o zawsze ma o d c i e ń p r o t e k c j o n a l n o - potwierdzenie ści, j a k o że n i g d y nie bierze p o d u w a g ę m o ż l i w o ś c i , że o b c y ma w s a m y c h rzeczach. Spiralna struktura t e g o procesu jest w i d o c z ­ rację, że j e g o p r a w d a m o ż e być większa o d p r a w d y badającego p r z e d r o z u m i e n i u (Vorverstehen) i przesądom (Vorurteil). stępnie w s t ę p n e p r o j e k t y sensu muszą znaleźć koła her- ( o d której rzekomo się t u a b s t r a h u j e ) . P o g l ą d y i n n e g o ustala się m e n e u t y c z n e g o ( p r z y t a c z a m y ją w o p a r c i u o przekład B r o n k a ) : b o w i e m nie w celu rozważenia zawartej w niej racji, ale po t o , by „Przyzwolenie, aby na interpretującego abstrakcyjnie przyjąć je d o w i a d o m o ś c i , w y p e ł n i ć lukę w w i e d z y rzecz, jak wiadomo, na w następującej charakterystyce f u n k c j o n o w a n i a nie jest, lecz rzeczywiście nierm. Chodzi poprzez ^pierwszym, przecież wszystkie nieustannie sens całości, w tekście. skoro tylko Ten zaś pokazuje w świetle oczekiwań stale projekcji. pokaże określonego sensu. w tekście, wstępnego projektu, który natura/nie na podstawie tego, co wyłania rewizji dalszego opis: weń wnikania. że każda rewizja wysunięcia projekty obok siebie, sensu; aż dojdzie zostaną zastąpione sensu; stałe projektowanie zaczyna od dzenia w samych rzeczach wypracowanie rzeczy, dopiero to znaczy potem i dlatego właściwych decydowanie potwierdzić obiektywności (Gadamer 1 9 7 5 , 3 2 3 ) , w k t ó r y c h a u t o r y t e t często sięga p o takie Sergiusz A w i e r i n c e w , pisząc o d w ó c h niebezpieczeństwach dalszej w b a d a n i u s y m b o l u , bardzo zbliża się d o p o w y ż s z y c h konstatacji możliwość sposobów unicestwienia ze materiału przez objaśnienie, sobą jedności dzonego które Właśnie to sensów przez samych gowej (...) nie znajdują potwier­ weń, Nie wypracowania rozumienia (Vom Zirkel des Verstehens, stanem które mają się ma tutaj wstępnej ze żadnej opinii, która innej się Gadamer 1 9 7 7 , 5 6 - 5 7 ; za: B r o n k 1 9 8 8 , 1 2 6 ) . 6. T r z y w z o r y s p o t k a n i a z o b c o ś c i ą . Sytuację inny (der Andere), spotkania Gadamer o p i s u j e na trzy s p o s o b y . P o p i e r w s z e można ją t r a k t o w a ć jak p r z e d m i o t badania w p o t o c z n y m j e g o r o z u m i e n i u . W z a c h o w a n i u sposób dialog gotów z ochotą rozmówcą. go pokoju mówić w monolog. (...) Interpretator istnieje nastawienie bez pukania pytania. W obu przypadkach subiektywny wdziera się w przedmiot (<.vacjonalistai> słuchuje mowie, wpatruje <untuicjonistar> że położenie wchodzi w oto do nie zdolność się ten człowiek jest złym cudze­ dopuszczając na pospiesznie ginie jako dialo­ przekształcając za gospodarza, odpowiedzi dialo­ że symbol, jawny, sięy> w nasze mówić nie sporzą­ tylko wewnątrz jest za niego, nie czekając się jego typu s/e» w przedmiot go do głosu, (...) wobec Wiemy z doświadczenia, nwczuwać (...) i zaczyna Tego (pomimo realność, «wczuwając sobie zlikwidowania racjonalizm, za cenę odrzucenia niebezpieczniejszy który pozwala schematu. obiektywizm znaczeniami powszechnych i nie dość krytyczny z materiałem Jeszcze intuicjonizm, zgodnych osiągnąć z [symbolu], jest powierzchowny rzeczy komunikacji wypełniona gu). tej istoty na ich podstawie umysłu pragnie pomyłek się na antycypacje, z o b c o ś c i ą , którą reprezentuje Gadamera, d o d a t k o w o w z b o g a c a j ą c opis o b u t y p ó w stosunku d o i n n e g o o interesujące szczegóły: „Jednym ustalenia stałym zadaniem sobie z a m a s k o w a n e f o r m y przemocy. trakcie swego nic Gadamer p o w o ł u j e się t u na p o t o c z n e d o ś w i a d ­ tego, jest zdany na pastwę projekcji, « w rzeczachn. prócz potwierdzi." które rozumiejąc dajemy takiego wstępnych, adekwatnymi. poważnie. Wyprzedzająco czenie f u n k c j o n o w a n i a instytucji e d u k a c y j n y c h i d o b r o c z y n n y c h doceniający opisywanym jest 9 pojawiać procesem Kto usiłuje zrozumieć, opinii, pojęć naprawdę powiedzieć" . sensu się na ruch i interpretacji, jest zakłada nie traktuje w s z y s t k o , c o się d o nas m ó w i , p o prostu „nie tekst uproszczony składające Heideggera. on sens w bardzo że rywalizujące bardziej na nowo, uprzednich się z tekstu do bardziej jednolitego rozumienia ze strony Projektuje podlega wypracowywania pojęciami samego. że czyta się ciąg/e wstępnego projektu że interpretacja dzenia; j a k o instancja a b s o l u t n a zawsze w i e lepiej i niczyich s ł ó w Otóż rozumienie to oczywiście się w trakcie rzecz zagrażają się dzięki wypracowaniu projektu nowego mogą Jest Takie r o z u m i e n i e w y p r z e d z a w s z y s t k o , c o o b c o ś ć ma d o p o w i e ­ mu się pierwszy dlatego, co zawarte p o d m i o t u , k t ó r y i tak nie jest s k ł o n n y niczego się z n i c h nauczyć. zadana które ze strony jego się tylko dokonuje spojrzenie pomyłek, interpretującemu tekst, dokonuje sposób decyzją, i ostatecznym o to, by zachować po drodze w ten «odważnąy> nieustannym niebezpieczeństwa Kto chce zrozumieć sobie wpływała jednorazową zadawane wsłuchiwania się weń, ale nie zaś słucha tylko przy­ siebie). (Awierincew ,1988, 3 0 8 - 3 0 9 ) . Trzecią o d m i a n ą spotkania i n n o ś c i , o której wspomina Gadamer (i którą p o d o b n i e jak A w i e r i n c e w , g o r ą c o p o p i e r a ) , jest i n n e g o c h c e m y w ó w c z a s w y k r y ć t o , c o t y p o w e i regularne, d o ś w i a d c z e n i e jej przez ś w i a d o m o ś ć hermeneutyczną, z w a n ą też 1 c z y n i m y t o nie t y l k o dla klasyfikacyjnej p r z y j e m n o ś c i , ale także ś w i a d o m o ś c i ą u w a r u n k o w a n ą przez dzieje (das p o t o , by p r z e w i d y w a ć chichtli3-sche (Gadamer 1 9 7 5 , 3 2 1 na tej p o d s t a w i e cudze zachowania nn). Znajomość jego zachowania jest BewusstseinP". wirkungsges- Ze w s z y s t k i c h trzech relacji z i n ­ n y m ta jest najbliższa opisanej przez M a r t i n a Bubera strukturze 7 �zakorzenione spotkania Ja-Ty. sobiei>" „Otwarty jest ten, kto (.(pozwala powiedzieć coś — m ó w i Gadamer ( 1 9 7 5 , 3 2 4 ) o o w e j p o s t a w i e , bardziej związanej ze s ł u c h a n i e m niż z m ó w i e n i e m . T w o r z y ją ś w i a d o ­ o s w o j o n y z r e g u ł a m i , p o w i n i e n po prostu stać się jej częścią. „Gracz wie bardzo co właściwie dobrze, czym jest gra (...), ale nie całkiem wie, gdy to wie." wie, (Gadamer 1 9 7 5 , 9 2 ) . mość, która w i e , że wszelkie rozumienie, łącznie z jej w ł a s n y m , Grający nie p a n u j e nad r o z g r y w a n i e m się gry inaczej, jak t y l k o przebiega p o d w p ł y w e m historii, że ma o n o s w o j ą z a ł o ż e n i o w ą d o niej przynależąc. Z ł y m graczem jest t e n , k t o , n i e p o m n y r e g u ł , strukturę, s w ó j historycznie u k s z t a ł t o w a n y h o r y z o n t , ś w i a d o ­ za wszelką cenę usiłuje grać pierwsze skrzypce. Ktoś, k t o nie u m i e mość ta nie s p o d z i e w a się, by fakt u ś w i a d o m i e n i a sobie t e g o się zgrać, o d d z i a ł y w a n i a u s u w a ł je l u b n i w e l o w a ł ; p o n a d t o zdaje sobie sprawę ze z w r o t n e g o o d d z i a ł y w a n i a siebie samej na dzieje. J a k m ó w i Gadamer, t o , jacy dziś jesteśmy, j a w i się j a k o rezultat p o prostu w y p a d a z gry. Sytuacja grającego ilustruje f u n d a m e n t a l n e dla całej her­ m e n e u t y k i p o h e i d e g g e r o w s k i e j pojęcie przyswojenia i p r z y n a ­ l e ż n o ś c i (Zugehórichkeit), czyli w s p o m n i a n e g o już w c z e ś n i e j o d d z i a ł y w a n i a przeszłości, zaś t o , jak j a w i się n a m o w a prze­ z a d o m o w i e n i a . Jest o n o p r z e j a w e m l u d z k i e g o b y c i a - w - ś w i e c i e , szłość, jest rezultatem o d d z i a ł y w a n i a naszego dziś. Palmer pisze, stanu rzeczy, który, z d a n i e m h e r m e n e u t ó w , wyprzedza w s z e l k i e że ś w i a d o m o ś ć hermeneutyczna nie może ż a d n e g o tekstu uznać u p r z e d m i o t o w i e n i e , eo ipsa za całkiem „ o b c y " , p o n i e w a ż nie p o j m u j e ona s w e g o rozumienia dung) w konstatacji stron ideałem e p i s t e m o l o g i c z n y m h e r m e n e t y k i , a z drugiej ( k o ł o poszukiwanie h e r m e n e u t y c z n e ! ) e l e m e n t a r n y m w a r u n k i e m rozumienia. Przy­ kategoriach swój-obcy biernego zachowania, prostej (pojętej naturalistycznie), lecz j a k o p o d m i o t u ze ś w i a t a . wszelkie w y o b c o w a n i e 13 (Verfrem­ Osiągnięcie t e g o stanu jest z j e d n e j takiego s t a n o w i s k a , d o k t ó r e g o o b c o ś ć będzie m o g ł a znaleźć należność t o w z a j e m n e w s p ó ł z a k ł a d a n i e się t e g o , c o d o p i e r o p o sobie drogę, adresu, p o d który będzie m o g ł a zgłosić s w e rosz­ rozszczepieniu przez myśl krytyczną może zostać n a z w a n e p o d ­ czenia d o p r a w d y . „Czytanie Kczysto historycznych^ uznana za dogmat liwości. Natomiast uważa, i wyłączona słowa. mogą Pozostaje zostać poza kategoriach została krąg jakichkolwiek prawdziwie wypowiedziała ona otwarta zgłoszone w że teraźniejszość świadomość by teraźniejszość ostatnie które tekstu historycznego oznacza, pod wątp­ historyczna nie w i d a ć je w strukturze s a m e g o Zuge-höricb-keit), do prawdy, „ R o z u m i e ć " t o nie znaczy „ m ó w i ć " , lecz w ł a ś n i e „ s ł u c h a ć " , „ d a ć tekst." p o w i e d z i e ć coś s o b i e " . D o p i e r o w ó w c z a s d o g ł o s u m o g ą d o j ś ć same Siła ś w i a d o m o ś c i h e r m e n e u t y c z n e j , u w a r u n k o w a n e j przez „rzeczy", (choć nie nej d r o d z e (Begriffsgeschichte), r o z m o w y , w u m i e j ę t n o ś c i d i a l o g u z t e k s t e m , dziełem sztuki, rzez Brucknera: a także z c z ł o w i e k i e m . Jest ona z d a n i e m Gadamera: „ R z e c z , pierwotnie zarazem się proces epistemologiczną «przedmiotu» i stopienia funkcję ((podmiotu)) „miejscem, horyzontów; spełnia konstytuowania w akcie jedności poznania". (Bronk wydłużoną, 7. R o z m o w a . Tradycja, zawarta w dziele sztuki l u b k a ż d y m rzeczy-w-sobie, «rzeczy» wyrugowało; (łac. od jak res. niem. (...) w Biblii waszych»" slowo», recz: przeszło, rzekę, z rzecz tylko «mowa»: ((usłyszał Pan głos a także przez Gerkena: tam, gdzie rzeczy zaczynają ((mówić)). A zatem starotestamentowa jest m o d e l e m p r a w d z i w e g o spotkania na wiec (Brückner 1970, 4 7 5 ) , ś w i a d o m o ś ć hermeneutyczna w c i ą g n i e ją w m o w a , d i a l o g (Gesprach) Słowian, Sachen / pierwotne „Dopiero Roz­ rze- samogłoską i u innych i n n y m tekście k u l t u r y , może p r z e m ó w i ć t y l k o w ó w c z a s , g d y rozmowę. ale następująco zrekonstruowanej umowa, cerk. znaczenie rzeczy 1988, 149). są t o c z y - d l a - n a s ) , które dzięki t e m u cofają się j a k b y na s w e j historycz­ dzieje i w dziejach o d d z i a ł u j ą c e j , przejawia się w z d o l n o ś c i d o dokonuje und przez (Palmer, 1 9 3 ) w którym słuchanie, 0 k t ó r e g o p r y m a c i e przed m ó w i e n i e m Heidegger pisał w Sein Zeit, iż t o w ł a ś n i e o n o k o n s t y t u u j e d y s k u r s ( 1 9 7 2 [ 1 9 2 6 ] , 1 6 3 ) . na roszczenia adresem miotem i przedmiotem. Trudną droga powrotna do tego p i e r w o ­ t n e g o stanu p r o w a d z i przez s ł u c h a n i e ( w języku n i e m i e c k i m prawdy już w kwestii jej już która wszystkim bytom z obcością. Struktura pojęcia r o z m o w y jest charakterystyczna dla 1 uważa je za mowę p o h e i d e g g e r o w s k i e g o p o j m o w a n i a sytuacji e p i s t e m o l o g i c z n e j , która w której, dzięki w s p ó l n o c i e d z i e j o w o ś c i , zniknęła p r z e c i w s t a w - [heideggerowskiej] swe są «dla» kogoś, stworzonym Stwórcy, pojęciowe ujęcie swą idea przyznaje okazuje może odzyskują charakter się podstawową znaleźć ontologiirelacjonalnej". istotę, stworzenia, tylko słowa intuicją, na gruncie (Gerken 1 9 7 7 , 2 2 1 ) i przedmiotu. Tak o t o przynależność, w a r u n e k o n t o l o g i c z n y , staje się przy­ Bleicher ( 1 9 6 0 , 1 1 6 ) zauważa, że p o d o b n ą k o n s t r u k c j ę ma w i e l e czyną odzyskania z d o l n o ś c i d o r o z m o w y , z d o l n o ś c i e p i s t e m o l o ­ p o d s t a w o w y c h pojęć h e r m e n e u t y k i Gadamera: g i c z n e j , utraconej przez w y o b c o w a n y c h . Koncepcja d i a l o g o w e ­ ność, a n a w e t o n t y c z n a o d r ę b n o ś ć podmiotu WirkungsgesZugehórichkeit g o p o z n a n i a , r o z m o w y , którą p r o w a d z ą z nami rzeczy, sięga (stopienie ho­ jeszcze Platona. Rzecz s t a w i a p y t a n i e i p o d w a ż a j ą c projekcje, r y z o n t ó w ) . W n i c h w s z y s t k i c h p o d m i o t nie góruje, nad sytuacją które w y s u w a m y w geście r z e k o m e g o jej r o z u m i e n i a , faktycznie j a k o s a m o w ł a d n y projektant i kontroler p o z n a n i a , lecz raczej interpretuje i n t e r p r e t u j ą c e g o ( W e i n s h e i m e r , 2 5 0 ) . Gadamer sądzi chichte (historia oddziałująca), Spiel (gra), (przynależność), a także Horizontverschmelzung poznania t e g o d o z n a j e . W a r u n e k h u m a n i s t y c z n e j interpretacji, (za C o l l i n g w o o d e m ) , że logika h u m a n i s t y k i jest logiką t a k i e g o która c h c i a ł a b y znaleźć d r o g ę d o p r a w d y , jest b o w i e m w ł a ś n i e pytania i o d p o w i a d a n i a 11 na­ (Gadamer 1 9 7 5 , 3 3 4 ) . Bez stępujący: n i e m o ż e o n a b y ć c z y m ś , c o p o d m i o t , w s p o s ó b pytania nie ma r o z u m i e n i a , i o d w r o t n i e . Także r o z u m i e n i e tekstu metodyczny i planowy, „ r o b i " ze s w y m przedmiotem jest d i a l o g i e m , n a j p i e r w b o w i e m trzeba ustalić, na jakie pytanie ( b o w i e m w ó w c z a s n i e p o z n a j e się n i c z e g o p r ó c z s k u t ­ tekst o d p o w i a d a , a następnie usłyszeć p y t a n i e , które zadaje p o d k ó w własnej metody), ale odzwierciedlać to, c o , pod adresem c z y t a j ą c e g o . Tekstu nie uda się w c i ą g n ą ć w r o z m o w ę , wpływem jeśli j e g o p y t a ń nie p o t r a k t u j e się w s p o s ó b o s o b i s t y ; jak w c z e ś n i e owego p r z e d m i o t u , d z i e j e się z t y m , czym i n t e r p r e t u j ą c y j e s t . W sytuacji e p i s t e m o l o g i c z n e j , którą zaleca p o w i e d z i e l i ś m y , aplikacja jest w a r u n k i e m rozumienia: Gadamer, f a k t y c z n y m jej „ p o d m i o t e m " staje się samo dzieło „Kiedy sztuki, dzieje, a l b o rzecz ś w i ę t a . D o p i e r o g d y znajdzie się ktoś, k t o kiedy umie słuchać, taka rzecz może m u w y j a w i ć s w o j ą p r a w d ę , zgłosić rozszerzeniu. s w o j e rozszczenia d o p r a w d y . skierowana „Dzieło sztuki— cym naprzeciw pisze Gadamer — nie jest przedmiotem, podmiotu w sobie. Jego tym, że staje się ono doświadczeniem, go doświadcza. pozostaje ((Podmiotem)) osoby, stoją­ byt polega które zmienia doświadczenia i trwa, nie jest subiektywność ale samo dzieło" prawdziwy tego, sztuki, która je tym, na który co przeżywa, (1975, 92). W z o r e m s p o t k a n i a z tradycją, ze starym t e k s t e m , dziełem ludzie są wywoływani sami zadają pytania, wia prawdę Wypowiedź i zapytywani, oraz widzimy, po nazwisku że istota wypowiedzi ulega zawiera prawdę o tyle, do kogoś. Albowiem wypowiedzi, coś się mówi". horyzont obejmuje sytuacji, o ile która także tego, komu tą jest ustana­ prawdą (Gadamer 1979b, 4 2 — 4 3 ) W a r u n k i e m r o z u m i e n i a jest zadanie t r a f n y c h p y t a ń . Oznacza t o p o pierwsze, że p o s t a w i e n i e t e k s t u w horyzoncie pytań n i e w ł a ś c i w y c h w y p a c z a j e g o s e n s . " Po d r u g i e natomiast, że należy z a d a w a ć pytania p r a w d z i w e , nie p o z o r n e (schiefe gen), Fra­ na przykład p e d a g o g i c z n e l u b retoryczne. T e n , k t o pyta, sztuki a l b o rzeczą ś w i ę t ą m o ż e też b y ć p o s t a w a uczestnika gry p o w i n i e n n a p r a w d ę coś w s o b i e (przede w s z y s t k i m w s o b i e ! ) (Spiel) z a k w e s t i o n o w a ć . J a k pisze H i r s c h , rozumie t y l k o t e n , k t o czegoś w o b e c samej gry ( t o pojęcie bardzo istotne w G a d a m e r o - wskiej w i z j i k u l t u r y . 12 A b y gra uzyskała lekkość ( „ s t a ł a się s o b ą " ) , grający nie może przytłaczać jej s w ą napiętą k o n t r o l ą , lecz, 8 nie rozumie, za: W e i n s h e i m e r 1 7 8 , n. 3 8 ) . „ Z d o l n o ś ć d o r o z m o w y " kształci się w procesie Bildung, �w k t ó r y m n a b y w a się t a k t u , u m i e j ę t n o ś c i t a k i e g o o b c o w a n i a w y r a ź n i e n a w i ą z u j ą c d o a n t r o p o l o g i i filozoficznej M a x a Schele- z p r z e d m i o t e m , by g o nie spłoszyć (przez p r o c e d u r y t e m a t y z u j ą - ra, A r n o l d a Gehlena i H e l m u t a Plessnera (Plessner 1 9 8 8 , por. też ce, o b i e k t y w i z a c j e ) , „by nie pogwałcić Gadamer 1 9 7 5 , przyp. 7 4 d o s. 4 0 2 ) , rozróżnia d w i e sfery: ś w i a t intymności osoby" (Ga- damer 1 9 7 5 , 1 7 ) . P r a w d z i w ą r o z m o w ę , opartą na w z a j e m n e j ( W e / f ) i ś r o d o w i s k o (Umwelt). przynależności, o t w a r t o ś c i i p a r t n e r s t w i e niszczy p o l e m i c z n o ś ć , d o w i s k o , ale t y l k o c z ł o w i e k ma ś w i a t . Co t o znaczy „ m i e ć a g r e s y w n o ś ć , p o d e j r z l i w o ś ć , n i e u m i e j ę t n o ś ć s ł u c h a n i a . Nie sta­ ś w i a t " , pyta dalej Gadamer. Oznacza t o „być nie się nią e g z a m i n , przesłuchanie, ani s t e r e o t y p o w e wobec badanie Wszystkie stworzenia mają śro­ 1 7 tego, co z niego pochodzi, na tyle wolnym by móc przedstawiać sobie go lekarskie. Nie będą nią p u b l i c z n e d y s p u t y , ani p o p i s y s o f i s t ó w , takim, jakim jest". ( 4 0 2 ) . C z ł o w i e k a , w o d r ó ż n i e n i u o d zwierząt, o d w o ł u j ą c y c h się d o c i e m n e j s t r o n y retoryki. A u t e n t y c z n o ś ć c e c h u j e w o l n o ś ć o d ś r o d o w i s k a (Umweltfreiheit). r o z m o w y przejawia się w t y m , iż żaden z r o z m ó w c ó w nie stara się c z ł o w i e k zawdzięcza j ę z y k o w i , i wyraża ją w j ę z y k u . Jej s y m ­ przebiegle w p ł y n ą ć na jej b i e g , że t o c z y się o n a s w o b o d n i e p o d b o l i c z n y m w y r a z e m jest z d o l n o ś ć n a d a w a n i a rzeczom i m i o n , Tą w o l n o ś ć kierunkiem p r z e d m i o t u , ku k t ó r e m u zwracają się obaj r o z m ó w c y którą o b d a r z o n o b i b l i j n e g o A d a m a (tamże, 3 3 0 ) . P r a w d z i w a r o z m o w a o d m i e n i a s w y c h języka j a k o źródła c z ł o w i e c z e ń s t w a Gadamer w ł ą c z a też w ł a s n ą , uczest­ n i k ó w , jest t w ó r c z a także w t y m z n a c z e n i u , iż p r o w a d z i „narodzin i wzrostu interpretującego, czegoś, czego ani do tekstu, do p o z y t y w n ą interpretację m i t u o w i e ż y Babel. W i d z i w n i m nie karę ani do i zubożenie, a wzbogacenie ludzkiego świata, w którym człowiek (Wein- uzyskuje w o l n o ś ć n a z y w a n i a j e d n e j rzeczy na w i e l e s p o s o b ó w . nie można zredukować ani do ich prostej sumy" ( t a m ż e ) . W tę koncepcję sheimer, 2 5 1 ) . J e d n a k m i m o iż r o z m o w a rodzi się z m o t y w a c j i Nie w s z y s t k i e te określenia są d o k ł a d n e , ale wszystkie s t o s o w ­ praktycznej ( h e r m e n e u t y k a g a d a m e r o w s k a g ł o s i p r y m a t r o z u m u ne. praktycznego nad t e o r e t y c z n y m , j e d n a k praktyka, a n a w e t p r a g ­ w j ę z y k u w ł a s n y m , jak i w języku o b c y m . Całkiem bezinteresow­ 18 C z ł o w i e k może u ż y w a ć r ó ż n y c h określeń rzeczy z a r ó w n o matyka nie oznacza przecież u t y l i t a r y z m u ) , b y n a j m n i e j nie musi nie może się nauczyć z u p e ł n i e o b c e g o języka. Gadamer sądzi, że się kończyć j e d n o z n a c z n y m z l i k w i d o w a n i e m k w e s t i i , która ją ta w o l n o ś ć w w y w o ł a ł a , „ z n i s z c z e n i e m jej przez o b j a ś n i e n i e " n a z y w a n y m tak zresztą, jak m ó w i „tylko (wegzuerklaren). n a z y w a n i u nie w y s t ę p u j e w języku per zwierząt, eqiuvocationem" Przeciwnie, k w e s t i a ta staje się jeszcze wyraźniejsza, jeszcze ( 4 0 3 ) . Zwierzęta m o g ą się n a w z a j e m p o r o z u m i e w a ć , ale t y l k o mniej o c z y w i s t a , p o n i e w a ż s p r o b l e m a t y z o w a n a , przez c o zbliża c z ł o w i e k m ó w i , r o z m a w i a , a j e g o m o w a ma strukturę dialektycz­ się d o s w e g o p r a w d z i w e g o f i n a ł u , k t ó r y m jest p r z y s w o j e n i e (a ną, strukturę pytania i o d p o w i e d z i . J a k z a u w a ż y ł już Arystoteles, nie, jak sądzą utylitaryści, l i k w i d a c j a p r o b l e m u ) . W r o z m o w i e nie język zwierząt ma na celu w y w o ł a n i e s z t y w n o chodzi też o t o , by j e d e n z r o z m ó w c ó w n a k ł o n i ł d r u g i e g o d o reakcji, nie ma w n i m m o ż l i w o ś c i p o r o z u m i e w a n i a się c o d o określonych przejścia na s w ą stronę. P o d o b n e zajście, c h o ć d o p u s z c z a l n e , nie o k r e ś l o n y c h s t a n ó w r z e c z o w y c h , „obiektywnych jest normą, lecz sytuacją graniczną. U z n a n i e jej za regularność rych składa wypaczałoby p o n i e w a ż język w y p o s a ż a g o w dystans, k o n i e c z n y d o j e g o istotę r o z m o w y , polegającej na porozumieniu, sytuacji, z któ­ 19 się świat" ( t a m ż e ) . Tak w i ę c c z ł o w i e k ma świat, w y p r a c o w a n i u w s p ó l n e g o języka c o d o rzeczy, o którą c h o d z i urządzenia, d o z b u d o w a n i a k u l t u r y . T o dzięki j ę z y k o w i , a ściślej obu r o z m ó w c o m , na s t o p i e n i u h o r y z o n t ó w . W ż a d n y m razie dzięki j ę z y k o w o ś c i rozumienia, ścisłemu p o w i ą z a n i u języka i p o ­ rozmowa nie może polegać na m a n i p u l a c j i , p o d s t ę p i e i czerpaniu znania, p o w s t a j e system k u l t u r o w y c h o d p o w i e d n i k ó w korzyści, które płyną z d o m i n o w a n i a . Pod szczególną o c h r o n ą „ n a t u r a a k u l t u r o w a n a " , p r z y s w o j o n a , zawierająca w s z y s t k o , c o w r o z m o w i e musi się znaleźć tekst — r o z m ó w c a c z ł o w i e k o w i potrzebne d o życia. Dzięki j ę z y k o w i c z ł o w i e k prze­ bezbronny w o b e c w m ó w i e n i a . Tekst pisany, Platoński „ n a j g o r s z y r o z m ó w ­ c a " , jest jak milczący partner, który m ó w i t y l k o przez tłumacza kształca s w o j e środowisko w natury, świat. Wszelkie rozumienie, t w i e r d z i Gadamer, ma strukturę założe­ — pisze W e i n s h e i m e r ( 2 2 0 ) . J e d y n ą j e g o o b r o n ą może być n i o w ą , u w a r u n k o w a n ą przez o d d z i a ł y w a n i e d z i e j ó w . Ta struktura milczenie. P o s t a w i o n y w horyzoncie pytań f a ł s z y w y c h , tekst p o daje o sobie znać w j ę z y k u , k t ó r e g o u ż y w a m y . Język o d z w i e r ­ prostu m i l k n i e , przestaje o d p o w i a d a ć , s t a w i a opór. N a d u ż y c i e ciedla nasze przesądy, jest w i e r n y m „ z w i e r c i a d ł e m b y t u " . Z w i ą ­ interpretacyjne, n i e p o h a m o w a n y s u b i e k t y w i z m , o k t ó r y m w s p o ­ zek, jaki w i ą ż e c z ł o w i e k a z j ę z y k i e m , p r z y p o m i n a j e g o związek minał c y t o w a n y wcześniej A w i e r i n c e w , jest w t a k i m s a m y m z dziejami: t o c z ł o w i e k d o n i c h należy nie zaś one d o c z ł o w i e k a . s t o p n i u m o n o l o g i e m , jak m e t o d y c z n e w y w o d y o b i e k t y w i s t ó w . P o d o b n i e jak nikt nie w y b i e r a sobie historii, tak też nikt nie W obu wypadkach chodzi tu o nieumiejętność słuchania, o naru­ w y b i e r a sobie języka ojczystego. Oba fakty są zastane i deter­ szenie przynależności (Zugehórichkeit), m i n u j ą naszą teraźniejszość. M o ż n a porzucić s w ó j język, ale nie która jest e l e m e n t a r n y m w a r u n k i e m (i przejawem) d i a l o g u . 8. J ę z y k . „Nie można ma takiej by udostępnić czeniu Prawdy słuchaniu"— i metody można uciec przed pamięcią, którą o n s t a n o w i . Dalej, p o d o b n i e rzeczy, której dzięki językowi nie m ó w i Gadamer w z a k o ń ­ (1972, 438). Wymaga to od nas jak sens zdarzeń h i s t o r y c z n y c h w y k r a c z a poza intencje uczest­ n i c z ą c y c h w n i c h l u d z i , tak samo sens w y p o w i e d z i a n y c h przez c z ł o w i e k a s ł ó w w y k r a c z a poza j e g o mens auctoris (mówiliśmy zreferowania j e g o p o g l ą d ó w na język, c o znacznie przekracza 0 t y m przy okazji G a d a m e r o w s k i e j krytyki Schleiermachera). Tak m o ż l i w o ś c i tego w p r o w a d z e n i a . P o w i e m y zatem t y l k o o kilku s a m o , jak ludzka w i e d z a przekracza s a m o w i e d z ę ( H e i d e g g e r ) , tak w y b r a n y c h zagadnieniach. Najważniejszą i „ n a j o d w a ż n i e j s z ą " też działanie s ł o w a przekracza j e g o p o j m o w a n i e . tezą Gadamera jest odrzucenie z n a k o w y c h , instrumentalnych jest w stanie ograniczyć w y p o w i a d a n e g o przez siebie znaczenia, teorii języka, r o z p o w s z e c h n i o n y c h w s p ó ł c z e ś n i e , w d o b i e s e m i o ­ b o w i e m każde w y p o w i e d z i a n e s ł o w o w p e w i e n s p o s ó b a u t o - tyki i s t r u k t u r a l i z m ó w . W t y m n o m i z u j e się w o b e c u z n a w a n i u języka za żywioł n i e g o , trafiając w 20 M ó w i ą c y nie kontekst, w którym przekraczający ludzką s k o ń c z o n o ś ć , Gadamer s p o t y k a się ze n a d a w c a nie może już nad n i m w o g ó l e z a p a n o w a ć . Tę cechę strukturalistami ( „ j ę z y k m ó w i n a m i " ) , j e d n a k ta z g o d n o ś ć w y ­ języka Gadamer n a z y w a o k a z j o n a l n o ś c i ą i d o d a j e , że o w a okaz- pływa z zupełnie i n n y c h przesłanek. W o d r ó ż n i e n i u o d s t r u k - j o n a l n o ś ć jest związana z f a k t e m , iż każde s ł o w o łączy się 15 turalistów, opierających się na f o r m a l i s t y c z n y m de Saussurze , z całością języka, który s t a n o w i singulare źródłem p o g l ą d ó w filozofa z Heidelberu jest lości: koncepcja języka j a k o domu bycia. heideggerowska T o język p r o w a d z i r o z m o w ę z człowiekiem: „Język mówi. powie." słowo 1 objawia Człowiek mówi tylko wtedy, gdy język mu od­ (Heidegger 1 9 7 1 , 1 4 9 — 1 5 5 ) . „Język nie jest ludzką własnością, wo". (Gadamer 1 9 7 5 , 4 0 1 ) . „Jak człowiek człowiekiem?" „Każde mógłby ale konstytuuje człowieczeńst­ każde słowo jonalność ludzkiej moc, która go przenika i czyni (Heidegger 1959, 1 5 6 ) . Obaj hermeneuci t w i e r d z ą , że t o w ł a ś n i e j ę z y k o w i (a nie czystej ś w i a d o m o ś c i ) c z ł o w i e k zawdzięcza s w ą u p r z y w i l e j o w a ­ 16 Z a c z n i j m y o d t e g o , że Gadamer, która przynosi mowy do którego wyrazem Jako wyzwanie. Okaz- niedoskonałością żywej wirtualności mowy, znaczenia, nie mogą zarazem Cala ludzka mowa jest w tym wyjaśnione należy rezultat niewypowiedziane, rzuca nie jest przejściową że jest w niej nagromadzona nia, które ma zostać 415—416). zarazem do gry całość w całości go wypowiedzieć. skończona, języka, jedność w w i e ­ który je ożywia. zatem ze sobą i któremu ale logicznym wprowadza z całością światopoglądu, na które odpowiada jej ekspresji, wynaleźć ną pozycję w ś r ó d s t w o r z e ń . chwili, rezonuje całość tantum, nieskończoność i wyłożone." sensie znacze­ (Gadamer 1 9 7 5 , �P o d o b n i e jak nikt nie może t w i e r d z i ć , że j e g o naród należy d o ujęcie j ę z y k o w e („język jest słowem, niego, albo że historia jest j e g o w ł a s n o ś c i ą , tak s a m o żaden się w nieskończoności pojedynczy c z ł o w i e k nie może t e g o p o w i e d z i e ć o j ę z y k u . T o m y by wypowiedać należymy d o niego, i c z y n i m y t o uczestnicząc w n i m . Gadamer dążenie d o bycia n a z w a n y m . silnie podkreśla ó w p o n a d i n d y w i d u a l n y charakter języka: nuje jesteśmy (Sprache tymi, którzy und mówią, Verstehen, żaden z nas, a jednak „My wszyscy" byt rozmowy, którego i dać się wypowiedzieć", 25 wirtualność nieskończonej otwiera wolności tego, Gadamer 1 9 7 5 , 4 9 6 ) , W swej definicji Gadamer z r ó w ­ i język, byt staje się samoodsłaniającą się mową (sichdarstellt). Gadamer 1 9 7 7 , 1 0 6 ) . Uznanie t e g o J e d n y m z z a r z u t ó w p o d adresem Gadamerowskiej koncepcji faktu p r o w a d z i d o przybrania w o b e c języka p o s t y w y przynależ­ języka ( w dużej mierze w y n i k a j ą c y m z n i e p o r o z u m i e n i a ) , b y w a ności (Zugehörichkeit), czasem teza o zasadniczej „ n i e w y s ł a w i a l n o ś c i " rzeczywistości, p o s t a w y , która czyni zadość s p o s o b o w i , w jaki c z ł o w i e k jest z m o w ą związany. Z r o z u m i e n i e o b c e g o tekstu 0 przepaści p o m i ę d z y s ł o w e m i b y t e m . Filozof o d p o w i a d a na nią jest m o ż l i w e d l a t e g o , że ó w tekst należy d o języka, d o k t ó r e g o w d o d a t k u d o Prawdy możemy należeć także i my. Gadamer nie sugeruje t u b y n a j m n i e j , z u m i e n i e i a d e k t w a t n e w y r a ż e n i e " są t o przypadki graniczne, d o że przynależność d o k o n u j e się t y l k o w obrębie i metody ( 1 9 7 5 ) , że „ c a ł k o w i t e z r o ­ konkretnego k t ó r y c h cały czas dążymy, z rzadka t y l k o je osiągając ( 4 9 3 ) . Nie języka n a r o d o w e g o . M ó w i ą c o j ę z y k u , ma na myśli nie tyle znaczy t o j e d n a k , by należało zaniechać w y s i ł k ó w i pogrążyć się k o n k r e t n y język etniczny, ile język w sensie o g ó l n y m ( m e t a f i z y c z ­ w m i l c z e n i u . Gadamer jest przekonany o uniwersalności języka n y m ? ) , a także samą „ j ę z y k o w o ś ć " , t o znaczy i mediatyzujący charakter języka w ogóle" „założeniowy (Bronk, 288), umoż­ liwiający i t w o r z ą c y rozumienie. 1 m o ż l i w o ś c i rozumienia, która otwiera się dzięki n i e m u : my wszystko wyrażać słowami się co do wszystkiego". i możemy próbować „Może­ porozumieć ( 4 9 3 ) F i l o z o f o w i e różnią się bardzo Gadamer t w i e r d z i , że u p o d s t a w teorii p o j m u j ą c y c h język j a k o w p o g l ą d a c h na tę k w e s t i ę , a za ich kontrowersją kryją się d w a znak, leży t o samo fałszywe założenie, na k t ó r y m jest u f u n d o w a n a o d m i e n n e s p o s o b y rozumienia i korzystania z języka. Pierwszy k r y t y k o w a n a przez n i e g o m e t o d a n a u k o w a " : założenie o n i e ­ z n i c h dąży d o uściślenia g o , „neutralizacji skończoności c z ł o w i e k a , a n t r o p o c e n t r y z m , n a i w n e p r z e ś w i a d ­ aktywności" * czenie o t y m , iż ś w i a t jest narzędziem ludzkiej s u b i e k t y w n o ś c i . analityczną i h e r m e n e u t y k ę , 1 9 8 8 , 2 8 9 ) , podczas g d y d r u g i dąży Tymczasem tak samo jak Lebenswelt, d o m a k s y m a l n e g o w y k o r z y s t a n i a tej j e g o m o c y . ś w i a t życia, w y ł o n i ł z siebie 2 jego poznawczej (jak pisze A n d r z e j Bronk, p o r ó w n u j ą c filozofię Immanentna 27 ś w i a t n a u k i , tak samo ż y w y język w y ł o n i ł z siebie n a u k o w e m e t a f o r y c z n o ś ć j ę z y k a , c i ą g ł y ruch znaczeń, który się w n i m języki sztuczne, dążące d o j e d n o z n a c z n o ś c i . P o d o b n o już o d o d b y w a , nie jest przez h e r m e n e u t y k ę r o z p o z n a w a n y j a k o o g r a n i ­ 21 c z a s ó w t w i e r d z e n i a K. Goedla w i a d o m o , że ż a d n e g o zdania czenie ( p o d o b n i e jak czas), lecz źródło p o z n a w c z y c h m o ż l i w o ­ o j e d n o z n a c z n y m sensie nie można s f o r m u ł o w a ć bez o d w o ł y w a ­ ści: „musimy nia się d o języka p o t o c z n e g o , k t ó r e g o sens nie jest już j e d n o ­ które uznać, przenośne że przesąd użycie słowa obcy duchowi sprowadza języka tę do użycia teorię, niewłaś­ znaczny. Potoczne w y o b r a ż e n i a o ś w i e c i e i j ę z y k u nauki cał­ ciwego" k o w i c i e ignorują ten fakt. Z a p o m n i e n i e o języku w s p o m n i a n y m i f i l o z o f i a m i można p o d s u m o w a ć a n e g d o t y c z n y m senheit), (Sprachverges­ będącym p r a w d z i w y m podmiotem ludzkiego świata, jest o d p o w i e d n i k i e m z a p o m n i e n i a o bycie (Seinvergessenheit), (Gadamer 1 9 7 5 , 3 9 1 ) . Tę zasadniczą różnicę p o m i ę d z y zestawieniem wypowiedzi Ludwika które Heidegger rozpoznał w dziejach n o w o ż y t n e j myśli e u r o ­ „O pejskiej (Gadamer 1 9 7 2 , 3 8 3 , 4 1 0 ) . A k c e p t u j ą c tezę Husserla logico-philosophicus, §7) o p i e r w o t n o ś c i Lebenswelt, „Albowiem co ludzkie, Gadamer (za H e i d e g g e r e m ) w y k a ­ zał, że istnieje instancja przekraczająca ś w i a d o m o ś ć i n t e n c j o n a l ­ Wittgensteina i Han- s a - G e o r g a Gadamera: czym dzieć". nie można mówić wszystko, o tym trzeba milczeć". powinniśmy (Tractatus dać sobie powie­ (Gadamer 1 9 7 9 b , 5 6 ) ną, d o t ą d uważaną przez f e n o m e n o l o g ó w za a b s o l u t n y p u n k t Język istotnie w y z n a c z a zasięg l u d z k i e g o ś w i a t a , ale p o n i e ­ oparcia. Sugeruje, że język przekracza ś w i a d o m o ś ć , że jest o n w a ż c z ł o w i e k , w o d r ó ż n i e n i u o d zwierząt, jest w o l n y w s w o i m warunkiem świadomości wszelkich przedmiotów, warunkiem m ó w i e n i u , także przy p o m o c y języka m o ż e się z j ę z y k o w e g o wszelkiego u p r z e d m i o t o w i e n i a i w a r u n k i e m p r a w d y . Sam język w i ę z i e n i a w y z w o l i ć . W h e r m e n e u t y c z n e j w i z j i języka nie istnieje nie może być n i g d y n a p r a w d ę n i c z y i m p r z e d m i o t e m , nie można s z t y w n e p o w i ą z a n i e rzeczy i jej n a z w y . J ę z y k o d z w i e r c i e d l a byt, g o skutecznie u p r z e d m i o t o w i ć , p o n i e w a ż o b e j m u j e o n „wszyst­ ale p o n i e w a ż ś w i a t nie jest g o t o w y , także i język nie m o ż e być (Gadamer 1 9 7 5 , s y s t e m e m z a m k n i ę t y m . T y l k o sztucznie u s t a n o w i o n e znaki m o g ą ko, co kiedykolwiek może się stać przedmiotem" 3 6 5 ) , a n a w e t t o , czego u p r z e d m i o t o w i ć nie można. T y l k o dzięki być w p r o w a d z a n e j ę z y k o w i rzeczy m o g ą zacząć znaczyć, w y o d r ę b n i ć się z tła, dać d w u z n a c z n o ś ć ( G a d a m e r 1 9 7 9 b , 1 0 4 ) . W s p o m i n a l i ś m y o tezie, o sobie znać i zostać zrozumiane. Ze w z g l ę d u na naturę języka, którą Gadamer zawdzięcza M i k o ł a j o w i z Kuzy, iż j e d n ą i tę samą i porządkowane w sposób wykluczający który, aby o d s ł o n i ć zawsze musi coś zakryć, rzeczy u j a w n i a j ą się rzecz można n a z w a ć na w i e l e r o z m a i t y c h s p o s o b ó w , z a r ó w n o w n i m t y l k o w p e w n y m aspekcie, jako coś. Tę związaną z językiem w o b r ę b i e j e d n e g o języka, jak i w j ę z y k a c h o b c y c h , i wszystkie te a s p e k t o w o ś ć poznania Gadamer n a z y w a Als-Struktur. Ujawnia się w niej d z i e j o w y w y m i a r p r a w d y , której c z ł o w i e k , nie m o g ą c y n a z w y będą s t o s o w a n e , c h o c i a ż nie zawsze d o k ł a d n e . język, pomimo różnic pomiędzy językami, może „Każdy wypowiedzieć o d e r w a ć się o d s w e g o historycznego u w a r u n k o w a n i a , n i g d y nie wszystko, może poznać ani „ w c a ł o ś c i " , ani „ o s t a t e c z n i e " . w y r w a n i e się z w i ę z i e n i a języka w i ą ż e się z j e g o s k i e r o w a n i e m ku Husserlowskie badania nad Lebenswelt Gadamer zastępuje badaniami nad ś w i a t e m u k o n s t y t u o w a n y m j ę z y k o w o verfasst). „Pierwotny cześnie pierwotnie cie"— ludzki językowy charakter języka charakter ludzkiego (sprachrówno­ granicami o których pisze ( 4 0 1 ) . Poznać t o „ u j ą ć j ę z y k o w o " . Nie oznacza t o 2 2 bynajmniej zawsze e f e k t y w n e j w e r b a l i z a c j i , ujęcia w s ł o w a , ale dążenie d o niej, o t w a r t o ś ć na ujęcie j ę z y k o w e . Językowość Gadamer ( 1 9 7 5 , 3 6 3 ) . Nadzieja na rzeczywistości (Sachlichkeit), z nas ma odmienny bycia-w-świ- oznacza co zechce"—pisze jako z f a k t e m , iż „jakkolwiek język, możemy narodowości, mówimy, coś wspólnego". rozumieć narodów przedstawiają się nawzajem i czasów. A zatem się nam gdy o nich każdy ponad rzeczy, mówimy, (Gadamer 1 9 7 9 b , 4 5 ) Te „ r z e c z y " , s t a n o w i ą c e t e m a t t e k s t ó w i r o z m ó w p o m i ę d z y tekstami i c z y t e l n i k a m i , nie są j e d n a k n i g d y d o s t ę p n e w postaci 28 zaczyna p o k r y w a ć się z zakresem p o z n a w a l n o ś c i , tak jak język „ c z y s t e j " , p o z a j ę z y k o w e j . W y s t ę p u j ą j a k o reprezentacje, w p o ­ z zakresem świata z j e d n e j strony, i l u d z k i e g o r o z u m u staci dzieł i r o z u m i e n i a ich przez o d b i o r c ó w . Reprezentacja zaś (Vernuft) z drugiej. W ten s p o s ó b p o j a w i a się najszersza z G a d a m e r o w s k i c h należy d o b y t u rzeczy r e p r e z e n t o w a n e j — ta p o d s t a w o w a G a d a - 23 m e r o w s k a teza p o z w a l a zażegnać n i e b e z p i e c z e ń s t w o d y s p r o p o r ­ definicji języka: „Sein, des verstanden werden kann, ist Sprache (Gadamer 1 9 7 2 , 4 5 0 ) , jest n i m w s z y s t k o , c o k o l w i e k może zostać cji, której d o ś w i a d c z a j ą k o n c e p c j e p o s ł u g u j ą c e się platońską zrozumiane. Gadamer b y n a j m n i e j nie stwierdza t u u n i w e r s a l n e j teorią mimesis, p o z n a w a l n o ś c i b y t u , ale raczej deklaruje hermeneutyczną dąż­ P l a t o n o w i Gadamer t w i e r d z i , że Praobraz u d o s t ę p n i a się n a m 24 pojętej j a k o słabnące emanacje a r c h e t y p u . W b r e w ność d o poznania w s z y s t k i e g o , c o jest t y l k o m o ż l i w e . Język, t y l k o w s w y m obrazie, d o c h o d z i d o g ł o s u t y l k o dzięki s w e j o k t ó r y m się t u m ó w i , niekoniecznie oznacza rezerwuar g o t o w y c h reprezentacji. e l e m e n t ó w ( „ c a ł o ś ć złożoną ze s ł ó w , z d a ń , pojęć, punktów w i d z e n i a i o p i n i i " ) , ale raczej w s p o m n i a n ą o t w a r t o ś ć b y t u na 10 J a k i e praktyczne k o n s e k w e n c j e ma ta teza dla myślenia o z w i ą z k u języka i rzeczywistości? W p o s t h u m b o l t o w s k i e j t r ą d y - �cji r e l a t y w i z m u j ę z y k o w e g o 2 9 i poza nią zdarzało się, że p o r ó w ­ iż język nieskończenie przekracza każde użycie, d o k t ó r e g o się g o n y w a n o ze sobą j ę z y k o w y obraz rzeczy i rzecz samą, na przykład przypisze i każdą treść d o której się g o o d n o s i , j ę z y k o w y obraz świata E s k i m o s ó w czy A r a b ó w ( s ł y n n y c h k i l ­ w n i o s k o w a ł o f o r m a l n e j istocie j ę z y k a . kadziesiąt określeń śniegu u E s k i m o s ó w czy Księżyca u arabskich p o d s t a w o w e j metaforyczności w y p ł y w a wniosek całkowicie o d ­ koczowników) m i e n n y : „Świadomości, z rzekomym ś w i a t e m - w - s o b i e ( t o jest śnie- 31 Humboldt Dla Gadamera z f a k t u tej która jest zawsze świadomością czegoś g i e m - w - s o b i e i takimż s a m y m księżycem z e u r o p e j s k i c h w y o b ­ [jakiegoś p r z e d m i o t u , t j . ś w i a d o m o ś c i ą i n t e n c j o n a l n ą ] , nie rażeń o „ n a t u r z e " ) . na utożsamiać Gadamer t w i e r d z i , że p o r ó w n a n i e takie jest niedopuszczalne w ł a ś n i e z p o w o d u radykalnej j ę z y k o w o ś c i poznania (jest t o w i ę c paradoksalna radykalizacja tezy H u m b o l d t a ) . M o ż n a ze sobą cokolwiek z językiem, może w ogóle cja/nie". który będąc horyzontem być przedmiotem, moż­ wszystkiego wyprzedza ją esen­ (Weisheimer 2 4 7 ) J ę z y k o w e d o ś w i a d c z e n i e ś w i a t a ma charakter absolutny, porównywać wyłącznie d w a j ę z y k o w e obrazy ś w i a t a , dwa obejmuje zarówno wszystko to, co można uczynić przedmiotem, f e n o m e n y , europejski, z j e d n y m księżycem, i p u s t y n n y , z k i l k u ­ jak i t o c z e g o u p r z e d m i o t o w i ć nie m o ż n a . W y n i k a z t e g o , że dziesięcioma. Nie istnieje żaden a b s o l u t n y punkt widzenia, o b i e k t y w i z a c j a , i j e d n a z jej o d m i a n jaką jest f o r m a l i z m l i n g w i s ­ pozwalający rozstrzygnąć, k t o w t y m sporze jest bliższy „ k s i ę ż y c a t y c z n y , o d d z i e l a j ą c y treść m o w y o d jej f o r m y , nie m o g ą być w s o b i e " lub takiegoż ś n i e g u . Z a r ó w n o w tej, jak i w innych kwestiach jesteśmy skazani na p o r o z u m i e n i e z l u d ź m i m y ś l ą c y m i u w a ż a n e za o d p o w i e d n i t r y b p o z n a w a n i a języka. „Słowo cza coś, czym inaczej. Hermeneutyka u m a c n i a ś w i a d o m o ś ć t e g o f a k t u , dla oddzielimy przeciętnego c z ł o w i e k a w c i ą ż t r u d n e g o d o z a a k c e p t o w a n i a (jest słowem. t o w jakiejś mierze k o n s e k w e n c j a „ p o s t a w y n a t u r a l n e j " turlische Einstellung], o której pisał Husserl) 3 0 [na- i kształci u m i e j ę t ­ nie jest, od ale jeżeli niego Język jego istnieje w poszukiwaniu znaczenie, tylko słowo w relacji". ozna­ istoty słowa, przestanie być (Gadamer 1975, 4 3 2 ) Palmer p o d s u m o w u j e ó w zakaz o b i e k t y w i z a c j i języka: czynić język p r z e d m i o t e m , narzędziem ludzkiej s u b i e k t y w n o ś c i , t o „po­ ność k o n s t r u k t y w n e g o radzenia sobie z nią. Z g ó r y trzeba przyjąć, zwalać ten że r o z m ó w c a może mieć c z ę ś c i o w ą , a n a w e t c a ł k o w i t ą rację: sposób dochodzimy do Gadamerowskiego postulatu nieuprzed- .Jest to jedyny oczekiwać rodzaj uczciwości, od profesora którego uniwersytetu". można i należy (Gadamer 1 9 7 2 b , za: Bronk, 8 5 ) . Bojąc się uczynić t o założenie, sami sobie o d b i e r a m y ogonowi merdać psem" (Palmer 1 9 6 9 , 2 0 4 ) . W m i o t o w i a j ą c e g o badania języka, k t ó r y jest najbardziej sobą w ó w ­ czas, „gdy występuje sam roztapia jako czysty actus excercitus się i zanika w przekazywaniu „ z d o l n o ś ć d o r o z m o w y " . Relatywizacja, dystans d o siebie, n i e ­ (Gadamer 1 9 7 9 b , 7 6 ) . „Język zbędny, aby poznać i n n e g o , nie ma nic w s p ó l n e g o z r e l a t y w i z ­ jest narzędziem. Narzędzie jest bowiem—z opanować. mem. R o z m o w a z i n n y m nie musi polegać na w y r z e c z e n i u się użycie własnej p r a w d y ( o ile jesteśmy w niej n a p r a w d ę z a d o m o w i e n i ) , i odłożyć, może ją natomiast w z b o g a c i ć . Najważniejsza jest t u w i a r a w samą stoi naprzeciw m o ż l i w o ś ć p o r o z u m i e n i a . Wierząc w nie hermeneutyka p r o t e s ­ — po narzędzie tuje p r z e c i w k o relatywistycznej interpretacji samych Humboldtowskich można gdy już spełnia przez praktycznie p o z b a w i o n y c h m o ż l i w o ś c i k o n t a k t u . Tezę H u m b o l d ­ poznajemy ta o różnicy p o m i ę d z y ś w i a t a m i j ę z y k o w y m i f i l o z o f z H e i d e l b e r g u mówić. nasz ludzi Nauka stara się połączyć ze w s p o m n i a n ą już tezą M i k o ł a j a z Kuzy ciem 0 jednej prawdzie, wyrażającej się poprzez w i e l o ś ć i znanego już narzędzia świata u k o n s t y t u o w a n y j ę z y k o w o , bynajmniej nie będąc przez (tamże, 5 0 ) . samego i świata naszej nie wiedzy o nas przez język, nas samych swojskiego to oswajanie takiego, jakim go się się z uży­ oznaczania mówienia świat, ucząc na zaznajamianiu w celu Nauka ręki się, poznajemy poznajemy nie polega do nigdy bezjęzykowym już raczej ogarnięci Wychowujemy czego wziąć Świadomość We wszelkiej i w końcu nam już świata. znawanie ó w język z d e t e r m i n o w a n y , ani przypisany do j e g o formy. język. możemy — w stanie jakby jesteśmy mówienia gotowego 1 myśli. W r e z u l t a c i e s t w i e r d z a , ż e k a ż d y l u d z k i ś w i a t j e s t Narzędzie nie istoty—czymś swe zadanie... porozumienia. własny kiedy powiedziane" w ogóle nie jest instrumentem, sięgając i o świadomości ś w i a t ó w j ę z y k o w y c h , p o j ę t y c h na kształt o d o s o b n i o n y c h m o n a d , języków świata, **, to jest tego, co i po­ napotykamy" J a k p o w i a d a T o m a s z z A k w i n u , k t ó r e g o p o g l ą d y znacznie Nie ma „ r z e c z y " zastrzeżonych dla j e d n e g o o k r e ś l o n e g o języka, zaważyły dających się wyrazić t y l k o w g ó r n e j niemczyźnie czy ś r e d n i o ­ w w y p o w i e d z e n i u . Oznacza t o , iż „ i s t o t a " języka u j a w n i a się nie wiecznej japońszczyźnie. C a ł k o w i t a nieprzekładalność, p o d o b ­ w n a z w i e ( t w o r z e n i e pojęć w e d ł u g a r y s t o t e l e s o w s k i e g o s c h e ­ nie jak przekład d o s k o n a ł y i a b s o l u t n e p o r o z u m i e n i e , są s y t u a c ­ m a t u abstrakcji, jak sądziła tradycja a r y s t o t e l e s o w s k a ) , ani na na k o n c e p c j i Gadamera, s ł o w o urzeczywistnia się jami g r a n i c z n y m i . W przekładzie nie przenosi się s ł ó w , ale ich p o z i o m i e zdania (jak sądziła tradycja s t o i c k a ) , ale w r o z m o w i e , znaczenie, znaczenia zaś żadne s ł o w a w y c z e r p a ć nie m o g ą . w dyskursie, w d i a l o g u , w k t ó r y m m ó w i nie t y l k o c z ł o w i e k , ale Wszystkie języki w naturalny s p o s ó b przenikają się i o t w i e r a j ą , tak i same rzeczy. T w o r z e n i e pojęć nie o d b y w a się, z d a n i e m G a d a m e ­ samo jak o t w i e r a się i poszerza h o r y z o n t c z ł o w i e k a , uczącego się ra w aktach z r e f l e k t o w a n y c h , rządzących się zasadami l o g i k i , ale o b c e g o języka. Szczególną sytuacją jest s p o t k a n i e się d w ó c h zasadą m e t a f o r y j ę z y k ó w w d o b r y m literackim przekładzie. Nie następuje w ó w ­ s ł o w a nie p o w s t a j e w s k u t e k p l a n o w e g o p o s t ę p o w a n i a p o d m i o t u ( G a d a m e r 1 9 7 5 , 3 8 9 n n ) . Przenośne użycie czas w y m i e s z a n i e się czystych f o r m l i n g w i s t y c z n y c h (jakiś Pid- ( n p . p o s t ę p o w a n i a za a r y s t o t e l e s o w s k i m s c h e m a t e m a b s t r a k c j i ) , gin-English); ale w s k u t e k n o w e g o d o ś w i a d c z e n i a . T w o r z e n i e pojęć nie zawsze ale e f e k t y w n e połączenie ś w i a t ó w , stopienie h o r y z o n t ó w : prawdziwe i d i o l e k t o w i j e d n e g o języka wychodzi naprzeciw idiolekt d r u g i e g o , zaś o b i e te f o r m y w s p ó l n i e kierują liczących się z p o r z ą d k i e m b y t o w y m , 3 3 jest o d z w i e r c i e d l e n i e m t e g o d o ś w i a d c z e n i a i zarazem w n i m uczestniczy. H e r m e n e u t y k a się ku jednej i tej samej treści, k u w s p ó l n e j „ r z e c z y " . Gadamer p o j m u j e język g ł ó w n i e w o w y m aspekcie w y d a r z e n i a , s t a w a n i a radykalnie p r z e c i w s t a w i a się c h a r a k t e r y s t y c z n e m u się b y t u (Seinsvorgang). dla nurtu D o b i e r a n i e s ł ó w w interpretacji nie h u m b o l d t o w s k i e g o w y n o s z e n i u f o r m y p o n a d treść. Język nie odzwierciedla wcześniejszych przedjęzykowych żyje w ł a s n y m życiem niezależnym o d ś w i a t a , k t ó r y d o c h o d z i lecz w s p ó ł t w o r z y r o z u m i e n i e . w nim do głosu. reprezentowanej. .Jeśli każdy język reprezntuje nie dlatego, filolodzy), i przekazuje". że jest określony określonym ale ze względu pogląd typem na świat, czyni języka (jak na to, co się w tym języku tylko świat jest światem także język językiem przedstawia" 9. „ M e t o d a " i „ p r a w d a " . Z f a k t u , iż rzeczywistą naturą to języka jest zdarzenie, o b j a w i a j ą c e się w akcie m ó w i e n i a , w roz­ mówi mowie, wynika konieczność nietematycznego do niego pode­ jścia. P o d o b n i e jak n o r m y n a u k p r z y r o d n i c z y c h nie s t a n o w i ą i metodzie: o tyle, o ile staje się w języku, tylko w takiej mierze, doświadczeń, Reprezentacja należy d o rzeczy to (Gadamer 1 9 7 5 , 4 0 0 ) I dalej j e d n o z najważniejszych zdań w Prawdzie „Nie widzą 34 n o r m y o b i e k t y w n o ś c i dla ś w i a t a życia c o d z i e n n e g o , tak samo ale w jakiej świat się w nim (tamże, 4 0 1 ) . Z a d a n i e m ś w i a d o m o ś c i hermeneutycznej jest o b i e k t y w i z u j ą c e , t e m a t y z u j ą c e p o d e j ś c i e t y c h n a u k nie przystaje d o badania egzystencjalnej sfery, która p o n i e k ą d je w y p r z e d z a . Takie d z i e d z i n y jak bycie, język i dzieje nie p o d d a j ą się t e m a t y z a - utrzymywać cji; jej p r ó b y niszczą w n i c h p r z y s ł u g u j ą c y i m d z i e j o w y , „ k u l t u r o ­ stały p r z e p ł y w p o m i ę d z y ś w i a t e m , językiem i c z ł o w i e k i e m . W o b ­ w y " w y m i a r . Gadamer t w i e r d z i , że takie w r a ż l i w e na o b i e k t y w i z a ­ rębie ż y w e j m o w y , która respektuje ó w m e t a f o r y c z n y , zdarzenio- cję zjawiska istnieją szczególnie w j ę z y k u : „przekleństwa w y charakter języka. Droga ta jest w o b i e s t r o n y o t w a r t a . Z f a k t u , błogosławieństwa, zwiastowanie zbawienia z jakiejś czy tradycji II �religijnej, a także rozkaz czy skarga" (Gadamer 1 9 7 9 b , 1 1 3 ) czeń d o p r a w d y , p o z o s t a w i a o n c z ł o w i e k a na p a s t w ę irracjonaliz­ — wszystkie o n e giną przy p r ó b a c h t e m a t y z o w a n i a . B r o n k pisze, m u , czy lepiej: a n t y i n t e l e k t u a l i z m u , k t ó r y w postaci „ f a ł s z y w e j iż pomiędzy p o z n a n i e m p r z e d m i o t o w y m i n i e u p r z e d m i o t o w i a j ą - ś w i a d o m o ś c i " , r o z m a i t y c h namiastek z a d o m o w i e n i a (superalie- c y m istnieje z u p e ł n y przedział: „Akt czający pewnej tycznie actus rzeczywistości i w sposób signatus poznane świadomości, in actu excercito, niezreflektowany, bez istotnego doświad­ n a c j a ) , coraz m o c n i e j daje o s o b i e znać w e nietema- świecie. nie da się przekształcić zubożenia in actu excercito". a więc i zakrycia tego, co współczesnym in B r o n k z a u w a ż a , że w z a p o w i a d a n e j już o d s a m e g o t y t u ł u już krytyce „ m e t o d y " , G a d a m e r o w i nie tyle c h o d z i o jakąś k o n k r e t n ą (Bronk 1 9 8 8 , 1 8 6 ) . Nieprzedmioto- w y język f i l o z o f i i , poezji, eseistyki przyczynia się d o poznania m e t o d ę n a u k o w ą , ile o „zawężenie metodycznego, metody pojęcia naukowej poznania do do metody poznania przyrodoznawst­ w nie mniejszym s t o p n i u niż p r z e d m i o t w y , a może dotrzeć d o wa, teorii t y c h r e j o n ó w , d o k t ó r y c h t a m t e n z reguły nie przenika. W a r t o t u dą" ( B r o n k 6 6 ) . W y s t ę p u j e p r z e c i w nauce na u s ł u g a c h t e c h n i k i , z a c y t o w a ć r ó w n i e ż o p i n i ę Jeana G r o n d i n a ( 1 9 8 2 , V I I ) , że p o d takiej, jaką w s w y c h pracach k r y t y k o w a ł Heidegger, i sądzi, że naukowej do konstruującego manipulowania przyro­ pojęciem t y t u ł o w e j g a d a m e r o w s k i e j „ m e t o d y " kryje się sugestia p r a w d z i w y m k r y t e r i u m o d r ó ż n i a j ą c y m nauki h u m a n i s t y c z n e o d nauk p r z y r o d n i c z y c h , p o s ł u g u j ą c y c h się p o z n a n i e m u p r z e d m i o - p r z y r o d n i c z y c h jest ich s t o s u n e k d o ś w i a t a , n i e u ś w i a d a m i a n e t o w i a j ą c y m , badających p r a w d ę p o s z c z e g ó l n y c h b y t ó w cele p o z n a w c z e leżące u ich p o d s t a w ( G a d a m e r 1 9 7 5 , X V I I ) . Seiende). (das Natomiast „ p r a w d a " , w t e r m i n o l o g i i Heideggera „ p r a ­ w d a b y c i a " (das Sein), K r y t y k o w a n a przez Gadamera „ m e t o d a " w y w o d z i się z poczucia szczególnie w r a ż l i w y „ p r z e d m i o t " b a d a ­ życia w ś r ó d p r z e d m i o t ó w , d o k t ó r y c h się nie należy ( W e i n s ­ nia, przypadłaby w udziale h u m a n i s t y c e , z jej koncepcją d i a l o g o ­ heimer 1 9 8 6 , 4 ) ; p i e r w o t n i e p o w o ł a n a d o z w a l c z a n i a alienacji, wego, nieuprzedmiotowiającego poznawania świata. Grondin przez s w o j e u p r z e d m i o t o w i a j ą c e p r o c e d u r y jeszcze bardziej ją sugeruje t y m s a m y m , iż „rozróżnienie u m a c n i a . Toteż pomiędzy (...) jest w gruncie rzeczy innym różnicy bytem i byciem, pomiędzy Heideggera" prawdą sformułowaniem dopiero i metodą ontologicznej co odkrytej przez (tamże). Różnicę tę można s f o r m u ł o w a ć następują­ humanistyka, po wykonaniu swej wstępnej m e t o d y c z n e j pracy ( w e t n o l o g i i jest nią zebranie materiału i j e g o w s t ę p n e p o d s u m o w a n i e , a w i ę c zakres t r a d y c y j n i e p o j m o w a n e j „etnografii"), powinna zadbać o przywrócenie zakłóconego co: o ile „ m e t o d z i e " c h o d z i o ustalenie s p o s o b u na rzecz ( p r a w d y porozumienia 0 rzeczy), „ p r a w d z i e " idzie o zrozumienie samej rzeczy i jej zwalczać alienacji u s u w a j ą c z obszaru badania t e g o , k t o jest p r a w d y . J u ż na s a m y m w s t ę p i e Prawdy pomiędzy światem i człowiekiem. Nie można Gadamer w y o b c o w a n y . D l a t e g o w ł a ś n i e nie u s u n i e jej p o z n a n i e u p r z e d ­ zastrzega się, iż nie przyszłoby m u n a w e t d o g ł o w y k w e s t i o n o w a ć m i o t o w i a j ą c e z j e g o ideałem o b i e k t y w i z m u , p o l e g a j ą c e g o na znaczenia m e t o d y w nauce. B y ł o b y t o nie t y l k o śmieszne, ale usunięciu podmiotu z jego własnego świata. i metody przede w s z y s t k i m daremne. M e t o d y c z n a praca była i będzie W Gadamerowskim stwierdzeniu osobliwości humanistyki p o d s t a w ą nauk, także h u m a n i s t y c z n y c h , które wszakże nie p o ­ kryje się coś i n n e g o , niż t o , c o zazwyczaj m a m y na myśli, w i n n y na niej poprzestawać, lecz a s p i r o w a ć d o myślenia krytycz­ zaliczając ją d o artes. Nie ma w t y m ż a d n e g o s a m o o g r a n i c z e n i a , nego, które bada w ł a s n e p o d s t a w y , podążając za k a n t o w s k i m ale raczej coś z p r o w o k a c j i : „Prawda, pytaniem, jak w o g ó l e m o ż l i w e jest r o z u m i e n i e (Gadamer 1 9 7 5 , jest spokrewniona X V I I I ) . Krytyka g a d a m e r o w s k a zwraca się nie tyle sobie przeciwko rościć z określoną pretencji którą postawą do bycia ogłasza wobec nam świata całą prawdą". nauka i nie może (Gadamer 1975, konkretnej metodzie n a u k o w e j , ile przeciw absolutyzacji p o d e ­ 4 0 7 ) T o , c o jest n a u k o w e w h u m a n i s t y c e , p o c h o d z i z i n n e g o jścia m e t o d y c z n e g o , czynieniu zeń j e d y n e j d r o g i d o źródła niż m e t o d o l o g i a n a u k i (tamże, 9 ) . „Chodzi prawdy, 1 p o m i j a n i u w s z y s t k i e g o , c o w y m y k a się u p r z e d m i o t o w i e n i u . doświadczenia prawdy, Tymczasem, jak pisze J a c e k Trznadel, kultura t y m się różni o d gii wszędzie p o l i t y k i , że musi być w niej dążność d o całej p r a w d y , „bo Dlatego każda kultura (Trznadel 1 9 9 0 , 6 7 ) . Nie zaszkodzi naukowej, też humanistyka gdziekolwiek o sferę kontro/i można ma wiele wspólnego je z znaleźć z doświadczeniem filozofii, historii. są takim rodzajem doświadczenia, w ciągu trzydziestu lat, które m i n ę ł y o d ukazania się Wahrheit rym und nauka w y k o n a ł a pełny o b r ó t , o d m o n o p o l u na p r a w d ę przechodząc d o a b s t r a h o w a n i a o d p r a w d y , wyrzeczenia daje w sposób o sobie właściwy znać prawda, dla naukowej której nie metodologii". (...). doświadczeniem, które leży poza nauką: One wszystkie odkrycie metodolo­ w s p o m n i e ć ( m ó w i o t y m J o e l Weinsheimer, 1 9 8 6 , 6 3 — 6 4 ) , iż Methode, choruje" inaczej która przekracza sztuki można i samej w któ­ uchwycić (Tamże, X I I ) 3 5 się Gadamer przystępuje d o p o s z u k i w a ń d o ś w i a d c z e n i a tej pra­ wszelkich d o niej roszczeń. Stało się tak nie d l a t e g o , iż p r a w d ę w d y w trzech k o l e j n y c h sferach: w estetyce, w dziejach i w j ę z y k u . o d k r y t o gdzieś poza nauką, ale d l a t e g o że okazało się, że same Krok p o k r o k u pokazuje jak nieskuteczne są w n i c h podejścia nauki przyrodnicze nie spełniają o w y c h ścisłych u p r z e d m i o t o w i a j ą c e . P r a w d a t y c h dziedzin m o ż e się u j a w n i ć w których miała p o j a w i a ć (tamże). „Rzeczywistość się zakładana to sprawa mistyki" warunków, przez nie prawda t y l k o przy zmianie klasycznej sytuacji e p i s t e m o l o g i c z n e j , g d y — pisał w latach zniknie a b s o l u t n y p u n k t w i d z e n i a ś w i a d o m o ś c i , i g d y , w ślad za siedemdziesiątych a n t r o p o l o g , j e d e n z przedstawicieli metody n i m zostaną d o p u s z c z o n e d o g ł o s u „ s a m e r z e c z y " . 36 W świecie (Kuper 1 9 6 7 [ 1 9 7 3 ] , 2 6 9 ) . T r u d n o oprzeć się w r a ż e n i u , że t e g o l u d z k i m nie istnieje żaden a b s o l u t n y interpretator, każdy jest rodzaju w o l t a miała już kiedyś miała miejsce w historii n a u k i . nieodłącznie z w i ą z a n y z p e w n ą p e r s p e k t y w ą (Gadamer w o d ­ Józef Czapski pisze o niej (za R o z a n o w e m ) następująco: tywizm (...), od skromnego nas poznawalny, czego nie możemy przyznania, przeszedł poznać". że cały świat do brutalnej negacji „Pozy­ nie jest dla wszystkiego, (Czapski 1 9 9 0 , 3 0 8 ) powiedzi Bettiemu, 1975, 4 6 4 ) . „ M u s i m y wybierać pomiędzy w i e d z ą a b s o l u t n ą i h e r m e n e u t y k ą " — pisze Ricoeur ( 1 9 8 9 , 2 8 9 ) . M u s i m y w y b i e r a ć p o m i ę d z y m e t o d y c z n y m w y o b c o w a n i e m i za­ d o m o w i e n i e m w p r a w d z i e , a raczej nie k o ń c z ą c y m się n i g d y Dość p o d o b n e skutki w y n i k a j ą z a r ó w n o z n a u k o w e g o m o n o ­ p o l u na p r a w d ę , jak i z wyrzeczenia się d o niej w s z e l k i c h roszczeń: odzyskiwaniem tego zadomowienia. 10. W n i o s k i dla e t n o l o g a : istotne ludzkie pytania pozostają bez o d p o w i e d z i , a n t r o p o l o g i a 1 ° M o d e l e m działania e t n o l o g a p o w i n n o b y ć h e r m e n e u t y c z - zajmuje się w s z y s t k i m , o p r ó c z t e g o k i m jest c z ł o w i e k , odsyłając t o ne pojęcie przekładu. W przekładzie przenoszone jest znaczenie, pytanie d o i n n y c h „ w y s p e c j a l i z o w a n y c h i n s t y t u c j i " ( k o l e j n y c h nie zaś d o s ł o w n e brzmienie s ł ó w . Z r o z u m i e ć język jakiejś tradycji „ e k s p e r t ó w " w obrębie k o ś c i o ł ó w , instytucji t o zrozumieć rzecz, o którą w n i m c h o d z i , a nie samą f o r m a l n ą światopoglądo­ w y c h e t c ) . W przewadze r o z u m u t e o r e t y c z n e g o nad praktycz­ postać języka (temat, a nie t y l k o r e m a t ) . J a k m ó w i ł c y t o w a n y n y m (wiedza życiową), przez Gadamera Luter, k t o nie zna rzeczy, nie w y s n u j e sensu ze wyrażającej się w lekceważeniu najważniejszych l u d z k i c h p y t a ń , s ł ó w . Dla e t n o l o g a jest t o przestroga: trzeba nie t y l k o nauczyć się ekspertów w y p i e r a b o w i e m mądrość w r e d u k o w a n i u w i e d z y d o czystej informacji i o d t r ą c a n i u m ą d r o ­ m ó w i ć p o np. t y b e t a ń s k u , ale przede w s z y s t k i m nauczyć się ści, Gadamer w i d z i największe w s p ó ł c z e s n e zagrożenie ludzkiej słuchać T y b e t a ń c z y k ó w . w o l n o ś c i i z a d o m o w i e n i a , z d a n e g o na łaskę i niełaskę f a c h o w ­ 2 ° Rzeczy, o k t ó r y c h m ó w i się w p o s z c z e g ó l n y c h tekstach c ó w . R o z u m teoretyczny ma d o siebie t o , że c h ę t n i e w s p o m a g a t r a d y c j i , nie są t u r o z u m i a n e j a k o p r z e d m i o t y czystej ś w i a d o m o ­ realizację c e l ó w , nie czyniąc między n i m i rozróżnień (relaty­ ści, jak p o j m o w a ł a je f e n o m e n o l o g i a h u s s e r l o w s k a , ale są dane w i z m ! ) . Abstrahując o d w a r t o ś c i , o b ł u d n i e wyrzekając się rosz­ j ę z y k o w o , p o j a w i a j ą się w postaci j ę z y k o w e j , a c o najmniej dążą 12 �do ujęcia j ę z y k o w e g o . Oznacza t o k o n i e c z n o ś ć u w a ż n e g o b a d a ­ poznaniu przy p o m o c y słuchania języka; (4) natomiast językowość nia języka, j e g o m e t a f o r y k i . Heidegger p o w i a d a , że metaforyka poznania nadaje ludzkiej w i e d z y jedność, która jest d u ż o wcześniej­ istnieje j e d y n i e w e w n ą t r z granic metafizyki, toteż badanie m a t a - sza ( p o d w z g l ę d e m logicznym) o d wielości j ę z y k ó w naturalnych for może nas najlepiej d o tej metafizyki d o p r o w a d z i ć . Henri ( p o z y t y w n a interpretacja m i t u o wieży Babel). Corbin ( 1 9 5 8 ) analizując w Imagination soufis­ 7° „ O b c o ś ć " nie jest t y l k o u o b c e g o , ale także, a n a w e t przede me d'Ibn Arabi mit o Chidrze, t a j e m n i c z y m nauczycielu ezoteryki, w s z y s t k i m w t y m c o w ł a s n e . O b c o ś ć t o stan rzeczy w ł a s n y c h , créatrice dans le w y s t ę p u j ą c y m w tradycji trzech w i e l k i c h religii, w p e w n e j c h w i l i k t ó r y c h znaczenie u l e g ł o z a p o m n i e n i u . P r a w d z i w ą o b c o ś c i ą nie pyta: jest o b c o ś ć d r u g i e g o , lecz o b c o ś ć w o b e c s a m e g o siebie. Nieroz­ „jakiemu uczniem stanowi Chidra". świadomości odpowiada zostanie Z a r ó w n o s a m o t o pytanie, jak i s p o s ó b , w jaki poznana, tworzy ona w y o b c o w a n i e i uniemożliwia poznawanie udzielono na nie o d p o w i e d z i , s t a n o w i w z ó r analizy f e n o m e n o l o ­ d r u g i e g o . O b c o ś ć d r u g i e g o jest nie d o przezwyciężenia gicznej. J e g o h e r m e n e u t y c z n y m o d p o w i e d n i k i e m jest pytanie w ó w c z a s , g d y nie jesteśmy n a p r a w d ę o s w o j e n i sami ze sobą. 0 „ r z e c z " (Sache), W p r z e c i w n y m w y p a d k u zawsze istnieje z d o l n o ś ć d o r o z m o w y . o którą c h o d z i w tekście m i t u . J e j z n a j o m o ś ć tylko jest, jak m ó w i l i ś m y , w a r u n k i e m rozumienia o w e g o tekstu i w a r u ­ C a ł k o w i t e o s w o j e n i e jest sytuacją graniczną, d o której ciągle nkiem e f e k t y w n e g o przekładu. d ą ż y m y i którą ciągle t r a c i m y . W a r u n k i e m p o z n a n i a d r u g i e g o jest 3° P o s t u l o w a n e przez h e r m e n e u t ó w badanie języka n i g d y nie może mieć charakteru czysto f o r m a l n e g o , nie może formy języka o d wyrażanej przezeń treści. Także k u l t u r o w e g o nie w o l n o p o j m o w a ć w s p o s ó b odrywać sproblematyzowanie w ł a s n e j o c z y w i s t o ś c i , które p o z w a l a odnalezienie w e w ł a s n y m t e g o , c o zostało p o r u s z o n e na przez przekładu o b c o ś ć d r u g i e g o . Jeśli nasza w ł a s n a tradycja jest dla nas o c z y w i ­ formalistyczny. sta, jeśli nie s t a w i a n a m ż a d n y c h p y t a ń , t o znaczy że została Niezależnie o d p o ż y t k u s z c z e g ó ł o w y c h s t u d i ó w nad p o j e d y n ­ czymi s ł o w a m i , b u d o w a n i e „ s ł o w n i k a " kategorii z a p o m n i a n a , i w c a l e d o niej j u ż nie należymy. kulturowych 8° W i e l k i e g o rozziewu p o m i ę d z y kulturą W s c h o d u i Z a c h o d u może być w t a k i m przekładzie t y l k o c z y n n o ś c i ą p r z y g o t o w a w c z ą nie usunie sama t y l k o lepsza znajomość np. t y b e t a ń s k i e g o , jest o n 1 p o m o c n i c z ą . Z d a n i e m Gadamera, znaczenia s ł ó w nie da się b o w i e m (jak m ó w i Weizsäcker o t r u d n o ś c i a c h w lekturze Platona) ograniczyć d o n a w e t najbardziej r o z b u d o w a n e g o s ł o w n i k o w e g o „innego wyjaśnienia, miejsce języka jest b o w i e m w m ó w i e n i u , w c i ą g ł y m filologicznej c o filozoficznej. O dostępie d o o b c o ś c i nie d e c y d u j ą przekraczaniu raz w y p o w i e d z i a n e g o znaczenia, kiedy t o s ł o w a w d e c y d u j ą c y m s t o p n i u „ c z y n n i k i t e c h n i c z n e " , f o r m a l n e , przed­ szukają rzeczy, w c i ą ż nie m o g ą c a d e k w a t n i e jej w y r a z i ć . Toteż m i o t o w e ( d ł u g o t r w a ł y p o b y t w terenie, f i l o l o g i a , ś w i e t n i infor­ przekład p o w i n i e n wychodzić o d rekonstrukcji owej rzeczy, rodzaju". W y w o ł u j e g o nie tyle luka w naszej w i e d z y m a t o r z y ) , lecz przede w s z y s t k i m p o d m i o t o w e , sprzyjające p o ­ a następnie, u w z g l ę d n i a j ą c f o r m a l n y tryb jej w y r a ż a n i a w t ł u m a ­ znaniu przesądy poznającego p o d m i o t u czonym tekście, przyswajać ją w ł a s n e m u j ę z y k o w i . p o z y t y w n y m i ) , s a m o w i e d z a , g o t o w o ś ć d o u ś w i a d a m i a n i a sobie (Gadamer n a z y w a je przedmiotem własnej przesądowości w k o n t a k c i e z cudzą, umiejętność k o m ­ w sobie, ale jest zawsze p r z e d m i o t e m i n t e n c j o n a l n y m , p r z e d - promisu a także o s w o j e n i e z rzeczą obcą, z d o l n o ś ć rozumienia, 4° Przedmiot w humanistyce nie jest n i g d y m i o t e m - d l a - k o g o ś . Gadamer m ó w i o k u l t u r o w e j l u b z n a k o w e j umiejętność słuchania, „ z d o l n o ś ć d o r o z m o w y " . W a r u n k i e m d o ­ o n t o l o g i i w s z y s t k i c h p r z e d m i o t ó w kultury. W b a d a n i u p y t a m y stępu d o o b c o ś c i jest w s t ę p n a relatywizacja w ł a s n e j tradycji, 0 ich znaczenie, nie zaś o rzecz-w-soDie, zaś p y t a n i e o znaczenie w y z b y c i e się przez nią a b s o l u t y s t y c z n y c h roszczeń. S p o s ó b p o ­ zakłada zawsze także i nas, j a k o r o z u m i e j ą c y c h . znania w p ł y w a na rzecz p o z n a w a n ą . N i e k t ó r y c h rzeczy w o g ó l e się u t w o r z y ć z p r z e d m i o t e m , t o jest rzeczą, o której Poznać, to mówi się nie zobaczy, o ile nie zrezygnuje się z t r y b u nieufności w pierwszym rzędzie p o r o z u m i e n i e m się c o d o tej w ł a ś n i e rzeczy. n i e u p r z e d m i o t o w i a j ą c e , na tyle, na ile jest o n o m o ż l i w e ) . J e d n o ­ W j e g o rezultacie następuje s t o p i e n i e h o r y z o n t ó w cześnie nie w o l n o bać się w ł a s n y c h przesądów, rzecz w t y m , by podmiotu i t e r e n o w e g o śledztwa przesłuchania, w tekście, p o d m i o t o w o - p r z e d m i o t o w ą j e d n o ś ć . R o z u m i e n i e jest (zalecane jest t u poznanie chcieć je sobie u ś w i a d a m i a ć . E t n o l o g p o w i n i e n o p a n o w a ć p o ­ 1 p r z e d m i o t u , interpretacja. 5° Jak ma się takie s t a n o w i s k o d o k o n f l i k t u p o m i ę d z y e t n o g r a f i ą „ e / y c z / 7 ą " a „ e / n / c z / 7 ą ' ? W y d a j e s i ę , że Gadamer, w s p o s ó b stawę dialektyczną: z jednej strony nie p o p a d a ć w uniżoność w o b e c „ t u b y l c z e g o " p u n k t u w i d z e n i a , z drugiej strony bez przerwy najwyraźniejszy ze w s z y s t k i c h h u m a n i s t ó w w XX w i e k u , odrzuca być g o t o w y m d o o d k r y w a n i a w ł a s n y c h przesądów. Nie należy obie te opcje j a k o u w i k ł a n e w z r ó w n y w a ć się z „ t u b y l c e m " , w c h o d z i ć w j e g o skórę, ignorując złudzenie w i e d z y absolutnej ( w o l n e j o d p r z e s ą d ó w ) ; e t n o l o g i a „ e t y c z n a " p r z y p i s y w a ł a ją w ł a s n e d z i e j o w e u w a r u n k o w a n i e , ale p r ó b o w a ć w ł ą c z y ć głos j e g o z definicji eropejskiemu, n a u k o w e m u p u n k t o w i w i d z e n i a , „ e m i - tradycji w t o , c o o d p o w i a d a na j e g o w e z w a n i e w naszej własnej c z n a " miała nadzieję na jej osiągnięcie dzięki p r o c e d u r o m a b ­ tradycji. Etnograficzne p r ó b y ustalenia znaczeń e m i c z n y c h w y ł ą c z ­ solutnego uprzedzenia, poprzez opis kultury w kategoriach nie w kategoriach badanej kultury przypominają schleiermachero- się w s k i e w y s i ł k i rekonstrukcji p o c z ą t k o w e g o kontekstu niezrozumia­ z wystarczającą krytyką ze s t r o n y e t n o n a u k i . Jeśli zaś c h o d z i łej tradycji historycznej. Tymczasem rozumienie nie polega na czystej przedmiotowości. Stanowisko pierwsze spotkało o s t a n o w i s k o d r u g i e , hermeneutyka u w y r a ź n i ł a t y l k o zarzut, który rekonstrukcji p i e r w o t n e g o u w a r u n k o w a n i a , z d o g m a t e m o z a w i e ­ w i e l o k r o t n i e w y s u w a n o p o d adresem r ó ż n y c h o d m i a n szeniu w ł a s n y c h przesądów badacza, ale na integracji, science. „Aby kategoriach wyrazić [w przetłumaczyć jego znaczenie tekstu przedmiotowym na nasz własny język" w jego ethno- przedmiotowych kontekście] musimy je poznania. Zadanie e t n o l o g a , który c h c e być w i e r n y w o b e c b a d a n y c h t e k s t ó w , nie polega na p o w s t r z y m y w a ­ niu się o d przesądów, ale na umiejętnej pracy z n i m i , życiem". [ o b c o ś c i w czasie i przestrzeni] z Obcości w czasie i w konkluzja: nie istnieje d o (Gadamer 1 9 7 5 , 3 5 7 ) . Nie ma poznania w o l n e g o o d p r z e s ą d ó w , b o w i e m przesąd jest warunkiem zapośredniczeniu na „myślowym teraźniejszym przestrzeni dotyczy nich dostęp wspólna bezpośredni, przekładu (a w i ę c interwencji „ e t y c z n e j " , w k r o c z e n i a moment własnej przesądowości badacza) p o j a w i a się niezauważalnie w każdej próbie „ p o d m i o t o w e j rekonstrukcji k u l t u r y " . „Rozumie inaczej, o ile w ogóle się rozumie" się ( G a d a m e r ) . Tak jak śmierć jest ceną rozróżnianiu p o m i ę d z y tradycją d o g m a t y c z n ą , b l o k u j ą c ą p o z n a ­ z m a r t w y c h w s t a n i a , tak też niebezpośredniość, dystans, jest w a r u ­ w a n i e o b c o ś c i , i tradycją ż y w ą , która je u m o ż l i w i a . Czyni się t u nkiem naszego d o s t ę p u d o rzeczy dalekich (Weinsheimer 1 9 8 6 , założenie, że im bardziej a u t e n t y c z n e jest z a d o m o w i e n i e we własnej tradycji k u l t u r o w e j , t y m w i ę k s z y d o s t ę p d o o b c o ś c i . 6° Niemożliwe jest poznanie obcości bez uprzedniego założenia 1 2 9 ) . P o k o n u j e m y g o przy p o m o c y aplikacji, o d której rozpoczyna się wszelkie p r a w d z i w e rozumienie. Z o b c o ś c i ą w c z a s i e i p r z e ­ s t r z e n i m o ż e m y się s k o n t a k t o w a ć t y l k o z a pośrednict­ jedności natury ludzkiej. Bez niego grozi nam Leibnizowski kosmos w e m j e j r o s z c z e ń d o p r a w d y . Ó w o b c y ś w i a t „ m a (...) nie monad, odesparowanych o d siebie ś w i a t ó w j ę z y k o w y c h (ten częsty prawdę w relatywizmie j ę z y k o w y m obraz rzeczywistości poc hodz i, zdaniem (Gadamer Gadamera, z nieprawidłowej interpretacji tez H u m b o l d t a ) . Gadamer ( w i d o c z n e np. u Schleiermachera i dobrze znane z p o w s z e c h n e j w sobie [jako o b c y ] , ale i prawdę 1972). Obiektywizowanie tylko dla nas [jako i n n y ] " punktu widzenia innego zakłada, że: (1 ) tradycja t o cały k o m u n i k o w a n y j ę z y k o w o świat, (2) praktyki e t n o l o g i c z n e j ) maskuje, zdaniem Gadamera, niechęć d o w którym nie ma d w ó c h h o r y z o n t ó w całkowicie na siebie za­ j e g o p r a w d y . Inny z definicji nie ma racji — pisze Weinsheimer mkniętych, ( 3 ) ani też nic takiego, czego nie można by udostępnić — g d y b y było inaczej, j e g o p r a w d a d o t y c z y ł a b y także i nas ( 1 9 8 6 , 13 �1 8 2 ) . Gadamer t w i e r d z i , że taka samoaplikacja p r a w d y i n n e g o jest d a n i u e t n o l o g i c z n y m jest n i e ś w i a d o m o ś ć k u l t u r y , w e w s z y s t k i c h elementarnym w a r u n k i e m wszelkiego rozumienia, jeśli ma o n o jej p r z e j a w a c h , a w i ę c ( 3 b ) nie o g r a n i c z o n a d o źródeł u s t n y c h , rzeczywiście zasługiwać na s w o j e miano. jak czyniła t o e t n o l o g i a 11. E t n o l o g i a . Projekt e t n o l o g i i , opierający się na her- meneutycznej inspiracji p o j m o w a ł b y ją j a k o (1 ) n a u k ę o kulturze, Bystroniowska, a nawet, częściowo, L é v i - S t r a u s s o w s k a (por. Lévi-Strauss 1 9 5 8 , 3 3 ) . 4 0 Wzajemne zapożyczenia źródeł, zastrzeżonych d o n i e d a w n a d o w y ł ą c z n e g o rozumianej j a k o sfera a u t o n o m i c z n a , nie s p r o w a d z a l n a d o ż a d ­ u ż y t k u e t n o l o g i i i historii stały się f a k t e m na d ł u g o przedtem nego z jej u w a r u n k o w a ń ( h i s t o r y c z n y c h , s p o ł e c z n y c h , b i o l o g i c z ­ z a n i m s t w o r z o n o dla n i c h teoretyczne u s p r a w i e d l i w i e n i e (por. na n y c h , j ę z y k o w y c h i i n . ) . Etnologia taka ( 2 ) m i a ł a b y realizować ten t e m a t L e n c l u d 1 9 8 7 , 3 5 — 3 5 n n ) . Tej n i e ś w i a d o m o ś c i nie b y s t r o n i o w s k i postulat l u d o z n a w s t w a j a k o nauki „ o pewnych 4 1 będziemy t u j e d n a k p o j m o w a ć na w z ó r struktur 2 ludzkiego umysłu"* , Lévi-Straussowskich treściach k u l t u r a l n y c h , a nie o o k r e ś l o n y c h g r u p a c h e t n i c z n y c h " „ukrytych ale w znaczeniu f i l o z o f i ­ ( B y s t r o ń 1 9 2 6 , 5 ) . W c y t o w a n e j pracy Bystroń s z c z e g ó ł o w o c z n y m , j a k o różnicę p o m i ę d z y ludzką w i e d z ą i s a m o w i e d z ą , j a k o opisuje o w o kryterium treści, ustalając, że mają być t o t y l k o ( o b c o ś ć w jej p o d w ó j n y m sensie, o m a w i a n y m w p u n k c i e 1 n i n i e ­ „treści jszego t e k s t u ) . W p r o p o n o w a n y m t u przez nas p r z y s t o s o w a n i u oparte o tradycję bezpośrednią", tj. wykluczając to, co zapisane. T o f o r m a l n e kryterium o d r ó ż n i a n i a tradycji pisanej postulatów hermenutyki do przedmiotu badań etnologii jej i ustnej o d z w i e r c i e d l a ł o t r a d y c y j n y w e t n o g r a f i i m i ę d z y w o j e n n e j k r y t e r i u m t r e ś c i o w e w y g l ą d a ł o b y zatem n a s t ę p u j ą c o ( 3 c ) : e t n o l - i c z ę ś c i o w o także p o w o j e n n e j , s p o s ó b r ó ż n i c o w a n i a gia, której projekt t u zgłaszamy, b y ł a b y nauką o o b c o ś c i , r o z u m i a ­ tradycji w y s o k i e j i niskiej (Redfield 1 9 5 5 , 1 3 — 2 4 ) , elitarnej i l u d o w e j . Ó w podział został p o w o j n i e p o d d a n y krytyce. Nadeszła ona z d w ó c h stron: po pierwsze, zarzucono m u e u r o p o c e n t r y z m , j a k o że w y s o k a pozycja pisma o d z w i e r c i e d l a z a l e d w i e lokalne e u r o p e ­ nej tak, jak p o j m u j e ją h e r m e n e u t y k a ; nie b a d a ł a b y ona t y l k o o b c o ś c i i n n e g o w o b e c nas (obcość epistemiczna), ale także o b c o ś ć nas s a m y c h w o b e c w ł a s n e j t r a d y c j i , w o b e c nieświadomości (obcość epistemologiczna). Jak własnej powiadał jskie p o g l ą d y w tej k w e s t i i , o k t ó r y c h w z g l ę d n o ś c i w i e d z i a ł już Schleiermacher, a b y coś zrozumieć, na p o c z ą t k u trzeba o d w a ż y ć Platon (Kraty/os); po drugie oparty na k r y t e r i u m pisma podział na się czegoś nie rozumieć. A b y d o j ś ć d o p o r o z u m i e n i a , trzeba nie tradycję małą i w i e l k ą , został u c h y l o n y przez strukturalistyczne tyle z a k w e s t i o n o w a ć coś u o b c e g o , jak c h c i e l i b y ś m y t o uczynić zainteresowania w nieświadomością, która na p o w r ó t łączy kulturę w y s o k ą i niską, prostego Tybetańczyka p o z w a l a zestawić pierwszym odruchu ( G a d a m e r o w s k i e reizen, podrażnienie p r z e s ą d ó w ) , ile z r e l a t y w i z o w a ć ( c h o ć n i e k o n i e c z n i e u n i e w a ż ­ z w y k s z t a ł c o n y m lamą, a p o l s k i e g o c h ł o p a z j e g o b i s k u p e m . nić) coś w e w ł a s n y m s p o s o b i e p o j m o w a n i a ś w i a t a , uczynić Z a c y t u j m y t u s ł o w a Claude'a Lévi-Straussa, w k t ó r y c h w i d a ć w y ł o m w z w a r t y m murze s w o j s k i c h p r e s u p o z y c j i . A b y t o zrobić się trzeba o c z y w i ś c i e znać p o w ó d , dla k t ó r e g o w a r t o b y ł o b y taki które wysiłek podejmować. Otóż pomiędzy poznaniem innego i samo- o w o znamienne o d w r ó c e n i e a k c e n t ó w : „Etnolog interesuje przede wszystkim by ludy, bada, nie umiały ludzie nie tym, co nie zapisane, pisać, zwykli ale dlatego, utrwalać w nie dlatego, że tego, co go kamieniu ani na interesuje, p o z n a n i e m zachodzi relacja p o d p e w n y m w z g l ę d e m p o d o b n a d o papierze". tej, która istnieje p o m i ę d z y naszą przeszłością i teraźniejszością: (Lévi-Strauss 1 9 5 8 , 3 3 ) Ludzie nie zapisują p e w n y c h rzeczy nie nasze w i d z e n i e przeszłości u k s z t a ł t o w a n e jest przez teraźniej­ dlatego, że nie umieją pisać (jak można by sądzić p o lekturze szość, zaś nasza teraźniejszość p o d l e g a determinacji przez kate­ książek Jacka G o o d y ' e g o ) , ale d l a t e g o , że p e w n y c h rzeczy żadna g o r i e przejęte z t r a d y c j i , z przeszłości ( B r o n k 1 9 8 8 , 2 0 6 ) . T a k j a k kultura nie werbalizuje, c h o ć b y miały dla niej f u n d a m e n t a l n e o d c i ę c i e się o d w ł a s n e j t r a d y c j i w n a j s z e r s z y m j e j r o z u ­ znaczenie. Właśnie d l a t e g o , że mają o n e dla niej tak w i e l k i e mieniu, oznaczające także ignorowanie z n a c z e n i e — uzupełnia Lévi-Straussa Louis D u m o n t — własnego myślenia, aspiracje do wiedzy absolutnej, bez- dziej podstawowe dane implicite), elementy ideologii pozostają idee fundamentalne obecne, że nie ma potrzeby odgrywa to, co nazywa przemilczane są tak oczywiste ich wyrażania, się tradycją". „Najbar­ i (są minionej kultury nie, mówiąc podstawy, duchowej l i w y m p o z n a n i e h u m a n i s t y c z n e , t a k s a m o o d c i ę c i e się od rolę obcości innego, jej radykalne o d o s o b n i e n i e , nieprzynale- zasadniczą ż n o ś ć d o n i e j , s k a z u j e n a s n a p o z n a w c z ą splendid (Dumont 1977, 26) słowami «bez odpowiedzi». treść jest bodaj czy nie kręgu kulturowego, oczywiste, nie można wymówić". że Dostojewskiego, własnością Strukturalizm przypuszczać, jej sens, ale było to śnie ta nie wypowiedziana strach by rozumieli gdyż tylko tego, objaśniać i tylko adepci poniekąd f a k t u iż, o b c o ś ć jest nie t y l k o u i n n e g o , że nie jest, by użyć t u wła­ ważne, przedmiotowe kryterium treści w b a d a n i u e t n o l o g i c z n y m : stała się n i m ludzka n i e ś w i a d o m o ś ć , wyrażająca się w k u l t u r z e słowem, za złudną samoświadomością powstaje k o n f r o n t a c j i z i n n y m . Uświadomienie sobie określenia H a w k e s a , o b i e k t y w n y m n a t u r a l n y m z j a w i s k i e m , ale „strukturą kulturową, narzuconą przez ludzki umysł", ma f u n ­ d a m e n t a l n e znaczenie dla szans p o z n a n i a e t n o l o g i c z n e g o . O b ­ cość „ z n a t u r y " , r o z u m i a n a j a k o nieprzekraczalna przepaść cudzej nowe 39 rzyć H e g l o w i i i n n y m n i e m i e c k i m t e o r e t y k o m A (Awiernicew 1988, 309) ustalił w i ę c isola­ b l o k u j e m o ż l i w o ś ć s a m o p o z n a n i a , k t ó r e , jeśli w i e ­ wyłącznie w najzupełniej to, co niezwykle tion, rozumie­ najintymniejszą co założeniowej, odcina dostęp do prawdy, czyni niemoż­ wszech­ P o d o b n ą myśl w y p o w i a d a c y t o w a n y j u ż kilkakrotnie Sergiusz A w i e r i n c e w : „Mamy przesądowości t o , c o kryje się „za kultury" (tamże, 3 1 2 ) . b i o l o g i i i historii, n i e p o z n a w a l n e j i ( w d o m y ś l e ) w r o g i e j , jest najczęściej maską mityzacji w k l a s y c z n y m b a r t h e s o w s k i m z n a ­ 43 c z e n i u t e g o t e r m i n u , projekcją lęku i w y o b c o w a n i a , t e g o , k t o przy niej obstaje. J a k m ó w i t y b e t a ń s k i e p r z y s ł o w i e , w ę ż a m y l i się Z m i e n i ł o się s a m o kryterium p r a w d y : rzeczywiste b y ł o teraz nie t o , t u ze strachem jaki w z b u d z a . W tej opresji przychodzi c o c z ł o w i e k m ó w i , ile t o , c o p o w i a d a o n n i e ś w i a d o m i e . Z p o d o b ­ z pomocą n y c h , nietzscheańskich źródeł czerpała także inspirację h e r m e ­ z M a r t i n e m B u b e r e m krzepiąc d u c h a p o r o z u m i e n i a , o f i a r o w u j ą c neutyka, z jej g ł ó w n ą tezą o ludzkiej w i e d z y , przekraczającej optymistyczną s a m o w i e d z ę . Gadamer f o r m u ł u j e t o n a s t ę p u j ą c o : spotkania i samoświadomość nie dają jednoznacznego ukazuje się świadomości wypacza Nietzsche nowoczesnemu świadectwa, jako przez nią przemyślane, to, co w niej rzeczywiście myśleniu jest—oto określamy t u w k o l e k t y w n y m , by o d w o ł a ć to co maskuje lekcja jakiej lub udzieli/ (...) " (Gadamer 1 9 7 9 b , 6 6 ) Kryterium p r z e d m i o t u e t n o l o g i i , które za J . S . (1926, 5) „Świadomość Bystroniem sensie d y s t r y b u t y w n y m się d o t e r m i n o l o g i i nie zaś pochodzącej Gadamer, w i we tolerancyjną wspólnym człowieczeństwo", (Aneignung) sposób porównywalny wizję języku, — powiada — jest spotkania który i w r o z m o w i e , „którą chyba jesteśmy". możliwe z „tworzy nam tylko innym, nasze Przyswojenie tylko wówczas, g d y p o d m i o t w y r z e k n i e się rojeń o w i e d z y a b s o l u t n e j i zamiast przyjmować do wiadomości, podejmie wysiłek gdy zaryzykuje uczestnictwo. Trudno porozumienia, przecenić znaczenie w i a r y w samą m o ż l i w o ś ć t a k i e g o p o r o z u m i e n i a i w s p ó ł u c z e s t n i c ­ t w a . „ N i c tak nie g u b i c z ł o w i e k a jak w i a r a w nieodwracalność z teorii z b i o r ó w (nauka o zbiorze o k r e ś l o n y c h treści k u l t u r o w y c h u p a d k u , a l b o w i e m ta u n i e m o ż l i w i a wszelką próbę p o w r o t u " nie zaś g r u p ; por. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , T o k a r s k a - B a k i r 1 9 9 0 ) , — m o ż e m y w i ę c teraz następująco zawęzić w o p a r c i u o d o r o b e k (a) spotkaniu strukturalizmu, ( b ) D e r r i d o w s k i e g o d e k o n s t r u k c j o n i z m u , szcze­ — g ó l n i e j e g o krytyki europejskiego u p r z y w i l e j o w a n i a pisma, i ( c ) nastawić hermeneutyki: ( 3 a ) p r z e d m i o t e m naszego zainteresowania w ba­ rozstrzyga o w s z y s t k i m . 14 pisze i na Martin z to Buber w e innym (Buber ostrzeżenie ucha. Nasza wstępie 1970, każdy do swych za: Pelikan etnograf interpretacja mitu rozważań 1990, powinien o wieży o 115) dobrze Babel �PRZYPISY 1 „ C z ł o w i e k jest o b c y w o b e c siebie i s w o j e g o historycznego losu całkiem inaczej niż o b c a jest w s t o s u n k u d o n i e g o natura, która nie zna g o w c a l e . " (Gadamer 1 9 7 5 , 2 4 5 ) . Ten p o g l ą d Gadamera jest już zdaje się nieco przestarzały, b o w i e m także w naukach przyrodniczych w y s t ę p u j e przekonanie o o t w a r t e j na człowieka strukturze zjawisk przyrody. 2 Gadamer o d w o ł u j e się t u d o k o n c e p c j i reprezentacji A. Portmanna, w y b i t n e g o szwajcarskiego b i o l o g a , k t ó r y p o d a r w i nowską koncepcję adaptacji j a k o j e d y n e g o celu natury zastąpił koncepcją s a m o r e p r e z e n t o w a n i a się g a t u n k ó w ; „ s a m o r e p r e z e n tacja jest u n i w e r s a l n y m aspektem b y t u n a t u r y " pisze Gadamer, referując p o g l ą d y Portmanna w Wahrheit und Methode (1975, 9 7 ) . R ó w n i e często Gadamer o d w o ł u j e się d o d o r o b k u t z w . antropologii filozoficznej, n i e m i e c k i e g o nurtu w i e d z y o c z ł o w i e ­ ku, który t w o r z y l i H. Plessner, A . Gehlen i M a x Scheler. 3 W s p e c y f i c z n y m znaczeniu G a d a m e r o w s k i e g o rozróżnienia przesądów na „ p r a w d z i w e " ( p o z y t y w n e l u b o w o c n e ) , które pomagają p o s t ę p o w a ć r o z u m i e n i u , i „ f a ł s z y w e " ( n e g a t y w n e l u b j a ł o w e ) , które rozumienie b l o k u j ą . J e d y n y m kryterium o d r ó ż ­ niania j e d n y c h o d d r u g i c h jest skuteczność p r o b l e m a t y z o w a n i a przez nie badanego zagadnienia. Gadamer t w i e r d z i , że nie można podać samodzielnego kryterium p r a w d z i w o ś c i przesądu. Ocenia się go w k o n f r o n t a c j i z r o z w o j e m badania, i w k o n f r o n t a c j i „ z samymi rzeczami". P o m o c n i c z y m kryterium p r a w d y w herme­ neutyce G a d a m e r o w s k i e j jest sam przebieg badania, s a m o r e a l i zowania się interpretacji, która w trybie r o z m o w y z t e k s t e m w y p r ó b o w u j e siłę s w o i c h p r z e s ą d ó w . I n n y m , także p o m o c n i ­ czym kryterium jest n i e o d r ó ż n i a l n o ś ć tekstu interpretującego o d interpretowanego, stopienie eksplanansu z e k s p l a n a n d u m , jak byśmy p o w i e d z i e l i sięgając d o i n n e g o języka. 12 Gra to poważna rzecz — c z y t a m y w Prawdzie i metodzie, Gadamer o d w o ł u j e się t u d o prac F.I.J. B u y t e n d i j k a (Wesen und Sinn der Spiel i J . H u i z i n g i (Homo Ludens). 1 3 Sytuację przynależności d o b r z e o d d a j e opis Paula Ricoeura ( 1 9 8 9 , 2 1 3 ) : „Podmiot wnosi sam siebie do wiedzy o przed­ miocie, a z kolei jego własna subiektywność jest determinowana przez moc, jaką miał nad nim przedmiot, zanim jeszcze podmiot zaczął go poznawać". 1 4 N p . tekst religijny s t a w i a n y w h o r y z o n c i e p y t a ń m a r k s o w s kiego materializmu l u b p r y m i t y w n e j p s y c h o a n a l i z y nie może w y j a ś ć z tej k o n f r o n t a c j i o b r o n n ą ręką. E t n o g r a f i c z n y c h przy­ k ł a d ó w analizy t a k i c h p o m y ł e k dostarcza dyskusja redakcyjna w „ C u r r e n t A n t h r o p o l o g y " t. 2 5 , nr 4 : 1 9 8 4 , w y w o ł a n a a r t y k u ł e m k r y t y c z n y m o Cliffordzie Geertzu (szczeg. por. w y p o w i e d ź Denisa D u t t o n a o m o ż l i w o ś c i a c h i n t e r p r e t a c y j n y c h transu na w y s p i e Bali, s. 2 7 2 — 2 7 3 ) , a także kilka z a m i e s z c z o n y c h t a m dyskusji 0 teoriach M a r v i n a Harrisa. 1 5 Krytyka f o r m a l i s t y c z n y c h p o d e j ś ć d o języka u Cassirera, de Saussure'a i w praktyce j ę z y k o z n a w c ó w por. W e i n s h e i m e r 2 2 8 etc; Palmer 2 0 1 — 2 0 5 e t c ; B r o n k 3 0 4 etc. 1 6 J e d n a z w a ż n i e j s z y c h różnic p o m i ę d z y f e n o m e n o l o g i ą a h e r m e n e u t y k ą polega na t y m , iż pierwsza sądzi, iż b y t zjawia się w ś w i a d o m o ś c i , podczas g d y d r u g a lokalizuje g o w ł a ś n i e w języ­ k u . Gadamer pisze: „ I n t e r p r e t a c j a nie jest o k a z y j n y m d o d a t k i e m , który p r z y c h o d z i p o r o z u m i e n i u , ale raczej (.-.) jest w y r a ź n ą postacią rozumienia. Z g o d n i e z t y m w n i o s k i e m język i k o n c e p c j e interpretacyjne są także w e w n ę t r z n y m , s t r u k t u r a l n y m e l e m e n t e m rozumienia. T o p r z y w o ł u j e p r o b l e m języka z j e g o peryferyjnej 1 i n c y d e n t a l n e j pozycji d o s a m e g o c e n t r u m f i l o z o f i i " . ( 1 9 7 5 , 2 7 4 ) 4 N i e m . Vorurteil tłumaczę t u za polską tradycją p r z e k ł a d o w ą jako „ p r z e s ą d " (patrz na ten temat: B r o n k 1 9 8 8 , rozdział Rehabi­ litacja przesądów). 1 7 Rozumiane jako „wszystkie uwarunkowania, od których zależy istnienie w s z y s t k i e g o , c o k o l w i e k ż y j e " . ( G a d a m e r 1 9 7 5 , 402) 5 Jeżeli przyjmie się p i e r w o t n ą c a ł k o w i t ą o d m i e n n o ś ć p o d ­ miotu i p r z e d m i o t u p o z n a n i e staje się n i e m o ż l i w e ( B r o n k 1 9 8 8 , 184). „ W y m i a r d z i e j o w y , j a k o w s z e c h o g r a n i c z a j ą c y i w c z e ś n i e j ­ szy horyzont poznania s p r a w i a , z d a n i e m Gadamera, że p o d m i o t uwikłany jest w strukturę p o z n a w a n y c h przez siebie p r z e d ­ m i o t ó w , c o p o w o d u j e określone p o d o b i e ń s t w o p o m i ę d z y o b u członami relacji p o z n a w c z e j . Przezwyciężenie o p o z y c j i p o d m i o t - p r z e d m i o t d o k o n u j e się w i ę c t y p o w o p o h e g l o w s k u — przez s p r o w a d z e n i e d o i n n e j , wyższej i bardziej p o d s t a w o w e j jedności w kategorii d z i e j o w o ś c i " ( t a m ż e ) . 6 K l u c z o w e pojęcie h e r m e n e u t y k i , w p r o w a d z o n e jeszcze przez Schleiermachera, opisuje w s p ó ł z a l e ż n o ś ć założeń i tez, części i słabości, n i e i n d u k c y j n y lecz kolisty charakter procesu rozumienia. P r z e f o r m u ł o w a n e przez Heideggera, w kategoriach Vorhabe, Vorsicht, Vol'griff (por. M i c h a l s k i 1 9 7 8 ) . 7 „ M e t o d a " oznacza t a m przede w s z y s t k i m s p o s ó b w y t w a r z a ­ nia w i e d z y oparty na ideale poznania b e z z a ł o ż e n i o w e g o . 1 8 W tej interpretacji w i e l o ś c i j ę z y k ó w , na w i e l e s p o s o b ó w o p i s u j ą c y c h j e d e n ś w i a t , Gadamer pozostaje w zależności o d M i k o ł a j a z Kuzy, k t ó r e m u p o ś w i ę c a w i e l e u w a g i w III części Wahrheit und Methode. 1 9 Nie jest t o c h y b a a r g u m e n t a c j a najmocniejsza, b o n i e w i e l e nadal w i e m y o p o r o z u m i e w a n i u się zwierząt. W s z y s t k o c o Gadamer p o w t a r z a za A r y s t o t e l e s e m , k w a l i f i k u j e się w g r u n c i e rzeczy j a k o d o m y s ł , w d o d a t k u nieco a n t r o p o c e n t r y c z n y . 2 0 Przez każdą p o s z c z e g ó l n ą o s o b ę , w s z y s t k o j e d n o czy jest nią z w y k ł y c z ł o w i e k , czy k o d y f i k a t o r języka, t j . j ę z y k o z n a w c a . 2 1 J a k pokazał Husserl „ n a u k a b y n a j m n i e j nie jest p i e r w o t n y m faktem d o wyjaśnienia, a f u n k c j o n u j ą c e w niej pojęcie o b i e k t y w ­ ności jest t y l k o szczególnym przypadkiem o b i e k t y w n o ś c i w o g ó l e . Z a r ó w n o nauki humanistyczne jak i przyrodnicze mają p o d s t a w ę w świecie życia c o d z i e n n e g o ( L e b e n s w e l t ) , które jest f u n d a m e n ­ t e m wszelkiego d o ś w i a d c z e n i a i s e n s u " . ( B r o n k 2 0 0 ) 9 H e i d e g g e r o w s k i komentarz d o s ł ó w G o e t h e g o o rzeczach, które same nas uczą: z j a w i s k o „ s t a w i a nas przed p e w n y m zadaniem: m a m y uczyć się z n i e g o , kierując ku n i e m u pytania, t o znaczy — m a m y dać p o w i e d z i e ć coś s o b i e . " ( M . Heidegger, Koniec filozofii i zadania myślenia, [ w : ] Drogi współczesnej filozofii 1 9 7 8 , 2 1 4 ) . 2 2 „ D l a t e g o można też m ó w i ć nie t y l k o o j ę z y k u sztuki, ale o języku przyrody, a n a w e t o r o z m o w i e , którą p r o w a d z ą ze sobą rzeczy". (Gadamer 1 9 7 5 , 4 5 2 ) . Dalej Gadamer pisze także 0 „języku dziejów". 2 3 1 0 Określenie t o , z b u d o w a n e w opozycji d o ś w i a d o m o ś c i historycznej w filozofii d z i e j ó w i u D i l t h e y a , ma w y m i a r p o t r ó j n y : oznacza z a r ó w n o ś w i a d o m o ś ć o d d z i a ł y w a n i a d z i e j ó w ( m o m e n t refleksyjny), ś w i a d o m o ś ć przez dzieje określaną ( m o m e n t przed­ m i o t o w y ) i w dziejach o d d z i a ł y w u j ą c ą ( m o m e n t p o d m i o t o w y ) . Por. Weinsheimer 181 - 1 8 4 ; Palmer 191 n n , B r o n k 1 4 7 n n . 1 1 Gadamer w p r o w a d z a t u pojęcie „ d o ś w i a d c z e n i a h e r m e n e u t y c z n e g o " , w k t ó r y m opiera się na A i s c h y l o s o w s k i e j f o r m u l e pathei mathos, uczenia się poprzez cierpienie, i na h e g l o w s k i e j koncepcji d o ś w i a d c z e n i a , które radykalnie zmienia j e g o p o d m i o t , d o k o n u j e restrukturyzacji ś w i a d o m o ś c i . J a k w i d a ć są t o z u p e ł n i e inne koncepcje d o ś w i a d c z e n i a o d t y c h , k t ó r y m i p o s ł u g u j e się tradycyjnie pojęta nauka (por. G a d a m e r o w s k ą krytykę B e c o n o w skiej koncepcji d o ś w i a d c z e n i a j a k o i n d u k c j i , Gadamer 1 9 7 5 , 3 1 2 e t c ) . 0 d o z n a w a n i u w i e d z y , tamże, 4 3 2 , 4 3 9 , 4 4 1 „ S p e k u l a t y w n e u k o n s t y t u ł o w a n i e b y t u , k t ó r y leży u p o d ­ s t a w h e r m e n e u t y k i , ma t e n sam u n i w e r s a l n y zakres c o r o z u m 1 j ę z y k " . ( G a d a m e r 1 9 7 5 , 4 3 4 ) „Die Sprache ist de Sprache der Vernuft se/bst". (Gadamer, 1 9 7 2 , 3 7 9 ) 2 4 N i e p o z n a w a l n o ś ć staje się w i ę c t u j a k b y g r a n i c ą l u d z k i e g o b y t u , zresztą z g o d n i e z H e i d e g g e r o w s k ą f o r m u ł ą ludzkiej egzys­ tencji j a k o r o z u m i e n i a . O w a h a n i a c h Gadamera w k w e s t i i n i e p o z n a w a l n o ś c i b y t u por. W e i n s h e i m e r 1 9 8 6 , 2 1 4 i n . 4 2 5 Nie c h o d z i t u o samą i n t e l i g i b i l n o ś ć r z e c z y w i s t o ś c i , ale o t o iż ś w i a t ma charakter „ p r z e d m i o t u zawsze już u p o d m i o t o w i o n e g o " , i n t e n c j o n a l n e g o , p o z n a n i e nie zastaje ż a d n e g o p r z e d m i o t u g o t o w y m , lecz d o p e ł n i a g o i w s p ó ł t w o r z y . 2 6 przez „Chodzi [tam] doprowadzenie o radykalne do jasności „uzdrowienie" filozofii s ł ó w w d r o d z e analiz 15 �l o g i c z n y c h i l i n g w i s t y c z n y c h , a t y m s a m y m , często, d o w y k a z a n i a bezzasadności spekulacji m e t a f i z y c z n y c h " ( B r o n k 1 9 8 8 , 2 8 9 ) . 3 4 „ D o ś w i a d c z e n i e nie jest najpierw b e z s ł o w n e , a d o p i e r o później nazywane... Przeciwnie, szukanie i z n a j d o w a n i e s ł ó w należy d o s a m e g o d o ś w i a d c z e n i a " . (Gadamer 1 9 7 5 , 3 7 7 ) 2 7 Z d a n i e m Gadamera język jest f u n d a m e n t a l n i e metaforycz­ ny (Gadamer 1 9 7 5 , 3 8 9 ) , i t o b y n a j m n i e j nie t y l k o język poezji, jak chciał t o w i d z i e ć Arystoteles, który przypisał metaforę d o sfery poetyki i retoryki. Także w języku f i l o z o f i i daje się z a u w a ż y ć ideologiczne z a s t o s o w a n i e metafory (por. na temat ś w i e t n y artykuł J . Rousseta, Spór o metaforę 1 9 7 1 , 2 5 6 n n , gdzie m ó w i się 0 w y b i t n i e i d e o l o g i c z n y m z a s t o s o w a n i u metafor u Tassa i s k o n ­ c e n t r o w a n e j na nich krytyce Galileusza). Życie języka w y r a ż a się w t y m , iż ciągle przekracza o n użycia, d o k t ó r y c h się g o o d n o s i , 1 treści, które m u się przypisuje. 2 8 „ T o , że ś w i a t może istnieć i p r a w d o p o d o b n i e będzie istniał także bez c z ł o w i e k a , nie p o d l e g a k w e s t i i (...). W k a ż d y m p o ­ glądzie na ś w i a t c h o d z i o istnienie świata w s o b i e (...). W i e l o ś ć t a k i c h p o g l ą d ó w na ś w i a t b y n a j m n i e j nie oznacza j e g o r e l a t y w i ­ zacji. Przeciwnie, t o , c z y m jest ś w i a t w sobie, nie jest czymś różnym o d p o g l ą d ó w , w k t ó r y c h się o n p r z e d s t a w i a " . (Gadamer 1972, 4 5 9 - ^ 1 6 1 ) 2 9 Znana jest teza W i l h e l m a v o n H u m b o l d t a , iż każdy język s t a n o w i określony obraz świata ( W e l t a n s i c h ) . Ó w obraz ma s w ó j o d p o w i e d n i c h (skutek?) w postaci określonej p s y c h o l o g i i n a r o ­ d o w e j . Teza ta u t o r o w a ł a d r o g ę w i z j i w s p ó l n o t j ę z y k o w y c h , z d e t e r m i n o w a n y c h przez określony język. Gadamer odrzuca determinizm i r e l a t y w i z m l i n g w i s t y c z n y , często acz niesłusznie łączony z d z i e d z i c t w e m H u m b o l d t a . 3 0 M a m y t u przede w s z y s t k i m na myśli przedstawiciela k u l t u r y Z a c h o d u , c h o ć „ n a t u r a l n a p o s t a w a " , absolutyzująca t o , c o w ł a s n e , d o t y c z y w s z y s t k i c h ludzi, nie t y l k o E u r o p e j c z y k ó w . Ten k o n t r o w e r s y j n y p r o b l e m ( a b s o l u t y z m czy r e l a t y w i z m k u l t u r o w y ) b y w a rozmaicie rozstrzygany przez w s p ó ł c z e s n y c h f i l o z o f ó w , jednak rozwiązania te ( n p . Leszka K o ł a k o w s k i e g o p o g l ą d y na europejskość i „ s w o j s k o ś ć " i n o t o r y c z n e m y l e n i e przez n i e g o relatywizmu i zabiegu relatywizacji, o d której zaczynać się p o w i n n o każde badanie o b c o ś c i , Europa 1 9 9 0 , 7 — 3 6 ) z reguły pomijają a l b o wręcz l i k w i d u j ą pole b a d a ń e t n o g r a f a , zainter­ e s o w a n e g o nie t y l k o zbieraniem i n f o r m a c j i , ale także r o z u m i e ­ niem o b c y c h . Na tle p o w s z e c h n e j k s e n o f o b i i i „ n i e z d o l n o ś c i d o r o z m o w y " hermeneutyczne p r o p o z y c j e budzą w i e l e nadziei, stąd duże zainteresowanie n i m i np. w kręgu amerykańskiej a n t r o p o l o ­ gii interpretacji, a także w ś r ó d p o s t m o d e r n i s t ó w . Por. n p . d o s t ę p ­ na w Polsce (IFiS) praca P. R a b i n o w a , Reflections on Fieldwork in Morocco ( 1 9 7 7 ) i inne. 3 1 Humboldt p o j m o w a ł język jako zdolność formalną, formę „powstającą z nieskończonego użycia skończonych ś r o d k ó w " , która zawsze wykracza poza to, co powiedziane (Gadamer 1975, 3 9 9 ) . 3 2 „ G a d a m e r w y k o r z y s t u j e tutaj za H e i d e g g e r e m stare s c h o l a styczne rozróżnienie ś w i a d o m o ś c i in actu excercito (prerefleksyjnej) o d (refleksyjnej) in actu signato. (...) O b o w i ą z u j ą c y parady­ g m a t poznania ( z o b i e k t y w i z o w a n e g o , n a u k o w e g o ) ceni w ł a ś n i e poznanie z r e f l e k t o w a n e , n a d b u d o w a n e na u ś w i a d o m i e n i u sobie relacji p o d m i o t - p r z e d m i o t , która p o j a w i a się d o p i e r o w t ó r n i e , w w y n i k u refleksji, n a t o m i a s t w z w y c z a j n y c h aktach p o z n a w ­ czych s k i e r o w a n y c h na rzecz, t e g o rozróżnienia nie ma; Gadamer o d w o ł u j e się t u d o h e i d e g g e r o w s k i e g o rozróżnienia Zuhanden i Vorhanden, pomiędzy pierwotnym nietematycznym o b c o w a ­ niem z rzeczami, i ich późniejszą tematyzacją ( H e i d e g g e r 1 9 7 2 , 1 5 4 ) . Wiąże się t o z p r z e ś w i a d c z e n i e m , że całą rzeczywistość i całe poznanie da się w y r a z i ć za p o m o c ą k a t e g o r i a l n e g o i s ą d o ­ w e g o języka p o d m i o t o w o - o r z e c z n i k o w e g o . K o n s e k w e n c j ą t a ­ kiej p o s t a w y jest (...) k r y t y k o w a n e przez Gadamera p o z n a n i e i m ó w i e n i e p r z e d m i o t o w e ( u p r z e d m i o t a w i a j ą c e , urzeczowiające, reizujące), s k i e r o w a n e bezpośrednio, w p r o s t , i t e m a t y c z n i e na samą rzecz". ( B r o n k 1 9 8 8 , 1 8 5 ) 3 3 „ M o ż n a p o w i e d z i e ć , że c z ł o w i e k jest w i l k i e m w c a l e nie wiedząc, że c z ł o w i e k i w i l k są ssakami i d r a p i e ż n i k a m i . Z a n i m uzyskamy określenie r o d z a j o w e (...) m o ż e m y o b i e rzeczy p o ł ą ­ czyć m e t a f o r y c z n i e " . ( W e i n s h e i m e r 1 9 8 6 , 2 3 8 ) . Pandy nie są „ n i e d ź w i a d k a m i " , zaś d e l f i n y i w i e l o r y b y — „ r y b a m i " , m ó w i m y także o „ w s c h o d z i e i zachodzie S ł o ń c a " . 16 3 5 W z a k o ń c z e n i u Prawdy i metody Gadamer pisze: „ A z a t e m , z całą p e w n o ś c i ą nie ma rozumienia w o l n e g o o d p r z e s ą d ó w , niezależnie o d t e g o jak bardzo nasza w o l a poznania p r a g n ę ł a b y ich u n i k n ą . Z naszych b a d a ń w y n i k a , że p e w n o ś ć u z y s k i w a n a przy użyciu m e t o d y n a u k o w e j nie wystarcza, by z a g w a r a n t o w a ć p r a w d ę . O d n o s i się t o szczególnie d o nauk h u m a n i s t y c z n y c h , ale nie oznacza t o b y n a j m n i e j pomniejszania ich w a r t o ś c i n a u k o w e j , lecz p r z e c i w n i e , uznanie ich szczególnej roli w o b e c c z ł o w i e k a , k t ó r e g o t o uznania zawsze się d o m a g a ł y . Fakt, że w z d o b y w a n e przez nie p o z n a n i e zawsze jest u w i k ł a n y byt p o z n a j ą c e g o z p e w ­ nością ś w i a d c z y o granicach m e t o d y , ale nie nauki. T o , c z e g o nie d o s i ę g n ę ł o narzędzie m e t o d y , może zostać osiągnięte przez d y s c y p l i n ę pytania i o d p o w i e d z i , która s t a n o w i g w a r a n c j ę p r a w ­ dy". (1975, 4 4 6 ^ 4 7 ) 3 6 Byt, r o z u m i a n y przez Gadamera j a k o samoodsłaniająca się m o w a , znajduje c i e k a w e p o t w i e r d z e n i e w historycznej e t y m o l o ­ gii s ł o w a „ r z e c z " , którą podaje c y t o w a n y już w c z e ś n i e j A . Bruckner 1 9 7 0 , 4 7 5 3 7 W o k ó ł rozróżnienia K. Pike'a etyczny—emiczny t o c z y ł a się p o d k o n i e c lat siedemdziesiątych o ż y w i o n a dyskusja, która o p r ó c z j ę z y k o z n a w c ó w skupiała też sporą g r u p ę a n t r o p o l o g ó w przeważnie p r a c u j ą c y c h w U S A , z w i ą z a n y c h z szeroko p o j ę t ą e t n o n a u k ą . M ó w i ą c w uproszczeniu, „ e t y c z n y " oznaczał o p i s badanej k u l t u r y w kategoriach badacza, podczas g d y e m i c z n y — w kategoriach b a d a n e g o . Rozróżnienie t o zostało s k r y t y k o w a ­ ne ze w z g l ę d u na n i e m o ż n o ś ć osiągnięcia w i e d z y „ b e z p o d m i o t o w e j " , czysto e m i c z n e j . 3 8 Por. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , T o k a r s k a - B a k i r 1 9 9 0 3 9 D o najcenniejszych osiągnięć s t r u k t u r a l i z m u trzeba z a l i ­ czyć w y w o d z ą c ą się ze źródeł f r e u d o w s k i c h i nietzscheańskich krytykę e t n o l o g i c z n e g o n a t u r a l i z m u , wyrażającą się w p r z e k o n ­ a n i u , iż „ a t r o p o l o g ma d o czynienia nie z « o b i e k t y w n i e » d o ­ strzegalnymi z j a w i s k a m i , ale ze s t r u k t u r a m i , które umysł ludzki i m narzuca" (Hawkes 1988, 4 4 ) 4 0 W t y m s a m o o g r a n i c z e n i u się e t n o l o g i i d o źródeł u s t n y c h zaś historii d o p i s a n y c h niektórzy badacze przypisują u p r z y w i l e ­ j o w a n e j pozycji pisma, na której d ł u g o wspierała się europejska a u t o i d e n t y f i k a c j a (por. Derrida 1 9 6 8 a b c ) . „ Z a c z y n a m y r ó w n i e ż u ś w i a d a m i a ć sobie, w j a k i m s t o p n i u pozycja s ł o w a p i s a n e g o w y w o d z i ł a się d o t y c h c z a s z przekonania k u l t u r y e u r o p e j s k i e j , że sama w p r a w d z i w y s p o s ó b przesądza o roli C z ł o w i e k a w ś w i e c i e . Przywiązanie e u r o p e j s k i c h s y s t e m ó w o ś w i a t o w y c h d o u m i e j ę t n o ś c i pisania j a k o naczelnej s p r a w n o ś c i , która przez większą część historii o ś w i a t y była w y m a g a n a — s t a n o w i u m o w n o ś ć na o g r o m n ą skalę. J e d n a k ż e , c o najważniejsze, w y n i k a stąd, że pisania już nie trzeba u w a ż a ć za zastę­ p s t w o czegoś, c o leży poza n i m : za element znaczący w p o ­ s z u k i w a n i u z n a c z o n e g o , rozpięty między d w o m a b i e g u n a m i „ u c z u c i o w y m " i „poznawczym", „ e m o t y w n y m " i „referencyj­ n y m " , między fikcją a f a k t e m , zawsze w t ó r n y element s ł u ż ą c y za „ s t r ó j " dla p o d s t a w o w e j o b e c n o ś c i " . H a w k e s 1 9 8 8 [ 1 9 7 7 ] , 1 9 0 — 1 9 1 etc. 4 1 Jest t o o c z y w i ś c i e w o g r o m n e j mierze zasługa f r a n c u s k i e j nouvelle histoire. Patrz też Lévi-Strauss 1 9 5 8 , 25 4 2 S t r u k t u r a l i z m z j e d n e j s t r o n y głosił potęgę t y c h s t r u k t u r , n i e m o ż l i w o ś ć w y r w a n i a się s p o d w ł a d z y języka, a n a s t ę p n i e zaprzeczał sam s o b i e starając się ó w język u p r z e d m i o t o w i ć , w nadziei uzyskania w i e d z y nie podlegającej p r z e m o c y o w y c h struktur. 4 3 R o z u m i a n y m j a k o „ p r z e s t a w i e n i e szeregów k u l t u r y i n a t u ­ ry, u k a z y w a n i u j a k o n a t u r a l n y c h w y t w o r ó w s p o ł e c z n y c h , i d e o ­ l o g i c z n y c h , h i s t o r y c z n y c h etc. (...) j a k o p o w s t a ł y c h same przez się, c o w k o n s e k w e n c j i p r o w a d z i d o uznania ich za (...) rzeczy w r o d z o n e " . (R. Barthes, w y p o w i e d ź w dyskusji Le mythe au­ jourd'hui „ E s p r i t " nr 4 0 2 , 1 9 7 2 , t. 4 , za: S t o m m a 1 9 8 6 , 7 ) . �BIBLIOGRAFIA Alleau Rene 1958 De la nature des symboles, 1976 La science des symboles. principes et des méthodes Paris. Paris. Contribution a l'étude des de la symbolique générale, A w i e r i n c e w Sergiusz 1 9 8 8 Na skrzyżowaniu tradycji (szkice o literaturze i kulturze wczesnobizantyjskiej) [przeł. z r o s . D. U l i c k a ] , W a r s z a w a . Bleicher J o s e p h (ed.) 1 9 8 0 Contemporary Hermeneutics: Hermeneutics Philosophy and Critics, L o n d o n . As Bronk A n d r z e j 1 9 8 8 Rozumienie, dzieje, język. H.-G. Gadamera, L u b l i n . hermeneutyka Filozoficzna Method, Brückner A l e k s a n d e r 1970 Słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa. / and Thou [przeł. z n i e m . W . K a u f m a n ] , N e w York. Bystroń J a n S t a n i s ł a w 1926 Wstęp do ludoznawstwa polskiego, Lwów. Corbin Henri 1 9 5 8 L'Imagination créatrice dans le soufisme d'Ibn 'Arabi, Paris. Derrida J a c q u e s 1967a De la grammatologie, Paris. 1 9 6 7 b l'Ecriture et le différence, Paris. 1 9 6 7 c La voix et le phénomène, Paris. Drogi współczesnej filozofii 1 9 7 8 Drogi współczesnej filozofii [zbiór t e k s t ó w , oprać. M . J . Siemek], Warszawa. D u m o n t Louis 1977 H o m o aequalis, Génése et épanouissement de l'idéologie économique, Paris. Ethnologies en mirroir... 1987 Ethnologies en mirroir. La allemande [zbiór r e f e r a t ó w çaise. Mitteleuropaische 1 2 — 1 5 . 1 2 . 1 9 8 4 , oprać. I. Europa... 1 9 9 0 Europa i co z tego wynika. 1 9 8 5 , t. 2, W a r s z a w a . Rozmowy w Castel Gandolfo Gadamer H a n s - G e o r g 1 9 4 8 Über die Ursprunglichkeit der Philosophie, Berlin. 1962 Tradition. Phänomenologisch, [ w : ] Religion in Geschi­ chte und Gegenwart, t . 4 , szp. 9 6 6 n n 1 9 7 2 [ 1 9 6 0 ] a Wahrheit und Methode. Grundzüge einer philoso­ phischen Hermeneutik, Tübingen. 1 9 7 2 b Kleine Schritten 3. Idee und Sprache: Plato, Husserl, Heidegger, Tübingen. 1975 Truth and Method [przeł z n i e m . G. Barden i J . C u m mingl], London. 1976a Kleine Schriften 1: Philosophie — Hermenentik, Tübin­ gen. 1 9 7 6 b Hermeneutyka, „ Z y c i e i M y ś l " nr 4 , s. 1 3 7 — 1 5 0 . 1976c Vérité et méthode. Les grandes lignes d'une hermeneutiquephilosophique [przeł. z niem. E. Sacre i P. R i c o e u r ] , Paris. Michalski], [przeł. z niem. S. S z c z y r b o w s k i ] , Grondin Jean 1 9 8 2 Hermeneutische Wahrheit? Zum Hans-Georg Gadamer, K ö n i g s t e i n . Wahrheitbegriff Heidegger M a r t i n 1 9 7 2 [ 1 9 2 6 ] Sein und Zeit, T ü b i n g e n . Kutrzeba-Pojnarowa Anna, Tokarska-Bakir Joanna [ 1 9 9 0 ] Etnologia, etnografia [ 2 artykuły d o n o w e g o w y d a n i a Wielkiej Encyklopedii Powszechnej, maszynopis n i e p u b ­ likowany, 1—66] Lévi-Strauss C l a u d e Anthropologie structurelle, Paris. L e n c l u d Gerard 1 9 8 7 Anthropologie et histoire, hier et aujourd'hui, [ w : ] Ethnologies en mirroir..., 3 5 — 6 5 . M i c h a l s k i Krzysztof 1978 Heidegger i filozofia współczesna. en France Warszawa. Palmer Richard E. 1 9 6 9 Hermeneutics. Interpretation Theory in Schleiermacher, Dilthey, Heidegger and Gadamer, Evanston. Pelikan J a r o s l a v e d . 1990 The World Treasury of Modern Religious Thought, B o s ­ ton-London. Plessner.Helmuth 1 9 8 8 Pytanie o c o n d i t i o h u m a n a [przeł. z niem. Z. Krasnodębski et. el.], W a r s z a w a . R a b i n ó w Paul 1977 France et les pays de langue z k o l o k w i u m Ethnologie fran­ Valkskunde. Bad H o m b u r g Chiva i U. J e g g l e ] , Paris. 4: Variationen, Tübingen. dzieje [przeł. z niem. K. Gerken A l e k s a n d e r 1977 Teologia Eucharystii Warszawa. 1958 Buber M . 1970 1 9 7 7 Kleine Schriften 1 9 7 9 b Rozum, słowo, Warszawa. Reflections on Fieldwork in Morocco, Berkeley. Redfield Robert 1955 The Social Organisation of Tradition, „ T h e Far Eastern Q u a r t e r l y " , t. 1 5 , nr 1 , 1 3 — 2 4 . Ricoeur Paul 1974 The Conflict of Interpretations: Essays in Hermeneutics [przeł. z franc. D. I n d e ] , Evanston. 1 9 8 9 Język, tekst, interpretacja [przeł. z franc. P. Graff i K. Rosner], Warszawa. Rousset J e a n \ 1 9 7 1 Spór o metaforę [przeł. Łr. franc. J . L a l e w i c z ] , „ P a m i ę t n i k L i t e r a c k i " , t. 6 2 , z. 4 , 2 6 5 n n . Stomma Ludwik 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w.. Warszawa. Trznadel J a c e k 1990 Hańba domowa. Warszawa. W a t Aleksander 1990 Dziennik bez samogłosek. Warszawa. W e i n s h e i m e r J o e l C. 1 9 8 5 Gadamer's Hermeneutics: A Reading t h o d , N e w Haven — L o n d o n . of T r u t h and M e ­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/137099579775f60285365eb7e3cb8187.pdf 5cedce829e9538c39c6b70f4b1161dda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2928 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2732 Title A name given to the resource O heurystycznej wykładni dwóch teorii etnologicznych. Dekonstrukcja "sprawy slonia" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.18-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barański, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Janusz Barański O HEURYSTYCZNEJ WYKŁADNI DWÓCH TEORII ETNOLOGICZNYCH (DEKONSTRUKCJA „SPRAWY SŁONIA") Esprit de finesse i esprit de géométrique p r z e c i w s t a w i ł nie­ p o j ę c i o w ą , bez której fizyka obejść by się nie m o g ł a . Dla P o p p e r a gdyś Pascal, usiłując wskazać różnice w s p o s o b a c h d o c h o d z e n i a metafizyka i — p o c h o d n a l u b p i e r w o t n a w o b e c niej, w zależności d o p r a w d y : dzięki u m i e j ę t n o ś c i b e z p o ś r e d n i e g o , p r z e d p o j ę c i o - o d p u n k t u w i d z e n i a — określona teoria poznania pełnią rolę w e g o i n i e s f o r m a l i z o w a n e g o jej spostrzegania l u b o d k r y w a n i a jej h e u r y s t y c z n ą : t w o r z ą szkic, ramy teorii. z użyciem formalno-logicznego i Tak w i ę c u ś w i a d o m i e n i e tej f u n d a m e n t a l n e j k w e s t i i p o z w o l i ­ matematyczno-ekspery- m e n t a l n e g o zaplecza. S a m r o z p r a w i a ł z a r ó w n o o n a m i ę t n o ś c i a c h ł o dostrzec przyczynę z n a n e g o sporu pomiędzy miłości, jak i o hydrostatyce. klasyczną i m a t e m a t y k ą intuicjonistyczną. O t o pierwsza, Pascal nie b y ł osamotniony. Niemalże w s p ó ł c z e s n y m u Leibniz k o m e n t o w a ł boski zamysł matematyką wy­ c h o d z ą c o d platońskiej metafizyki, t w i e r d z i , że o b i e k t y m a t e m a t y ­ u s t a n o w i o n e j w p r z ó d h a r m o n i i i w y m y ś l a ł rachunek c a ł k o w y . ki ( n p . liczby c a ł k o w i t e ) istnieją niezależnie o d p o d m i o t u p o ­ Inny myśliciel t e g o p r z e j ś c i o w e g o okresu — p o m i ę d z y o d r o d z e ­ znającego. I n t u i c j o n i z m p r z e c i w n i e : są one k o n s t r u k c j a m i u m y s ­ niem a o ś w i e c e n i e m — N e w t o n , c h o ć g ł ó w n i e zajęty b y ł b u d o w ą ł o w y m i p o d m i o t u . Przekładając tę opozycję na p r o b l e m a t y k ę n o w o ż y t n e j fizyki, nie poprzestał na zasadach d y n a m i k i : o d k r y c i a teorii p o z n a n i a , różnica zdań w y g l ą d a ł a b y następująco. P l a t o - s w e u s i ł o w a ł uzasadnić w y k ł a d n i ą metafizyczną, której p o d s t a w ą nizm: p r a w d a istnieje niezależnie, o d w i e c z n i e i może b y ć u d o w o ­ miał być znany f i z y k o - t e o l o g i c z n y d o w ó d na istnienie B o g a . d n i o n a , i n t u i c j o n i z m : nie ma p r a w d , które nie zostały u d o w o d ­ Wszyscy w y m i e n i e n i myśliciele należeli jeszcze d o g r o n a t y c h , n i o n e , p r a w d a jest t y m s a m y m c o jej d o w ó d , c o jej k o n s t r u k c j a . którzy znali całą d o t y c h c z a s o w ą w i e d z ę , a nade w s z y s t k o mieli Czy ustalenia Poppera dotyczące heurystycznej roli metafizyki ś w i a d o m o ś ć p o d s t a w f i l o z o f i c z n y c h , na k t ó r y c h s w e k o n c e p c j e w b u d o w a n i u teorii n a u k o w y c h m o g ą mieć jakieś znaczenie dla b u d o w a l i . Ich w y s t ą p i e n i a zaliczają się j e d n a k d o o s t a t n i c h , e t n o l o g a ? M a j ą z a p e w n e znaczenie teoretyczne: p o z w a l a j ą lepiej w k t ó r y c h u m y s ł o w a finesse zgodnie współżyje z przyrodoznaw- czym talentem. zrozumieć o g ó l n e p o d s t a w y określonej teorii. Czy mają j e d n a k jakieś znaczenie praktyczne? Na p e w n o m o g ą przyczynić się d o D e f i n i t y w n y rozbrat p o m i ę d z y filozofią a o d r y w a j ą c y m i się o d złagodzenia s p o r ó w , jakie toczą się p o m i ę d z y p r z e d s t a w i c i e l a m i niej s t o p n i o w o dziedzinami w i e d z y nastąpił d o p i e r o w XIX w i e k u , r ó ż n y c h t e o r i i , s p o r ó w , w k t ó r y c h ścierające się racje w y p o w i a ­ u w i e ń c z o n y o d m ó w i e n i e m tej pierwszej racji b y t u w d o t y c h ­ dane są częstokroć w językach o n i e w s p ó ł m i e r n y m , r ó ż n o r o d n i e c z a s o w y m kształcie przez n e o p o z y t y w i z m . W e d ł u g Carnapa, z d e f i n i o w a n y m systemie p o j ę c i o w y m i z użyciem w y k l u c z a j ą ­ przedstawiciela skrajnego skrzydła Koła W i e d e ń s k i e g o , rola jej c y c h się w z a j e m z b i o r ó w t w i e r d z e ń . Czy przeniesienie d y s k u r s u miała ograniczyć się d o analizy języka n a u k i , eksplikacji pojęć na p o z i o m idei o g ó l n y c h p o z w o l i na dojście d o j e d n o - j e d n o - w system z n a c z n y c h w n i o s k ó w ? Przeciwnie: może u n a o c z n i ć z w i ę k s z ą p o j ę c i o w y , o d p o w i a d a j ą c y o k r e ś l o n y m i — trzeba p o w i e d z i e ć jeszcze siłą, jak o d l e g ł e są o d siebie rejony penetracji p o s z c z e g ó l ­ nauce s t o s o w a n y c h , uściślania ich i w ł ą c z a n i a w — bardzo o s t r y m r y g o r o m . Te s z c z e g ó ł o w e k w e s t i e nie były n y c h t e o r i i , p o z b a w i ć złudzeń c o d o m o ż l i w o ś c i wszakże zawieszone w p r ó ż n i . Z w i ą z a n e były ze w s p o m n i a n ą t w ó r c z e g o aliansu. O opozycji krytyką metafizyki, jej statusu i p r a w o m o c n o ś c i , metafizyki, której — swego rodzaju — finesse i zaistnienia géométrique Carnap o d m a w i a ł w s z e l k i c h p r a w n a u k o w o ś c i , umieszczając ją w polskiej e t n o l o g i i pisze S t a n i s ł a w W ę g l a r z w artykule p o ś r ó d religii i poezji. W y s t ą p i e n i e t o w y w o ł a ł o krytykę l o g i c z ­ nologiczne n e g o e m p i r y z m u i skrajnego s c e p t y c y z m u koła W i e d e ń s k i e g o , ale d o t y c z y d w ó c h orientacji m e t o d o l o g i c z n y c h w b a d a n i a c h k u l ­ i rewizję d o t y c h c z a s o w y c h p o g l ą d ó w na tradycyjną p r o b l e m a t y ­ tury: f e n o m e n o l o g i c z n o - h e r m e n e u t y c z n e j i s t r u k t u r a l n o - s e m i o - kę filozoficzną. Pośród t y c h , którzy tę rewizję p o d j ę l i , był także t y c z n e j . A u t o r o m a w i a o b i e p o s t a w y b a d a w c z e , określając j e Karl P o p p e r — j e g o p o g l ą d w k w e s t i i statusu tradycyjnej d z i e d z i ­ o d p o w i e d n i o jako postawę „etnografa portrecisty" i „etnografa ny filozofii będzie p u n k t e m w y j ś c i a p o n i ż s z y c h r o z w a ż a ń . k a r y k a t u r z y s t y " — w aspekcie p r o b l e m a t y k i f i l o z o f i i nauki i o g ó l ­ i etnograficzne rozumienie kategorii 1 'kultura" . Et- Rzecz Popper, w y w o d z ą c y się zresztą z n e o p o z y t y w i z m u , przyjął nej m e t o d o l o g i i — p o w o ł u j ą c się na ustalenia t z w . m e t o d o l o g i i j e g o kryterium demarkacji, d o k o n u j ą c e p o d z i a ł u na metafizykę historycznej ( K u h n , Feyerabend) i l o g i k i ( t w i e r d z e n i a G o d ł a ) . i naukę. Nie g o d z i ł się j e d n a k z p o g l ą d e m , iż przedstawiająca tezy o g ó l n e i — spełniająca e m p i r y s t y c z n e g o w metafizyka, związku z tym — k r y t e r i u m sensu, jest nie dziedziną P r z y p o r z ą d k o w u j e dalej o b i e orientacje d w o m i d e a ł o m p o s t ę p o ­ w a n i a b a d a w c z e g o s f o r m u ł o w a n y m s w e g o czasu przez W i n d e l b a n d a . Orientacja f e n o m e n o l o g i c z n o - h e r m e n e u t y c z n a miałaby j a ł o w ą p o z n a w c z o . Wszakże i nauki przyrodnicze t w o r z ą prawa realizować — w g autora — p o s t u l a t y i d i o g r a f i z m u : opis, n a ­ na p o d s t a w i e zdań e m p i r y c z n y c h , ale r ó w n o c z e ś n i e o g ó l n y c h . s t a w i e n i e na k o n k r e t , p r o g r a m o w a a n t y s y s t e m o w o ś ć , niechęć d o Zdania te nie są zatem p o d a t n e na w e r y f i k a c j ę , a w i ę c , jeśli f o r m u ł o w a n i a o g ó l n y c h p r a w . Orientacja s t r u k t u r a l n o - s e m i o t y - trzymać się n e o p o z y t y w i s t y c z n e g o kryterium s p r a w d z a l n o ś c i , są czna p r z e c i w n i e , ma charakter n o m o l o g i c z n y : z a m i ł o w a n i e d o r ó w n i e ż p o z b a w i o n e sensu, p o d o b n i e jak tezy metafizyki. Zarzut ujmowania systemowego, poszukiwanie trwałych prawidłowo­ b e z s e n s o w n o ś c i zdań o g ó l n y c h metafizyki, t z n . n i e m o ż n o ś c i ich ści, b u d o w a n i e m o d e l i . S a m autor, z w o l e n n i k p l u r a l i z m u e p i - empirycznej w e r y f i k a c j i , n i e m o ż n o ś c i ich o c e n y w kategoriach s t e m o l o g i c z n e g o Feyerabenda, p r o p o n u j e „ p o s t a w ę p a r a d o k s a l ­ p r a w d y i fałszu, w r a c a d o s a m e g o n e o p o z y t y w i z m u i uderza n ą " polegającą na „ r ó w n o c z e s n e j afirmacji p r z e c i w i e ń s t w , bez­ w j e g o k o r o n n ą tezę, iż t o w ł a ś n i e nauki e m p i r y c z n e j a k o j e d y n e p o ś r e d n i m zderzeniu d w ó c h s t r o n sprzeczności — w s p ó ł w y s - spełniają o w o empirystyczne k r y t e r i u m sensu. t ę p u j ą c y c h i r e l a t y w i z u j ą c y c h się w z a j e m n i e — p o m i ę d z y k t ó r y m i Konsekwentne przyjęcie t e g o kryterium r ó w n o z n a c z n e b y ł o b y zatem ze z g o d ą na p o g l ą d skrajnego s c e p t y c y z m u . Zasługą Poppera w o b e c t e g o d y l e m a t u jest k o n s t r u k t y w n y wniosek, iż sens ma również nie może być m e d i a c j i . " 2 G ł o s w tej s p r a w i e zabiera r ó w n i e ż Dariusz Czaja w artykule Spór o model etnologicznej 3 interpretacji . Rezygnując z roz­ metafizyka, c h o ć nieco inny i mniej precyzyjny o d t r a d y c y j n i e b u d o w a n e g o t e o r e t y c z n e g o o d n i e s i e n i a , rzecz przenosi na p o ­ rozumianej science. z i o m k o n k r e t u , w t y m w y p a d k u znaczenia pojęć, k t ó r y m i o b i e Metafizyka t w o r z y b o w i e m p o d s t a w y p r o ­ g r a m ó w b a d a w c z y c h , pełni rolę „ r u s z t o w a n i a " dla dyscyplin orientacje m e t o d o l o g i c z n e się p o s ł u g u j ą . C h o d z i mianowicie s z c z e g ó ł o w y c h i k o n k r e t n y c h t e o r i i , także w n a u k a c h p r z y r o d ­ o pojęcia: m i t u , k u l t u r y , z n a k u - s y m b o l u . W p r z y p a d k u ostatniej niczych. Wszakże takie pojęcia fizyki jak masa czy siła nie należą pary pojęć różnice są b o d a j najbardziej uderzające. d o t z w . bazy e m p i r y c z n e j , składają się j e d n a k o w o ż na siatkę 18 „ S t o s o w n i e d o t a k i c h rozróżnień, interpretacja s e m i o l o g i c z n a �(strukturalna, s e m l o t y c z n a ) badać będzie u s y t u o w a n i e znaku tezy, te m i a n o w i c i e , które m ó w i ą o naturze świata i naturze w systemie, o d c z y t y w a ć w a r t o ś ć , jaką przyjmuje w k o n k r e t n y m p o z n a n i a , u m o ż l i w i a j ą bezpośrednie p o r ó w n a n i e g o z m e t o d o l o ­ języku, kodzie, kontekście, r o z w i j a ć przede w s z y s t k i m analizy g i c z n y m , ale i f i l o z o f i c z n y m zarazem w y k ł a d e m przedstawiciela paradygmatu i s y n t a k t y k i , g d y interpretacja s y m b o l i c z n a teorii f e n o m e n o l o g i c z n e j . (her- meneutyczna, f e n o m e n o l o g i c z n a ) p o g ł ę b i a ć będzie s y m b o l w y ­ Jeśli c h o d z i o tę ostatnią, interesujące nas zostały wprost we zagadnienia dobywając j e g o w i e l o w a r t o ś c i o w o ś ć , odsłaniać j e g o sens w y k o ­ sformułowane wspomnianym rzystując figurę rozumienia s y m b o l u przez s y m b o i , poszerzać j e g o i c h o ć autor prócz z n a n y c h t w ó r c ó w f e n o m e n o l o g i i p r z y w o ł u j e programie, znaczenie przez o d n o s z e n i e d o d a l e k i c h k o n t e k s t ó w , nie ż y w i ą c jeszcze Św. A u g u s t y n a , Kierkegaarda czy J u n g a , t o zasadniczy nadziei na c a ł k o w i t e i ostateczne j e g o w y j a ś n i e n i e " * — pisze zrąb f i l o z o f i c z n y t e g o k i e r u n k u zostaje z a c h o w a n y . autor. t o w i c z n a w i ą z u j e tutaj d o pierwszej, o d m i e n n e j o d późniejszego Benedyk- Tak w p r z y p a d k u z n a k u - s y m b o l u , jak i w p o z o s t a ł y c h przy­ idealistycznego p o g l ą d u , fazy r o z w o j u Husserla, d o okresu b u d o ­ kładach a n a l i z o w a n y c h pojęć, uderza ich różnica z n a c z e n i o w a . w a n i a f i l o z o f i i b e z z a ł o ż e n i o w e j — apriorycznej „ n a u k i p i e r w ­ W interpretacji s e m i o l o g i c z n e j znaczeniem jest — o g ó l n i e rzecz s z e j " . P o n i e w a ż rzecz — jak już wcześniej w s p o m n i a n o — jest ujmując — ich f u n k c j a k o m u n i k a c y j n a , w interpretacji s y m b o l i c z ­ p o w s z e c h n i e znana, p r z y p o m n i j m y zatem, dla potrzeb zamierzo­ nej — funkcja egzystencjalna. A u t o r , w przeciwieństwie do poprzedniego d y s k u t a n t a , nie p r o p o n u j e jakiejś f o r m y „ a n a r c h i z ­ mu m e t o d o l o g i c z n e g o " (Feyerabend s w ą koncepcję anarchizmem e p i s t e m o l o g i c z n y m — anything goes) nazwał jako pana­ n e g o p o r ó w n a n i a , t y l k o najistotniejsze c e c h y k i e r u n k u , p r z y w o ­ łując s t o s o w n e w y p o w i e d z i autora. N i g d y nie był k w e s t i o n o w a n y o b i e k t y w i z m ceum na p r z e d s t a w i o n e m e t o d o l o g i c z n e d y l e m a t y . Przeciwnie: ta d a l e k o r o z w i n ą ł o n p o m y s ł y s w o j e g o nauczyciela różnorodność p o s t a w b a d a w c z y c h jest conditio T w i e r d z i ł m i a n o w i c i e , iż p o d m i o t ma w ł a d z ę sine qua non teoriopoz- n a w c z y f i l o z o f i i s t w o r z o n e j przez Husserla. Pod t y m w z g l ę d e m Brentano. bezpośredniego o d b i o r u świata w o b e c n i e g o z e w n ę t r z n e g o . Kontakt z przed­ istnienia h u m a n i s t y k i . D o d a j m y w i ę c , że z nieco o d m i e n n y m i , j e d n a k o w o ż r ó w n i e m i o t e m nie jest o g r a n i c z o n y li t y l k o d o iluzorycznych wrażeń istotnymi d y l e m a t a m i borykają się n a u k i przyrodnicze, m a t e m a t y ­ z m y s ł o w y c h czy j a k i c h ś struktur u m y s ł u , które m i a ł y b y zapośred- ka, filozofia. Z w y k l e mają o n e początek w k o n c e p t u a l i z o w a n y m niczać obraz ś w i a t a . Przeciwnie: t o w ł a ś n i e umysł — ze w z g l ę d u In-der-Welt- na s w ą i n t e n c j o n a l n o ś ć — s p r a w i a , że p o d m i o t w c h o d z i w bez­ przynoszącym szereg f u n d a m e n t a l n y c h p y t a ń i p o d n i e c a ­ pośredni k o n t a k t z p r z e d m i o t e m s a m y m , z j e g o istotą. Poznanie jących z a d z i w i e ń . Na użytek p o n i ż s z y c h r o z w a ż a ń będą t u istotne tak r o z u m i a n e jest r ó w n o c z e ś n i e b i e r n y m aktem u m y s ł u , jest pytania najbardziej o g ó l n e , f u n d u j ą c e p r o b l e m y metafizyki — p y ­ szczególnie r o z u m i a n y m o p i s e m t y l k o t e g o , c o się ukazuje. Tak tania o naturę rzeczywistości i s p o s ó b jej istnienia oraz pytania w p i e r w s z y c h z d a n i a c h s w e g o p r o g r a m u pisze o t y m autor: przez filozofię p o t o c z n y m d o ś w i a d c z e n i u , o w y m -Sein, o źródła i granice p o z n a n i a , a zatem poruszające k w e s t i e t e o r i o - „ S a m o s ł o w o ' o p i s ' dość rzadko s p o t y k a n e jest w pracach poznawcze, w s z e l a k o n i e r o z e r w a l n i e z w i ą z a n e z refleksją nad f e n o m e n o l o g ó w . Znacznie częściej m a m y t u d o czynienia z t a k i m i bytem. Powraca w i ę c p o s t u l a t Poppera t r a k t o w a n i a metafizyki s ł o w a m i jak 'prezentacja', 'ukazanie', ' u j a w n i e n i e ' , odsłanianie'. jako heurystycznej w y k ł a d n i , „ r u s z t o w a n i a " , na k t ó r y m w s p i e r a W t y m znaczeniu język f e n o m e n o l o g ó w z n a j d u j e m y znacznie się teoria, metafizyki j a k o s k ł a d o w e j bliżej t e g o , c o zawiera się w g r e c k i m ź r ó d ł o s ł o w i e owej tacit know/edge milcząco towarzyszącej b a d a c z o w i . W polskiej e t n o l o g i i dojrzały kształt — z d w ó c h w s p o m n i a ­ phainein = ś w i e c i ć , przyświecać, w y d o b y ć na ś w i a t ł o , u j a w n i ć , phaino- meinon nawet = t o , c o się ukazuje. M o ż n a by t u m ó w i ć nych orientacji — o s i ą g n ę ł y teoria f e n o m e n o l o g i c z n a i teoria o s z c z e g ó l n y m akcencie p o ł o ż o n y m na t o , c o się (samoistnie) strukturalistyczna. Użycie t e r m i n u teoria w y d a j e się uzasadnione, pokazuje." ponieważ przedstawiciele o b u k o n c e p c j i d o k o n a l i ustalenia p o d ­ s t a w o w y c h tez m e t o d o l o g i c z n y c h , s f o r m u ł o w a l i charakterysty­ 7 Mistrz m e t o d y f e n o m e n o l o g i c z n e j w b a d a n i a c h religii — Eliade — rzecz u j m u j e następująco: czne pojęcia i zbiory t w i e r d z e ń t y p o w y c h dla każdej z n i c h , „ H e r m e n e u t y k a jest p o s z u k i w a n i e m znaczenia lub znaczeń, wreszcie dali przykłady z a s t o s o w a n i a c a ł e g o t e g o i n s t r u m e n ­ które dana idea czy z j a w i s k o religijne posiadały w czasie. M o ż n a tarium d o e m p i r i i . W s z y s t k o t o skłania d o w n i o s k u , że o b i e z a j m o w a ć się historią r ó ż n y c h f o r m ekspresji religijnej, lecz orientacje t r a k t o w a ć można j a k o dojrzały w y r a z p e w n y c h p o s t a w hermeneutyka oznacza dążenie coraz głębiej d o znaczenia t y c h b a d a w c z y c h . Różny jest n a t o m i a s t s t o p i e ń ekspresji." samoświadomości filozoficznej. W p r z y p a d k u teorii f e n o m e n o l o g i c z n e j rzecz ta była o tyle u ł a t w i o n a , iż jej antenaci p o d a l i s w e g o czasu pełną wykładnię świata. F e n o m e n o l o g - h e r m e n e u t a nie poprzestaje tedy t y l k o na czas o w o - p r z e s t r z e n n y c h p r z e j a w a c h zjawisk religijnych jako ich p e w n e j s k o ń c z o n e j f o r m i e i m g ł a w i c y ekspresji w granicach tej Właśnie t ę , d e k l a r o w a n ą często nie w p r o s t , filzoficzną s a m o ­ świadomość 8 chcielibyśmy użyć j a k o materiał interpretacyjny w poniższych r o z w a ż a n i a c h , m a j ą c y c h na celu w s k a z a n i e o w e g o f o r m y się w y r a ż a j ą c y c h . Usiłuje je przekroczyć, u c h w y c i ć w s p ó l ­ ny sens r ó ż n o r o d n i e m a n i f e s t u j ą c y c h się znaczeń. Podobnie określenia prezentacji, u j a w n i e n i a , odsłaniania sugerują m o ż ­ heurystycznego zaplecza o m a w i a n y c h t e o r i i . W t y m celu zostaną l i w o ś ć dotarcia d o g ł ę b s z y c h w a r s t w rzeczy, d o rzeczywistości wykorzystane d w a — s w e g o rodzaju — manifesty o g ł o s z o n e samej w sobie, sugerują z d o l n o ś ć p o d m i o t u d o transcendencji przez c z o ł o w y c h p r z e d s t a w i c i e l i o b u t e o r i i , m i a n o w i c i e artykuł siebie i p o k o n y w a n i a p o d m i o t o w y c h i p r z e d m i o t o w y c h o g r a n i ­ Zbigniewa B e n e d y k t o w i c z a O niektórych czeń. dy fenomenologicznej 6 turą w studiach zastosowaniach nad religią, i artykuł L u d w i k a S t o m m y Z zapisków symbolem etnologa*. meto­ i kul­ O d ich K o n s e k w e n c j ą takiej o t o p o d s t a w y jest a p r i o r y z m f e n o ­ m e n o l o g i i , jakże j e d n a k o d m i e n n y o d t e g o wcześniejszego, ogłoszenia minęła już p r a w i e cała dekada, a te i i n n e w y s t ą p i e n i a k a n t o w s k i e g o . Sądy a priori nie są b o w i e m w y p o w i e d z i a m i , które obu badaczy przyczyniły się d o p e w n e g o o ż y w i e n i a ś r o d o w i s k a , charakteryzują się w y ł ą c z n i e p o w s z e c h n o ś c i ą i koniecznością zwłaszcza j e g o młodszej części; j e d n a k w s p o m n i a n e teksty nie z a d e k r e t o w a n ą f o r m a m i z m y s ł o w o ś c i i kategoriami apriorycz­ doczekały się żadnej egzegezy, w y j ą w s z y kilka polemicznych uwag, które w y g ł o s i ł S t o m m a w e w s p o m n i a n y m artykule w s t o ­ n y m i . Sądy te — w ujęciu f e n o m e n o l o g i i — zdają sprawę z p r a w d z i w y c h s t a n ó w rzeczy, f a k t ó w , p r a w , przekraczają d o ­ sunku d o p r o g r a m u p r z e d s t a w i o n e g o d w a lata w c z e ś n i e j przez m n i e m a n e f o r m y i kategorie, mające j a k o b y n a d a w a ć rzeczywis­ Benedyktowicza. tości określony t y l k o kształt. Są w y n i k i e m zastosowania e t a p ó w wskazanego redukcji f e n o m e n o l o g i c z n e j : zawieszenia w s z e l k i c h tez nie za­ artykułu może s p o t k a ć się z zarzutem, że przecież jej p r z e d ­ g w a r a n t o w a n y c h przez zawartość a k t ó w czystej ś w i a d o m o ś c i ; W przypadku teorii strukturalistycznej w y b ó r stawiciel w kilku i n n y c h tekstach p o d a j e s z c z e g ó ł o w o zasady „ w z i ę c i a w n a w i a s " , nie w y z n a c z o n y c h przez przedmiot i s p o s ó b metody s t r u k t u r a l n e j , a zatem d l a c z e g o t e n bardzo osobisty, j e g o u k a z y w a n i a się, n a s t a w i e ń i presupozycji. Z a r ó w n o j e d n o ­ w formie listu p r z e d s t a w i o n y , zbiór przemyśleń autora ma mieć s t k o w e p r z e d m i o t y , jak i p r a w d y o g ó l n e m o g ą przedstawiać się większą w a g ę , niż s y s t e m a t y c z n y w y k ł a d o r e g u ł a c h analizy np. z i s t o t n o ś c i o w ą naocznością, niezależnie o d d a n y c h d o ś w i a d ­ „magii d z i s i a j " ? O t ó ż d l a t e g o , że g ł o s z o n e w t y m eseju o g ó l n e czenia. Z taką o t o naocznością u c h w y t u j e m y związek pomiędzy 19 �istotą p r z e d m i o t u b a r w n e g o a istotą p r z e d m i o t u rozciągłego: nie n a z w a n y m (...). N a z y w a n i e i u s t a n a w i a n i e relacji m i ę d z y n a ­ trzeba d o t e g o ani d a n y c h z m y s ł o w y c h , ani a n a l i t y c z n y c h zabie­ z w a n y m , t o nic i n n e g o jak r o z k a w a ł k o w y w a n i e c i ą g ł e g o , u s t a t y - g ó w na p o j ę c i a c h b a r w n o ś c i i rozciągłości. Sądy a priori p o d m i o t cznianie d y n a m i c z n e g o , dzielenie n i e p o d z i e l n e g o , w y p o w i a d a ć może dzięki intuicji — b e z p o ś r e d n i e m u i o c z y w i s ­ nieopisywalnego. O w o ż 'poznawanie świata', włączanie go do t e m u u j m o w a n i u p r z e d m i o t u . Przy c z y m o w a „zasada z a s a d " k u l t u r y jest w i ę c w s w o j e j istocie aktem par excellence k r e a t y w ­ ( n i e m o ż l i w e jest żadne r o z u m o w a n i e p ó k i intuicja nie dostarczy n y m . Jest o d l e g ł y m o d realizmu s t w a r z a n i e m ś w i a t a c a ł k o w i c i e opisywanie d o niego przesłanek) nie jest w y ł ą c z n i e k w e s t i ą przyjęcia s t o s o w ­ na n o w o . Nie jest p o z n a w a n i e m w sensie zbliżania się d o jądra nej p o s t a w y b a d a w c z e j . Pisze o t y m autor: t a j e m n i c y , ale p o w o ł y w a n i e m d o życia, k o d y f i k o w a n i e m i p o ­ „ Z tej refleksji, że intuicja nie jest czymś zależnym w y ł ą c z n i e o d r z ą d k o w a n i e m n a z w a ń . Ś w i a t jest być może t a k i m , j a k i m jest; ale c z ł o w i e k a , ale także o d p r z e d m i o t u p o z n a n i a , który na p e w n o nie jest t a k i m , j a k i m jest g d z i e k o l w i e k i k i e d y k o l w i e k ujawnia z siebie coś d o tej pory nie spostrzeganego — niezależnie, czy przedstawiony." 12 przedmiotem t y m będzie B ó g , jak u Św. A u g u s t y n a , czy też treści P o g l ą d , iż ' p o z n a w a n i e ś w i a t a ' jest aktem par excellence należące d o n i e ś w i a d o m e j części życia p s y c h i c z n e g o , jak u J u n ­ k r e a t y w n y m jest bardzo j a s n y m p o s t a w i e n i e m p e w n e j tezy f i l o ­ ga — l u b jak dla nas, j a k i k o l w i e k p r z e d m i o t k u l t u r y , z j a w i s k o zoficznej, m i a n o w i c i e tezy s u b i e k t y w i z m u religijne, s y m b o l , w y s n u ć można zasadę łączącą wszystkie o d ­ czego, która g ł o s i , że p o d m i o t może poznać j e d y n i e s w e w r a ż e ­ miany f e n o m e n o l o g i i , a m i a n o w i c i e , postulat p o w r o t u d o pier­ nia, w y o b r a ż e n i a lub k o n s t r u k t y m y ś l o w e , nie jest zaś z d o l n y d o teoriopoznaw- w o t n e g o , b e z p o ś r e d n i e g o d o ś w i a d c z e n i a . U Husserla w y r a z i ł o poznania rzeczywistości w z g l ę d e m niego z e w n ę t r z n e j . Nie jest t o się t o w haśle 'z p o w r o t e m d o rzeczy!', u Heideggera — 'z j e d n a k s u b i e k t y w i z m w wersji i m m a n e n t n e j ( p o d m i o t p o z n a j e powrotem do ź r ó d e ł ! ' " 9 t y l k o s w e w ł a s n e przeżycia p s y c h i c z n e ) , lecz w w e r s j i t r a n s c e n ­ Parafrazując s ł y n n e zdanie Ricoeura można by p o w i e d z i e ć : dentalnej: subiektywizm ponadempirycznego p o d m i o t u , który rzeczy dają d o myślenia. Rzeczy ukazują się w treściach a k t u poznaje t y l k o s w e k o n s t r u k t y m y ś l o w e , mające p o n a d t o c h a r a k ­ i n t u i c y j n e g o j a k o p r a w d z i w e , istniejące niezależnie o d zaistnienia ter p o w s z e c h n y i i n t e r s u b i e k t y w n y , s k o n w e n c j o n a l i z o w a n y i p o ­ tego aktu. dzielany przez w s p ó ł u c z e s t n i k ó w procesu p o z n a w c z e g o . Husserl o d m o m e n t u ogłoszenia Logische Untersuchungen, Oto inna w y p o w i e d ź : w y s t ą p i e n i a p r z e c i w k o p s y c h o l o g i z m o w i w logice, stanął na „ D o m e n ą a n t r o p o l o g a jest — jak w i e m y — ó w akt t w ó r c z y silnym gruncie realizmu metafizycznego. T w i e r d z i ł , iż t o , czego ś w i a d o m o ś c i z b i o r o w e j p o k o l e ń , który z w y k l i ś m y n a z y w a ć k u l ­ doznajemy w akcie ś w i a d o m o ś c i , jest p r a w d z i w e i jest r ó w n i e ż turą. Ó w s k o d y f i k o w a n y m i t rzeczywistości, który realne. Przede w s z y s t k i m realne jest t o , c o e m p i r y c z n e , co n a z y w a ć kulturą. M i t zaś ze s w e j natury jest d o w o l n y , j e d n o ­ z m y s ł o w e — rzeczy, przysługujące im w ł a s n o ś c i i s t o s u n k i . Co s t k o w y , w z g l ę d n y . D o p i e r o c h i m e r y c z n a akceptacja s p o ł e c z n a i n n e g o jednak d e c y d u j e o t y m , że jest t o w c i e l a g o w poczet s a m o p r z e z s i ę z r o z u m i a ł o ś c i . " esencjalistycz- n a o d m i a n a realizmu, t o m i a n o w i c i e , iż w ł a ś c i w ą filozofii jest natura „ p r z e d m i o t ó w i d e a l n y c h " (idee zwykliśmy 13 dziedziną Dostrzegamy w i ę c tutaj i n t e r s u b i e k t y w n y charakter p r o c e s u ogólne), poznawczego — „tak twórczy świadomości zbiorowej", i jego natura i s t o t o w o ś c i i i s t o t o w y c h s t a n ó w rzeczy. T y c h „ p r z e d ­ charakter o b i e k t y w i z u j ą c y — „ a k c e p t a c j a s p o ł e c z n a " . rozumieć U w a ż n y czytelnik p r z e d s t a w i o n e j w y p o w i e d z i może w y s t ą p i ć w sensie p l a t o ń s k i m : idei o g ó l n e j nie można s p r o w a d z i ć d o w i e l u z zarzutem, że p r z y p i s y w a n i e t a k i c h o t o p o g l ą d ó w jest n a d ­ miotów idealnych" (irrealnych) nie należy j e d n a k numerycznie r ó ż n y c h p r z e d m i o t ó w , ani nie jest ona ich częścią u ż y c i e m , p o n i e w a ż m o w a jest o p o z n a w a n i u ś w i a t a w sensie w s p ó l n ą ; jest ona transcendentna w o b e c w s z e l k i c h s u b i e k t y w ­ t w o r z e n i a k u l t u r y , a nie o p o z n a w a n i u przez p o j e d y n c z y p o d m i o t od na w ł a s n y c o d z i e n n y j e g o użytek czy o p o z n a n i u stricte n a u k o ­ w s z e l k i c h czasowoprzestrzennych określeń. Idee o g ó l n e nie są w y m . P r z y p o m n i e ć zatem należy, że w z o r e m j ę z y k o z n a w s t w a ani e m p i r y c z n y m i generalizacjami, ani eksplikacjami pojęć, nie­ s t r u k t u r a l n e g o , p r z y j m u j ą c e g o prymat langue mniej są p r a w d z i w e i „ n a p r a w d ę istnieją": n i e u ś w i a d a m i a n y c h reguł j ę z y k o w y c h nad i n d y w i d u a l n y m i w y ­ n y c h przeżyć i p s y c h i c z n y c h treści; jest b y t e m w o l n y m „ f e n o m e n o l o g o m (...) p r z y p i s y w a ć by należało jakiś s z c z e g ó ­ powiedziami, etnologia strukturalna nad parole, uznaje prymat pierwszeństwo lny rodzaj realizmu, jakiś t y p hiperrealizmu, gdzie zza p o w ł o k i — w sensie l o g i c z n y m — n i e u ś w i a d a m i a n e j działalności u m y s ł u realistycznego obrazu prześwieca ś w i a t ł o t e g o , c o w o b e c p o g l ą d ó w i p o c z y n a ń j e d n o s t k i . S a m Lévi-Strauss ma ponadin- dywidualne i ponadczasowe, lub tego, co w obrazowym zjawisku typowe" 1 0 nadzieję na t o , iż — przy z a s t o s o w a n i u m e t o d y — — pisze autor. „rzekoma 'świadomość zbiorowa' strukturalnej okazałaby się bowiem Taką ideą o g ó l n ą w f e n o m e n o l o g i c z n y c h b a d a n i a c h religii w y s t ę p u j ą c y m na p o z i o m i e i n d y w i d u a l n y c h myśli i z a c h o w a ń jest np. hierofania — coś, c o o b j a w i a s a c r u m , c o jest w t y m sensie przejawem p e w n y c h czasowych uszczegółowień powszechnych irrealne, że w ł a ś n i e p o n a d i n d y w i d u a l n e i p o n a d c z a s o w e . O innej p r a w , które rządzą n i e u ś w i a d a m i a n ą działalnością u m y s ł u . " idei o g ó l n e j pisze Eliade, kiedy e k s p o n u j e p o s t a w ę b a d a w c z ą N a t o m i a s t w k w e s t i i p o z n a n i a n a u k o w e g o francuski t y p o w ą dla j e g o — można by rzec — eidentycznej h e r m e n e u t y k i : 1 4 etnolog pisze tak o t o : „ H e m e n e u t y k a jest t w ó r c z a p o d i n n y m w z g l ę d e m : odsłania „ L o g i k a myślenia m i t y c z n e g o w y d a j e się n a m r ó w n i e w y m a g a j ą ­ p e w n e w a r t o ś c i , które nie są w i d o c z n e na p o z i o m i e b e z p o ś r e d ­ ca c o ta, na której opiera się myślenie p o z y t y w n e , i w istocie m a ł o niego d o ś w i a d c z e n i a . W e ź m y przykład d r z e w a k o s m i c z n e g o czy o d niej różna. A l b o w i e m różnica bierze się nie tyle z jakości t o z obszaru I n d o n e z j i , Syberii czy M e z o p o t a m i i . Istnieją p e w n e operacji u m y s ł o w y c h , ile z charakteru rzeczy k t ó r y c h d o t y c z ą te cechy w s p ó l n e t y m trzem s y s t e m o m s y m b o l i c z n y m , lecz o c z y w i ­ operacje (...). Być m o ż e , iż o d k r y j e m y p e w n e g o d n i a , że ta sama ście p o k r e w i e ń s t w o t o nie będzie u c h w y t n e dla mieszkańca każdej z t y c h kultur. Praca hermeneuty odsłania ukryte znaczenie s y m b o l i oraz ich n i e p r z e r w a n y r o z w ó j . " logika działa w m y ś l e n i u m i t y c z n y m i w m y ś l e n i u n a u k o w y m i że c z ł o w i e k zawsze myślał r ó w n i e d o b r z e . " 1 5 W polskiej e t n o l o g i i p r z y k ł a d e m z a s t o s o w a n i a reguł d e m i t y - 1 1 Tą ideą o g ó l n ą jest t u t a j d r z e w o k o s m i c z n e , ideą ukytą zacji p e w n y c h zasad poznania n a u k o w e g o jest analiza R o b o t y c - w p o s z c z e g ó l n y c h konkretyzacjach, bytującą j e d n a k o w o ż realnie k i e g o i W ę g l a r z a , demityzacji n i e k t ó r y c h ustaleń samej e t n o l o g i i , i d o m a g a j ą c ą się w y d o b y c i a poprzez akt syntetyzacji r ó ż n o r o d ­ ż y w i ą c e j się częstokroć z i d e o l o g i z o w a n y m i z a k s j o l o g i z o w a n y m n y c h jej p r z e j a w ó w , t a j e m n i c ą , której o d s ł o n i e n i e jest m o ż l i w e . S p r ó b u j m y teraz rozważyć — w interesującym nas aspekcie myśleniem o l u d o w o ś c i . 1 6 Analiza ta nie ukazuje wprawdzie „ g ł ę b i n o w y c h " reguł n i e u ś w i a d a m i a n e j infrastruktury, k t ó r y m i — teorię strukturalistyczną w polskiej e t n o l o g i i . O t o w y p o w i e d ź p r z e d s t a w i e n i w niej badacze m i e l i b y się p o s ł u g i w a ć , u j a w n i a jej przedstawiciela: t y l k o p e w n e f i g u r y myślenia o l u d o w o ś c i , daje w s z e l a k o a s u m p t „Kultura — powiadają ewolucjoniści (a i m p l i c i t e również do poszukiwań o w y c h fundamentalnych logiczno-matematycz- i f u n k c j o n a l i ś c i ) — j e s t w y n i k i e m p o z n a w a n i a i o s w a j a n i a natury n y c h w r ę c z struktur, k o n s t y t u u j ą c y c h aprioryczny element w s z e l ­ przez c z ł o w i e k a . Na c z y m j e d n a k polega ludzkie p o z n a w a n i e kiego poznania. jakimikolwiek O t o następna k w e s t i a — w ł a ś n i e ó w a p r i o r y c z n y c h a r a ­ i n n y m i działaniami, na n a z y w a n i u i u s t a n a w i a n i u relacji m i ę d z y kter p o z n a n i a , o d m i e n n y j e d n a k o d t e g o , który głosił Husserl, nie i oswajanie 20 natury? Przede w s z y s t k i m , przed �odniesiony b o w i e m d o p r z e d m i o t u a d o p o d m i o t u p o z n a n i a . — n i e m o ż l i w a : m o m e n t jej u k o n s t y t u o w a n i a , jeśli w o g ó l e jest d o „ Ś w i a t jest być może t a k i m , j a k i m jest; ale na p e w n o nie jest p o m y ś l e n i a , b y ł b y r ó w n o c z e ś n i e k o ń c e m wszelkiej e t n o l o g i i . Na takim, jakim jest g d z i e k o l w i e k i k i e d y k o l w i e k przedstawiony" c o i n n e g o c h c i e l i b y ś m y j e d n a k z w r ó c i ć baczniejszą u w a g ę . O t o — pisze autor. Rzecz jest z w i ą z a n a ze w s k a z a n y m s u b i e k t y w i z ­ ani na krok nie m o ż e m y zbliżyć się d o o w e g o „ j ą d r a t a j e m n i c y " . mem strukturalizmu. M a m y o t o d u a l i s t y c z n y p o d z i a ł na ś w i a t C h o ć p o t e n c j a l n y c h relacji z a w a r t y c h w d a n y m systemie czy i jego wyobrażenia, ś w i a t — jak by p o w i e d z i a ł kantysta — rzeczy w zakresie m o ż l i w y c h p r z e d s t a w i e ń ś w i a t a jest m n o g o ś ć , w s z e ­ samych w sobie i ś w i a t naszych j e g o p r z e d s t a w i e ń . Ten a g n o s - lako ilość ich permutacji jest o g r a n i c z o n a . W t ó r u j e t e m u sam tycyzm w o b e c Lévi-Strauss, g d y pisze: obiektywnie istniejącego ś w i a t a jest funkcją apriorycznego charakteru p o z n a n i a . „ C z ł o w i e k o d s a m y c h p o c z ą t k ó w d y s p o n u j e całokształtem Hipoteza S a p i r a - W h o r f a , badania W i t t g e n s t e i n a i j e g o teza t e g o , c o znaczące, i jest bardzo z a k ł o p o t a n y , g d y ma przydzielić je atomizmu l o g i c z n e g o ( „ G r a n i c e m o j e g o języka oznaczają granice t e m u , c o znaczone, a c o jest m u d a n e j a k o bodziec, c h o ć nie staje mojego ś w i a t a " ) , wreszcie ustalenia de Saussure'a w s k a z u j ą na się dzięki t e m u znane. M i ę d z y t y m i d w o m a b i e g u n a m i zawsze język właśnie jako g ł ó w n ą kategorię percepcji r z e c z y w i s t o ś c i , w y s t ę p u j e n i e o d p o w i e d n i o ś ć , którą przezwyciężyć m ó g ł b y t y l k o wyznaczającą jej kres, ale i czyniącą tę percepcję w możliwą. Foucault d o d a t u jeszcze episteme ogóle — sposób ujmowa­ rozsądek b o s k i , a która bierze się z istnienia n a d w y ż k i t e g o , c o znaczące, w p o r ó w n a n i u z tymi elementami znaczonymi, do nia świata w ł a ś c i w y dla danej e p o k i , zaś Lacan — przedstawiciel k t ó r y c h może o n o b y ć d o s t o s o w a n e . W strukturalizmu w psychoanalizie — rzecz p o p r o w a d z i k o n s e k ­ zrozumienia świata c z ł o w i e k d y s p o n u j e w i ę c zawsze n a d w y ż k ą s w y m dążeniu do wentnie d o końca: o g ł o s i „ ś m i e r ć c z ł o w i e k a " , k t ó r y s w e d o ­ znaczenia." 20 O d w o ł u j ą c się d o analogii s ą d ó w a n a l i t y c z n y c h można by mniemane istnienie zawdzięczać może t y l k o istnieniu języka. Nieco bardziej p o w ś c i ą g l i w y okazał się Cassirer, c h o ć o b e c n o ś ć p o w i e d z i e ć , że w orzeczeniu ( n i e s k o ń c z o n y zbiór z n a c z o n y c h ) apriorycznych kategorii przypisał r ó w n i e ż sztuce, m i t o w i , nauce. w y p o w i a d a n e jest t y l k o t o , c o zawarte jest w p o d m i o c i e ( s k o ń ­ Nie p o z b a w i o n e są zatem p o d s t a w a n a l o g i e c z y n i o n e p o m i ę d z y c z o n y zbiór z n a c z ą c y c h ) , a zatem w s z e l k i e przedstawienia świata formami s y m b o l i c z n y m i n e o k a n t y s t y ze szkoły marburskiej a s t r u ­ są n i c z y m n i e s k o ń c z o n a i m p r o w i z a c j a na wszystkie kturami Lśvi-Straussa, c h o ć b y n a w e t te ostatnie t r a k t o w a ć j a k o t e m a t y — z u ż y c i e m s k o ń c z o n e j liczby d ź w i ę k ó w . D o c h o d z i m y — w znacznym s t o p n i u w y a b s t r a h o w a n e — m o d e l e r z e c z y w i s t o ­ w ści k u l t u r o w e j . " k t ó r y m i jest już t y l k o tajemniczy, n i e o p i s y w a l n y , n i e m o ż l i w y d o W bardziej s z c z e g ó ł o w y m w y m i a r z e niegdysiejsze a p r i o r y c z ­ ne formy czasu i przestrzeni, p r z y c z y n o w o ś c i i substancji zostały zastąpione przez binaryzm i relacjonizm, które — w myśl s t r u k ­ możliwe p e w n y m m o m e n c i e d o o w y c h s ł u p ó w g r a n i c z n y c h , poza pojęcia ś w i a t . Na p o d s t a w i e d o t y c h c z a s o w y c h ustaleń, c h o ć — trzeba przyznać — nie w y c z e r p u j ą c y c h p r z e d s t a w i o n e g o zagadnienia, turalizmu — f u n d u j ą działanie l u d z k i e g o u m y s ł u . T o w a r z y s z y rzecz w y m a g a ł a b y b o w i e m bardziej g r u n t o w n y c h b a d a ń , nasuwa temu określona ś w i a d o m o ś ć m e t o d o l o g i c z n a : „ W szczególności się w n i o s e k , że o m a w i a n a teoria strukturalistyczna ma s w ó j strukturalizm można określić historycznie j a k o przejście o d ś w i a ­ r o d o w ó d w tradycji filozoficznej z w a n e j k r y t y c z n ą , w skład domości s y m b o l i c z n e j do świadomości paradygmatycznej" 18 której w c h o d z i Kantyzm i o b i e szkoły n e o k a n t y z m u . 21 Bliższa jest — pisze Barthes. W ł a ś n i e f o r m a l n e relacje p o m i ę d z y znakami, n a w e t p r a w o w i e r n e m u K a n t y z m o w i niż n p . szkole marburskiej, a w w a r s t w i e kategorii p o z n a w c z y c h w s p o m n i a n y binaryzm c h o ć b y z p o w o d u o d w o ł a ń d o m e t a f i z y c z n e g o realizmu (trzeba i relacjonizm, t o o w e f o r m y nadające rzeczywistości określony przy t y m o d d a ć s p r a w i e d l i w o ś ć f i l o z o f o w i z Królewca i p r z y p o m ­ kształt, a zarazem s ł u p y g r a n i c z n e w y z n a c z a j ą c e kres poznania. nieć, że b r o n i ł się o n przed p r z y p i s y w a n i e m j e g o s y s t e m o w i Strukturalizm stwierdza ich nieprzekraczalność. D o s t ę p n e jest jakiejkolwiek metafizyki). tylko to, c o u k o n s t y t u o w a n e przez p o d m i o t o w ą strukturę, c h o ć „chimeryczne" to jednak „samoprzezsięzrozumiałe". Wprawdzie fenomenologia i neokantyzm wystąpiły swego Szukamy czasu przeciw p s y c h o l o g i z m o w i i p o z y t y w i z m o w i filozofii d r u ­ więc o w y c h kategorii samoprzezsięzrozumiałości. Beznadziejne giej p o ł o w y XIX w i e k u , w t y m p r z e c i w k o naturalistycznej teorii jest b o w i e m u s i ł o w a n i e znalezienia p r a w d z i w e g o sensu, istoty k u l t u r y , nie m o g ł o t o rzecz jasna d o p r o w a d z i ć d o zasypania rzeczywistości. M o ż l i w y d o ustalenia jest t e n t y l k o sens, jaki przepaści, jaka dzieliła o b i e szkoły i jaka dzieli r ó w n i e ż różne — mocą a p r i o r y c z n y c h zasad — nadaje rzeczywistości z b i o r o w a orientacje d y s c y p l i n s z c z e g ó ł o w y c h , w t y m w e t n o l o g i i . Każda świadomość. b o w i e m teoria n a w i ą z u j e — ś w i a d o m i e bądź n i e ś w i a d o m i e — d o W w y p o w i e d z i a c h , iż p o z n a w a n i e ś w i a t a „ n i e jest p o z n a w a ­ p e w n e j filozoficznej tradycji. Każdy badacz — jeśli zostanie d o niem w sensie zbliżania się d o jądra t a j e m n i c y " , lub: „ Ś w i a t jest t e g o „ z m u s z o n y " — uzasadnia s w o j ą k o n c e p c j ę o d w o ł u j ą c się być może t a k i m , j a k i m jest...", zawarta jest i m p l i c i t e teza realizmu d o , mniej l u b bardziej arbitralnie przyjętych, t w i e r d z e ń natury metafizycznego. Nie k w e s t i o n u j e się b o w i e m istnienia tej t a j e m ­ o g ó l n e j . A n a l i z o w a n e teorie okazały się teoriami a n t a g o n i s t y c z - nicy, istnienia ś w i a t a rzeczy s a m y c h w s o b i e , ś w i a t a o b i e k t y w ­ n y m i : na „ z a d a n e " pytania d o t y c z ą c e p o d s t a w o w y c h nego. Jest t o szczególna, f e n o m e n a l i s t y c z n a odmiana f i l o z o f i c z n y c h udzieliły p r z e c i w s t a w n y c h o d p o w i e d z i . I tak, jeśli realizmu: c h o ć ó w ś w i a t o b i e k t y w n y istnieje, jest o n t r a n s c e n ­ c h o d z i o naturę rzeczywistości, w t y m tej określonej granicami dentny w o b e c p o d m i o t u i w s z e l k i c h a k t ó w ś w i a d o m o ś c i . D o ­ d y s c y p l i n y , j e d n a deklaruje s w ó j esencjalizm, druga — f e n o m e k w e s t i i źródeł poznania kwestii świadczamy t y l k o sferę zjawisk k o n s t y t u o w a n y c h przez nasze nalizm. W własne u m y s ł o w e s t r u k t u r y , kategorie, pojęcia. N a z y w a m y , usta­ aprioryzmem, wszelako nawiamy relacje, r o z k a w a ł k o w u j e m y , ustatyczniamy, o p i s u j e m y w p r z y p a d k u teorii f e n o m e n o l o g i c z n e j jest o n o d n i e s i o n y d o coś, co w krańcowo o b i e o p o w i a d a j ą się za różnymi jego odmianami: dynamiczne, p r z e d m i o t u , w p r z y p a d k u teorii strukturalistycznej — d o p o d ­ niepodzielne, n i e o p i s y w a l n e . Ó w c z y n n y akt u m y s ł u ( w t y m t e g o m i o t u poznania. Wreszcie w sporze o granice poznania rysuje się zbiorowego) nie t y l k o czyni w s z e l k i e p o z n a n i e m o ż l i w y m : jest na opozycja o b i e k t y w i z m u równi przyczyną i s k u t k i e m n i e m o ż n o ś c i dotarcia d o O s o b n a kwestia t o s z c z e g ó ł o w e rozważenie implikacji m e t o d o l o ­ swej istocie jest b y ć może ciągłe, „jądra tajemnicy". O t o c o pisze S t o m m a : „Tablice M e n d e l e j e w a k u l t u r y zawierają wszakże m n o g o ś ć i subiektywizmu teoriopoznawczego. g i c z n y c h t a k i c h o t o f i l o z o f i c z n y c h r o z w i ą z a ń . Problem ten o m ó ­ w i ł w s t ę p n i e Czaja w e w s p o m n i a n y m artykule, dając o d p o w i e d ź relacji p o t e n c j a l n y c h . Relacji, które m o g ą nie z n a j d o w a ć z o b i e k ­ n e g a t y w n ą w s p r a w i e m o ż l i w o ś c i ścisłej w s p ó ł p r a c y i r ó w n o ­ t y w i z o w a n y c h społecznie manifestacji, są j e d n a k — c h o ć b y j a k o czesnego w y k o r z y s t y w a n i a antytezy j e g o reguł — i m p l i c i t e z a w a r t e w systemie. Kultura rzuca teorii. Istotniej tak a m b i t n y p r o g r a m w y d a j e się przedsięwzięciem dyrektyw metodologicznych obu swój cień — cień uczuć, marzeń, k o s z m a r ó w i t ę s k n o t . Etnologia nie d o p r z e p r o w a d z e n i a . Z g o d a może być utrzymana d o p ó t y , marzeń t o w ł a ś c i w i e a n t y e t n o l o g i a , g d y ż związana byłaby ściśle d o p ó k i każda z teorii penetruje sfery kultury, ku k t ó r y m , mocą z ludzkim p r a g n i e n i e m zrzucenia t e g o n i e w y g o d n e g o g o r s e t u , tradycji b a d a w c z e j i p o s i a d a n y c h narzędzi, skłania się w sposób jakim stawać się musi u s p o ł e c z n i o n y , a w i ę c już o b o w i ą z u j ą c y „naturalny". W k o ń c o w y m fragmencie omawianego fałszywy ś w i a t k u l t u r y , . . " 1 9 Istotnie, „ e t n o l o g i a m a r z e ń " jest — w myśl s t r u k t u r a l i z m u artykułu S t o m m y ma j e d n a k miejsce starcie na terenie — w y d a w a ł o b y się — neutralnym. 21 �Oto Benedyktowicz w s w o i m programie omawia antymetaforyczny charakter o p i s u f e n o m e n o l o g i c z n e g o i przytacza f r a g m e n t M i a ł o tu miejsce p e w n e n i e p o r o z u m i e n i e . Po pierwsze: Poincare w y c h o d z i z pozycji k o n w e n c j o n a l i z m u w y p o w i e d z i Eliadego, p o d o b n o j e d y n e j , w której tenże sięgnął i usiłuje z d y s k r e d y t o w a ć jednakże d o metafory — znanej m e t a f o r y słonia. Przedstawiciel Eliadego zasady, stosując z ł o ś l i w i e sofizmat t z w . w i e l o z n a c z n o ­ prawomocność wspomnianej przez strukturalizmu w y p o w i e d ź tę p o d d a j e krytyce. By j e d n a k m ó c tej ści potencjalnej. P o g l ą d e m , iż „skala t w o r z y z j a w i s k o " m o ż n a krytyce dobrze się przyjrzeć p r z e d s t a w m y jeszcze raz s t a n o w i s k o b o w i e m o p e r o w a ć d o w o l n i e , jeśli t y l k o w y r w i e się g o z k o n t e k s ­ Eliadego: t u . Tak w i ę c m i k r o s k o p t r a k t o w a n y j a k o ta skala w y k a ż e , że takie „ N o w o c z e s n a nauka z r e h a b i l i t o w a ł a zasadę, która w X I X w . została m o c n o p o d w a ż o n a na skutek pomieszania z j a w i s k o z o o l o g i c z n e jak słoń jest o r g a n i z m e m wielokomór­ pewnych k o w y m , ale w y k a ż e też, że takie z j a w i s k o religijne jak o b r z ę d jest pojęć, a która g ł o s i , że 'skala t w o r z y z j a w i s k o ' . Henryk Poincare r ó w n i e ż o r g a n i z m e m w i e l o k o m ó r k o w y m — jeśli p o d d a ć b a d a ­ z a p y t y w a ł nie bez i r o n i i , czy przyrodnik, który bada słonia j e d y n i e niom mikroskopowym jednego z jego uczestników, a choćby przez m i k r o s k o p , może s t w i e r d z i ć , że dostatecznie poznał naturę n a w e t w s z y s t k i c h . Nie m i k r o s k o p należy b o w i e m t r a k t o w a ć j a k o t e g o zwierzęcia? M i k r o s k o p o d k r y w a strukturę i m e c h a n i z m narzędzie określania skali zjawiska. T a k i m narzędziem d o s t ę p n y m k o m ó r e k , które są i d e n t y c z n e dla w s z y s t k i c h o r g a n i z m ó w w i e l o ­ p r a w i e k a ż d e m u , r o z p o c z y n a j ą c y m proces p o z n a w c z y , jest w z r o k k o m ó r k o w y c h . S ł o ń jest n i e w ą t p l i w i e o r g a n i z m e m w i e l o k o m ó r ­ w ł a ś n i e , który niekoniecznie należy uznać za przeżytek i o d ł o ż y ć k o w y m . A l e czy t y l k o t y m ? w skali m i k r o s k o p u można by na półkę z n i e u ż y t e c z n y m i rupieciami. T o o d w z r o k u zaczyna się zastanawiać się nad o d p o w i e d z i ą . W skali w z r o k u l u d z k i e g o , droga określania c o jest zjawiskiem z o o l o g i c z n y m , a c o który przynajmniej dostrzega w s ł o n i u z j a w i s k o z o o l o g i c z n e , nie r e l i g i j n y m . Nie oznacza t o b y n a j m n i e j , że w z r o k jest tą skalą. Skalą ma już miejsca na w ą t p l i w o ś c i . P o d o b n i e z j a w i s k o religijne ukaże jest z o o l o g i c z n y l u b religijny charakter zjawiska. S ł o ń nie ma b y ć się nam j a k o takie t y l k o w ó w c z a s , g d y będzie rozumiane w e d ł u g t e d y badany w skali s ł o n i o w e j , a w skali z o o l o g i c z n e j , p o d o b n i e w ł a s n y c h w a r u n k ó w istnienia, czyli w ó w c z a s , g d y będzie badane w skali r e l i g i j n e j . " np. obrzęd ma być b a d a n y w skali religijnej. Eliade m ó w i tyle i t y l k o tyle. Nie porusza w o g ó l e k w e s t i i badania słonia w skali religijnej, 22 S t o m m a z a c y t o w a ł tę w y p o w i e d ź pomijając pierwsze zdanie c o — jak w i a d o m o — także się zdarza, i p o d o b n e rzeczy zdarzały i f r a g m e n t o s t a t n i e g o , a m i a n o w i c i e : „...gdy będzie r o z u m i a n e się także s a m e m u Eliademu. S ł o w e m , w w y p o w i e d z i j e g o z a w a r ­ w e d ł u g w ł a s n y c h w a r u n k ó w istnienia, czyli w ó w c z a s . . . " , c o t y jest i m p l i c i t e p o s t u l a t s t o s o w a n e j t e m a t y c z n e j redukcji i m e t o ­ w s p o s ó b istotny umniejsza k l a r o w n o ś ć w y p o w i e d z i Eliadego, d y c z n e j abstrakcji, z a b i e g ó w , na które składa się r ó w n i e ż w y ­ a następnie d o p r z y t o c z o n e g o c y t a t u u s t o s u n k o w a ł się w s p o s ó b znaczanie o w e j skali. następujący: Po d r u g i e : Eliade nie u ż y w a określenia „ j a k o t a k i e " w ż a d n y m „ T a k , t o b y ł b y klucz d o f u r t k i w i o d ą c e j poza ograniczenia m e t a f i z y c z n y m sensie. M ó w i ą c o „ z j a w i s k u r e l i g i j n y m j a k o t a ­ d y s c y p l i n y . T o b y ł o b y panaceum... Niestety — w y p o w i e d ź Elia­ k i m " m ó w i ani m n i e j , ani w i ę c e j , t y l k o o z j a w i s k u r e l i g i j n y m j a k o d e g o zawiera niedopuszczalne nadużycia. Jeżeli b o w i e m z j a w i s ­ r e l i g i j n y m w ł a ś n i e ( „ g d y będzie r o z u m i a n e w e d ł u g w ł a s n y c h ko religijne badane ma być w skali religijnej, t o i o d p o w i e d n i o w a r u n k ó w i s t n i e n i a " ) . Cała zresztą przytoczona w y p o w i e d ź jest słoń badany być w i n i e n w skali s ł o n i o w e j , a skala w y p o w i e d z i ą raczej m e t o d o l o g a , niż metafizyka. wzroku l u d z k i e g o jest t u ni p r i c z o m . Po d r u g i e : cóż t o znaczy ' j a k o taki'? Ergo: Pretensje, że f e n o m e n o l o g o w i e c h c ą badać słonia „ j a k o Słoń j a k i m jest każdy w i d z i ? Zaiste nie d a n e jest c z ł o w i e k o w i t a k i e g o " należy k i e r o w a ć d o Husserla, Schelera czy Ingardena, zgłębić słonia w s ł o n i o w e j skali. D l a t e g o też usiłując g o poznać a nie d o stara się przykładać skale różne: m i k r o s k o p u , s w o j e g o w z r o k u , dziedziną s w y c h b a d a ń w kategoriach eidos, a w kategoriach Eliadego czy B e n e d y k t o w i c z a . Ci nie zajmują się lunety w której słonie małe jak m r ó w k i , k r ó l e s t w a zwierząt ... sacrum. Zresztą t e n o s t a t n i , uprzedzając m o ż l i w e , p o d o b n e d o T w i e r d z e n i e zaś, że ' t y l k o ' j e d n a z t y c h skal ukaże n a m słonia w y ż e j p r z e d s t a w i o n y c h , zarzuty, pisze w p e w n y m miejscu o m a ­ w j e g o n i e b y w a ł e j j a k o t a k o ś c i ( M i c k i e w i c z j a k o t a k i , a jak nie wianego tu artykułu: taki, t o jaki i d l a c z e g o ) bardziej niż n i e b e z p i e c z n y m totalitaryz­ m e m m e t o d o l o g i c z n y m , jest po prostu o d w i e c z n y m ludzkim złudzeniem docierania d o jądra t a j e m n i c y . S ł o ń nie jest ani z w i n n y , ani niezgrabny, ani szary, ani p ł o w y , ani p o t u l n y i p o ­ słuszny, ani dziki i z ł o ś l i w y . J a k o t a k o ś ć słonia jest nie t y l k o „ H u s s e r l w y r ó ż n i ł szereg e t a p ó w i t y p ó w redukcji f e n o m e n o ­ l o g i c z n y c h . B y ł o b y niedorzeczne, a i c h y b a n i e m o ż l i w e , p o ­ s z u k i w a ć w tekstach Otta czy Eliadego ich o d z w i e r c i e d l e n i a . " 24 Istotnie, j a k o t a k o ś ć słonia nie s t a n o w i p r z e d m i o t u zainte­ resowań etnologa. Żadna jakotakość. n i e o p i s y w a l n a ; nie s t a n o w i r ó w n i e ż p r z e d m i o t u z a i n t e r e s o w a ń e t n o l o g a . Żadna j a k o t a k o ś ć . " 2 3 PRZYPISY 1 S. Węglarz, Etnologiczne i etnograficzne rozumienie kate­ gorii „kultura". Szkicantymetodologiczny, „ P o l s k a Sztuka L u d o ­ w a " 1 9 8 7 , nr 1—4 Tamże, s. 1 5 4 D. Czaja, Spór o model etnologicznej interpretacji, „Prace E t n o g r a f i c z n e " , 1 9 9 0 z. 27 Tamże, s. 21 Z. B e n e d y k t o w i c z , O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I V , 1 9 8 0 , z. 2 L. S t o m m a , Z zapisków etnologa. (List L u d w i k a S t o m m y w y s ł a n y z Paryża d o Redakcji a o p a t r z o n y t y t u ł e m : Słoń a sprawa etnologii), „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1 9 8 2 , nr 1—4 Z. B e n e d y k t o w i c z , o p . c i t , s. 10 M . Eliade, Doświadczenie labiryntu, „ P o l s k a Sztuka L u d o ­ w a " , 1 9 8 8 , nr 3, s. 1 6 7 Z. B e n e d y k t o w i c z , o p . cit., s. 13 Tamże, s. 3 2 M . Eliade, o p . cit. L. S t o m m a , o p . cit., s. 71 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 22 1 3 Tamże. C. Lévi-Strauss, Antropologia strukturalna. Warszawa 1 9 7 0 , s. 1 2 8 Tamże, s. 3 1 3 Cz. R o b o t y c k i , S. W ę g l a r z Chłop potęgą jest i basta, O mityzacji kultury ludowej w nauce, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1 9 8 3 , nr 1—2 J . Niżnik, Wokół formalno-struktura/nej koncepcji mitu. E. Cassirer i C. Lévi-Strauss, „ C z ł o w i e k i Ś w i a t o p o g l ą d " , 1 9 7 2 , nr 5 R. Barthes, Mit i znak. W a r s z a w a 1 9 7 0 , s. 2 6 7 L. S t o m m a , o p . cit., s. 7 2 C. Lévi-Strauss, Wprowadzenie do twórczości Marcela Maussa, s. LV, ( w : ) M . M a u s s , Socjologia i antropologia. Warszawa 1973 Por. sugestię D. Czaji w artykule Dylematy błazna, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1 9 8 8 , nr 4 , s. 2 1 7 M . Eliade, Traktat o historii religii. W a r s z a w a 1 9 7 0 , s. 1 L. S t o m m a , o p . cit., s. 7 3 Z. B e n e d y k t o w i c z , o p . cit., s. 31 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 �