13 50 1084 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a4ff2cc82d7b786bc529f0061daf6c2.pdf cab5220e957f998f80d063c5906f6896 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3704 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3481 Title A name given to the resource Pożegnania ; Wspomnienia ; Sprostowania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.215-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander; Kamieński, St. Zbigniew; Kutkowski, Jerzy; Sokól, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POŻEGNANIA WŁADYSŁAW RZĄB - B A Z Y L I A L B I C Z U K - L U D W I K WIĘCEK BRONISŁAW K R A W C Z U K - HALINA DĄBROWSKA MARIANNA WIŚNIOS Przed dwoma laty w związku z przygotowywaniem do druku Sztuki zwanej naiwną pisałem do wszystkich bohaterów książki, aby w ten sposób dowiedzieć się, czy są, pracują, chorują. Odchodzą bowiem tak cicho, jak i cicho żyją. Sami nie zawiadamiają, że ich już nie ma, a rodzina po cóż miałaby kogoś niepokoić. Dopiero teraz, w związku z promocją książki, dowiedziałem się, iż w wieku 85 lat zmarł 13 sierpnia 1992 r. w Zgierzu WŁADYSŁAW RZĄB, człowiek wielkich uczuć, serdeczny i bolesny, nie doceniony przez środowisko łódzkie, choć jego wystawa w BWA (1988 r.) na pewno nie była gorsza od dziesiątka innych. Tylko, że Rząb był poza Związkiem, bez studiów plastycznych. Więc z założenia gorszy. Do tego był niemodny. Nawet nie chciał zmienić swej „osobowości", nie zamierzał zafundować sobie nowego nosa, nie obwodził sznurkami przestrzeni, nie przykrywał domów filcową narzutą. Malował ekspresyjnie, z dużym wyczuciem koloru. Przedstawiał smutne, żałosne życie ludzi, nie upięk­ szone nadzieją czy fantazją. To nie przypadek, że grał na skrzypcach, wyśpiewywał na nich swoje zmartwienia, stany duszy. W muzyce uczucie jest naturalne, zwłaszcza gdy się je wyraża długą frazą smyczkowe­ go instrumentu. Ale to uczucie znajdziemy także w jego obra­ zach, domorosłego Van Gogha, malarza, któremu świat rozdzie­ rał serce. raz, nawet gdy mówił, że tylko podziwia, prosił - gdyby mistrz kiedyś... Albiczuka ogarniał popłoch. Dawniej malo­ wał dla siebie, tak jak ptak śpiewa. To było jego myślenie, odczuwanie, przeżycie świata. Nie śpieszył się, odstawiał na rok zaczęte płótna, żył ze świadomością ich istnienia. Świat w jego obrazach stawał się piękny, dostojny, jak Raj przedadamowy. Przyroda widziana jak przez kryształową szybę, podpatrzona w swej harmonii i krasie, przeciwstawiona ludzkim upadkom i podłościom. Pamiętam ostatnią wizytę u Niego. Pojechałem z bardzo mi drogą koleżanką, której chciałem pokazać Albiczuka, wiedziałem, że zrobi na Niej wrażenie. Nagrywała to, co mówił, fotografowała, a on rozbrojony jej bezinteresowną serdecznością wyraźnie się cieszył z naszej wizyty. Ale i wtedy użalił się, gdy wyszliśmy sami na dwór, że nie umie sprostać zobowiązaniu. Młodzież pomogła mu zbudować dom. Pieniądze, duże, dał Ludwig Zimmerer. Czułem rozterkę Bazylego. Kochał tego Niemca za jego Widziałem go ze trzy lata te­ mu. Cieszył się, że jego obrazy pokazało Muzeum Okręgowe w Radomiu, że kupują, interesują się nim. Pożegnaliśmy się ser­ decznie, odprowadził mnie do pociągu, długo machał dłonią. Jak się okazało, na zawsze. 22 lipca 1995 r. zmarł mając 86 lat, drogi mi B A Z Y L I A L ­ BICZUK. Odchodził od ludzi, męczyli go, męczyły prośby, na­ wet słowa zachwytu. Oczywiście cieszyły, ale przede wszystkim krępowały. Ty mi dajesz dobre słowo, a co ja mogę dać tobie? Każdy chciał od niego kupić ob- Wtadysław R z ą b , Wkruchcie dobroć, entuzjazm, serdeczność, ale to go tylko zobowiązywało - świadomość, że jeszcze i jemu winien był namalować kilka ob­ razów, teraz już pani Karinie. A już nie mógł, nie chciał. Daw­ na radość i ukojenie przerodziło się niepostrzeżenie w przeciw­ ieństwo. Dręczyły go te obrazy do namalowania, obrazy z obo­ wiązku. Bał się listów, długo ich nie otwierał, niechętnie odpisy­ wał. Krótki list - a dzień, dwa wyrzucone z życia. Trudno na­ wet to zrozumieć, ale tak było. Silnie przeżywał każde napisane zdanie. Jak je wyważyć? Jak odmówić? Bardzo go to męczy­ ło. Gdy wieczór nadchodził brał do ręki skrzypce, grał. Nieraz, gdy go nikt nie widział, grał chodząc po polach, albo wśród krzewów i kwiatów w swoim ogrodzie. Kiedyś go pielęgno­ wał, sprowadzał byliny, hodował kwiaty, ale później pozwolił mu starzeć się, zarastać chwastami. Starzeli się razem, ogród i on. 215 �Ogród, który traktował jako swoistą prefigurację swego stosunku do świata, do losu. Każde wyjście z kręgu, który sobie stworzył, męczyło go. Ale dostawał nagrody, więc jechał do miasta, a i miasto czasem przyjeżdżało do niego. Rozumiał, że niczego nie ma za darmo, więc z bólem, ale rozstawał się z najbardziej cenionymi obrazami, opowiadał mi z goryczą, że któryś dał wydziałowi Kultury, ale zabrał go do swego domu sekretarz partii. A może przewodniczący Rady Narodowej. Starał się pozostać z dala, żyć we własnej, bogatej, wręcz intensywnej samotności. Tyle w swoim życiu widział, że świadomie wybrał samotność, żywot pustelnika. Twarz miał subtelną, piękną porytą zmarszczkami dobra i zadumy. Spoczął, jak chciał, na miejscowym cmentarzu prawosław­ nym w Dąbrowicy. 28.05.1995 r. zmarł w szpitalu gorlickim L U D W I K WIĘ­ CEK. Kaleki, wiejski pastuch, o wielkiej ciekawości świata i o wyobraźni dziecka. Malarz, ostatni już z tego kręgu twórczości, który znaczą nazwiska Nikifora i Heródka. Maleńki, słabowity, tylko oczy miał ogromne, błyszczały z zadziwiającą intensywnością. Ciekawe świata, uważne na wszystko, zwłaszcza na szczegół. W swych obrazach, lśnią­ cych lakierem, niewielkich, które mógł łatwo wzrokiem ogarnąć przedstawiał świat widziany i swoje wersje obrazów dawnych mistrzów. Zresztą i w jednym i w drugim przypadku tak zwana rzeczywistość go nie krępowała. Sztafaż obrazów wzbogacał bliskimi sobie elementami architektury, a przede wszystkim wyobrażeniem ptaków. Te ptaki, ogromne, ciężkie siedzą na pieńkach, gałęziach, a zwłaszcza na szczytach górskich. Więcek umieszcza je gdzie może. Ptaki są wolne, latają dokąd zechcą podejść je trudno, a przy tym nie są tak złośliwe jak psy, które nieraz dziabnęły i oszczekały niezdar­ nego pastucha. Należą więc do świata fantazji a nie do przyziem­ nej realności krów, świń czy gęsi. Więcek uwielbiał reprodukcje dawnego malarstwa. Jego „ko­ pie" zwłaszcza te, w których sta­ rał się pozostać wiernym orygi­ nałowi zachowują układ pierwo­ wzoru, ale tam, gdzie rozwiąza­ nie malarskie wydaje się zbyt obce, czy trudne, Więcek rytmizuje drobne elementy, upraszcza rysunek, zastępuje obcą bryłę bu­ dynku swojską, ale bezbłędnie zachowuje równowagę obrazu, harmonię elementów. Te kopie mają dla nas wiele wdzięku, wła­ śnie dzięki autentycznej naiwno­ ści malarza. Na jego przykładzie wyraźnie można dostrzec różnicę między naiwnością a sztuką dzie­ cka, w obrazach Więcka trudno dostrzec tak piękną u dzieci śmia­ łość rysunku, wigor koloru, roz­ mach, zabawę. Więcek jest sta- 216 ranny, poważny, nawet kiedy maluje coś, co go bawi. Ze sztuką dzieci wiąże go fantazja, sposób myślenia, bycia. Nie cierpiał pasania krów, był słaby, wątły, zaś zwierzaki ciężkie, duże i rogate, wyrzucał więc gospodarzowi, że je hoduje. Twój brat - tłumaczył - jest mądrzejszy, samochodem jedzie do sklepu i kupuje mleko, a ty musisz trzymać te paskudne krowy. A kiedyś, gdy zobaczył turystę z plecakiem też zapragnął zostać turystą. Gospodyni, wielkiej dobroci kobieta, dała mu plecak, zapakowała rzeczy, jedzenie, pomogła włożyć go na plecy, no i Więcek wyruszył w podróż. Daleko nie uszedł, do krzyża na skraju Wilczysk. Bo i dokąd miał iść? po co? Nie łatwo być turystą, doszedł do wniosku Więcek, i wrócił do swych gospodarzy. Czy jeszcze będą się formowali tacy wiejscy odmieńcy jak Nikifor, Heródek i Więcek? Czy telewizja, kontakt z cywiliza­ cją nie zabiją w nich świata naiwnej wyobraźni? Czy nie narzucą łatwych wzorów na wyrażenie spraw dziwnych, strasznych i tajemnych? Czy będą sami szukali środków na wyrażenie radości, bólu czy strachu w malowanych postaciach - mając proste wzory rysunkowych filmów czy reklam? Oby wiam się, że Ludwik był już ostatnim z plejady wzruszają­ cych wiejskich artystów, samotnych w swym środowisku, rozpiętych między ziemią, na której tak trudno żyć, a niebem, które daje nadzieję szczęścia i ukojenia. Zmarł otoczony opieką swych gospodarzy, państwa Krzysztoniów, którzy chorego, kalekiego malarza i pastucha uszanowali i traktowali jak bliskiego członka rodziny. BRONISŁAW KRAWCZUK (24.12.1935-2.10.1995 r.) Mój drogi Bronek. Niszczał, tracił chęć życia, czuł się coraz bardziej obcy - na Śląsku, w do­ mu, na tym świecie. Cierpiał, zwłaszcza po śmierci Gienia, sy­ na, który był jego nadzieją i ra­ dością. Od kiedy go pamiętam jeździł z nim, byli wszędzie gdzie ogłaszano jakiś konkurs. Wzdychano ciężko, kiedy się po­ jawiali - zawsze uśmiechnięci, on krępy, szeroki, o okrągłej twarzy, Gienio mały, krępy, nie wyrośnięty. Taszczyli obrazy i wiadomo było, że sprawa pier­ wszych nagród jest załatwiona. Inni amatorzy sarkali, jurorzy czuli się niezręcznie, to jak? póki oni malują nikt już pierwszej nagrody nie dostanie? Ale nie przyznać też było trudno. Nie­ możliwe. Więc szukano wybie­ gów - im za całokształt pracy, lub nagrodę specjalną. Byli świetni. Zawsze razem. Później Gienio przestał malować, zajął się złotnictwem. Ale był... Dla Bronka malowanie stało się po­ ciechą, tym, co go trzymało w chwilach ciężkich, w życiu Marianna Wiśnios. Chrystus zmartwychwstały, coraz okrutniej go doświadczatempera, papier �jącym. Nigdy nie czuł się pewnie na Śląsku, za późno przywędrował ze Wschodu, z rodzinnego Podola. Zdradzał go akcent, pięknie rozlewna mowa, zdradzała twarz, ciepła, łagodna, szeroka i krągła jak słońce na dziecięcych obrazkach. W zadymionym krajobrazie malował pejzaże lat dziecinnych, wyrwany, wykorzeniony - jak miliony ludzi, których życie pozbawiło po wojnie ziemi rodzinnej. Później przyszły nowe uderzenia losu, starszy syn, w przededniu wyjścia z wojska, zginął. Jak? Tego rodzicom nie chciano powiedzieć. Zalutowaną, metalową trumnę żołnierze przywieźli na cmen­ tarz. Powiesił się, usłyszeli w jednostce. Nie mogli uwierzyć. Był zaręczony, radosny, pod wieczór telefonował, by mu zarezerwowali stolik na dancingu. A rano już nie żył. Co się stało? Lepiej wiedzieć, niż tak lata borykać się z własną wyobraźnią. A potem córka związała się z narkomanem. Widział jak w oczach się zmienia, niszczy. Odwykówka, Monar - i znów kompot, w domu robiony. Zaczął więc pić. A kiedy pił wylewał swe żale. Swoim, ale i sąsiadom. W końcu obcym, inaczej czującym, reagującym. Może, gdyby pił ze swojakami byłoby mu lżej, teraz zaczął coraz ostrzej odczuwać swoją inność. Do tego wręcz demonstracyjnie angażował się po stronie „Solidarności", malował ogromne obrazy z tłumem demonstrujących ludzi, Polonez, As-dur Chopina, grany przez Artura Rubinsteina na tle Placu Zamkowego w Warszawie, tryptyk z Pomnikiem Poległych Stoczniowców w centrum, przejmujące Ukrzyżowanie na tle falującego mrowia ludzi. Przyszedł strach: internują, wsadzą do więzienia, zbiją - więc tłumił ten strach pijąc. Coraz więcej. Zaczął wyM. Wiśnios. Ukrzyżowany M. Wiśnios. Ukrzyżowany przedawać kolekcję śląskiego malarstwa naiwnego, a miał dobraną znakomicie. Tłumaczył - przeszkadza w malowaniu, ale pewnie ważniejsze było gromadzenie pieniędzy na uspa­ kajający nałóg. Malował zresztą coraz mniej. Śmierć ukochanego Gienia załamała go zupełnie. Zaczął oddalać się od świata. Malował obrazy o głęboko przeżytych treściach religijnych, wstrząsający i jakże mu bliski w bólu tryptyk poświęcony ks. Jerzemu Popiełuszce, Syberię: ludzi, jak pieńki drzew, zamarzniętych, pogrążonych w śniegu. Dostał za te dwa obrazy I nagrodę na wystawie Talent - pasja - intuicja w Katowicach. To było tak niedawno... Nocowałem u niego, rozmawialiśmy do późna, wiedział, czym była w moim życiu Syberia, więc chciał mi dać swój obraz. To był odruch serca. Wzruszył mnie, ale obrazu nie przyjąłem, chciałem, by został w jakimś muzeum. Bronek zmienił się od czasu poprzedniego naszego spot­ kania. Miał brodę, obfity skudłacony zarost. Tylko oczy błyszczały mu gorączkowo. Gdy pił, przypominał oszalałego proroka. Czułem, że to koniec tej jego drogi przez mękę. Czy się jeszcze zobaczymy? Uścisnął mnie na pożegnanie, długo machał ręką na peronie. A jednak, kiedy się dowiedziałem, że odszedł, boleśnie to odczułem, żałowałem, że mnie nie powiadomiono. Chciałem być z nim w tej ostatniej chwili ziemskiej wędrówki. Ale może lepiej, że nie byłem. Oszczędzone mi zostało gorszące widowisko, miejscowy ksiądz obrzucił Bronka wyzwiskami. Uznał - jego, uducho­ wionego, pięknego, naznaczonego stygmatem cierpienia, za przykład zła, do którego prowadzi alkohol. Potraktował go jak wyrzutka, przestrogę dla innych. 217 �Jak pięknie, że ostatnim księdzem, z którym Bronek obcował przez wiele dni, z czcią i pokorą go malując, był ojciec Jerzy. Mądry, szlachetny, przepełniony chrześcijańską miłością. Tą miłością, której tak był spragniony Bronek. Pochowano go, jak chciał, tuż obok Gienia, na tym samym gliwickim cmentarzu. H A L I N A DĄBROWSKA (17.01.1925-20.10.1996). Więc i ona... jeszcze jedna bohaterka mojej książki, świetna malar­ ka, piękny człowiek. Nie mogę zapomnieć słów księdza Twardowskiego: „Spieszmy się kochać ludzi, tak prędko odchodzą". Może coś przeczuwała, parę razy pisała, prosiła bym przyjechał, przygotowała dla mnie obraz. Przyjęła mnie serdecznie, otoczona zwierzętami, we wnętrzu zapełnionym obrazami. Chciała mi dać taki, który lubiła, żebym miał po niej pamiątkę. Wtedy tego nie zrozumiałem, zresztą obiecałem, że wkrótce przyjadę na dłużej. Nie zdążyłem. W ostatnich latach malowała niewiele, tkała, zajmowały ją psy i koty, ogród, za którym rozpościerał się wyjątkowej urody pejzaż, z widniejącym w oddali zarysem gór. Czuła się dobrze w swojej samotni, mimo odcięcia od rodziny, przyjaciół, krakowskich ulic, widoków Kazimierza. Łękawica, w której osiadła przed 18 laty, stała się miejscem, w którym zapominała o bolesnych doświadczeniach życia, które dawniej - w Krako­ wie - odreagowywała w swym malarstwie. Lekarz, humanista, uformowana w kręgu prof. Antoniego Kępińskiego, a później „Bebka" - doktora Jana Mitarskiego, uprawiała swój zawód lekarza - psychiatry świadomie, z głębokim zaangażowaniem, ale bez sentymentalizmu. Wrażliwa na krzywdę widzianych codziennie chorych dzieci, a także starych ludzi i zwierząt, aby zachować wewnętrzną równowagę musiała znaleźć sposób rozładowania napięć. Zaczęła malować, początkowo dla siebie, później - po namowach przyjaciół - oficjalnie, na wystawy, konkursy. Przyjęto ją do Związku Polskich Artys­ tów Plastyków. Od razu mnie o tym powiadomiła (kartka z 17 czerwca 1976 r.) „Spieszę donieść o miłej dla mnie nie­ spodziance. Po raz pierwszy wystawiłam oficjalnie, jako zawodowy plastyk, członek ZPAP na Konkursie „Kraków-76" 218 z 3 obrazami - i dostałam pierwszą nagrodę. Strasznie się cieszę!" W swych obrazach przedstawiała smutne, szare ulice, odrapane ściany rozwalających się domów, starych, niezgrab­ nie poruszających się ludzi. Znajdowała w tym dystans wobec cierpień, z którymi codziennie się stykała. Ale widząc dzieci - malowała zawsze ludzi starych. Im współczuła przede wszystkim: „Bardziej mi żal starych ludzi, pisała, niż dzieci, nawet upośledzonych. Co starzy mogą mieć? Wiarę w życie pozagrobowe? Nic, nic. (...) Ciągnie mnie realizm, malowanie tego, co boli ludzi, stare zmurszałe mury Kazimierza, ślepca z białą laską. Malowanie to najcenniejszy dar, jaki mogłam otrzymać od losu. Daje szczęście, nawet prymitywną możliwość odreago­ wania. Odchodzi wtedy zmęczenie, złość. Jako lekarz byłam bezsilna - malując jestem wszechwładna." Malowanie pochłaniało ją coraz bardziej, kupiła domek w Łękawicy, przeniosła się tam z Krakowa. Mieszkała z dala od rodziny i przyjaciół, z ukochanymi zwierzakami, zwłasz­ cza czarną, kudłatą Mikusią, którą często portretowała na tle rzeki, widniejących w oddali gór, krzewów. Wyzwalała się z presji stanów ducha, wnikliwie obserwując otaczającą przyrodę, arabeskę gałęzi, strukturę kwiatu. Zaczęła od realizmu, który zdawał się przypominać malars­ two naiwne. Pracowała nad sobą, uczyła się obserwując przyrodę. „Nie przygnębia mnie, gdy robię coś źle, bo wiem, że będę dalej malowała. Osiąga się cele etapowe. Świado­ mość, że się czegoś nauczyło, choć wie się, że do celu nigdy nie dojdzie." Ta postawa, te słowa wyraźniej, niż obrazy, pokazują zasadniczą różnicę między artystą naiwnym, a świadomym. Naiwny nie ma wątpliwości, nie wie, czego nie wie. Dąbrowska: „Pogodziłam się już ze swoim stylem, ale dłuższy czas nie mogłam się pogodzić. Próbowałam malować szerszą plamą, ogólną, deformować, ale to było paskudne i zniechęciłam się. Zazdroszczę naiwnym..." Laikom wydaje się, że to artysta, i tylko on tworzy swoje dzieła. Dąbrowska miała świadomość nie tylko ograniczeń, ale i zdeterminowania - bywało, że obrazy ją zaskakiwały, �sama się z nich uczyła. Wizja malarska, tematyka, klimat prac - to było jakby poza zasięgiem jej woli. Dane przez naturę, osobowość. Czym bardziej żyła pięknem Łękawicy, domową krzątani­ ną, zwierzętami, tym bardziej pogodne stawały się jej obrazy. We wstępie do katalogu wystawy w krakowskiej DESIE (1974 r.) zauważyła: „...człowiek musi coś tworzyć. Coraz bardziej w dodatku samotny w coraz* bardziej zatłoczonym, skłębio­ nym, przyśpieszonym świecie - znajduje czasem azyl, moż­ ność wypowiedzenia swego światopoglądu, odnajduje siebie, odnajduje chyba coś zbliżonego do szczęścia - w twórczości być może nikomu - poza nim samym - niepotrzebnej. Ale i potrzeba kontaktu ze swoim gatunkiem jest w człowie­ ka wpisana. Dlatego próbuje swoim językiem, mową swojej twórczości kontakt ten nawiązać. Dlatego pokazuje swoje obrazy." Dlaczego mi dała swój obraz? Czy tylko z wdzięczności za przyjaźń, czy też i z nadzieją, iż człowiek nie odchodzi całkiem, póki tli się pamięć o nim. Póki istnieją widome ślady jego istnienia, pracy, talentu. Patrzę na jej obraz - para staruszków powoli, spokojnie odchodzi w dal. Jeszcze ich widzę. Aleksander Jackowski O MARIANNIE WISNIOS 24 października ubiegłego roku zmarła Marianna Wiśnios, jedna z największych polskich współczesnych artystek ludo­ wych. W metryce zapisano, że urodziła się w 1909 r., ale sama podawał często rok 1914 jako rok urodzin, mówiła, że przyszła na świat w czasie wojny, w lesie, w huku armat. Przez całe niemal życie mieszkała w rodzinnej chacie we wsi Rataje koło Wąchocka, na skraju Puszczy Świętokrzyskiej. Opowiadała, iż rysowanie pociągało ją od najmłodszych lat, rysowała węglem na bielonych ścianach, na deskach chałup i stodół, wspominała nawet o rysowaniu kijem na zroszonej o świcie trawie. Od dziecka pracowała w gospodarstwie rodziców, ukoń­ czyła tylko dwie klasy szkoły powszechnej, a po wyjściu z domu rodzeństwa i tragicznej śmierci ojca, pomagała matce - „byłam za chłopa" mówiła sama o swojej ciężkiej pracy. Wtedy już nie rysowała, wyszła za mąż za fryzjera ze Starachowic, którego poznała na odpuście w Ratajach. O za­ miłowaniu z lat dzieciństwa przypomniała sobie, pomagając starszemu synowi w lekcjach z rysunku w szkole, pod koniec lat 40-tych; wówczas zaczęła malować dla siebie, z przyjem­ ności i wewnętrznej potrzeby, kryjąc się z tym przed wsią i mężem, nieakceptowana i wykpiwana, uchodząca w oczach otoczenia za dziwaczkę. Dopiero po śmierci męża w 1966 r. zaczęła więcej malować, robiła to po zakończeniu prac gospodarskich wieczorami i nocami przy lampie naftowej, na stojąco, aby lepiej ogarnąć wzrokiem płaszczyznę papieru. Nigdy nie zostawiała obrazu niedokończonego, nie przerywa­ ła pracy, dopóki obraz nie był gotowy; malowała w skupieniu, wtedy gdy nikt nie mógł już jej przeszkadzać i wówczas zapominała niemal o świecie, pracowała w zapamiętaniu i uniesieniu, jakby w transie. Zdarzyło się, że nie poznała później fragmentu swojego obrazu, sądziła, że ktoś go poprawił (z korzyścią dla dzieła). Malowała akwarelami, plakatówkami, ale i wszystkimi dostępnymi farbami, na pakowym papierze, na czystej stronie tapet, później na kartonie; jeśli brakowało papieru, zamalo­ wywała arkusze gazet. Zamiast pędzli używała własnoręcznie robionych tamponów z materiału, ze starego plastra na reumatyzm. Wymogi technologiczne nie miały dla niej żadnego znaczenia, aby uzyskać większe nasycenie barw łączyła farby z kredkami i flamastrami, mieszała ze sobą farby wodne z olejnymi. Nie zwracała uwagi na to, czy stół jest czysty, obrazy mają często tłuste plamy, pozaginane rogi, wystrzępione krawędzie. Malowała przeważnie tematy reli­ gijne, wśród nich głównie sceny pasyjne; temat Chrystusa ukrzyżowanego i złożonego do grobu powtarzała setki razy. Korzystała z gotowych wzorów ikonograficznych, którymi były najczęściej tzw. „święte obrazki", na tej podstawie wypracowała własny schemat przedstawienia, kalkę, którą potem powielała, tworząc kolejne wersje tematu. Po latach M. Wiśnios, 1974 219 �owe kalki od częstego przerysowywania ulegały zniszczeniu, rozpadały się, nieliczne, które ocalały można uznać, pomimo ich oczywistego charakteru matrycy do kopiowania, za dzieła pełne wyrazu i głębokiego przeżycia. Artystka powtarzała wielokrotnie i inne tematy: upadek Chrystusa pod krzyżem, modlitwę w Ogrodzie Oliwnym, Zwiastowanie, Matkę Boską z dzieciątkiem, Trójcę Świętą, świętego Franciszka z ptasz­ kami i zwierzętami, świętego Rocha (kapliczka tego świętego znajduje się koło Wąchocka), świętego Pawła (to imię nosi starszy syn artystki), świętą Barbarę, świętą Zofię z córkami. Nieco inna za każdym razem kolorystyka oraz niewielkie zmiany i różnice formalne w kolejnych wersjach jednego tematu powodują, że obrazy stają się niepowtarzalne, choć na powtarzalności tych samych motywów oparta jest twórczość Marianny Wiśnios. Artystka malowała też obrazy świeckie, ulubionym i naj­ częściej powielanym tematem jest tzw. Legenda Gór Święto­ krzyskich; inspirowały ją pieśni żołnierskie, ludowe przyśpie­ wki, piosenki i rymowanki, których mnóstwo znała na pamięć, nawet jeśli były długie i zawiłe. Zarówno w pracach o tematy­ ce sakralnej jak laickiej, w tle scen pojawiają się pejzaże, wcześniej rozbudowane, bogatsze, z czasem proste i schema­ tyczne, a także swoiście przedstawiona architektura: mury, ściany i fasady domów, zamki, pałace, kościoły ze znakomicie przeprowadzonymi podziałami na proste formy geometrycz­ ne. Są to często rozwiązania niemal abstrakcyjne. W nie­ których pejzażach można dostrzec gwałtowne różnice terenu, wzniesienia, wypiętrzenia i głębokie zapadliny; widoki niby fantastyczne, wizyjne niemal, ale niedaleko domu Marianny Wiśnios w Ratajach przebiega bardzo piękny i malowniczy wąwóz, który artystka musiała przecież znać od dziecka. Ten wąwóz kojarzy się z wieloma pejzażami na jej obrazach. Bliskość pól, lasu, nieba musiała mieć wielki wpływ na kształtowanie się artystycznej osobowości Marianny Wiśnios, dla której natura była akademią sztuk pięknych rozbudzającą jej wrażliwość na kształty i barwy, uczącą zestawień formal­ nych i kolorystycznych. Lubiła zwierzęta: krowy, psy, koty, ptactwo domowe, bociany, szczególną sympatią darzyła ko­ nie, bolała nad ich ciężkim, często strasznym losem u chłopów na wsi, wielokrotnie przedstawiała je na swoich obrazach i mówiła o nich zawsze z miłością i współczuciem. Opowiada­ ła, że kiedy była kilkunastoletnią dziewczyną koń, na którym jechała przestraszył się, skoczył i zrzucił ją, spadła pod jego kopyta i od tamtego czasu miała złamany nos. Wzruszającym świadectwem jej głębokiej religijności są kartki papieru, na których zaznaczała odmówione różańcowe zdrowaśki, tajemnice i części różańca, tworząc przy okazji dziwne liczone kompozycje (i wyprzedzając w ten sposób pomysły na twórczość sławnych dziś artystów). Dodawała później do tych zapisków rysunek różańca, róż czy figury Matki Bożej. Talent Marianny Wiśnios pierwsza dostrzegła nauczycielka z Wąchocka, pani Grotowska, dzięki niej obrazy artystki zostały zaprezentowane na konkursie sztuki ludowej Ziemi Kieleckiej w 1972 r., gdzie otrzymały pierwszą nagrodę. Od tego momentu artystka zaczyna być znana w swoim regionie; Muzeum Narodowe w Kielcach włącza do kolekcji sztuki ludowej jej prace z lat 50-tych, a Barbara Erber (kustosz muzeum) staje się wielbicielką i propagatorką talentu artystki, odwiedzają w Ratajach, zapisując jej wypowiedzi. W 1976 r. 220 Marianna Wiśnios została przyjęta do Stowarzyszenia Twór­ ców Ludowych, w tym też roku odbyła się jej pierwsza wystawa indywidualna w Muzeum Narodowym w Kielcach. Aleksander Jackowski pisząc w 1977 r. w „Polskiej Sztuce Ludowej" o współczesnym malarstwie ludowym i jego pograniczach, poświęca spory fragment artystce z Ratajów. Twórczością pani Wiśnios interesował się także niemal od początku Ludwig Zimmerer, znawca i kolekcjoner ludowej sztuki polskiej; w latach 1979-81 obrazy malarki były pokazywane w miastach Republiki Federalnej Niemiec na wystawie „999 eksponatów z kolekcji Ludwiga Zimmerera". Zaczynają odwiedzać artystkę i inni kolekcjonerzy, wśród nich Leszek Macak i Bolesław Nawrocki stają się dozgon­ nymi entuzjastami jej dzieła. W1981 i 82 r. Marianna Wiśnios odbywa podróże (tak rzadkie w jej życiu) do Częstochowy na Jasną Górę, zapraszona, jako jedyna artystka nieprofesjonal­ na, na ogólnopolskie plenery malarskie z okazji 600 lat obecności obrazu Matki Bożej w życiu Narodu. Obrazy, które tam namalowała - było ich kilkadziesiąt - podarowała Muzeum Jasnogórskiemu. Za wybitne osiągnięcia w dziedzi­ nie sztuki sakralnej (za rok 1982) otrzymała nagrodę artys­ tyczną im. Brata Alberta, w 1983 r. przyznano jej również nagrodę im. Jana Pocka. W rok później Hanna Kramarczuk zrealizowała dla TVP flm pod tytułem Marianna Wiśnios ze wsi Rataje. Artystkę odwiedzają często dziennikarze, a letnią porą zagląda do niej wielu turystów w drodze na Wykus - chata pani Wiśnios stoi przy turystycznym szlaku. W 1988 r. artystka otrzymała dyplom Ministra Kultury i Sztuki i nagrodę artystyczną kieleckiego miesięcznika społeczno-kulturalnego „Przemiany", a w roku 1991 Mazowieckie Towarzystwo Kultury przyznało jej „w uznaniu zasług dla kultury ludowej" nagrodę im. Oskara Kolberga. W drugiej połowie 1993 r. artystka złamała nogę w stawie biodrowym. Dzięki zaangażowaniu i pomocy radomskiego lekarza Wojciecha Szafrańskiego została poddana operacji, która uratowała jej życie. Musiała jednak opuścić rodzinną chatę i zamieszkać w domu młodszego syna Norberta w Wą­ chocku. Muzeum Sztuki Współczesnej w Radomiu zor­ ganizowało w roku 1994 wielką, retrospektywną wystawę malarstwa Marianny Wiśnios, pokazując prawie 300 prac artystki, głównie z kolekcji Liny i Bolesława Nawrockich. Artystka była obecna na otwarciu wystawy. Długo dochodziła do zdrowia, ale wróciła do pracy twórczej, choć nie mogła już stać przy rysowaniu i malowaniu - pracowała teraz na siedząco. Tęskniła za swoją chatą i swoją samotnością i często powtarzała, że wróci do domu w Ratajach. Było to jednak niemożliwe ze względu na jej wiek i stan zdrowia a także z powodu warunków mieszkaniowych w ratajskiej chacie na skraju wsi. Marianna Wiśnios potrafiła jednak dostosować się do nowych warunków, potrzeba tworzenia przezwyciężyła wszystkie niedogodności, pokonała dawne przyzwyczajenia. Pracowała teraz zawzięcie pod oknem w kuchni, nie zwraca­ jąc uwagi na gwar wokół niej. Powstały setki nowych obrazów, z konieczności nie tak dużych jak dawniej, malowa­ nych jakby w pośpiechu, zdawałoby się niechlujnie i nie­ starannie, z nonszalanckim rysunkiem flamastra dla wydoby­ cia pewnych szczegółów, o kolorystyce drapieżnej i ostrej, pozbawionej często harmonii, zgrzytliwej, niemal surowej. Wiele z tych późnych prac to znakomite obrazy, młodzieńcze �w swojej świeżości, lekkości kreski, a jednocześnie o formie mistrzowskiej, najprostrzej z możliwych, jedynej w swoim rodzaju. W roku 1995 ukazał się dawno oczekiwany album Aleksan­ dra Jackowskiego Sztuka zwana naiwną, Marianna Wiśnios ma tam swoje miejsce. Wiosną tego roku Muzeum Regionalne w Kozienicach zorganizowało dużą wystawę ostatnich religij­ nych prac artystki, pani Marianna była obecna na otwarciu wystawy. W październiku Wojewódzki Ośrodek Kultury w Krakowie pokazał w Gaferii Stowarzyszenia Historyków Sztuki na Grodzkiej wystawę jej prac z kolekcji Wojewódz­ kiego Domu Kultury w Kielcach. Kiedy dobiegał końca krakowski pokaz, artystka została przewieziona do szpitala w Starachowicach, gdzie po kilku dniach zmarła. Marianna Wiśnios bywa dziś nazywana współczesnym polskim Giottem, jej ukrzyżowania porównywane są z wczes­ nymi dziełami Gauguina. Wielkie to, ale i zasłużone kom­ plementy pod adresem ludowej artystki. Na spotkaniu w domu Norberta Wiśniosa po pogrzebie Marianny Wiśnios zastana­ wiano się, czy, kto i kiedy pokazał jej album z dziełami Giotta. Sądzę, że dla artystki możliwość oglądania reprodukcji fres­ ków Giotta, czy innych dzieł malarstwa ubiegłych wieków była bez znaczenia, ważniejsze były dla niej dewocyjne, naturalistyczne przedstawienia Maryji, Chrystusa, świętych noszone w książkach do nabożeństwa, stacje Męki Pańskiej z kościoła, kiepskie reprodukcje nie najlepszej sztuki sakralnej w religijnych wydawnictwach. Korzystała z tych wzorów ożywiając je głęboką wiarą i talentem. Była osobą skromną, swoją pracę artystyczną uważała za coś zupełnie naturalnego. Ale miała własne zdanie w wielu sprawach, którego umiała bronić i przy którym potrafiła się upierać, nawet gdy nie pamiętała, dlaczego tak, a nie inaczej uważa. W rozmowie broniąc swojej niezależności, potrafiła być uroczo przekorna, wykazując duże poczucie humoru. Miała świadomość własnej wielkości - wspominała słowa akuszerki, powtarzane jej potem przez matkę, że „jak się kto urodzi pod strzałami, to jest słynny". połówki, czyli 50x70 cm, ale są też formaty pełne i wymiary nietypowe. Grubość papieru jest zróżnicowana od zwykłego pakowego, przez karton kreślarski do cienkiej tektury (na pudełka do butów). Kolor: najczęściej biały, ale często czarny („źle się maluje, dużo farb trzeba, ale wszyscy chcą obrazów na czarnym..."), szary, a nawet różowy, czy fioletowy. Kiedy malarka stała się już znana, kolekcjonerzy zaczęli dostarczać jej farby i papier. Czasem bardzo dobry, nawet zagruntowany. Na wystawie, czy na ścianie w domu, obraz na podłożu papierowym eksponowany jest za szybą, tył ma zabez­ pieczony tekturą lub płytą pilśniową, niewidoczny. Tym­ czasem bywa, że jest on równie interesujący z obu stron. Prace Marianny Wiśnios warto oglądać również z tyłu. Wśród obejrzanych przeze mnie obrazów kilkanaście jest dwustron­ nych. Autorka albo powtarza temat po drugiej stronie, chcąc to zrobić lepiej, zmienia kolory, kompozycję, albo maluje zupełnie inny temat (np. scenę ukrzyżowania, uzupełnia z drugiej strony profilem świętej). Podwójne obrazy są wypadkową pasji tworzenia i chwilowych braków papieru. Zdarzało się, że klienci pani Marianny długo nie przyjeżdżali (szczególnie zimą), a ona malować przecież musiała. Kiedy zamalowała kartony po obu stronach, robiła szybkie szkice malarskie na skrawkach papieru, starych gazetach. Np.: na „Gazecie Stołecznej" z 17-18 kwietnia 1993 namalowała zieloną krowę podpisując z drugiej strony pędzlem, wielkimi literami: „Muy Wąhock Paskuda". Znacznie częściej odwrocie obrazu kryje zaczęty rysunek „Najpierw muszę określić, wyrysować zwykłym ołówkiem, St. Zbigniew Kamieński MARIANNA WIŚNIOS „Chciałabym malować całe dnie i noce i wcale mi się nie nudzi, bo mam zamiłowanie do tego." Marianna Wiśnios Zawsze podziwiałem wielki talent artystki z Rataj koło Wąchocka, ale jeszcze bardziej jej malarską aktywność, tę ciągłą potrzebę tworzenia. Tak malarka wspomina dziecińst­ wo: „Dziewuszką byłam, już rysowałam, kreśliłam węglem po bielonej ścianie w izbie, po piecu, po deskach, po stodołach, gdzie ino mogłam dostać ręką. Gliną po polepie malowałam i po kamieniach, nawet kijem po rosie..." Po wielu próbach samodzielnie dochodzi do ulubionej techniki. Jest nią: ak­ warela, tempera, plakatówki na papierze. Używa również kredek świecowych, pasteli, flamastrów, długopisów. W trakcie pisania tego tekstu, obejrzałem ponad 350 prac Marianny Wiśnios z lat 1992-96 malowanych, lub tylko rysowanych na papierze. Format papieru wynika z podziału typowego bristolu na pół, lub na ćwiartki. Najczęściej są to Marianna Wiśnios 221 �wszystko co ma być na obrazie. Potem dopiero pocieram farbą." Rysunki przedstawiają postacie bez włosów, nóg, przypominające fantomy, duchy, przybyszów z kosmosu, jakby autorka nagle przerywała pracę i odwracała papier na drugą stronę. Robiła tak z kilku powodów: albo nie od­ powiadała jej zbyt gładka powierzchnia, źle przyjmująca farbę (wtedy gdy używa tekturki, z jednej strony białej i gładkiej, z drugiej szarej, szorstkiej), albo była niezadowolona z rysun­ ku. Wtedy rezygnowała z rozpoczętego tematu (zaczynała rysować Matkę Boską a praca skończona z drugiej strony przedstawia Chrystusa). Zdarza się, że zmienia układ kom­ pozycyjny, z poziomego na pionowy. Większość prac jest sygnowana z tyłu. Podpisując ukoń­ czony obraz Marianna Wiśnios wraca czasem do pierwszego rysunku, poprawia go kredką, którą właśnie składa podpis, chce aby był wyraźny. Jest dla niej ważny. Czasem coś dorysowuje, twarze i dłonie rysowanych postaci pokrywa farbą. Tył pięknego, bardzo bogatego obrazu, przedstawiają­ cego Chrystusa modlącego się z apostołami w ogrodzie oliwnym, oprócz daty i dużego podpisu pędzlem, zawiera wkomponowany weń wizerunek ptaka (dudka?). Nie ulega wątpliwości, że rysunek tym razem powstał po ukończeniu głównego dzieła. Takich prac jest więcej; widzimy rysunki przedstawiające ptaki i zwierzęta (małe koniki, jelonki, psy, osiołki). One również powstały przy okazji sygnowania. Podpis autorki zawiera zwykle: imię, nazwisko i rok (Marianna Wiśnios 1994), ale można spotkać podpis: Maria Wiśnios, a gdzie indziej: Marianna Kowalczyk (nazwisko panieńskie). Na odwrocie obrazu z 1995 roku przedstawiają­ cego Mojżesza autorka podpisała się 10 razy, różnymi kolorami. Bardzo często data jest dokładna i uzupełniona słowami „obraz malowany" (np.: obraz malowany 8 września 1994 Marianna Wiśnios). Również rysunki wykonane ołówkiem posiadają adnotację: obraz malowany. Data bywa uzupełniana dniem tygodnia. Pisanie sprawiało pani Mariannie sporo kłopotów, pewnie dlatego niewiele obrazów zatytułowała własnoręcznie. Tytuły pisze najczęściej jako jeden długi wyraz, czasem podzielony pionowymi kreskami. Literę „h" pisze przeciągając pionową linię w dół, co powoduje, że można ją czytać jak „p". Stąd słowo „hrystus" wygląda jak „prystus" i staje się niezrozumia­ łe. Oto przykłady tytułów w oryginalnej pisowni: Jehał Pan yaiowy Pzzes las Dodom Browy Inapotkał Raspoiehał Pan gaiowy zrana nazalonce Pisałam 4 czerwiec Cygany Graj Piękny cyganie Piosękę zpszedlat 23 Mai Sięta truica malowany 2 czerwiec Sfeta truica 1993 23mai Obraz malowany Piąty Mai Nastarem zamku Panna Młoda zroku 1966 M W 1993 Zpra Zdziada Jam Cygan 222 Kś ędze Kapucyni Juliian Julijanowicz iego 7 Rzona Żołniesz Spoczynek Powoinie 1945 iamzdradzona Posrutmarzen gdzeodieżdzasz Janku Drogi smutku Pozostai Kaplica Sęteg Maceia Sfęta Klara Sfęta Barbara Sfęt Basia Kiedy zapytałem panią Mariannę dlaczego akurat tę na­ zwała świętą Basią, odpowiedziała, że ta jest nadwybornie urodna. Warunki w jakich powstawały obrazy (mały stół, ciasna izba z dymiącą kuchnią), powodowały, że obrazy z tyłu są brudne, poplamione różnymi kolorami farb. Czasem służą za paletę lub do próbowania koloru i mocy flamastrów, pociąg­ nięć pędzla. Małe prace na czarnym kartonie, po odwróceniu zaskakują białymi kaligrafowanymi napisami wykonanymi wprawną ręką lub przy pomocy letrasetu. Łatwo, nawet z daleka, możemy przeczytać, po odwróceniu, Chrystusa na krzyżu: Ignacy Jan Paderewski Wariacje i Fuga a-mol na temat własny op. 11", z tyłu „konika przy studni" Z Moniką Jarecką rozmawiała Małgorzata Błach, na odwrocie „świętej ze zwierzętami" Grała Maria Korecka - Szostakowska, spod konika wyłania się napis „doc. Tadeusz Iwiński", z drugiej strony drugi konik i napis „Mazurek a-mol op. 65 nr 2". Takich prac jest bardzo dużo. Przypadkowe zestawienia tworzą zabawny kontekst. Pytana o pochodzenie tych tajemniczych napisów, Marian­ na Wiśnios wyjaśniła, że to klienci z TV Łódź nazwozili jej starych plansz do wykorzystania z drugiej strony. Dwie strony obrazu. Najczęściej wiadomo, która jest przeznaczona do eksponowania. Wątpliwości zaczynają się gdy obie są skończonymi dziełami. Należałoby pokazywać taki obraz z obu stron, bo nie wiemy, który był dla autorki ważniejszy, który był pierwszy. Ale i te niedokończone szkice, rysunki, zapiski ukryte po drugiej stronie są ważne. Mówią o malarce czasem więcej, niż obrazy po tej ważniej­ szej stronie. Oglądając je możemy śledzić etapy powstawania dzieła, warsztat, emocje temu towarzyszące. Wypowiedzi Marianny Wiśnios cytuję z katalogu Malarst­ wo Marianny Wiśnios - Muzeum Sztuki Współczesnej w Radomiu 1994. Zebrała je Barbara Erber z Muzeum Narodowego w Kielcach. * Jerzy Kutkowski Fotografie prac Marianny Wiśnios z kolekcji własnej (ok. 400 obrazów) wykonał dr Bolesław Nawrocki �Wspomnienie Jerzy Łoziński Pragnę dzisiaj pożegnać w imieniu dyrekcji i pracowników Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk śp. Profesora Jerze­ go Łozińskiego, naszego drogiego kolegę i przyjaciela. Urodzony w Warszawie 20 kwietnia 1926 roku, Profesor Łoziński życie spędził głównie w rodzinnym mieście, ale swoimi talentami i pracą służył całemu krajowi. Żył i pracow­ ał w czasach tragicznych bądź w czasach trudnych. Maturę zdał w tajnym gimnazjum w 1943 r., rozpoczął studia na tajnym Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej w tymże samym roku, jednocześnie ukończył podchorążówkę Armii Krajowej. W marcu 1944 roku został aresztowany przez gestapo wraz z ojcem i osadzony na Pawiaku, a następnie więziony w obozie koncentracyjnym Stutthof. Jego ojciec umarł w obozie, a on, ewakuowany do Danii, kiedy zbliżał się front, doczekał tam końca wojny. Po wojnie studiował w Warszawie architekturę, w Krako­ wie historię sztuki i filozofię, by wrócić do Warszawy, gdzie uzyskał tytuł magistra historii sztuki w 1951 roku u profesora Stanisława Lorentza za pracę o kościele jezuickim w Piotr­ kowie Trybunalskim. Pracę doktorską obronił w 1969 r., również u prof. Lorentza. Docentem w Instytucie Sztuki został w 1972 roku, a profesorem w 1990. Przez praktycznie całe życie zawodowe (od 1952 r.) był związany z Instytutem. W Instytucie rozwijał swoje badania, był jednym z jego najwybitniejszych pracowników. Trudno jest przecenić obec­ ność i rolę Profesora Łozińskiego wśród nas. Był czynny w Stowarzyszeniu Historyków Sztuki, był przez lata członkiem, a także wiceprzewodniczącym Rady Naukowej Instytutu, Komitetu Nauk o Sztuce, członkiem Comité International d'Histoire de l'Art, International Council of Monuments and Sites, Naukowego Warszawskiego i Aka­ demii Umiejętności. Współpracował bądź redagował „Biule­ tyn Historii Sztuki", „Rocznik Historii Sztuki", inne czasopis­ ma i publikacje. Za swoje wybitne osiągnięcia otrzymywał nagrody i odznaczenia. Wykładał w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, Katolickim Uniwersytecie Lubelskim i Uniwe­ rsytecie Toruńskim, ale najważniejszym Jego dziełem jest coś innego. U progu dojrzałego życia Profesor Łoziński widział śmierć i ruinę, widział jak łatwo giną ludzie, miasta, zabytki sztuki. Może dlatego z takim oddaniem i miłością, talentem i skut­ kiem pracował nad „Katalogiem Zabytków Sztuki w Polsce". Poświęcił tej pracy 40 lat swojego życia, był jej zawsze wierny Prof. Jerzy Łoziński na przekór wszystkiemu. Zmieniały się układy polityczne, rządy, ustrój państwa, a on w każdej sytuacji ze spokojem kontynuował swoją pracę. „Katalog Zabytków Sztuki..." jest Wielkim Testamentem Jego życia. Podkreśliłem już Jego związki z Instytutem Sztuki: jest naszą powinnością ten Jego testament wypełnić. Cześć Jego pamięci! Niech odpoczywa w pokoju! Lech Sokół * * Profesora Łozińskiego poznałem w czasie odgruzowywa­ nia Miodowej. Budował się Instytut. Dosłownie i w przenośni. Na placyku, obok wznoszonych ścian graliśmy w piłkę. Oczywiście po pracy. Sil starczało na wszystko, byliśmy młodzi. Jurek był wyższy ode mnie, a co gorsze - lepszy. Nie tylko przy siatce. Dokładnie już wiedział, co go interesuje, ja jeszcze nie. Jednak kiedy objąłem redakcję „Polskiej Sztuki Ludowej" okazało się, że jest mi on bardzo potrzebny. Chciałem rozszerzyć formułę pisma, wzmocnić etnografię obszarem pogranicza ze sztuką „wysoką". Pozostawało poza kręgiem zainteresowań zarówno etnografów, jak i historyków sztuki. Jedni uważali, że to już nie sztuka ludowa, drudzy, że jeszcze nie sztuka wysoka. Ale Jerzy z wielką pieczołowitością pomógł mi zająć się tym zjawiskiem. Interesowało go prowincjonalne malarstwo, rzeźba, wystrój wiejskich kościółków, kapliczki. Nie pomija- 223 �no więc ich w Katalogu Zabytków... - wielkim dziele profesora Łozińskiego. A na styku naszych zainteresowań ciągle pojawiały się znaki zapytania. Choćby z datowaniem i ustalaniem przynależności „klasowej" rzeźb. Ludowa, czy kościelna? Cechowa czy samorodna? Wichry, słota, mróz i gorąco w ciągu kilkudziesięciu lat mogły do tego stopnia zniszczyć rzeźbę w odsłoniętej kapliczce, że trudno było powiedzieć: X V I czy X I X wiek? Ludowa, czy gotycka. Kiedy nie umieliśmy dać sobie rady, zwracaliśmy się do kolegów z Katalogu. Zwłaszcza do Jurka. Wiedział dużo, a przy tym, chętnie i życzliwie pomagał. Twarz miał uśmiechniętą, oczy dobre, ufne jak dziecka. Żadnych fum, póz, nadymań, które już poznałem w kontak­ tach z niektórymi historykami sztuki. Jurek należał do tych, którzy szanowali sztukę ludową, widzieli w niej wartości godne uwagi. Nic więc dziwnego, że zaprosiliśmy go do Komitetu Redakcyjnego pisma. Zwłaszcza, że czasy były trudne, a Jurek znakomity we wszystkich sytuacjach. Wspo­ magał nas swym autorytetem, a miał go od początku swej działalności. Wiedzę szczegółową gromadził w miarę pracy, a 190 zeszytów Katalogu mówi samo za siebie. Dostrzegał problemy, umysł miał precyzyjny, świetnie syntetyzujący. Zaskakiwał przy tym dużą wrażliwością artystyczną i przygo­ towaniem filozoficznym. To był prawdziwy humanista, nie­ mal nigdy zresztą nie ukazujący swych różnorodnych talen­ tów. Kiedyś zaskoczyła mnie celność jego ripost, argumentacji kładącej przeciwnika na łopatki. Byłem wtedy sekretarzem komórki partyjnej, więc wezwano mnie razem z dyrektorem instytutu i Jurkiem na posiedzenie Kolegium Kierowniczego Ministerstwa Kultury i Sztuki. Dyrektor Generalny resortu, nadęty i ogromny jak wieloryb Jerzy Pański zaatakował Katalog. Po co to wydawać? grzmiał. To nie nasza sprawa. Jeśli kościół chce, to niech sobie sam dokumentuje, ale nie za państwowe pieniądze. Jurek pobladł, zdenerwował się, ale odparował atak z taką logiką, z taką umiejętnością przywołania właściwych cytatów z klasyków marksizmu, że sprawę wygrał. Zaimponował mi. Kiedy się tego wyuczył? Raz jeszcze mogłem się przekonać, że marksizm-leninizm najstaranniej przerabiano na KULu. Dużo zawdzięczam Jurkowi, był okres, kiedy dość często widywaliśmy się towarzysko. Tacy ludzie jak on, wyznaczają miarę, zachowań i sprawności intelektualnych, a o tym, jak było to ważne nie muszę mówić. Odejście Jurka, to strata niepowetowana. Ludzie bywają absolutnie niezastąpieni. W naszym życiu jednostkowym, i w instytucjach, nauce, sztuce. Nie mam wątpliwości, że ranga profesora Łozińskiego będzie rosła w naszej nauce. Jego dzieło jest fundamentalne dla naszej kultury, świadectwo szczególnie ważne w czasie, gdy nic nie jest ani pewne, ani trwałe. Aleksander Jackowski SPROST O WANI A Harvard University 6 marca 1997 * * * Ukrainian Research Institute 1583 Massachusetts Avenue Cambridge, Massachusetts 02138 Szanowny Panie Redaktorze, Dziękuję serdecznie za opublikowanie zapisu mego wy­ stąpienia na Konferencji w Fundacji im. Stefana Batorego. Zapis nie może być lepszy od tego, czego jest właśnie zapisem, i trzeba mi będzie nad nim trochę popracować przed oficjalną publikacją, ale w jednym przypadku „transkrybent" poszedł dalej niż ja. Na stronie 53 (druga kolumna) czytam: „Pozwolę sobie wyrazić dosyć kontrowersyjne poglądy, ale jak wiadomo pewien słynny Polak powiedział (cytuję z pa­ mięci): prawdziwa cnota krytykia (sic!) się nie boi." Otóż, Panie Redaktorze, to nie było tak. Ja naprawdę powiedziałem: PRAWDZIWY KRYTYK CNOTY SIĘ NIE BOI ale udawałem - „cytuję z pamięci" to było udawanie, że nie pamiętam jak to Xiążę Biskup Warmiński (o ile się nie mylę) powiedział „w oryginale". Ale jak widać próba powiedzieć coś dowcipnego mi się nie udała i zostałem przywołany do porządku. Obiecuję w przy­ szłości się sprawować. Łączę wyrazy poważania. Roman Szporluk Profesor historii Ukrainy Uniw. im. Harvarda 224 W tekście Henryka Wańka Sztuka jako świętość i grzesz­ ność na stronie 10 wkradł się przykry błąd. Z przytoczonego poniżej w pełnym brzmieniu fragmentu wypadło ostatnie zdanie a przedostatnie zostało znacznie zniekształcone: „Typowy twórca współczesny nie bywa wikłany w konflikt 0 charakterze fundamentalnym, co zresztą nie wyklucza tego, że trwa on i rozwija się w cieniu, poza progiem świadomości 1 okazjonalnie wyłania się na powierzchni, w takiej czy inne postaci. Raz będzie to dominikańskie obrazobórstwo w rodza­ ju Savonaroli a innym razem abstrakcjonizm. Ale typowy, czyli przeciętny twórca nie jest napiętnowany wyrokiem wielkości, o którym wspomina Nowosielski." Autorów i Czytelników bardzo przepraszamy za zaistniałe przeinaczenia. Redakcja � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cced30a1d500841ed0bae31172d93219.pdf b0e67cf3b7e8244419b48d0a96044d3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3706 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3483 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.226-228 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF ARTICLES Aron Gurievich History and Historical Anthropology The author, a well known Russian historian, considers the present-day situation of history and its new tendencies. For a long time now, history is no longer identified with political history and there appeared the mentalité category, while sources are not regarded as tantamount to passive reality. New questions require an adequate and flexible application of various categories, with attention paid to the specificity of a given society and culture; hence the importance of anthropology in the workshop of the historian. The author places great emphasis on the emergence of new sources, e.g., those connected with "low", folk culture in mediaeval studies (material used by parish priests). Tempted to make predictions about the history of the twenty first century, he accentuates that this will be a history of a psychological and culturological orientation. History will change into science about Man, the author concludes. Maciej Krupa The Stone of Destiny The Scone Stone, known also as the Stone of Destiny, is connected closely with the coronation of the kings of Scotland. A local prophecy claims that „So long as fate speaks not in vain / Where this stone rests there Scots shall reign". After Edward II looted the abbey of Scone, the Stone was kept in Westminster Abbey for seven hundred years. The author follows the mythical history of the sacral stone (and its eventual duplicates) up to its use in recent political skirmishes. John Major decided to return the Stone to Scotland, and its restoration took place in November 1996. Politicians are fond of myths, especially when the latter are conducive. Unfortunately, Scotland did not bestow its favours upon the Conservatives. Yuriy Lotman Divine Will or Gambling (Regularity and Coincidence in the Historical Process) The historian finds himself in a specific situation, different from many other sciences: he receives facts as a result of a certain analysis and does not treat them as a point of departure. It is said at times that we deal with science in those cases when there is no accident, and that history is as if a film shown backwards (M. Bloch). This is not so. Lotman based himself on studies by I. Prigozhin and I. Stengers concerning dynamic processes, and shows that alternative solutions are possible in critical points (points of bifurcation), and that hence a large role is played by the accident which in the case of a reality created by man is also enhanced with an element of "conscious choice". The historian who "foresees backwards" differs from the seer because he ..abolishes" indefiniteness: for him that what did not take place de factocould have not occurred at all. One might conclude that the necessity of basing himself on texts places the historian vis a vis the inevitability of double deformation. On the one hand, a syntagmatic orientation of the text transforms the event, changing it into a narrative structure, and, on the other hand, the reverse orientation of the perception of the historian also deforms the described object. Dariusz Czaja Does History Repeat itself? The author suggests that history does not repeat itself in contrast to stories which attain a mythical dimension. By referring to anthropological conceptions of the myth, he discovers in contemporary mythical stories (exemplified by Borges and Herling-Grudziński) a continuation, reference and transformation (international or not) of historically distant motifs, symbols and topos. The continuum proves to be the reverse side of changeability. Czesław Robotycki History, Tradition, Anthropology (Theses) The author concentrates on similarities and differences between anthropology and history. He indicates new problems and approaches which came into being in both domains (e.g. non-transparent and axiological ethnography, narratory history, micro-history). The author concludes that apart from metascientific reflection, history and anth­ ropology meet upon the level of a universal use of their texts, which are often ideologized and exist as world outlooks. The issue at stake is, therefore, not events and culture but the attitude towards them, steered by values which are always contemporaneity. 226 Wiesław Juszczak In Pursuit of the Horizon or Contemplation? On Two Concepts of Realism The comments presented by the author focus on truth, reality and art, and concentrate on Die Welt als Wielle und Vorstellung by Arthur Schopenhauer. The ontological comprehension of art undermines its aesthetic purposes or relegates them to the background by rendering art realistic of its own nature. Art and philosophy are, according to Schopen­ hauer, the sole paths to the solution of the mystery of existence, and an answer to the question: "What is life?". Schopenhauer indicated the route along which one can go beyond the Kantian uncognizable "things in themselves", a feat accomplished with the assistance of the will. Self-negation i.e. transgression beyond the individual "drive" of the will, described by Schopenhauer as the "negation of the will to live", constitutes a path of art which remains difficult to attain. During the act of self-oblivion, the artist is comparable to a saint, whose deed testifies only to his mission and the fulfilement of his vocation. The author points to the opposition between the concepts of reality and realness. The reality of art corresponds to the real rather than to the actual. There where art concentrates on reality (the material nature of the world), it betrays its essence. Waldemar Okoń ^ "Non-Van-Dycks", or on Identification is On the basis of select examples (J. Szujski, J. Cocteau, Sir P. Sidnei', et al.) the article discusses the idea of identifying the artist with the worksf art, present in philosophy, historiography and the theory of art and forming one of the elements of the conviction, functioning for almost two and a half thousand years, that we attain truth via art and that no other paths are possible. According to the ascertainments contained in the article, the idea of identification, which has analogies in linguistic theories proclaiming the unity of the word and the described object (event, figures, situations), is akin to art itself, and thus transcends purely rational scientific findings, transforming science into a para-artistic meta science, close to twentieth-century postmodernist thought. Janusz Tazbir Two Circuits of Texts in Old Poland: Manuscript and Printed. Research Proposals Although the author, an unquestioned authority on sixteenth-cnghteenth-century Polish culture, ends his remarks with a declaration that they resemble a map of the world dating from the time of first geographic discoveries, the text supplies numerous valuable information about Old Polish writings. It deals, among others, with the relation between printed texts and manuscripts. Handwritten literature preserved its popularity for a long time: it was cheaper, evaded Church censorship, and often was more interesting. The number of copies, produced in special workshops employing over ten scribes, totalled as much as 100-150. Th,e author discusses the most popular genres, their availability, and readership. He also considers literacy depending on gender and social origin, and the relation of the Polish language to Latin. The majority of correspondence was written in Polish, and only the more important letters began and ended with Latin formulas. Wojciech Wrzosek Historiographie Metaphors in Pursuit of the Illusion of Truth The author considers the state of present-day French historiography. The two discernible currents are: traditional historiography, enrooted in tradition, universal images of the past (subjected to three idols: the individual, politics, and chronology) and contemporary historiography. The latter consists of two currents: modernistic (which on the global scale probably also includes New Economic History) and nonmodernistic or anti-modernistic, i.e., historical anthropology, whose borderland is histo­ rical creativity that borrows from the spirit of postmodernism. Historical anthropology is the outcome of an opposition against traditional history and the connection between history and sociology/ethnology/anthropolo­ gy, whose beginnings date back to the 1920s. It launches a vision of man conceived as the participant and co-creator of culture. Summing up, the author declares that no vision of the world can be justified by referring to the classical conception of truth. The application of historiographie metaphors ulimately does not render legitimate a given vision of the �world. Historiography can, at best, make use of the "Zeitgeist", and persuade the readers to accept its metaphors; it will find it easier to do so if the intepretations of the past, which it proposes, will remain in accordance with the "sensitivity" to historical metaphors, present in collective thought. Monika Marcin Brocki The H istory of I deas and Eth nology with in the Structure of the Stg n The author concentrates attention on demonstrating the usefulness of the ideas propounded by Michel Foucault for ethnology. Foucault is interested primarily in the epistemoiogical chasm which he discovered between the Renaissance and the Classic Age. This barrier in the manner of thinking exists between the pre- and post- Carthesian paradigm ot science. The matter at stake is the moment ot the transition from prescier.tific to scientific thinking, and in particular a change in the structure of the sign. Already earlier, Lévi-Strauss described mechanisms ot thinking within the former order, while Foucault showed thatalthough an absolute chasm divides the two orders, they incessantly intermingle. Stefania Peter To Conserve Symbols The article deals with the possibility of depicting the .difficult" reality of the Holocaust and death camps, The discussed example is the campmuseum in Auschwitz-Oświęcim. The author describes the exhibition and turns to the testimony of poetry. She concentrates on the controversial display of the hair ot the victims, which produces shocked responses and critical remarks. By following an anthropological trail, she indicates the symbolic meaning of hair conceived as the metonymy of man and accentuates the fact that no document speaks for itself, pointing to the laconic nature of the information and interpretation stratum of the exposition. Janusz active art which in European (and Russia) aesthetic thought has a long tradition. The .total" ambitions ol Stalinist culture prove to be one of the responses to the postulate of a .synthesis" (in life, art and religion), present in art programmes from the beginning of the twentieth century. Barański Sznajderman „There where God has not Completed His Work". A Sketch about the King, the Jester and the New Demiurge The essay begins with a reference to the theory proposed by Leszek Kołakowski who declared that the entire history of human thought contains a constant antagonism between the absolutist and anti-ab­ solutist stand. The former i s represen te d by the priest, and the I alter — by the jester. Both history and philosophy, however, have uninterruptedly proved this theory wrong, and continue to do so. The jester, as shown by the history ol culture, literature and the cinema, frequently dons the costume of the dictator and m adman. Much too often, his illusory freedom and heretical nature, tree from all ideology, become close to some sort of a new orthodoxy, worse than its predecessor, or even to insanity. There comes into being the figure of a demented and evil jester who wishes to create the world anew and to impose his own rules. The „fool on the throne" is no longer the opponent of absolutism and the spokesman of a critical, skeptical, and all-questioning truth. He is deadly serious; the truth which he enforces possesses the rank ot a dogma and calls for an act of faith. Despite the entire mythologisation of the jester, both in philosophical metaphor and in common thought, evermore frequently this harbinger of the new expresses defeat. Wiesław Szpilka To Climb Mt. Giewont A mountain expedition entails entering the region of the sacrum. Once this was the case with treasure hunters and now is true for mountain climbers. Guidebooks addressed to them are written in a hermetic language, inaccessible to the profane, In his analysis ol the phenomenon of mountain climbing, the author indicates its sacral and spiritual elements. He dem onstrates th e Si g nifi cance of this „game" and, tu rn in g to the film Schret aus Stein by Werner Herzog, writes: „Herzog forces his heroes to pay a high price for plucking fruit off the tree of knowledge. He condemns, however, only the one who wished to change the mountains into a playing field and to reach the peak in front of a huge audience*. The Historical-ideological Epos. Newspaper History in the Service of the Martial Law Period History is always rewritten — no one harbours any illusions, especially in the wake of communism, that this view is incorrect. Similarly to all totalitarian systems, communism compelled also this part of the social universe to serve ideology, History written anew by a scholar differs, however, from its counterpart devised by a politician and propagandist. Maciej Krupa The article under examination illustrates the fact that even a researcher Stairway to HeavBn can become a propagandist, and that the borderline between the The author discusses the experiences of mountain climbers during interpretation of history and its propaganda remains extremely fluid, expeditions to the over 8000 meter Himalayan peaks ("Out of Body especially when social life as a whole is based on ideology. In such cases, Experience"). The feeling of alienness, conversations with the "Other" the authorities apply history as their own means of legitimation. (who does not exist in "reality"), lucidity, emancipation from the body, and In reflections pursued by the humanities an awareness of the existence the feeling of freedom are compared with experiences characteristic for of the legitimising function of history is by no means new. The author initiation. The analogies are striking. indicates something more, namely, the essential aspect of the nature of this mechanism. The interpretation of history and the process of its „preparation" demonstrate features ot classical mythcreation and magical Ludwik Stomma thinking, accompanied by the whole indispensable rhetorical-logical Nature: Culture instrumentarium. We deal, therefore, with a metaphorical-metonimical Upon the basis of numerous examples the author, once an ardent transformation of suitable contents and meanings, serving an appropriate structuralist, shows that the classification of a given product within the valorisation of events, people or ideas; we also have examples of universal opposition between nature and culture, which Lévi-Strauss a synchronic levelling of the historical perspective or its prolongation, endowed with an organic and objective meaning, is always based on our depending on current requirements, as well as a su/ contagious previous definition of such a product, and acts within a certain ideology transference or sympathetic presupposition s wh ich equal the best accom­ accepted by us; thus it remains a lautology and is devoid of objective plish ments of the traditional magic of the word. Briefly, history appears to meaning. In conclusion, the author wrote: „I cannot negate three things be a plastic mass moulded by the propagandist. All these processes take concerning Lévi-Strauss: that he was my teacher, that he shook the place together with an inseparable axiological fou ndation and accordi ng to foundations of ethnology, and that he remains a republican of the purest the laws of the cosmology of participation. Jacobin tradition". generis Wojciech Tomasik Totalitarian or Total? (Stalinist Culture in the Light of Contemporary Studies) The intention of this survey is to provide information about the prime domains of interest, research methods, and interpretation styles occurring in contemporary (Western) studies concerning socialist realism. Another purpose i s to sh ow th at today soci al ist realism is percei ved differently th an during the .Cold War: it is seen increasingly frequently as a phenomenon stemming from Russian cultural tradition, connected with twentiethcentury currents in art. Attention is drawn to the fact that Stalinist art (socialist realism) aimed at obliterating the boundary between artistic activity and practical activity. Furthermore, Stalinism turned to the idea of Grażyna Kubica-Heller An Interview with Helen Wayne-Maiinowska, daughter of Broni­ sław Malinowski, and Michael Young, his Biographer Bronisław Malinowski, the world renowned anthropologist, remains rather little known in Poland; this is true especially tor his biography and private life, Even his compl ete works have n ot been pu blished in hi s nati ve land. In order to fill this gap, we present an article by Malinowski's youngest daughter about the impact and significance of various women upon his life and works, fragments of the correspondence between him and his wife, and two interviews conducted by Grażyna Kubicka-Heller with the daughter and biographer of the famous anthropologist. The daughter talks about Malinowski as father and the reasons for her 227 �decision to study his life. M. Young describes the beginnings of his interest in Malinowski as well as plans for a biography and a book dealing with photographs by the eminent scholar. Zbigniew Benedyktowicz „We were like two people swept toghether out of a shipwreck, weren't we." The touch ol history. Letters and archives of Malinowski. This is an impression on The Story of a Marriage by Helen Wayne, and also information abouta project of preparing polish edition of Malinowski's Diaries and Letters of Malinowski and Elsie Masson. Autor suggests that as it was in the case of A Diary in the Strict Sense of the Term, which were poto on the shelf close to the Heart of Darkness by Conrad (cf. James Clifford), may be as well The Story of the Marriage should be put close to literature, memoires, not only to the history of Anthropology (for instance close to the Letters by F. Kalka to Milena etc). What are a distinctions between a history, literature, biography, diaries, letters and Anthropology? - This is a problem the author deal with, remembering his meeting with Helena Wayne and discussing the project of the polish edition of Malinowskians archive. Jacek Olędzki What? What for? Why? I Hear. The Terminological Experiences of an Ethnologist in Murzynowo For almost twenty years, the author has been conducting research in Murzynowo near Plock, where he founded and directed a local museum. This time, he devotes attention to terminological issues. Intrigued by the differences between the expressions „why" and „what for", he noticed that the residents of Murzynowo use the second one although the first expression became universal in our daily life. The second expres­ sion appears to be semantically superior since it draws attention not to the, as a rule, obvious relation of cause and effect but to the purposefulness of an undertaking. The author also analyses other noteworthy examples. Aleksander Jackowski On Art, Known under Different Names The author, one ol the most renowned experts on amateur art in Poland, shares his reflections — the outcome of many years devoted to this form of art. Today, the phenomenon in question is re-evaluated due to the changed attitude to otherness, connected with postmodernism. The author also speaks about his .maturing" to this variety ol art, and indicates differences between amateur art and Art Brut, the specificity of relations between professionals and amateurs in East Europe, as well as between folk and naif art. The latter occupied a domain whose extremities are marked by folk art, and thus a communiuty, on the one hand, and individual creation, a cry of despair, and expression, on the other hand. The essence of Art Brut is an incessant return to the beginning. Jost Amman. Z serii siedmiu planet. (Kunstbüchlin) 228 �WARUNKI PRENUMERATY 1. Wpłaty na prenumeratę prowadzoną przez „Ruch" przyjmowane są na okresy kwartalne. Cena prenumeraty wynosi 4 zł za numer. Prenumerata ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% droższa. Wpłaty na prenumeratę przyjmują: - na teren kraju - jednostki kolportażowe „Ruch"; istnieje również możliwość prenumeraty „pod opaską", Wpłaty od osób i instytucji z miejscowości, w których nie ma jednostek kolportażu „Ruch" należy wnosić do Ruch SA Oddz. W-wa, ul. Towarowa 28, konto jak niżej; - na zagranicę - Zakład Kolportażu Prasy i Wydawnictw 00-958 Warszawa, konto PBK, XIII Oddział W-wa 370044-1195-139-11. Dostawa zamówionej prasy następuje: - przez jednostki kolportażowe „Ruch" - w sposób uzgodniony z zamawiającym, - przez urzędy pocztowe - pocztą zwykłą na wskazany adres, w ramach opłaconej prenumeraty z. wyjątkiem zlecenia dostawy na zagranicę pocztą lotniczą do odbiorcy zagranicznego, której koszt w pełni pokrywa prenumerator. Terminy przyjmowania prenumeraty na kraj i zagranicę - do 20 XI na I kwartał roku następnego, do 20 II - na II kwartał, do 20 V na III kwartał, do 20 VIII na IV kwartał. 2. Prenumeratę „Kontekstów" prowadzi także Firma AMOS, Warszawa, ul. Zuga 12, 01-806 Warszawa (tel. 34 65 21). Wpłaty na okresy półroczne (dwa zeszyty lub jeden podwójny) i roczne przyjmowane są na konto: AMOS, VIII Oddział PKO Warszawa Nr 1586-77578-136. 3. Cena prenumeraty rocznej przez „Ruch" lub AMOS wynosi 16 zl. Prenumerata za półrocze: 8 zł; numer pojedynczy 4 zł. 4. Zeszyły bieżące oraz niektóre dawne można kupować w Instytucie Sztuki PAN, Warszawa ul. Długa 28 (hall) lub tamże w Dziale Wydawnictw, tel. 31-32-71 w. 258. Sprzedaż także na rachunek, za zaliczeniem pocztowym lub za gotówkę. 5. Prenumerata zapewnia otrzymanie pisma w cenie wyżej podanej, niezależnie od tego, o ile droższy będzie w sprzedaży numer. W y d a w n i c t w o Instytutu S z t u k i Polskiej A k a d e m i i N a u k publikuje k s i ą ż k i i czasopisma z z a k r e s u sztuki, teatru, filmu, m u z y k i , folkloru Stałą sprzedaż, książek i czasopism Wydawnictwa IS PAN, prowadzą następujące księgarnie: Warszawa Główna Księgarnia Naukowa im. Bolesława Prusa, Krakowskie Przedmieście 7 Księgarnia ORPAN, Pałac Kultury i Nauki Księgarnia Fundacji Pomocy Bibliotekom Polskim, Marszałkowska 74 Księgarnia Ossolineum, Jaworzyńska 4 Księgarnia Uniwersytecka „Liber", , Krakowskie Przedmieście 24 Księgarnia w Centrum Sztuki Współczesnej, Pałac Książąt Ujazdowskich Księgarnia „ G r y f . Foksal 10 Księgarnia „Reprint", Krakowskie Przedmieście 71 Księgarnia „Odeon", Hoża 19 oraz pl. Unii Lubelskiej Księgarnia Zamku Warszawskiego, Świętojańska 2 - „Harcfilm" Księgarnia Festiwalowa, al. Krasińskiego 34 (kino „Kijów") - „Harcfilm". ul. Piłsudskiego 38 - Księgarnia Akademicka, ul. Anny 6 Księgarnia „Suszczyńska", pl. Wszystkich Świętych 7 - Księgarnia Naukowa .JHlefent", ul. Podwale 6 Lublin - Księgarnia ORPAN, Pl. Mani Curie-Skłodowskiej 5 Łódź - Księgarnia Ossolineum. Piotrkowska 181 Poznali - Księgarnia Uniwersytecka, Zwierzyniecka 7 Wrocław Białystok - Księgarnia Ossolineum, Rynek 6 Księgarnia „Akcent". Kościuszki 4 Gdańsk Księgarnia Ossolineum, Łagiewniki 56 Kraków Antykwariat „Bibliofil", Szpitalna 19 „Harcłilm", Księgarnia Filmoznawcza. al. Krasińskiego 7 Ciągła sprzedkz hurtowa publikacji Wydawnictwa IS PAN prowadzi Skład Księgarski „EWA" ul. Rodziewiczówny 4, 45-951 Opole tel. 374-28 Numer liczy 28,5 ark. druk. Fotoskład: „Iskra" ul. Krasińskiego 28a; tel. 39-90-83 Druk: mgr inż. Piotr Włodarski, ul. Ksawerów 21; tel. 43-14-71 w. 240 Nakład 1200 egzemplarzy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b803bb6358a22e7b09f94e0b59f3436c.pdf f38ee8b82af5c81a6f717a9de501e059 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3705 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3482 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.225 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Noty o autorach Franklin R. Ankersmlt - profesor teorii historii i historii intelektualnej na Uniwersytecie Groningen. Napisał m.in.: Narrative Logic. A semantic Analysis of the Historian Language, Hague/Boston/London 1983. Jest współtwórcą narratywistycznej teorii historii (obok Haydena White, Arthura C. Danto). Janusz Barański -etnograf, filozof, absolwent UJ; doktorat w Instytucie Etnologii UJ na temat propa­ gandy politycznej schyłkowego PRL-u. Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, redaktor „Kontekstów". Kierownik Pracowni Ant­ ropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej. Autor prac o wyobraźni symbolicznej i antropologii współczesnej, m.in. książki (z Danutą Benedyk­ towicz) Dom w tradycji ludowej. Marcin Brocki - etnolog, doktorant śląskoznawczego studium doktoranckiego na Uniwersytecie Wrocławskim, stypendysta fundacji na rzecz nauki polskiej. Zajmuje się antropologią ciała i metodolo­ gicznymi problemami etnologii. Dariusz Czaja-etnolog (studia UJ). Napisał pracę doktorską o symbolu w filmie. Adiunkt w Instytucie Etnologii UJ, pracuje także w Instytucie Sztuki PAN, w redakcji „Kontekstów". Wydał książkę Mitologie popularne. Włodzimierz Filipek - wykładowca historii kultury i komunikacji masowej w ASP w Poznaniu oraz autor filmów dokumentalnych z zakresu historii najnowszej* dziejów kultury. Clifford Geertz - Profesor antropologii w Institute for Advanced Study, Princeton (New Jersey). Je­ den z najwybitniejszych antropologów swojej gene­ racji w Ameryce. Autor m.in. takich znaczących książek jak The Interpretation of Culture, Local Knowledge i Works and Lives. The Anthropologist as Author. Carlo Ginzburg - profesor historii nowożytnej Uniwesytetu Bolońskiego. Jego prace na temat wierzeń ludowych i heterodoksji religijnej w XVI i XVII w. cieszą się dużym uznaniem we Włoszech i i poza ich granicami. Aron Guriewicz - jeden z najwybitniejszych histo­ ryków rosyjskich. Autor m.in. takich książek jak Kategorie kultury średniowiecznej i Problemy śred­ niowiecznej kultury ludowej. Kirsten Hastrup - Dunka, światowej sławy ant­ ropolog, profesor w Instytucie Antropologii w Uni­ wersytecie w Kopenhadze. Autorka licznych ar­ tykułów i książek. Ostatnio m.in. współwydawca (wraz z P. Hervikiem) książki Social Experience and Anthropological Knowledge (1994). Jej postać stata się podstawą sztuki Talabot wystawionej przez Odin Teater. Aleksander Jackowski - antropolog kultury (stu­ dia: socjologia UW), autor wielu tekstów o współ­ czesnej kulturze artystycznej, zwłaszcza ludowej. Krytyk sztuki. Organizator kilkudziesięciu wystaw sztuki ludowej i naiwnej w kraju i za granicą. Ostatnio wydał Sztukę zwaną naiwną i Na skróty. Redaktor „Kontekstów". Wiesław Juszczak - profesor w Instytucie Sztuki PAN i UW, historyk sztuki, filozof, autor wielu książek i artykułów. Ostatnio wydał Fragmenty. Szkice z teorii i filozofii sztuki. St. Zbigniew Kamieński - studia ASP w Krakowie i Warszawie, dyplom w Pracowni Litografii, Wydz. Grafiki. Profesor w Katedrze Wychowania Plas­ tycznego, Wydziału Nauczycielskiego Politechniki Radomskiej, uczy także w liceum plastycznym. Uprawia rysunek, malarstwo, zajmuje się także plakatem. Współorganizator wystaw rysunku współczesnego. 26 wystaw indywidualnych. Udział w wielu ogólnopolskich i międzynarodowych wy­ stawach grafiki i rysunku i wystawach sztuki pol­ skiej za granicą. Witosław Klembowskl - student etnologii w Uni­ wersytecie Warszawskim. Maciej Krupa - antropolog kultury (studia UJ), redaktor polskiej sekcji radia BBC w Londynie. Jerzy Kutkowskl - ukończył Studium Reklamy w Warszawie. Malował w konwencji sztuki naiwnej (udział w licznych wystawach). Obecnie rysuje miasta (udział w ponad 70 wystawach w kraju i za granicą, 16 wystaw indywidualnych, prace w licz­ nych muzeach). Pracuje jako nauczyciel fotografii. Należy do Związku Polskich Artystów Plastyków. Mieszka w Radomiu. Jacques Le Goff - jeden z najwybitniejszych współczesnych historyków francuskich. Pośród je­ go prac znajdują się tak fundamentalne dzieła jak Kultura średniowiecznej Europy, Sakiewka i życie, Gospodarka i religia w Średniowieczu, Człowiek Średniowiecza (red.). Jurij MIchajłowiczŁotman- nieżyjący już wybitny literaturoznawca i semiotyk rosyjski. Inicjator słyn­ nej Letniej Szkoły w Kaariku i redaktor światowej sławy serii „Trudy po znakowym sistemam" (ze­ szyty naukowe Uniwersytetu Tartuskiego). Autor tekstów i książek z różnych dziedzin kultury, m.in. Semiotyka filmu, Struktura tekstu artystycznego, Aleksander Puszkin. Marcin Michalski - student etnologii w Uniwer­ sytecie Jagiellońskim. Stefan Morawski - emerytowany profesor w In­ stytucie Sztuki PAN, filozof, estetyk, krytyk sztuki. Redaktor naczelny „Polish Art Studies". Autor wielu prac z teorii sztuki i filozofii. WaldemarOkoń (ur. 1953)-historyk sztuki, poeta, eseista, pracownik Instytutu Historii Sztuki Uniwer­ sytetu Wrocławskiego. Wydał książki: Sztuka i nar­ racja. O narracji wizualnej w malarstwie polskim drugiej polowy XIX wieku (Wrocław 1988), Alegorie narodowe. Studia z dziejów sztuki polskiej XIX weku (Wrocław 1992), Sztuki siostrzane. Malarst­ wo i literatura w Polsce w drugiej połowie XIX wieku (Wrocław 1992), Wtajemniczenia. Studia z dziejów sztuki XIX I XX wieku (Wrocław 1996) oraz tom Wiersze północne (Wrocław 1991) i scenariusz widowiska teatralnego AntoniS., czyli Wieża Babel (Wrocław 1995). Jacek Olędzki - etnolog, pracuje na Wydziale Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego. Autor tekstów do naszego pisma od 1959r. Od kilkunastu lat łączy szczegółową i systematyczną pracę badawczą w Murzynowie koło Płocka z szerszą refleksją obejmującą inne części Polski oraz znane mu z autopsji miejsca w Europie, Azji i Afryce. Adam Paluch - profesor etnologii, pracuje w In­ stytucie Socjologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Zajmuje się medycyną niekonwencjonalną i ant­ ropologią ciała. Marcin Pastwa - student historii sztuki na Katolic­ kim Uniwersytecie Lubelskim. Stefania Peter - etnolog, absolwentka Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Hamburgu, obecnie dok­ torantka Uniwersytetu Viadrina (Frankfurt n/Odrą) Czesław Robotycki -dr. hab., pracuje w Instytucie Etnologii UJ. Autor licznych artykułów i książek m.in. Etnografia wobec kultury współczesnej. Za­ jmuje się antropologią kultury współczesnej. Sławomir Sikora - etnolog (studia UW), sekretarz redakcji „Konteksty". Zajmuje się antropologią fil­ mu i fotografii. Maria Skiba - studentka V roku etnologii Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego. Jest też śpiewaczką spec­ jalizującą się w wykonywaniu muzyki dawnej. Ludwik Stomma - profesor, etnolog, wykładowca w Ecole Pratique des Hautes Etudes (Sorbona). Autor m.in. takich książek jak Antropologia wsi polskiej XIX w. oraz Wzloty i upadki królów Francji. Wiesław Szpilka - etnolog (studia UJ), studia doktoranckie Instytut Sztuki PAN, pisze pracę dok­ torską poświęconą etnologicznej interpretacji kul­ tury masowej. Mieszka w Kościelisku. Monika Sznajderman - etnolog (studia UW), stu­ dia doktoranckie Instytutu Sztuki PAN; pisze pracę doktorską poświęconą postaci błazna w kulturze. Autorka książki Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i Aids. Janusz Tazbir - profesor historii; od wielu lat zajmuje się badaniem dziejów kultury polskiej XVI—XVIII stulecia, jak również historię reformacji i kontrreformacji. Opublikował kilkaset artykułów i ponad 20 książek dotyczących tej tematyki, m.in. Rzeczpospolita i świat, Kultura Szlachecka w Po­ lsce. Rozkwit. Upadek. Relikty, Państwo bez sto­ sów, Reformacja w Polsce. Redaktor naczelny „Odrodzenia i Reformacji w Polsce" (1965-). Wojciech Tomasik, dr hab., profesor WSP w Byd­ goszczy, historyk literatury. Opublikował książki: Polska powieść tendencyjna 1949-1955. Problemy perswazji literackiej, Ossolineum, Wrocław 1988; Słowo o socrealizmie. Szkice, Wyd. WSP, Byd­ goszcz 1991 (wznowienie -1993); Od Bally'ego do Banfield (i dalej). Sześć rozpra wo„ mowie pozornie zależnej", Wyd. WSP, Bydgoszcz 1992. W latach 1995-1996 stypendysta Fundacji Sorosa (RSS HESP). Helen Wayne (Malinowska) - najmłodsza córka Bronisława Malinowskiego z pierwszego małżeńst­ wa. Uczęszczała do szkoły w Angliii, studiowała historię w USA. Po powrocie do Anglii pracowała w Foreign Office Information Department a następ­ nie kolejno w BBC Television, była reporterką pisma „Life". Wydała korespondencję Bronisława Malinowskiego z żoną, Elsie Masson Malinowską, The Story of Life. Terence Wright - profesor antropologii kultury, fotograf, wykładowca o mediach sztuki i antropolo­ gii wizualnej na wydziale humanistycznym w Uni­ wersytecie w Luton. Członek Oksfordzkiego Towa­ rzystwa Fotografików. Wojciech Wrzosek - filozof nauki. Zajmuje się filozofią humanistyki i współczesną historiografią. Jest autorem m.in. monografii Historia - Kultura - Metafora. Powstanie nieklasycznej historiografii. (Leopoldinum 1995) (wyd. ang. History - Culture -Metaphor. Facets of non-classical historiography. Poznań 1997) oraz licznych artykułów publikowa­ nych w kraju i za granicą. Uczestniczył w wielu konferencjach naukowych, prowadził badania i wykładałmiędzy innymi w Paryżu, Madrycie, Florencji, Turynie, Moskwie. Jest redaktorem naczelnym "Studiów Metodologicznych" i członkiem Komitetu Redakcyjnego międzynarodowego rocznika „Odysseus". 225 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/562b64a6fd97f8e039dbcae672bf7301.pdf 06ac2691db098cdf5c4c2c1c4ef7ffa7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3692 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3469 Title A name given to the resource Natura: kultura / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.141-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Natura: kultura Ludwik Stomma Pod latarnią najciemniej. Przez dziesięć lat byłem zafas­ cynowany strukturalizmem, przez następnych dziesięć roz­ liczałem się ze strukturalizmem i w najskomplikowańszych analizach szukałem błędu. Aż nagle błąd sam podszedł, uchylił kapelusza i powiedział grzecznie: - Mam nadzieję, że już nie przeszkadzam, ale czekałem na pana od lat; tutaj pod latarnią właśnie... Stało się to podczas czytania Stu dwudziestu dni Sodomy, czyli szkoły libertynizmu markiza Donatien Alphonse François de Sadc'a. Lektura to dosyć monotonna: bohaterowie wciąż kopulują na najbardziej nieprawdopodobne sposoby, torturują partnerów, wdychają ich wyziewy i zjadają ekskrementa. Pośród setek sposobów obcowania nie ma tylko jednego: stosunku kobiety i mężczyzny, w którym (figura obojętna) zespolenie ich organów płciowych mogłoby prowadzić do najbanalniejszego w świecie zapłodnienia. Jest to kwestia zasadnicza. Libcrtynizm jest otóż, w rozumieniu jego wyzna­ wców, sublimacją seksu, relacji międzyludzkich i rozkoszy. Niezbędnym zaś warunkiem sublimacji jest zastąpienie nor­ malności przez konstrukcję intelektualną, instynktownego przez wymyślone, natury przez kulturę. Jean Jacques Rousseau miał może inne odpowiedzi od markiza de Sade'aczy Mirabeau. U podstaw jego rozumowa­ nia stała jednak ta sama opozycja: natura - kultura. To nie ważne, że chodząc po parku w Ermenonville, który był dla filozofa uosobieniem natury, śmiech nas bierze na widok romantycznych mostków, kaskad i starannie przystrzyżonych platanów. To tutaj, a nie w brzydkim buszu żyły szczęśliwe podług myśliciela dzieci natury. Ale - powtórzmy - to nie ważne. Zasadniczy jest sam podział: natura na lewo, kultura na prawo. Claude Lévi-Strauss jest, jak pamiętamy, wielbicielem Jean Jacquesa Rousseau i w kolejnych publikacjach kreował go na patrona francuskiej i omalże światowej etnologii. Przerwijmy na chwilę. Las posadzony w rządki, równe linijki sosenka za sosenką. Jest to kultura, czy natura? Kompozycyjnie, ogrodniczo albo leśniczo kultura na pewno. Ale skądinąd drzewo jest samo w sobie uosobieniem natury, A potem las zaczyna zarastać. Krzewy, jeżyny, maliny... już nawet wejść się nie da. Tymczasem jedne sosny uschły, inne rozsiały dookoła botaniczne potomstwo. Nic nie zostało z pierwotnej geometrii. Więc już natura zwyciężyła kulturę? A jeśli tak, to w którym momencie. Czy wtedy, kiedy uschło pierwsze drzewko, czy kiedy drugie, lub trzecie. A co mają na to do powiedzenia sikorki bogatki, które znalazły dziuplę w pniu najzupełniej kulturowo posadzonego drzewa? A wstyd nagości na przykład. Owszem nasi przodkowie skakali ongiś po gałęziach niczym się nie krępując, a jeszcze wcześniej byli pratchawcami lub pantofelkami. Czy oznacza to, że naturyzm - tak jak się z nazwy reklamuje - jest rzeczywiście powrotem do natury, czy wręcz odwrotnie, kontestacją spetryfikowanych norm społecznych i obalaniem instynktowanych ograniczeń, Jacek Olędzki opisuje kurpiowskich chłopców, dla których ten pejzaż jest piękny, który płaski. Góry, nawet na najbar­ dziej malowniczych pocztówkach, zdają się im obrzydliwe. To kultura - bo im na równinie orać łatwiej, czy natura właśnie - gatunek nizinny, wtopił się w swój ekosystem i tylko w nim może egzystować? Są w końcu zwierzęta nizinne i tylko w górach mogące żyć. Kto widział kozice na Helu? Więc jak to w końcu jest? Tak oto dochodzimy do węzłowego problemu befsztyka tatarskiego. Jest to kawał surowego ale (uwaga!) mielonego lub subtelnie pokrojonego na wąskie paseczki wołowego mięsa wzbogaconego surowym żółtkiem i ewentualnie in­ nymi dodatkami po części surowymi, ale nie koniecznie - żeby wspomnieć tylko solony lub kiszony ogórek lub wędzoną rybkę... Jak zaszeregować tatara w strukturach kulinarnych z Le cru et le cuit Lévi-Straussa? - W pierwszej chwili odczuwamy pokusę odpowiedzi, iż zaszeregować się go po prostu nic da. Ale nie jest to prawda. W rzeczywistości da się go zaszeregować dowolnie - albo w szeregu natury, bo surowy; albo kultury, bo mielony, a co więcej stosowany jako przystawka lub dodatek do przetworzonego trunku. Miejsce w strukturze zależy więc od uprzedniego zdefiniowania tatara. Wniosek z jego w tejże strukturze miejsca będzie więc nieuchronnie tautologią. Dotyczy to oczywiście nie tylko tatara. Kiedy na przykład uznaje Lévi-Strauss jaguara za „wywąchiwacza ptaków" i z tego tytułu umieszcza go w karkołomnej interpretacji mitu przekładającego się na zapis reguł stosunków pokrewieństwa, może mieć rację. Ale właśnie tylko może. Jaguar może być bowiem i jest postrzegany w tychże mitach na szereg innych sposobów. Założenie staje się wyjaśnieniem, czyli wracamy do tatara. To już nudne. Fascynująca jest jednak w tym wszystkim niezachwiana wiara Lévi-Straussa w organizującą nasz świat wyobrażeń potęgę opozycji kultura-natura. Kiedy Zbigniew Benedyktowicz oparł swoje prace na opozycji: swój-obcy, ukazywał, że nasz (swój) porządek jest w oczach naszych (swojaków) naturalny i jedynie prawidłowy. Powtórzę: w naszych oczach. Otóż nic z tego u Lévi-Straussa. Lévi-Strauss wierzy w or­ ganiczne i obiektywne rozgraniczanie między naturą i kulturą. Jest w tym nieodrodnym synem swoich: ziemi i czasów, Deklaracja praw człowieka i obywatela z 26.08.1789, najpiękniejsze dziedzictwo Rewolucji Francuskiej, prokla­ muje: „Reprezentanci ludu francuskiego uznają (...) natural­ ne, niezbywalne i święte prawo człowieka..." I dalej: „Ludzie rodzą się i pozostają wolni i równi..." Tak Żyrondyści, jak i Danton, Marat, Robespierre odwołują się co chwilę do pojęcia dobrej natury, naturalnego porządku wolności i rów­ ności spaczonego przez tyranię. Kpi z nich niemiłosiernie J. M. Bocheński: „Ludzie są oczywiście nierówni: jedni są młodzi, inni starzy, jedni silni, inni słabi, mądrzy i głupi, szlachetni, zbrodniczy i tak dalej. Mało jest więc zabobonów tak idiotycznych jak wiara, że ludzie są równi..." I rzeczywiś­ cie - mitu równości, podobnie zresztą jak i wolności ludzkiej 141 �r nie da się utrzymać bez podbudowania mitem innym: natury ludzkiej, prawa naturalnego... Stąd wchodzą: natura i nadająca jej tożsamość opozycja natura-kultura do republikańskiego katechizmu. Będą też odmieniane przez wszelkie możliwe przypadki. Osobiście lubię najbardziej ten cytat z mowy Clemenceau: „Alzacja i Lotaryngia są z natury francuskie; tylko zdcgenerowana cywilizacja germańska może podtrzymywać tezy przeciwne, sztucznie ukute przez płatnych szarlatanów i skorumpowa­ nych historyków." I drugi jeszcze, z. przemówienia parlamen­ tarnego Jean Malin: „Domy tolerancji (burdele - przyp. L.S.) wynikają z konieczności zaspokojenia naturalnych potrzeb ludzkich, żądanie ich zamknięcia to abstrakcyjne wymysły pseudomoralistów i eunuchów." Raz po tej stronie, raz po tamtej (jak libertyni i Jean Jacques Rousseau) ale sama opozycja jest niepodważalna. Czy rację ma francuski parlamentarzysta uważający, że zaspokojenie byle z kim potrzeby seksualnej jest rzeczą naturalną, zaś ograniczanie warunków owegoż zaspokojenia poprzez normy moralno-rodzinnc, wydzielenie miejsca lub czasu - dyktatem kultury? Instynktownie chcielibyśmy się z nim zgodzić. Tymczasem zoologowie wykazują, że szereg gatunków ssaków, a przede wszystkim ptaków zachowuje w stadle daleko idącą, jeśli wręcz nie absolutną wierność... Kościół katolicki uważa z kolei, że naturalne jest poszanowa­ nie dla własnego płodu. Tymczasem w świecie zwierzęcym zabijanie lub opuszczanie nadwyżek potomstwa jest na po­ rządku dziennym... Tyle tylko, że argumenty biologów, czy zoologów i tak żadnej ze stron nie interesują. Dla Kościoła objawienie jest naturą samą, dla Lévi-Straussa wszelki feno­ men odczuwany religijnie stanowi w sposób oczywisty dzie­ dzictwo kultury... W obu przypadkach pojęcie „natura" nie opiera się na żadnej spójnej koncepcji naukowej, a jest tylko konstrukcją intelektualną, która ma być stroną w opozycji. Lévi-Strauss pisze także (Rasa i kultura), że primo: nie ma ras; secundo: wszystkie kultury są równe - nie ma wyższych i niższych; tertio: samo już postrzeganie różnic jest rasizmem. Są to trzy założenia w sposób oczywisty niezgodne z naszym 142 doświadczeniem i z badaniami naukowymi antropologów (w przypadku pierwszym), historyków i socjologów (w przypad­ ku drugim), wreszcie ze zdrowym rozsądkiem (w przypadku trzecim). Pozostają natomiast w zgodzie z polityczno-filozo­ ficzną doktryną republikańską. W ramach jej porządku to, że zauważanie inności ras byłoby powszechnym omamem jako że rasy nie istnieją, nie stanowi contradictio in adiecto. Rasa funkcjonuje tu bowiem jako narzucony przez kulturę fał­ szywy dyktat, który musimy pokonać, aby dojść do natural­ nego stanu rzeczy samego w sobie. Innymi słowy jest świat areną zmagania się wymyślonych ideologii, a wymyślić można wszystko - przecież: nie tytko równość i braterstwo, ale także wolność; spośród których słuszną jest jedynie ta nasza... Tutaj dochodzimy wreszcie do fundamentalnej różnicy między strukturaIizmem i funkcjonalizmem. Bronisław Mali­ nowski uważa, iż człowiek w potrzebie przypomina sobie co tam ostatnio czytał w technicznych książkach na dany konkretny temat, patrzy jakie ma narzędzie i ilu specjalistów pod ręką, zakłada przedsiębiorstwo i (jeśli na giełdzie nie ma krachu, czyli jeśli nie zajdą okoliczności szczególne) za­ spokaja potrzebę. Nic to innego, niż ideologia liberalizmu w najczystszej jej postaci z Adama Smitha rodem. LéviStrauss uważa, że jest to wizja prostacka. Toż stosunki społeczne nie są wolnym rynkiem. Miotają nimi religie, ideologie, wszelkie intelektualne konstrukcje. Praktyka życia ludzkiego przenosi nad mamonę inne wartości. Jakie? Najróż­ niejsze. Ale zgodne z naturą są tylko: wolność - równość - braterstwo. I lak wróciliśmy do punktu wyjścia. Nie jestem już być może strukturalistą. Nieco śmieszy mnie przekładanie naszych paryskich sporów na miły Bororo. Ale trzech rzeczy nie mogę Lévi-Straussowi odmówić: że był moim mistrzem, że wstrząsnął podstawami etnologii i, że jest z najczystszej jakobińskiej tradycji republikaninem. A skądinąd bardzo mnie zadziwia, że ci, co piszą o sfał­ szowanej przez marksizm wizji nauki, nic widzą fałszu l i ­ beralnego, republikańskiego etc. To nie jest postmodernizm. To tylko dyscyplina w powijakach. Jedna z wielu w tej sytuacji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e7fd6b6e3b1b0293863dcc15046e113.pdf 957e277d5ca1b5b6769d2fcd2950d937 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4077 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3807 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2; s.65 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA NR 2 ROK 1956 T R E Ś Ć : R o z p r a w y Str. Tadeusz Seweryn Polskie w y c i n a n k i papierowe M a t e r i a ł y Tanina B i e n i a r z ó w n a Zofia B a r b a r a Roman Maria Głowa Reinfuss Przeździecka i XVII i XVIII wieku 67 s p r a w o z d a n i a E l e m e n t y l u d o w e w u r z ą d z e n i u izby u b o ż s z e g o czaństwa krakowskiego Materiały do m a p y w XVII wieku miesz­ . ośrodków garncarskich w . 106 Polsce 115 Szkolenie, kadr naukowych i organizacja b a d a ń z z a ­ kresu sztuki ludowej w R u m u n i i 120 Sztuka ludowe w muzeach Bukaresztu . . . . 124 . . . . 132 R e c e n z j e Rss. Maria J a n Manugiewicz. Znamierowska- Prufferowa Wspomnienie o rzeźbiarzu stroje ludowe kujawskim Feliksie Błasz- czyku P A Ń S T W O W Y I Polskie 135 I N S T Y T U T S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5ba633d25dc8fdbae22965ae5d1f3f4.pdf be8663953e113ae35c6f4cfe0a113b88 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4811 ros. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4466 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.2 Creator An entity primarily responsible for making the resource Resume Language A language of the resource ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S QUARTERLY PUBLISHED H F O BY THE ART INSTITUTE No. 2 YEAR BOOK L K OF THE POLISH XIX A ACADEMY R T O F SCIENCES 1963 SUMMARY OF ARTICLES A n n a K u t r z e b a - P o j n a r o w a - J A N STANISŁAW BYSTRON AS A HISTORIAN A N D THEORETICIAN OF FOLK CULTURE T h e a r t i c l e contains a r e v i e w o f t h e a c t i v i t y of t h e l a t e J . S. Bystroń ( b o r n 20.Л.1892, d i e d 18.XI.1964) t h e o u s t a n d i n g sociologist a n d e t h n o g r a p h e r w h o d i e d last y e a r . H i s w o r k w a s a c o n t i n u a t i o n i n P o l a n d o f ideas t h a t a r c a n e a r a p p r o a c h t o t h e F r e n c h school of E D u r k h e i m a n d M . Mausse, u n d e r w h o m h e studied. Bystroń' s a c i t i v i t y w a s c o n f i n e d t o t h e y e a r s b e t w e e n the t w o w o r l d w a r s , b u t n o w interest is again being shown i n his works, w h i c h w h e n they w e r e w r i t t e n , o f t e n o n t h e basis o f i n c o m p l e t e m a t e r i a l s , w e r e a n attempt at a systematic presentation of f o l k culture, a n a t t e m p t a t a synthetic approach to t h e subject. T h e a u t h o r e s s discusses i n d e t a i l t h e w o r k s b y Bystroń »n folklore, graphic folk a r t , t h e theory of f o l k culture a n d t h e ethnic division of Poland. A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a - FOLK PAINTERS FROM GIDEL T h i s a r t i c l e is a m o n o g r a p h i c essay on h e h i s t o r y o f a c e n t r e o f f o l k p a i n t i n g , u n k n o w n so f a r , i n a f a m o u s place of pilgrimages. G i d e l , a v i l l a g e n e a r Częstochowa, o n o n e o f t h e m a i n p i l g r i m r o u t e s , w a s f a m e d as a m i r a c l e v i l l a g e as f r o m t h e 17th c e n t u r y . T h e p r o x i m i t y of t h e biggest place of p i l g r i m a g e s i n P o l a n d , a n d at t h e same t i m e t h e biggest centre of f o l k painting,, w a s t h e reason f o r t h e q u i c k develop­ m e n t o f G i d e l b o t h as a p l a c e o f p i l g r i m a g e s a n d as a centre of religious paintings destined f o r t h e p i l g r i m s . T h e f i g u r e o f t h e M a d o n n a a n d C h i l d , w h i c h , as l e g e n d has i t , w a s t u r n e d u p b y t h e p l o u g h o f a p o o r p e a s a n t Czeczek i n h i s f i e l d , is t h e o b j e c t o f c u l t i n G i d e l . B u t t h e d e v e l o p m e n t o f G i d e l as a p l a c e o f p i l g r i ­ mages o n l y b e g a n i n t h e 17th c e n t u r y , a f t e r t h e D o m i n i ­ can F a t h e r s h a d b e e n b r o u g h t t h e r e i n 1615. T h e D o m i n i ­ can F a t h e r s b u i l t a c h u r c h i n t h e v i l l a g e (1632-1644) and a monastery too, a n d published t w o books on t h e h i s t o r y of G i d e l a n d t h e m i r a c l e s of t h e M a d o n n a (1636—1642) A t the same t i m e t h e m o n a s t e r y d i s t r i b u t e d graphic pictures of the M a d o n n a Tnd the first votive K r e s f o r h e r w o r s h i p - a m o n u m e n t a l cycle о m r t u r r a u l u s t r a t m g t h e h i s t o r y o f th™ c u T o f t h e G i d e ^ I v H d o n n a w a s a f s o n a n t e d D u r i n f i t h e 18th c e n t u r y G i d e b e c a m e Tven m o r e ^ o o n u l a i and t h e m o n a s t e r y ' c o n t i n u e d Tts a c t i v e ot Z t i n ; t h r m S u rf the to become general i n f o l k a r t . I t . s h o w s t h e m n a c u l o u s f i n d i n g o f t h e M a d o n n a c o m b i n e d w i t h a scene o i h e ! adoration b y the Dominican patrons. The Gidel Monastery itself was never a b i g artistic c e n t r e , I n t h e a r c h i v e s o f t h e M o n a s t e r y , o n l y the n a m e s of t h e D o m i n i c a n F a t h e r s w h o were p a i n t e r s h a v e b e e n recorded. T h e role o f t h e Monastery w a s r a t h e r confined to d i s t r i b u t i n g p i c t u r e s of t h e M a d o n n a o r p o i n t i n g p i c t u r e s f r o m r e a d y m a d e p l a t e s t h a t were o r d e r e d f r o m other monasteries or f r o m l a y artists. The f o l k painters w o r k i n g i n Gidel came there f r o m n e a r b y Częstochowa. T h e r e are r e c o r d s o f t h i s , b e g i n n i n g f r o m t h e t u r n o f t h e 1 8 t h a n d 1 9 t h c o n t u r i e s . B u t i t is p r o b a b l e t h a t t h e same a p p l i e s t o t h e 1 8 t h c e n t u r y , t o o . We k n o w t h e names o f three Gidel P a i n t e r s J a n S ł o w i k o w s k i a n d F r a n c i s z e k K o ś m i d r o w i c z a n d h i s son Józef. T h e f i r s t t w o w e r e m a s t e r s o f t h e p a i n t e r s ' " g u i l d i n Częstochowa a n d c a m e t o G i d e l s t r a i g h t f r o m t h e r e Józef K o ś m i d r o w i c z t h e l a s t o f t h e G i d e l p a i n t e r s l e f t t h e v i l l a g e as a m i d d l e - a g e d m a n a n d w a n d e r e d r o u n d t h e s u r r o u n d i n g v i l l a g e s l o o k i n g f o r Deoolc t o b u v h i s Pictures, f o r a t t h e e n d o f the19?h century^ f o l k p a i n t i n g s were being more and[more'generally^ousted b y o ^ ^ i n t ^ T h e authoress analyses t h e relics of f o l k p a i n t i n g associated w i t h G i d e l i n t h r e e g r o u p s : 1. 95 v o t i v e p i c t u r e s f r o m t h e c h a p e l i n G i d e l . T h e s e pictures, p a i n t e d o n boards, w e r e done a t t h e same t i m e , most p r o b a b l y a t t h e b e g i n n i n g o f t h e 1 9 t h c e n t u r y . They w e r e perhaps t h e pictures of J a n Słowikowski ( a b o u t 1774-1841). T h e i c o n o g r a p h i c c o m p o s i t i o n o f these pictures, generally typical of European votive paintings as f r o m t h e 1 6 t h c e n t u r y , as w e l l as t h e a r c h a i c costumes of t h e Dersons i n t h e p i c t u r e s i n d i c a ' e t h a t t h e a r t i s t Allowed m u c n older patterns' probably modelling his olctuTes o n o l d d a m a g e d v o t i v e p a f n t i n g s t h a t i t h a d been d e c k e d t o ™ r t ^ Z r I L ^ s № the u c t u r e s are a v e r y near approach t ^ f o l k p a i n t i n g 2. P i c t u r e s o f t h e G i d e ) M a d o n n a f o u n d o u t s i d e G i d e l i n l o c a l i t i e s a l m o s t a l l o v e r P o l a n d i n t h e areas c o v e r e d b y p i l g r i m a g e s t o Częstochowa a n d G i d e l . A s r e g a r d s iconographic features a n d composition they are very s i m i l a r t o each o t h e r , t h e i r f o r m a l f e a t u r e s a l l o w i n g of t h e i r i n c l u s i o n i n t h e g r o u p o f p a i n t i n g s p r o d u c e d b y Częstochowa a r t i s t s i n v i e w o f t h e f a c t t h a t t h e r e i s a l a c k o f d a t a c o n c e r n i n g t h e i r o r i g i n w e c a n n o t state w h e t h e r - t h e y w e r e p a i n t e d i n G i d e l o r Częstochowa as t h e f o r m a l f e a t u r e s " o f t h e p a m t i n g s Ьу a r t i s t s f r o m t h e s e twei centres a r e very ImuŁ 3. P i c t u r e s p r e s e r v e d i n G i d e l a n d t h e s u r r o u n d i n g villages. Some o f t h e m are said b y t h e local i n h a b i t a n t s t o be t h e w o r k o f Józef K o ś m i d r o w i c z (1827-1917) a n d s o m e o f t h e r e m a i n i n g ones c a n b e a t t r i b u t e d t o F r a n ­ c i s z e k K o ś m i d r o w i c z (1799 — a b o u t 1850). T h e s e p i c t u r e s are o f t h e M a d o n n a C h r i s t a n d t h e m o s t p o p u l a r s a i n t s , a n d as r e g a r d s b o t h i c o n o g r a p h i c a n d f o r m a l f e a t u r e s a r e a k i n t o t h e Częstochowa p a i n t i n g s . B u t i t is possible t o d i s t i n g u i s h t h e creative i n d i ­ v i d u a l i t y o f t h e d i f f e r e n t p a i n t e r s . T h e w o r k o f Józef Kośmidrowicz, w h o i m i t a t e d t h e G i d e l f o l k painter:;, w a s u n f o r t u n a t e l y t h e least i n t e r e s t i n g f r o m t h e a r t i s t i c p o i n t of view. B u t t h e analysis of t h e f o l k paintings f r o m G i d e l , w h i c h w a s o n l y o n e o f t h e " c h i p s o f f t h e Często­ c h o w a b l o c k ' gives a D r e l i m i n a r v idea o f t h e differences n t h e f o l k p a i n t i n g s o f t h a t g r o u p b o t h as r e g a r d s t h e i r f o r m a l a n d 1 о т п ™ р Ы с features: 1 M a r i a P r z e ż d z i e c k a - „PISANKI" I N T H E BIA­ ŁYSTOK REGION The w a x technique of m a k i n g „pisanki" (painted Easter eggs), p r a c t i c e d i n P o l a n d s i n c e t h e 1 0 t h c e n t u r y (excavations i n Opole a n d W r o c l a w ^ h a s been preserved i n p a r t i c u l a r a m o n g t h e people of t h e Białystok V o i v o d s h i p , w h o a r e g r e a t l y d i f f e r e n t i a t e d as r e g a r d s n a t i o n a l i t y , r e l i g i o n a n d social m i l i e u . W i t h t h e l o c a l Byelorussians i n p a r t i c u l a r , t h e n u m e r o u s „pisanki" m a d e b y t h e m a r e associated w i t h p a s t o r a l a n d a g r i c u l t u r a l r i t e s ( g o i n g to t h e rye-field), household magic ( t h r o w i n g „pisanki" o v e r t h e house o r k e e p i n g t h e m i n t h e h o m e ) , a n d w i t h the c u l t of t h e dead ( p l a c i n g „pisanki" o n graves). T h e p r o h i b i t i o n o f b r e a k i n g eggs o n E a s t e r S u n d a y i s t h e c o n t i n u a t i o n o f t h e b e l i e f i n t h e m a g i c r o l e o f t h e egg as a n " o v u m r u p t u m " . T h e c u s t o m o f k n o c k i n g eggs t o g e t h e r , w h i c h i s s t i l l p r a c t i c e d t o d a y is r e g a r d e d as a g a m e n o w , a s i s t h e c u s t o m o f r o l l i n g Easter eggs. T h e c u s t o m o f p r e s e n t i n g E a s t e r eggs ( p i s a n k i ) t o r e l a t i o n s a n d friends a n d groups going f r o m door t o door w i t h E a s t e r g r e e t i n g s , t h e l a t t e r c u s t o m b e i n g k n o w n &s „ p o w o l o c z e b n y m " i n t h e southern p a r t of t h e voivodship a n d as .,po A l l e l u j i " i n t h e n o r t h e r n p a r t , h a s s u r v i v e d a n d is even g e t t i n g m o r e w i d e s p r e a d . T h e „ p i s a n k i " a r e m a d e m o s t l y b y w o m e n . T h e y use t h e w a x t e c h n i q u e , p u t t i n g t h e w a x o n t h e egg i n a r a t h e r primitive w a y w i t h a matchstick or t w i g (in the central part of t h e voivodship, w h i c h has n o t a n y p a r t i c u l a r traditions i n m a k i n g „pisanki"), o r using a p i n a n d s o m e t i m e s a n a i l ( i n t h e n o r t h e r n p a r t , m o r e o i less along t h e banks of t h e R i v e r Biebrza) o r u s i n g a s m a l l f u n n e l k n o w n as „ s t u c h a w k a " ( t h e d i s t r i c t s o f B i e l s k 12Э �P o d l a s k i a n d S i e m i a t y c z e ) . T h e s c r a p i n g t e c h n i q u e is o n l y f o u n d extensively i n the locality of Łomża a n d t h a t of maceration occurs sporadically. - because of a n u m b e r of s m a l l l o c a l i n d i v i d u a l i t i e s i n t h e a r c h i t e c t u r a l d e s i g n of t h e b u i l d i n g s , w h i c h w e r e d u e to t h e fact t h a t the village w a s a place of c h u r c h festivals. The authors make a detailed analysis of the construc­ t i o n a l e l e m e n t s of t h e cottages, t h e e v o l u t i o n of t h e i r i n t e r i o r l a y o u t a n d t h e shape of t h e b u i l d i n g s . T h e l i v i n g quarters of the h i s t o r i c a l cottages i n K a l ­ w a r i a P a c l a w s k a a r e of t h e c o n s t r u c t i o n k n o w n i n P o l a n d as „ p r z y s ł u p o w a " , t h a t is, w i t h e x t e r n a l w o o d e n p i l l a r s s u p p o r t i n g t h e róof ( f i g . 8 - 1 3 ) . T h i s t y p e o f b u i l d i n g is f o u n d b o t h i n Rzeszów V o i v o d s h i p a n d i n other regions, b u t t h e r e a r e n o l a r g e c o n c e n t r a t i o n s o f t h i s k i n d oi b u i l d i n g . The outhouse p a r t of the b u i l d i n g , u n d e r the s a m e r o o f as t h e l i v i n g q u a r t e r s , is of t h e c o n s t r u c t i o n k n o w n i n P o l a n d as „ s ł u p o w a " , t h a t is, a s k e l e t o n f r a m e of wooden pillars to w h i c h the w a l l beams or boards are attached f r o m the inside. U p t i l l t h e S e c o n d W o r l d W a r , t h e l a y o u t of t h e i n t e r i o r of t h e cottages w a s a l w a y s t h e s a m e , t h a t i s , t h e r o o m s o p e n i n g o u t f r o m one c o r r i d o r r u n n i n g t h e w h o l e l e n g t h o f t h e b u i l d i n g . O n one s i d e t h e r e w e r e t h e l i v i n g rooms, a n d o n the other, the outhouses (fig. 8-10), the l a t t e r r a r e l y h a d c o m m u n i c a t i n g doors a n d were usually entered f r o m outside. T h e r e l a t i v e l y l a r g e n u m b e r of these r o o m s a n d t h e i r l a r g e size d i d n o t c o r r e s p o n d t o t h e s i z e of t h e f a r m or household, b u t was due to t h e fact t h a t they w e r e u s e d as l o d g i n g s f o r p i l g r i m s T h e l a c k of c o m m u n i c a t i n g doors i n t h e i n t e r i o r w a s to p r e v e n t stealing. T h e v i l l a g e of K a l w a r i a P a c l a w s k a i n t h e d i s t r i c t o f P r z e m y s ł i s a m o n g t h e m o s t f a m o u s p l a c e s of p i l g r i ­ m a g e s in P o l a n d . I t b e c a m e p a r t i c u l a r l y p o p u l a r i n t h e s e c o n d h a l f of t h e 1 9 t h c e n t u r y . A l l along the m a i n street a n d r o u n d the m a r k e t s q u a r e , t h e cottages h a d a r c a d e s a t t h e f r o n t ( f i g . 1 4 - 1 7 ) , b u t t h e y w e r e n o t b u i l t o n t o t h e cottages i n t h e side streets. D u r i n g t h e c h u r c h f e s t i v a l s t h e p e d l a r s p u t u p t h e i r s t a l l s u n d e r t h e s e arcades. T h e considerable increase i n the n u m b e r of p i l g r i ­ mages at t h a t t i m e b r o u g h t p r o s p e r i t y b o t h to the K a l w a r i a c h u r c h a n d to the speedily developing village. J a n u s z O p t o ł o w i c z - JAKUB POTTER FROM BIAŁA PODLASKA T h e b u i l d i n g s p u t u p i n t h e y e a r s 1860-1880 to t h i s v e r y day account f o r a considerable percentage of a l l the b u i l d i n g s i n t h e v i l l a g e . T h e r e is also a l a r g e g r o u p o f houses b u i l t i n t h e f i r s t q u a r t e r o f t h e 2 0 t h c e n t u r y , w h i c h f o l l o w the 19th century i n t e r i o r l a y o u t a n d shape of b u i l d i n g . T h i s s e t t l e m e n t of r e l i c s of f o l k s t y l e b u i l d i n g m a r k e d f o r t h e i r e x c e p t i o n a l c o h e s i o n is, in t h e o p i n i o n o f t h e a u t h o r s of a r t i c l e , v e r y i n t e r e s t i n g , a b o v e a l l , T h e a r t i c l e c o n t a i n s r e m i n i s c e n c e s of t h e l a t e J a k u b C z e c z e l e w s k i , a p o t t e r , w h o d i e d o n A u g u s t 2 n d , 1963 ( b o r n 1907). H e l e a r n t t h e t r a d e of p o t t e r f r o m h i s l a t h e r , a n d i n his w o r k c o n t i n u e d the t r a d i t i o n s of t h e local f o l k p o t t e r y , b o t h as r e g a r d s f o r m a n d o r n a m e n t a t i o n . I n the post-war years he p a r t i c i p a t e d i n n u m e r o u s competitions a n d e x h i b i t i o n s of f o l k a r t , w i n n i n g m a n y prizes. T h e „pisanki" m a d e by a p p l y i n g w a x w i t h a p i n have s t a r - l i k e motifs of r e g u l a r or a s y m m e t r i c a l and f l o w i n g a r r a n g e m e n t of l i n e s , w h i c h h a v e b e e n g r e a t l y e n r i c h e d i n recent years, {plate I). The w a x „pisanki" usually have a w h i t e p a t t e r n on a b l a c k b a c k g r o u n d . T h e y are r a r e l y f o u n d i n other c o l o u r s o r i n m a n y c o l o u r s ( p e r h a p s t h e i n f l u e n c e of t h e n e i g h b o u r i n g L i t h u a n i a n v i l l a g e s ) . A s r e g a r d s t h e „pisan­ k i " made w i t h the s t u c h a w k a " , t h e oldest a n d most g e n e r a l t y p e o f d e c o r a t i o n is t h e t r a d i t i o n a l a r r a n g e m e n t o f c e n t r a l m o t i f s (Dlate' 41 p l a c e d a t t h e c r o s s i n g D o i n t o f t w o l i n e s r u n n i n g f r o m t o p t o b o t t o m of t h e egg a n d one l i n e r u n n i n g r o u n d i t t r a n s v e r s e l y - like t h e s p e c i ­ mens f o u n d i n the 11th century excavations i n Opole a n d also in? s ^ h n e n s w i d e l y tounT^ Poland The newest and Z s " i n t e r e s L nisanki" regards o r n a ! т т Г а п а colour a r e t h o s f m a d e d u r i n g t h e Ы " t e n v e a r s от so i n t h P l o r a l i t v of M t S s i a Natural d y e a r e used t o c o l o u r t h e I T e s (for i n s t a n c e onion s k i n s a ? d r r harkł Г п Г > 1 ! X t d « t r д 3 T h p o r n T m L ^ t t n on rhP c r a n e d a n d m ™ ed a s W пЛГ,™^™? n™t»lf™ ^ tome " w " t h e formTot a ^ s L d e d d r a w i n g Jadwiga and A n a t o l i usz Czerepinscy COTTAGES I N K A L W A R I A PACŁAWSKA CZECZELEWSKI, �П О Л Ь С К О Е КВАРТАЛЬНЫЙ № ЖУРНАЛ Н А Р О Д Н О Е ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ И С К У С С Т В О ИСКУССТВА ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК ГОД И З Д А Н И Я X I X 2 1965 РЕЗЮМЕ Анна К у т ш е б а - П о й н а р о в а — ЯН СТАНИС­ Л А В В ЫС Т Р О Н Ь — ИСТОРИК И ТЕОРЕТИК НА­ РОДНОЙ К У Л Ь Т У Р Ы В с т а т ь е о б с у ж д а е т с я научная д е я т е л ь н о с т ь н е д а в ­ н о скончавшегося известного с о ц и о л о г а и этнографа Я . С. Б ы с т р о н я (20.Х.1892 — 18.XI.1964). Б ы с т р о н ь б ы л п о с л е д о в а т е л е м идей, б л и з к и х ф р а н ц у з с к о й школе Е. Д ю р к х е й м а и М . Мосса, у ч е н и к о м к о т о р о г о он б ы л . Деятельность Быстроня проходила в межвоенный период, н о сейчас его т р у д ы вновь в ы з ы в а ю т б о л ь ш о й интерес. Х о т я в с в о и х и с с л е д о в а н и я х Б ы с т р о н ь н е всегда р а с п о л а г а л п о л н ы м и м а т е р и а л а м и , т о все ж е его т р у д ы я в л я ю т с я п о п ы т к о й систематизирования я в л е н и й н а ­ р о д н о й к у л ь т у р ы , п о п ы т к о й создания н а у ч н о г о с и н ­ теза. А в т о р н а с т о я щ е й статьи б о л е е подробно р а с с м а т р и ­ вает т е т р у д ы Б ы с т р о н я , к о т о р ы е п о с в я щ е н ы ф о л ь ­ к л о р у , н а р о д н о й г р а ф и к е , теории народной к у л ь т у р ы и этническому делению П о л ь ш и . Анна К у н ч и н ь с к а - И р а ц к а МАСТЕРА НАРОДНОЙ ЖИВОПИСИ - ГИДЛЕВСКИЕ Статья является монографическим очерком по истории н е и с с л е д о в а н н о г о д о с и х п о р центра н а р о д ­ ной ж и в о п и с и , к о т о р ы й н а х о д и т с я в известной п а л о м ­ н и ч е с к о й местности. Г и д л е , деревня, р а с п о л о ж е н н а я б л и з Ченстоховы, при одном из г л а в н ы х п а л о м н и ч е с к и х трактоя, у ж е в X V I I в е к е п р о с л ы л а к а к ч у д о д е й с т в е н н а я местность. Близкость известнейшего в П о л ь ш е паломничес­ к о г о центра и в то ж е в р е м я к р у п н е й ш е г о центра н а ­ родной ж и в о п и с и и м е л а р е ш а ю щ е е з н а ч е н и е д л я б ы с ­ трого роста Г и д л с й , к о т о р ы е в свою о ч е р е д ь с т а л и местом п а л о м н и ч е с т в а и ц е н т р о м р е л и г и о з н о й ж и в о ­ писи, п р е д н а з н а ч е н н о й д л я странников. П р е д м е т о м к у л ь т а в Г и д л я х я в л я е т с я статуэтка Мадонны с младенцем, которую по преданию выкопал в п о л е б е д н ы й к р е с т ь я н и н Чечко (1516 г.). Г и д л е с т а л и п р и о б р е т а т ь известность к а к место п о ломничества л и ш ь в X V I I в. в связи с призв анием в 1915 г. д о м и н и к а н ц е в . В т е ч е н и е н е с к о л ь к и х д е с я т ­ ков л е т д о м и н и к а н ц ы п о с т р о и л и к о с т е л (1632—1644) и м о н а с т ы р ь , а т а к ж е и з д а л и д в е книги, о п и с ы в а ю щ и е историю Г и д л е й и чудеса, т з о р и м ы е Б о г о м а т е р ь ю (1636—1642). В то время м о н а с т ы р ь р а с п р о с т р а н я л у ж е г р а ф и ч е с к и е о б р а з к и Богоматери, п о я в и л и с ь т а к ж е первые образки — дарственные приношения Мадон­ н е — и б ы л создан м о н у м е н т а л ь н ы й ц и к л картин, и л л ю с т р и р у ю щ и х историю к у л ь т а Г и д е л ь с к о й Б о г о ­ матери. В X V I I I веке популярность Гидлей неуклонно росла и монастырь ш и р о к о с л а в и л ч у д о т в о р н у ю Б о г о м а т е р ь , распространяя и з д а н н ы е о ней книги, в п е р в у ю ж е очередь г р а ф и ч е с к и е образки. И м е н н о в то в р е м я б ы л окончательно установлен иконографический тип изо­ бражения М а д о н н ы , п р и н я т ы й затем в народном искусстве: это сцена, п о в е с т в у ю щ а я о ч у д е с н о й н а ­ х о д к е статуэтки Богоматери, сцена, и з о б р а ж а ю щ а я п о ­ к л о н е н и е доминиканцев. Г и д е л ь с к и й м о н а с т ы р ь никогда н е п р и н а д л е ж а л к б о л е е к р у п н ы м х у д о ж е с т в е н н ы м центрам. В а р х и ­ в а х м о н а с т ы р я с о х р а н и л и с ь л и ш ь е д и н и ч н ы е имена х у д о ж н и к о в и з ч и с л а г и д е л ь с к и х доминиканцев. Р о л ь м о н а с т ы р я с в о д и л а с ь скорее к распространению и з о ­ бражений Богоматери либо к печатанию образков с г о т о в ы х п л а с т и н о к . Э т и пластинка з а к а з ы в а л и с ь в д р у г и х м о н а с т ы р я х л и б о у светских х у д о ж н и к о в Народные живописцы, работавшие в Гидлях, пере­ б р а л и с ь туда из соседней Ченстоховы. Об этом говорят с о х р а н и в ш и е с я д о к у м е н т ы конца XVIII и начала X I X вв. О д н а к о в п о л н е в о з м о ж н о , ч т о а н а л о г и ч н о е я в л е н и е н а б л ю д а л о с ь у ж е в X V I I I в. И з в е с т н ы имена т р е х г и д е л ь с к и х ж и в о п и с ц е в ; Я н а С л о в и к о в с к о г о , Ф р а н ц и ш к а К о с ь м и д р о в и ч а и его сына Ю з е ф а . Два п е р в ы х родом из Ченстоховы б ы л и мас­ терами ч е н с т о х о в с к о г о ц е х а ж и в о п и с ц е в . Ю з е ф К о с ь мидрович, п о с л е д н и й из г и д е л ь с к и х ж и в о п и с ц е в , п о ­ к и н у л в среднем в о з р а с т е с в о й п о с е л о к и странствуя п о окрестным деревням, и с к а л в о з м о ж н о с т и п р о д а в а т ь свои картины, т а к - к а к к к о н ц у X I X в. п р о и з в е д е н и я народной ж и в о п и с и все б о л е е вытеснялись олео­ графией. А в т о р с т а т ь и д е л и т г и д е л ь с к и е п а м я т н и к и народной ж и в о п и с и на три г р у п п ы . 1) 95 образков — д а р с т в е н н ы х ( в о т и в н ы х ) п р и н о ­ шении — предположительно из Гидельской ча­ совни. Э т и л у о о ч н ы е и з о б р а ж е н и я в о з н и к л и о д ­ новременно, в н а ч а л е X I X в. В о з м о ж н о , ч т о а в т о ­ ром и х б ы л Я н С л о в и к о в с к и (ок. 1774--1641). Иконографическая композиция этих иконок при­ н а д л е ж и т , н а ч и н а я с X V I века, к о б щ е м у т и п у европейской ж и в о п и с и , д а р с т в е н н ы х п р и н о ш е н и й . Архаизация одежды представленных лиц также свидетельствует о том, ч т о живописец, п о л ь з о ­ в а л с я с т а р и н н ы м и образцами. В о з м о ж н о это б ы л и с т е р т ы е иконки, к о т о р ы е р е ш е н о з а м е н и т ь новыми. П о своему х а р а к т е р у э т и и к о н к и о ч е н ь б л и з к и народной живописи. 2) И з о б р а ж е н и я Г и д е л ь с к о й Богоматери, н а й д е н н ы е за п р е д е л а м и Г и д л е й и р а с с е я н н ы е ч у т ь л и н е на территории всей П о л ь ш и п о местам с л е д о ­ в а н и я п а л о м н и к о в в Ченстохову и Г и д л е . Что касается и к о н о г р а ф и и и к о м п о з и ц и и , то они очень с х о ж и и п о своим ф о р м а л ь н ы м ч е р т а м могут б ы т ь п р и ч и с л е н ы к ч е н с т о х о в е к о й ж и в о ­ писи. В с е ж е ввиду отсутствия д а н н ы х о и х происхождении, н е л ь з я установить создавались л и они в Г и д л я х и л и ж е в Ченстохове, так-как ф о р м а л ь н а я связь м е ж д у этими д в у м я центрами очень близка. 3) К а р т и н ы , с о х р а н и в ш и е с я на т е р р и т о р и и Г и д л е й и о к р е с т н ы х д е р е в е н ь , Часть и з н и х п о местной традиции связана с и м е н е м Ю з е ф а К о с ь м и д р о ­ вича (1827—1917), н е к о т о р ы е м о ж н о приписать Ф р а н ц и ш к у К о с ь м и д р о в и ч у (1799— ок. 1650). Э т и и з о б р а ж е н и я Богоматери, Х р и с т а и н а и б о л е е п о ­ п у л я р н ы х святых, как ф о р м а л ь н о , т а к и по и к о ­ нографическому типу верны традициям ченсто­ ховекой живописи. Т е м не менее можно отличить творческое л и ц о о т д е л ь н ы х х у д о ж н и к о в - ж и в о ­ писцев. К с о ж а л е н и ю в х у д о ж е с т в е н н о м с м ы с л е творчество Ю з е ф а К о с ь м и д р о в и ч а п р е д с т а в л я е т собой м а л о интересное я в л е н и е . А н а л и з на­ родной живописи Г и д л е й , которая б ы л а л и ш ь одним из „ о с к о л к о в " ч е н с т о х о в с к о г о центра н а ­ родного творчества, дает, по м н е н и ю автора статьи, в о з м о ж н о с т ь о р и е н т и р о в о ч н о р а з о б р а т ь с я в о х в а т е н а р о д н о г о творчества этого х у д о ж е с т ­ венного к р у г а к а к в ф о р м а л ь н о м , т а к и и к о н о ­ графическом отношении. Мария САНКИ П ш е з ь д з е ц к а — БЕЛОСТКСКИЕ ПИ­ Т е х н и к а в о с к о в ы х писанок, известная в П о л ь ш е у ж е в X веке (археологические находки в Ополе и В р о ц л а в е ) , особенно с о х р а н и л а с ь в Б е л о с т о к с к о м воеводстве, н а с е л е н и е к о т о р о г о д о в о л ь н о р а з н о о б р а з н о к а к в н а ц и о н а л ь н о м , так и с о ц и а л ь н о м о т н о ш е н и я х , а т а к ж е р о з н и т с я вероисповеданием, Особенно среди м е с т н ы х б е л о р у с о в и с п о л н е н и е п и ­ санок тесно связано с п а с т у ш е с к и м и и с е л ь к о х о з я й ственпыми обрядами ( х о ж д е н и е „ в р о ж ь " ) , д о м а ш н е й магией (перебрасывание ч е р е з постройки, х р а н е н и е в д о м е ) , а т а к ж е с к у л ь т о м у м е р ш и х ( в о з л о ж е н и е на м о г и л ы ) . О м а г и ч е с к о й р о л и яйца к а к „ o v u m r u p t u m " 131 �с в и д е т е л ь с т в у е т Запрещение разбивать яйца в первый день Пасхи. Сохранился также обычай у д а р я т ь с я яйцами, к о т о р ы й т е п е р ь п р е в р а т и л с я скорее Б и г р у ; точно т а к ж е к а к катание яиц. К р о м е того повсюду сохранился обычай дарить писанки родственникам и з н а к о м ы м , а т а к ж е обычай х о д и т ь группами с п о з ­ д р а в л е н и я м и . В ю ж н о й части воеводства этот обычай н а з ы в а е т с я „по в о л о ч е б н ы м " , а в северной — „по Аллилуя". П и с а н к и г л а в н ы м образом д е л а ю т ж е н щ и н ы . О н и применяют в о с к о в у ю т е х н и к у , примитивным образом н а к л а д ы в а я воск с п о м о щ ь ю п а л о ч к и и л и спички (в ц е н т р а л ь н о й части воеводства, где традиция писа­ нок очень с л а б о развита), и л и с п о м о щ ь ю б у л а в к и иногда гвоздя (на севере, п р и б л и з и т е л ь н о до реки Б е б ж а ) л и б о с п о м о щ ь ю н е б о л ь ш о й воронки, так наз. „ с т у х а в к и " ( п о в я т ы В е л ь с к П о д л я с к и и Семятичи), Т е х н и к а р ы т ь я ч а щ е всего встречается в окрестностях Л о м ж и , а гравировка применяется л и ш ь в ' е д и н и ч н ы х случаях. Писанки, п о к р ы в а е м ы е воском с п о м о щ ь ю б у л а в к и , у к р а ш а ю т с я з в е з д н ы м и р е г у л я р н ы м и и л и ассиметрич е с к и м и мотивами, к о т о р ы е в п о с л е д н е е время стали з н а ч и т е л ь н о р а з н о о б р а з н е е (табл. I ) . Эти писанки, как п р а в и л о , имеют б е л ы й у з о р на черном фоне. О т н о с и ­ т е л ь н о р е д к о встречаются писанки д р у г о г о цвета л и б о м н о г о ц в е т н ы е ( в о з м о ж н о здесь с к а з ы в а е т с я влияние соседних л и т о в с к и х д е р е в е н ь ) . Среди писанок, вы­ п о л н я е м ы х п ш помоггги с т у х а в к и " стаоейшим м п а и ft fi ТТРГ 1 ПИ П т О Г Т П и И Й П Н Ь Ш Tłl/Г ГГПМ ЯК П ЯГ-ТГЯ Т П Я ЛИТ [ Ш 1 Н - ное р асп ол о ж е ни е цент р а л ь н ы х мотавга > (табл и одного поперек Такие писанки б ы л и IV) иа найдены п р и р а с к о п к е F О п о л е ( X I В } И ВО МНОГИХ М&СТЯ.Х 3 1 пределами Польши. Н о в е й ш и м и самым интересным орнаментом и р а с ­ цветкой о т л и ч а ю т с я писанки, в ы п о л н я е м ы е у ж е с в ы ш е д е с я т и л е т в окрестностях Семятич (рис. 12). Д л я рас­ цветки у п о т р е б л я ю т с я естественные красители (на­ пример л у к о в и ч н а я ш е л у х а , о л ь х о в а я кора) и синтети­ ч е с к и е к р а с к и (краски д л я ш е р с т и и х о л с т а ) . О р н а ­ мент г р а в и р о в а н н ы х и т р а в л е н н ы х писанок н а п о м и ает орнамент в о с к о в ы х и л и ж е пытается н а т у р а л и ­ стически в ы т е н я т ь отображение. Я д в и г а и А н а т о л и й Черепиньские - КОМПЛЕКС ИЗБ В К А Л Ь В А Р И И ПАЦЛАВСКОЙ Д е р е в н я К а л ь в а р и я П а ц л а в с к а (ловят П ш э м ы с л ь ) п р и н а д л е ж и т к известнейшим местам паломничества в П о л ь ш е . О с о б у ю п о п у л я р н о с т ь деревня эта приобрела во второй п о л о в и н е X I X века. З н а ч и т е л ь н о у с и л и в ш и е с я тогда паломничества спо- собствовали росту зажиточности как к а л ь в а р и й с к о г о костела, так и деревни, которая быстро з а с т р а и в а л а с ь . Дома, в о з в е д е н н ы е в 1В60—1880 гг., по сей день составляют з н а ч и т е л ь н у ю часть всей д е р е в е н с к о й з а ­ стройки. З н а ч и т е л ь н у ю г р у п п у составляют дома, п о ­ строенные в первой четверти X X в., к о т о р ы е с о х р а ­ нили общую конструкцию и внутреннюю планировку построек X I X в. Этот и с к л ю ч и т е л ь н о гармонический к о м п л е к с п а ­ мятников народного зодчества, — п о м н е н и ю авторов статьи, — особенно интересен с в о е о б р а з н ы м и а р х и ­ т е к т у р н ы м и деталями, в ы з в а н н ы м и п а л о м н и ч е с к и м х а ­ рактером К а л ь в а р и и П а ц л а в с к о й . А в т о р ы подробно а н а л и з и р у ю т э л е м е н т ы к о н с т р у к ­ ции изб, э в о л ю ц и ю и х в н у т р е н н е г о расположения и в н е ш н е г о типа. С т а р и н н ы е постройки К а л ь в а р и и П а ц л а в с к о й имеют в ж и л о й части так наз. п р и с т о л б о в у ю к о н с т р у к ц и ю (рис. 8—13).' Этот тип строительства встречается как в Ж е ш о в с к о м воеводстве, так и в д р у г и х р а й о н а х , где имеется б о л ь ш о е количество подобных построек. В х о з я й с т в е н н о й части, которая н а х о д и т с я под одной к р ы ш е й с ж и л о й , — п р и м е н я л а с ь столбовая к о н с т р у к ­ ция. Д о второй мировой в о й н ы в н у т р е н н я я п л а н и р о в к а и з б ы б ы л а всегда одинаковой — однотрактной: п о одну сторону с е н е й н а х о д и л и с ь ж и л ы е п о м е щ е н и я , по д р у г у ю — х о з я й с т в е н н ы е (рис. 8—10). Эти п о с л е д н и е р е д к о и м е л и внутреннее с о о б щ е н и е и в х о д к ним б ы л о б ы ч н о извне. О т н о с и т е л ь н о б о л ь ш о е к о л и ч е с т в о т а к и х построек, д о в о л ь н о о б ш и р н ы х и п р о с т о р н ы х независимо от н у ж д д а н н о г о хозяйства, о б ъ я с н я е т с я тем, ч т о они с л у ж и л и н о ч л е г о м д л я п а л о м н и к о в . Отсутствие внутреннего сообщения имело ц е л ь ю предотвращение краж. В д о л ь главной у л и ц ы и вокруг центральной п л о ­ щади, и г р а в ш е й р о л ь р ы н к а с т р о и л и с ь дома с н а в е ­ сами (рис. 1 4 — 1 7 ) ; на б о к о в ы х у л и ц а х т а к и х домов н е ставили. В о время п р е с т о л ь н ы х праздников под н а ­ весами р а с п о л а г а л и с ь т о р г о в ц ы со своими товарами. Яиущ Оптолович — ЯКУБ ГОНЧАР ИЗ ВЯЛОЙ ПОДЛЯСКОЙ ЧЕЧЕЛЕВСКИ Статья п о с в я щ е н а памяти гончара Чечелевского, р о ж д е н н о г о в 1907 г. и скончавшегося 2 сентября 1963 г. Гончарному р е м е с л у Чечелевски обучался у с в о е г о отца. В своих работах он с л е д о в а л традициям местного народного гончарства, п р и д е р ж и в а я с ь т е х ж е ф о р м и у к р а ш е н и й при в ы д е л ы в а н и и посуды. В п о с л е в о е н н ы е г о д ы Чечелевски принимал участие в ряде конкурсов и в ы с т а в о к народного искусства и б ы л неоднократно награжден. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI wydawane P.P. PAN przez WYDAWNICTWA ARTYSTYCZNE I FILMOWE BIULETYN H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , p o n a d 100 s t r . d u ż e g o f o r m a t u , o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 z l , p r e n u m e r a t a półroczna 48 zł, r o c z n a — 96 zł. POLSKA SZTUKA LUDOWA, k w a r t a l n i k , 64 s t r . d u ż e g o f o r m a t u , b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — około 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , o k o ł o 100 s t r . d r u k u , kilkanaście i l u s t r a c j i . C e n a 10 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 20 zł, r o c z n a — 40 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 s t r . d r u k u , l i c z n e p r z y k ł a d y C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. Wszystkie meracie. czasopisma nabywać WARUNKI „POLSKIEJ można regularnie jedynie w nutowe. prenu­ PRENUMERATY SZTUKI LUDOWEJ" P r e n u m e r a t ę n a k r a j p r z y j m u j ą urzędy p o c z t o w e , l i s t o n o s z e o r a z O d ­ działy i D e l e g a t u r y „ R u c h " . M o ż n a r ó w n i e ż d o k o n y w a ć w p ł a t n a k o n t o P K O N r 1-6-100020 ~ C e n t r a l a Kolportażu P r a s y i W y d a w n i c t w „Ruch" Warszawa, u l . W r o ­ n i a 23. P r e n u m e r a t y p r z y j m o w a n e są d o 15 d n i a miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. C e n a p r e n u m e r a t y : półrocznie zł 36, r o c z n i e zł 72. P r e n u m e r a t ę n a zagranicę, która j e s t o 40% droższa — Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych „Ruch" u l . W r o n i a 23, t e l . 20-46-88, k o n t o P K O N r 1-6-100024. przyjmuje Warszawa, SPRZEDAŻ E g z e m p l a r z e n u m e r ó w z d e z a k t u a l i z o w a n y c h można n a b y w a ć w P u n k ­ cie W y s y ł k o w y m P r a s y A r c h i w a l n e j „ R u c h " , W a r s z a w a , u l . S r e b r n a 12, k o n t o P K O N r 114-6-700041 V I I O/M W a r s z a w a . A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u S z t u k i P A N posiada R o z p o w s z e c h n i a n i a W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w Pałacu i N a u k i w Warszawie. Ośrodek Kultury Stołeczno Z a k ł a d y G r a f i c z n e . Z. 1. W - w a , Podchorążych 39. Z a m . 2ея'65. P a p . iius-tr, k l . I I I , 120 g Л1 - k a r t o n b i a t y k l . l i r . 220 g. B I . NakJacJ 1270 cgz. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80519969a6dcec37a16d3ffb4b23c3a6.pdf c38550f28a8cb4d9c6167f123ae35d19 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4810 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4465 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.2; s.128 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R к О N К I A za okres I - I I I 1965 Działalność muzeów J e d n y m z ważniejszych przeja­ w ó w r o z w i j a j ą c e g o się s t a l e m c h u regionalnego jest tworzenie n o w y c h m u z e ó w . Są o n e o r g a n i z o w a n e przez m i e j s c o w y c h działaczy p r z e d e w s z y s t ­ k i m w miastach powiatowych, a tak­ że w niektórych w s i a c h . W Z ł o t o w i e ( w o j , koszalińskiej o t w a r t o o s t a t n i o stałą ekspozycję muzealną p t . „Jesteśmy t u o d w i e ­ k ó w " . Obrazuje o n a dzieje ziemi z ł o t o w s k i e j i j e j w a l k o polskość. W y s t a w a m a także dział e t n o g r a ­ f i c z n y . P o k a z a n o t a m m . i n . narzę­ d z i a p r a c y na r o l i , wyposażenie izby c h a t y w i e j s k i e j , e k s p o n a t y ?. za­ kresu tkactwa i haftu ludowego. Największym z t w o r z ą c y c h się muzeów będzie w i e l o d z i a l o w e M u ¬ z e u m w Chełmie L u b e l s k i m . J e d e n z d z i a ł ó w poświęcony j e s t k u l t u r z e ludowej i etnografii. * W e w s i Z a w i d z u , w p o w . Sierpc powstało muzeum współczesnej rzeźby l u d o w e j . E k s p o n a t y z e b r a l i rzeźbiarze l u d o w i działający w o k o ­ licach Sierpca, a przede w s z y s t k i m Wincenty Krajewski z Zawidza i Mieczysław R u s z k o w s k i z Sierpca. * W e w s i P l u k o w o Duże, p o w . W ą ­ brzeźno, w z a b y t k o w e j c h a c i e p o d ­ c i e n i o w e j - będącej j e d n y m z n a j ­ starszych w w o j . b y d g o s k i m zabyt­ ków b u d o w n i c t w a wiejskiego - po­ w s t a j e m u z e u m z i e m i dobrzyńskiej. Z b i o r y j e g o z a w i e r a ć będą z a b y t k i s z t u k i l u d o w e j oraz k u l t u r y m a ­ terialnej. W Narewce, p o w . Hajnówka. Koło Przyjaciół Związku Radzieckiego p r z y szkole p o d s t a w o w e j organizuje regionalne Muzeum Kultury Ma­ terialnej i Sztuki Ludowej Biało­ r u s k i e j . ' z g r o m a d z o n o już w i e l e e k s ­ ponatów z dziedziny k u l t u r y m a ­ terialnej, j a k : stępy, kołowrotki, krosna/żarna, s o c h y o r a z h a f t o w a n e ręczniki i k o s z u l e , c h o d n i k i i t k a ­ n i n y d o p r z y k r y w a n i a łóżek. M u ­ z e u m służyć m a n i e t y l k o ludności m i e j s c o w e j , a l e także t u r y s t o m o d ­ wiedzającym miejscowe schronisko w drodze do Białowieży. Wystawy i konkursy Wystawa pt. „Kwiaty dla War­ s z a w y " o t w a r t a była o d 25 s t y c z n i a do p o ł o w y l u t e g o w s a l a c h w y s t a ­ wowych Towarzystwa Przyjaciół S z t u k Pięknych w W a r s z a w i e . O r g a ­ nizatorami wystawy były CPLiA oraz TPSP. B y i a to pierwsza w y ­ stawa l u d o w y c h kwiatów sztucz­ nych, opracowana na podstawie pe­ netracji terenowych przeprowadzo­ n y c h przez C P L i A . Pokazano ekspo­ naty współczesne, pochodzące ze w s z y s t k i c h n i e m a l regionów. Komisarzem wystawy i autorem s c e n a r i u s z a była J a n i n a O r y n z v n a , scenografię o p r a c o w a ł Czesław W i e l horski. Wydano katalog-składanke, zawierający 5 b a r w n y c h f o t o g r a f i i b u k i e t ó w o r a z krótki t e k s t w p r o w a ­ dzający. 128 Recenzję z w y s t a w y następnym n u m e r z e . w zamieścimy W y s t a w a pt. „Twórczość l u d o w a w województwie k a t o w i c k i m " czyn­ n a była w s a l a c h M u z e u m G ó r n o ­ śląskiego w B y t o m i u w o k r e s i e o d lutego do k w i e t n i a . O r g a n i z a t o r a m i wystawy b y l i : Wydz. K u l t . W R N w K a t o w i c a c h oraz M u z e u m Górno­ śląskie. P o k a z a n o o k . 140 e k s p o n a ­ t ó w reprezentujących współcześnie ż y w e d z i e d z i n y l u d o w e j twórczości p l a s t y c z n e j : t k a c t w o , strój, k o r o n k i , srebrnictwo (Cieszyńskie: kowal­ stwo artystyczne, garncarstwo, sny­ cerkę W d r z e w i e plastykę o b r z ę d o ­ wą (kraszanki m a s k i i g w i a z d y ko­ lędnicze), z a b a w k i o r a z rzeźbę i m a ­ larstwo. K a t a l o g w y s t a w y o p r a c o w a n y zo­ stał b a r d z o starannie przez m g r Barbarę B a z i e l i c h . Z a w i e r a o n a r t y ­ kuły i n f o r m a c y j n e dotyczące po­ szczególnych d z i e d z i n twórczości l u ­ d o w e j , listę z n a n y c h i a k t y w n y c h współczesnych twórców ludowych (informującą o r o d z a j u twórczości uprawianej przez nich oraz i c h uczestnictwie w wystawach i k o n ­ kursach) oraz spis eksponatów „Twórczość L u d o w a w W o i e w ó d l twie K a t o w i c k i m " , katalog wystawy na X X - l e c i e P R L , l u t y kwiecień 1965, B y t o m , s. 52, i l u s t r . 29. * Wystawa wycinanki łowickiej c z y n n a była w l u t y m i m a r c u w s a ­ lach M u z e u m Etnograficznego w To­ r u n i u . O r g a n i z a t o r a m i w y s t a w y bvło M u z e u m Etnograficzne w T o r u n i u i M u z e u m w Łowiczu z któreso z b i o r ó w pochodziło 1 2 0 ' e k s p o n a t ó w pokazanych na w y s t a w i o W zwiaz l° ™ a w ą Torfiamźowano СУИ £ zytów p o l w i e c o ^ kulturze l u d o w e T S go P ? e m s 7 v z n ! t S b u 0 z a w y c równik M u z SwfctkowS w t Ł l ° l W 1 i C Z U ' Z ^ m g L r H u - W m a r c u rozstrzygnięty został konkurs pt. „Gwiazdy kolędnicze i t u r o n i e " , ogłoszony p r z e z M u z e u m i m , W ł . O r k a n a w R a b c e . N a Kon¬ k u r s w p ł y n ę ł o 37 p r a c z R a b k i M s z a n y D o l n e j , Słonego, P o n i c S k o ­ mielnej Białej Poręby• Welkiei i Skawy. Pierwsze nagrody otrzy m a l i : za g w i a z d y 1 J R a b c i a k i T Stożek z P o r ę b y W i e l k i e ! Tózrfa Hanzel i W ł a d y s ł a w a Budzeń £ Skomielnej В a i d J Gacek z R h ki-Słonego za t u r o n i a - F иД^ ze S k o m i e l n e j . ° a W y s t a w a p t . „Śląska s z t u k a l u d o ­ wa t pamiątkarstwo regionalne" c z y n n a była w m a r c u w e W r o c ł a ­ w i u w salach w y s t a w o w y c h C P L i A , która w y s t a x y e z o r g a n i z o w a ł a . Z g r o ­ m a d z o n o o k o ł o 400 eksponatów r e ­ prezentujących twórczość ludową Śląska Górnego, O p o l s k i e g o i D o l ­ nego. P o k a z a n o m . i n . i n s t r u m e n t y muzyczne i przedmioty drewniane, z d o b i o n e snycerką z Cieszyńskiego; opolskie kraszonki i plecionki (ko­ sze), raciborską ceramikę. Część e k s ­ ponatów p r z e z n a c z o n a była d o s p r z e ­ daży n a m i e j s c u . Wystawa współczesnej kaszub­ s k i e j s z t u k i l u d o w e j c z y n n a była w m a r c u w salach D o m u K u l t u r y Dziecka i Młodzieży w K a r t u z a c h . Organizatorami wystawy byli CPLiA, W D K oraz Z M W . Zgromadzono ponad 200 eksponatów. C e r a m i k ę r e p r e z e n ­ towały naczynia wykonane przez Józefa K a ź m l e r c z a k a z K a r t u z i j e ­ go 1 3 - I e t n i e g o s y n a Józefa o r a z R y ­ szarda Necla z C h m i e l n a ; h a f t p r a c e zespołów h a f c i a r e k z K a r t u z : M Dąbrowskiej H. Sofisz, A. Ostrowskiej i Z Niklas. Plecionki pokazała H e l e n a K u n t z W d z y d z ; rzeźbę Leon Mayer z Lapalic Leon Haski z Wejherowa Leon Golla z Władysławowa, A p o l i n a r y • Pastwa z Wąglokowic i Izajasz Rzepa z Redy, Podobna wystawa czynna była w ostatniej dekadzie marca i w pierwszych dniach k w i e t n i a w Wej­ herowie. W salach P o w i a t o w e g o D o ­ m u K u l t u r y zaprezentowano prace twórców l u d o w y c h p o w i a t u wejherowskiego. Otwarcie w y s t a w y po­ łączone było ze s p o t k a n i e m z t w ó r ­ cami ludowymi. W marcu P D K w Wejherowie zorganizował wystawę prac twórców ludowych pow. wejherowskiego. O t w a r c i e połączono ze s p o t k a n i e m y. t w ó r c a m i . Różne Problem pamiątkarstwa regio­ nalnego, dotychczas nie rozwiązany p o m i m o l i c z n y c h konkursów, p o z o ­ s t a j e n a d a l w ośrodku z a i n t e r e s o ­ w a n i a władz k u l t u r a l n y c h . W stycz­ n i u sprawą tą zajęła się K o m i s j a Kulturalno-Turystyczna pod prze­ wodnictwem wiceministra Kultury i S z t u k i Z y g m u n t a G a r s t e c k i e g o . 13 stycznia K o m i t e t Drobnej Wytwór­ czości podjął u c h w a ł ę w sprawie koordynacji produkcji pamiątkar­ skiej. Rolę wiodącą powierzono C P L i A . Będzie o n a d o k o n y w a ł a o c e ­ n y całości p r o d u k c j i pamiątkarskiej p o d w z g l ę d e m jakości w z o r n i c t w a i c e n . P r z e d m i o t y , które zostaną o d ­ r z u c o n e w czasie s e l e k c j i p r z e p r o ­ w a d z o n e j przez art-plastyków i etno­ g r a f ó w , będą w y ł ą c z o n e ze s p r z e ­ daży. C P L i A z a j m i e się r ó w n i e ż organizacją w y t w ó r c z o ś c i pamiątek, zarówno w y k o n y w a n y c h przez cha­ ł u p n i k ó w w poszczególnych regio­ nach, j a k w y t w a r z a n y c h przemysło­ wo, n i e k o n i e c z n i e n a "terenie r e g i o n u d l a którego będą o n e p r z e z n a c z o n e . C P L i A z o r g a n i z o w a ł a z począt­ k i e m b r . k o n k u r s pamiątkarstwa r e ­ gionalnego Opolszczyzny. Wzięło w n i m udział 80 a r t y s t ó w - p l a s t y k ó w i twórców l u d o w y c h . W l u t y m o d ­ była się w O p o l u w y s t a w a p o k o n ­ kursowa w Woj. Domu Kultury. Około 100 t w ó r c ó w ludowych z S a d c c z v z n y w z i ę ł o udział w n a ­ radzie zwołanej w N o w y m Sączu z inicjatywy PRN przy udziale CPLiA. Omawiano sprawy organi­ z a c j i i z b y t u i c h przyszłej w y t w ó r ­ czości pamiątkarskie!. Mają oni sprzedawać s w e w y r o b y Z r z e s z e n i u Chałupników CPLiA. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a8965c85289989d895584a8dec1c186.pdf dca76a07ddb0c6b96591575d9ca4fee3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3054 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2858 Title A name given to the resource "Carmina Burana" - Scenariusz / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.322-324 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staniewski, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Włodzimierz Staniewski • SCENARIUSZ „CARMINA B U R A N A " WŁODZIMIERZ chciała nienawidzić i nie mogła, dręczona w sercu czuj łością dotkliwiej piekącą niż nienawiść. Odtrącali wszelkie jadło, wszelki napój, wszelką myśl i wszelkie pokrzepienie, jak się szukają niby ślepi posuwający się po omacku k u sobie, nieszczęśliwi, kiedy usychali roz­ dzieleni, bardziej nieszczęśliwi jeszcze, kiedy będąc przy sobie drżeli przed grozą pierwszego spotkania. DWA D N I , D W A D N I . T R Z E C I E G O D N I A ujrzała go nad­ chodzącego i rzekła pokornie:" Izolda Młodsza: „Wejdźcie Panie." T r i s t a n : „Czemu nazywasz mnie Panem?" Izolda Młodsza: „Ty wiesz o tym, że jesteś myiTi P3' nem i że T W O J A M O C , T W O J A M O C włada nade I mną i że jestem Twoją niewolnicą. A c h , czemuż nie rozjątrzyłam niegdyś ran, niestety nie wiedziałam wów-i czas tego co wiem dzisiaj " T r i s t a n : Co wiesz dzisiaj? Co Ciebie dręczy?" Izolda Młodsza: „Ach wszystko to, co wiem, dręczy mnie I ciało mnie i dusza moia " Tristan i I z o l d a Młodsza- Pnłożvła r e k e n a ramii niu, wargi zadrżały, zapytał" STANIEWSKI „Carmina Burana" Scenariusz 1. W P R O W A D Z E N I E [przejazd balii] [imiona] Ja, Merlin Król Marek Tristan Izolda Starsza Izolda Młodsza Viviana, żona Merlina [wprowadzenie konia] i T f l ; , ° 1 T ' . „ JLzolda Młodsza: „Iz Cię, rz Cię miłuję. I n s t a n i I z o l d a Młodsza: „Wówczas położył ustana jej ustach, ale gdy po raz pierwszy kosztowali miłościj Tamta wydała krzyk." Izolda Starsza: (krzycząc spada z szafy) T r i s t a n i Izolda Młodsza: „Kochankowie obłapili się. W i c h pięknych ciałach drgało pragnienie i życieJ C „Wielce Szanowni Panowie i Panie, czy wola Wasza usłyszeć opowieść o miłości i śmierci, o tym, jak za dawnych czasów ludzie w wielkiej żałobie miłowali się, a potem zasię pomarli." - Pomarli [chór] ) [wniesienie pochodni i zapalanie świec] T C I ZY T r i s t a n : „NIECH T E D Y PRZYJDZIE ŚMIERĆ." [wirowanie dwóch Izold, zrzucenie szat, przejście z T r i ­ stanem na koło Fortuny] 3. F O R T U N A I M P E R A T R I X M U N D I Pieśń: O fortuna... (C. B. 17) 2. S E N O RÓŻY. NAPÓJ MIŁOSNY ( T R I S T A N I IZOLDA) 4. W Y Z N A N I E (Izolda Starsza) Pieśń: Pieśń: Aveformosissima... (Carmina Burana 77) Tristan i Izolda Młodsza: „Słońce piekło, czułam pragnienie i zażądałam pić." Izolda Starsza: „Znalazłam wino." Tristan i Izolda Młodsza: „Nie, to nie było wino. T o była rozkosz straszliwa i męka bez końca i śmierć. Spo­ glądali na się w milczeniu jakby oszołomieni i zachwy­ c e n i razem. Zdawało się, że żywy krzew o ostrych cier­ niach, o pachnących kwiatach zapuszcza korzenie W krew Jego serca i silnymi więzami wiąże do pięknego ciała Jego ciało i wszystką myśl i wszystkie pragnienia." Tristan: „Ty, który pokochałeś mnie, T y czemóż od pierwszego dnia nie wygnałeś precz zbłąkanego przyby­ łego, aby Cię zdradzić. Jest Twoją żoną, a ja? Jest T w o ­ ją żoną i nie może mnie kochać." Tristan i Izolda Młodsza: „Kochała go, kochała, Izolda Starsza: „Zaiste piękny jesteś Miły mój, o jak-1 że uroczy. Łoże nasze z zieleni, belkami domu naszego! są cedry, a cyprysy ścianami. (...) Na łożu mym nocą szukałam Ukochanego. Szukałam go, lecz nie znalazłam. Wstanę, po mieście chodzić będę, wśród ulic i placów. (...) Ogrodem zamkniętym jestem, ogrodem zamkniętym, źródłem zapieczętowanym. (...) Pójdź Miły mój, powędrujmy w pola, nocujmy po wioskach. O świcie pospieszmy do winnic, zobaczyć, czy kwitnie winorośl. 322 �Włodzimierz Staniewski • SCENARIUSZ „CARMINA BURANA" I Czy pączki otwarły się, czy w kwieciu są już granaty. Tam Ci dam miłość moją. | Mandragory sieją woń. Nad drzwiami naszymi wszelki owoc wyborny, świeży i zeszłoroczny, dla Ciebie mój Miły chowałam." (Pian nad pieśniami) 5. WYZNANIE (Izolda Młodsza) Pieśń: (t w. norweska) Z '„Śniadajestem, lecz piękna, córki jerozolimskie. jak namioty Kedaru, jak zasłony Szalma. I Nie patrzcie na mnie żem śniada, że mnie spaliło słońce. | Synowie mej matki rozgniewali się na mnie, postawili mnie na straży winnic, a ja swej własnej winnicy nie ustrzegłam • (••) Połóż mnie jak pieczęć na swym sercu, jak pieczęć na swym ramieniu. Bo jak śmierć wielka jest miłość. Zarjejto żar ognia, płomień Pański. [Wody wielkie nie ugaszą jej, Nie zatopią jej rzeki. JEŚLIBY K T O O D D A Ł Z A M I Ł O Ś Ć CAŁE B O G A C T W O S W E G O D O M U , j POGARDZĄ N I M T Y L K O . 1 1 SCHWYTAJCIE N A M LISY, MAŁE LISY." nad pieśniami) L . CELUM N O N A N I M U M M U T A T (pieśń C. B . 15) N i z ojca, n i z matki zostałem stworzony; co do stworzenia, to byłem stworzony z dziewięciu żywiołów, z owocu owoców, z owocu Boga na początku, z prymulek i kwiatów pagórków, z rozkwitu lasów i drzew, z istoty ziemi. Ja zostałem ulepiony z kwitnących pokrzyw, z wody dziesiątej fali. Mnie stworzył wielki mag z zaczarowanej laski, z pięciu pięćdziesiątków nauczycieli i czarnoksiężników, jak Matematyka ja byłem stworzony... Czarodziej czarodziejów stworzył mnie przed światem... Ja przebywałem świty, ja spałem w purpurze. Ja byłem na wieży bojowej. Ja byłem w okryciu między królami... Ja byłem zaczarowanym wężem na wzgórzu. Ja byłem żmiją w jeziorze... Ja uczynię pole krwi, a na n i m stu wojowników. Długie i białe są moje palce, od dawna nie byłem pasterzem; ja żyłem jak wojownik, zanim stałem się człowiekiem liter. Ja wędtowałem, ja krążyłem. Ja spałem na stu wyspach, ja byłem w stu twietdzach. Ja byłem błękitnym łososiem. Ja byłem psem, byłem jeleniem, rogaczem na wzgórzu. Ja byłem pniem, łopatą, siekierą w ręce... Ja znam nazwy gwiazd z północy na południe Ja byłem w twierdzy... JabyłemwTetragramaton... (wg walijskiej Pieśni Amergina; w innej wersji: Pieśni tłumaczenie: Nie ducha, a jedynie miejsce zmienia człowiek stały... Zaniechaj rzeczy ze złego życzenia zrodzonej. Ptzewróci się ten, co źle stopę postawił, Runie dom na kmchej opoce stawion... Taliesina) 6a. KRZYK M E R L I N A Ja byłem w wielu kształtach, zanim mnie uwolniono: Ja byłem smukłym, zaczarowanym mieczem... Ja byłem kroplą deszczu w powietrzu. Ja byłem promieniem gwiazdy; . Ja byłem słowem w litetach, byłem księgą u jej początku; Ja byłem latarnią światła przez jeden rok i pół; Ja byłem mostem, który sięga przez sześćdziesiąt ujść; Ja byłem ścieżką, byłem orłem, byłem koralem w morzu. Tristan: „Gdybym mówił językami ludzi i aniołów, A (twojej) miłości bym nie miał, Stałbym się jak miedź brzęcząca..." Marek: 7. S E N O R Ó Ż Y (Król M a r e k i Tristan) (wg Si Unguis angelicis loąuar et humanis - C. B. 77, i Hymnu o miłości - I K o r ) „Gdy byłem dzieckiem (jak ty), mówiłem jak dziecko, czułem jak dziecko, myślałem jak dziecko. Kiedy zaś stałem się mężem, zgubiłem to, co dziecięce." Pieśń: Ayos (C. B. 5 l a i Ps. 103) 323 �Włodzimierz Starúewski • SCENARIUSZ „CARMINA BURANA" 7A. M E R L I N : Teraz widzicie jakby w zwierciadle, niejasno; A wtedy zobaczycie twarzą w twarz. Teraz poznajecie po części, A wtedy poznacie tak, jak zostaliście poznani. Tak więc trwają wiata, nadzieja, miłość, te trzy: et ab Evangelio iam sutgunt lévite, sectam nostram subeunt, que salus est vite. M e r l i n : As, król, dama, walet. Pieśń: Parum... a z nich największa jest miłość. 15. P R Z Y S Z A L O N Y M B R O D Z I E (Król Marek, Izolda Starsza, Tristan) Pieśń: Circa mea pectora - zaśpiew 8. O F O R T U N A . . . ( C . B . 17) Semper crescis aut decrescis; vita detestabilis... Król M a r e k : Mea pectora. T r i s t a n : Mea pectora. Pieśń: Ego sum abbas Cucaniensis... (C. B. 222) 8A. PIEŚŃ I Z O L D Y S T A R S Z E J 9. L A S M O R E Ń S K I (Tristan, Izolda Starsza, Król Marek) 16. C Z Y Ż N I E T U J E S T Ó W Z A C Z A R O W A N Y SAD...? M e r l i n , Izolda: „Zaczarowany, czarnoksięską mocą] dwa razy do roku ginie i znika oczom. Teraz tak zgij nął. CZYŻ N I E T U , CZYŻ N I E T U , CZYŻ NIE TU! jest... ów zaczarowany sad, mur z powietrza, kwitnące drzewa, ziemia pachnąca. Bohatyr żyje w n i m nie stal 11. P I E K Ł O M U Z Y K A N T Ó W , K R Z Y K rzejąc się i żadna wroga siła nie może skruszyć muid M E R L I N A (w ciemności) z powietrza. N i e ! M u r z powietrza już rozpękł się otol W Í | L K 1 Z* DOTÍtiTfX CSt COTljldCTC ITÍ (XOTTllTXOTViTYi LJOTfílTíO. i nie jest ci to sad zaczarowany, ale jednego dnia, mil (C. B. 27) ła... Trzeba uciekać, trzeba uciekać i nigdy nie wró-l 12. F L O R E T S I L V A N O B I L I S (Izolda Starsza, cić. Śmierć moja bliska, z dala od Ciebie umrę... 10. C R U C I O - K R U C J A T A Pieśń: He dies, the friend of sinners dies... Tristan) ( C . B . 149) 13. P O J E D N A N I E Pieśń gruzińska Mi. ły, zamknij ramiona i obłap mnie ciasno, tak iżby ser-I rozpękły się, dusze uleciały. Zabierz mnieł w kraj szczęśliwy, w kraj skąd n i k t nie wtaca, gdz naiwvbornieisi śpiewacy śpiewają pieśń bez końca ' Chorał: Veni, veni venias, ne me mori facias hyrca hyrce nazaza trillirivos! (C. B. 174) 14. O R D O V A G O R U M - C Z C I G O D N Y Z A K O N WŁÓCZĘGÓW, TRĘDOWATYCH I U C Z O N Y C H W PIŚMIE Pieśń: Daj nam ją... Pieśń: Cum „In orbem Universum" decantetur ite sacerdotes ambulant, currunt cenobite ' I f r F J1 F L Zabierz mnie. Tak, zabiorę cię w szczęśliwy kraj żyj wveh Czas zbliża sie Czvż nie wvoilismv iuż całei ne-B' d z y i całei radości . Czas zbliża Skoro siędopinin wiotkim ieili cierawolam trJridńesr? Mih zawdT mnie ty uiiL Trleha uciekać „Dzkje Tristana i Izoldy" Pieśń: Ecce torpet probitas, virtus sepelitur... (C. H| 219) 17. S Z A L E Ń S T W O T R I S T A N A Motyw OddaM się tańcząc 18. C Z A R N Y Ż A G I E L Pieśń: (eksomologeishe to kyrio) 324 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3e9159e39906ae230cf7f8cb4066c2c.pdf 68d96a385fc43dfaef80b109e3919657 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3046 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2850 Title A name given to the resource Postscriptum o ofierze krwawej u Greków / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.242-243 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lengauer, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Włodzimierz Lengauer • POSTSCRIPTUM O OFIERZE KRWAWE] U GREKÓW Historia ta miała i inny wariant, ale istotne są dwa WŁODZIMIERZ jej elementy: poczucie winy sprawcy oraz przekonanie, LENGAUER że zwierzę samo sobie jest winne, zostało ukarane lub zabite w gniewie. Podobne wątki występują i w innych Postscriptum o ofierze krwawej u Greków przytaczanych przez Porfiriusza opowieściach. U Hezjoda opowieść o pierwszej ofierze różni się od tych mitów przede wszystkim tym, że obrzęd ofiarny ustanawia Prometeusz, a więc postać należąca do świa­ ta nieśmiertelnych, do kategorii bogów (chociaż nie (w odpowiedzi Jackowi Dobrowolskiemu) olimpijskich). Ofiara krwawa ma więc początki boskie, także dlatego, że słynny podstęp Prometeusza dokonał się przecież za wiedzą Dzeusa, który na dodatek znal [Rozmowa o „Gardzienicach" wszelkie jego przyszłe konsekwencje, a należało do nich wysyłanie ludziom Pandory. A l e różnica jest jesz­ i Metamorfozach] cze głębsza, bo według opowieści Porfiriusza ludzie w czasach przed ofiarą krwawą znali k u l t bogów i skła­ dali i m ofiary, tyle że wyłącznie z płodów rolnych. We­ Mi dług Hezjoda k u l t u bogów najwyraźniej wcześniej nie było. Poeta nie mówi tego wprawdzie explicite, ale prze­ it o genezie ofiary krwawej w jego klasycz­ nej, nieomal „ortodoksyjnej" wersji, czyli ta­ ki, jaki opowiada Hezjod w Theogonii, ma jedną cechę jedna cecr wspólną z ujęciem Porfiriusza, czy jeszcze wcześniej niektórych pitagorejczyków lub może orfi­ ków (świadectwem tych wczesnych koncepcji są od­ powiednie fragmenty Kathdrmoi Empedoklesa). W obu wypadkach pojawia się zgodne przekonanie, że były niegdyś czasy, gdy bogom nie składano takich ofiar. Porfiriusz zresztą też przecież przytacza wcze­ śniejsze opowieści, posługując się między i n n y m i ob­ szernymi fragmentami niezachowanego do naszych czasów traktatu Teofrasta Peri eusebeias. M i t y , które zna i opowiada Porfiriusz mówią o pierwszym wypadku zabicia zwierzęcia w ofierze, a najbardziej charaktery­ styczna jest t u zaczerpnięta z Teofrasta opowieść sta­ nowiąca aition obrzędu ateńskiego spełnianego w dzień święta Dzeusa (Diholieia) Według tego m i t u zabity wówczas wół był sam sobie winien ponieważ ziadł' i zdentał wyłożone na ołtarzu płody rolne jakie wtedy składano bogom w ofierze Nieiaki Sońatros zresztą nie-Ateńczyk, oburzony tym postępkiem po­ rwał siekierę i zabił zwierzę. Rzecz znamienna, wołu poch Sopatros opuścił A t e n y . A l e kraj na­ wiedziła klęska posuchy i głodu, a wyrocznia delficka poleciła szukać sprawcy mordu. Sprowadzono więc Sooatrosa ale z jakichś powodów nie wykryto że to on zabił zwierzę. T e n zaś, by uwolnić się od poczucia winv i ci ażaceina id n i m k latw Y zażad; ń by u, czyniono go obywatelem i by odtąd zabii ano zwierze w ofierze w imieniu całei wsnólnoty Tak sie i stało a dziwny obrzęd ofiarny z którego archaicznych i niezrozumia łvch cech nodkniwa iuż Arysrnfanes^ nrzy świecie Di IrJil łączył sie odrad z nosznkiwaniem snrawcy mnr A , i Z J r ^ t Z T n n Z „znaniem noża nfiarne.ó za Z e c , ^ s ^ l ^ e m t e l ! ,7nn,>n^ 7 n za winnego i SKazaniem tego przeamiotu na utopienie 11 l\J LUI. cież pisze o krisis ,czyli rozdzieleniu ludzi i bogów na §ó" rze Mekone. Do tego mtorrieritu ludzie i bogowie żyli ra­ zem. Ofiara krwawa rozpoczyna nowy etap w stósunkach bogów z ludźmi albo raczej nowa epokę w dzie Jach ludzi. Historie znane Porfiriuszowi, zwłaszcza opowieść o Sopatrosie, są znakomitym potwierdzeniem teorii ofiary krwawej sformułowanej niegdyś przez Karla M e u l i i rozwiniętej przez Waltera Burkerta. Mówiąc najogólniej, chodzi w niej o to, że zabicie żywego zwie­ rzęcia wywoływało u człowieka poczucie winy wobec sil rządzących przyrodą i wobec tego wymagało zawsze spełnienia szczególnego obrzędu. Początek takiej ob­ rzędowości widzą obaj uczeni u łowców paleolitycz­ nych, a jej pozostałości dostrzegają w zwyczajach współczesnych myśliwych i w folklorze europejskim (obyczaje towarzyszące do niedawna ubojowi zwierząt na wsi). Jednak m i t Hezjoda nie wskazuje ani na po­ czucie winy (zwalnia przecież ludzi od odpowiedzialno­ ści za pierwszy wypadek zabicia zwierzęcia), ani na ma°ię myśliwych (pozostawianie czaszki lub szkieletu zwierzęcia, szczególne traktowanie niektórych jego części) Druga teoria wyjaśniająca genezę ofiary krwawej u Greków jest autorstwa Jean-Pierre Vernanta. Jej podstawą jest właśnie m i t hezjodejski. U Hezjoda zwra­ ca uwagę sam podział ofiary. Bogowie otrzymują kości pokryte tłuszczem, a właściwie dym z palonych na oł­ tarzu części. Mięso przypada ludziom, bo tylko oni po­ trzebują jedzenia. M i t tłumaczy w ten sposób zwyczaj ludzki zjadania mięsa. Obie te teorie łączy wskazanie na głębokie i podob­ ne znaczenie religijne mitów o pierwszej ofierze. Przy­ patrzmy się wpierw drugiej z nich. Ważne jest nie tyl­ ko to, że ludzie jedzą mięso. Istotne znaczenie ma fakt, AV morzu - 242 �Włodzimierz lengauer • POSTSCRIPTUM O OFIERZE KRWAWE] U GREKÓW ze l u d z i o m p r z y p a d a j ą w u d z i a l e p o d l e g a j ą c e rozpadowi c z ę ś c i ż y w e j n i e g d y ś i s t o t y , p o d c z a s gdy b o g o w i e m u j ą dym, który rozpływa stanowiąc jego s k ł a d n i k . człowieczeństwa: się Mit w wiecznym wający istocie przemijające istoty się t y m , co p o d l e g a ś m i e r c i i r o z p a d o w i , do ale nych b o g ó w n a l e ż y u l o t n y , powietrzu, zawiera prawdę o śmiertelne, otrzy­ do żywią nieśmiertel­ n i c h idący i rozpły­ się w b o s k i m eterze dym, w swej postaci przypo¬ psyche l u d z k ą . Nadto sens k r y j e się j e s z c z e minający i w t y m , że o f i e r z e t o w a r z y s z y ć ma ofiarne zjadano na miejscu, w okresie a r c h a i c z n y m uczta (zwykle mięso od reguły odejścia tej i k l a s y c z n y m są r z a d k i e i zawsze aition). Jeść u ś m i e r c o n ą tłumaczone jakimś o d r ę b n y m żywą i s t o t ę w o l n o w i ę c l u d z i o m t y l k o w tej niezwykłej, świętej sytuacji Z Icolei uczta to forrna społecznego wsDÓtżvcia ludzi opieką' b o g ó w . wiec sie znaiduiacego Złożenie religijnością i w ten sposób pod ofiary k r w a w e j przesycone głęboka świadomością iest kondvcii ludzkiej o r a z z a s a d s t o s u n k ó w m i ę d z y l u d ź m i i b o g a m i , a także m i ę d z y ż y j ą c y m i krwawa w' s p o ł e c z n o ś c i rii l u d z i iednnrześnie zasada Ofiara ludźmi iest w i e c p o s t r z e g a n a i a k o p o d s t a w a cvwiliza w Urzvrn,,iara ład W cie p o d z i e l o n y m m i ę d z y l u d z i i b o g ó w Teoria Meuli-Burkert (tak z w y k ł ją n a z y w a ć sam Walter Butkert we w s z y s t k i c h s w o i c h p r a c a c h ) nie j e s t s p r z e c z n a z i n t e r p r e t a c j ą Vernanta, l e c z p r z e c i w n i e , k o m p l e m e n t a r n a . Także i t u c h o d z i p r z e c i e ż o to, że paleolityczny ł o w c a p r z e ż y w a ł ś m i e r ć z w i e r z ę c i a , uśmiercał z konieczności, Uznawał za się żywić jego które p r z e k o n a n i e , że u p o l o w a n e własnością, m u s i a ł też mieć więc głębokie, z w i e r z ę nie nie u s t a n o w i o n e g o p t z e z nie tak uttzyma- porządku. zrozumieniem oba te w y j a ś n i e n i a u c z o n y c h n o w o ż y t n y c h . wieści pełną że c z y n i sposób o w świecie Myślę, że s t a r o ż y t n y Grek ze spraw¬ religijne jest jego świadomość, za z g o d ą sił w y ż s z y c h , d b a j ą c w t e n plicite na ofia­ u w a ż a ł za c z y n n i k w p r z y r o d z i e . Miał które mięsem. konieczne odłożenie jakichś części rę s i ł o m czy b ó s t w o m , czy o b f i t o ś c i by przyjąłby Są one im­ we w s p o m n i a n y c h w y ż e j m i t a c h . Opo­ Porfiriusza i m i t Hezjoda w t y m p u n k c i e z n ó w zawarte się z b i e g a j ą : ofiara krwawa jest podstawą cywilizacji i życia społecznego ludzi. Kiedyś mogło być inaczej, ale były to zupełnie inne czasy, ludzie byli inni i żyli w i n ­ ny sposób (z mitu Hezjoda jasno przecież wynika, że nie było wówczas kobiet!). Cywilizacja polis oparta jest na obrzędzie krwawej ofiary. Ale trzeba dodać jeszcze jeden aspekt krwawej ofia­ ry dostrzegalny nie tak w micie, jak w samym już obrzę­ dzie. Otóż składane w ofierze zwierzęta są poświęcone bóstwom od momentu wybrania ich przez ofiarników. Prowadzi się je w uroczystej procesji przybrane i wy­ czyszczone, skomplikowane zabiegi mają na celu otrzy­ manie od nich znaku zgody na śmierć. D o prowadzo­ nych zwierząt stosuje się termin ta hiera oznaczający także obrzędy. Zwierzęta przeznaczone na ofiarę są święte, należą do bogów. Sam akt ofiarny jest jedynym dostępnym ludziom środkiem komunikacji ze światem bogów. Bez zabijanych zwierząt komunikacja ta byłaby niemożliwa. W obliczu bóstw ludzie potrzebują pośred­ nictwa zwierząt, ale to właśnie ludzie czynią z nich hieLudzie włączają zwierzęta w świat, w którym śmier­ telni spotykają się z bogami. W a l t e t Burkert, tropiąc obrzędy leżące u podstaw tragedii, wskazywał na znaczenie ofiary z kozła. W zu­ pełnej zgodzie ze świadectwami starożytnych wysuwał hipotezę, że przedstawienie tragiczne wyrosło z zacho­ wania kręgu ofiarników zgromadzonych przy okazji te­ go obrzędu dionizyjskiego. Byłaby to więc gdzieś w za­ mierzchłych początkach istotnie „pieśń nad kozłem", jak wyjaśnia wytaz tragodia jedna z gloss antycznych. A l e tematem tej pieśni nie stało się zabicie kozła, nie śpiewano też raczej o losach Dionizosa. Z jakichś po­ wodów pieśń taka stała się, by znów odwołać się do i n ­ nej glossy, mimesis losów i czynów herosów. Zawsze jednak były to losy tragiczne, bohater ponosił klęskę, nierzadko spotykała go śmierć. O d śmierci kozła po śmierć człowieka - czyż nie jest to metafora wspólne­ go losu wszystkich istot śmiertelnych tak ludzi, jak i zwierząt? T r u d n o o dobitniejsze wskazanie na współ note ziemskiego świata skazanego zawsze na śmierć i wspólnie zabiegaiacego o uwagę zimnych dalekich i często wrogich bóstw ' 243 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc2fb4ddd97f1a72f0ef50507df1798d.pdf d0d4f01d38bad58ae51a409c0e2a756e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3167 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2966 Title A name given to the resource Sacrum, mit, książka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.185 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryszard Ciarka SACRUM, MIT, KSIĄŻKA O c z y w i ś c i e , że l o s k s i ą ż e k z a w s z e z a l e ż y o d p o j e t n o ś e i n i k a . Pro żytni. captu I lectoris chyba hahent należałoby sua jata — librlli rozumieć tę czytel­ mawiali staro­ ma,ks} mę jako przy­ Z n i e p o k o j o m p a t r z y ł e m , ilekroć książka powracała d o m n i e , na coraz brudniojszo marginesy — widomy ślad podkreślania p e w n y c h j e j fragmentów. Jednocześnie zaskoczeniem było także p o m n i e n i e . B o k s i ą ż k i p o p r o s t u są. I s t n i e j ą o b o k n a s , o f e r u j ą c i t o , że ilość p o s p i e s z n i e s t a r t y c h p o d k r e ś l e ń m a l a ł a w r a z z k o l e j ­ z a w s z e swą g o t o w o ś ć o t w a r c i a . M o g ą czekać służalczo n a b i u r k u nym lub zapominano s. na Bo i wciśnięto pomiędzy znienawidzono, deski zakazane i regałów. Bywają uwielbiono, palone stosach numerem 158. A l e strony, moją by książkę oto po p e w n y m definitywnie czekał zaniknąć los jeszcze w i m i ę d z y w i e r s z a m i nieścierane już z n a k i z a p y t a n i a , kiedy wywyższamy kółka, L o s książek zależy o d c z y t e l n i k a , ale los t o n i e t y l k o kruchość ich grzbietów wartych jest i cienizna t a m myśli, jakby k a r t e k , t e n los d o t y c z y zdarzeń przedłużeniem i historii. czyjejś Bo w obecności, również istocie za­ książka nagromadzonym c i e r p i e n i o m , w y s i ł k i e m i n t e l e k t u a l n y m , zabawą, radością; właśnie dla n a s i los t e j obecności zależy t y l k o o d naszej w o l i . podkreślenia, Najbardziej wzdłuż całej flamastrem jednak strony niepokoiły linie l u b niebieskim tuszem ktoś pionową kreską chwilę historyczną" podkreślił ktoś długopisem, sposoby Mircea zaczytywanycb, Eliade, Sacrum identycznych — Mit — tysięcy na różno książek: Wyboru Historia. dokonał i wstępem opatrzył M a r c i n Czerwiński. Przełożyła A n n a kiewicz. W y d . I I , Warszawa 1974, nakład Tatar­ 6 5 0 0 + 2 9 0 egz. Tę historyczna, to to ktoś inny kosmicznej będzie ludzka n i e z w y k ł y . C h o ć b y d l a t e g o , że p o p r z e d n i n a k ł a d ( 1 9 7 0 , w y d . I , z axis n a k ł a d 4 0 0 0 + 2 9 0 egz.) ta", tane egzemplarze w był coraz trudniej bibliotekach jakby dostępny, a same z m i a n y i odświeżenia ( p o r . n p B i b l i o t e k a P u b l i c z n a w ul. Koszykowa; Nie przypuszczałem właśnie tylko s y g n a t u r a z. t a książka cennych rozumienia z czytaniem tek wyczy­ domagały się Warszawie, 182816). wyświadczy nieocenioną rozumienia nie my-śli a u t o r a , a l e i n n y c h , a zarazem i percepcją przysługę, także coś więcej, bo i pewnego zjawiska mi szansę związanego treści. N i e n a p i s a n o c h y b a t a k i e j r o z p r a w y , w której a u t o r pokusiłby — siedziba — inaczej mówiąc Podkreślone, w e t n o g r a f i c z n y c h p r a c a c h , szkicach, artykułach czy n a w e t marginesie jest — — że wyłącznie przez istnienie ludzkie — — jest możliwe aby się upewnić — flamastrem (63). n a szczycie góry „ P o s t a w i e n i e k r z y ż a —- linia (58). „ T a k na więc — marginesie w rzoczyw stości" ; wszelka wiąże się (75). i wykreślone fragmenty z mojej k s i ą ż k i . Z a s t a n a w i a m się t y l k o j a k i l o s j e s p o t k a ł . C z y s t a ł y się początkiem czy zgrabnie często niepokoił m n i e pomyślaną puentą? s t a r a n n i o zakreślony c y t a t , Jakże oddzielający j e d n a k ż e w s z y s t k o t o , co p o w y ż e j i p o n i ż e j u p r a w n i a ć m o g ł o d o t a k i e g o t w i e r d z e n i a : „ N a obraz i podobieństwo wszechświata klamry niebieskim — długopisem który zaczyna się o d — środka i r o z p o ś c i e r a się w c z t o r y z a s a d n i c z e s t r o n y , w i o s k a rozbudowuje się p o c z ą w s z y o d s k r z y ż o w a n i a d r ó g " ( 6 8 ) . A l e — tego nawias już n i e o b e j m u j e — n a w y s p i e B a l i l u b n a G w i n e i . . . J a k ż e r ó w n i e często, już toria „Otóż narodzeniom" ale z a r a z o m książki, p r z e d z i e l o n y His­ na uwarunkowana zapewne niebieska się o p r ó b ę z e s t a w i e n i a , r z e c z o w o i k o n k r e t n i e w y k a z u j ą c , j a k i e — niekiedy czerwonym u ś w i ę c a ł o o k o l i c ę , b y ł o w j a k i m ś sensie r ó w n o ­ z d a n i a i i l e r a z y by\y c y t o w a n e z k s i ą ż k i Sacrum — Mit biegnące g d y ż człowiek r e l i g i j n y chce ż y ć w „ ś r o d k u świa­ mundi, inspiracją, n a t o m i a s t j e d n e g o , że grudnia długopisu. „ P r a w d ą (37). czerwonym znaczne z „ p o n o w n y m żo l o s t e j k s i ą ż k i się 13 zrobione kółkiem, z n a j d u j e się G o l g o t a " znón: flamaster wiadome . było, rodzi j e d y n i e d z i ę k i o w e j stałej ł ą c z n o ś c i z n i e b e m " ( 5 9 ) . „ D l a chrześci­ janina — cych bazgrolacli na ostatniej kartce, po starych brzegach. o d początku i znaczy m o j ą r o z p o z n a m o d r a z u , p o o d k l o j a j ą c e j się o k ł a d c e , p o dziosię- Już Na człowiek jost zawsze „ w s y t u a c j i " , s y t u a c j a t a j e d n a k n i e zawsze aktualną kilku notatki. (86) zakreślił ktoś mnio podkreślenia dynczym spośród i s. 3 1 , р о г . o p r z e s t r z e n i w t e j k s i ą ż c e s. 4 9 , 5 2 i n a s t . jest jednej kreski o ł ó w k i e m , d o p i s u j ą c : p o r . L . S t o m m a Słońce b y ć m i n i e z w y k l e b l i s k i . O książce b a r d z o k o n k r e t n e j b o o p o j e ­ egzemplarzu; pionowe p r z y k ł a d z n a n y a k a p i t o czasie i p r z e s t r z e n i zaznaczył Otóż chciałbym opowiedzieć o książce, której los zaczął nagle tajemnicze T strzałki, surowy. c z a s i o z a c z ę ł y p o j a w i a ć się n a m a r g i n e s a c h i c z c z o n e . N i o s k a r ż ą się k i e d y n i k t i c h n i e c z y t a , a n i n i e p y s z n i ą jo p o n a d inno. okolicy bardziej w t e k s t a c h , c y t a t , m o ż e właśnie p o r w a n y bywa z mojej myślnikami, pomiędzy które w p i s u ­ j e m y j a k b y d l a podkreślenia, c z y u p e w n i e n i a się — pisze przecież poważniejszych przedsięwzięciach. A w t e d y m o j a książka stałaby Ełiade się l e d w i e , A l e z a p o m i n a m y , a l b o i n i o c h c e m y p a m i ę t a ć , że n i e są t o d e f i ­ j a k sądzę, t a k i e j p r a c y Pozyskiwanie Eliadego przemyśleń, posiłkowanie czymś czy złym jako się wycinkiem. sprzymierzeńca cytatem niegodziwym. Jest nie sprawą do jest, własnych rzecz oczywiście i b a r d z i e j s k o m p l i k o w a n ą niż b a d a n y t u p r z y p a d e k jasna, szerszą zaczytywania nicje —, - czytamy a raczej u Eliadego z mozołem, potykamy uporczywie „ n a r z u c a się c h y b a p e w i e n sens powstającą t a m w ciągu długich l a t , j a k b y zapisaną nową opo­ wieść. rzecz jasna książka t a cieszyła, się nienaganną linią g r z b i o t u i bielą k a r t e k . S a m zresztą p r z y c z y n i ł e m jej uszkodzeń, płaszczoną, W Eliade obszernego — się...", materiału chyba co akapit okaleczeniem; za­ przypuścić...", wniosek...". Z n i e p o k o j e m patrzę n a moją książkę, k i e d y do m n i e z nowym — j a k ż e często n a ­ się n i e m a l „można, ... n a pocieszonio czytam jej wraca Stanisława Vinconza,: Niedługo wielu „wydaje powtarzające książką, j o s t m i najbliższy. s t a r a m się z r o z u m i e ć na podstawie podaje m i m o n i e s k r ę p o w a n e j f o r m y j a k ą j o s t esej — strzeżenia... Bowiem — jak p o r ó w n a w c z e g o , k o n k r e t y z o w a n e spostrzeżenia. I t a k przecież j e d n e j k o n k r e t n e j książki. A l e t e n p r z y p a d e k , z w i ą z a n y z m o j ą losu, j a k i m i objawiła s w o i m s t a n o m o b e c n y m , b y m mógł odczytać —, jaki grzbietem jednak inny książką, z a w a r t y m i czytywanie. po p r o s t u czytając do góry sposób się l u b odkładając i porzuconą na kilka można, o k a z y w a ć do roz­ tygodni. zainteresowanie w n i e j m y ś l a m i niż p r z e z d o k ł a d n e j e j z a ­ A l e p r z y c z y n i l i się d o t a k i e g o i i n n i , o c h o c z o o d d a j ą c się l e k t u r z e esejów T stanu rzeczy także na temat sakralizacji „Jeżeli drzewa są, h a r f a m i dla, g r y wające prądy. powietrznego, Jeśli czy drzewo jest przystanią dla odpoczynku czy dla istot z snu, czy dla niechaj morza miłości może być przystanią, na której z m o r z a pozaziemskiego c h w i l o w o osiadają ż y w o t y n a d z i e m s k i e . J a k d r z e w o j e s t p o m o s t e m między ziemią i p o w i e t r z e m , t a k n i e c h a j i książka będzie zatoką d l a i s t o t u s k r z y d l o n y c h , l o t n y c h , ze ś w i a t ó w z d a n i e m a u t o r a książki — ich głosy, poczujecie w nas samych. to i d l a w i c i a g n i a z d , czy d l a myśliwskich s t a n o w i s k — t o i książka czasu i p r z e s t r z e n i , świata a r c h a i c z n y c h m i t ó w i s y m b o l i , któro — tkwią m o c n o wiatrowoj, i k s i ą ż k a s t a n i e się n a m harfą, na, k t ó r e j grają z d a l e k a p r z e p ł y ­ odległych. T a m usłyszycie promienie ich oczu". 185 �II. 1. Ś w i ę t e s o s n y k o l o Nowosilik � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af105749887f97cc092b6ccd5e434fd2.pdf afca63eed17070d1fb210e19f9587547 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2317 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2149 Title A name given to the resource Jezus chodzący po Jeziorze Genezaret / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2, s.9-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki J E Z U S CHODZĄCY PO J E Z I O R Z E G E N E Z A R E T (Zagadnienie czasu mitycznego i historycznego w kulturze chłopskiej) Na jedynym zachowanym w Polsce egzemplarzu pierwszego tłumaczenia z greki na polski Ewangelii św. Mateusza przez Stanisława Murzynowskiego, karty z opisem cudownego zdarze­ nia — chodzenia Pana Jezusa po morzu — nie są ani pokreślone, ani nie mają na marginesach żadnych uwag. Nieco dalej, na kartach następnych roi się od uwag, pisanych po łacinie lub po polsku, chyba czerwonym atramentem, dziś mającym barwę sępi. W uwagach tych uderza przemożna powinność dania świadectwa, że się analizowany przedmiot zna wyśmienicie. Jeśli jedak krytykującym zadrżała ręka przy wypisywaniu swych uwag w części poświęconej zdarzeniu nad Jeziorem Genezaret, mógł — chociażby z tytułu miłości bliźniego swego — pozostawić gdzieś znak podziwu, czy chociażby uznania. Nic takiego nie uczynił. Przyjmijmy zatem, że nasz surowy krytyk, czytając kartę LXVIII (recto i verso) oraz recto karty LXIX tylko spokorniał, zamilkł. Czy dlatego, że tłumaczenie na polski tego fragmentu pisma świętego jest arcydobre? Zapewne. Ale wówczas rodzi się pytanie dla nas zasadnicze, dlaczego Murzynowski tak je wyróż­ nił. Co skłoniło młodego tłumacza do przejęcia się opisem uciszenia wiatrów, burzy itd.? Może wchodziła w grę zaduma nad samym cudem stąpania po powierzchni wód morza. Zauważmy, że wśród cudów Jezusowych ten właśnie należy do zupełnie wyjątkowych, jakby przedłużających ze Starego Testamentu akty ujarzmiania żywiołów przez samego Boga i wreszcie Mojżesza. Wszelkie inne cuda Jezusowe (za życia) mają aspekt przeważnie uzdrowicielski, lub szerszy, wspomaga­ jący człowieka, charytatywny. Dopiero po śmierci i złożeniu do grobu —wniebowstąpienie — zamyka cykl tych działań miłosier­ nych. Natomiast cudowne przemieszczania się w przestrzeni ponad ziemią (z reguły mające charakter pokonywania raczej odległości w poziomie, chociaż również w pionie, czy tylko w pionie, casus Ы. Ładysława z Gielniowa)' odnajdujemy w do­ konaniach Buddy, Mahometa, średniowiecznych świętych chrześcijańskich, doświadczających łaski lewitacji, a także w czy­ nach bohaterów mitów i legend o czarnoksiężnikach, czarow­ nicach i duchach. Natomiast chodzenie po wodzie, wydawałoby się w stosunku do szybowania, jednakowo niezwykłe, w ogóle nie należy do przesięwzięć podejmowanych przez wspomniane istoty. Czy to dlatego, że jest to działanie w kategoriach ich kratofanii „niemożliwe", bo tak łatwo sprawdzalne itd.? Moje dotychczasowe spekulacje nie pozwalają jednak zro­ zumieć do końca stanu ducha tłumacza, jego wewnętrznych motywacji, prowadzących do wyróżnienia ustępu o... małowierności, tak, „ludziach małej wiary". Odsuńmy na chwilę na bok rozważania o spektakularnej stronie zdarzenia nad Jeziorem Genezaret. Może właśnie ten aspekt uniwersalny etycznie, o szerszym znaczeniu niż uzdrowie­ nia, pomnażanie jadła, aspekt zdecydowanie duchowy, odnoszą­ cy się do takich wartości ogólnoludzkich, jak ufność, zaufanie, moc wewnętrznych przekonań, wiara i ostatecznie przyjaźń, inspirował Murzynowskiego do starannego i w efekcie literacko zachwycającego spolszczenia oryginału. Pozostaje jeszcze jeden czynnik — nie wykluczone, że decydu­ jący — który spowodował nadanie opisowi w wersji polskiej spotkania Jezusa z apostołami-rybakami szczególnych walorów translatorskich. Wydaje się, że tym czynnikiem była, doświad­ czona na własnej skórze znajomość zagrożeń z jakimi spotykają się prawdziwi rybacy, narażeni na plagę wiatru, który swą siłę nagłą wzmaga nad wszelkimi większymi akwenami, wreszcie spiętrza fale niespodziewanie. Ale to nie wszystko. Murzynowo przytulone do prawego brzegu Wisły należało do wsi zawsze bardziej rybackich niż rolniczych (ogrodniczo-sadowniczych). 1 2 3 względnie zajmujących się hodowlą.* Kto choć raz przespał wietrzną noc na prawym (właśnie prawym, a nie lewym) brzegu Wisły, w tym jej odcinku, gdzie płynie prawie w poprzek najczęstszych i najdokuczliwszych w Polsce wiatrów południowo-zachodnich, będzie miał w miarę pełne odczucie interesują­ cych nas osobliwości środowiskowych. Niezłą ich charakterys­ tykę odnajdujemy w samej nazwie Murzynowo oraz w nazwach wiatru, kujawa (synonim, wiatr z Węgier, rzadziej węgierka) i części kraju, Kujawy: „Kujawy, nazwa dzielnicy wielkopolskiej (...), jak Bielawy; 'wydma piaszczysta', od kui, 'wichru', cerk. kujati, 'mruczeć'; jest i chujawa, chaja, o 'zawierusze' (...)"*. Murzynowski spędzający dzieciństwo między Murzynowem (dom babci i dziadka) a Suszycami (dom rodziców), w wieku dojrzałym, szukający zapewne w tych miejscowościach na­ tchnienia i nastroju skupienia dla swej pracy, odwiedzający kościół flisacki w Rokiciu, znał na pamięć realia tego co dziś nazywamy frontem burzowym, układającym się nader często jak bieg ze wschodu na północny-zachód Wisły. W Murzynowie, położonym tuż tuż przy rzece, zjawisko nagłego zachmurzenia, połączone z silnym i niespodziewanym wiatrem, mogło nie raz porwać młodemu uczonemu kartki ze stołu, aby równie nagle przeistoczyć się w upragnioną ciszę. Położenie dworku Murzynowskich na wysokim, nadwiślańskim tarasie, pozwalało postrze­ gać świat rozległy, hen po horyzont. Po każdej burzy z tego wyjątkowego obserwatorium miało się wgląd w niezwykły cud natury, przetarcie się nieba, zmieniającą się na oczach barwę toni rzeki — rozpogodzenie. W tamtych, odległych latach, widok raźno uwijających się na brzegu rybaków (jeszcze przed chwilą walczących z żywiołem), szczęśliwych z udanego połowu i wy­ jścia cało z opresji, należał do stałego repertuaru, rozgrywającego się tu od wieków spektaklu. Zapewne pobyt Murzynowskiego w Wirtemberdze i we Włoszech, dalsze studia i praca w Królewcu (mieście przedzielonym Pregołą), nieopodal prawdziwego mo­ rza, pogłębiły jego wrażenia wyniesione z rodzinnych stron. Wracajmy do naszego, przerwanego wątku, gorliwej pracy krytycznej Jana Małeckiego (Jana z Sącza, Sandeckiego). Tak nazywał się właśnie ktoś, kto zapamiętale kreślił i przekreślał stronice pierwszego, polskiego przekładu Ewangelii św. Mateu­ sza* Z powodu tych przekreśleń i uwag poczynionych na marginesach, jedyny, ocalały egzemplarz Ewangelii, zaliczany jest w dziale starodruków BUW do bezcennych cymeliów, unikatów po dwakroć. Można bez żadnej przesady powiedzieć, że Małecki na pierwszej karcie przekładu i kilku innych, po prostu się pastwił. Kreślił je bowiem w kratę, liniami ukośnymi, na przemian, z prawa na lewo i z lewa na prawo (5, 6 kresek). W dalszych częściach przekładu, Małecki zrezygnował z tych osobliwych przekreśleń (w paru miejscach jeszcze do nich powracał), natomiast rozbudował spisywanie uwag krytycznych na niezadrukowanych częściach karty. Nie było to działanie łatwe, albowiem dbały o prawidłowy przekład Stanisław Murzy­ nowski, włączył do swego dzieła oprócz Ortografii Polskiej, uszczegółowienia jej zasad, drukowane w wybranych miejscach na marginesach (zarówno lewym, jak i prawym) każdej stronicy Ewangelii. Postępowanie Małeckiego można w jakiejś mierze rozumieć. Przekład jaki oceniał posiadał cechy, które zaskakiwały — co stwierdzają znawcy przedmiotu (Rosponda, Krzyżanowski, Pepłowski) — n o w o c z e s n o ś c i ą , kształtowaną przez opozycje: rodzimość — obcość oraz literackość — potoczność.* Małecki sam zabiegał u księcia Alberta o uzyskanie zezwolenia na drukowanie własnego tłumaczenia Nowego Testamentu. Suro­ wo krytykując dzieło Murzynowskiego spowodował też wstrzy7 �I manie na krótko wydawania przekładu, firmowanego przez Jana Seklucjana. Ponadto Murzynowski wplątany zostaje w spory teologiczne prowadzone w Królewcu z niezwykłym zacietrzewie­ niem przez zwolenników Fryderyka Staphylusa z jednej strony i z drugiej, zwolenników Andrzeja Osiandra (spór dotyczył między innymi nauki o usprawiedliwieniu). „Morlin, przeciwnik Osiandra, zaczął z kolei zwalczać przedsięwzięcie Seklucjana i Murzynowskiego. Posunął się tak daleko, że wykluczył nawet Murzynowskiego od komunii. Prace wydawnicze w drukarni Aleksandra Augezdeckiego prowadzone były wówczas w tajem­ nicy. I ostatecznie w 1553 roku ukazuje się Testament Nowy Zupełny' . Murzynowski mógł mieć poczucie całkowitego zwy­ cięstwa nad swym bezlitosnym oponentem — dodajmy — star­ szym aż o 36 lat, doświadczonym pisarzem, tłumaczem, wydawcą i na koniec, pastorem. Czym sukces ten był ponadto? Otóż po 1553 roku nie ma już żadnego śladu — wcześniej niezwykle żywej — działalności Stanisława Murzynowskiego... Ks. I. War­ miński na początku tego stulecia w swej nieprawdopodobnie dociekliwej rekonstrukcji zdarzeń przed stuleciami w Królewcu, uznał 1553 rok datą śmierci, mającego zaledwie 27 lat, autora pierwszej Ortografii Polskiej i pierwszego przekładu Nowego Testamentu. W przeciwieństwie do swych ziomków — którym poświęciłem pracę Murzynowo, znaki istnienia i tożsamości — żył krótko, umarł gwałtownie..." Skromne Muzeum — Pracownia —jakim opiekuję się w Murzynowie — poświęcone jest pamięci Stanis­ ława Murzynowskiego. 10 11 11 Jednym z najważniejszych eksponatów, stanowiących pod­ stawę ekspozycji murzynowskiego Muzeum, jest znacznych rozmiarów obraz przedstawiający Jezusa w scenie udzielania ratunku świętemu Piotrowi na Jeziorze Genezaret. A więc obraz dotyczący tego miejsca w Ewangelii św. Mateusza w przekładzie Murzynowskiego, które nie zostało opatrzone żadnymi uwagami krytycznymi przez pastora Małeckiego. Obraz z Muzeum w Mu­ rzynowie to unikatowy zabytek w kulturze chłopskiej nie tylko Polski, lecz — można mniemać — również katolickich Niemiec, Włoch, Francji czy Hiszpanii. Pierwsze wrażenie przy oglądzie malowidła rodzi skojarzenia z malarstwem kościelnym XVIII w., a może nawet wcześniejszym. Zbliżywszy się do obrazu, nie trudno od razu spostrzec, że jest namalowany na dykcie. Powstał w 1946 roku. Oto jego historia: W czasie wojny dwie rodziny z Murzynowa (Szymczakowie i Świdniakowie) często gościły, spokrewnionego z nimi przez małżeństwo, „króla szyprów" z Płocka, Stanisława Małkowskiego. Kiedy Niemcy spalili mu barkę, zbierał siły, aby przetrwać, nie w Płocku, lecz w Murzyno­ wie. Koniec jednak wojny witał w Gdańsku. Mimo bowiem szykan ze strony okupanta, nie przestał być wodniakiem. Po wojnie, razem z synem Zbigniewem, również zawołanym wod­ niakiem, i jak ojciec mającym żonę z Murzynowa (z rodu Karasiewiczów) często z naszą wsią łączyli swoje losy, a poprzez tę wieś z nieopodal położonym Rokiciem, parafią z romańskim kościołem, posiadającym przez swe bliskie, bezpośrednie (nie przedzielone zabudową wioskową) sąsiedztwo z Wisłą, miano kościoła flisackiego, czy wodniackiego. Związek kościoła rokickiego z życiem wodniaków uznać niewątpliwie należy za pra­ stary. W czasie wojny kościół Niemcy zamknęli i zabronili jakichkolwiek przy nim praktyk religijnych. Natomiast wielolet­ niego proboszcza ks. Władysława Bromirskiego zabito w osła­ wionym w tych stronach obozie w Działdowie. Małkowscy, ojciec i syn, Stanisław i Zbigniew, z wielkim 14 19 II. 1. Fragment obrazu Jezus chodzący po Jeziorze Genezaret, 1946 r. Muzeum w Murzynowie fS ł l 10 �II. 2. Paul Bril, Jezus chodzący po Jeziorze Genezaret, pocz. XVII w. Kolekcja Porczyńskich zaangażowaniem włączyli się w odbudowę podniszczonego w czasie wojny kościoła. Między innymi zbierali surowiec (mo­ siądz i srebro) na dwa dzwony, które miały otrzymać w zamian za ów akt darowizny imiona dwóch ofiarodawców. * Proboszczem był wówczas ks. Wacław Gałęza. W niedalekim Brudzeniu (siedziba urzędu gminnego) analogiczną opiekę nad tamtejszym kościołem sprawował brat ks. Wacława, ks. Jan Gałęza. Stałym łącznikiem między braćmi księżmi pozostawał ich ojciec, malarz. Zaraz po wojnie poświęcił się on przyozdabianiu zniszczonych kościołów. W kościołach brudzeńskim i duninowskim, dzieło malarza Gałęzy istnieje do dzisiaj, w rokickim — w czasie przywracania mu pierwotnego, zabytkowego wyglądu — zostało usunięte." Malarz Gałęza, ojciec dwóch księży, stał się też autorem interesującego nas obrazu, przechowywanego obecnie w Muzeum w Murzynowie. Do powstania obrazu, według żyjącego do dziś w Płocku Zbigniewa Małkowskiego, syna „króla szyprów", Stanisława, doszło w sposób następujący: Stanisław Małkowski zaangażował się nie tylko w gromadzenie surowca do odlania dzwonów, ale również w namalowanie obrazu bliskiego sercom wodniaków i rybaków do ołtarza, wystawianego trady­ cyjnie przez murzynowiaków w Rokiciu na Boże Ciało. W przeci­ wieństwie do pozostałych parafian (z wiosek Myśliborzyce, Więsławice, Rębielin, Uniejewo i samo Rokicie), zadawalających się jedynie przystrajaniem na Boże Ciało przydrożnego krzyża czy kapliczki (figury), stale znajdującej się we wsi, murzynowiacy montowali — należy użyć tego terminu — ołtarz: podobnego mu nie sposób odnaleźć, korzystając na przykład z wiadomości czerpanych z literatury przedmiotu, archiwum fotograficznego IS PAN, przekazów ustnych itd. Otóż ołtarz ten ustawiano na dwóch rybackich łodziach, specjalnie dowożonych z Murzynowa w po­ bliże kościoła, aby umieścić je przy brzegu (w zależności od roku) wcześniej — Wisły, później — na jednym z trzech, znajdujących się tam do niedawna stawków (kanaików). Sam ołtarz, stół przykryty obrusem, przybrany czterema świecznikami i kwiatami w wazonach, ustawiano na desce łączącej łodzie. Do boków 1 stołu przytwierdzano sieci rybackie, które rozpościerano, jak przy łowieniu ryb, ukośnie, na lewo i prawo. W sieci wkładano deski do krajania, mające zazwyczaj w tych stronach kształt ryby pokaźnej, szerokiej, niczym karp lub leszcz. Dodatkowo jeszcze majono te sieci — zatykając od góry — gałązki zerwane z poblis­ kich krzewów czy drzew. Ponad ołtarzem wyprowadzano, zawią­ zane na masztach łodzi, dwa żagle, dokładnie rozpostarte na rozprzach. W poprzek zaś żagli umieszczano chorągwie (obecnie dwie białoczerwone). Wreszcie po środku, ponad stołem, zawie­ szano obraz. W 1946 roku Stanisław Małkowski sporządził do fundowane­ go przez siebie obrazu podkład z dykty, obramionej profilowaną listwą. Podkład miał kształt wysłużonego w pionie prostokątu u góry zwieńczonego półkolem o podstawie równej połowie szerokości całości powierzchni. Tylko sam kształt tego podkładu (owo półkole u góry) sugeruje związek naszego obrazu z daw­ nym malarstwem religijnym. Jak wiadomo, powierzchnia półkola służyła często przedstawianiu sfery niebiańskiej, a pozostała, ziemskiej. W półkolistej części murzynowskiego obrazu namalo­ wany został początek świetlistej smugi —stopniowo rozszerzają­ cej się — skierowanej na głowę Jezusa. > Gałęza zgodził się namalować Jezusa chodzącego po morzu za... remont posiadanego kajaka. Małkowski kajak wyremon­ tował. I już w 1947 roku murzynowiacy mogli wystawić na Boże Ciało nowy obraz imponujących rozmiarów. Wystawiano go również (ale tylko zawieszając na północnej ścianie kościoła w Rokiciu) w czasie trzech odpustów: w dniach świętych Piotra i Pawła (patronów kościoła), św. Małgorzaty (patronki parafii) oraz Przemienienia Pańskiego. Obraz spełniał swe zadania przez ponad 30 lat. Pod koniec lat siedemdziesiątych — za czasów nieocenionych zasług dla rokickiego kościoła proboszcza ks. Jana Degowskiego — uznano, że obraz powinien zostać za­ stąpiony przez inny, całkiem nowy. Po latach, na moją uwagę, że obraz Gałęzy nie był jeszcze stary i zniszczony, jedna z od- �powiedzi brzmiała: „To tak się mówi, ale on stał na chórze w kościele, a tam, i mysz go nagryzła, i się kurzył..." Kiedy pojawił się nowy obraz, o czym za chwilę, dzieło Gałęzy powędrowało z chóru do przykościelnej, dawnej cmentarnianej kaplicy, w której przechowywano różne rupiecie. I pewnie, przywalony starymi, połamanymi ławkami sczezłby całkiem, gdyby nie drzemiące — chociaż nikłe — pasje muzealnicze piszącego te słowa. Zamówienie wykonania kolejnego obrazu trafiło do nieżyjące­ go od 1987 roku Alojzego Piekarskiego, emerytowanego hutnika szkła, zawołanego wędkarza, osoby o niezwykle bujnym życiory­ sie (wychowywał się na Mołdawance w Odessie) i żywiołowym temperamencie. Nikt z mieszkańców wsi, ani też sam proboszcz, nie brali przez chwilę pod uwagę faktu, że Piekarski był — jak stwierdzał z rozmysłem, bezdyskusyjnie — wyłącznie pejzażystą. Stanowczo też się wypierał, jakoby rozpoczynał od malowania makatek, między innymi z Aniołem Stróżem, prowadzącym dwoje dzieci ptzez kładkę nad rwącym potokiem. Kiedy otrzymał zamó­ wienie na obraz do ołtarza, należał już do grupy jeleniogórskich amatorów, malarzy naiwnych. Do Murzynowa trafiał na wakacje, i nad Wisłą, a potem Jeziorem Włocławskim, zdobywał na­ tchnienie do realizowania się według ustalonych , powtarzają­ cych się schematów malarza „pięknych widoków". Unikał jak ognia portretowania, scen rodzajowych, szczególnie religijnych. Może dlatego, że nie zapomniał swoich pierwszych kroków zarobkowych w sztuce malowania, kiedy poświęcać się musiał przedstawianiu owego Anioła Stróża i słodkiej pary dzieci. Dał się jednak nakłonić do przyjęcia zamówienia-zlecenia za osławione pół litra, jak mawiał, za bańkę. Ogląd dzieła Gałęzy w Rokiciu, którego wcześniej nie próbował wcale poznać (nie chodził do kościoła), przekonał go, że „apostołów wyglądających jak małpy, należy przedstawić kształtniejszymi" (słowa wdowy po malarzu). Co też uczynił, szybko, sprawnie, nim trafiły doń obiecywane przez kościelnego, ś.p. Franciszka Torbickiego, jajka, niezbędne do zagruntowania już nie dykty, lecz płyty pilśniowej twardej. Obraz Piekarskiego, w żywych kolorach, z wyrazistą figuracją, starannym ukazaniem twarzy nawet drugoplanowych postaci, przyjęty został z wielkim uznaniem i do dzisiaj raz do roku pełni swoje kuItowo-obrzędowe zadanie. Ołtarza już nie ustawia się na łodziach przy jakimś stawku, lecz przy pobliskim w stosunku do kościoła, solidnym słupie cementowym, podtrzymującym prze­ wody elektryczne. Spoza tego słupa (w kształcie odwróconego V) rozpościera się widok na rozległą toń Jeziora Włocławskiego — martwy zalew — dawną Wisłę. Ale nadal murzynowiacy, mimo że przestali być wodnikami i rybkami (między innymi z powodu przekształcenia rzeki w jezioro) przystrajają ołtarz na Boże Ciało dwoma żaglami, a także sieciami, w których znajdują się sym­ boliczne przedstawienia ryb. 18 Jezus chodzący po Jeziorze Genezaret jest tematem w ikono­ grafii religijnej Polski nader rzadkim. Obrazy z Murzynowa I i II (Gałęzy i Piekarskiego) stanowią — jak mi się wydaje — tego tematu najbardziej kwintensencjonalne ujęcie, przy tym — co nie jest bez znaczenia — ukazane w formacie znacznym ( 160x240 cm i 140^210 cm), ułatwiającym percepcję osobie nawet mało zaznajomionej z opisywanymi przez trzy Ewangelie cudami Jezusowymi. Korzystając z Archiwum IS PAN, stanowiącego między innymi zbiór dosyć uszczegółowionych danych, po­ chodzących z systematycznej inwentaryzacji obiektów opraco­ wanych w „Katalogach Zabytków Sztuki w Polsce", odnalazłem zaledwie dwa obrazy, w których występują aspekty zdarzenia o jakim mówimy: w bydgoskiem w Koronowie (kościół pocysterski) aspekt samego uciszenia burzy i wiatrów i w Krośnie w kościele parafialnym na obrazie z XVII w., zatytułowanym Cudowne rozmnożenie ryb, aspekt małowierności św. Piotra, tonącego w odmętach przed Jezusem, stojącym na brzegu (nie na wodzie). Za plecami św. Piotra ukazana została łódź pod zrefowanym żaglem, miotana falami, z sześcioma postaciami 49 12 w środku. Scena ta zajmuje tylko górną część, dokładnie do połowy powierzchni 100*200 cm płótna, wydłużonego w pio­ nie. Natomiast w dolnej partii obrazu, na pierwszym planie, siedzący Jezus w otoczeniu ośmiu postaci błogosławi gestem pankratora małą rybę, leżącą na stole. To są oficjalne świadectwa, udokumentowane w druku. Można mniemać, że jest ich w kraju więcej — nie na tyle jednak, aby należało zmienić wypowiedziany wcześniej sąd o sporadyczności występowania interesującego nas tematu (słabego spopularyzowania go przez malarstwo). Na koniec tych rozważań o naszej zasobności w sakralia związane tematycznie z cudem Jezusowym nad Jeziorem Gene­ zaret pragnę powiedzieć, że w znanych mi krajowych ekspozyc­ jach (Muzea Narodowe w Warszawie, Krakowie, Poznaniu, Diecezjalne w Płocku i Tarnowie), w ekspozycjach malarstwa zachodnioeuropejskiego, bo i w nim należy poszukiwać obecno­ ści analizowanego tu wątku, nie spotkałem się z dziełem, które bezpośrednio czy tylko pośrednio zaspokoiły oczekiwania bada­ cza. Dlatego z prawdziwą radością oglądałem w kolekcji Janiny i Karola-Zbigniewa Porczyńskich dwa obrazy: malowany w po­ ziomie, pochodzący z galerii pałacowej, Holendra Paula Brila, Rzym 1626 (73,5 x 101 cm); oraz malowany w pionie, półkoliście zakończony, pochodzący z wystroju kościelnego, Włocha, Giovanniniego Battisty Pittoniego Młodszego, Wenecja 1767 (74,2x99,6 cm). Oba powstały u schyłku życia artystów. Tytuło­ wane są: Jezus chodzący po Jeziorze Genezaret. Pierwszy ukazuje zdarzenie w rozległym pejzażu, rozluźniając dziejącą się akcję, natomiast drugi przybliża ją i dramatyzuje. Pittoni zrezyg­ nował z realiów pejzażowych, a także takich detalii jak klepki w łodzi, maszt, zrefowany żagiel itd. Łódź w jego obrazie wypełnia dziesięć postaci — nie zastygłych w akcie podziwu, zdumienia — lecz miotanych namiętnościami walki z żywiołem i jakby mimochodem postrzegających św. Piotra wyciągającego ramiona do Jezusa, który mówi „czemu zwątpiłeś małej wiary". We wcześniejszym obrazie Brila, św. Piotr ukazany jest w znacz­ nym oddaleniu od Jezusa w pozycji unoszenia się nad wodą (jest to moment, kiedy „Piotr wyszedł z łodzi" — na zawołanie Jezusa — 'Przyjdź!' — „i kroczył po wodzie"). W obrazie włoskim, późniejszym, św. Piotr ukazany jest blisko Jezusa, który „podaje mu rękę" w dalszym momencie zdarzenia, kiedy „na widok silnego wiatu uląkł się i gdy zaczął tonąć, krzyknął: 'Panie ratuj mnie'!" Zwracam uwagę na te szczegóły albowiem obraz krośnieński ma swe powinowactwo z wzorcem występującym w dziele Brila (nawet łodzie z podwiniętymi żaglami i charak­ terystycznymi masztami są bardzo podobne; ponadto w jednym i drugim obrazie Jezus ma rozchylone ramiona w geście przywo­ ływania—witania). Natomiast obydwa obrazy murzynowskie, to wyeksponowanie — jak w dziele Pittoniego — ostatniej fazy zdarzenia, najbardziej dramatycznej, w której Jezus zbliża się do św. Piotra. U Pittoniego prawą ręką podtrzymuje dłoń św. Piotra. W obrazie Gałęzy św. Piotr chwyta się rękami Jezusa, a on obejmuje go prawym ramieniem. Piekarski wymyślił całkiem własne rozwiązanie. Jezus i św. Piotr trzymają się oburącz, dwiema dłońmi, mocno zaciśniętymi i wyciągniętymi przed siebie. W obrazach Brila, Pittoniego oraz krośnieńskim Jezus stoi na powierzchni wody (w dwóch pierwszych) i brzegu (w ostatnim), boso lub w sandałach (u Pittoniego). Na obrazie Gałęzy widzimy Jezusa boso stąpającego po powierzchni wody, a na obrazie Piekarskiego, śmiało kroczącego na boska, również nie zanurzając w wodzie nóg. Zachowanie Jezusa kontrastuje z zanurzonym po kolana w wodzie św. Piotrem. Alojzy Piekarski, który umarł mając 74 lata, pragnął żyć jak najdłużej, aby dożyć —jak zwykł mawiać — tej chwili, kiedy ten świat „będzie się rozpierniczał". Mimo więc swoistego kata­ strofizmu, a nieraz wręcz nihilizmu, przedłużył w Murzynowie pamięć o wydarzeniu wzniosłym, optymistycznym, mającym nie tylko wymiar konfesyjny, lecz również uniwersalny, dotyczący ufności, wiary, trwałości i nienaruszalności wewnętrznych sta­ nów ducha, przyjętych zobowiązań, żywionych przekonań. Obrazy Brila i Pittoniego są dziełami mistrzów, przy których obrazy: krośnieński, koronowski i obydwa murzynowskie — ja20 �II. 3. Górna część obrazu Cudowny polów ryb, pot. XVII w. Krosno, kościół parafialny wią się jako poczynania skromne, sprymitywizowane. Ksawery Piwocki przypadki im podobne charakteryzował jako nierozłącznez nurtem rodzimym w rozwoju sztuki w Polsce. Nurt ten w swej malarskiej, szczególnie religijnej, postaci wyróżnia się często ekspresją dosyć sugestywną, lecz naiwną, nieraz intensywnym klimatem, tchnącym wzruszającym prowincjonalizmem. Ale po­ nad tymi formalnymi cechami badacz dostrzega rzecz najistot­ niejszą, żywotność potrzeb powołujących, a nawet wymuszają­ cych w naszych czasach u artystów, bynajmniej nie spowitych mistycyzmem katolickim, służenie mu z całym dobrodziejstwem swego artystycznego inwentarza. Malarstwo kościelne — współ­ czesnych, głośnych malarzy — Przemysława Brykalskiego i J e ­ rzego Nowosielskiego oraz twórczość Stanisława Fijałkowskiego — wydaje się — w pełni potwierdza tę sugestię. Po tych przydługich i nu rżących szczegółami opisach, możemy obecnie przejść do postawienia pytania o znaczeniu zasad­ niczym, ważnym dla rozumienia istotnych dla etnologii kategorii: czasu, przemijania, pamięci, trwania, z jednej strony, i z drugiej, rozumienia (wykorzystywania w pracach etnologicznych) faktu historycznego, procesu przemian i ostatecznie świadomości historycznej a świadomości mitycznej. Pytanie tak by brzmiało: Czy wyjątkowy (niepowtarzalny) charakter praktyki kultowoobrzędowej na Boże Ciało w Rokiciu, zgotowywanej przez murzynowiaków co roku, praktyki, w której ważnym elementem jest możliwość przemyśleń, tudzież doświadczenia krzepiących emocji przed obrazem ukazującym Jezusa chodzącego po Jezio­ rze Genezaret, to zjawisko całkiem późnej proweniencji (związa­ ne z najnowszą historią), mające incydentalny charakter, jak ów akt wykonania bezpośrednio po wojnie przez malarza Gałęzę imponującego malowidła? Czy też nie! Czy przypadkiem, a raczej dosyć niezwykłą, chociaż naturalną koleją rzeczy, nie nastąpiło w 2 połowie XVI wieku, względnie później, po śmierci Stanisława Murzynows­ kiego, autora pierwszego w kraju przekładu na język polski Pisma świętego, sprowokowanie swego otoczenia przez bolejącą rodzi­ nę, może nawet rozpaczającą, ale też w najlepszym tego słowa znaczeniu, dumną z dokonań swego reprezentanta. Czy nie było to nakłonienie przez osoby z murzynowskiego dworu swych poddanych, lecz też współparafian, do innego rodzaju kultu Jezusowego, aniżeli ten, którego pospolicie doświadczamy do dziś zarówno na wsi, jak i w mieście? Nakłonienie do aktu pogłębionych rozmyślań, poważnego zastanawiania się, wręcz kontemplacji i medytacji? Styl, sposób potraktowania tematu w obrazie wykonanym w 1946 roku przez Gałęzę, wskazuje że artysta mógł korzystać z wzoru (innego obrazu) z XIX czy XVIII w., znajdującego się w inwentarzu rokickiego kościoła, nawet z obrazu, z którego korzystali kiedyś murzynowiacy przy wystawianiu swego orygi­ nalnego ołtarza na Boże Ciało. Swoista nonszalancja tej społe­ czności w podmienianiu obrazu obrazem, jeśli pierwszy uznany został za nie spełniający już dostatecznie dekoracyjnej i reprezen­ tacyjnej roli, czyli podmienianie obrazu cenniejszego nie tak cennym, lecz schlebiającym wyobrażeniom i gustom, nakazuje dopuścić, że praktyka do jakiej się odwoływano między 1946 rokiem a końcem lat siedemdziesiątych należała do zwyczaju, że posiadała tradycję. W przeszłości okresy między jedną a drugą 21 13 �II. 4. Giovannini Battista Pitoni Młodszy, Jezus chodzący po jeziorze Genezaret, ok. 1767 r. Kolekcja Porczyńskich podmianą mogły być znacznie dłuższe, wszelako nawiązywały do konkretnego, inicjacyjnego faktu historycznego w odległej prze­ szłości; faktu, który można nazwać, sprowokowaniem, nakłonie­ niem, zadysponowaniem. U samych zaś podstaw historycznego zdarzenia mogła zaistnieć —jak to bywało w zwyczaj u — wotyw­ na fundacja obrazu dokonana na samym początku przez Murzynowskich. Przedstawiłem — jak mi się wydaje — dosyć przekonywujący wywód, wsparty o analizę konkretnych faktów historycznych, próbą wyjaśnienia genezy i rozwoju osobliwego zwyczaju religij­ nego, korzystającego z doniosłej formuły ikonicznej, zawartej w obrazie Jezusa chodzącego po morzu. Nie znalazłem jednak potwierdzenia u moich licznych rozmówców faktu istnienia przed 1946 rokiem adoracji w ołtarzu ustawianym przez murzynowiaków na Boże Ciało obrazu, który przypominałby dzieło malarza Gałęzy. Wypowiedzi jakie otrzymywałem były mniej więcej takie: 22 — Wystawialiśmy obraz j a k i k o l w i e k (moje podkreślenie J O ) , jaki kto dał. — A jakie dawali? — Nie pamiętam. To stwierdzenie „nie pamiętam" (chociaż dotyczy czasu nie­ zbyt odległego, okresu międzywojennego) powtarzane uparcie i z silnym przekonaniem, nigdy nie stwarzało w rozmowie — przy próbie rekonstruowania zwyczaju — rozstrzygnięć alternatyw­ nych, czyli dopuszczających wcześniejszą niż 1946 rok obecność w analizowanym kulcie nie jakiejś formuły ikonicznej ogólnej, lecz ścisłej, z konkretnym cudem Jezusowym związanej, a nawią­ 14 zującej do etosu Kiełbików i Uklejek — mian (przezwisk-przydomków) posiadanych przez murzynowiaków z tytułu ich dawnych zajęć rybackich i wodniackich. I tu wstępujemy w nurt interp­ retacji niezależnej zupełnie od historii, w nurt kształtowania się świadomości mitycznej; rodzenia się mitu na naszych oczach, lekcważącego (nie dopuszczającego do obecności w świadomo­ ści) nawet faktów łatwo sprawdzalnych z teraźniejszościl Proces ten (mitotwórczy) u niektórych reprezentantów badanej grupy Kiełbików i Uklejek, wykluczy nawet istnienie w kulcie na Boże Ciało jakiegoś ważnego obrazu przed tym, który namalował Alojzy Piekarski pod koniec lat siedemdziesiątych! Mniemanie o swym wybraństwie (nie znajduję lepszego słowa na określenie wysokiego stopnia świadomości o posiadaniu przez daną społe­ czność cech wyróżniających się w stosunku do cech swoich sąsiadów), wzmacniają opinie mieszkańców Duninowa, Siecienia, Uniejewa oraz Rokicia. Oto wypowiedź Stanisława Gerwatowskiego z Uniejewa, ur. w 1910 г., brata zmarłego przed laty, cieszącego się wielkim uznaniem księdza, proboszcza w Gos­ tyninie: „Murzynowiacy są inteligentni, dobrzy i uczciwi. Mieli zawsze synów dobrych, grzecznych i inteligentnych... Może tylko Fabi­ szewski (Konstanty, osoba o niepospolitych talentach, pomys­ łach i wyobraźni, wodniak zawołany o niebywale pogodnym usposobieniu — przyp. JO) miał takie swoje kawałki, lubił pomarudzić, pokiepkować (niezłośliwie pożartować — przyp. JO)". Opinia ta i liczne jej podobne, koresponduje z wyjaśnianiem �sobie — w kategoriach mitu — fenomenu murzynowskiego ołtarza na Boże Ciało. Opinie te dopełnia i zarazem wyostrza w istotnym kierunku sąd jednego z murzynowiaków — co jest ważne — z pokolenia młodych. Mówi Mirosław Szatkowski: — Murzynowiacy (w przeciwieństwie do współparafian, uniejewiaków, myśliborzaków, więsławiaków, rębieliniaków, nie mówiąc już o Dworusach-Orzykach, siecieniakach — przyp. JO) UMIEJĄ SIĘ ZORGANIZOWAĆ. A zatem posłuchajmy co — umiejący się zorganizować, in­ teligentni, dobrzy i uczciwi — mówią o swoim obrazie. Zdzisław Caban, ur. w 1948 г., cieśla, stolarz, rolnik. Z tytułu stanu wciąż wolnego, bezpośredniego usposobienia, świadczenia usług (na samą wieś i okolicę), szczery gaduła, uznany być może za pośrednika, czy łącznika wśród swych ziomków w tworzeniu przez nich mitu. Ponadto, właśnie Zdzisław Caban, który dziedzi­ czył po ojcu umiejętności rzemieślnicze i warsztat stolarski, sporządził podkład i ramę II obrazu, namalowanego przez Piekar­ skiego. Półkole na górze ramy przekształcił w łatwiejszy do wykonania... trójkąt. Muzeum w Murzynowie odwiedzał setki razy. Wielokrotnie przyjmowany był w nim przy stole, za którym w odległości ok. 1,5 m wisi na ścianie obraz I, namalowany przez Gałęzę: — J a w Muzeum obrazu z Panem Jezusem nie widziałem (stanowczo, bezdyskusyjnie). — Wisi za stołem, przy którym nie raz siedziałeś. — Możliwie, że tam wisi, ale nie widziałem. Ostatnie zdanie wypowiedział nasz rozmówca z pokornym — dosyć mu charak­ terystycznym zawstydzeniem. Matka Zdzisława, Klementyna, ur. w 1926 г.: — Co jest na obrazie? — Apostołowie. — A pan Jezus? — Pan Jezus jest z nimi. — Gdzie? — W łódce (niepewnie). — I co oni tam robią? — Jak to? Przecież łowią ryby. Przyznasz szanowny Czytelniku, że to dosyć zaskakujące wypowiedzi. Nie ulega kwestii, że słabo przylegają do wywołane­ go na wstępie opisu unikatowej i zarazem doniosłej postaci adorowanego przez murzynowiaków na Boże Ciało ołtarza. Czy wypowiedzi te mogą być uściśleniem pierwszej cechy, jaką społeczność Murzynowa posiada w opinii sąsiadów? A może, przytoczone wypowiedzi uznać należałoby za odosobnione? Jan Wudarczyk, ur. w 1922 г., wieloletni robotnik stoczni płockiej, rolnik, gospodarz najwyższego stopnia zapobiegliwości i dbałości. Jedyny już we wsi, celebrujący systematycznie od­ ławianie, zbieranie i suszenie spławów na opał: — Na tym obrazie, co go Piekarski namalował, to jest Pan Jezus w łodzi. — Co tam robi? — Stoi i łapie ryby sieciąl Krystyna Wudarczyk, ur. w 1926 г., żona Jana, matka trzech wspaniałych córek i jednego syna. Kobieta wielkiej zacności i dobroci, niebywale pracowita: — Przed wojną to murzynowiacy ten obraz nad samą Wisłą na dwóch łodziach wystawiali. Do obrazu samego się nie pod­ chodziło, bo był na wodzie. — Na obrazie był przedstawiony Pan Jezus? — Tak. Pan Jezus stał w łodzi i zarzucali te sieci. — Z kim? — Z apostołami. Bo to jest obraz rybacki, a Pan Jezus i wszyscy apostołowie byli rybakami. Państwo Wudarczykowie są najbliższymi (przez drogę) sąsia­ dami Muzeum. Pani Krystyna w 1989 r. dwukrotnie odwiedziła Muzeum po odświeżeniu wnętrza i zmianie ekspozycji na zatytu­ łowaną: Muzeum Jednego Obrazu. Mogła więc przyjrzeć się z bliska i dokładnie, co on przedstawia. Franciszek Ziemiński, ur. w 1922 г., wieloletni sołtys, niezbyt dbały gospodarz, również sąsiad Muzeum. Zawołany i jedyny zarazem wędkarz we wsi. Odkąd trudno cokolwiek złowić na wędkę, przerzucił się na łowienie ryb siecią. Z tego powodu, codziennie od 3 lat, przychodzi w bezpośrednie sąsiedztwo Muzeum, przy którym cumuje swą łódź. Przyznał z nieskrywaną szczerością, że wzniosłego szyldu, przybitego do szczytowej ściany (którą musi omijać) budynku muzealnego, nie czytał: — Na obrazie jest św. Piotr na morzu. — Co — panie sołtysie — robi? — Siedzi w łódce, może ma sieci... Nie pamiętam. — Z kim jest św. Piotr? — Sam jest w łódce. Jadwiga Ziemińska, ur. w 1930 г., żona sołtysa, prawdziwej zacności kobieta, matka dwóch dzielnych córek i syna, lidera zespołu muzycznego. Sama niegdyś często grająca na skrzyp­ cach. Wielkiej pogody ducha. Jedyna oratorka w majowych śpiewach przed zrekonstruowaną przy Muzeum kapliczką: — Na obrazie Piekarski namalował św. Piotra. — Kogo jeszcze? — Jeszcze może jakiegoś apostoła. Ale św. Piotra na pewno. — I co on robi? — Łowi ryby. Szwagierka pani Jadwigi, Eugenia Karasiewicz, starsza o dwa lata, mieszkająca na drugim końcu wsi, ma odmienną wizję obrazu: — Na obrazie jest łódka na morzu. W łódce siedzi Pan Jezus. — Jest sam? — Siedzi z kimś jeszcze, może ze św. Piotrem. — Czy coś robią? — Nie, nici Siąsiadka Karasiewiczów, Józefa Torbicka, ur. w 1920 г., wdowa po kościelnym ś.p. Franciszku (Biskupie): — Piekarski od męża nie chciał niczego. Bo to do kościoła obraz. — Co jest przedstawione na tym obrazie? — Pan Jezus i św. Piotr. Siedzą sobie w łodzi. — I co czynią? — No, jak to co? Ryby przecież łapią. Zatem często nie ma zgodności między bratem i siostrą, to znów mężem i żoną, sąsiadami, kto jest w łodzi i co w niej robi. Przeważa jednak zdecydowanie pogląd, że łowią ryby, św. Piotr, apostołowie, nie wyłączając samego Jezusa. Czynią to siedząc, w pozycji wygodnej, chciałoby się rzec, relaksowej („siedzą sobie"). Ale interesująca nas redukacja zawiłości tematycznych występujących w obrazie, może zostać rozszerzona na apos­ tołów, a nawet na św. Piotra. I wówczas relacjonująca treść obrazu osoba, mówi tylko o jednej postaci. Felicja Szymczakowa, najstarsza murzynowianka, ur. w 1908 r. Od 1928 г., kiedy przybyła z Siecienia i wyszła za mąż za Józefa, należy do stałych opiekunek ołtarza. Osoba niezwykłej żywotno­ ści i jasności umysłu, jak też pogody ducha. Nie dostrzega ona różnicy — mimo osobistego zaangażowania przy ustawianiu murzynowskiego ołtarza na Boże Ciało — między nim, a przy­ strajanymi figurami przydrożnymi przez rokiciaków i uniejewia­ ków. Dobiero przy pomocy uczestniczęcego w rozmowie wnuka Mirosława Szatkowskiego (krzyczącego w jakimś momencie na babcię, „czy babcia nie rozumie"?) udaje się jej uzmysłowić różnicę między gorliwością jednych i drugich parafian: — Na tym obrazie św. Piotr idzie po wodzie (pierwsza taka wypowiedź!), a Pan Jezus — mnie się zdaje — stoi w łodzi... — Czy to przypomina pani jakąś scenę z Pisma świętego? — Nie, aleja codziennie czytam święte Pismo. Muszę codzien­ nie, nawet dwa razy dziennie chociażby kawałek przeczytać. — No, no, no. (Wyrażam jak potrafię swój szczery podziw). — Pan mi nie wierzy? (I na dowód przynosi Nowy Testament wydany w Płocku w latach sześćdziesiątych. Stwierdza, że ma nawet dwa Pisma święte). Posłuchajmy obecnie rozmowy, w której po raz pierwszy pojawi się stwierdzenie, że „Pan Jezus chodzi po wodzie". Zofia Gurdzińska, ur. w 1918 г., wielkiej kultury osobistej, o bogatym życiu wewnętrznym objętym pogłębioną refleksją. Matka dwóch liczących się we wsi gospodarzy. Wdowa po Henryku, gos­ podarzu i szkutniku, osobie o najwyższym w grupie stopniu świadomości jej dziejów. Oraz wnuczka Martyna, ur. w 1980 г., dziewczynka o dużej łatwości nawiązywania kontaktów. Roz­ mowa odbyła się w środku dnia w lecie po oderwaniu obydwu osób od oglądania w telewizji Wichrów czasu: 15 �— W tym roku nie byłam na Boże Ciało w Rokiciu i obrazu nie oglądałem. — To zapraszam do Muzeum. — To pan go ma? — Tak, ten co się zniszczył. (...) Długie, wymowne milczenie bez wyrażenia chęci od­ wiedzenia Muzeum. Po czym mówi o samym obrazie. — J a nie wiem co on przedstawia. Chyba apostołów. Chyba płyną w łodzi. Nie przyglądam się temu (dosyć butnie). — Czy z apostołami jest Pan Jezus? — Chyba tak. — A św. Piotr? — Na pewno! Chyba są w łodzi. — Wcale nie! (włącza się Martyna). Pan Jezus chodzi po wodzie. — Dlaczego, co to oznacza? — A bo ja wiem (z właściwą sobie pewnością siebie). Córka Konstantego Fabiszewskiego, owego lubiącego pomarudzić, klepkującego murzynowiaka, ur. w 1921 г., Halina Ru­ dzińska, matka dwóch synów (jeden jest wziętym gospodarzem) i córki, inżyniera budownictwa, należy do dwóch osób, które w całej społeczności murzynowskiej, mają prawie zgodną z rzeczy­ wistą wizję obrazu Jezusa chodzącego po morzu. Wyjaśnia tę pełniejszą swą wiedzę o obrazie zasługami ojca, wodniaka. Miał on w zwyczaju zabierać ją ze sobą na barkę — kiedy była dzieckiem — płynąc do Warszawy. Prowadził ją tam do kin i teatru: Tam (na obrazie) jest cud ukazany. Pan Jezus uciszył burzę na morzu. — Na obrazie namalowany jest tylko Pan Jezus? — Nie. Także apostołowie, ale nie pamiętam ilu. Św. Piotr jest na pewno, bo on się bał i dlatego Pan Jezus uciszył burzę. — Jak to wygląda? — Pan Jezus jest w wodzie, ucisza burzę i uspakaja Św. Piotra. — Jak? — Jak? Nie pamiętam... Może go do siebie przygarnia... Nie pamiętam. — A apostołowie? — Oni są w łódce. — Łowią ryby? — Nie, bo była przecież burza. Nasza wyjątkowa rozmówczyni ma Pismo święte i —jak mówi — czasami je czyta. Drugą osobą wyróżniającą się w przed­ stawianiu treści obrazu jest Janina Świdniakowa, ur. w 1920 r. Wdowa po sławnym studniarzu (budował pierwsze we wsi studnie). Niezwykle skromna, żyjąca samotnie. U Świdniaków zatrzymywał się —jak pamiętamy — Stanisław Małkowski, „król szyprów". I może ten fakt miał swoje znaczenie w uzyskaniu przez panią Świdniakowa pełniejszej wiedzy o obrazie. Mówi bez specjalnych indagnacji, z jakimi mógł Czytelnik zetknąć się wcześniej, mówi naturalnie, pełnymi zdaniami, przekazując taką informację: Obraz dawny i Piekarskiego ukazują uciszenie burzy przez Pana Jezusa. Pan Jezus stoi na wodzie. Są też na obrazie namalowani rybacy, apostołowie, św. Piotr, jak w Ewangelii, której nie pamiętam. Ale wiem, że św. Piotr wołał do Pana Jezusa — ratuj I Wszechogarniający racjonalizm przekonań. Wbrew pozorom, świadomość dwóch ostatnich rozmówczyń jest również przypo­ rządkowana dosyć surowemu myśleniu racjonalnemu, racjonali­ zmowi wyznawanemu i głoszonemu przez inne we wsi osoby, ogół murzynowiaków. Myślenie abstrakcyjne — przy którym mógłby być postrzegany element moralizatorski i ostatecznie mistyczny — zawarty w Chodzeniu Jezusa po morzu — nie występuje w żadnym z uzyskanych sądów. Cudowność chodze­ nia po powierzchni wody przez Jezusa dostrzeżona zostaje wyłącznie przez dzieci. Nikt z rozmówców nie wspomina — co jest niezwykle charakterystyczne — o słowach Jezusa o małowierności. Jeśli przywołane zostaje słowo z Ewangelii, to tylko owo „ratuj", łatwo urealniające się we własnych doświadczeniach. Słuchając wypowiedzi mówiących, co obraz murzynowski przedstawia, obcujemy z wizjami rozchwianymi, a przy ustalaniu realiów sprzecznymi ze sobą. Sądzę jednak, że wykształca się mit o dosyć jednoznacznym sensie. Kodyfikują go wrażenia i ostate­ cznie zdecydowanie autorytarne poglądy dwóch osób (jednej po siedemdziesiątce, drugiej po czterdziestce), będących ukrytymi autorytetami we wsi. Obydwie są wykpiwane, a nie otaczane 16 — jakby można oczekiwać — stosownym szacunkiem. Stąd — wydaje się — ich sądy mają mocniejsze podstawy zyskania popularności i ostatecznie uznania. Adam Małkowski, ur. w 1916 r. (przydomki Adalcio i Gramo­ fon), zatwardziały wyznawca gospodarzenia wedle przez siebie sprawdzonych zasad (z reguły bardzo tradycyjnych). Niezwykle surowych wymagań wobec siebie i innych. Regularnie prak­ tykujący, gorliwy katolik: TO J E S T OBRAZ WYŁĄCZNIE RYBACKI I NA NIM NIE MA ŻADNEGO ŚWIĘTEGO! I oto ostatni z naszych rozmówców-opiniotwórców, a można by również ten tytuł uzupełnić o słowo — m i t o t w ó r c a . Bohdan Wojciech Iwański, ur. 1942 r. (W lokalnej balladzie: „syn Roztropnego, uczył g... rosyjskiego"). Aktywny działacz PRON. Redaktor naczelny powstałego w ramach reformy prasy „Nowe­ go Tygodnika Płockiego". Autor scenariuszy filmowych, w tym znakomitego filmu krótkiego o wyobrażeniach dzieci na temat życia pozaziemskiego (prod. 1990 r.) Jedyny we wsi z zarostem (broda do pasa). Miłośnik roślin: — Kiedyś widziałem ten obraz, dawno temu. To nie był obraz Piekarskiego. — No i co pan może powiedzieć o przekazie ideowym zawar­ tym w tym obrazie? — W łodzi jest Pan Jezus z apostołami. — Dużo ich jest? — Trzech, albo czterech. — Dobrze, ale jaki kryje się w tym sens? — APOTEOZA PRACYI BO TO J E S T OBRAZ RYBACKI. Widzimy to, co chcemy zobaczyć, a nie to, co istnieje rzeczywi­ ście. Kiedy to piszę — chcąc nie chcąc — przyjmuję emitowany przez któreś z mediów w pokoju przekaz o fresku z Faras, przedstawiającym krzyż. Uczony z Muzeum Narodowego ujmu­ jącym głosem objaśnia ów krzyż. Widzi drzewo życia w wątlutkich gałązkach u podstawy; nieokreślone zwierzątka а p о к а I i p t y c z n e w lwim, orlim, bawolim i anielskim — wydawałoby się powszechnie wiadomym — symbolizmie czterech ewangelistów; a w sznurach dzwoneczków, zwisających z ramion krzyża, element adoracyjny. Gdyby komentator był etnografem, użyłby jeszcze — w przypadku tych dzwoneczków — terminu apotropeiczne. Badając symbole i mity sami je tworzymy. I ja — niezbyt ufny wobec świata — korzystający nieraz z pocieszeń murzynowiaka, Tomasza Cabana, „bądź ufny", „ufaj" — po­ strzegam jednak w malarskim ujęciu zdarzenia nad Jeziorem Genezaret apoteozę — mającą sens uniwersalistyczny — bynaj­ mniej nie pracy, rybackiej zapobiegliwości, lecz czegoś zupełnie innego, UFNOŚCI, WIARY. I gdyby nie potwierdzające me postrzeganie sądy dwóch, trzech osób oraz wizje kilkorga dzieci, miałbym podstawy mniemać, że tkwię w urojeniu. Tymczasem mogę sądzić z całym przekonaniem, że jedno urojenie spowija mit, tworzący się na mych oczach wokół badanego obrazu. Uczestniczą w nim osoby bez wykształcenia i z wykształceniem, katolicy, jedni gorliwsi inni obojętniejsi. Każdy na swój sposób przyczynia się do powstawania kunsztownej struktury współ­ cześnie (racjonalnie) rozumianego cudu. Posłuchajmy na koniec, jak brzmi w przekładzie Stanisława Murzynowskiego fragment dotyczący cudu na Jeziorze Geneza­ ret z 14 rozdziału Ewangelii św. Mateusza: Oto po nakarmieniu pięciu tysięcy „mężów okrom niewiast i dzieci" pięcioma chleba­ mi i dwoma rybami: „A Jesus natychmiast przymusił ucznie swoie aby wsiedli włódź iiachali przed niem na drugą stronę asz by on odprawił rzesze. A gdy odprawił rzesze wszedł na górę osobno modlić się. A gdy wieczór przyszedł był tam sam jeden, a łódź jusz na śrzód morza była, (dręczona od wałów). Gdzie rei tesz wały bardzo cięszko czynili. Bo był wiatr przeciwny. A Jesus czwartyi straży nocnei szedł do nich (chodząc) idąc po morzu (i) któregoto uirzawszy uczniowie, a on pomorzu idzie wstrwożyli się, rzeknąc iże (mara abo widziało) obłuda iest i od boiaźni krzyknęli. A Jesus hnetże przemówił do nich rzeknąc, bądźcie dobrei nadzieie ia żęm iest nie lekaicie się. A Piotr odpowiadaiąc mu, iest powiedział. Panie, ieśli żeś ty iest, kaszmi przyść do siebie po wodach. Gdzie tesz on rzekł, chodź. A Piotr wy stąpiwszy złodzi, szedł po wodach �chcąc przyść do Jesusa. A gdy baczył gwałtowny wiatr zlękł się i począwszy się pogrążać krzyknął rzeknąc. Panie zachowai mie. A Jesus natychmiast ściągnąwszy rękę zachfycił go i rzekł mu małoufny czemuś (się zmyślą wodził) wątpił. A gdy oni wstąpili włódź, ucichnął wiatr. Ci zaś którzy włodzi byli, przystąpiwszy, dali mu chfałę rzeknąc, prawdziwieśsyn boży iest. I przewióswszy sie przyszli do ziemie Genezareth. Gdzie tesz poznawszy go mężowie mieśca onego, rozesłali po onemu wszystkiem okolicznem kraiu, i (przynieśli abo przyprowadzili) offiarowali mu wszystki którzy się źle mieli, i prosili go żeby się aby tilko dotknęli podołku odzienia iego. A którzy się kolwiek dotknęli a są uzdrowieni" . 23 PRZYPISY 1 Evangelia Święta Pana lesusa Christusa Vedle Matthaeusza Svietego z Greckiego ięzyka na Polski przełożona. W Królewcu Pruskim 1551. Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego, Dział Starodruków, Pałac Potockich, sygn. p. 22, mikrofilmy 6009 i 1098. Por. Stanisław Rospond, Kultura językowa w Polsce XVI w. I. Polemika poprawnościowa J . Małeckiego z J . Seklucjanem, „Język Polski", R. XXI1,1937, s. 45—52.11, tamże, R. XXIV, 1939, ss. 115—121; tenże. Kultura językowa na Pomorzu Mazowieckim wXV/w., „Komunikaty Instytutu Mazurskiego w Olsztynie", R. II, 1948, NR 3 (21); tenże, Studia. Rękopiśmienne poprawki J. Małeckiego na egzemplarzach Katechizmu J. Seklucjana oraz na przekładzie S. Murzynowskiego Ewangelii św. (...) wedle Mateu­ sza św. (w:) Wypowiedzi o języku i stylu w okresie staropolskim (do polowy XVIII w.), t. 2: Słownik, oprać. J . Puzynina, pod red. M. R. Mayenowej, Wrocław 1963; Krystyna Podlaszewska, hasło Małecki (w:), Słownik pracowników książki polskiej, PWN, Warszawa—Łódź 1972, ss. 556—557 Jan Murzynowski, ojciec Stanisława, posiadał dwie niewiel­ kie wioski: Suszyce (sześciu chłopów, trzy zagrody i karczma), dziś północna część Włocławka, przylegająca do Wisły (ulica Suszycka), oraz Ruzowska (v. Rusowska, v. Rudzowska, v. Różowska), dzisiaj zwanego Rudusk, nad rzeką i jeziorem Ruziec, par. ruska (wieś Ruże). Z tytułu tych własności zarówno ojciec, jak i syn korzystali z nazwisk: Suszycki, Ruzowski. Ale o trwałych więzach z Murzynowem może świadczyć to, że pozostali ostate­ cznie przy nazwisku rodowym, Murzynowski, lub — kiedy korzystali z nazwiska Suszycki —zaznaczali, że pochodzą z Murzynowa (Stanisław Murzynowski, pisząc list z Rusowska w 1549 r. do księcia Albrechta w Królewcu, podpisał się „Stanisław Suszycki z Murzynowa, szlachcic polski" i wycisnął pieczęć z herbem Ogończyk, mającą inicjały S. M.! (Por. Stanis­ ław Murzynowski, Historyja żałosna a straszliwa o Franciszku Spierze oraz Ortografija Polska, opracowali Janusz Małłek i Fran­ ciszek Pepłowski, Pojezierze Olsztyn 1974 (wyd. drugie 1986), s. XVIII, XX i 101; Antoni Biliński, Szlachta ziemi dobrzyńskiej za ostatnich Jagiellonów. Studium historyczno-heraldyczne. War­ szawa 1932, s. 115—116 i 178; Adolf Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. I, War­ szawa 1883, s. 285 (Źród/a dziejowe, 1.12—13); Zenon Guidon, Jan Powierski, Podziały administracyjne Kujaw i Ziemi dobrzyńs­ kiej w X///-X/V wieku, Warszawa—Poznań 1974, ryc. 2; Z. Guidon, Mapy ziemi dobrzyńskiej w drugiej polowie XVI wieku. I. Podziały administracyjne, II. Rozmieszczenie własności ziems­ kiej, Toruń 1967, s. 66 W każdej z trzech rodzinnych miejscowości, Stanisław Murzy­ nowski miał okazję poznać społeczność rybacką. W Murzynowie i Suszycach mógł też obserwować żywioł wiatru i burzy na dużej wodzie. Śledząc zaś wątki twórczości Murzynowskiego (najsil­ niej ujawnione w Historji żałosnej a straszliwej) odnosimy wrażenie, że autor należał do głęboko refleksyjnych, wrażliwych osobowości, dla których pojęcie zaufania (rozumianego naj­ szerzej) oraz roli Opatrzności w życiu osoby, stanowiło jedno z najistotniejszych zagadnień etyczno-religijnych. Cud na Jezio­ rze Genezaret dotyczy tych właśnie zagadnień. Cud na Jeziorze Genezaret poprzedza: Uciszenie burzy, który wykorzystuje Jezus do wypowiedzenia słów: „Czemu bojaźliwi jesteście, małej wiary?" (Mat. 8,23—27 oraz Mk 4,35—41 i Łk 8, 22—25). Por. Blaise Cendrars, Gwiezdna wieża Eiffla (Nowy patron lotnictwa), PIW, Warszawa 1971 Sytuację tę (społeczno gospodarczą wsi) uściślają miana, Kiełbiki i Uklejki, nadawane murzynowiakom przez sąsiadów. Aleksander Bruckner, Słownik etymologiczny języka pol­ skiego. Wiedza Powszechna, Warszawa 1970, s. 280 K. Podlaszewska, op. cit., s. 556—557 S. Rospond, Kultura języka..., a także inne prace tego uczonego wymienione w przypisie 1. Reprodukcja pierwszej strony Evangelii... w przekładzie Stanisława Murzynowskiego często jest wykorzystywana w specjalistycznych opracowaniach bibliotekoznawczych. Por. Słownik pracowników książki pol­ skiej, op. cit.; Drukarze dawnej Polski od XV do XVIII wieku, opracowały Alodia Kawecka-Gryczowa oraz Krystyna Korotojowa, tom 4, Pomorze, Wrocław—Warszawa—Kraków, Ossoli­ neum 1962 J . Małłek i F. Pepłowski, op. cit., s. XXXII i następne, dotyczące fonetyki, słowotwórstwa, fleksji, składni, słownictwa 3 3 4 6 6 7 8 9 i frazeologii (s. XLIX) oraz samego tłumaczenia — warsztatu językowego, z jakiego korzystał Murzynowski. Tamże, s. XXVI i XXVIII—XXXI Tamże, s. XXIV. Posiadamy w Polsce tylko 4 egzemplarze Nowego Tes­ tamentu Zupełnego, dwa w Warszawie (w tym jeden niekomplet­ ny). Biblioteka Narodowa, Plac Krasińskich, sygn. XVI Qu 6471 i XVI Qu 218 (bez pierwszych kart), mikrofilm 4067. Pozostałe dwa znajdują się w Krakowie w Bibliotekach Uniwersytetu Jagiellońskiego i Czartoryskich. Dzieło wyprzedzające dokonania Jakuba Wujka o 40 lat! pozostawało do 1906 roku uznawane za pracę Jana Seklucjana, protestanta, groźnego inowiercę itd. Stanowiło zaś rezultat zdumiewającej do dziś aktywności twórczej młodego Stanisława Murzynowskiego. Wiedzę tę zawdzięczymy nieprawdopodobnej dociekliwości, ks. I Warmińskiego, autora księgi: Andrzej Samuel i Jan Seklucjan, Poznań 1906 Robert Musil, Trzy kobiety. Przełożyła Walentyna Kwaśniakowa, Czytelnik 1963, s. 58, 92 Żadne ze znanych mi opracowań europejskiej sztuki ludowej (religijnej) nie ujawnia podobnego kultu. Prace najbardziej kompetentnych w tej dziedzinie autorów, Richarda Andree oraz Rudolfa Krissa, Huberta Krissa-Heinricha (Retenbecka), nie dostarczają danych, pozwalających na weryfikację przedstawio­ nego poglądu. Por. Halina Horodyska-Sadowska, „Kobyli"Kościół w Roki­ ciu. Wędrówki dialektologiczne po Mazowszu, „Notatki Płockie", 1968, nr 5, s. 18—19; Artur K. F. Wołosz, Romański kościół p. w. św. Małgorzaty w Rokiciu, „Notatki Płockie", 1989, nr 1, s. 17—24 Mimo ofiarowania przez Stanisława i Zbigniewa Małkows­ kich ponad 70 kg złomu, mosiądzu i srebra, dzwony otrzymały imiona nie ofiarodawców, lecz patronów kościoła w Rokiciu, świętych Piotra i Pawła, oraz (dzwon drugi) Wacława (imię proboszcza, Gałęzy). Usunięto również elementy barokowego i późniejszego wystroju kościoła, ambonę, liczne feretrony oraz dwa boczne ołtarze z XIX-wiecznymi obrazami na płótnie św. Małgorzaty (obraz w ołtarzu północnym) i Przemienienia Pańskiego (obraz w ołtarzu południowym). Pozostał — jako zasłona — w ołtarzu głównym (wschodnim) obraz, przedstawiający Matkę Boską z Dzieciątkiem, trzymającym różaniec. Eksponowany jest od ok. 10 lat — w jedynym ołtarzu, głównym — obraz-kopia. Matki Boskiej Częstochowskiej! Wypowiedź Józefy Torbickiej, wdowy po kościelnym, ś.p. Kazimierzu. Por. „Katalog Zabytków Sztuki w Polsce", t. XIII, z. 7, Pow. krośnieński, Krosno, Dukla i okolice, opracowanie Ewa Snieżyńska-Stolotowa i Franciszek Stolot, Warszawa 1977, s. 76, il. 231; tamże, t. XI, z. 3. Dawne województwo bydgoskie, Bydgoszcz i okolice, opracowali Tadeusz Chrzanowski i Marian Kornecki, Warszawa 1977, s. 52, il. 127 Mat 14, 30—31 według Pisma Świętego Starego i Nowego Testamentu, Pallottinum Poznań—Warszawa 1980 Przypuszczenie to wspierają, znajdujące się na strychu plebanii w Rokiciu liczne obrazy, które usunięto wkrótce po wojnie z wystroju kościoła. Najbliższe stylistycznie obrazowi Gałęzy jest Przemienienie Pańskie, obraz pochodzący z dawnego, południowego ołtarza rokickiego kościoła. Ostatnią osobą, pamiętającą istnienie w Murzynowie dwor­ ku Murzynowskich (skromnego, dwuizbowego z sienią, par­ terowego, budynku drewnianego) i tym samym, prastarego rodu szlachty polskiej, był niedawno zmarły Henryk Gurdziński (ur. 1905 г.). Swą wiedzę o lokalizacji dworku, a nawet głębokiej, cembrowanej studni, a także owczarni dworskiej (dziś Mazowie­ ckie Obserwatorium Geograficzne WGiSR UW oraz piekarnia Zenona Żuka) zawdzięczał babce, chłopce pańszczyźnianej. Według danych, pochodzących z Akt Osobowych, Archiwum Rokickiego (obecnie Diecezjalnego w Płocku) — Księga urodzin, zaślubin i zgonów, 1758—1783, Murzynowscy opuścili wieś, kiedy przeszła ona na własność dworu w Siecieniu. Od tego momentu postępował nieubłaganie proces zapominania we wsi o dworze, o swych „panach", potomkach rycerzy, Piotrze i Pawle, Ogonach. Evangelia..., capitulum XIII, karta LXVIII, verso i LXIX recto. W nawiasach umieściłem uściślenia, znajdujące się na mar­ ginesach tych kart. 10 11 13 13 14 15 16 17 18 19 2 0 31 2 2 3 3 Fot.: Autor - il. 1, Witalis Wolny - il. 2-4 17 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c0a014f305b39b7d6a214114fc308fa.pdf 65ba1b43f07183802650a2dc2c5ebfeb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2316 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2148 Title A name given to the resource Paleolityczny Epos / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2, s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Juszczak, Wiesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wiesław Juszczak PALEOLITYCZNY EPOS Badacze poezji Homera oraz ci, którzy studiują archaiczną sztukę grecką i myśl o sztuce tej epoki, poświęcają zawsze wiele uwagi wspaniałemu opisowi tarczy Achillesa, zajmującemu zna­ czną część osiemnastej pieśni Iliady. Blask tej ekfrazy zdaje się jednak oślepiać, bo z reguły uniemożliwia dostrzeżenie tego, co bezpośrednio po niej następuje, a co ma również związek ze sztuką, tyle że z jej postacią najpierwotniejszą, którą wyodrębnić tu trzeba z całości, jaką tworzy w zespoleniu z religijno-magicznym rytuałem. To, o czym chcemy mówić teraz, jest w naszym przekonaniu opisem artystycznego gestu. Gestu niełatwego jed­ nak do rozpoznania w swej „artystyczności", bo najwcześniej­ szego może. Na początku pieśni dziewiętnastej opowiada Homer o po­ wrocie Tetydy z Olimpu. Bogini schodzi do obozu Achajów, niosąc synowi wykutą przez Hefajstosa zbroję i tarczę. W obozie panuje żałoba i przygotowania do pogrzebu Patrokla. Achilles skarży się matce, że nad trupem gromadzą się chmary much. Rzekła mu na to bogini, o srebrnych stopach Tetyda: „Synku, niech więcej twe serce już o to się nie kłopocze. Będę starała się sama natrętne roje odegnać Much, co żerują na ciałach zabitych w służbie Aresa. Chociażby leżał tu bowiem, aż rok dobiegnie do końca, Z ciałem nietkniętym zostanie lub będzie jeszcze piękniejszy. [.-]" Tak powiedziała i syna zuchwałą mocą natchnęła, A Patroklowi ambrozję i nektar ciemnoczerwony Wlała do nozdrzy, by jego ciało nietknięte zachować. 1 Ambrozja i nektar to, od Homera poczynając, stale w mitycz­ nych opowieściach występujący pokarm bogów. Ich pokarmem są również spalane i niespalane (czyli bezkrwawe) ofiary, jakie składają im ludzie. Ale ambrozja i nektar nie znajdują się w ludz­ kim zasięgu. Nie są pochodzenia ziemskiego i nie są śmiertelnym dostępne; bo właśnie zapewniają nieśmiertelność. Z nazwy ambrosia (u Homera, w dialekcie jońskim, ambrosie) znaczenie takie daje się wprost odczytać. Słowo to odsyła nas bowiem do rzeczownika brotós, który oznacza człowieka ze względu na jego śmiertelność. Brotós znaczy „śmiertelny" c z y l i „człowiek", i może mieć to samo znaczenie, co nekrós („martwy", „zmarły"), a stąd — poprzez nie napotykany w znanym słownictwie lecz rekonstruowany wyraz "mrotós — ustala się związek etymologi­ czny tego słowa z sanskryckim wyrazem mrtas („zmarły", „mart­ wy"). Przez dodanie zaś „a" privativum uzyskujemy przymiotnik śbrotos, który — jak athanatos — znaczy „nieśmiertelny", a dalej „święty", „uroczysty", „boski". Obok śbrotos występuje, choć rzadziej, to samo znaczący przymiotnik ambrotos, stanowiący jakby formę starszą w tym sensie, że bliższą wspomnianemu etymologicznemu źródłu. Jednym ze znaczeń słowa ambrosia jest „nieśmiertelność". Ale najczęściej oznacza ono „eliksir życia", „napój nieśmiertelności" lub „pożywienie nieśmiertelności", ponieważ ambrozja i nektar często odnoszą się zmiennie do płynności i stałości swej konsys­ tencji: raz jedno jest napojem, a drugie pokarmem, raz odwrotnie. Jeżeli ambrozja jest traktowana jako płyn, silniej zachowywany jest jej etymologiczny rodowód, bo właśnie napój mający zapew­ nić nieśmiertelność oznacza w starszych od Homera tekstach wedyjskich tak samo zbudowane (i to samo znaczące) słowo a-mrta. Jest tam ono jednym z określeń somy, napoju używanego w rytuałach indoirańskich, mającego darzyć nieśmiertelnością zarówno bogów, jak ludzi. Soma, będąc zarazem nazwą jakiejś trudnej już dziś do zidentyfikowania, ale — jak się przypuszcza — zapewne halucynogennej azjatyckiej górskiej rośliny, oraz napoju z niej wytwarzanego, którego wypicie było ośrodkowym momentem wedyjskiego rytuału, opisanego szczegółowo w Rygwedzie (datowanej na rok ok. 1200 przed Chr.) — jest też imieniem bóstwa personifikującego tę roślinę. „Jako bóstwo, Soma jest mądrym wieszczem, poetą, który pobudza myśl i in­ spiruje hymny." Tak zatem, rozszyfrowując znaczenie słowa ambrosia, do­ chodzimy do punktu, w którym potwierdzona zostaje znana z okresu archaicznego myśl grecka łącząca wieszczenie, sztukę i mądrość — myśl zaznaczająca swój ślad w określaniu sztuki słowem sophia.* Zwróćmy jeszcze uwagę na sposób użycia i dookreślenia, we fragmencie przytoczonym, drugiej nazwy „pokarmu bogów", mianowicie nektaru. Połączenie ambrozji i nektaru ze słowem stśdzó: „wlewać", „wkrapiać" (stśkse kata rhivdv—„wkropiła", „wlała do nozdrzy"), wskazuje, że oba rzeczowniki oznaczają tu płyn. Z późniejszych etapów rozwoju znaczeń tych wyrazów nie wydaje się to dziwne, skoro oba będą kiedyś używane jako mniej lub bardziej metaforyczne nazwanie wina. Jednakże we wczes­ nym słownictwie epickim, właśnie u Homera i w tzw. homeryckich hymnach, obowiązywało wspomniane rozróżnianie konsys­ tencji tych dwu substancji. Oczywiście „wlewanie" może być wyjaśnione i tym, że Tetyda rozpuściła to, co stałe, w tym, co płynne. I wyobraźmy sobie, że tak było. Natura nektaru mniej jest nam znana, niż „historycznie" — jak próbowaliśmy wykazać — brana natura ambrozji. Homer parok­ rotnie (пр., prócz miejsca cytowanego, w Odysei, V: 93) określa nektar jako erythrós, „czerwony". Erythrós to również częsty u Homera epitet miedzi i brązu. Mamy zatem w omawianym miejscu taki w sumie obraz: bogini wlewa do nozdrzy Patroklosa (gęsty?) czerwony płyn, który ma zachować zwłoki przed roz­ kładem, nadać im pozór niezniszczalności, ma wywołać wrażenie „nieśmiertelności" jego ciała. Jak zgodnie utrzymują archeologowie, od najdawnieszych czasów czerwień była w świadomości ludzkiej skojarzona z krwią, jako „płynem życiodajnym", a stąd — co udokumen­ towane jest licznymi odkryciami z okresu paleolitu — w prak­ tykach pogrzebowych tamtej epoki, i dalej, aż po czasy historycz­ ne, często posługiwano się czerwonym barwnikiem, głównie czerwoną ochrą, w celu zaznaczenia trwałości życia zmarłego, pozorowania jego cielesnego trwania itd. Andre Leroi-Gourhan, w Religiach prehistorycznych, pisze: „musimy uznać, że czer­ wona ochra odgrywała, gdy chodzi o ilość jej zużycia, bardzo ważną rolę w życiu ludzi młodszego paleolitu. Posiadamy tylko fragmentaryczne informacje co do znaczenia, jakie jej nadawano. [...] Ochra, którą posypywano ciała, w grobach, miała niewątp­ liwie jakieś znaczenie; ponieważ w grobie 'Negroidów' w Grimaldi tylko osobnik męski jest zabarwiony, może to oznaczać zarówno chęć wyróżnienia płci, jak każdą inną przyczynę; znane nam są również groby żeńskie, w których znajdują się ślady ochry. Kiedy zabarwiona jest tylko czaszka, prowadzi to do banalnego stwierdzenia, że głowę posypywano ochrą, która znajdowała się pod ręką, ale można również założyć, że zabarwienie czaszki ochrą miało specjalne znaczenie. Jedyny bardzo ciekawy przypa­ dek to grób Le Cavillon w Grimaldi, a mianowicie, osiemnastocentymetrowej długości zapełniony ochrą rowek, biegnący od nosa i ust na zewnątrz. Utożsamienie na tej podstawie ochry z tchnieniem życia lub z mową narzuca się tu samo przez się; hipoteza ta wydaje się uzasadniona, bowiem wiele zwierząt w sztuce magdaleńskiej ma linie biegnące od pyska, które uchodzą za wyobrażenie tchnienia życia. Ochra — główny 2 3 �symbol paleolityczny, ze względu na swój kolor, musiała być utożsamiana z krwią i życiem."" Trudno nie połączyć w wyobraźni tej wypowiedzi wybitnego archeologa z omawianym tu miejscem z Iliady. Tym bardziej, że w obu wypadkach mamy do czynienia z elemantarnym gestem „sztuki" (jeśli tak to już nazwyć można), i to sztuki sepulkralnej. Jak mówiliśmy, nie sposób rozdzielić tu jeszcze tego, co rytualne, co magiczne, co artystyczne. Trzeba wyobrazić sobie również, że człowiek, który „maluje oddech", zatrzymując zarazem i pozorując życie, może również malować własne ciało, przyzywając w ten sposób (za własnym pośrednictwem) obecność niematerialnych istot, na przykład. Że więc sztuka swymi początkami tkwi właśnie w pa­ miętaniu i ponownym uobecnianiu czegoś przez pozór. Przez pozór, a nie przez n a ś l a d o w a n i e , jak to utrzymują najbardziej rozpowszechnione „mimetyczne" teorie sztuki. „Od­ dech" namalowany czerwoną ochrą nie naśladuje „fizyczności" rzeczywistego oddechu, lecz sugeruje niejako treść życiodajnej siły krwi, uwidacznia w obrazie strumień wdychanego i wydychanego powietrza, dając złożony, a pozorny właśnie „wizerunek" życia — obraz czegoś, co w swej faktycznej obecno­ ści nigdy nie jest tak, w taki właśnie sposób obecne, jak sposób wyobrażenia owego czegoś. Mówimy o tym tutaj na marginesie tylko, aby zaznaczyć problem znacznie rozleglejszy i złożony — problem niezmiernie ważny dla rozumienia sztuki. Przytoczony przykład i analogie, ku którym nas cofa w czasie, pozwalają na wypowiedzenie następującej hipotezy: wbrew rozpowszechnionemu wśród badaczy Homera twierdzeniu, że budowane przez niego obrazy i opowiadane zdarzenia odnoszą się do dwu sfer temporalnych, z których jedna (będąca współ­ czesną poecie) datowana być winna na IX/VIII wiek przed Ch.; druga zaś, mieszcząca w sobie główny plan samej akcji poema­ tów, sytuowana ma być w późnym okresie brązu, a dokładniej (jak wskazywałyby pewne, przez archeologów ustalone daty) około wieku XIII lub wcześniej jeszcze — obok więc takiego rozwarstwienia, należałoby wyodrębnić tutaj warstwę trzecią, obejmującą (mówiąc najogólniej) plan życia i działania bogów, plan wskazujący na jakiś „czas pierwszy", który zawierałby pamięć o najodleglejszych początkach wszelkich ludzkich dzia­ łań, plan zatem, którego „realiów" upatrywać by się, na przykład, dało w okresie paleolitu. Ani dla współczesnych Homera — moż­ na to zatem tak sobie wyobrazić — ani dla obu stron walczących pod Troją gest Tetydy nad ciałem Patroklosa nie jest już zro­ zumiały w swym faktycznym tzn. pierwotnym znaczeniu. Ale gest ten, przeniesiony tu właśnie w sferę boskich czynności i nadludz­ kiej wiedzy, przywodzi na pamięć coś, co — jak wiemy dzisiaj — było znane pokoleniom o dziesiątki tysiącleci dawniejszym od trojańskich bohaterów: było znane jako konkretna praktyka pogrzebowa, w której mityczne myślenie prowadziło do takiego właśnie religijno-artystycznego gestu. Wypowiedzenie tej hipotezy nie ma tutaj prowadzić do jej sprawdzania na tekstach Homera. Chcielibyśmy jedynie zasuge­ rować w ten sposób to, że w okresie archaicznym pamięć 0 znacznie wcześniejszych epokach trwa i trwać może pod rozmaitymi „przeobrażeniami". I że musimy być tego świadomi, jeśli chcemy uchwycić zasadnicze rysy czasu zwanego tu ar­ chaicznym (który rozpościera się już na historyczne epoki). Epoka archaiczna, mówiąc inaczej, ukazuje nam myślenie mityczne w postaci już zdeformowanej. Ślady tego, co wciąż ją jeszcze określa w zasadniczych zarysach, są jeszcze w niej czytelne, ale pełniejsza rekonstrukcja owej, już tu zatartej, podstawy nie jest możliwa z samych tu tylko obecnych danych. Powinniśmy zatem szukać jeszcze dalej czy głębiej. Jak już wiemy z jednego tylko przykładu, archeologia prehistoryczna dostarcza w tym właśnie względzie ważnych dowodów. Podobnie rzecz się ma z etno­ grafią i etnologią. W przeprowadzeniu między nimi paraleli tkwi często wielkie niebezpieczeństwo. Ale może to zagrożenie zmniejsza się nieco, gdy poziom uogólnień jest wyższy, gdy staramy się uciec przed zbytnią dosłownością w kojarzeniu stąd 1 stamtąd branych przykładów. 4 Ujmijmy całą sprawę prościej. Bliższa analiza myślenia mitycz­ nego wydaje się konieczna przy omawianiu archaicznej myśli greckiej, w której myślenie tamto dobiega kresu. Aby więc znaleźć odpowiedni materiał, możemy albo cofać się w czasie, albo wychodzić z otaczającego nas świata „naukowej cywilizacji"-ku temu, co jeszcze dzisiaj zachowało się jako enklawa nie naruszo­ na naukowo-cywilizacyjnym myśleniem. Wydaje się, że — mię­ dzy innymi — filozofia egzystencji, w której doszło do głosu to, czym człowiek współczesny może i chce się jeszcze bronić przed cywilizacją techniczną i naukowym „poglądem na świat", że więc ten nurt myślenia przyczynił się do wzrostu zainteresowania „rezerwatami pierwotności", jakie przetrwały jeszcze w naszym świecie. Mówimy o tym, bo taki w przybliżeniu filozoficzny rodowód przypisać wypada najnowszej książce o duchowym życiu i sztuce tubylców australijskich, wydanym w 1989 roku Mysteries of the Dreaming Jamesa Cowana. Cowan, australijski powieściopisarz i poeta, który spędził wiele czasu wśród plemion najmniej (choć i to jest obecnie tylko bardzo względne) zaatakowanych przez europejską cywilizację, to zna­ czy żyjących w Australii Północnej, jest wielkim znawcą tego przedmiotu i jest poza tym człowiekiem zaangażowanym w „eko­ logiczną" ochronę ludzi i obszarów, nieustannie od dwustu lat niszczonych przez „nowych władców" tego kontynentu. Ktoś zarzucić może autorowi zbytnią idealizację kreślonego przezeń obrazu, uleganie rousseańskiemu mitowi „szczęśliwego dziku­ sa", i może utopijne wołanie o powrót do reprezentowanego przez tubylców stanu świadomości i życia. Ale zobaczenie jego wywodów w związku z — na przykład — postulatami, jakie niedawno jeszcze, w ostatnich swych pracach formułował Hei­ degger, wskazuje na wspólną i wzajemnie wolną od zależności myśl o powrocie do tego, co pradawne, do wspólnych źródeł, zapomnianych i zagrożonych przez idole współczesnego świata. Książka Cowana wprowadza nas w świat myślenia i wierzeń ludzi, którzy (co trzeba przyjąć bez większych zastrzeżeń) re­ prezentują wciąż żywą epokę, porównywalną tylko z epoką paleolitu. Do momentu, w którym rozpoczęła się gwałtowna penetracja obszarów Australii, plemiona australijskie żyły w zu­ pełnej separacji przez, jak się zakłada, około trzydziestu do czterdziestu tysiącleci: tak bowiem datuje się geologiczną kata­ strofę powodującą odcięcie tego kontynentu od Azji. Gdybyśmy byli pozbawieni kontaktu z tymi ludźmi, sama ich sztuka — w ta­ kim przypadku ograniczona do malowideł skalnych — dowodzi­ łaby ich powinowactwa z plemionami, które w starszej epoce kamienia zamieszkiwały centralną Azję, południową Europę czy północną Afrykę. W przypadku jednak tybulców australijskich mamy to, czego skutkiem i niejako przedłużeniem jest owo malarstwo, a mianowicie żywy do dzisiaj mit, trwający w tekstach epickich, w rytualnej pieśni. Wszystko to tworzy całość — żeby użyć określenia z zasobu naszych już pojęć — całość systemu religijnego, który organizuje naturalną przestrzeń pejzażu w skali totalnej, w skali całego olbrzymiego kontynentu, oraz przenika wszystkie działania ludzkie. Można powiedzieć, choć to brzmi ryzykownie w zestawieniu z tradycyjnymi ustaleniami etnologii, że w świecie obejmowanym tego rodzaju myśleniem mitycznym nie ma zasadniczego przedziału między przestrzenią świętą i świecką, między sacrum a profaum. Australijscy tubylcy są społecznością nomadów sprzed paster­ skiej epoki. Nie mają domów ani nawet namiotów, są niemal kompletnie pozbawieni rzeczy, poza prymitywną, łatwo zużywa­ jącą się i łatwo na nowo produkowaną myśliwską bronią. Obserwowane jakby z oddalenia, ich życie i zachowanie najbar­ dziej przypomina zachowanie wędrownych ptaków. Cykle zmian klimatycznych mają tu odpowiednik w również cyklicznie po­ wtarzających się wędrówkach, których z pozoru jedynym celem jest poszukiwanie pożywienia i ucieczka przed zimnem i suszą. Krajobraz stanowiący tło i miejsce owych wędrówek jest, z punk­ tu widzenia ludzi żyjących osiadłym życiem, kompletnie pusty i wrogi, „nieoswojony" i tym samym nie przystosowany do „normalnego" funkcjonowania człowieka. W tym też sensie taki „świat" jest pozbawiony „ludzkiego" sensu. Zapewne wszyscy 6 �tak myślimy, próbując sobie wyobrazić życie ludzi, którzy pozos­ dzięki temu właśnie jest i czuje się stopiony z resztą, niczym nie tawi I i ma lowidła w Altamirze Iub w Lascaux — wyobrażając sobie odgraniczony od krajobrazu. Więź łącząca wszystkie te rzeczy zarazem, że owe groty stanowiły ich schronienia. Otóż przykład stanowi temat i treść nieledwie nieobjętego (dziś już w części Australijczyków niezbicie dowodzi, że istnieje (i z pewnością zniszczonego) mitycznego cyklu, jakby jednego monstrualnego istniał pierwotnie wszędzie) taki sposób ludzkiego bycia, które eposu, który opowiada o tym, w jaki sposób to, co jest, dokonało się, powstało, rozpoczęło w „zdarzeniu pierwszym", albo w kie­ — w znaczeniu jakie temu słowu nadajemy — nie polegał na dyś już zamkniętym, lecz wciąż w szczególny sposób i w pew­ „zamieszkiwaniu", tak jak nie przez nasz tryb „zamieszkania" nych okolicznościach ponawiającym się cyklu „Snienia" (przez australijski tubylec wchodzi w najgłębszy i trwały kontakt z oto­ angielskie Dreaming oddawać się zwykło słowo tjukunba, ozna­ czeniem i z ziemią. Jeżeli człowiek buduje sobie dom, bierze czające w języku Australijczyków ów cykl zdarzeń w „czasie w posiadanie ten przynajmniej wycinek gruntu, na którym dom przed czasem"). staje. I ten nawet, dla nas najelementarniejszy, rodzaj przywłasz­ czenia i posiadania jest poza sferą i potrzeby i wyobraźni tubylca, Dla naszej mentalności, dla naszego poczucia czasu, w którym a zapewne był tak samo nieobecny w poczuciu i świadomości wciąż nowe wydarzenia następują po sobie z błyskawiczną człowieka sprzed, jak to nazywamy „rewolucji neolitycznej", szybkością, dla naszego wydania się zmienności, bez której rozpowszechniającej życie osiadłe. Plemiona Australii żyją bo­ ogarnia nas nuda, dla tego wszystkiego, co sprawia, że stulecia wiem i poruszają się na olbrzymiach obszarach właśnie jak we i dziesięciolecia czasem rozciągają się w trudne do ogarnięcia własnym domu. A to — mówi Cowan — co dla pierwszych pamięcią „rozdziały historii" — dla całego właśnie niepowroteuropejskich osiedleńców było krajobrazem „pierwotnym", jak­ nego linearyzmu historii jako zmiany i jako podążania do przodu, by sprzed stworzenia człowieka, co było nieobjętą pustką, dla nieledwie niewyobrażalne jest to, że obraz świata i związany z nim tubylców stanowiło złożoną i wspaniałą budowlę duchową, obyczaj tubylców Australii w istocie trwał nienaruszony, nie­ którą my porównać moglibyśmy tylko do gigantycznej katedry zmienny przez tysiąclecia. Tak samo jak „niezabudowana" prze­ pod gołym niebem. Nie żyli więc oni w miejscu opuszczonym strzeń pejzażu jawi się nam jako wroga pustka, tak i powtarzający i samotnym, lecz w otoczeniu zapewniającym dostateczny dla się cyklicznie w małym, najczęściej po prostu rocznym odcinku, życia dobrobyt, i zapewniającym szczęście, pod warunkiem, że stale powracający do punktu wyjścia rytm, któremu poddane jest ziemia będzie respektowana jako ten obraz, którym jest. Pod­ życie Australijczyka, jawi się nam jako beznadziejna monotonia. stawowa różnica, której ogarnięcie może nam otworzyć coś z tej Ale rytm ten cały składa się z gęstej sieci punktów, z których każdy świadomości, różnica między myśleniem o - i stosunkiem do wypełniony jest sensem i każdy właśnie zawiera pełne napięcia pejzażu i ziemi tamtym i naszym — to to, że w swym najgłębszym i nadziei przejście, jak gdyby otwieranie się ku następnemu. religijnym zarówno, jak praktycznym poczuciu, tubylec należy do W istocie możemy sobie to wyobrazić, mając w zasięgu własnego swej ziemi, a nie ziemia do niego. Powiedzieliśmy: „religijnym" doświadczenia takie zjawisko, jak cykl wydarzeń roku liturgicz­ i „praktycznym". Ale to również wymaga korekty. Bowiem w tak nego. W chrześcijaństwie przecież cykl ten powtarzany jest już pierwotnej świadomości mitycznej nie da się przeprowadzić tego przez blisko dwa tysiące lat, a jego zasadnicze ogniwa nie ulegają rozróżnienia. Raczej powiedzieć trzeba, jeśli przy nowych kate­ zmianom. Oczywiście nasza potrzeba ciągłego przeobrażania goriach pozostaniemy, że wszystko, co stanowi życiową, najtego co nas otacza, oraz tego w jaki sposób działamy, i tutaj codzienniejszą praktykę, ma swój religijny, mityczny, albo „meta­ zostawia ślady. Lecz właśnie tutaj także często wraca potrzeba fizyczny" nawet aspekt, uzasadnienie, rygor i sens. Wszystko jest kontaktu z pierwotną (historyczną przynajmniej w jednym ze objęte i regulowane naturalnym prawem, którego człowiek nie swych aspektów) „podstawą" tego, co ów cykliczny rytm narusza, gdy chce być w zgodzie z ziemią, totalnie pojętą jako wydarzeń zapoczątkowało, co go wyznacza. Jednakże rok litur­ obszar udzielony jego bezgranicznemu zamieszkiwaniu — żeby giczny dla ludzi świeckich istnieje właściwie i naprawdę tylko to tak określić — i życiu. w swych kilku punktach najważniejszych, zawsze w całości pozostawiając w tle codziennych zajęć, praktycznych działań, Ten szczególny rodzaj identyfikacji człowieka z ziemią i krajob­ które nie mają w zasadzie z tamtym przebiegiem żadnych razem, oraz wynikające stąd formuły opartej na rytuale kosmo­ momentów wspólnych. Człowiek cywilizowany, lub lepiej: czło­ logii, spowodowały — jak zauważa Cowan — że przez wiele wiek cywilizacji, albo po prostu człowiek Zachodu, jest może dziesiątków lat etnologowie zachodni pomawiali tubylców w stanie ogarnąć głębiej faktyczne doświadczenie owej liturgicz­ 0 panteizm, totemizm czy animizm, za którymi to nazwaniami nej cykliczności, jeśli spróbuje zrozumieć zasadę i tryb życia kryły się pewne systemy wierzeń wyprowadzane z tzw. obser­ najsurowszych monastycznych reguł, najbardziej —jak to mówi­ wacji empirycznych. Dla owych obserwatorów czymś przekra­ my — odciętych od świata zakonów kontemplacyjnych, na czającym ich możliwości myślenia było to, że mogą istnieć inne przykład. Tam właśnie czas wydaje się „zatrzymany", a zarazem sposoby kontaktowania się z elementem boskim niż takie, jakie jest wypełniony tak, że „normalne" (to znaczy na świecki sposób zapewnia uznane prawo kanoniczne lub, może lepiej, naukowy pojęte) funkcjonowanie, i to co nazywamy pracą, zdaje się prawie materializm. W ten sposób przygotowano grunt pod obnażenie niemożliwe. Każda doba jest jakby mikrokosmosem, zawierają­ 1 w konsekwencji zniszczenie krajobrazu duchowego Australii cym w sobie pamięć o „wielkim czasie" wydarzeń świętych. bardziej skuteczne, niżby tego dokonał wybuch jakiejś superSzeregi dni układają się we wstępujące lub zstępujące ciągi - bomby — pisze Cowan. napięć między głównymi „wydarzeniami" roku, który cały jest Wszelkie przekłady, którymi się jednak musimy w tym wypadku zdominowany przez oczekiwanie i spełnienie. Mimo zasadniczej posługiwać, są zwodnicze, ale właśnie musimy za Cowanem historyczności religii chrześcijańskiej, której czas jest linearny powtórzyć, że ziemia dla Australijczyków jest równocześnie i „otwarty", żyje ona na co dzień (jak wszystkiereligie) w czasie pewnym obrazem, jest manifestacją świętego słowa, będąc „kolistym", wyznaczonym przez zasadniczo zamkniętą serię roz­ zarazem palimpsestem i wyraźnie czytelną księgą. Pusta dla pamiętywanych zdarzeń. Europejczyków przestrzeń kontynentu była dla tubylców czymś tajemniczym, to prawda, ale w zasadniczych swoich zarysach Religijne życie Australijczyków jest wprost wyznaczane i „rytdokładnie znanym, była, jako pewien obraz i „tekst", ucieleś­ mizowane" przez cykliczne zmiany przyrody. Natura jednak sama nieniem świętej topografii. Jak z tego wynika, temenos, święty nie jest tu myślana panteistycznie. Jest tylko śladem zdarzeń okrąg, nie musi być koniecznie reprezentowany przez architek­ „początkowych", które ją właśnie uformowały: zarazem w całej toniczną strukturę, zgodnie z europocentrycznym (i antropocentróżnorodności jej przejawów, i w niezmienności rytmu tych rycznym, dodajmy) wyobrażeniem o miejscu świętym. Cały przemian. To wszystko składa się na całość nienaruszalnego krajobraz, cały i totalnie, jest dla tubylców jednym takim „miejs­ prawa, które powstało w czasach Snienia. Myślenie mityczne cem", w którym wszystko, co ono obejmuje, naznaczone jest — tu już dosłownie przybierające postać „myślenia mitu" — jest numinotycznym żywiołem: ziemia sama, kształty skał, rzek i jezior, u podstaw organizowane przez to, co stało się, przez to, jak drzewa, rośliny, owady i zwierzęta, a wreszcie sam człowiek, który stawało się to, co się stało w Snieniu. Gdyby nie ów cykl 7 �wydarzeń, należących do „wielkiego czasu", kontynent cały byłby faktycznie wrogą i martwą pustką, a nawet czymś nieporó­ wnanie bardziej nieprzyjaznym człowiekowi niż to, czym była i bywa jeszcze Australia dla przybyszów z Europy — byłby mianowicie chaosem. Australijski mit o stworzeniu nie sięga tak daleko, jak opowieść z Księgi Rodzaju. Cykl Śnienia rozpoczyna się na ziemi, która już jest, która była już w momencie pojawienia się głównych postaci kosmogonicznego dramatu, zwanych „bo­ haterami niebiańskimi" (lub „niebieskimi": Sky Heroes). Po­ znanie świata w jego całości, i w najważniejszych składających się na tę całość ogniwach, jest równoznaczne z poznaniem wydarzeń, które się dokonały w okresie Snienia. Opowieść mityczna zapewnia to poznanie, wyjaśnia przyczyny rzeczy i zjawisk, tłumaczy ich najgłębszy sens, ukazuje niewidzialne siły ucieleśniające się w widzialnych kształtach otaczającej człowieka przyrody, oraz to wszystko, co rządzi samym rytmem ludzkiego życia. Autor innej, również niedawno, bo w roku 1987 opublikowa­ nej książki, która jest rodzajem powieści i reportażu zarazem, angielski podróżnik i pisarz, Bruce Chatwin, próbuje ukazać ten związek mitu z krajobrazem, ową — w terminologii Cowana — „topografią sakralną", tak tłumacząc tytuł swej książki — Songlines (dosłownie „pieśniolinie", albo „linie" lub „szlaki" pieśni): „Linie pieśni stanowią labirynt niewidzialnych dróg, które się rozciągają przez wszystkie zakątki Australii. Kreacyjne mity tubyl­ ców opowiadają o legendarnych totemicznych przodkach — po części ludziach, po części zwierzętach — którzy sami stworzyli siebie i następnie wyprawili się w bezkresne podróże poprzez kontynent, wyśpiewując imiona wszystkiego, co napotykali po drodze, i w ten sposób śpiewem przywodząc świat do istnienia. Faktycznie, nie ma prawie skały, przełęczy lub zatoki, ani eukalip­ tusowego drzewa, które by nie było zdarzeniem w tej czy innej pieśni. Innymi słowy, cała Australia może być czytana jak muzyczna partytura. Przodkowie, idąc przez ten kraj, rozciągali za sobą jak gdyby 'smugę zapachu', na którą składają się słowa 8 i muzyczne tony. Każde nowonarodzone dziecko dziedziczy pewien wycinek pieśni. Jego strofy są jego nieprzenośną prywat­ ną własnością i określają jego terytorium. Sam ten człowiek jest uprawniony do 'pożyczania' pewnej części z zasobu własnej pieśni, i w ten sposób uzyskuje prawo do przejścia przez obszary swych sąsiadów—tak, że w razie jakiejś katastrofy, może zawsze oczekiwać pomocy i gościnności, jeżeli trzyma się wyznaczonego przez pieśni szlaku. W końcu zeszłego stulecia pewien angielski etnolog, W. E. Roth, pierwszy wskazał na to, że tzw. wędrowanie czy włóczęga tubylców jest w rzeczywistości częścią gigantycz­ nego systemu dyplomatycznego i wymiennego, który utrzymy­ wał we wzajemnych pokojowych kontaktach najbardziej odległe od siebie plemiona. Od tego czasu okazało się, że szlaki wymiany były także pieśnią, i że pieśń stanowiła podstawowy środek wymiany. Szlak pieśni zmienia język przechodząc od jednego ludu do innego, lecz melodia pozostaje niezmieniona na ogrom­ nych odległościach tak, że co najmniej w teorii człowiek może niejako śpiewać swą podróż przez krajobraz nawet nie przemie­ rzając go." Chatwin pisze w swej książce, że aby wyobrazić sobie dokład­ niej czym jest taka jedna, ale w całości zobaczona „linia pieśni", opisująca jeden szlak długości ponad tysiąca mil, należałoby sobie wyobrazić jakąś Odyseję, która by wymieniała każdy najdrobniejszy szczegół drogi przemierzanej przez bohatera pod­ czas dziesięcioletniej wędrówki. Określenie eposu, pochodzące od Miltona, który powiedział, że jest to the story of all things, „opowieść o rzeczach wszystkich", tutaj — w kulturze tubylców Australii, czyli u samych swych początków — sprawdza się w swej dosłowności. Australijski epos, wzięty jako trudna do wyobrażenia całość, zawiera niejako encyklopedyczną wiedzę o całym kontynencie, i zawiera w doda­ tku sumę doświadczeń z życiem na tych obszarach związanych. Wszystko to (jako że mamy tutaj oczywiście do czynienia z kulturą przedpiśmienną) jest przechowywane od tysiącleci w nieustannie żywym „magazynie pamięci". To, co jest zapamię- II. 1. Malowidło naskalne. Spotkanie Człowieka Błyskawicy, jego żony (górna postać) i złośliwego ducha Namanjolk. Nourlangie Rock, Australia �tane, jest naprawdę jedyną, w ścisłym sensie słowa, własnością tych ludzi. Ten, który ma więcej od innych, jest zarazem wyróż­ niony w społecznej hierarchii, a ta staje się przez to właśnie duchową hierarchią wtajemniczenia i mądrości. I tak, jak nie ma w tym żadnego przedziału między wiedzą a wiarą, tak też i nie sposób oddzielić tu sztuki od rytuału. Przez to również sztuka jest niejako ucieleśnieniem i zarazem uzmysłowieniem wiedzy. W tym miejscu pojawia sią problem, który od ponad dwu stuleci był podnoszony jako jeden z głównych problemów badań nad Homerem, a mianowicie sprawa techniki zapamiętywania wielkich epickich tekstów i sprawa pojemności pamięci u ludzi nie posługujących sią pismem. Na początku tego wieku ważnych argumentów w tej kwestii dostarczyły badania nad ludową poezją z obszaru Bałkanów, gdzie zachowała się tradycja recyta­ cji (czy melodeklamacji) bardzo obszernych tekstów, przekazy­ wanych z pokolenia na pokolenie przez bardów, którzy nigdy nie korzystali z pomocy pisma. Dostrzeżenie tego zjawiska przema­ wiało za tym, że Homer mógł być autorem poematów o takich rozmiarach, jak Iliada czy Odyseja. Że możliwe jest pamięciowe, i tylko pamięciowe, opanowanie podobnych, lub większych nawet całości. Był to argument przeciwko sformułowanej jeszcze w osiemnastym wieku tezie, wedle której oba poematy miały stanowić „dzieło zbiorowe" kilku lub nawet wielu rapsodów okresu archaicznego. Nie żywiąc żadnych wątpliwości co do tego, że przynajmniej każdy z dwu eposów przypisywanych Homerowi jest całością skomponowaną, albo „zredagowaną", na podstawie przekazów znacznie wcześniejszych, przez jednego autora (na co wskazuje jednorodność stylistyczna i leksykalna każdego z tych eposów, a nawet ich obu wziętych razem) — nie żywiąc więc takich wątpliwości, stwierdzić jednak możemy, że to, co mam ukazuje epika australijska, każe jeszcze inaczej spojrzeć na „homerycką kwestię". Nietrudno sobie bowiem wyobrazić, że Iliada i Odyseja są, istotnie, opracowanymi przez genialnego poetę, dwoma zaledwie fragmentami olbrzymiej całości, która w okresie paleo­ litu stanowiła jedną z songlines tych plemion, które wędrowały po obszarach od Mezopotamii po wybrzeże Morza Śródziem­ nego. Całości pierwotnie tej samej, której innym „odpryskiem" byłby epos babiloński, jeszcze innym mity hetyckie, egipskie itd. Spójrzmy pod takim właśnie kątem na całość australijskiego eposu. Jest on całością właśnie przez to, że jest „opisem" jednego kontynentu, jednego obszaru zamieszkałego (to znaczy przemierzanego) przez różne plemiona. Krzyżowanie się szlaków ich wędrówek powoduje, że splatają się ze sobą w jedną całość wątki różnych opowieści, stanowiących własność różnych ple­ mion. Każdy przedstawiciel każdej z tych grup jest właścicielem lub współwłaścicielem fragmentu eposu w tym sensie, że pamięta ów fragment. W jaki sposób go zapamiętuje? Oczywiście uczy się od dzieciństwa tego, co do niego należy. Ale poznaje także i to, co należy do jego najbliższych, potem to, co jest własnością sąsiadów itd. Samo uczenie się mniej jednak wydaje się ważne o owym złożonym procesie przekazywania mitu, bo ważniejsze jest nieustanne powtarzanie mniejszych i coraz to większych części tekstu. Ważna w owym powtarzaniu jest wierność. Po pierwsze tekst jest święty, należy do tradycji świętej, i jest nie rezultatem swobodnej — jak powiedzieliśmy — fantazji twórcy, lecz rezultatem objawienia. Zawarta w nim treść jest kluczem do życia w świecie, jest przewodnikiem, który umożliwia właściwe sprawowanie wszystkich czynności, od skomplikowanego rytua­ łu po polowanie i inne, nawet najprostsze codzienne zabiegi, jak rozpalanie ognia czy zachowanie się podczas deszczu i burzy. Pieśń jest wiernym, jak już mówiliśmy, przewodnikiem w topo­ graficznym sensie. I na tym poziomie, rzec można, właściwie jest zapisana: tu już pamięć służy do odpowiedniego odczytania jej. Takim utrwalonym raz na zawsze„zapisem" pieśni jest — a raczej był, trzeba już powiedzieć — sam krajobraz, bliskie i bardzo dalekie otoczenie, sama i cała ziemia. Co najmniej raz do roku, który się dzieli na krótsze odcinki „meteorologicznych pór" albo, jak mówimy, sezonów (niektóre z australijskich plemion wyróż­ niają ich aż sześć, inne tylko dwa, inne cztery) — co najmniej więc II. 2. Malowidło naskalne. Ryba i Postacie Duchów, Nourlangie Rock, Australia raz do roku cały „tekst", którego „zapisem" jest ziemia przez dane plemię zamieszkiwana, zostaje „odczytany" w całości podczas wędrówki, która z zewnątrz przypomina najbardziej, jak wspomi­ naliśmy, wędrówkę ptaków — wędrówkę z miejsc zimnych ku ciepłym, z terenów, gdzie nie ma już pożywienia, ku tym, gdzie się zjawia właśnie w obfitości, z obszarów, gdzie następuje pora suszy, ku obszarom żyźniejszym, i z powrotem ku poprzednim z nastaniem pory deszczowej. Tak, wyłącznie praktycznie po­ strzegana z zewnątrz, wędrówka ta jest w swej głębokiej treści porównywalna jedynie z pielgrzymowaniem do miejsc świętych. Inaczej mówiąc, jest „podróżą Snienia", „podróżą w Snienie", czyli wspominaniem i rytualnym reaktywowaniem zdarzeń pier­ wszych, ustanawiających święty ład przyrody. Ponieważ w Śnieniu wszystko zyskało swój kształt i otrzymało nazwanie, nie ma takiej rzeczy na ziemi, która by nie miała swego początku lub pierwowzoru w cyklu Snienia i w opowieści o nim. Wbrew opiniom, wypowiadanym przez pierwszych badaczy tych plemion, z których jedna — mniej więcej sprzed stu lat — głosiła, że tubylcy stanowią wyjątkową grupę etniczną przez to, że pozbawieni są jakiegokolwiek zmysłu religijnego, późniejsze obserwacje prowadzą do przekonania, że trudno wyobrazić sobie społeczeństwo bardziej zdominowane przez religijne wierzenia. To samo dotyczy kwestii „prymitywności" owych wierzeń. Obejmują one swym zakresem ogromne dziedziny spraw i myśli. Opowieści mityczne tego olbrzymiego cyklu wyraźnie przekra­ czają poziom reprezentowany, na przykład, przez ludową baśń, do którego to poziomu również bywały sprowadzane przez interpretatorów. Raczej powiedzieć by należało, że zawiera się w nich, oczywiście w rozmaicie rozwiniętych postaciach, nieled­ wie wszystko, co istotne w wielkich religijnych systemach późniejszego czasu. Wszystko, łącznie z monoteizmem, o którym z australijskich mitów można by wnioskować ex si/entio: pierw­ sza bowiem przyczyna samego Snienia jest ukryta tam jakby za niewy powiada Iną już, nieprzekraczalną nawet w rytuale linią 7 �tajemnicy. To zaś, co powiedzieliśmy przed chwilą o zależności wszystkich widzialnych rzeczy od metafizycznego obszaru i akcji Snienia—łatwo skojarzyć z tak nawet wyrafinowanym religijnym „obrazem", jak obraz platońskich idei. Aby dokładniej zrozumieć, na czym polega podróż Snienia, można — dla przykładu — w możliwie najkrótszy sposób opowiedzieć jeden z mitów. Wśród plemion północnej Australii znana jest historia pewnego bohatera, który został podstępnie zamordowany przez swego syna, będącego uosobieniem zła. Umierając dokonał szeregu cudów, które miały w przyszłości zapewnić ludziom to, co niezbędne do życia: w męce konania wędrował z miejsca na miejsce, wyznaczając drogę, dziś uznawa­ ną za świętą, na której jego krew znaczyła ślady dzisiaj rozpoz­ nawane w nie wysychających źródłach i zbiornikach wody. W wodach tych zarazem umieścił on dusze wszystkich tych, którzy mieli się odtąd narodzić. Każdorazowe więc przebycie takiej drogi, połączone ze szczegółowym opisem agonii Angamunggiego (tak brzmi imię bohatera), jest rozpamiętywaniem chwili, w której ludzie uczestniczący w tym rytuale otrzymali to, co jeden z etnografów nazwał „metafizycznym darem", to jest możliwość przekraczania własnej kondycji, własnych ograniczeń. Dar ten jest właśnie „tematem" wewnętrznej „podróży Snienia", którą przejść trzeba w okresie inicjacji. Podróż dokonywana jest w celu doświadczenia epifanii: zmysłowego (i oczywiście du­ chowego zarazem) kontaktu z wydarzeniem świętym. Cowan zwraca szczególną uwagę na dwa aspekty podróży Snienia — zewnętrzny i wewnętrzny, o którym wspomnieliśmy przed chwilą. Aspekt zewnętrzny, mówiąc najkrócej, to aspekt społeczny albo zbiorowy takiej wędrówki, która w tym przypadku jest wędrówką dosłownie. Przemierzanie określonego terenu łączy się tutaj ze skomplikowanym obrzędem, odprawianym w miejscach uznawanych za szczególnie święte (określanych jako miejsca „wielkie" albo „gorące"), które stanowią zarazem węzłowe momenty dramatu, jakiego śladem jest cały szlak podróży. Te topograficzne „punkty orientacyjne", czyli „miejsca gorące", które Australijczycy śledzą i czczą, odbywając podróż Snienia, stanowią miejsca szczególnego skupienia boskiej siły, która emanując stamtąd zapewnia uczestnikom pielgrzymki rege­ nerację własnych sił duchowych i fizycznych. W wędrówce takiej ożywiony, uaktualniony zostaje w „zwykłym" czasie, ciąg wyda­ rzeń, które się dokonały „poza czasem" lub „przed czasem", czyli w stwórczym wydarzeniu Snienia. Innymi słowy — mówi Cowan — stwórcze wydarzenia dokonują się stale, gdy tubylcy par­ tycypują w nich poprzez religijny obrządek. Ale podróż Snienia, w swej wewnętrznej, ezoterycznej już, a nie egzoterycznej formie, dokonywana jest także w indywidualnym wymiarze. Wówczas też może, ale nie zawsze już musi to być wędrówka w sensie literalnym. Może to być natomiast podróż duchowa, podróż 10 11 samej duszy. Ten przypadek jest częsty przy ceremoniach inic­ jacyjnych. Wówczas „gorące miejsca" mogą być inscenizowane i sugerowane dla lub przez samych wtajemniczonych, przy czym sama zasada, „metafizyczna struktura pejzażu", okazuje się równie ważna, albo ważniejsza nawet od jej — żeby tak powie­ dzieć — faktycznego topograficznego rozwinięcia w pełnej fizycznej skali. Dzięki temu wtajemniczany, czy to będąc sam czy w grupie, przekonuje się, że może odtworzyć warunki umoż­ liwiające mu „wejście w Śnienie" — to znaczy może sam przez się, wewnętrznie doświadczyć stanu epifanii, który zawsze jest głównym celem wszalkiego kontaktu ze Snieniem." W przypad­ ku więc takiej „podróży duchowej" okazuje się — co świadczy 0 wysokim poziomie świadomości religijnej — że nie samo (fizycznie dane) miejsce święte, jest tym ku czemu się zdąża 1 w co się wkracza, lecz stan umysłu, stan świadomości, stan duszy, która w ten sposób wraca do swych źródeł. Na zakończenie powiedzieć trzeba o tym, jaką funkcję pełni w tym wszystkim malarstwo. Można twierdzić, że i ono odgrywa jakąś mnemotechniczną rolę. Spotyka się je zawsze i tylko w „miejscach gorących", w zwornikowych niejako punktach „świętej drogi". Oczywiście owe malowidła i ryty skalne zjawić się mogą tylko tam, gdzie istnieje odpowiednie dla nich podłoże: tutaj sama przyroda dyktuje warunki. Sądząc z pracy Cowana, malarstwo to nie jest zbadane dostatecznie co do swojej ikono­ graficznej zawartości. Mówi on, że prócz tematów religijnych zjawiają się tutaj sceny „świeckie": polowania, wizerunki zwie­ rząt, ludzie przy codziennych zajęciach. Nie można jednak (należy wnosić z tego, co już zostało powiedziane) z całą pewnością twierdzić, że to, co wydaje się być „codzienną rzeczą" lub wizerunkiem żółwia lub węża, nie odnosi się również do cyklu Snienia, w którym Niebiescy Bohaterowie zajmują się też „zwyk­ łymi" zatrudnieniami, i którzy to Niebiescy Bohaterowie mają bardzo często postać zwierzęcą, lub są po prostu Pierwszymi Zwierzętami, jak choćby Tęczowy Wąż, jedna z najważniejszych postaci australijskiego mitycznego Panteonu, będący wężem i zarazem „uosobieniem" zjawiska tęczy. W każdym razie malarstwo to jest odzwierciedleniem wierzeń, jest przesycone mitycznym sensem, i pełni funkcję najbliższą tej, jaką pełni epicka pieśń. I tak jak pieśń jest nieustannie odnawiana przez powtarzanie, przez swoje życie i obecność w obrzędzie, tak i owo malarstwo przez tysiąclecia było i jeszcze, w niektórych połaciach kontynentu, jest „konserwowane" —jak powiedzieli­ byśmy — odświeżane regularnie przez specjalnie do tego celu powołanych członków plemion i klanów. W tym więc także swoim wydaniu — jak w dziedzinie pieśni — sztuka trwa niezmiennie w tej postaci, jaką uzyskała w niepamiętnej przeszło­ ści, może nawet w czasie Pierwszych Przodków, w samym bezczasie Snienia. PRZY PISY 1 XIX: 29—33, 37—39. Wg wydania: Homer, Iliada. Przełożyła Kazimiera Jeżewska. Wstępem i przypisami opatrzył Jerzy Łanowski, Wrocław 1986, s. 451 J . L. Brockington, Święta nić hinduizmu. Hinduizm w jego ciągłości i różnorodności. Przełożył Józef Marzęcki, Warszawa 1990, s. 22—24 Tamże, s. 23 Por. mój artykuł o znaczeniu tego terminu u Pindara: Sophia. „Znak" nr 405—406 (luty—marzec 1989), s. 130—141 * A. Leroi-Gourhan, Religie prehistoryczne. Tłumaczyła Irena Dewitz, Warszawa 1966, s. 58—59 2 3 4 8 • James Cowan, Mysteries of the Dreaming. The Spiritual Life of Australian Aborigines, Bridport (Dorset) 1989 („Prism Press"). Tamże, s. 25 • Dodajmy na marginesie, że w języku tubylców melodia bywa nazywana dwoma słowami, które znaczą również „zapach" i „smak". Por. Cowan, op. cit., s. 99 • Michael Ignatieff, An Interview with Bruce Chatwin, „Granta" no 21, Spring 1987, s. 30—31 Por. Cowan, op. cit., s. 58—59 Tamże, s. 57 Tamże, s. 59 7 10 11 13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e28a0575415f5227890fe1b89c0a220.pdf c921428c1e471515b31f62823c25e861 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2315 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2147 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2, s.2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK * INSTYTUT SZTUKI • ROK XLV « 1991 t NR 2 (213) POLSKA SZTUKA LUDOWA K O N T E K S T Y ANTROPOLOGIA i KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA �CONTENTS Wiesław Juszczak Jacek Olędzki Zdzisław Skrok Beata Szydło Maria Giedz Jerzy Chumiński Aleksander Jackowski Olga Danglova Czesław Robotycki Alina Cała Stefania KrzysztofowiczKozakowska Aleksander Jackowski Palaeolithical Epos Jesus walks on the water of Gennesaret Lake . . . The Symbolic Padlocks. A Contribution to the Burial Habits of Polish Jews "... you have got this power from my Son and from Me" - about the Miraculous Event in Oława Grabarka - the Holy Mountain Catastrophe: Behaviours and the Memory of the Event Creativity of the Advanced Old Age Creativity and Folk Painting "Venus" from Bielsko-Biała. An Analysis Example of the Visual Environment Letter to the Editor J . Lipman, T. Armstrong, American Folk Painters of Three Centuries Jan Świderski (15.12.1931-24.03.1991) Summary of Articles 3 9 18 21 25 36 38 49 55 60 61 63 63 REDAKCJA: Zbigniew Benedyktowicz (z-ca redaktora naczelnego), Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), Ewa Korulska, Anna Kunczyńska-1racka, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Ludwik Stomma oraz Zofia Bisiak i | Jan Świderski | TŁUMACZENIA: Andrzej Guc REDAKTOR TECHNICZNY: Krzysztof Nalewajko STALE WSPÓŁPRACUJĄ: Jerzy Bartmiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Antoni Kroh, Jacek Olędzki, Czesław Robotycki, Roch Sulima Numer w y d a n y przy w s p ó ł u d z i a l e Fundacji Artystycznej Adres redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 31-32-71/4 wewn. 227 ZMW � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cf7934ea009822cebf4e2fe8c5288d4d.pdf 8ab6c7114246ce88085195888885fe15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2823 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2630 Title A name given to the resource On Ethnographic Self-Fashioning: Conrad and Malinowski=O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.80-105 Creator An entity primarily responsible for making the resource Clifford, James Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text James Clifford • ON ETHNOGRAPHIC SELF-FASHIONING JAMES development, a process that, although threatened by various disruptions, was assumed to be the basic, progressive movement of humanity. By the turn of the century, however, evolutionist confidence began to falter, and a new ethnographic conception of culture became possible. The word began to be used in the plural, suggesting a world of separate, distinctive, and equally meaningful ways of life. The ideal of an autonomous, cultivated subject could appear as a local project, not a telos for all humankind. C L I F F O R D On Ethnographic Self-Fashioning: Conrad and Malinowski* 1 The underlying causes of these ideological developments are beyond my scope here. 1 want only to call attention to the development in the early twentieth century of a new "ethnographic subjectivity." Modern anthropology - a Science of Man linked closely ... the age in which we are camped, like bewildered to cultural description - presupposed the ironic stance travellers in a garish, unrestful hotel. of participant observation. By professionalizing Joseph C o n r a d , Victory fieldwork anthropology transformed a widespread predicament into a scientific method. Ethnographic My whole ethics is based on the fundamental instinct of knowledge could not be the property of any one unified personality. Bronisław Malinowski, Trobriand Field Diary discourse or discipline: the condition of offcenteredness in a world of distinct meaning systems, a state of being in culture while looking at culture, permeates twentieth-century art and writing. Nietzsche o say that the individual is culturally constituted had clearly announced the new stance in his famous has become a truism. We are accustomed to fragment "On Truth and Lie in an Extra-Moral Sense," hearing that the person in Bali or among the asking: "What, then is truth? A mobile army of Hopi or in medieval society is different - with different metaphors, metonyms, and anthropomorphisms - in experiences of time, space, kinship, bodily identity short, a sum of human relations, which have been from the individual in bourgeois Europe or in modern enhanced, transposed, and embellished poetically and America. We assume, almost without question that rhetorically, and which after long use seem firm, a self belongs to a specific cultural world much as it canonical, and obligatory to a people" (Kaufman speaks a native language: one self, one culture, one 1954:46). Nietzsche, perhaps more than Tylor, was the language. I do not wish to dispute the considerable main inventor of the relativist idea of culture: this truth contained in even so bald a formula; the idea that chapter could well have been called " O n Truth and Lie individuality is articulated within worlds of signification in a Cultural Sense." that are collective and limited is not in question. I want, however, to historicize the statement that the I have instead taken my title from Stephen self is culturally constituted by examining a moment Greenblatt's Renaissance Self-Fashioning (1980), around 1900 when this idea began to make the sense it a work that traces an emerging, bourgeois, mobile, does today. cosmopolitan sense of the self. The ethnographic 2 T subjectivity I am concerned with may be seen as its late variant. The sixteenth-century figures of More, Spenser, Marlowe, Tyndale, Wyatt, and Shakespeare exemplify for Greenblatt "an increased self-consciousness about the fashioning of human identity as a manipulable, artful process" (p. 2). I cannot do justice to the book's subtle and persuasive individual analyses, but I want to note Greenblatt's own ethnographic standpoint, the complex attitude he maintains toward fashioned selves, including his own. He recognizes the extent to which recent questions about freedom, identity, and language have shaped the version he constructs of sixteenth-century culture. He imports a modern critical approach to his material. Yet he writes In the mid-nineteenth century to say that the individual was bound up in culture meant something quite different from what it does now. "Culture" referred to a single evolutionary process. The European bourgeois ideal of autonomous individuality was widely believed to be the natural outcome of a long * Reprinted and translated from " O n Ethnographic SelfFashioning: C o n r a d and Malinowski" by James Clifford, in Reconstructing Individualism, ed. Thomas C . Heller, Morton Sosna, and D a v i d Wellberg with permission of the Publisher, Stanfotd University Press. Copyright 1986 by the Board of Trustees of the Leland Stanford Junior University. A l l rights reserved 80 �)ames Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJ! T ruizmem stało się stwierdzenie, że jednostka jest kulturowo uwarunkowana. Jesteśmy przyzwycza­ jeni do opinii, że mieszkaniec Bali, członek ple­ mienia Hopi lub społeczeństwa średniowiecznego jest odmienny - ma inne doświadczenie czasu i przestrzeni, inne rozumienie pokrewieństwa i cielesnej tożsamości od jednostki żyjącej w mieszczańskiej Europie lub we współczesnej Ameryce. Zakładamy, prawie bez zastrzeżeń, że jednostka należy do określonego kulturowego świata, podobnie jak to, że mówi rodzimym językiem: jedno „ja", jedna kultura, jeden język. Nie chcę rozważać godnej uwagi prawdy, zawartej w nawet tak jałowej formule; idea, że indywidualność wyraża się wewnątrz światów znaczenia, które są kolektywne i ograniczone, nie jest tu naszym problemem. Chcę jednak uhistorycznić stwier­ dzenie, że „ja" jest ukształtowane kulturowo, badając ów moment około roku 1900, kiedy idea ta zaczęła być rozu­ miana tak jak dzisiaj. JAMES C L I F F O R D O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski* ... ta epoka, w której koczujemy jak oszołomieni podróżni w krzykliwym, niewygodnym hotelu. Joseph C o n r a d , Zwycięstwo Stwierdzenie, że jednostka jest kulturowo ograniczo­ na, w połowie dziewiętnastego stulecia znaczyło coś zu­ pełnie innego, niż znaczy dziś. „Kultura" odnosiła się do pojedynczego procesu ewolucyjnego. Ideał autonomicz­ nej indywidualności europejskiego mieszczaństwa był jak powszechnie wierzono - naturalnym wynikiem dłu­ giego rozwoju, procesem, który chociaż zagrożony przez rozmaite rozdarcia, był - jak zakładano - podstawowym, postępowym ruchem ludzkości. Jednakże na przełomie wieków ta ewolucjonistyczna wiara zaczęła się chwiać, a nowa etnograficzna koncepcja kultury stała się możli­ wa. Słowa „kultura" zaczęto używać w liczbie mnogiej, su­ gerującej światy oddzielnych, wyróżniających się i równie pełnych znaczenia sposobów życia. Ideał autonomicznej, wykształconej jednostki mógł pojawić się jako lokalny po­ mysł, a nie jako telos dla całego rodzaju ludzkiego. Cala moja etyka jest oparta na podstawowym instynkcie spójnej osobowości. Bronisław Malinowski, Trobriand Field Diary torycznie upiększone i które na skutek długiego użytko­ wania wydają się ludowi niezmienne, kanoniczne i obo­ wiązujące". ' Nietzsche, być może bardziej niż Taylor, był głównym odkrywcą relatywistycznej koncepcji kultury: rozdział ten mógł być równie dobrze zatytułowany „ O prawdzie i kłamstwie w sensie kulturowym". Zamiast tego zaczerpnąłem swój tytuł z książki Ste­ phena Greenblatta Renaissance Self-Fashioning* pracy, która kreśli wyłaniające się mieszczańskie, zmienne, ko­ smopolityczne znaczenie własnego „ja". Etnograficzna su­ biektywność, którą się zajmuję, może być traktowana ja­ ko jego późny wariant. Szesnastowieczne postacie - Mo­ re, Spenser, Marlowe, Tyndale, Wyatt i Szekspir - stano­ wią dla Greenblatta przykłady „wzrastającej świadomości tego, że kształtowanie ludzkiej tożsamości jest dającym się manipulować, przemyślanym procesem". Nie mogę tu oddać sprawiedliwości subtelności tej książki i przekonu­ jącym poszczególnym analizom, ale chciałbym odnoto­ wać etnograficzny punkt widzenia Greenblatta, całościo­ we podejście, które zachowuje on wobec wykreowanych jednostek, włączając w to również samego siebie. Świado­ my jest on stopnia, w jakim nowe pytania o wolność, toż­ samość i język ukształtowały konstruowaną przez niego wersję szesnastowiecznej kultury. Greenblatt wprowadza 1 Właściwe powody owego ideologicznego rozwoju wy­ kraczają w tym miejscu poza zasięg moich zaintereso­ wań. Chcę tylko zwrócić uwagę na rozwój nowej „etno­ graficznej subiektywności" na początku dwudziestego stu­ lecia. Współczesna antropologia - nauka o człowieku związana blisko z opisem kulturowym - zakłada z góry iro­ niczną postawę obserwacji uczestniczącej. Poprzez profe­ sjonalizację badań terenowych antropologia przekształci­ ła swe szeroko rozpowszechnione kłopotliwe położenie w metodę naukową. Wiedza etnograficzna nie może być własnością jakiegoś pojedynczego dyskursu czy dyscypli­ ny: kondycja bycia poza centrum, w świecie odmiennych systemów znaczeniowych, stan bycia w kulturze podczas patrzenia na kulturę przenika dwudziestowieczne pisar­ stwo i sztukę. Nietzsche wyraźnie zapowiedział tę nową postawę w słynnym tekście zatytułowanym O prawdzie i kłamstwie w pozamoralnym sensie, pytając: „Czym więc jest prawda? Ruchliwą armią metafor, metonimii, antropomorfizmów - krótko mówiąc sumą ludzkich stosunków, które zostały spotęgowane, przekształcone, poetycko i re2 5 * Polska wersja niniejszego artykułu ukazała się pierwotnie w „Kontekstach" 3-4, 1992, a w wersji książkowej w James Clif­ ford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, litenura i sztuka, Wydawnictwo K R , Warszawa 2000. Wydawnictwu K R dziękujemy za zgodę na przedruk polskiej wersji tekstu. 81 �James Clifford • ON E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING concern with evolutionary "history" and "progress"). I think we are seeing signs that the privilege given to natural languages and, as it were, natural cultures, is dissolving. These objects and epistemological grounds are now appearing as constructs, achieved fictions, containing and domesticating heteroglossia. In a world with too many voices speaking all at once, a world where syncretism and parodie invention are becoming the rule, not the exception, an urban, multinational world of institutional transience - where American clothes made i n Korea are worn by young people in Russia, where everyone's "roots" are in some degree cut - i n such a world it becomes increasingly difficult to attach human identity and meaning to a coherent "culture" or "language." too as someone caught up with and loyal to a tradition. He expresses i n a moving epilogue his stubborn commitment to the possibility of shaping one's own identity, even if this means only to "selfhood conceived as a fiction" (p. 257). He is led to what Conrad approvingly called a "deliberate belief." Greenblatt is a participant-analyst, constructing and engaging a cultural formation that is both distanced i n the sixteenth century and dialectically continuous with the present. His "late," reflexive version of Renaissance self-fashioning relies on a sharply articulated ethnographic viewpoint. The fashioned, fictional self is always located with reference to its culture and coded modes of expression, its language. Greenblatt's study concludes that Renaissance self-fashioning was anything but the unconstrained emergence of a new individualist autonomy. The subjectivity he finds is "not an epiphany of identity freely chosen but a cultural artifact" (p. 256), for the self maneuvers within constraints and possibilities given by an institutionalized set of collective practices and codes. Greenblatt invokes symbolic-interpretive anthropology, particularly the work of Geertz (also Boon, Douglas, Duvignaud, Rabinów, and Turner); and he knows, moreover, that cultural symbols and performances take shape i n situations of power and dominance. One hears echoes of Foucault i n Greenblatt's warning: "The power to impose a shape upon oneself is an aspect of the more general power to control identity - that of others at least as much as one's own" (p. 1 ). It follows that ethnographic discourse, including Greenblatt's literary variant, works i n this double manner. Though it portrays other selves as culturally constituted, it also fashions an identity authorized to represent, to interpret, even to believe - but always with some irony - the truths of discrepant worlds. I evoke this syncretic, "postcultural" situation only to gesture toward the standpoint (though it cannot be so easily spatialized), the condition of uncertainty from which I am writing. But my concern is not with the possible dissolution of a subjectivity anchored in culture and language. Rather, I want to explore two powerful articulations of this subjectivity i n the works of Conrad and Malinowski, two displaced persons both of whom struggled in the early twentieth century with cosmopolitanism and composed their own versions of " O n Truth and Lie i n a Cultural Sense." Conrad may have seen more deeply into the matter, for he built into his work a vision of the constructed nature of culture and language, a serious fictionality he deliberately, almost absurdly, embraced. But a comparable grappling with culture and language may be seen i n Malinowski's work, particularly in the difficult experience and literary representation of his famous Trobriand fieldwork. (This fieldwork has served as a kind of founding charter for the twentieth-century discipline of anthropology.) Conrad accomplished the almost impossible feat of becoming a great writer (his model was Flaubert) in English, a third language he began to acquire at twenty years of age. It is not surprising to find throughout his work a sense of the simultaneous artifice and necessity of cultural, linguistic conventions. His life of writing, of constantly becoming an English writer, offers a paradigm for ethnographic subjectivity; it enacts a structure of feeling continuously involved in translation among languages, a consciousness deeply aware of the arbitrariness of conventions, a new secular relativism. Ethnographic subjectivity is composed of participant observation in a world of "cultural artifacts" linked (and this is the originality of Nietzsche's formulation) to a new conception of language - or better, languages seen as discrete systems of signs. Along with Nietzsche, the thinkers who stake out my area of exploration are Boas, Durkheim, and Malinowski (inventors and popularizers of the ethnographic culture idea), and Saussure. They inaugurate an interconnected set of assumptions that are now i n the last quarter of the twentieth century just becoming visible. A n intellectual historian of the year 2010, if such a person is imaginable, may even look back on the first two-thirds of our century and observe that this was a time when western intellectuals were preoccupied with grounds of meaning and identity they called "culture" and "language" (much the way we now look at the nineteenth century and perceive there a problematic Malinowski remarked, "[W. H . R.] Rivers is the Rider Haggard of Anthropology: I shall be the Conrad!" (to B. Z. Seligman, quoted in Firth 1957:6). He probably had i n mind the difference between Rivers' multicultural survey methodology (collecting traits and genealogies) and his own intensive study of a single group. For Malinowski the name Conrad was a symbol 82 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI do swojego materiału współczesne, krytyczne podejście. Ale pisze on jednocześnie jak ktoś uwiedziony tradycją i lojalny wobec niej. W poruszającym epilogu autor upar­ cie dopuszcza możliwość kształtowania czyjejś tożsamości, nawet jeśli oznacza to tylko „osobowość rozumianą jako fikcję". Prowadzi to Greenblatta do tego, co Conrad aprobująco nazwał „przemyślaną wiarą". 6 Greenblatt jest uczestnikiem-analitykiem, konstruują­ cym i zaangażowanym w kulturową formację, która jest odległa od szesnastego stulecia, jak i dialektycznie bliska teraźniejszości. Jego „późna", refleksyjna wersja autokreacji Renesansu opiera się na zdecydowanie artykułowanym etnograficznym punkcie widzenia. Ukształtowane, fikcyj­ ne „ja" jest zawsze umieszczone w kontekście, odniesione do swojej kultury, zakodowanych sposobów ekspresji, do swojego języka. Studium Greenblatta kończy się wnio­ skiem, że autokreowanie się Renesansu bynajmniej nie jest swobodnym powstawaniem nowej jednostkowej au­ tonomii. Subiektywność, którą odkrywa, nie jest „epifa­ nią wybranej dowolnie tożsamości, lecz wytworem kultu­ rowym" , ponieważ jednostka manewruje w obrębie ogra­ niczeń i możliwości danych przez zinstytucjonalizowany zestaw zbiorowych praktyk i kodów. Greenblatt odwołuje się do antropologii symboliczno-interpretującej, szczegól­ nie do prac Geertza (ale również do takich autorów, jak Boon, Douglas, Duvignaud, Rabinov i Turner); a ponad­ to wie on, że kulturowe symbole i przedstawienia nabie­ rają kształtu w sytuacjach związanych z władzą i domina­ cją. W ostrzeżeniu Greenblatta słychać echo Foucaulta: „Władza nadawania komuś kształtu jest przejawem bar­ dziej ogólnej władzy kontrolowania tożsamości - tożsa­ mości innych co najmniej w tym samym stopniu, co swo­ jej własnej". Wynika z tego, że etnograficzny dyskurs, włączając jego literacką odmianę Greenblatta, funkcjo­ nuje w taki podwójny sposób. Chociaż przedstawia on in­ ne „ja" jako ukonstytuowane kulturowo, to również mo­ deluje tożsamość upoważnioną do reprezentowania i tłu­ maczenia prawd sprzecznych światów, a nawet zawierze­ nia im - jakkolwiek wiara ta zawsze zabarwiona jest iro­ nią. 7 8 Etnograficzna subiektywność składa się z obserwacji uczestniczącej w świecie „kulturowych artefaktów", zwią­ zanej (na tym polega oryginalność sformułowania Nietz­ schego) z nową koncepcją języka - albo lepiej języków widzianych jako odrębne systemy znaków. Oprócz Nietz­ schego myślicielami, którzy wytyczają sferę moich badań, są Boas, Durkheim i Malinowski (twórcy i popularyzato­ rzy etnograficznego pojęcia kultury) oraz Saussure. Wprowadzili oni i zespolili zestaw założeń, które dziś, w ostatniej ćwierci dwudziestego wieku, stają się właśnie oczywiste. Historyk formacji intelektualnej roku 2010, je­ żeli można wyobrazić sobie taką postać, mógłby nawet spojrzeć wstecz na początkowe dwie trzecie naszego stu­ lecia i spostrzec, że był to czas, kiedy zachodni intelektu­ 8) aliści byli zaabsorbowani podstawami znaczenia i tożsa­ mości tego, co nazywali „kulturą" i „językiem" (nieledwie w taki sam sposób, w jaki patrzymy teraz na dziewiętnaste stulecie i postrzegamy w nim problematykę dotyczącą ewolucjonistycznej „historii" i „postępu"). Sądzę, że do­ strzegamy oznaki tego, iż przywilej dany językom natural­ nym, i niejako naturalnym kulturom, zanika. Te przedmioty i epistemologiczne podstawy ukazują się teraz jako konstrukcje, dokonane fikcje, które zawierają i oswajają różnorodność języków (heteroglosię). W świe­ cie, w którym zbyt wiele głosów mówi jednocześnie, w którym synkretyzm i parodystyczna inwencja stają się regułą, a nie wyjątkiem, w zurbanizowanym wielonarodo­ wym świecie instytucjonalnej tymczasowości - gdzie ame­ rykańskie ubrania produkowane w Korei noszone są przez młodych ludzi w Rosji, gdzie „korzenie" każdego są w pewnym stopniu podcięte - w takim świecie coraz tru­ dniejszą rzeczą staje się połączenie ludzkiej tożsamości i znaczenia ze spójną „kulturą" czy „językiem". Przywołałem tę synkretyczną „postkulturową" sytua­ cję tylko po to, by wskazać punkt widzenia (chociaż nie może on być tak łatwo osadzony w przestrzeni), stan nie­ pewności, w którym się znajduję, pisząc te słowa. Ale mój niepokój nie jest związany z możliwym rozpadem subiek­ tywności zakotwiczonej w kulturze i języku. Chciałbym raczej zbadać dwie potężne artykulacje tej subiektywności w dziełach Conrada i Malinowskiego, obydwu wyrwa­ nych ze swego środowiska, z których każdy zmagał się na początku dwudziestego wieku z kosmopolityzmem i stwo­ rzył swoją własną wersję O prawdzie i kłamstwie w sensie kulturowym. Conrad mógł głębiej wejrzeć w istotę rzeczy, gdyż zbudował w swoim dziele wizję skonstruowanej isto­ ty kultury i języka, poważną fikcję literacką, którą ujął w sposób przemyślany, niemal absurdalnie. Ale porówny­ walne borykanie się z kulturą i językiem można zobaczyć w pracach Malinowskiego, szczególnie w trudnym do­ świadczeniu i literackim przedstawieniu jego słynnych ba­ dań terenowych na Trobriandach. (Badania te posłużyły za rodzaj aktu założycielskiego dla dwudziestowiecznej dyscypliny - antropologii). Conrad osiągnął rzecz niemal niemożliwą, stał się wielkim pisarzem języka angielskiego (jego wzorem był Flaubert), swojego trzeciego języka, który zaczął przyswajać sobie w wieku lat dwudziestu. Nie dziwi, że w jego książkach odnajdujemy poczucie równo­ czesnej biegłości w sztuce słowa, jak i konieczność kultu­ rowych, językowych konwencji. Dzieje jego pisarstwa, wytrwałego stawania się pisarzem angielskim, oferują pa­ radygmat dla etnograficznej subiektywności, odtwarzają i ustanawiają strukturę poczucia nieustannego uwikłania w tłumaczenie pomiędzy językami, świadomość głęboko zdającą sobie sprawę z arbitralności konwencji, nowy świecki relatywizm. Malinowski powiedział kiedyś „[W.H.R.] Rivers jest Riderem Haggardem Antropologii: ja będę Conradem!". 9 �James Clifford • O N E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING of depth, complexity, and subtlety. (He invokes him in this sense in the field diary.) But Malinowski was not the Conrad of anthropology. His most direct literary model was certainly James Frazer; and in much of his own writing he was reminiscent of Zola - a naturalist presenting facts plus heightened "atmosphere," his scientific-cultural descriptions yielding morally charged humanist allegories. Anthropology is still waiting for its Conrad. seemed to leave little room for the stable, comprehending posture of relativist ethnography. Moreover, in its rawness and vulnerability, its unquestionable sincerity and inconclusiveness, the Diary seemed to deliver an unvarnished reality. But it is only one important version of a complex, intersubjective situation (which also produced Argonauts and other ethnographic and popular accounts). The Diary is an inventive, polyphonic text. It is a crucial document for the history of anthropology, not because it reveals the reality of ethnographic experience but because it forces us to grapple with the complexities of such encounters and to treat all textual accounts based on fieldwork as partial constructions. My comparison of Malinowski and Conrad focuses on their difficult accession to innovative professional expression. Heart of Darkness (1899) is Conrad's most profound meditation on the difficult process of giving himself to England and English. It was written in 189899, just as he decisively adopted the landlocked life of writing; and it looked back to the beginning of the process, his last, most audacious voyage out to his "farthest point of navigation." O n the journey up the Congo a decade earlier, Konrad Korzeniowski had carried with him the initial chapters of his first novel, Almayer's Folly, written in an awkward but powerful English. My reading of Heart of Darkness embraces a complex decade of choice, the 1890s, beginning with the African voyage and ending with its narration. The choice involved career, language, and cultural attachment. Malinowski's parallel experience is marked off by two works, which may be treated as a single expanded text: A Diary in the Strict Sense of the Term (1967), his intimate Trobriand journal of 1914-18, and the classic ethnography that emerged from the fieldwork, Argonauts of the Western Pacific (1922). 5 4 • • • Malinowski and Conrad knew each other, and there is evidence from Malinowski's comments on the older, already well known writer that he sensed a deep affinity in their predicaments. W i t h reason: both were Poles condemned by historical contingency to a cosmopolitan European identity; both pursued ambitious writing careers in England. Drawing on Zdzisław Najder's excellent studies of Conrad, one can speculate that the two exiles shared a peculiarly Polish cultural distance, having been born into a nation that had since the eighteenth century existed only as a fiction - but an intensely believed, serious fiction - of collective identity. Moreover, Poland's peculiar social structure, with its broadly based small nobility, made aristocratic values unusually evident at all levels of society. Poland's cultivated exiles were not likely to be charmed by Europe's reigning bourgeois values; they would keep a certain remove. This viewpoint outside bourgeois society (but maintained with a degree of artifice rather like Balzac's standpoint in the France of the 1830s) is perhaps a peculiarly advantageous "ethnographic" position. Be that as it may, there is no doubt about Malinowski's strong affinity for Conrad. (Just before the war he presented the older man with a copy of his first book, The Family among the Australian Aborigines, with a Polish inscription; what Conrad made of Arunta notions of paternity remains, perhaps fortunately, unknown.) Although their acquaintance was brief, Malinowski often represented his life in Conradian terms, and in his diary he seemed at times to be rewriting themes from Heart of Darkness. A word of methodological caution is needed at the outset. To treat the Diary and Argonauts together need not imply that the former is a true revelation of Malinowski's fieldwork. (This is how the Diary was widely understood on its publication in 1967.) The Trobriand field experience is not exhausted by Argonauts or the Diary or by their combination. The two texts are partial refractions, specific experiments with writing. Recorded largely in Polish and clearly not intended for publication, the Diary caused a minor scandal in the public image of anthropology - although fieldworkers recognized much that was familiar. One of the discipline's founders was seen to have felt considerable anger toward his native informants. A field experience that had set the standard for scientific cultural description was fraught with ambivalence. The authoritative anthropologist in his intimate journal appeared a self-absorbed hypochondriac, frequently depressed, prey to constant fantasies about European and Trobriand women, trapped in an endless struggle to maintain his morale, to pull himself together. He was mercurial, trying out different voices, personae. The anguish, confusion, elation, and anger of the Diary Nearly every commentator on the Diary has plausibly compared it with Conrad's African tale (see for example Stocking 1974). Both Heart of Darkness and the Diary appear to portray the crisis of an identity a struggle at the limits of Western civilization against the threat of moral dissolution. Indeed this struggle, and 84 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ A U T O K R E A C J I Prawdopodobnie miał on świadomość różnic pomiędzy wielokulturową opisową metodologią Pviversa (gromadzą­ cą cechy i genealogie) i swoimi własnymi intensywnymi studiami pojedynczej grupy. Dla Malinowskiego nazwisko Conrada było symbolem głębi, złożoności i subtelności. (Odwoływał się do niego w tym sensie w swoim dzienni­ ku badań terenowych). Ale Malinowski nie był Conra­ dem antropologii. Jego najbardziej bezpośrednim mode­ lem literackim był z pewnością James Frazer; a w wielu własnych książkach przypominał Zolę - naturalistycznie przedstawiając fakty i dodając do nich podniosłą atmosfe­ rę, jego naukowo-kulturowe opisy niosą moralnie zabar­ wione, humanistyczne alegorie. Antropologia wciąż cze­ ka na swojego Conrada. Moje porównanie Malinowskiego i Conrada skupia się na ich trudnym dojściu do pełnej odkryć profesjonalnej ekspresji. Jądro ciemności (1899) jest najbardziej głęboką medytacją Conrada na temat trudnego procesu wiązania się z Anglią i angielszczyzną. Książka ta została napisa­ na w latach 1898-99, zaraz po tym jak zdecydował się on wieść życie pisarza; i spoglądała wstecz na początki tego procesu, na ostatnią, najbardziej zuchwałą podróż Conra­ da do „najdalszego punktu żeglugi". W podróży w górę rzeki Kongo dziesięć lat wcześniej Konrad Korzeniowski wiózł ze sobą początkowe rozdziały swojej pierwszej po­ wieści Szaleństwo Almayera, napisane w niezdarnej, choć bardzo sugestywnej angielszczyźnie. Moja lektura Jądra ciemności ogarnia złożoną dekadę wyboru lat dziewięć­ dziesiątych dziewiętnastego stulecia, która rozpoczyna się podróżą afrykańską, a kończy jej opisem. Wybór ten po­ wodował uwikłanie się w karierę, język i kulturowe związ­ ki. Paralelne doświadczenie Malinowskiego jest zaznaczo­ ne przez dwa dzieła, które można traktować jako poje­ dynczy, rozszerzający się tekst: A Diary in the Strict Sense of the Term (1967) (Dziennik we właściwym sensie tego słowa), osobisty dziennik z Trobriandów z lat 1914-18, i przez klasyczne dzieło etnograficzne, powstałe na pod­ stawie badań terenowych, Argonautów zachodniego Pacyfi­ ku (1922). 10 Na początek potrzebne jest słowo metodologicznej przestrogi. Łączne potraktowanie Dziennika i Argonautów nie musi zakładać, że ten pierwszy jest prawdziwym obja­ wieniem badań terenowych Malinowskiego. (Tak właśnie szeroko rozumiano Dziennik po jego publikacji w roku 1967). Doświadczenia z badań terenowych na Trobriandach nie zostają wyczerpane ani przez Argonautów, ani przez Dziennik, ani przez ich połączenie. Te dwa teksty są częściowymi refrakcjami, specyficznymi eksperymentami pisarskimi. Dziennik, pisany w przeważającej części po polsku i w oczywisty sposób nie przeznaczony do publika­ cji wywołał niejaki skandal w publicznym obrazie antro­ pologii - chociaż badacze terenowi rozpoznali wiele do­ brze sobie znanych rzeczy. Oto jeden z założycieli dyscy­ pliny został pokazany w sytuacjach, gdy odczuwał praw­ 85 dziwy gniew wobec swoich tubylczych informatorów. Do­ świadczenie badań terenowych, które ustaliło standard dla naukowego opisu kulturowego, miało dość ambiwa­ lentny charakter. Obdarzony autorytetem antropolog w swoim poufnym dzienniku występuje jako zaabsorbo­ wany samym sobą hipochondryk, osoba często przygnę­ biona, ofiara uporczywych fantazji na temat europejskich i trobriandzkich kobiet, schwytana w pułapkę niekończą­ cych się zmagań o równowagę duchową i konsolidację psychiczną. Był postacią merkuryczną, żywą jak rtęć, próbującą przemawiać różnymi głosami. Udręka, niepew­ ność, podniecenie i gniew Dziennika wydają się zostawiać niewiele miejsca dla stabilnej rozumiejącej postawy, czy wręcz pozy relatywistycznej etnografii. Ponadto w swojej surowości i słabych punktach, bezspornej szczerości i bezkonkluzyjności Dziennik wydaje się dostarczać nam nagą rzeczywistość. Ale jest to tylko jedna, choć ważna wersja złożonej, intersubiektywnej sytuacji (która zrodziła rów­ nież Argonautóu' i inne etnograficzne i popularne opisy). Dziennik jest pomysłowym, polifonicznym tekstem. Dla historii antropologii jest on tekstem przełomowym nie dlatego, że objawia rzeczywistość etnograficznego do­ świadczenia, ale ponieważ zmusza nas do borykania się ze złożonością takich spotkań, potyczek oraz do traktowania wszystkich tekstowych sprawozdań, opartych na bada­ niach terenowych, jako stronniczych interpretacji." Malinowski i Conrad znali się osobiście. Z uwag spo­ rządzonych przez Malinowskiego na temat starszego, do­ brze już znanego pisarza wynika jasno, że miał on poczu­ cie głębokiego wzajemnego powinowactwa w ich trud­ nym położeniu. Nie bez powodu - obaj byli Polakami ska­ zanymi przez historyczny przypadek na kosmopolityczną europejską tożsamość; obaj dążyli do ambitnej kariery pi­ sarskiej w Anglii. Odwołując się do znakomitych studiów Zdzisława Najdera o Conradzie, można sądzić, że udzia­ łem tych dwóch uchodźców był osobliwy polski kulturo­ wy dystans, gdyż wywodzą się oni z narodu, który od osiemnastego stulecia istniał jedynie jako fikcja zbiorowej tożsamości - lecz fikcja, w którą żarliwie wierzono. Po­ nadto szczególna struktura społeczna Polski - znajdująca szerokie oparcie w drobnej szlachcie - uczyniła arystokra­ tyczne wartości niezwykle oczywistymi dla wszystkich warstw społecznych. Było to mało prawdopodobne, by wykształconych polskich uchodźców mogły urzec panują­ ce w Europie wartości mieszczańskie: umieli oni zacho­ wać dystans. Ten punkt widzenia spoza społeczeństwa mieszczańskiego (choć utrzymywany do pewnego stopnia sztucznie - podobnie jak punkt widzenia Balzaka we Francji lat trzydziestych dziewiętnastego wieku) jest być może szczególnie korzystną „etnograficzną" pozycją. Jak­ kolwiek by było, nie ma wątpliwości co do silnej sympatii �James Clifford • O N E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING Heart of Darkness offers, then, a paradigm of ethnographic subjectivity. In what follows I will be exploring specific echoes and analogies linking Conrad's situation of cultural liminality in the Congo with Malinowski's in the Trobriands. The correspondence is not exact, however. Perhaps the most important textual difference is that Conrad takes an ironic position with respect to representational truth, a stance only implicit in Malinowski's writing. The author of Argonauts devotes himself to constructing realistic cultural fictions, whereas Conrad, though similarly committed, represents the activity as a contextually limited practice of storytelling. the need for personal restraint, is a commonplace of colonial literature. Thus the parallel is not particularly revealing, beyond showing life (the Diary) imitating "literature" (Heart of Darkness). I n addition to Kurtz's moral disintegration, however, Conrad introduces a more profound, subversive theme: the famous "lie"- actually a series of lies that in Heart of Darkness both undermine and somehow empower the complex truth of Marlow's narration. The most prominent of these lies is, of course, Marlow's refusal to tell Kurtz's Intended his last words, "The Horror," substituting instead words she can accept. This lie is then juxtaposed with the truth - also highly circumstantial - told to a restricted group of Englishmen on the deck of the cruising yawl Nellie. Malinowski's unsettled Diary does seem to enact the theme of disintegration. But what of the lie? The alltoo-believable account? Malinowski's saving fiction, I will argue, is the classic ethnography Argonauts of the Western Pacific. 6 In comparing the experiences of Malinowski and Conrad, one is struck by their linguistic overdetermination. I n each case three languages are at work, producing constant translation and interference. Conrad's predicament is extremely complex. Just before leaving for Africa he had unaccountably begun writing what would become Almayer's Folly. After composing the opening chapters, he ran into obstacles. Around this time he came to know a cousin by marriage, Marguerite Poradowska, with whom he became in some significant way amorously involved. She was married and a well-known French author; it was largely a literary entanglement. Conrad wrote her rather passionate and self-revelatory letters - in French. Poradowska, who lived in Brussels, was instrumental in arranging her kinsman's Congo employment. T i e n , in the months just before he left for Africa, Conrad returned to Poland for the first time since he had run away to sea fifteen years before. This renewed his Polish, which had remained good, and revived its association with childhood places and ambivalent feelings. From Poland (actually the Russian Ukraine) he rushed almost directly to take up his post in the Congo. There he spoke French, his most fluent acquired tongue, but kept a diary in English and may have worked on the chapters of Almayer. (He claims as much in his "Biographical Note" of 1900.) In Africa Conrad established a friendship with the Irishman Roger Casement and generally maintained a pose of an English nautical gentleman. His intense letters to Poradowska continued, as always, in French. His mother tongue had just been revived. The Congo experience was a time of maximal linguistic complexity. In what language was Conrad consistently thinking? It is not surprising that words and things often seem disjointed in Heart of Darkness as Marlow searches in the dark for meaning and interlocution. Heart of Darkness is notoriously interpretable; but one of its ines capable themes is the problem of truthspeaking, the interplay of truth and lie in Marlow's discourse. The lie to Kurtz's Intended has been exhaustively debated. Very schematically, my own position is that the lie is a saving lie. In sparing the Intended Kurtz's last words, Marlow recognizes and constitutes different domains of truth - male and female as well as the truths of the metropole and the frontier. These truths reflect elementary structures in the constitution of ordered meanings - knowledge divided by gender and by cultural center and periphery. The lie to the Intended is juxtaposed with a different truth (and it too is limited, contextual, and problematic) told on the deck of the Nellie to Englishmen identified only as social types - the Lawyer, the Accountant, the Director of Companies. If Marlow succeeds in communicating, it is within this limited domain. As readers, however, we identify with the unidentified person who watches Marlow's dark truths and white lies enacted on the stage of the yawl's deck. This second narrator's story is not itself undermined or limited. It represents, I propose, the ethnographic standpoint, a subjective position and a historical site of narrative authority that truthfully juxtaposes different truths. While Marlow initially "abhors a lie," he learns to lie - that is, to communicate within the collective, partial fictions of cultural life. He tells limited stories. The second narrator salvages, compares, and (ironically) believes these staged truths. This is the achieved perspective of the serious interpreter of cultures, of local, partial knowledge. The voice of Conrad's "outermost" narrator is a stabilizing voice whose words are not meant to be mistrusted. As for Malinowski, in the field he kept his private diary in Polish and corresponded in that language with his mother, who was behind enemy lines in Austria. He wrote in English on anthropological topics to his 5 86 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI sne kłamstwa Marlowa, odegrane na scenie pokładu jol­ ki. Ta opowieść drugiego narratora nie zostaje podważo­ na ani ograniczona. Reprezentuje ona - moim zdaniem etnograficzny punkt widzenia, subiektywną pozycję i hi­ storyczne miejsce osoby narratora, która zestawia trudne prawdy. Chociaż Marlow początkowo „brzydzi się kłam­ stwem", to jednak uczy się kłamać - są to częściowe fik­ cje życia kulturowego, konieczne by porozumiewać się wewnątrz społeczności. Opowiada on gotowe historie. Drugi narrator ratuje, ocala, porównuje, (z ironią) wierzy w te odegrane prawdy. Jest to osiągnięcie perspektywy po­ ważnego interpretatora kultur, lokalnej, cząstkowej wie­ dzy. Głos „najbardziej zewnętrznego" narratora u Conra­ da jest głosem stabilizującym, którego słowa nie są po to, by im nie dowierzać. Malinowskiego dla Conrada. (Tuż przed wojną podarował temu starszemu panu egzemplarz swojej pierwszej książki The Family among the Australian Aborigines z polską dedy­ kacją; co Conrad pojął z koncepcji ojcostwa plemienia Arunta, pozostaje - być może na szczęście - nieznane). Chociaż ich znajomość była krótka, Malinowski często przedstawiał swoje życie w kategoriach conradowskich i w swoim dzienniku, jak się wydaje, czasami powtarza i przerabia tematy z jądra ciemności. Niemal każdy komentarz Dziennika pozornie słusznie porównywał go z afrykańską opowieścią Conrada. Za­ równo Jądro ciemności, jak i Dziennik wydają się portreto­ wać kryzys tożsamości - walkę na granicach cywilizacji zachodniej przeciwko groźbie moralnego rozkładu. Oczy­ wiście walka ta i potrzeba osobistego umiaru jest banałem literatury kolonialnej. Wobec tego porównanie takie nie jest szczególnie odkrywcze poza tym, że pokazuje życie (Dziennik) naśladujące „literaturę" (Jądro ciemności). Jako dodatek do moralnego rozkładu Kurtza Conrad wprowa­ dza bardziej głęboki, wywrotowy temat: słynne „kłam­ stwo" - faktycznie szereg kłamstw, które w Jądrze ciemno­ ści zarówno podkopują, jak i w pewien sposób czynią moż­ liwą złożoną prawdę narracji Marlowa. Najbardziej spek­ takularnym z tych kłamstw jest oczywiście to, gdy Marlow odmawia powtórzenia narzeczonej Kurtza jego ostatnich słów - „Zgroza! Zgroza!" - i zastępuje je słowami, które mogła przyjąć. Kłamstwo to jest później zestawiane z prawdą - również wielce uwarunkowaną okolicznościa­ mi - opowiedzianą grupie Anglików na pokładzie krążą­ cej po morzu jolki „Nellie". „Rozstrojony" Dziennik Mali­ nowskiego wydaje się przedstawiać temat rozpadu. Ale co z kłamstwem? Z wszystkimi nader wiarygodnymi opisami? Ocalającą fikcją Malinowskiego - czego dowiodę - jest klasyczna etnografia Argonautów Zachodniego Pacyfiku. 12 15 Jadro ciemności oferuje zatem paradygmat etnograficz­ nej subiektywności. W dalszym ciągu nietrudno będzie zauważyć szczególne echa i analogie, łączące sytuację kul­ turowej graniczności Conrada w Kongu z sytuacją Mali­ nowskiego na Trobriandach. Jednakże zgodność ta nie jest dokładna. Być może najważniejsza różnica tekstowa polega na tym, że Conrad przyjmuje postawę ironiczną, z szacunkiem dla przedstawionej prawdy, postawę zawar­ tą tylko pośrednio w pismach Malinowskiego. Autor Ar­ gonautów poświęca się konstruowaniu realistycznej, kul­ turowej fikcji, podczas gdy Conrad, chociaż podobnie za­ angażowany, przedstawia działanie jako kontekstualnie ograniczoną praktykę opowiadania historii. 14 Jądro ciemności dopuszcza wiele interpretacji, ale jed­ nym z tematów, którego nie sposób uniknąć, jest problem prawdomówności, wzajemna gra prawdy i kłamstwa w opowieści Marlowa. Kłamstwo wobec narzeczonej Kurtza rozważano już wyczerpująco. Mówiąc bardziej schematycznie, kłamstwo to jest moim zdaniem kłam­ stwem ocalającym. Oszczędzając narzeczonej Kurtza jego ostatnich słów, Marlow uznaje i wyznacza różne domeny prawdy - męską i kobiecą, jak również prawdę metropo­ lii i pogranicza. Prawdy te odbijają podstawowe struktury w tworzeniu uporządkowanych znaczeń - wiedzy podzie­ lonej przez płeć oraz przez kulturowe centrum i peryferie. Kłamstwo wobec narzeczonej jest zestawione z inną prawdą (która także jest ograniczona, zależna od konte­ kstu i problematyczna), opowiedzianą na pokładzie „Nel­ lie" Anglikom, określonym jedynie jako typy społeczne Prawnik, Buchalter, Dyrektor. Jeżeli Marlowowi udało się z nimi porozumieć, to tylko w ramach tej ograniczonej domeny. Jako czytelnicy utożsamiamy się jednakże z nie­ zidentyfikowaną osobą, która śledzi ciemne prawdy i ja­ 87 W porównywaniu doświadczeń Malinowskiego i Con­ rada uderzają nas ich wielorakie determinanty językowe. W obu przypadkach są w użyciu trzy języki, powodując ciągłe tłumaczenie i interferencje. Trudna sytuacja Con­ rada jest nadzwyczaj złożona. Tuż przed wyjazdem do Afryki z niezrozumiałych powodów zaczął pisać to, co sta­ ło się później powieścią Szaleństwo Almayera. Po napisa­ niu początkowych rozdziałów natknął się na przeszkody. Mniej więcej w tym czasie poznał swoją powinowatą Mar­ guerite Poradowską, z którą związał się uczuciowo. Była kobietą zamężną, dobrze znaną francuską pisarką; było to uwikłanie w znacznej mierze literackie. Conrad pisał do niej bardzo uczuciowe i otwarte listy po francusku. Pora­ dowską, która mieszkała w Brukseli, pomogła mu w zna­ lezieniu zatrudnienia w Kongu. Następnie, kilka miesięcy przed wyjazdem do Afryki, Conrad przyjechał do Polski po raz pierwszy od czasu, gdy piętnaście lat wcześniej uciekł na morze. Wizyta ta odświeżyła jego polszczyznę, która pozostawała niezła, ożywiła związki z miejscami dzieciństwa i obudziła ambiwalentne uczucia. Z polski pospieszył niemal wprost na posadę w Kongu. Tam mówił po francusku, w obcym języku, w którym osiągnął naj­ większą biegłość, ale dziennik prowadził po angielsku i w tym języku mógł pracować nad rozdziałami Almayera. (Potwierdza to w nocie biograficznej z roku 1900). W Afryce Conrad nawiązał przyjaźń z Irlandczykiem Ro- �James Clifford • ON ETHNCKJRAriUC SELF-FASHIONINO uncontrolled. The jungle is cacophonous, filled with too many voices - therefore mute, incoherent. Malinowski was not, of course, isolated in the Trobriands, either from natives or from local whites. But the Diary is an unstable confusion of other voices and worlds: mother, lovers, fiancee, best friend, Trobrianders, local missionaries, traders, as well as the escapist universes, the novels he can never resist. Most fieldworkers will recognize this multivocal predicament. But Malinowski experiences (or at least his Diary portrays) something like a real spiritual and emotional crisis: each of the voices represents a temptation; he is pulled too many ways. Thus, like Marlow in Heart of Darkness, Malinowski clings to his work routines, his exercises, and his diary - where confusedly, barely, he brings his divergent worlds and desires together. professor, C. G. Seligman, in London. To his fiancee, "E. R. M . " (Elsie R. Masson), in Australia he wrote frequently, also in English. There were, however, at least two other women, old flames, on his mind, at least one of them associated with Poland. His most intimate Polish friend, Stanisław Witkiewicz ("Staś" in the Diary), soon to become a major avant-garde artist and writer, also haunted his consciousness. The two had traveled together to the Pacific and had fallen out just before Malinowski's Trobriand sojourns. He yearned to set things right, but his friend was now in Russia. These powerful English and Polish associations were interrupted by a third linguistically coded world, the Trobriand universe, in which he had to live and work productively. Malinowski's daily transactions with Trobrianders were conducted in Kiriwinian, and in time his field-notes were recorded largely in the vernacular. A passage from the Diary will illustrate his predicament: 7 We can suggest a tentative structure for the three active languages of Conrad's and Malinowski's exotic experiences. Between Polish, the mother tongue, and English, the language of future career and marriage, a third intervenes, associated with eroticism and violence. Conrad's French is linked with Poradowska, a problematic love object (she was both too intimidating and too intimate); French is also linked with Conrad's reckless youth in Marseilles and with the Imperial Congo, which Conrad abhorred for its violence and rapacity. Malinowski's interfering language was Kiriwinian, associated with a certain exuberance and ludic excess (which Malinowski enjoyed and portrayed sympathetically in his accounts of Kula rituals and sexual customs) and also with the erotic temptations of Trobriand women. The Diary struggles repeatedly with this Kiriwinian realm of desire. "7.18.18... On the theory of religion. My ethical position in relation to Mother, Staś, E. R. M . Twinges of conscience result from lack of integrated feelings and truth in relation to individuals. My whole ethics is based on the fundamental instinct of unified personality. From this follows the need to be the same in different situations (truth in relation to oneself) and the need, indispensability, of sincerity: the whole value of friendship is based on the possibility of expressing oneself, of being oneself with complete frankness. Alternative between a lie and spoiling a relationship. (My attitude to Mother, Staś, and all my friends was strained.) Love does not flow from ethics, but ethics from love. There is'no way of deducing Christian ethics from my theory. But that ethics has never expressed the actual truth - love your neighbor - to the degree actually possible. The real problem is: why must you always behave as if God were watching you?" (pp. 296297) So it is possible to distinguish in each case a mother tongue, a language of excess, and a language of restraint (of marriage and authorship). This is surely too neat. The languages would have interpenetrated and interfered in highly contingent ways; but enough has been said, perhaps, to make the main point. Both Conrad in the Congo and Malinowski in the Trobriands were enmeshed in complex, contradictory subjective situations articulated at the levels of language, desire, and cultural affiliation. The passage is confused; but we can extract perhaps the central issue on which it turns: the impossibility of being sincere and thus of having an ethical center. Malinowski feels the requirement of personal coherence. A punitive God is watching his every (inconsistent) move. He is thus not free to adopt different personae in different situations. He suffers from the fact that this rule of sincerity, an ethics of unified personality, means that he will have to be unpleasantly truthful to various friends and lovers. A n d this will mean - has already meant - losing friends: "Alternative between a lie and spoiling a relationship." • •• In both Heart of Darkness and the Diary we see the crisis of a self at some "furthest point of navigation." Both works render an experience of loneliness, but one that is filled with other people and with other accents and that does not permit a feeling of centeredness, coherent dialogue, or authentic communion. In Conrad's Congo his fellow whites are duplicitous and There is no way out. There must be a way out. Too much truth-telling undermines the compromises of collective life. Malinowski's solution consists of constructing two related fictions - of a self and of a culture. Although my task here is neither 88 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI kać się wzajemnie i kolidować na wysoce przypadkowe sposoby, ale powiedziano już chyba wystarczająco dużo, by sformułować konkluzję. Zarówno Conrad w Kongu, jak i Malinowski na Trobriandach byli wplątani w sieć złożonych, subiektywnie przeciwstawnych sytuacji, do­ chodzących do głosu na poziomie języka, pożądania i kul­ turowych afiliacji. gerem Casementem i całkowicie przejął pozę angielskie­ go gentlemana związanego z morzem. Wciąż pisał gorące listy do Poradowskiej, jak zwykle po francusku. Jego język ojczysty uległ właśnie odświeżeniu. Doświadczenie Konga było czasem największej językowej złożoności. W jakim języku Conrad stale myślał? Nie ma niczego dziwnego w tym, że słowa i rzeczy w Jądrze ciemności często sprawia­ ją wrażenie, iż nie łączą się ze sobą - jakby Marlow szukał w ciemności znaczeń i dialogu. Malinowski zaś prowadził w terenie swój dziennik po polsku i w tym języku korespondował z matką, która prze­ bywała za linią frontu w Austrii. Na tematy antropolo­ giczne pisał po angielsku do Londynu, do swojego profe­ sora C G . Seligmana. W tym języku pisywał również czę­ sto do swojej narzeczonej „E.R.M." (Elsie R. Masson) do Australii. Ale pojawiały się w jego myślach również co najmniej dwie inne kobiety, dawne kochanki; przynaj­ mniej jedna z nich miała coś wspólnego z Polską. Jego świadomość nawiedzał także najserdeczniejszy polski przyjaciel Stanisław Ignacy Witkiewicz („Staś" w Dzienni­ ku), który wkrótce stał się głównym polskim awangardo­ wym artystą i pisarzem. Podróżowali oni razem po Pacyfi­ ku i pokłócili się tuż przed przybyciem Malinowskiego na Trobriandy. Malinowski pragnął odzyskać tę przyjaźń, ale jego przyjaciel był już w tym czasie w Rosji. Te silne an­ gielskie i polskie związki zakłócał trzeci językowo zakodo­ wany świat - wszechświat Trobriandów - w którym Mali­ nowski musiał żyć i wydajnie pracować. Codzienne kon­ takty Malinowskiego z Trobriandczykami odbywały się w tamtejszym języku kiriwińskim i w tym czasie większość notatek sporządził on w rym właśnie języku. ' Zarówno w Jądrze ciemności, jak i w Dzienniku widzimy kryzys „ja" w samym „najdalszym punkcie żeglugi". Obie te książki wyrażają doświadczenie samotności, ale samot­ ności wypełnionej innymi ludźmi, innymi akcentami, która nie pozwala na poczucie „bycia w środku", spójny dialog lub autentyczną wspólnotę. W Kongu Conrada je­ go biali towarzysze są dwulicowi i nieopanowani. Dżungla jest kakofoniczna, przepełniona zbyt wieloma głosami przeto głucha, niema i chaotyczna. Malinowski nie byl oczywiście na Trobriandach odizolowany ani od tubyl­ ców, ani od przebywających tam białych. Lecz Dziennik przedstawia niestabilne zmieszanie innych głosów i świa­ tów: matki, kochanek, narzeczonej, najlepszego przyja­ ciela, Trobriandczyków, miejscowych misjonarzy, kupców, jak również głosów z eskapistycznych światów - powieści, którym nigdy nie potrafi się oprzeć. Większość badaczy terenowych rozpozna ten wielogłosowy dylemat. Lecz Malinowski doświadczał (a w każdym razie przedstawia to jego Dziennik) czegoś na kształt rzeczywistego duchowego i i emocjonalnego kryzysu - każdy z głosów reprezentuje pokusę; autor jest szarpany w wielu kierunkach. Tak jak Marlow w Jądrze ciemności, Malinowski lgnie do rutyny swojej pracy, rutyny procedur swoich badań i swojego dziennika - w którym wśród rozterek z trudem łączy w ca­ łość swoje rozbieżne światy i pragnienia. 1 Możemy sugerować wzajemne relacje tych trzech języ­ ków używanych przez Conrada i Malinowskiego w trakcie ich egzotycznych doświadczeń. Pomiędzy język polski (oj­ czysty) i angielski (język późniejszej kariery i małżeństwa) wchodzi język trzeci, związany z erotyzmem i przemocą. Francuszczyzna Conrada łączy się z Poradowska, proble­ matycznym przedmiotem miłości (była ona zarówno zbyt onieśmielająca, jak i zbyt intymna); język francuski wiąże się także z lekkomyślną młodością Conrada w Marsylii i z imperialnym Kongiem, do którego Conrad czul odrazę z powodu brutalizmu i drapieżności. Dla Malinowskiego językiem wprowadzającym zamęt byl kiriwiński, związany ze szczególną bujnością i ludycznym brakiem umiaru (który podobał się Malinowskiemu i został przez niego z sympatią ukazany w opisach rytuałów kula i zwyczajów seksualnych), jak również z erotycznymi pokusami ze strony trobriandzkich kobiet. Dziennik zmaga się nieu­ stannie z tą sferą pożądania wytworzoną przez lokalny ję­ zyk. Następujący ustęp z Dziennika ilustruje ten dylemat: 7.18.18... O teorii religii. Moje etyczne stanowisko w stosunku do Matki, Stasia, E.R.M. Ukłucia świadomo­ ści wynikające z braku zintegrowanych uczuć i prawdy w stosunku do innych osób. Cała moja etyka jest oparta na podstawowym instynkcie spójnej osobowości. Wypły­ wa z tego potrzeba bycia takim samym w różnych sytua­ cjach (prawda w stosunku do siebie samego) i potrzeba, niezbędność szczerości: cała wartość przyjaźni opiera się na możliwości wyrażania siebie, bycia sobą z całkowitą otwartością. Alternatywa pomiędzy kłamstwem i popsu­ ciem wzajemnych relacji. (Moja postawa wobec Matki, Stasia i wszystkich moich przyjaciół była napięta). Nie miłość wypływa z etyki, lecz etyka z miłości. Nie ma spo­ sobu, by wydedukować z mojej teorii etykę chrześcijań­ ską. Ale ta etyka nigdy nie wyraziła rzeczywistej prawdy kochaj bliźniego swego - w stopniu faktycznie możliwym. Rzeczywisty problem to: dlaczego musisz zawsze zachowy­ wać się tak, jak gdyby Bóg cię obserwował? (s. 296-297). A więc możliwe jest wyróżnienie w każdym z przypad­ ków języka ojczystego języka przekroczenia i języka po­ wściągliwości (małżeństwa i zawodu pisarskiego). Jest to z pewnością formuła nazbyt zręczna. Języki mogły przeni­ 89 �James Clifford • ON E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING psychological nor biographical, let me simply suggest that the personal style - extravagant, operatic - that both charmed and irritated Malinowski's contemporaries was a response to this dilemma. He indulged in "Slavic" extremism; his revelations about himself and his work were exaggerated and ambiguously parodie. He would strike poses (he claimed to have single-handedly invented "The Functional Method"), challenging the literal-minded to see that these personal truths were in some degree fictions. His character was staged but also truthful, a pose but nonetheless authentic. One of the ways Malinowski pulled himself together was by writing ethnography. Here the fashioned wholes of a self and of a culture seem to be mutually reinforcing allegories of identity. A n essay by Harry Payne, "Malinowski's Style" (1981 ), suggestively traces the complex combination of authority and fictionality that the narrative form of Argonauts enacts: " W i t h i n the immense latitude of [its] structure Malinowski can determine shifts in focus, tone, and objects; the cyclical thread will always provide a place of return. Functional therapy acts only heuristically. Since everything adheres to everything, one can wander without ever getting fully disconnected" (p. 438). The literary problem of authorial point of view, the Jamesian requirement that every novel reflect a "controlling intelligence," was a painful personal problem for the Trobriand diarist. The ample, multiperspectival, meandering structure of Argonauts resolves this crisis of sincerity. I n effect, as the scientific, persuasive author of this fiction, Malinowski can be like Flaubert's God, omnipresent i n the text, arranging enthusiastic descriptions, scientific explanations, enactments of events from different standpoints, personal confessions, and so forth. in Malinowski's intimate Polish text. Speaking of his Trobriand informants who will not cooperate with his research, he damns them in Kurtz's terms: "At moments I was furious at them, particularly because after I gave them their portions of tobacco they all went away. O n the whole my feelings toward the natives are decidedly tending to 'Exterminate the brutes'" (p. 69). Malinowski flirted with various colonial white roles Kurtz-like excess included. Here the ironic invocation provides him with a fictional grasp of the stresses of fieldwork and the violence of his feelings. In the Diary, like Marlow in his ambivalent doubling with Kurtz, Malinowski often faces the inseparability of discourse and power. He must struggle for control in the ethnographic encounter. Another nonironic echo of Heart of Darkness is heard in Malinowski's grief-stricken response to the news of his mother's death, which shatters the Diary's last pages: "The terrible mystery that surrounds the death of someone dear, close to you. The unspoken last word-something that was to cast light is buried, the rest of life lies half hidden in darkness" (p. 293). Malinowski feels he has been denied Marlow's rescued talisman, an ambiguously illuminating, potent last word breathed in the moment of death. 8 Beyond the more-or-less direct citations in the Diary one notes also more general thematic and structural parallels with Heart of Darkness. Both books are records of white men at the frontier, at points of danger and disintegration. In both sexuality is at issue: both portray an other that is conventionally feminized, at once a danger and a temptation. Feminine figures in the two texts fall into either spiritual (soft) or sensual (hard) categories. There is a common thematization of the pull of desire or excess barely checked by some crucial restraint. For Malinowski the restraint is embodied by his fiancee, linked in his mind to an English academic career, to an elevated love, and to marriage. "Thought of E. R. M . . . . " is the Diary's censor for lascivious thoughts about women, native or white: " I must not betray E. R. M . mentally, i.e., recall my previous relations with women, or think about future ones... Preserve the essential inner personality through all difficulties and vicissitudes: I must never sacrifice moral principles or essential work to 'posing' to convivial Stimmung, etc. My main task must be work. Ergo: work!" (p. 268). Cultural descriptions in Malinowski's style of functionalism strove for a kind of unified personality, but a convincing totalization always escaped them. Malinowski never did pull together Trobriand culture; he produced no synthetic portrait, only densely contextualized monographs on important institutions. Moreover, his obsessive inclusion of data, "imponderabilia," and vernacular texts may be seen as a desire to unmake as well as to make a whole; such additive, metonymic empiricism undermines the construction of functional, synecdochic representations. Malinowski's ethnographies - unlike RadcliffeBrown's spare, analytic, functional portraits - were multifarious, loose, but rhetorically successful narrative forms (Payne 1981 :420-421 ). Fictional expressions of a culture and of a subjectivity, they provided a way out of the bind of sincerity and wholeness, the Conradian problematic of the lie at issue in the Diary. Like Conrad's protagonist, the ethnographer struggles constantly to maintain an essential inner selfreliance - his "own true stuff," as Marlow puts it. The pull of dangerous others, the disintegrating frontier, is resisted by methodical, disciplined work. For Marlow obsessive attentions to his steamboat and its navigation provide the "surface wisdom" needed to hold his There are more specific echoes of Heart of Darkness 90 �James CUfford • O ETNOGRAFICZNE] AUTOKREACJI znania i tak dalej. Opisy kulturowe w stylu funkcjonalizmu Malinowskie­ go starają się mieć ujednolicony charakter, lecz przekonu­ jące uogólnienie zawsze im umyka. Malinowski nigdy nie zebrał w całość trobriandzkiej kultury, stworzył on nie ty­ le syntetyczny portret, ile jedynie gęsto skontekstualizowane monografie ważnych instytucji. Ponadto jego obse­ syjne włączanie do tekstu „imponderabiliów" i tekstów w języku tubylczym można odczytać jako pragnienie za­ równo niszczenia, jak i scalania; taki addytywny, metonimiczny empiryzm podważa konstrukcję funkcjonalnych, synekdochicznych wyobrażeń. Opisy etnograficzne Mali­ nowskiego - inaczej niż oszczędne, analityczne, funkcjo­ nalne przedstawienia Radcliffe-Browna - stanowią róż­ norodne, swobodne, lecz retorycznie udane formy narra­ cyjne. Fikcyjne ekspresje kultury i tego, co subiektywne, dostarczyły sposobu wyjścia ze skrępowania szczerością i całościowością, z conradowskiej problematyki kłam­ stwa, będącej także zagadnieniem Dziennika. Powyższy fragment wywołuje zakłopotanie, ale być może uda nam się wydobyć z niego główną kwestię: nie­ możność bycia szczerym i niemożność posiadania tym sa­ mym etycznego centrum. Malinowski odczuwa wymóg spójności swojej osobowości. Karzący Bóg obserwuje każ­ dy jego (niekonsekwentny) ruch. Nie jest on zatem wol­ ny, by przyjmować różne postawy w odmiennych sytua­ cjach. Cierpi z powodu faktu, że zasada szczerości, etyka spójnej osobowości oznacza, iż będzie musiał być w nie­ przyjemny sposób prawdomówny wobec różnych przyja­ ciół i ukochanych osób. A to by znaczyło - już znaczy utratę przyjaciół: „Alternatywa pomiędzy kłamstwem i popsuciem wzajemnych relacji". Nie ma wyjścia. Musi być wyjście. Zbyt wielka doza prawdomówności podkopuje kompromisy życia zbiorowe­ go. Rozwiązanie Malinowskiego składa się z budowania dwóch spokrewnionych fikcji - swojego „ja" i kultury. Chociaż moim zadaniem nie jest analiza psychologiczna ani biograficzna, pozwolę sobie po prostu zasugerować, że odpowiedzią na ten dylemat był jego osobisty styl - eks­ trawagancki, operowy - który zarówno oczarowywał, jak irytował współczesnych Malinowskiemu. Dawał on upust swojej „słowiańskiej" skrajności; jego rewelacje na temat samego siebie i swojej pracy były wyolbrzymione i zagad­ kowo parodystyczne. Przybierał nagle jakąś pozę (twier­ dził, że posiada osobiście wynalezioną „metodę funkcjo­ nalną"), prowokując dosłownie myślących do zwrócenia uwagi na fakt, że te osobiste prawdy były w pewnym stop­ niu fikcją. Charakter miał teatralny, lecz również praw­ dziwy, była to poza, lecz mimo to autentyczna. Jednym ze sposobów, w jaki Malinowski starał się zapanować nad so­ bą, było uprawianie etnografii. Tutaj ukształtowane cało­ ści „ja" i kultury wydawały się wzajemnie wzmacniać ale­ gorie tożsamości. Esej Harry'ego Payne'a Malinouiski's Style sugestywnie śledzi złożone połączenie powagi autorytetu i fikcyjności, które ustanawia narracyjna for­ ma Argonautów. 18 Istnieją bardziej specyficzne echa Jądra ciemności w osobistym, polskim tekście Malinowskiego. Mówiąc 0 swoich trobriandzkich informatorach, którzy nie chcą współpracować przy badaniach, przeklina ich słowami Kurtza: „Chwilami byłem na nich wściekły, szczególnie dlatego, że po tym, jak rozdałem im porcje tytoniu, wszy­ scy odchodzili. Wszystkie moje uczucia wobec krajowców stanowczo skłaniają się do poglądu 'wytępić te bestie'" (s. 69). Malinowski flittował z rozmaitymi kolonialnymi ro­ lami białych - włączając w to podobny jak w przypadku Kurtza eksces. W tym miejscu ta ironiczna inwokacja da­ je mu urojone poczucie zapanowania nad stresami badań terenowych i nad gwałtownością swoich uczuć. Podobnie jak Marlow w swojej ambiwalentnej dwulicowości wobec Kurtza, w Dzienniku Malinowski często stawia czoło nie dającym się rozdzielić porządkom dyskursu i władzy. M u ­ si walczyć o panowanie nad sobą w etnograficznych spo­ tkaniach i potyczkach. 16 Wewnątrz ogromnego zakresu [jej] struktury Mali­ nowski może określić zmiany w nastawieniu ostrości, to­ nację i przedmioty, cykliczny wątek zawsze zapewnia miejsce, do którego można powrócić. Funkcjonalistyczna terapia działa jedynie heurystycznie. Odkąd wszystko wiąże się ze wszystkim, można wędrować nie popadając w chaos (s. 438). 17 Literacki problem autorskiego punktu widzenia, wy­ móg Jamesa, by każda powieść była odbiciem „kontrolu­ jącej inteligencji", był bolesnym, osobistym problemem autora dziennika trobriandzkiego. Rozległa, wieloperspektywiczna, meandryczna struktura Argonautów roz­ wiązuje ten kryzys szczerości. W rezultacie jako naukowy, wiarygodny autor tej fikcji Malinowski może być jak Bóg Flauberta wszechobecny w tekście, aranżując entuzja­ styczne opisy i naukowe wyjaśnienia, opisując grę zdarzeń z różnych punktów widzenia, zamieszczając osobiste wy­ 91 Inne, nieironiczne echo Jądra ciemności daje się słyszeć w reakcji głęboko zmartwionego Malinowskiego na wia­ domość o śmierci matki, reakcji, która wyziera z ostatnich stronic Dziennika: „Straszna tajemnica, która otacza śmierć kogoś drogiego, bliskiego. Niewypowiedziane ostatnie słowo - coś, co istniało po to, by rzucać światło, jest pogrzebane, reszta życia spoczywa wpółukryta w ciemności" (s. 293). Malinowski czuje, że pozbawiono go talizmanu Marlowa i dwuznacznie pełnego iluminacji 1 mocy ostatniego słowa wyszeptanego w momencie śmierci. Poza mniej lub bardziej bezpośrednimi cytatami w Dzienniku można zauważyć również bardziej ogólne i strukturalne paralele z Jądrem ciemności. Obie te książki są zapisami białych mężczyzn znajdujących się na granicy, w miejscu zagrożenia i rozpadu. W obydwu pojawia się problem płciowości: obydwie przedstawiają innego jako �James Clifford • ON E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING personality in place. As invoked in the Diary, Malinowski's scientific labors serve a similar purpose. Restrained, ethical personality is relentlessly achieved through work. This structure of feeling can be located with some precision in the historical predicament of late Victorian high colonial society, and it is closely related to the emergence of ethnographic culture. special poignancy to the sentence that ends the published Diary: "Truly I lack real character." • •• Malinowski did, however, rescue a self from the disintegration and depression. That self was to be tied, like Conrad's, to the process of writing. In this context it is worth exploring another region of similarity between the Diary and Heart of Darkness: The role of incongruous written texts. The fragmented subjectivity manifested in both works is that of a writer, and the pull of different desires and languages is manifested in a number of discrepant inscriptions. The most famous example in Heart of Darkness is Kurtz's strident essay on the suppression of savage customs, abruptly canceled by his own scrawled comment, "Exterminate all the brutes." But another equally significant text loose in Conrad's jungle is a strange book Marlow discovers on one of only two perilous departures from the deck of his steamboat (on the other he wrestles Kurtz back from the wilderness). In a shack by the riverbank he falls into an almost mystical reverie: Victorian social critics discerned a pervasive crisis for which Mathew Arnold's title Culture and Anarchy provided the basic diagnosis: against the fragmentation of modern life stood the order and wholeness of culture. Raymond Williams (1966) has offered a subtle account of these humanist responses to the unprecedented technological and ideological transformations at work in the mid-nineteenth century. George Eliot's strange affirmation is characteristic: of the three words "God," "Immortality," and "Duty," she pronounced, "with terrible earnestness, how inconceivable was the first, how unbelievable was the second, and yet how peremptory and absolute the third!" (quoted in Houghton 1957:43). Duty had become a deliberate belief, a willed fidelity to aspects of convention and to work (Carlyle's solution). Ian Watt has persuasively tied Conrad to this response (1979:148-151). Marlow, in the middle of Africa, clings for dear life to his steamboat, to the routine duties of its maintenance and navigation. And the structure persists in Malinowski's Diary, with its constant self-exhortations to avoid loose distractions and get down to work. In the culture and anarchy problematic (which persists in plural, anthropological culture concepts that privilege order and system over disorder and conflict), personal and collective essences must continuously be maintained. The ethnographic standpoint that concerns us here stands half-outside these processes, observing their local, arbitrary, but indispensable workings. "There remained a rude table - a plank on two posts; a heap of rubbish reposed in a dark corner, and by the door I picked up a book. It had lost its covers, and the pages had been thumbed into a state of extremely dirty softness; but the back had been lovingly stitched afresh with white cotton thread, which looked clean yet. It was an extraordinary find. Its title was, A n Jnguiry Into Some Points of Seamanship, by a man Towser, Towson - some such name - Master in His Majesty's Navy. The matter looked dreary reading enough, with illustrative diagrams and repulsive tables of figures, and the copy was sixty years old. I handled this amazing antiquity with the greatest possible tenderness, lest it should dissolve in my hands. Within, Towson or Towser was inquiring earnestly into the breaking strain of ships' chains and tackle, and other such matters. Not a very enthralling book; but at the first glance you could see there a singleness of intention, an honest concern for the humble pages, thought out so many years ago, luminous with another than a professional light. The simple old sailor, with his talk of chains and purchases, made me forget the jungle and the pilgrims in a delicious sensation of having come upon something unmistakably real. Such a book being there was wonderful enough; but still more astounding were the notes pencilled in the margin, and plainly referring to the text. I couldn't believe my eyes! They were in cipher! Yes, it looked like cipher. Fancy a man lugging with him a book of that description into this nowhere and studying it - in cipher at that! It was an extravagant mystery", (pp. 38-39) Culture, a collective fiction, is the ground for individual identity and freedom. The self, Marlow's "own true stuff," is a product of work, an ideological construction that is nonetheless essential, the foundation of ethics. But once culture becomes visible as an object and ground, a system of meaning among others, the ethnographic self can no longer take root in unmediated identity. Edward Said has said of Conrad that his principal struggle, reflected in his writing, was "the achievement of character" (1966: 13). Indeed he reconstructed himself quite carefully in the persona of an "English" author, the character who speaks in the "Author's Note" he would later add to each of his works. This construction of a self was both artificial and deadly serious. (We can see the process parodied by the accountant in Heart of Darkness, who seems literally to be held together by his ridiculously formal but somehow admirable get-up.) A l l of this gives 9 92 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI tropologicznych pojęciach kultury obstaje przy przewadze porządku i systemu nad nieładem i konfliktem) osobowa i zbiorowa istota rzeczy musi być wciąż podtrzymywana. Etnograficzny punkt widzenia, którym się tu zajmujemy, znajduje się połowicznie poza tymi procesami, zachowu­ jąc ich lokalne, dowolne, lecz nieodzowne wytwory. Kultura, fikcyjne wyobrażenie zbiorowe, jest podstawą indywidualnej tożsamości i wolności. Jaźń, „własne praw­ dziwe ja" Marlowa, jest produktem pracy, ideologiczną konstrukcją, która jest mimo to konieczna, jest podwali­ ną etyki. Ale od kiedy zaczęto postrzegać kulturę jako przedmiot i podstawę, jako jeden z systemów znaczeń, et­ nograficzne „ja" nie może już dłużej zapuszczać korzeni w bezpośredniej tożsamości. Edward Said powiedział 0 Conradzie, że jego głównym wysiłkiem, odzwierciedlo­ nym w pisarstwie, było „nabranie charakteru". Rzeczy­ wiście, zrekonstruował on samego siebie dość starannie w postaci „angielskiego" pisarza, postaci mówiącej w sło­ wie „od autora", które mógł później dodawać do każdego ze swoich utworów. Ta konstrukcja własnego „ja" była za­ równo sztuczna, jak i śmiertelnie poważna. (Można zoba­ czyć ten proces sparodiowany w Jądrze ciemności przez Bu­ chaltera, który wydaje się dosłownie „utrzymywać się w sobie" dzięki swojemu śmiesznie formalnemu, lecz w pewien sposób godnemu podziwu, ubiorowi). A wszyst­ ko to nadaje szczególnej pikanterii zdaniu, które kończy opublikowany Dziennik: „Naprawdę brak mi prawdziwego charakteru". konwencjonalnie sfeminizowanego, jednocześnie niebez­ piecznego i kuszącego. Postacie kobiece w obu tekstach są ujęte albo w duchowe (miękkie), albo w zmysłowe (twar­ de) kategorie. Istnieje wspólna tematyzacja ciągu pożąda­ nia lub braku umiaru zaledwie kontrolowanego przez pewne decydujące ograniczenia. Dla Malinowskiego ograniczenie to ucieleśnia się w postaci jego natzeczonej, która wiąże się w jego myślach z angielską karierą akade­ micką, wzniosłą miłością i z małżeństwem. „Myśl o E.R.M..." jest w Dzienniku cenzorem dla lubieżnych my­ śli o kobietach, miejscowych bądź białych: Nie wolno mi zdradzać E.R.M. w myśli, to jest przywo­ ływać swoich wcześniejszych stosunków z kobietami albo myśleć o przyszłych... Zachować zasadniczą osobowość poprzez wszystkie trudności i zmienne koleje. Nie wolno mi nigdy poświęcać zasad moralnych ani koniecznej pra­ cy, by pozować na wesoły Stimmung itd. Moim głównym zadaniem musi być praca. Ergo: pracować! (s. 268). 22 Jak protagonista Conrada etnograf usiłuje zachować podstawową duchową niezależność - „własne prawdziwe ja", jak ujmuje to Marlow. Przyciąganie niebezpiecznych obcych, dezintegrująca granica jest odpierana dzięki me­ todycznej, zdyscyplinowanej pracy. Dla Marlowa natręt­ ne zajmowanie się parowcem i żeglugą daje mu „powierz­ chowną mądrość" konieczną do zachowania osobowości. Odwołując się do Dziennika można powiedzieć, że nauko­ wa praca Malinowskiego służyła podobnemu celowi. Po­ wściągliwą, etyczną osobowość można osiągnąć jedynie poprzez pracę. Ta struktura uczucia może być umiejsco­ wiona z pewną precyzją w historycznej kategorii późnowiktoriańskich kolonialnych wyższych sfer i odnosi się ściśle do kształtowania się kultury etnograficznej. • • • Wiktoriańscy krytycy społeczni dostrzegali głęboki kryzys, którego podstawową diagnozę dała książka Mathew Arnolda Culture and Anarchy: naprzeciw fragmentacji współczesnego życia stał porządek i całościowość kultury. Raymond Williams przedstawił subtelny opis humanistycznych reakcji na bezprzykładną technologicz­ ną i ideologiczną transformację, jakiej uległa praca w po­ łowie dziewiętnastego stulecia. Charakterystyczne jest niezwykłe stwierdzenie George Eliot: z trzech słów „Bóg", „Nieśmiertelność" i „Obowiązek", które wypowiada „ze straszną powagą, jakże niepojęte jest pierwsze, jakże nie­ wiarygodne drugie i jeszcze jakże ostateczne i absolutne trzecie!". Obowiązek stał się przemyślanym wierzeniem, upragnioną wiernością przejawom konwencji i pracy (roz­ wiązanie Carlyle'a). Ian Watt przekonująco powiązał Conrada z taką właśnie odpowiedzią. Marlow w środku Afryki, dla ratowania drogiego życia, uczepił się swojego parowca, rutynowych obowiązków związanych z jego ob­ sługą i żeglowaniem. Ta struktura trwa w Dzienniku Mali­ nowskiego, z jego stałym napominaniem siebie, by unikać rozwiązłych dystrakcji i zabierać się do pracy. W proble­ matyce kultury i anarchii (która w pluralistycznych, an­ 14 20 21 93 Jednakże Malinowski uratował własne „ja" przed dez­ integracją i depresją. Owo „ja" miało się wiązać, tak jak u Conrada, z procesem pisania. W tym kontekście warto zbadać inną sferę podobieństwa pomiędzy Dziennikiem 1 Jądrem ciemności: rolę nie przystających do siebie te­ kstów. Pokawałkowana subiektywność wyrażona w oby­ dwu książkach jest subiektywnością pisarza, a siła ciąże­ nia różnych pragnień i języków manifestuje się w szeregu pełnych sprzeczności zapisów. Najsłynniejszym w Jądrze ciemności przykładem jest nastrojony na zbyt wysoką nutę teferat Kurtza na temat tępienia dzikich obyczajów, rap­ townie przekreślony jego własną nagryzmoloną uwagą „wytępić wszystkie bestie". Ale innym, równie znaczącym tekstem, porzuconym w dżungli Conrada, jest dziwna książka, którą odkrywa Marlow podczas jednego z dwóch tylko niebezpiecznych momentów opuszczenia pokładu swego parowca (podczas drugiego mocuje się z Kurtzem, by wrócił on z dziczy). W szopie na brzegu rzeki Marlow popada w nieomal mistyczną zadumę: „Pozostał prymitywny stół - deska na dwóch pnia­ kach; kupa śmieci leżała w ciemnym kącie, a koło drzwi podniosłem z ziemi książkę. Nie miała okładki, kartki jej od częstego użytku stały się niezmiernie brudne i miękkie; �^. Н 1 л и - O N E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING The passage has religious overtones - a miraculous relic, an abrupt movement in imagery from dirt and decay to transcendence and light and thence into mystery, the naive witnessing of a moment of faith. We must be careful not to interpret the Inquiry's appeal to Marlow simply as nostalgia for the sea, though that is part of its charm. The Russian "harlequin" who turns out to be the book's owner seems to read the treatise primarily in this way; for he takes careful notes, presumably on the book's content, as if he were studying seamanship. For Marlow, however, the inspiration of the book proceeds in some way directly out of the writing itself, which, transcending the chains and ships and tackle, is "luminous with another than a professional light." Marlow heeds not the content but the language. He is interested in the old sailor's painstaking craft; his way of making the book and his "talk" seem concrete - even to the abstract numerical tables. absence of context - and once more a reader to the rescue. Rescue is one of Conrad's key images for his work; the act of writing always reaches toward rescue in an imagined act of reading. Significantly the text that means most in Heart of Darkness is the one with the least teference to the situation at hand. Malinowski's fieldwork experience is filled with discrepant inscriptions: his detailed field notes, written in English and Kiriwinian; vernacular texts, often recorded on the back of letters from abroad; his Polish (actually heteroglot) diary; the multilingual correspondence; and finally a corpus worth lingering on for a moment, the novels he cannot resist. These last contain whole narrated worlds that seem at times more real (in any case more desirable) than the day-to-day business of research, with its many incomplete, contradictory notes, impressions, data that must be made to cohere. Malinowski catches himself "escaping from" Trobriand actuality "to the company of Thackeray's London snobs, following them eagerly around the streets of the big city." (The escapist reading of ethnographers in the field may require an essay of its own.) What charms Marlow is not primarily the possibility of sincere authorship. The old salt, "Towser or Towson - some such name - Master in His Majesty's Navy", is personally elusive; it is not his being that counts but his language. The man seems to dissolve into vague typicality; what matters is his plain English. Significantly, though, the text fails to unite its two equally devout readers; for when they finally meet, the Russian is overjoyed to greet a fellow seaman, wheteas Marlow is disappointed not to find an Englishman. Readership is in question. The same physical book provokes different, equally reverent reactions. I cannot explore here the biographical significance of the disjuncture: Conrad had just shed his official Russian citizenship for British nationality, and arguably the harlequin is connected with the young wanderer, Korzeniowski, who was becoming Conrad. It is enough to notice the radical relativity: the distance between two readings. The "cipher" makes the point graphically, and if the marginalia turn out later to be in a European language, that in no way diminishes the graphic image of a separateness. (It is reminiscent of the sense of unease one experiences on finding strange markings in a book and then recognizing having made them oneself Malinowski's novels suggest a revealing though imperfect parallel with Towser's Inquiry - another wonderfully compelling fiction in the midst of confusing experience. Towser's book shows the possibility of personally and authentically speaking the truth; and it points toward writing (a miraculous presence in absence) as salvation. But Towser is also a temptation, like Malinowski's novels, drawing Marlow away from his work, his steamboat, into a kind of vertiginous reverie. Such readings are desired communions, places where a coherent subjectivity can be recovered in fictional identification with a whole voice or world. Towser and the novels do suggest a viable path beyond fragmentation, not for the charmed reader but for the hard-working, constructive writer. For Malinowski rescue lies in creating realist cultural fictions, of which Argonauts is his first fully realized success. In both novels and ethnographies the self as author stages the diverse discourses and scenes of a believable world. ••• - another person - in a previous reading.) What persists is the text itself - barely. Worn by thumbing and cut loose from its covers - which may symbolize the context of its original publication - the written text must resist decay as it travels through space and time. After sixty years - a human lifetime - the moment of disintegration has come. The author's creation faces oblivion, but a reader stitches the pages lovingly back together. Then the book is abandoned to its death somewhere on a strange continent, its nautical content run aground in the The loose texts in Heart of Darkness and the Diary are scraps of worlds; like field notes they are incongruent. They must be made into a probable portrait. To unify a messy scene of writing it is necessary to select, combine, rewrite (and thus efface) these texts. The resulting true fictions for Malinowski are Argonauts and the whole series of Trobriand ethnographies, for Conrad Almayer's Folly and the long process of learning to write English books, culminating in his first 94 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNE] AUTOKREACJI ale grzbiet zeszyto troskliwie na nowo białą bawełną, która wyglądała jeszcze czysto. Znalezienie tej książki by­ ło czymś nadzwyczajnym. Tytuł jej brzmiał: Badania doty­ czące pewnych zagadnień marynarskich przez jakiegoś Towsera, Towsona czy coś w tym rodzaju, kapitana marynarki jego królewskiej mości. Wyglądało to na dość nudną lek­ turę, ilustrowaną wykresami i odstręczającymi tablicami - a ów egzemplarz pochodził sprzed sześćdziesięciu lat. Oglądałem zdumiewający antyk z jak największą delikat­ nością, aby mi się nie rozleciał w rękach. Towson czy Towser rozpisywał się z powagą o nadmiernym przeciąże­ niu okrętowych łańcuchów i takielunku tudzież innych tym podobnych materiałach. Niezbyt porywająca książka; ale na pierwszy rzut oka dostrzegało się w niej szczery za­ miar, uczciwą troskę o właściwe ujęcie tematu - i to spra­ wiało, że nie tylko światło wiedzy biło ze skromnych kar­ tek, które powstały przed tylu laty. Dzięki prostemu sta­ remu marynarzowi i jego opowiadaniu o łańcuchach i dźwigach zapomniałem o dżungli i pielgrzymkach w roz­ kosznym poczuciu, że zetknąłem się z czymś bezsprzecznie realnym. Już znalezienie tam takiej książki było zadziwia­ jące, ale bardziej jeszcze zdumiały mnie notatki skreślone ołówkiem na marginesach, odnoszące się wyraźnie do te­ kstu. Nie chciałem wierzyć własnym oczom! Były pisane szyfrem! Tak, to wyglądało na szyfr. Wyobraźcie sobie człowieka, który taszczy za sobą w bezludzie książkę tego rodzaju i studiuje ją - i robi notatki - szyfrem w dodatku! Była to cudaczna tajemnica (s. 58-59). 23 Powyższy fragment ma religijne akcenty - cudowne szczątki, raptowny ruch gry wyobraźni - od brudu i upad­ ku po transcendencję i światło, a stąd w tajemnicę, naiw­ ne świadectwo chwili prawdy. Musimy być ostrożni, by nie interpretować zainteresowania Marlowa Badaniami jako zwykłej nostalgii za morzem, chociaż tu leży część ich czaru. Rosyjski „arlekin", który okazuje się właścicielem książki, wydaje się czytać ją przede wszystkim w ten spo­ sób, gdyż prowadzi dokładne notatki, przypuszczalnie do­ tyczące treści książki, tak jak gdyby studiował sztukę że­ glarską. Jednakże dla Marlowa inspiracja wypływająca z tej książki podąża w pewien sposób dokładnie poza to, co w niej zapisane, wykraczając poza łańcuchy, statki i takielunek, „rozświetla ją innym niż zawodowe światłem". Marlow zwraca uwagę nie na treść, lecz na język. Intere­ suje go staranne rzemiosło starego żeglarza; sposób, w ja­ ki sprawia on, że książka i jego „wywód" wydają się kon­ kretne - aż po abstrakcyjne tablice pełne liczb. To, co urzeka Marlowa, nie wiąże się przede wszystkim z możliwością ustalenia autorstwa. Stary wilk morski „Towser czy Towson, czy coś w tym rodzaju, kapitan ma­ rynarki jego królewskiej mości" jest osobiście nieuchwyt­ ny, to nie jego istnienie ma tutaj znaczenie, lecz język. Człowiek ten wydaje się rozpływać w bliżej nieokreślonej typowości; znaczenie ma jego prosta angielszczyzna. Zna­ czące jest zatem, że tekstowi nie udaje się zjednoczyć tych 95 dwóch swoich równie zagorzałych czytelników, a kiedy w końcu się spotkają, Rosjanin nie posiada się z radości, mogąc powitać kolegę marynarza, podczas gdy Marlow jest rozczarowany, że nie znalazł w nim Anglika. Problemem jest tu lektura i wspólnota lektury. Ten egzemplarz książki wywołuje różne, choć równie pełne szacunku reakcje. Nie mogę zbadać w tym miejscu biograficznego znaczenia tej rozbieżności: Conrad pozbył się właśnie oficjalnej rosyjskiej przynależności państwowej, przyjmując obywatelstwo bry­ tyjskie, a arlekin w sposób uzasadniony łączy się z młodym wędrowcem Korzeniowskim, który stał się Conradem. Wy­ starczy to, by zauważyć radykalny relatywizm: dystans po­ między dwoma sposobami czytania. „Szyfr" udowadnia to graficznie, a jeśli uwagi na marginesie okazują się później napisane w języku europejskim, to w żaden sposób nie po­ mniejsza to graficznego obrazu odrębności. (Przypomina to uczucie niepokoju, jakiego doświadcza się, znajdując dziw­ ne znaki w książce, które później rozpoznaje się jako swoje własne, uczynione - w innym stanie osobowości - podczas wcześniejszej lektury). Tym, co istnieje dalej, jest jedynie książka sama w so­ bie. Zaczytany i pozbawiony okładek - czegoś, co może symbolizować kontekst jej oryginalnej publikacji - tekst pisany musi być odporny na zniszczenie, kiedy podróżuje przez przestrzeń i czas. Po sześćdziesięciu latach - czyli cza­ sie równym długości życia ludzkiego - przychodzi chwila dezintegracji. Dziełu autora grozi pójście w niepamięć, lecz czytelnik z troską zszywa stronice w jedną całość. Na­ stępnie książka idzie na zatracenie gdzieś na obcym konty­ nencie, jej żeglarska treść osiada na mieliźnie z braku kon­ tekstu - i raz jeszcze czytelnik przychodzi jej na ratunek. Ratunek jest jednym z kluczowych obrazów w dziele Con­ rada; akt pisania zawsze poszukuje ocalenia w wyobrażo­ nym akcie czytania. Znamienne, że tekst, który w Jądrze ciemności znaczy najwięcej, jest jednocześnie tekstem naj­ mniej odnoszącym się do kontekstu całości. Doświadczenie badań terenowych Malinowskiego jest wypełnione pełnymi sprzeczności zapiskami: szczegółowy­ mi notatkami terenowymi z badań pisanymi po angielsku i w języku kiriwińskim; tekstami w języku tubylczym, za­ pisywanymi często na odwrocie listów z zagranicy; polski­ mi (faktycznie wielojęzycznymi) zapiskami w dzienniku; korespondencją prowadzoną w wielu językach; i wreszcie zbiorem tekstów, nad którym warto zatrzymać się przez chwilę - a mianowicie nad powieściami, którym nie po­ trafił się oprzeć. Te ostatnie zawierają całość opisanych światów, które wydają się czasami bardziej realne (w każ­ dym razie bardziej pożądane) niż codzienna praca badaw­ cza, z towarzyszącymi jej wieloma niepełnymi, sprzeczny­ mi notatkami, wrażeniami, danymi, które trzeba uczynić spójnymi. Malinowski łapie się na „ucieczce o d " trobriandzkiej rzeczywistości „do towarzystwa londyńskich snobów Thackeraya i chęci podążania za nimi ochoczo ulicami wielkiego miasta". (Eskapistyczne lektury etno- �Jama. Clifford • ON ETHNOGRAPHIC SELF-FASHIONING B' £ L 2 L Ci P с e ^ ь Bronisław Malinowski, fot. Stanisław I. Witkiewicz ca 1911 96 П 7 P ?Ki - u , w, �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI grafów przebywających w terenie wymagają odrębnego eseju). Powieści, które pochłaniają Malinowskiego, sugerują odsłaniające się, chociaż niedoskonałe pokrewieństwo z Badaniami Towsera - z inną, cudownie nieodpartą fik­ cją, która pojawia się w samym centrum pełnego konfuzji doświadczenia. Książka Towsera pokazuje możliwość mówienia prawdy osobiście i autentycznie i wskazuje na pisarstwo (cudowna obecność w nieobecności) jako na ratunek. Ale Towser jest również pokusą, jak powieści w przypadku Malinowskiego: odciąga Marlowa od pracy i wprowadza w rodzaj marzenia przyprawiającego o za­ wrót głowy. Takie lektury są upragnionymi sferami łącz­ ności duchowej, miejscami, gdzie spójna subiektywność może zostać odzyskana w fikcyjnej powieściowej identyfi­ kacji z pełnym głosem albo światem. Towser i owe powie­ ści wskazują wybawienie od fragmentaryczności, przezna­ czone nie tyle dla oczarowanego nimi czytelnika, ile dla ciężko pracującego, twórczego pisarza. Dla Malinowskie­ go ratunek leży w tworzeniu realistycznych kulturowych fikcji, z których Argonauci stali się pierwszym urzeczywist­ nionym sukcesem. Zarówno w powieściach, jak i w pra­ cach etnograficznych „ja" jako autor przedstawia różno­ rakie dyskursy i sceny z wiarygodnego świata. ły ambiwalentne i niezdyscyplinowane. Skonfundowana subiektywność, którą opisują, jest zdecydowanie różna od tej zainscenizowanej i powtórnie opisanej w Argonautach. Kiedy Dziennik został po raz pierwszy opublikowany w ro­ ku 1967, rozbieżność ta szokowała, ponieważ obdarzony autorytetem obserwator uczestniczący, jak i postawa życz­ liwego rozumienia innego, jest tam po prostu nieuchwyt­ na. Na odwrót, to co widoczne, to wyraźna ambiwalencja w stosunku do Trobriandczyków, empatia pomieszana z pożądaniem i awersją, nie występująca nigdzie w Argo­ nautach, gdzie panują zrozumienie, skrupulatność i wiel­ koduszność. Istnieje pokusa, by zaproponować twierdzenie, że et­ nograficzny sposób rozumienia (spójna postawa współodczuwania i hermeneutycznego zaangażowania) ukazuje się bardziej jako kreacja etnograficznego pisarstwa niż konsekwentna jakość etnograficznego doświadczenia. W każdym razie to, co Malinowski osiągnął w pisarstwie, było jednocześnie (1) fikcyjną inwencją na temat Tro­ briandczyków, wynikłą z masy notatek z badań w terenie, dokumentów, wspomnień i tak dalej, oraz (2) konstruo­ waniem nowej publicznej postaci, antropologa jako bada­ cza terenowego, persony, której status mógł być dalej szczegółowo opracowywany przez Margaret Mead i i n ­ nych. Warto zauważyć, że osoba antropologa jako obser­ watora uczestniczącego nie była profesjonalnym wizerun­ kiem, na temat którego Malinowski fantazjował w Dzien­ niku (wizerunkiem, który pociągałby za sobą rycerstwo, „Towarzystwa Królewskie", „Nowe Humanizmy" i tym podobne). Był on raczej artefaktem wersji, którą retro­ spektywnie zbudował w Argonautach. Łącząc antropolo­ gię z badaniami terenowymi, Malinowskiemu udało się stworzyć najlepszą opowieść, optymalnie sprostać wymo­ gom okoliczności. Uwagi te prowadzą nas do problemu obecnego w roz­ ważaniach nad etnograficznymi pracami Malinowskiego, a w rzeczywistości niemalże całej twórczości etnograficz­ nej. Dzięki wzrastającej ilości konfesyjnych i analitycz­ nych opisów, wiemy coraz więcej o doświadczeniach i ograniczeniach związanych z badaniami terenowymi. Ale faktyczny proces pisania prac etnograficznych pozo­ staje niejasny i niezanalizowany. Wiemy co nieco o bada­ niach Malinowskiego na Trobriandach w 1914 i 1918 ro­ ku, ale nie wiemy faktycznie nic o tym, co robił na Wy­ spach Kanaryjskich w latach 1920 i 1921. (Pisał wówczas Argonautów zachodniego Pacyfiku). Dziennik pozostawia nas w zawieszeniu. Istnieje nagła luka w pisaniu, która, jak dowiadujemy się ze skąpych ujawnień, kiedy tekst zmaga się z podejmowaniem wątku na nowo, sygnalizuje przybycie wiadomości o śmierci matki. Pojawia się rozpaczliwy ostatni werset: „Naprawdę brak mi prawdziwego charakteru". Milczenie. Trzy lata później Malinowski pojawia się ponownie jako autor A r gonautów, będących aktem kreującym nowy typ antropo- • •• Porzucone, nie powiązane z całością teksty w Jądrze ciemności i Dzienniku są strzępami światów, tak jak nie po­ wiązane są notatki z badań terenowych. Trzeba z nich zbudować prawdopodobny opis. Aby zunifikować tę nie­ chlujną scenę pisarską, konieczne jest wybranie, połącze­ nie, przerobienie (i w ten sposób usunięcie w cień) owych tekstów. Dla Malinowskiego prawdziwą fikcją, rezultatem takich zabiegów, są Argonauci i cała seria etnograficznych prac z Trobriandów, a dla Conrada Szaleństwo Almayera i długi proces nauki pisania książek po angielsku, której kulminacją było jego pierwsze arcydzieło Jądro ciemności. Oczywiście są to różne doświadczenia pisarskie; prace et­ nograficzne są równocześnie podobne i niepodobne do powieści. Ale w pewien znaczący ogólny sposób te dwa doświadczenia ustanawiają proces fikcyjnej autokreacji w odnośnych systemach kultury i języka, które nazywam etnograficznymi. Jądro ciemności odtwarza i w sposób iro­ niczny zwraca uwagę na ten proces. Argonauci są książką mniej refleksyjną, ale zarówno tworzą kulturową fikcję, jak i ogłaszają pojawienie się obdarzonej autorytetem po­ staci: Bronisława Malinowskiego - antropologa w nowym stylu. Postać ta, wyposażona w coś, co Malinowski nazwał „magią etnografii", nowy rodzaj intuicji i doświadczenia, nie powstała, prawdę mówiąc, w czasie badań w terenie. Nie przedstawia ona doświadczenia badawczego, lecz je racjonalizuje. Dziennik pokazuje to wyraźnie, ponieważ badania terenowe, jak i większość podobnych badań, by­ 97 �James Clifford • ON E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING masterpiece, Heart of Darkness. Obviously these are different writing experiences: ethnographies are both like and unlike novels. But i n an important general way the two experiences enact the process of fictional selffashioning i n relative systems of culture and language that I call ethnographic. Heart of Darkness enacts and ironically calls attention to the process. Argonauts is less reflexive, but it produce a cultural fiction and announce the emergence of an authoritative persona: Bronisław Malinowski new style anthropologist. This persona, endowed with what Malinowski called "the ethnographer's magic," a new kind of insight and experience, was not, properly speaking, constructed i n the field. The persona does not represent but rationalizes a research experience. The Diary shows this clearly, for the fieldwork, like most similar research, was ambivalent and unruly. The confused subjectivity it records is sharply different from that staged and recounted i n Argonauts. When the Diary was first published in 1967, the discrepancy was shocking, for the authoritative participant-observer, a locus of sympathetic understanding of the other, is simply not visible in the Diary. Conversely, what is visible, a pronounced ambivalence toward the Trobrianders, empathy mixed with desire and aversion, is nowhere i n Argonauts, where comprehension, scrupulousness, and generosity reign. about Malinowski's Trobriand research of 1914 and 1918 but virtually nothing of what he was doing in the Canary Islands during 1920 and 1921. (He was writing Argonauts of the Western Pacific.) The Diary leaves us hanging. There is a sudden gap in the writing that, as we learn from small revelations when the text struggles to resume, signals the arrival of word that his mother has died. Then the desperate envoi : "Truly I lack real character." Silence. Three years later Malinowski reappeare as the author of Argonauts, the character of the new fieldworkeranthropologist. What has intervened? Like Conrad in the period between the rout of his African adventure and the success of Heart of Darkness he has accepted three major commitments: (1) to writing, (2) to marriage, and (3) to a limited audience, language, and culture. The Canary Islands are an intriguing scene for Malinowski's writing cure. He goes there for his health, but the choice is overdetermined. One is tempted to see this place as a liminal site at the outer edge of Europe, propitious for a displaced Pole writing Pacific ethnography. More important, however, is the fact that he had earlier vacationed i n the Canaries with his mother. Now he is there again with his new wife, completing his first major work. He is fully i n the realm of substitution, of a series of compromises and replacements. For Malinowski, as for Conrad, three such substitutions are crucial: (1) family, with mother replaced by wife; (2) language, with the mother tongue abandoned for English; and (3) writing, with inscriptions and texts substituted for immediate oral experience. The arbitrary code of one language, English, is finally given precedence. The mother tongue recedes, and (here the personal and the political coincide) English dominates - represents and interprets Kiriwinian. Cultural attachment is enacted as marriage. The yearning for sincere interlocutory speech gives way to a play on written substitutes. One is tempted to propose that ethnographic comprehension (a coherent position of sympathy and hermeneutic engagement) is better seen as a creation of ethnographic uniting than a consistent quality of ethnographic experience. In any event what Malinowski achieved in writing was simultaneously (1) the fictional invention of the Trobrianders from a mass of field notes, documents, memories, and so forth, and (2) the construction of a new public figure, the anthropologist as fieldworker, a persona that would be further elaborated by Margaret Mead and others. It is worth noting that the persona of the participant-observer anthropologist was not the professional image about which Malinowski fantasized in the Diary (which involved knighthoods, "Royal Societies," "New Humanisms," and the like). Rather, it was an artifact of the version he constructed retrospectively i n Argonauts. In fusing anthropology with field-work Malinowski made the most, the best story, of what circumstance had obliged him to attempt. Some of these transitions and replacements were surely at stake i n the successful writing on the Canary Islands. Malinowski's Diary ends with the death of a mother; Argonauts is a rescue, the inscription of a culture. 10 • •• Such considerations lead us to a problem in discussing Malinowski's - and indeed nearly all ethnographic production. Thanks to a growing number of confessional and analytic accounts, we know more and more about fieldwork experiences and their constraints. But the actual writing of ethnographies remains obscure and unanalyzed. We know something A few final reflections on the current status of the ethnographic author: When Malinowski's Diary was first published, it seemed scandalous. The quintessential anthropologist of Argonauts did not, i n fact, always maintain an understanding, benevolent attitude toward his informants; his state of mind i n the field was anything but coolly objective; the story of ethnographic 98 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNE] AUTOKREACJI loga-badacza terenowego. Co zaszło w tym czasie? Podob­ nie jak Conrad w okresie pomiędzy bezładnym odwrotem ze swojej afrykańskiej przygody a sukcesem Jądra ciemno­ ści, Malinowski zaakceptował trzy główne zobowiązania: (1) wobec pisarstwa, (2) wobec małżeństwa i (3) wobec określonej publiczności, a także określonego języka i kul­ tury. Wyspy Kanaryjskie są intrygującą scenerią dla pisar­ skiej kuracji Malinowskiego. Udał się tam dla zdrowia, ale wybór ten był przesądzony z góry. Kusi, by spojrzeć na to miejsce jako graniczny punkt najdalszego krańca Euro­ py, odpowiedni dla wyrwanego ze swego środowiska Pola­ ka, który pisze o etnografii wysp Pacyfiku. Jednakże waż­ niejszy jest fakt, że już wcześniej spędził on na Wyspach Kanaryjskich wakacje z matką. Teraz jest tu znowu, ze swoją żoną, kończąc swoje pierwsze ważne dzieło. Przeby­ wa w sferze całkowicie zastępczej, składającej się z serii kompromisów i substytutów. Dla Malinowskiego, tak jak dla Conrada, trzy z tych substytutów są najistotniejsze: (1) rodzina, w której żona zastępuje matkę; (2) język, gdzie język macierzysty zostaje porzucony na rzecz angiel­ skiego; i (3) pisarstwo, gdzie zapisy i teksty zastępują bez­ pośrednie doświadczenie rozmowy. Ostatecznie pierw­ szeństwo uzyskał arbitralny kod jednego języka: angiel­ skiego. Język macierzysty ustępuje, a (w tym punkcie sprawy osobiste i polityczne zbiegają się) angielski domi­ nuje: w nim znajduje swą reprezentację i tłumaczenie k i riwiński. Kulturowa przynależność jest ustanowiona przez małżeństwo. Tęsknota za szczerą wymianą myśli ustępuje przed grą pisanych namiastek. W niektórych z tych zmian i substytutów z pewnością szło o powodzenie w pisaniu na Wyspach Kanaryjskich. Dziennik Malinowskiego kończy się wraz ze śmiercią jego matki; Argonauci są ratunkiem, zapisem kultury. Przywołajmy los impulsywnych bazgrołów Kurtza w Ją­ drze ciemności, „Wytępić wszystkie te bestie". Matlow odrywa ów przeklęty, prawdziwy suplement, oddając do belgijskiej prasy rozprawę Kurtza na temat dzikich oby­ czajów. Jest to wymowny gest i podsuwa on kłopotliwe pytanie dotyczące Malinowskiego i antropologii: Co jest zawsze odrywane, niejako po to, by budować publiczny, wiarygodny dyskurs? Dziennik został wyłączony z Argo­ nautów, а raczej niejako „powtórnie napisany", w proce­ sie nadawania całości kulturze (trobriandzkiej) i własne­ mu „ja" (uczonemu etnografowi). W ten właśnie sposób antropologia oparta na badaniach terenowych konstytu­ uje swój autorytet, konstruuje i rekonstruuje spójnych kulturowo innych i interpretujące „ja". Jeżeli ta etnogra­ ficzna autokreacja zakłada z góry kłamstwa pominięcia i kłamstwa retoryki, czyni ona również możliwym mówie­ nie mocnych prawd. Ale podobnie do opowieści Marlowa na pokładzie „Nellie", prawdy kulturowych opisów są peł­ ne znaczenia dla określonych społeczności, w których do­ konuje się interpretacja w określonych historycznych wa­ runkach. W ten sposób „odrywanie", przypomina Nietz­ sche, jest zarówno aktem cenzury, jak i aktem znaczącego tworzenia, zniesieniem niespójności i przeciwstawności. Najlepsze etnograficzne fikcje są - jak u Malinowskiego zawile prawdziwe; lecz zawarte w nich fakty, jak wszystkie fakty w naukach o człowieku, są poklasyfikowane, skontekstualizowane, włączone w narrację i wyostrzone. W ostatnich latach pojawiły się nowe formy etnogra­ ficznego realizmu, bardziej dialogiczne i nie definitywne w swoim narracyjnym stylu. „Ja" i ten inny, kultura i jej interpretatorzy występują jako byty mniej godne zaufania. Spośród tych, którzy zrewidowali autorytet i retorykę et­ nografii wychodząc od jej wnętrza, chciałbym wspomnieć tylko trzech (których Clifford Geertz wyróżnił za kryty­ cyzm w serii prowokacyjnych wykładów na temat upra­ • • • wiania etnografii): Paula Rabinova, Kevina Dwyera i Vincenta Crapanzano. (Z powodu grzechu samochwalstwa Jeszcze kilka końcowych uwag o współczesnym statu­ Geertz nazwał ich „dziećmi Malinowskiego"). Mogą oni sie autora prac etnograficznych: kiedy po raz pierwszy reprezentować wielu innych aktualnie zajmujących się opublikowano Dziennik Malinowskiego, wydawał się on złożoną dziedziną tekstowych eksperymentów na pogra­ skandaliczny. Wzorowy antropolog z Argonautów, fak­ niczu akademickiej etnografii. Powiedziałem, że antro­ tycznie nie zawsze zachowywał pełne zrozumienie i życzli­ pologia wciąż czeka na swojego Conrada. Współcześnie we podejście wobec swoich informatorów; stan jego umy­ eksperymentatorzy na wiele sposobów spełniają tę rolę. słu w czasie badań w terenie z pewnością nie był ani Balansują twórczo, tak jak robił to Conrad - i jak, w spo­ chłodny, ani obiektywny; opowieść o etnograficznych ba­ sób bardziej ambiwalentny, balansuje sam Geertz - po­ daniach, włączona w skończoną monografię, była stylizo­ między realizmem i modernizmem. Eksperymentatorzy wana i wybiórcza. Fakty te, raz włączone w publiczne odsłaniają w swoich pracach ostre odczucie wykreowane­ świadectwa antropologii, wstrząsnęły fikcją kulturowego go, przypadkowego stanu wszelkich kulturowych opisów relatywizmu jako stabilnej subiektywności, zakwestiono­ (i wszelkich autorów opisów kulturowych). wały punkt widzenia „ja", które rozumie i przedstawia Owi obdarzeni autorefleksją pisarze zajmują ironiczną kulturowo innego. Po pojawieniu się Dzienników między­ postawę w ramach ogólnego projektu etnograficznej su­ kulturowe zrozumienie okazało się retorycznym konstrukbiektywności i kulturowego opisu. Stoją oni, jak i my tem, którego wyważony racjonalny status podminowują wszyscy, na niepewnym historycznym gruncie, w miejscu, ambiwalencja i przemoc. z którego możemy rozpocząć analizę ideologicznej matry24 25 26 99 �James Clifford • ON ETHNOGRAPHIC SELF-FASHIONING research included i n the finished monograph was stylized and selective. These facts, once entered into the public record of anthropological science, shook the fiction of cultural relativism as a stable subjectivity, a standpoint for a self that understands and represents a cultural other. In the wake of the Diary cross-cultural comprehension appeared a rhetorical construct, its balanced comprehension traversed by ambivalence and power. We recall the fate of Kurtz's violent scrawl i n Heart of Darkness, "Exterminate all the brutes." Marlow tears off the damning, truthful supplement when he gives Kurtz's disquisition on savage customs to the Belgian press. It is a telling gesture, and it suggests a troubling question about Malinowski and anthropology: What is always torn off, as it were, to construct a public, believable discourse? I n Argonauts the Diary was excluded, written over, i n the process of giving wholeness to a culture (Trobriand) and a self (the scientific ethnographer). Thus the discipline of fieldwork-based anthropology, in constituting its authority, constructs and reconstructs coherent cultural others and interpreting selves. If this ethnographic selffashioning presupposes lies of omission and of rhetoric, it also makes possible the telling of powerful truths. But like Marlow's account aboard Nellie, the truths of cultural descriptions are meaningful to specific interpretive communities i n limiting historical circumstances. Thus the "tearing off," Nietzsche reminds us, is simultaneously an act of censorship and of meaning creation, a suppression of incoherence and contradiction. The best ethnographic fictions are, like Malinowski's, intricately truthful; but their facts, like all facts in the human sciences, are classified, contextualiz­ ed, narrated, and intensified. In recent years new forms of ethnographic realism have emerged, more dialogical and open-ended in narrative style. Self and other, culture and its interpreters, appear less confident entities. Among those who have revised ethnographic authority and rhetoric from within the discipline I shall mention just three (whom Clifford Geertz has marked off for critique in a series of provocative lectures on the writing of ethnography): Paul Rabinów, Kevin Dwyer, and Vincent Crapanzano." (For their sins of self-display Geertz calls them "Malinowski's Children.") These three can stand for many others currently engaged in a complex field of textual experiments at the limits of academic ethnography. 1 have said that anthropology still awaits its Conrad. In various ways the recent experimentalists are filling that role. They teeter productively, as Conrad did - and as, more ambivalently, Geertz himself balances - between realism and modernism. The experimentalists reveal i n their writings an acute sense 12 of the fashioned, contingent status of all cultural descriptions (and of all cultural describers). These self-reflexive writers occupy ironic positions within the general project of ethnographic subjectivity and cultural description. They stand, as we all do, on an uncertain historical ground, a place from which we can begin to analyze the ideological matrix that produced ethnography, the plural definition of culture, and a self positioned to mediate between discrepant worlds of meaning. (To say that this historical ground is, for example, postcolonial or postmodern is not to say much - except to name what one hopes no longer to have to be.) I n fact most of the self-conscious hermeneutic ethnographers writing today get about as far as Conrad did i n Heart of Darkness, at least i n their presentations of narrative authority. They now gesture toward the problematic other narrator on the deck of the Nellie as they say, with Marlow: "Of course in this you fellows see more than I did then. You see me, whom you know." Notes 1 O n the development of the concept of culture see Williams 1966, Stocking 1968, and Chapter 10 Ц. Clifford, Predicament of Culture]. T h e novelty and fragility of the Western notion of the individual was noted in Mauss 1938, perhaps the first ethnographic overview of the subject. 2 A full analysis of changes i n the "culture" response would presuppose those forces taken by Raymond Williams (1966) as determinants: industrialism, social conflict, the rise of mass culture. To these would be added the needs of high colonial societies to understand the increasingly accessible diversities of the planet as a dispersed totality. The mapping of the world's human arrangements as distinct cultures asserts that things hold together separately. ' T h e interpretation I suggest owes a good deal to previous explicators of C o n r a d , most notably Edward Said and Ian Watt. I n its biographical dimensions it draws on the standard works: Baines 1960; Watt 1979; K a r l 1979; and Najder 1983. My focus o n Heart of Darkness as an allegory of writing and of grappling with language and culture in their emergent twentieth-century definitions is, I believe, a new one, but it draws on many points well established in C o n r a d studies. I have not cited specific sources for biographical facts, since those I build with are not, to my knowledge, disputed in the literature. 4 I juxtapose Argonauts and the Diary to highlight a critical discrepancy between the two best-known accounts of Malinowski's research process. A t times I oversimplify the course of Malinowski's research and writing; the Diary actually covers work done i n both the Trobriands and M a i l u . By concentrating o n two texts I ignore other complicating ones, most notably certain unpublished and currently unavailable diaries, along with Malinowski's "Natives of M a i l u " (1915) and "Baloma: T h e Spirits of the D e a d in the Trobriand Islands" (1916). I n these last two works he c a n be seen working out the personal and �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI су, k t ó r a w y t w o r z y ł a e t n o g r a f i ę , m n o g o ś ć d e f i n i c j i k u l t u ­ do Jądra ry i „ j a " u s y t u o w a n e t a k , by m e d i o w a ć p o m i ę d z y sprzecz­ z językiem i kulturą, tak jak wyłaniają się one w dwudziesto­ n y m i ś w i a t a m i z n a c z e n i a . ( S t w i e r d z e n i e , że t e n h i s t o r y c z ­ wiecznych definicjach, jest - jak sadzę - podejściem nowym, w studiach conradowskich kwestii. N i e cytuję poszczegól­ z wyjątkiem faktu nazwania n y c h źródeł faktów biograficznych, oprócz tych, które nie by­ c z e g o ś , c o , m o ż n a m i e ć n a d z i e j ę , n i e m u s i już dłużej ist­ ły - n i e ć ) . F a k t y c z n i e , w i ę k s z o ś ć p i s z ą c y c h dzisiaj s a m o ś w i a d o m y c h e t n o g r a f ó w o n a s t a w i e n i u h e r m e n e u t y c z n y m się­ według mojej wiedzy - rozważane w literaturze przedmiotu. " ga p r z y n a j m n i e j t a k d a l e k o , j a k czynił to C o n r a d w J ą d r z e ciemności, jako alegorii pisarstwa oraz borykanie się ale czerpie ono w wielu punktach z dobrze ustalonych już n y g r u n t jest, n a p r z y k ł a d , p o s t k o l o n i a l n y czy p o s t m o d e r ­ nistyczny, n i e m ó w i w i e l e - ciemności Zestawiam Argonautów i Dziennik, by naświetlić krytyczną sprzeczność pomiędzy dwoma najbardziej znanymi zapisami przynajmniej w przedstawianiu znaczenia nar­ metody badawczej Malinowskiego. C z a s e m przesadnie upra­ drugiego szczam przebieg badań i pisarstwa Malinowskiego; Dziennik n a r r a t o r a n a p o k ł a d z i e „ N e l l i e " , j a k gdyby m ó w i l i r a z e m rzeczywiście opisuje pracę wykonaną na Trobriandach i M a ­ z M a r l o w e m : „Wy, koledzy, m o ż e c i e z tego o c z y w i ś c i e w i ę ­ ilu. Koncentrując się na tych dwóch tekstach, pomijam inne racyjnego. W s k a z u j ą o n i teraz n a z a g a d n i e n i e cej z r o z u m i e ć niż j a p o d ó w c z a s . W y którego znacie". rozumiecie zapisy, które wprowadziłyby komplikacje, w szczególności mnie, pewne nie publikowane i aktualnie niedostępne dzienniki, 2 7 łącznie z Natives Przełożył Trobriand Maciej Krupa of Mailu Islands (1915) i Baloma: (1916) The Spirits of the Malinowskiego, w tych dwóch ostatnich pracach można dostrzec, jak wypracowuje on oso­ bisty i naukowy etnograficzny styl, który osiąga swój pełny Przypisy 1 wyraz w Argonautach. N a temat rozwoju pojęcia kultury patrz R . Williams, 1780-1959, N e w York 1966; and Society, G . Stocking, the Uses of Invention, w: Race, nold, Tylor and Culture Ar­ lanezyjskiej kultury i historii, każde z tych podejść pociągnę­ and łoby za sobą wybć>r innego zbioru dokumentów. Ponadto za­ N e w York 1968, s. 60-96. N a nowość i kruchość trzymując się na roku 1922 pomijam fakt, ze Malinowski cią­ zachodniego pojęcia jednostki zwrócił uwagę M . Mauss, So­ gle przerabiał dialog z Trobriandami. Jego ostatnia wielka Evolution, cjologia i antropologia, Warszawa 1973. monografia Ogrody koralowe przel. M . Król, K . Pomian i J. Szacki, stawę, jaką zajmował w Pełna analiza zmian w „kulturze" powinna z góry zakładać 1 2 wyd. cyt.) za determinanty: 3 1 in „Heart of R. D a r ­ ' Podobny do mojej rodzaj lektury, lecz z innym ogólnym roz­ by dodać do nich potrzebę rozumienia przez wysokie warstwy łożeniem społeczeństw kolonialnych coraz bardziej dostępnej różno­ rad's Darkness, akcentów, prezentuje w: Poets of Reality, J. Hillis Miller Cambridge, Mass. (Con­ 1965, rodności naszej planety jako rozproszonej całości. Przedsta­ rozdz. I ) . Znajdujemy tam mocne argumenty za tym, by spoj­ wianie na mapie ludzkiego porządkowania świata jako odręb­ rzeć na Jądro n y c h kultur potwierdza, że trzymają się one razem - będąc rowego kłamstwa", ale jako na coś, co podkopuje wszelką odrębnymi. prawdę, jako na bardziej tragiczny, ciemny, czy wreszcie nihi- F. Nietzsche, Pisma pozostałe przel. B. Baran, 1862-1875, S. Greenblatt, Renaissance kespeare, Chicago ciemności nie jako na pozytywny wybór „kultu­ listyczny tekst. Niewątpliwie zarówno w formie, jak i w treści opowieść ta zmaga się z nihilizmem. M i m o to dramatyzuje Kraków 1993, s. 189 4 and Antipathy w: Readings in the History of Anthropology, nell (ed.), N e w York 1974, s. 85-98 uprzemysłowienia, konfliktu społecznego, narodzin kultury masowej. Należało­ Argonautach. Patrz пр.: G . Stocking, Empathy Darkness", istnienie sił uznanych przez Raymonda Williamsa (Culture and Society.., i ich magia w ważny sposób eks­ perymentalnie i samokrytycznie kwestionuje retoryczną po­ Było to być może pierwsze etnograficzne ujęcie tego tematu. 2 Sporządzając biograficzny zapis, cało­ ściowy portret pracy terenowej Malinowskiego albo opis me- Culture Self-Fashioning: From More to Sha­ ona udaną konstrukcję fikcji, przypadkową, podważaną, lecz ostatecznie przemożną opowieść, pełną znaczenia ekonomię 1980 prawd i kłamstw. Świadectwo biograficzne wzmacnia moją 5 Tamże, s. 2 6 Tamże, s. 257 sugestię, że Jądro 7 Tamże, s. 256 wyraźnego sukcesu w mówieniu prawdy. Jak już wcześniej za­ 8 Tamże, s. 1 9 D o B. Z. Seligmana, cyt. Z a : R. Firth, M a n and Culture: Evaluation 1 0 ciemności jest historią ograniczonego, lecz znaczyłem, historia ta została napisana zaraz po tym, gdy of the Work of Bronisław Malinowski, An London C o n r a d ostatecznie zdecydował oddać się całkowicie pisaniu w języku angielskim. Jesienią 1898 roku opuścił Essex i ujście 1957, s. 6 Tamizy (miejsce pomiędzy lądem a morzem) dla Kentu, by Interpretacja, którą tutaj proponuję, sporo zawdzięcza wcze­ mieszkać blisko innych pisarzy, takich jak H . G . Wells, Ste­ śniejszym interpretatorom Conrada; phen C r a n e , Ford Maddox Ford, Henry James. Przeprowadz­ najbardziej godnymi uwagi spośród nich są Edward Said i Ian Watt. W warstwie ka ta, która nastąpiła zaraz po ostatnim biograficznej czerpie ona z klasycznych prac takich autorów, poszukiwaniu posady morskiej, rozpoczęła najbardziej pro­ jak: J. Baines, Joseph Conrad: duktywne lata pracy literackiej C o n r a d a . Złamana została A Critical Biography, 1960; I. Watt, Conrad w wieku dziewiętnastym, N e w York przel. M . Bo- ciemności wyłoniło się w nie­ Con­ typowym dla niego pośpiechu. Z punktu widzenia tej decyzji Con- opowieść sięga dekadę wstecz, do początków zwrotu Korze­ t. 1-2, Warszawa 1980. Moje podejście niowskiego w stronę pisarstwa, kiedy to w Kongu jego bagaż duszyńska-Borowikowa, Gdańsk 1984; E Karl, Joseph rad. The Three Lives, N e w York 1979 i Z. Najder, Zycie rada-Korzeniowskiego, poważna pisarska blokada; Jądro udokumentowanym 101 �]ames Clifford • ON ETHNOGRAPHIC SELF-FASHIONING scientific ethnographic style that achieves full expression in cultural function like the othets on the deck. T h i s Argonauts. A listener's invisibility guarantees a certain ironic authority, biographical account, or a thorough portrayal of Malinowski's fieldwork, or a depiction of Melanesian the possibility of seeing and not being seen, of speaking culture and history each would select a different corpus. without conttadiction about relative ttuths, or deciding Moreover, by stopping at 1922 I neglect their undecidability. Malinowski's ongoing rewriting of the dialogue with the T h e "Polish" diary is extraordinarily heteroglot. Mario Bick 7 Trobriands. I n important ways his last major monograph, Coral Gardens and Their Magic (1967:299), whose task was to compile a glossary and (1935), experimentally and generally to "sort out the linguistic melange," specifies that self-critically questions the rhetorical stance constructed in Malinowski wrote " i n Polish with frequent use of English, Argonauts. words and phrases in G e r m a n , French, Greek, Spanish, and For a reading close to my own but with a different overall Latin, and of course terms from the native languages" emphasis see J. Hillis Miller 1965. Here we find strong (there were four: Motu, Mailu, Kitiwinian, and Pidgin). arguments for seeing Heart of Darkness not as a positive T h e r e is an interesting slip between this passage and its 8 choice for the "lie of culture" but as something that footnote: functionalist "therapy" becomes functionalist undermines all truth, a more tragic, dark, ultimately "theory". nihilistic text. Undoubtedly in both form and content the Page references here and elsewhere are from the 1971 9 tale grapples with nihilism. Nonetheless, it does dramatize Norton edition. the successful construction of a fiction, a contingent, 1 0 It would be interesting to analyze systematically how, out of undermined, but finally potent story, a meaningful the heteroglot encounters of fieldwork, ethnographers economy of truths and lies. Biographical evidence construct texts whose prevailing language comes to reinforces my suggestion that Heart of Darkness is a story of override, represent, or translate other languages. Here Talal qualified but distinct success in truth-telling. I have alteady Asad's conception of a persistent, structured inequality of noted that the tale was written just when C o n r a d finally languages gives political and historical content to the decided to stake everything on his career of writing in apparently neutral process of cultural translation (Asad English. I n the autumn of 1898 he left Essex and the T h a m e s estuary (the place between land and sea) for K e n t 1986). 11 to reside near other writers-H. G . Wells, Stephen C r a n e , Geertz's lectures (1983), "Works and Lives: T h e Anthropologist as Author," were not yet published as of Ford Maddox Ford, Henry James. T h e move, immediately this writing. I n the section of the oral presentation I am followed by his last recorded search for a maritime post, discussing he refers primarily to Rabinów 1977; inaugurated his most productive years of literary work. Crapanzano 1980; and Dwyet 1982. [Actually the lectures A serious writing block was broken; Heart of Darkness by C . Geertz have already appeared as emerged in an uncharacteristic rush. From this standpoint of decision the tale reaches back a decade to the beginning Works and Lives: The Anthropologist as Author, Stanford Univ. Press, I9b8]. 12 T h e discursive field cannot, of course, be limited to the of Korzeniowski's turn to writing, when, in the Congo, his discipline of anthropology or its frontiers; nor is it luggage contained the first chapters of Almayer's Folly. I n adequately captured in terms like reflexive or dialogical. the reading I am sketching out Heart of Darkness is For provisional surveys see Marcus and C u s h m a n 1982; centrally about writing, about telling the truth in its most Clifford 1986a; and Chaptet 1 [in Predicament of Culture]. alienated, nondialogical form. C o n r a d does succeed in becoming an English writer, a limited truth-teller. It is not Bibliography surprising, then, that in the blurred cacophony of the jungle Marlow yearns for English words. Kurtz was partly educated in Britain, and his mother, we recall, was half- Asad, Talal 1986 " T h e C o n c e p t of Cultural Translation in British Social English. From the beginning Marlow searches for Anthropology", In: Wńtins Culture: The Poetics and Kurtz's intimate and elemental voice; and in the end "this Politics of Enthnography, ed. James Clifford &George initiated wraith from the back of Nowhere honoured me Marcus, p. 141-164, Berkeley: University of California with its amazing confidence before it vanished altogether. Press T h i s was because it could speak English to me" (p. 50). I cannot here discuss the many complexities in the staging Baines, Jocelyn 1960 and valuing of different languages in Heart of Darkness. N e w York: McGraw-Hill In Reading for the Plot (1984:259-260) Peter Brooks nicely observes that Heart of Darkness presents its truth as Joseph Conrad: A Critical Biography, H i c k , Mario 1967 " A n Index of Native Terms", I n : Bronisław Diary in the Strict Sense of the Term, a "narrative transaction" rather than a "summing up" (as in Malinowski, A Kurtz's last words). Meaning in the narrative is not 299-315, N e w York: Harcourt, Brace, and World a revealed kernel; it exists outside, dialogically, in specific transmissions; it is "located in the interstices of story and Brooks, Petet 1984 Reading for the Plot: Design and Intention in Narrative, frame, born of the relationship between tellers and New listeners." In sttessing the tale's "interminable analysis" Clifford, James Brooks minimizes the first narrator's stabilizing function as p. 1979 a special listener (reader), not named or given a limited " N a m i n g Names", 153 102 York: K n o p f Canto: Review of the Arts 3 (1): 142- �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI Szaleństwa Almayera. W próbie Jądro ciemności do­ tecznie lekceważy, reprezentuje lub tłumaczy inne języki. T u ­ odczytania, jaką próbuję tu naszkicować, taj koncepcja uporczywej, strukturalnej tyczy głównie pisarstwa, mówienia prawdy w jej najbardziej języków Talala Asada nadaje polityczną i historyczną treść odstręczającej, niedialogicznej formie. Conradowi udało się neutralnym procesom kulturowego przekładu (T. A s a d , The zawierał pierwsze rozdziały of Cultural Translation in British Social Anthropology, zostać angielskim pisarzem, ograniczonym głosicielem praw­ Concept dy. N i e ma zatem niczego dziwnego w tym, ze pośród kako­ w: Writing Culture, J. Clifford, G . Marcus (eds.), Berkeley fonii dżungli Marlow tęskni za angielskimi słowami. Kurtz 1986, ss. 141-164). częściowo kształcił się w Anglii, a jego matka - przypomnij­ Wykłady Geertza (1983), works and Lives: The Anthropologist my - była n a wpół Angielką. O d samego początku Marlow as Author, nie zostały jeszcze opublikowane szuka osobistego i zasadniczego głosu Kurtza; w końcu „ten w której pisze te słowa. W e fragmencie dotyczącym ustnej wtajemniczony duch, który przyszedł z głębi nicości, zaszczy­ prezentacji zajmuję się tym, co Geertz odniósł przede wszyst­ do chwili, Reflections on Fiel­ Tuhami: cił mnie zdumiewającą ufnością przed swym ostatecznym kim zniknięciem. A to z tego powodu, że mógł mówić ze m n ą po dwork in Marocco, angielsku" (s. 76). N i e mogę tutaj rozważyć złożonych kwe­ Portrait of a Maroccan, Chicago 1980 i К. Dwyer, Maroccan stii prezentowania Dialogues, i oceniania różnych języków w Jądrze ciemności. 1 4 nieprzvstawalnosci W książce tive Berkeley 1977; Baltimore 1982. V. Crapanzano, (Wspomniana wyżej książka G e ­ ertza ukazała się drukiem w roku 1988 w Stanford, Kalifor­ Reading for the Plot: Design and Intention in Narra­ (New York 1984, s. 259 n.) Peter Brooks subtelnie zau­ waża, ze do następujących prac: R Rabinov, Jądro ciemności prezentuje swoje prawdy raczej jako nia, a jej polskie wydanie opublikowano w roku 2000 w W y ­ dawnictwie K R w Warszawie, pod tytułem Dzieło i życie - przyp. t ł u m . ) . „narracyjne sprawozdanie" niż „rekapitulację" (jak w ostat­ Ta dyskursywna dziedzina nie może oczywiście być ogranicza­ n i c h słowach Kurtza). Znaczenie w opowiadaniu nie jest od­ na do antropologii lub jej pograniczy, nie jest ona też ade­ refleksyjna słaniającym się jądrem, lecz istnieje poza tym opowiadaniem, kwatnie uchwycona w takich kategoriach, jak dialogicznie, w poszczególnych przekazach; jest ono „umiej­ dialogiczna. scowione w szczelinach pomiędzy opowieścią a jej ramą, ro­ tematyki patrz: G . Marcus, D . C u s h m a n , Ethnography as lub D l a zapoznania się ze wstępnym przeglądem tej dzi się ze stosunku pomiędzy opowiadającymi a słuchacza­ Texts, „Annual Review of Anthropology" 11, 1982, mi". J. Clifford, Partial Truths, w: Writing Culture..., wyd. cyt., s. 1- Podkreślając „nieskończoną analizę" tej powieści, Bro­ oks minimalizuje stabilizującą funkcję pierwszego narratora 26 jako szczególnego słuchacza (czytelnika), nie nazwanego ani Conrad, Jądro..., wyd. cyt., s. 42 25-69); nie ograniczonego kulturową funkcją jak pozostałe osoby na pokładzie. T a nieuchwytność słuchacza gwarantuje szczegól­ ną ironiczną władzę, możliwość patrzenia i bycia niewidocz­ nym, Bibliography mówienia o względnych prawdach bez napotykania sprzeciwu i bez decydowania o ich nierozstrzygalności. 1 5 Asad, Talal „Polski" dziennik jest niezwykle wielojęzyczny. Mario Bick Index of Native Terms, w: В. Malinowski, A Strict Sense of the Term, N e w York 1967, s. 299), (An 1986 The Concept thropology, Diary in tfie którego za­ of Cultural Translation in British Social An­ Writins Culture: The Poetics and Politics of (w:) Enthnography, wyd. James Clifford i George Marcus, s. miarem było zestawienie słownika i ogólne „posortowanie tej 141-164, Berkeley: University of California Press lingwistycznej mieszaniny", precyzuje, że Malinowski pisał Baines, Jocelyn „po polsku, często używając angielskiego, słów i zdań po nie­ 1960 miecku, francusku, grecku, hiszpańsku i po łacinie oraz oczy­ Malinowski's H i c k , Mario 1967 1 6 H . Payne, 17 Występuje tutaj interesujący przeskok pomiędzy cytowanym Style, ..Proceedings of the A m e r i c a n York: Harcourt, Brace, and World a przypisem do niego: funkcjonalistyczna „tera­ Brooks, Peter 1984 pia" staje się funkcjonalistyczna „teorią". Payne, 1 9 Williams, Culture 2 0 Cyt. Reading for the Plot: Design and Intention in Narrative, N e w York: Knopf Malinowski's Style, m. cyt., s. 420 n. and Society..., wyd. cyt. za: W. Houghton, The Victorian Frame of Mind, 1 8 Index of Native Terms, (w:) Bronisław Malinowski, Diary in the Strict Sense of the Term, s. 299-315, N e w An A Philosophical Society" 125, 1981, s. 416-440 fragmentem N e w York: M c ­ Graw-Hill wiście terminów pochodzących z języków tubylczych" (były to cztery języki: motu, mailu, kiriwiński i pidgin). Joseph Conrad: A Critical Biography, Clifford, James 1979 Naming Names, „Canto: Review of the A r t s " 3 (1): 142- 1980 Fieldwork, Reciprocity, and the Making of Ethnographic Te­ New H a v e n 1957, s. 43 153 2 1 Watt, Conrad..., wyd. cyt., s. 173-176 2 2 E . Said, Joseph Conrad and the Fiction of Autobiography, C a m ­ 1982a Person and Myth: Maurice Leenhardt in the Melanesian xts, „Man" 15: 518-532. bridge, Mass., 1966, s. 16 2 ' J. C o n r a d , Jądro ciemności, World, Berkeley: University of California Press przeł. A . Zagórska, Warszawa 1991 (przyp. t ł u m . ) . 2 4 Byłoby rzeczą interesującą systematycznie 1982b Review ofNisa, by Marjorie Shostak, „London T i m e s L i ­ terary Supplement" Sept. 17: 994-995 przeanalizować, 1986a Partial Truths (w:) Writing Culture, wyd. James Clifford jak z wielojęzycznych spotkań w badaniach terenowych et­ i George Marcus, s. 1-26, Berkeley: University of C a l i ­ nografowie budują teksty, w których dominujący język osta­ fornia Press 103 �James Clifford • ON ETHNOGRAPHIC SELF-FASHIONING 1980 1915 "Fieldwork, Reciprocity, and the Making of Ethnographic Texts", M a n 15: 518-532. 1982a Society of Southern Australia", 39: 49-706 Person and Myth: Mauńce Leenhardt in the Melanesian 1916 Literary Supplement London Times 1935 & George Marcus, p. 1-26, Berkeley: University of California Press 1967 1986c " T h e Tropological Realism of M i c h e l Leiris", 1938 Press Sociologie et anthropologie 1950. Miller, J. Hillis Heart of Darkness, N e w York: Norton C r i t i c a l Editions, 1965 Victory, London: Methuen Najder, Zdzisław 1964 Tuhami: Portrait of a Moroccan, Chicago: University of Moroccan Dialogues, Conrad's Polish Background: Letters to and from Polish Friends, Oxford: Oxford University Press 1983 Joseph Conrad: A Chronicle, N e w Brunswick, N.J.: Rutgers University Press Payne, Harry Baltimore: Johns Hopkins 1981 "Malinowski's Style", Proceedings of the Philosophical Society, 125: 416-440 1977 Re/lections on Fieldwork in Morocco, Berkeley: University Press Firth, Raymond American Rabinów, Paul Man and Culture: An Evaluation of the Work of Bronisław Malinowski London: Routledge and Kegan University of California Press Paul Said, Edward 1966 Geertz, Clifford Works and Lives: The Anthropologist as Author, Lectures Stockin George Stanford, California: Stanford University Press. 1988 1968 "Arnold, Tylor and the Uses of Invention", I n : Culture and Evolution, Greenblatt, Stephen Renaissance Self-Fashioning: From More to Shakespeare, Chicago: Univetsity of Chicago Press Race, p. 69-90, N e w York: T h e Free Press 1974 "Empathy and Antipathy in 'Heart of Darkness'", I n : Readings in the History of Anthropology, ed. Regna Houghton, Waltei Victorian Frame of Mind, N e w H a v e n : Yale Darnell, p. 85-98 N e w York: Harper and Row, Univetsity Press Watt I a n Karl, Frederick 1979 Joseph Conrad: The Three Lives, New York: Farrar, Conrad in the Nineteenth Century, Berkeley: University of California Press Straus, and Giroux Williams Raymond Kaufman, Walter (ed.) The Portable Nietzsche, Joseph Conrad and the Fiction of Autobiography, Cambridge, Mass.: Harvard University Press delivered at Stanford University, M a r c h 1983, The "Conrad's Darkness", I n : Poets of Reality, chapter. 1, Cambridge, Mass.: Harvard University Press Dwyer, K e v i n 1954 " U n e categorie de 1 esprit humain: L a notion de p. 333-362, Paris: Presses Universitaires de la France, Chicago Press 1979 Ethnographies as Texts, "Annual Review of Writing Culture: The Poetics and Politics of Ethnography, Berkeley: University of California Crapanzano, Vincent 1957 N e w York: personne, celle de 'moi'", I n : 1971 1980 the Strict Sense of the Term, Clifford James and George Marcus (ed.) C o n r a d , Joseph 1983 A Diary in Mauss, Marcel Clifford, p. 4-20 1957 Bloomington: Anthropology" 11: 25-69 Introduction to "Sulfur" 15 (special issue), ed. James 1982 Gardens and Their Magic, Marcus, George, i D i c k C u s h m a n 1982 University of California Press 1980 Cora! Harcourt, Brace, and World James Clifford & George Marcus, p. 98-121, Berkeley: 1911 Argonauts of the Western Pacific, London: Routledge Univetsityof of Indiana Press. 1986b " O n Ethnographic Allegory", I n : Writing Culture, ed. 1899 Islands, (w:) History Press 1922 Sept. 17: 994-995 1986a "Partial Truths", I n : Writing Culture, ed. James Clifford 1986 Baloma: Spirits of the Dead in the Trobriand Magic, Science and Religion, Garden City, N Y : Natural World, Berkeley: University of California Press 1982b "Review of Nisa, by Marjorie Shostak", The Natives of Mailu, "Transactions of the Royal 1966 New York: Vintage Culture and Society, 1780—1950, N e w York: Harper and Row Malinowski, Bronisław 104 �James Clifford • O ETNOC IRAFICZNEJ AUTOKREACJI 1986b O n Ethnugraphic (w:) Writing Culture, wyd. Ja­ Allegory 1922 Realism of Michel Leiris, Introduction 1935 Writing Culture: The Poetics and Politics of 1967 A Diary in the Strict Sense of the Term, N e w York: Ethnogra- Harcourt, Brace, and World, (brak polskiego wydania - N e w York: Norton Critical Editions, 1982 Mauss, Marcel 1938 Portrait Chicago: University of of a Moroccan, Dialogues, Baltimore: Johns Hopkins Univer­ M a n and Culture: A n Evaluation of the Work of Broriislaw 1983 L o n d o n : Routledge and Kegan Paul Works and Lives: 1981 The Anthropologist Lectures as Author, California: Stanford University Press. 1988 Dzieło i życie. Antropolog 1977 jako autor, Wydawnictwo K R , Polish Background: Letters to and from Polish Oxford: Oxford University Press Joseph Conrad: A Chronicle, N e w Brunswick, N.J.: Rut­ Malinowski's Style, „Proceedings of the A m e r i c a n Philo­ Reflections on Fieldwork in Morocco, Berkeley: University of California Press Said, Edward Greenblatt, Stephen 1966 Renaissance Self-Fashioning: From More to Joseph Conrad and the Fiction of Autobiography, Stockin George Houghton, Walter 1968 sity Press Arnold, Tylor and the Uses of Invention, (w:) Race, re and Evolution, Frame of Mind, N e w H a v e n : Yale U n i v e r ­ 1974 Karl, Frederick Three Lives, New York: Farrar, Empathy and Antipathy in „Heart 1915 The Natives 1979 N e w York: Vintage (w:) Rea­ wyd. Regna Darnell, in the Nineteenth Century, Berkeley: University Williams Raymond .Transactions of the Royal Society of Southern Australia", 39: 49-706 Spirits of the Dead in the Trobriand Magic, Science and Religion, Conrad of California Press Malinowski, Bronisław of Mailu, of Darkness", Watt Ian Kaufman, Walter (wyd.) The Portable Nietzsche, of Anthropology, s. 85-98 N e w York: Harper and Row, Straus, and Giroux 1954 Cultu­ s. 69-90, N e w York: T h e Free Press dings in the History The Cambrid­ ge, Mass.: Harvard University Press Shakespeare, Chicago: University of Chicago Press Conrad: Conrad's Rabinów, Paul [wyd. pol. Warszawa 2000] Baloma: rozdz. 1, C a m ­ sophical Society", 125: 416-440 delivered at Stanford University, M a r c h 1983, Stanford, 1916 (w:) Poets of Reality, Darkness, gers University Press Payne, Harry Geertz, Clifford Joseph Conrad's Friends, Firth, Raymond 1979 (Wyda­ 1973) Najder, Zdzisław 1964 The Victorian Warszawa i antropologia, bridge, Mass.: Harvard University Press sity Press 1957 personne, s. 333-362, Miller, J. Hillis 1965 Dwyer, K e v i n Malinowski La notion de et anthropologie Paris: Presses Universitaires de la France, 1950. nie polskie: Socjologia Chicago Press Moroccan Une cat'egorie de I esprit humain: celle de 'moi', (w:) Sociologie 1957) Tuhami: Ethnographies as Texts, „ A n n u a l Review of Anthropolo­ gy" 11: 25-69 Warszawa 1991, Wydawnictwo S E N - Victory, London: Methuen. (wyd. pol. Zwycięstwo, War­ szawa koralowe tom 4 - przyp. tłum.) przyp. t ł u m . ) . Marcus, George, i D i c k C u s h m a n Heart of Darkness, ciemności War­ tom 3 Bloomington: Universi- i ich magia, Warszawa 1986, Dzieła, Crapanzano, V i n c e n t 1980 and Their Magic, Clifford James i George Marcus (wyd.) przyp. tłum.) 1983 Coral Gardens tyof Indiana Press. (Wydanie polskie: Ogrody 1971 (w tłumaczeniu użyto przekładu A n i e l i Zagórskiej, 1957 Pacyfiku, Leirisa), wyd. James Clifford, s. 4-20 Jądro 1982 zachodniego - przyp. tłum.) do C o n r a d , Joseph 1980 Routledge. szawa 1967; wydanie II - Warszawa 1981, Dzieła, phy.Berkeley: University of California Press 1911 London: Pacific, versity of California Press „Sulfur" 15 (numer specjalny poświęcony przekładom 1899 of the Western (Wydanie polskie: Argonauci 1986c The Tropological 1986 Argonauts mes Clifford i George Marcus, s. 98-121, Berkeley: U n i ­ 1966 Culture Row Islands, (w:) G a r d e n City, N.Y.: Natural History Press 105 and Society, 1780—1950, N e w York: Harper and � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90254e1aead97ab48679a4fb6a6ce57c.pdf 4e68018afd083cca01054a104c88cbe6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2310 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2143 Title A name given to the resource Prywatny leksykon współczesnej polszczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.47-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Magierowa, Barbara; Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Magierowa, Antoni Kroh PRYWATNY LEKSYKON WSPÓŁCZESNEJ POLSZCZYZNY (wstęp oraz próbka haseł) Leksykon zawiera około trzydziestu tysięcy haseł: słów, zwro­ tów, wyrażeń, frazesów, przysłów, sloganów, zbitek pojęcio­ wych, dowcipów słownych, napisów na murach itd., wystąpujących we współczesnej polszczyźnie krajowej. Jesteśmy zdania, że w mowie potocznej najpełniej odzwierciedlają się losy narodu i stan jego kultury. Spodziewamy się więc, że nasza książka, której celem jest zdokumentowanie współczesnego języka potocznego, może być źródłem wielu informacji, niemożliwych do zdobycia w inny sposób. Przyjęliśmy następujący zakres pracy: Zamieszczamy jedynie hasła nie uwzględnione w Słowniku Języka Polskiego pod red. Witolda Doroszewskiego (PWN, Warszawa 1958-1969), ani też w Słowniku Języka Polskiego pod red. Mieczysława Szymczaka (wyd. V, PWN, Warszawa 1989). Jeżeli słowo, uwzględnione przez któryś z wyżej wymie­ nionych słowników, używane jest również w innym, nie od­ notowanym znaczeniu (ARABESKA, GABLOTA, NASIADÓWKA) lub w innym odcieniu znaczeniowym (RECENZOWAĆ, ROZLICZAĆ), stanowi ono przedmiot naszego zainteresowania. Notujemy słowa i zwroty, które pojawiały się w języku polskim od 1944/45 r. do chwili obecnej. Interesują nas słowa i wyrażenia albo zupełnie nowe, to znaczy powstałe po 1945 roku (NA TOPIE, ROZKUŁACZAĆ, TRAJLUŚ), lub stare w nowym zna­ czeniu (HAMULCOWY, POLONISTKA, ZACHÓD, ZRZUTY). Uwzględniamy jedynie polszczyznę krajową, tj. używaną na terenie Polski w obecnych jej granicach. Nie jesteśmy w stanie zająć się współczesną mową Polaków, mieszkających stale poza Rzecząpospolitą. Cytaty z publikacji emigracyjnych wykorzys­ tujemy, gdy słowo lub wyrażenie pochodzi z kraju, lub wówczas, gdy narodziło się ono poza Polską, ale przedostało się do kraju i tutaj się upowszechniło. Naszym zasadniczym kryterium jest funkcjonowanie słowa lub wyrażenia w polszczyźnie krajowej. Dlatego uwzględniamy gwarę Polaków, przebywających czaso­ w o poza Polską, między innymi na budowach eksportowych, ponieważ przywożą oni stamtąd nie tylko ŻONY Z RU ROCIĄGU, ale i nowe słowa, na przykład PASIOŁEK, które potem wchodzą w powszechny obieg. Nasz leksykon nie uwzględnia współczesnej terminologii za­ wodowej, natomiast uwzględnia gwary środowiskowe, także środowisk zawodowych. Dla przykładu: pomijamy nowoczesne słownictwo medyczne, lecz interesuje nas gwara pracowników służby zdrowia (CHORY SOCJALNY, ERKA, ZIMNA CHIRUR­ GIA). Nie zbieramy słów gwarowych, wywodzących się z dawnej kultury ludowej, interesujemy się natomiast dawnymi słowami gwarowymi, używanymi w nowym znaczeniu (CHATA, KIEC­ KA), czy słowami nieznanymi tradycyjnej kulturze chłopskiej, a używanymi we współczesnej kulturze neoludowej (CEPELIA­ DA, FRASOBLIWIEC, JUHASALIA). Podajemy słowa i wyrażenia obcojęzyczne, funkcjonujące w mowie polskiej na zasadzie cytatów (ALUZJU PONIAŁ, KINDERMACHER, MNE TO NEWADI JA M A M RAKOWINU, MY NIE DANSJORY). Odrzucamy autocenzurę obyczajową, polityczną, religijną, na­ rodową czy jakąkolwiek inną. Wszelkie zjawiska językowe, od­ zwierciedlające powojenne życie Polaków w kraju, interesują nas w równym stopniu. Ztaką samą uwagą słuchamy NOWOMOWY, jak kazań kościelnych czy BLUZGÓW chuliganów; tak samo obchodzą nas urzędowe enuncjacje, biuletyny partyjne najroz­ maitszych orientacji, teksty z festiwalu rocka, kłótnie prostytutek czy raporty policyjne względnie okazy żargonu administracyj­ nego lub naukowego. Nasz leksykon to nie podręcznik wykwint­ nej polszczyzny. Nie jest to również deklaracja polityczna ani światopoglądowa. Nie mamy zamiaru czegokolwiek ganić lub chwalić. Interesuje nas wyłącznie fakt, że dane słowo czy wyrażenie narodziło się i było w użyciu w takim to a takim kontekście społecznym, terytorialnym, czasowym. Jak już wspomnieliśmy, uważamy naszą mowę potoczną za wrażliwy barometr, rejestrujący wszystko, co społeczeństwo przeżywa. Byłoby absurdem zakrywanie barometru, ponieważ rejestruje on nie taką pogodę, jakiej byśmy pragnęli. Nasz leksykon to nie słownik ortograficzny ani słownik po­ prawnej polszczyzny, lecz jedynie stwierdzenie stanu faktycz­ nego. Czasem dostosowujemy ortografię do nowego znaczenia wyrazu; zwłaszcza wówczas, gdy zapisujemy słowo, funkcjonu­ jące dotychczas jedynie w polszczyźnie mówionej. Przykładem DĘTYSTA-muzyk, grający na instrumencie dętym, albo C H A M BURG - potoczna nazwa nowej dzielnicy w Krośnie, zasiedlonej na ogół przez ludność pochodzenia chłopskiego oraz przez dawnych mieszkańców przedmieść, którym zburzono domy dla pozyskania terenów budowlanych. Ograniczenia, od których rzecz jasna nie jesteśmy wolni, są przede wszystkim natury technicznej i psychologicznej. Najpierw o ograniczeniach psychologicznych. Polszczyzna współczesna jest dla nas nie tylko przedmiotem fascynacji, ale - przede wszystkim - naszym powietrzem, chlebem powszednim, formą istnienia. Tkwi w nas, myślimy i wypowiadamy się za jej pośrednictwem. Pracując nad leksykonem, usiłujemy patrzeć na nią „ o d zewnątrz", jako na znak czasu, dokument historyczny i obyczajowy - ale przecież równocześnie używamy jej w życiu codziennym, podlegamy jej uwarunkowaniom, wywiera ona wpływ na naszą mentalność, bo i my jesteśmy dziećmi tej samej epoki. Wydobycie się z własnej skóry, z własnej codzienności, dopatrzenie się egzotyki w najzwyczajniejszych zjawiskach z naj­ bliższego otoczenia nie zawsze jest sprawą łatwą. Ograniczenia techniczne polegają głównie na tym, że nie możemy być jednocześnie we wszystkich środowiskach, we wszystkich miejscowościach, nie jesteśmy w stanie usłyszeć i przeczytać wszystkiego, co mogłoby stanowić dla nas źródło informacji. Nasz leksykon ma duże luki. Nigdy nie zostanie napisany do końca. Wiemy o tym i dlatego komponujemy go tak, by można go było poszerzać, także wówczas, gdy my już będziemy WĄCHAĆ KWIATKI OD SPODU (jeśli okażemy się godni, to może nawet w ALEI PODZASŁUŻONYCH). Współczesny język polski, nasza mowa potoczna, to dla nas przede wszystkim kronikarz: niestrudzony, czujny, świetnie poin­ formowany, wszechobecny, wrażliwy i fantastycznie inteligentny albo też fantastycznie głupi. Rejestruje każde, nawet najbardziej ulotne zjawisko, każdy nastrój, każde wydarzenie; zauważa wszystko, co się w Polsce dzieje i wydaje natychmiastowy osąd. Albowiem współczesna polszczyzna potoczna jest nieprzerwa­ nym indywidualnym i zbiorowym aktem twórczym, dziełem nas wszystkich razem i każdego z osobna. Język, z samej swojej natury, obecny jest we wszystkich grupach społecznych i wieko­ wych, we wszystkich środowiskach, we wszystkich zakątkach kraju. Każdy człowiek ma swój, właściwy tylko sobie, sposób wyrażania się, każda grupa realizuje swoją świadomość grupową poprzez język, który dzięki temu wykazuje nieprzebraną mnogość odmian, cech swoistych, charakterystycznych dla pewnej osoby czy grupy, a niespotykanych gdzie indziej. Lecz jednocześnie język nieustannie przenika od człowieka do człowieka, od środo­ wiska do środowiska, wiecznie aktualizowany, wspaniale podat47 �ny na wpływy, wciąż gotów do natychmiastowego odrzucenia formy przeżytej lub dostosowania jej do nowych potrzeb. W mo­ wie potocznej, jak w każdym żywym organizmie, trwa nieustanna wymiana komórek - jedne się rodzą, inne obumierają; organizm, aby istnieć, musi wciąż się przeistaczać. Język potoczny podlega nieprzerwanej weryfikacji i wciąż rodzi się na nowo wszędzie tam, gdzie znajdują się przynajmniej dwie osoby, a nawet jedna, gdy myśli na głos albo pisze. Mowa potoczna to nasza zbiorowa autobiografia. Najpełniej­ sza, najuczciwsza, niedosiężna dla jakiejkolwiek cenzury. W polskiej tradycji literackiej przez całe stulecia, niemal aż do naszych czasów, język pisany znacznie różnił się od mówionego; całe obszary tego ostatniego „nie nadawały się do druku", więc ginęły dla następnych pokoleń, skoro tylko środowisko, które je stworzyło, rozpadło się lub uległo przeobrażeniom. Nie od­ tworzymy dzisiaj gwary środowiskowej bojowców PPS sprzed pierwszej wojny, gazeciarzy warszawskich albo legionistów I Brygady. Pozostały tylko okruchy, zanotowane dość przypad­ kowo, np. słowo CEKAMENDA na с. k. Komendę Legionów, z którą Piłsudski często miewał na pieńku, lub KASZTELAN czyli tajniak z austriackiego Kundschaftstelle. Ale nawet gdy wej­ dziemy w czasy bliższe, starszemu pokoleniu znane z autopsji, stwierdzimy, że wiele zjawisk językowych ginie bezpowrotnie, jeśli nie zdokumentuje się ich w odpowiednim momencie. Akowcy, wspominając stare dzieje, częstokroć używają określeń, których w czasie wojny jeszcze nie było. Dawni zetempowcy nie potrafiliby już dzisiaj przemawiać absolutnie zetempowskim językiem. Co tam zresztą daleko sięgać; niektóre wyrażenia z czasów narodzin „Solidarności" bywają dzisiaj niezrozumiałe. Rzeka mowy potocznej płynie z szaleńczą prędkością. Udało nam się ocalić od zapomnienia jedynie cząstkę współ­ czesnej nam mowy potocznej. Dlatego nasz leksykon nazwaliśmy prywatnym. Notując niemal bez zastrzeżeń wszelkie nowości frazeologicz­ ne polszczyzny mówionej, jesteśmy ostrożni w cytowaniu tzw. literatury pięknej, gdzie nierzadko mamy do czynienia ze styliza­ cją, autokreacją piszącego, zwrotami pseudopotocznymi czy pseudośrodowiskowymi. Być może tu czy tam daliśmy się nabrać, cytując w dobrej wierze słowo wymyślone dla wprowa­ dzenia sztucznej egzotyki - lecz przecież niepodobna wszystkich informacji sprawdzać u źródła, niepodobna również zastosować ścisłych kryteriów podziału na „sztuczny" język jednej książki i „naturalny" język potoczny; choćby dlatego, że niejeden zwrot lub dowcip językowy, wymyślony przez literata, staje się włas­ nością ogółu i wzbogaca mowę potoczną. Dlatego nie znamy lepszej metody, niż poleganie na własnej intuicji. Notujemy to, co w naszym przekonaniu warto zanotować; wydaje nam się, że formuła „prywatnego" leksykonu pozwala nam na to. Cytujemy obficie autorów, wprowadzających mowę potoczną do języka literackiego (Tyrmand, Konwicki, Nowakowski, Terakowska, Siejak, Redliński i inni), zaś staramy się nie korzystać z książek, epatujących wulgaryzmami i zwrotami z mowy potocznej, a mimo to napisanych językiem sztucznym, jakim w Polsce nikt nie mówi (Smektała, Łoziński, Nienacki i wielu innych). Leksykon to w zamierzeniu autorów przede wszystkim książka „do czytania". Mamy nadzieję, że będzie on po prostu ciekawą lekturą, którą można otworzyć na chybił trafił i kartkować przez kilka minut albo całymi godzinami. Hasła układamy alfabetycznie, bo wydaje nam się, że w ten sposób tekst będzie przejrzystszy niż przy zasotosowaniu układu chronologicznego bądź rzeczowego. Również z tego powodu, że wobec dziewiczej wstydliwości (politycznej i obyczajowej) do­ tychczasowych słowników języka polskiego dziełko nasze stanie się zapewne, Z BRAKU LAKU, narzędziem pracy tłumaczy, redaktorów, socjologów, slawistów, historyków kultury, a także emigrantów, interesujących się Polską i czytujących krajowe publikacje. 48 Aby ułatwić czytelnikom korzystanie z leksykonu, przygotowu­ jemy szczegółowy indeks, umożliwiający szybkie odnalezienie potrzebnego hasła. Dla przykładu: MAŁY, ALE GUSTOWNY oraz PERIOD CARYCY KATARZYNY-dwa ludowe określenia Pałacu Kultury i Nauki im. Józefa Stalina w Warszawie - umieszczamy odpowiednio pod , , M " i pod „ P " , więc daleko od siebie; lecz zajrzawszy do indeksu pod „Pałac Kultury i Nauki" znajdziemy odsyłacze do powyższych dwóch, a także kilkunastu innych określeń owej budowli. W indeksie spotykają się hasła pokrewne, chociaż o różnym znaczeniu, np. ANDERS NA BIAłYM KONIU i KON ANDERSA. Szukajmy ich tam pod „Anders" i pod „ k o ń " . („Anders na białym koniu" to pojęcie z pierwszych lat powojen­ nych, szyderstwo oficjalnej propagandy z nadziei tej części społeczeństwa, która wierzyła, że Polska wkrótce odzyska nie­ podległość i z Londynu powróci rząd; zaś „koń Andersa" to tortura ubecka, stołek postawiony nogami do góry, na którym sadzano przesłuchiwanego, aż noga od stołka wbijała się w od­ bytnicę). Kto nie pożałuje trudu i śledząc „Andersa na białym koniu" sprawdzi w indeksie również słowo „biały", zostanie wynagrodzony fragmentem przemówienia Wojciecha Jaruzel­ skiego z jesieni 1985 roku, gdzie tenże koń występuje w wersji unowocześnionej: „Można było niedawno zobaczyć garstkę polskojęzycznych najemników, zapowiadających powrót do kra­ ju na .białym pershingu'." Nie chcemy obciążać haseł dokładnymi objaśnieniami grama­ tycznymi, komentarzami, kwalifikatorami itd., niezbędnymi w in­ nych słownikach. Stosowanie niektórych kwalifikatorów, na przykład „ w u l g . " , wydaje nam się niecelowe; słowo „kurwa", nie przestając być wulgarnym, jest obecnie jednym z najczęściej używanych słów w polszczyźnie mówionej. O powszechności występowania tego słowa świadczy choćby fakt, że ludzie, którym mimo wszystko trudno przechodzi ono przez gardło, zastępują je eufemizmami: PRZECINEK, PRZERYWNIK lub tp. DEWIZÓWKI z wyższych sfer unikają słowa „kurwa", bo przecież nie mogą wyrażać się jak dzieci szkolne. Przy każdym haśle informujemy, gdzie, kiedy i w jaki sposób udało się nam je pozyskać. Być może wystąpiło ono także gdzie indziej i kiedy indziej, ale my o tym nie wiemy; nie jesteśmy w stanie przeprowadzać szczegółowych badań nad zasięgiem czasowym i teryterialnym każdego z haseł. Trudno także kierować się w tej sprawie intuicją: ten sam zwrot potoczny, który warszawiak uzna za typowo warszawski, poznaniak może uznać za typowo poznański. Oto próbka haseł. Mając na uwadze krąg tematyczny „Polskiej Sztuki Ludowej", wybieraliśmy hasła, dotyczące szeroko pojętej kultury współczesnej, w tym nowych zjawisk w plastyce chłops­ kiej. Dodaliśmy także dla okrasy nieco erotyki i polityki, gdyż wydaje nam się, że sprawy te interesują wszystkich, a więc również czytelników PSL. Pomijamy wykaz skrótów, indeks, listę wykorzystanych pub­ likacji. A D I E U , B . B . ! - Plakaty tej treści, m a l o w a n e ręcznie przez studentów Uniwersytetu Wrocławskiego, były reakcją na wiadomość, że uniwersytet przestał nosić imię Bolesława Bieruta. W r o c ł a w V 8 9 B A B A Z C I E L Ę C I N Ą - (...) cielęta (...) trafiają niemal wyłącznie d o t o b o ł k ó w „ b a b z cielęciną". P e w i e n n a u k o w i e c zaręczył mi, nie zdradzając wszakże metody obliczeń, że los taki spotyka 6 3 proc. bitych cielaków. Sądząc po ich całkowitej nieobecności w sklepach oraz wszechobecności w handlu nielegalnym, wskaźnik ten w y g l ą d a wiarygodnie. „Polityka" XII 8 5 (...) kartki, brak mięsa, ciągłe niekorzystne relacje c e n (...) Wyjście z tej sytuacji znajduje tylko baba z cielęciną, która była i jest chętnie widziana w mieście. Ścigana przez patrole milicji, przez O R M O , Inspekcję R o b o t ­ niczo-Chłopską, brygady antyspekulacyjne - w y m y k a się z sieci monopolu h a n d l o w e g o , dostarcza cielęcinę dzieciom, chorym i komu trzeba. O c z y w i ­ ście, w e d l e cen u m o w n y c h . „Polityka" II 86 ( „ B a b a z cielęciną" występuje także w felietonach M. Zientarowej w „Przekroju", 1 9 6 0 . Starsze pokolenie ówczesnych „ b a b z cielęciną" uczyło się s w e g o fachu jeszcze podczas w o j n y - wtedy w W a r s z a w i e n a z y w a n o je szmuklerkami. Nasz znajomy, oficer A K i p o w s t a n i e c , na wieść o odsłonięciu kolejnego pomnika w o j e n n y c h bohaterów oznajmił, że w W a r s z a w i e powinien przede wszystkim stanąć Pomnik Szmuklerza, gdyż to g ł ó w n i e dzięki szmuklerzom setki tysięcy mieszkańców miast, zwłaszcza dzieci, przeżyły w o j n ę ) (także: baba, baba mięsna, baba z mięsem, pani z mięsem) �B A B K A K L O Z E T O W A - kobieta, zwt. starsza, utrzymująca porządek 1 pobierająca opłaty w szalecie. U ż y w a n e p o w s z e c h n i e w całej Polsce c o najmniej od lat czterdziestych. B a b k a klozetowa, babka klozetowa, każdy patrzy na mnie, jakbym nie była człowiekiem, cały dzień siedzieć w piwnicy, smrody w ą c h a ć z kibla, c o za ż y c i e . . . - D a j spokój, Stefa, przecież nie masz na czole w y p i s a n e , że jesteś babka klozetowa, jeść tu dostajesz, dorabiasz sobie do emerytury, źle ci nie jest. Nie musisz siedzieć cały dzień pod kiblem, możesz u mnie w szatni. - Czyś ty zgłupiała? J a k tylko odejdę s p o d kibla, to od razu z a c z y n a mnie cholera ciskać, że tam srają za darmo. Dialog szatniarki z babką klozetową, zasł. w restauracji, Kraków V 7 2 Babka klozetowa, rezydująca w S u k i e n n i c a c h , stosowała następującą hierarchię: gdy dostawała 5 0 gr, milczała. 1 zł - odpowiadała „dziękuję". 2 zł - „ B ó g zapłać". Powyżej tej kwoty „Panie Boże stokrotnie zapłać" Zasł. Kraków, lato 5 8 [także: babcia klozetowa, hajzelmama, pisuardessa, siostra miłosierdzia (gdy ratowała pijaków) ] B A C A P A Ń S T W O W Y - C o u w a s n o w e g o ? - E, nic, ubili bacę. - C o ? - Ее, nie całkiem go ubili, żyje, w szpitalu. - Ale przecie szkoda człowieka! - Ее, nie szkoda, on był baca p a ń s t w o w y . Zasł. dialog turysty z góralem na Turbaczu, lato 7 5 (na Hali Długiej pod T u r b a c z e m było w ó w c z a s tzw. w z o r o w e gospodar­ s t w o halne, prowadzone przez Zakład Zootechniki z Raby Wyżnej) B A C I A R - ostatni wieczorny pociąg C h a b ó w k a - N o w y Sącz. Zasł. wielokrotnie, lata sześćdziesiąte, siedemdziesiąte B A C I O K I - buty g u m o w e , s z n u r o w a n e , przypominające kształtem trzewiki. Podhale, 5 0 - 5 5 (językowa pozostałość po czeskiej firmie o b u w n i c z e j „ B a f a " , która przed w o j n ą zarzucała s w y m i towarami m. in. Polskę) B A Ł A M UTKI - piersi kobiece. C o się pani tak walisz w te bałamutki! Zasł. W a r s z a w a , 4 8 B A R D O T K I - pewien rodzaj biustonosza bez ramiączek, nadający sylwetce wdzięki Brygidy. S ł o w o z ostatniej c h w i l i ! ( P o z n a ń ) M S P N C , „Przekrój" XI 5 7 B A Z A R O W A D A M A - kobieta krzykliwie elegancka i ordynarna. Zasł. W a r s z a w a 5 6 , zlk B A Z O W A P O D S T A W A P R A W N A - (...) oto już w o l n o w y w o z i ć za granicę (...) książeczki c z e k o w e do rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego. Wszakże pod warunkiem, że dokumenty te należy o b o w i ą z k o w o przywieźć z powrotem (...) i nie można też realizować z nich w y p ł a t za granicą. S z k o d a , że ten humorysta, który p o w o ł u j e się na zarządzenie ministra finansów jako na „ b a z o w ą podstawę p r a w n ą " , nie pokazuje palcem owej lekkomyślnej zagranicy, która gotowa byłaby taki czek z rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego honorwać. „Polityka" I I 8 7 B E H A P E - a n t y k o n c e p c j a . Zasł. wielokrotnie, W a r s z a w a , Łódź, Kraków, W r o c ł a w , lata sześćdziesiąte, siedemdziesiąte ( B H P - Bezpieczeństwo i Higiena P r a c y ) B E Z D E W I Z O W Y T R A N S F E R M A Ł Ż E Ń S K I - małżeństwo polskiego trenera z obywatelką Z S R R , wybitną siatkarką, która zasiliła polską reprezentację. Zasł. w radiu, III 86 B E Z R A D N O Ś Ć N A B Y T A Młodzież wyuczyła się (...) kilku zachowań i reakcji. J e d n ą z nich jest tzw. bezradność nabyta. Pojawia się ona w postaci przekonania o małym lub żadnym w p ł y w i e młodej generacji na bieg w a ż n y c h dla niej procesów społecznych i politycznych, w silnym i dalekim od młodzieży ulokowaniu źródeł kontroli tych procesów, w p o c z u c i u bezsilności i zagrożenia w e własnym kraju. Ż W I 8 9 B E Z W Ł A D Z I E - sytuacja polityczna po ustąpieniu w grudniu 1 9 7 0 r. Władysława Gomułki. Zasł. W a r s z a w a , zlk B I E R U T Ó W K A - Napis na asfalcie jest w y k o n a n y starannie: „ B i e r u t ó w ka 1 kilometr". Tak m i e j s c o w i rolnicy nazwali zespół pałacowy Z a m o y s k i c h w Kozłówce. Przechrzczenie nastąpiło w r a z z pojawieniem się w przypałac o w y m parku pomnika Bolesława Bieruta. D o t y c h c z a s ten „działacz ruchu robotniczego" przypominał o s w o i m istnieniu siedmiometrową bryłą pomnika mieszkańcom Lublina. J e d n a k pod koniec lipca jego los został przesądzony. T R „ S " , X 8 9 BIKINI - 3 0 c z e r w c a 1 9 4 6 roku na Bikini - jednej z w y s e p e k w grupie w y s p Marshalla na Pacyfiku - przeprowadzono po w o j n i e pierwsze doświadczenie z bronią a t o m o w ą . Bikini było w ó w c z a s na ustach w s z y s t ­ kich. Kilka dni później pojawiły się w handlu kostiumy kąpielowe noszące tę nazwę. Były tak skąpe, że mieściły się w tekturowej kostce o boku 7 centymetrów i d a w a ł y się z p o w o d z e n i e m przeciągnąć przez obrączkę ślubną. D P VII 8 6 B I L A R D K I E S Z O N K O W Y - trzymanie rąk w kieszeniach, zwł. przez dorastających chłopców, jako forma samogwałtu. Łapy z kieszeni, z n o w u grasz w bilarda k i e s z o n k o w e g o ? Zasł. W a r s z a w a - P r a g a , 6 5 B I N I A - k o b i e t a , k o c h a n k a . Także: biniawka, biniocha, brzana, draniara, karyga, lojda, mana, m a n u s k a , marycha, mętlica (złodz.) P S G Z W , XII 8 8 B I U R W A - 1 . Komplet na b i u r k o - k a ł a m a r z , przycisk, suszka, podkładka do pisania. Zasł. W a r s z a w a 4 9 2. Ordynarna i głupia urzędniczka. Zasl. wielokrotnie w różnych częś­ c i a c h Polski, od 4 9 3. Urzędniczka dorabiająca jako prostytutka, tzw. cichodajka, zwł. w biurach mających stały kontakt z c u d z o z i e m c a m i . Zasł. W a r s z a w a 7 2 „ B i u r w a " (...) o z n a c z a kobietę zatrudnioną w biurze (nie mylić z p r a c u ­ jącą urzędniczką) niesymaptyczną, w i e c z n i e obrażoną, źle traktującą interesantów, niekompetentną, opryskliwą, przekupną, z a w s z e pijącą herbatę. „Polityka" V 8 7 B I U S C I K - w y m i ę krowy. Zasł. w sklepie mięsnym. W a r s z a w a 5 0 B I Ż U T E R I A - N i e c h pokaże s w o j ą biżuterię-rzekła dobrodusznie siostra Brat i zerwała z pacjenta kołdrę. Zanim zdążył przykryć się dłońmi, zaświecił bezwstydnie wygolonymi genitaliami. K o n w i c k i , Rzeka B L A D E B A R A C H Ł O - Konduktorka, d z i e w c z y n a jak szóstka, pojąć nie może, jak taki wspaniały mężczyzna dostrzega w ogóle takie blade barachło jak Marta, skoro tyle jest m e d a l o w y c h kobiet w pobliżu. Tyrmand, Zly B L A D Y M I K O - przezwisko Stanisława Mikołajczyka, u ż y w a n e przez oficjalną propagandę zwł. po jego potajemnym wyjeździe z Polski 21 X 1947 (Blady Niko - popularny szlagier przedwojenny) B L A T N I A C Z K A - R u d y cieszył się jak dziecko ze s w o j e j blatniaczki, moja, gada, mądralinka, ma takie papiery, wytrzasnęła skądś, że niby ma chorobę świętego Wita, i forsę zbiera, c h i c h o c z e , całe kieszenie forsy. N o w a k o w s k i , Silna B L I Ź N I A C Z K I - piersi kobiece. Zasł. wielokrotnie Kraków, N o w y Sącz, lata siedemdziesiąte, osiemdziesiąte. ( c z a p e c z k a na bliźniaki - biustonosz) B L O N D Y N K A - 1. W e s z g ł o w o w a . Zasł. wielokrotnie. W a r s z a w a , lata czterdzieste, pięćdziesiąte 2. Świnia. A w i ę c Smółka w y p r o w a d z i blondynę z c h l e w i k a na podwórze, przytrzyma. G K I 8 5 H o d o w l a świń to niedobry interes. My mamy tylko d w i e blondynki, dla siebie, na talerz. Kartek przecież nie dostajemy. G W y b VII 8 9 3. Palka milicyjna. T y m razem studentów zepchnięto w kierunku ulic Siennej i Mikołajskiej. Agresja jednej i drugiej strony p o t ę g o w a ł a się. W ruch poszły pałki, z w a n e laskami, lolami lub pieszczochami. Te mniejsze, w ciemniejszym kolorze, n a z y w a n e są „brunetkami". Długie, które były tego dnia w użytku - „ b l o n d y n k a m i " . PrzTyg V 8 9 (o Krakowie) (...) Poruszyły się tam i z powrotem kolumny Z O M O w pełnym rynsztunku - kaski, tarcze, maski p r z e c i w g a z o w e i długie pałki - „ b l o n ­ dynki". T P I 8 9 (o Stoczni Gdańskiej) B Ł Ę K I T N Y D O D A T E K - Dziś w akcji „Posesja" milicjant b y w a „błękit­ nym dodatkiem" do cywilnej komisji lustrującej miasta, osiedla i w i o s k i . „Polityka" VI 8 7 B Ł O N K A D Z I E W I C Z A - na o p a k o w a n i u np. k a w y - cienka blaszka lub folia, zabezpieczająca zawartość słoika, puszki lub tp., łatwa d o usunięcia. Zasł. Kraków, XII 8 3 B Ł Y S K O T K A - elegancka i p o w a b n a kobieta. P S G Z W XII 8 8 B O C Z N A U L I C A - Fannie Hurst (...) w 1931 c h y b a roku ogłosiła drukiem powieść pod tytułem Boczna ulica, która dała jej rozgłos i pienią­ dze i wsławiła jej imię i nazwisko również w Polsce, gdzie podobnie jak na całym niemal świecie książkę tę czytały załzawionymi oczami rzesze młodych i starych kobiet. Była to opowieść o smutnej miłości młodej kobiety do żonatego mężczyzny, który w p r a w d z i także ją kochał, ale ze w z g l ę d u na karierę (...) musiał ukrywać s w o j e uczucia grając jednocześnie w o b e c świata rolę szczęśliwego męża i bodajże ojca. (...) wyrażenie „boczna u l i c a " stało się synonimem takiej właśnie miłości (...) M i c h a ł o w s ­ ka, Przez kuchnię P o południu k a w a u Galińskiego, na rogu Alej i Mokotowskiej, z p e w n ą panią. To „boczna ulica" jednego z m o i c h przyjaciół, człowieka p o w a ż ­ nego i w latach. Tyrmand, Dziennik B O J K A - 1 . Marynarz zagraniczny, u ż y w a n e na wybrzeżu. „Przekrój" VI 57 2. Klient prostytutki. D z i e w c z y n y biznesu przy p o m o c y z n a j o m y c h wnoszą do taryf urżniętych b o j k ó w i wiozą do d o m ó w . (Reportaż z W a r s z a w y ) S M XII 7 6 G d y bojki niedyskretnie mnie pytają o n a z w i s k o , o d p o w i a d a m : „ N i c e y oungandbeautyfullgirl". (Zwierzenia prostytutki w a r s z a w s k i e j ) Kąkolew­ ski, Dziennik U B O L E K - J E B A K A - T o jest bardzo niesłuszna opinia, dlatego ja robię c o mogę, żeby rehabilitować komunistów. W s t y d mi za nich i dlatego staram się u d o w a d n i a ć , że oni w s z y s c y mieli jednak kochanki. Na przykład Bierut zapracował n a w e t na przydomek Bolek-jebaka. O n nie przepuścił żadnej kobiecie. M iał kilka żon i różne dzieci rozsiane po kraju. W ł . Sokorski, G K VI 89 B O S K A J U L I A - (...) w e z w a n y zostałem z Łodzi do centrali „Polpressu" w W a r s z a w i e , mieszczącej się w odrapanej szrapnelami kamienicy na Pradze, przez redaktora naczelnego - Julię M i n c (...) „boska J u l i a " - tak nazywaliśmy ją w „Polpressie". „Polityka" I 8 7 B O S O N O G A R U S A Ł K A - Rząd i jego agendy, a w jednej z nich „bosonoga rusałka" (autor określenia J a c e k F e d o r o w i c z ) , minister infor­ macji Małgorzata Niezabitowska. G K IV 9 0 B O Z I A - ironicznie o T a d e u s z u M a z o w i e c k i m . C o taki bozia może zadziałać? Zasł. od starego rolnika. N o w y Sącz V 90 BÓLE O D R O D Z E N I O W E - W y c h o d z e n i e na powierzchnię, organizo­ w a n i e się od n o w a lub - jak to kto inny n a z y w a - „bóle o d r o d z e n i o w e " „Solidarności" w małym ośrodku (Jasło liczy ok. 3 5 tys. mieszkańców) bywają z różnych p o w o d ó w szczególnie dolegliwe. T y g . M a ł o p . XI 8 9 B R A T E R K I - d z i e w c z y n y przyjaźniące się ( w zakładzie w y c h o w a w ­ c z y m ) . Kiedyś d z i e w c z y n y ciachały sobie ręce, mieszały krew i były braterkami. „Filipinka" IV 8 4 B U F O R Y - biust. Także: baniaki, bliźniaczki, bułki, brust, cytryny, granatniki, kajzerki, teleskopy, zderzaki. P S G W Z XII 8 8 B U L B E S - p o t a ń c ó w k a w ścisłym gronie. M o ż e być z kocunkiem i kopcunkiem lub bez. Także: balet, parowa. W a r s z a w a - P r a g a . „Przekrój" VI 5 7 • 49 �B U Z I A D U P C I A - w y k w i n t n y i elegancki sposób z a c h o w a n i a się, wysławiania, ubierania. Zaprosił ją do kawiarni i gadają buzia dupcia. Zasł. W a r s z a w a 6 7 . Aleś się odstawiła! Wyglądasz buzia dupcia. Zasl. Kraków 6 7 B Y C D O B R Y W T E K L O C K I - być szczególnie sprawny, zwł. seksualnie. D z i e w c z y n y leciały na niego, bo był dobry w te klocki. „ V e t o " VIII 8 8 B Y K O W E - r o z p o w s z e c h n i o n a wśród mas pracujących n a z w a podatku kawalerskiego. Natomiast popularna n a z w a dodatku rodzinnego brzmi „ c y c k o w e " . „Przekrój" X 57 B Ż D I U N G W A - d z i e w c z y n a głupia lub marudna, ( u c z n . ) W a r s z a w a 7 4 , Urban, Zanim C E P E L I A D A - impreza folklorystyczna zorganizowana przez Cepelię, zwł. w latach siedemdziesiątych pod Pałacem Kultury w Warszawie. W latach osiemdziesiątych s ł o w o pogardliwe, oznaczające kiczowatą imprezę, fałszywy patos, tanie efekciarstwo. (...) reportaż filmowy pokazuje sprawiedliwie zarówno prawdę jak i hucpę, mistyfikację, o cepeliadzie nie wspominając. (O w i z y c i e polskiej delegacji w Narviku) „Polityka" VI 9 0 Być może dziennikarze zagraniczni byli oczarowani polskim folklorem. J a żyję tu, wśród krajowej Cepeliady, (o wystąpieniach L e c h a Wałęsy) G W VI 90 C H E V R O L E T A R I A T - „proletariat" jeżdżący służbowymi chevroletami. ( W a r s z a w a ) „Przekrój" IX 57 C H Ł O P A K M O Ż E N I E M I E C RĘKI, B Y L E N I E BYŁ K A L E K Ą - z a s ł . od rozmawiających w tramwaju nastolatek. W a r s z a w a 6 5 C H Ł O P J A K D Ą B , J A J K A J A K Ż O Ł Ę D Z I E - z lekceważeniem o męż­ czyźnie wielkiej postury, ale małej aktywności seksualnej. Zasł. N o w y Sącz, V 72 C H Ł O P T O N I E K R O W I O G O N , ŻEBY C A Ł E ŻYCIE NA J E D N E J D U P I E LEŻAŁ - z uznaniem o mężczyźnie, który porzucił żonę i przeprowadził się do innej kobiety. Zasł. r o z m o w a przekupek na bazarze, W a r s z a w a - O c h o t a , lato 6 2 C H O D Z I Ć - Moja córka (lat 1 7 ) przyswoiła sobie a r c y - c u d n y zwrot: „ o n z nią c h o d z i " , „oni ze sobą c h o d z ą " itp. Wydaje mi się, że jest to jedno z najpaskudniejszych wyrażeń, odziedziczonych po drobnomieszczańst­ wie. „Przekrój" X 5 5 C H O D Z I Ć N A B O J K Ó W - Nie miałem jeszcze osiemnastu lat, jak zacząłem chodzić „na b o j k ó w " - m ó w i Roberto, dwudziestoparoletni chłopak o urodzie t y p o w e g o południowca. (...) Zacząłem chodzić „na b o j k ó w " , bo słyszałem, że można na nich nieźle zarobić... Początki były trudne. Zaczynałem jako „cichodajka". KurPol I 8 7 C H O D Z I Ć W Z A M I A R A C H - C o kupić na imieniny koleżance, z którą chodzę w z a m i a r a c h ? „Przekrój" XII 5 5 C H O M Ą T - pogardliwie o człowieku ze w s i , najczęściej w formie: ty chomącie, te chomąty. Zasł. W a r s z a w a , Kraków, lata sześćdziesiąte-siedemdziesiąte C H O M Ą T O - biustonosz. Zasł. W a r s z a w a , V 6 3 C H O R A N A C Z E R W O N K Ę - o gazecie np. z 1 maja lub 2 2 lipca, na którą zużyto wiele czerwonej farby. Zasł. w drukarni. W a r s z a w a 6 2 C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y - typ ikonograficzny, występujący m a s o w o w polskiej rzeźbie ludowej: Chrystus siedzący, najczęściej półnagi, zgar­ biony, z g ł o w ą wspartą na dłoni, o dramatycznym wyrazie twarzy. J e s z c z e przed II w o j n ą ś w i a t o w ą określenie C h . f. wyparło inne regionalne n a z w y (np. Święta Turbacyja) i weszło w p o w s z e c h n e użycie. Po wojnie, zwł. w latach siedemdziesiątych, motyw C h . f. powielany w tysiącach e g z e m p ­ larzy o b. nierównej wartości artystycznej, wszedł do kultury m a s o w e j , c o natychmiast znalazło s w o j e odzwierciedlenie w m o w i e potocznej. P o j a w i ­ ły się określenia ironiczno-protekcjonalne: Frasobliwiec, Frasobliwy, Frasulek, Frasuś. W miarę, jak C h . f. przestawał spełniać funkcje religijne, a stawał się s w e g o rodzaju godłem kultury neoludowej, zaczęto pomijać s ł o w o „Chrystus" lub stosować infantylne zdrobnienie „Chrystusik", które jakby brało w cudzysłów religijne pochodzenie m o t y w u . Chrystus frasob­ liwy, Chrystusek lub Chrystusik w polszczyźnie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych jest także ironicznym określeniem mężczyzny ok. trzydziestoletniego, z brodą, o a s c e t y c z n y m wyglądzie. W pierwszej p o ł o w i e lat pięćdziesiątych wyrzeźbiono w Polsce setki popiersi, g ł ó w i posągów ówczesnych w o d z ó w . Wśród nich m.in. „ S i e ­ dzący S t a l i n " , n a z y w a n y później „Stalinem frasobliwym" Aliny S z a p o c z nikow (...) G a z W y b VII 9 0 C H U J I W A N A G R O Ź N E G O - Pałac Kultury i Nauki w W a r s z a w i e . Zasł. W a r s z a w a 5 5 i wielokrotnie w latach następnych. C H U J K A C Z A P A - ironiczne przekręcenie nazwisk Hupka, Czaja (czołowi rewizjoniści z a c h o d n i o n i e m i e c c y ) , wyrażające pogardliwy sto­ sunek do nadużywania niemieckiego straszaka przez oficjalną propagandę. Zasł. W a r s z a w a XI 8 4 C H U J Ó W K A - czarna, s z t y w n a w a l i z e c z k a - n e s e s e r , modna w latach osiemdziesiątych ( p o n i e w a ż jest atrybutem chuja, tj. mężczyzny, którym się pogardza). Zasł. W a r s z a w a IX 8 8 C H W I L Ó W K A - J a k się Panu gra scenę miłosną z aktorką, której Pan nie lubi? - Oj, wtedy muszę włożyć w grę wszystkie moje umiejętności aktorskie - jest bardzo trudno. Natomiast z aktorką lubianą jest ł a t w o i... przyjemnie, ale istnieje niebezpieczeństwo przeniesienia tej s c e n y poza teatr, a na ogół takie związki są krótkotrwałe: to „ c h w i l ó w k i " . „ V e t o " , 111 8 6 C I E K A W S K A T U F T A - niecodzienna, atrakcyjna d z i e w c z y n a . Wars z a w a - P r a g a , „Przekrój" VI 5 7 C I E M N I A K I - S p r a w a dostała się w ręce ciemniaków, wyposażonych w absolutną, monopolityczną w ł a d z ę . ( W ł . Gomułka cytuje St. Kisielews­ kiego, przemówienie w Sali Kongresowej P K i N , 19 III 6 8 ) . T L 21 III 6 8 50 C I E M N I C - Ciemni n a z w i s k o , znaczy się leci na pojedynczy numer. M o ż e mężatka? Tyrmand, Z/y CIĘŻKO P R Z Y S T O J N Y - ironicznie o chłopcu, który stara się olśnić d z i e w c z y n y swoją urodą, elegancją. Zasł. wielokrotnie W a r s z a w a , Łódź, Kraków, od 5 5 r. C I O C I A P R Z Y J E C H A Ł A - Dziś nie, dziś ciocia przyjechała. ( D z i e w ­ czyna informuje przez telefon s w e g o chłopca, że ma menstruację) Zasł. Warszawa V 70 C l O T KA R E W O L U C J I - Ciotka rewol ucj i była kiedyś działaczką z przed w o j e n n y m stażem, pomagała więźniom w ramach organizacji M O P R , sama wiele wycierpiała, w o j n ę spędziła na ogół na emigracji, znajdując się i działając czasami w cieniu L a m p e g o , Minca, Berlinga czy Sokorskiego, a po w o j n i e - gdzieś do p o l o w y lat sześćdziesiątych - sama niejednokrot­ nie zajmowała jakieś s t a n o w i s k o , od departamentu w y d a w n i c t w po znacznie gorsze departamenty. Były nawet takie, które oba te zaintereso­ w a n i a łączyły, np. Luna Bristigerowa po odejściu z M B P próbowała s w y c h sił w literaturze pięknej. Były to niewiasty o męskich zainteresowaniach, pasjonowały się polityką, czasami ze z g u b n y m dla niej i dla nich skutkiem i śledziły uważnie ruchy kadrowe. Passent, „Polityka" XI 8 5 W latach pięćdziesiątych Polską rządziły ciotki rewolucji. Proszę mnie nie poprawiać. J a w i e m , że w szkołach uczą, iż władzę s p r a w o w a l i wtedy Bierut, Cyrankiewicz albo Różański. Ale naprawdę wszyscyśmy podlegali bezapelacyjnie ciotkom rewolucji. Były to panie w średnim w i e k u , ale jeszcze nie stare, choć zdarzały się wśród nich i staruchy pamiętające jeszcze Lenina, na ogół niezbyt urodziwe, choć bywały i niebrzydkie, a nawet z pewnymi skromnymi pretensjami męsko-damskimi. Były z a ­ zwyczaj czarniawe, przy kości, krótko ostrzyżone, energiczne, z d e c y d o w a ­ ne w o d r u c h a c h , rozkochane w marksiźmie-leniniźmie i fanatycznie o d d a n e w ł a d z y ludowej. W większości pochodziły z plutokratycznych d o m ó w żydowskich i miały już za sobą pewien staż w przedwojennej partii komunistycznej. Każdy z nas musiał się zetknąć s w e g o czasu z taką działaczką. Siedziały one w gabinetach Komitetu Centralnego, w zakąt­ kach Ministerstwa Bezpieczeństwa, w salkach kolaudacyjnych kinemato­ grafii. A także w skromnych pokoikach w y d a w n i c z y c h c z y redakcyjnych. Konwicki, Nowy Świat Zwinogrodzka powtarza w i ę c cykl polityczny o w y c h zetempówek, które - gdy dorosły - zostawały ciotkami rewolucji, a gdy przerosły, stały się ciotkami kontrrewolucji. „Polityka" IX 86 C I O T K A S O L I D A R N O Ś C I O W A - Z n a j o m a , która pracuje w radiu m ó w i : „Czuję się teraz o wiele gorzej niż w roku 8 2 . T k w i m y w tych s a m y c h klatkach c o kiedyś, tylko teraz w p u s z c z o n o tam stado rozhisteryzowanych solidarnościowych ciotek". Nie inaczej m ó w i ą inni pracujący od d a w n a lub od wczoraj w radiu i telewizji. Charłamp, „Kultura" IV 9 0 C I P A K R U C Z K O W E J - ludowa n a z w a Pomnika C z y n u R e w o l u c y j n e g o na Rondzie P K W N w R z e s z o w i e (proj. Marian K o n i e c z n y ) . Zasł. wielokrot­ nie od p o ł o w y lat siedemdziesiątych, Rzeszów ( W ł a d y s ł a w Kruczek w latach siedemdziesiątych był I sekretarzem KW P Z P R w R z e s z o w i e , jego żona Zofia przewodniczyła W o j e w ó d z k i e j Komisji Kontroli Partyjnej P Z P R w R z e s z o w i e ) C I U L W E S E L N Y - chłopak, który nieproszony przychodzi na w e s e l e . Zasł. J o r d a n ó w , I 8 5 (odpowiednik żeński: dziennikarka) C Y R K S T A L I N A - 1. O d czasu stworzenia tak z w a n e g o R u c h u Pokoju jeździ po świecie przedsiębiorstwo w i d o w i s k o w e , z w a n e potocznie w W a ­ rszawie Cyrkiem Stalina. Obsługuje kongresy, zjazdy, festiwale młodzieży, nawet imprezy artystyczne. Kilkudziesięciu internacjonałów występuje w zmiennych rolach, zależnie od potrzeb. Przedstawiciele Hondurasu, Portugalii i J e m e n u zdają się w s z y s c y pochodzić ze Z ł o c z o w a i jest w tym jakaś logika: absolwent komunizmu z ulicy S m o c z e j czy Gęsiej lepiej załatwi c o trzeba, niż autentyczny peon czy muzułmanin: inna inteligencja, inne przystosowanie, zrozumiała psychika, w y p r ó b o w a n a fachowość. Tyrmand, Dziennik 2. W rzeźbie Aliny S z a p o c z n i k o w zadumany Stalin, a w o k ó ł niego tłumy postaci, który ktoś nazwał „cyrkiem Stalina". Z w o ż o n o do Kozłówki te „dzieła" przez lata. T y g R o l „ S " X 8 9 C Z A R N A K O M U N A - kler. Zasł. N o w y Sącz V 86 C Z Y S T A K A R T A P O S T R O N I E S U K C E S Ó W - eleganckie sformułowa­ nie s p r a w o z d a w c y sportowego w o b e c z a w o d n i k a radzieckiego, który był nieudolny, tv II 8 8 D A C Z A W G Ó R A L S K I M S T Y L U - D a c z a w góralskim stylu to szczyt dobrego smaku, w i ę c dacze takie stoją nawet daleko od gór, na przykład na Mazurach, a cieśle z Harkabuza, C i c h e g o c z y O c h o t n i c y jadą gromadnie stawiać je bogatym ceprom. T e r a k o w s k a , Próba D A C Z O W N I K - W „salonie" w s i jest krzyż z pięknie rzeźbionym świątkiem (są tu d a c z e kilku artystów), a na środku, pod daszkiem - pompa. Na ławeczce okalającej daszek z a w s z e ktoś siedzi: starszyzna grzejąca kości, kawalerka i d a c z o w n i c y stale zajęci udoskonalaniem s w y c h posiadłości. G a z W y b VI 9 0 D E G O L Ó W K A - c z a p k a męska na wzór kepi, modna po w i z y c i e gen. de Gaulle'a w Polsce w 1 9 6 7 r. Twórcą tej mody był czapnik krakowski Stanisław Krajewski D E M O K R A T K A - limuzyna, przydzielona do użytku służbowego kiero­ w n i k o w i urzędu w z g l . instytucji p a ń s t w o w e j , słowo popularne bezpośred­ nio po wojnie, dziś już rzadko używane. „Przekrój" VI 57 D O C H A M I A C - J e d n a na mnie wrzeszczała, a druga stała z boku i dochamiała. ( U c z e ń o reprymendzie, jaką dostał od d w ó c h nauczycielek.) Zasł. w autobusie, W a r s z a w a III 8 8 �D O L A R Y - Rysunki dzieci - pacjentów Instytutu Pediatrii Akademii Medycznej w Krakowie (szpital w Prokocimiu). „ D o l a r a m i " o b d a r o w y w a ­ ni są goście kliniki, oficjalne delegacje itp. T P XII 8 7 D O M P R Z E D P O G R Z E B O W Y - d o m księży emerytów. Zasl. od księdza, Kraków II 8 9 D O M Ś W I A D O M E G O M A C I E R Z Y Ń S T W A - żeński d o m akademicki przy ul. Kickiego w W a r s z a w i e . Zasł. od taksówkarza, jesień 61 D O P I N G C I Ą Ż O W Y - W ostatnim czasie pojawiło się pojęcie „ d o p i n g u c i ą ż o w e g o " rozumiane jako „zapładnianie" zawodniczki w określonym terminie przed z a w o d a m i , aby podczas startu wykorzystać jej naturalne, wyższe predyspozycje fizyczno-biologiczne, a po z a w o d a c h bez skrupu­ łów przerwać rozwój płodu. „ D o p i n g c i ą ż o w y " znajduje z a s t o s o w a n i e również w naszym kraju. G K I 8 9 D O S T A Ć J O B L A - o władzy, po otrzymaniu Nagrody Nobla przez L e c h a Wałęsę 10 XII 8 4 D U P Y S P A L O N E - popularne określenie kabaretu Miry Zimińskiej i L u d w i k a Sempolińskiego „ D u b y s m a l o n e " , W a r s z a w a 4 8 D Y K T A T U R A C I E M N I A K Ó W - S k a n d a l i c z n a dyktatura ciemniaków w polskim życiu kulturalnym (Wł. Gomułka cytuje St. Kisielewskiego, przemówienie w Sali Kongresowej P K i N , 19 III 6 8 ) T L 21 III 6 8 C z y myślisz, że dyktatura ciemniaków słończyła się? - pyta mnie jeden z uczestników Pomarańczowej Alternatywy. Zaskakuje to historyczne określenie ( 1 9 6 8 ) , przywołane przez dwudziestolatka, ale nie zaskakuje reakcja na c i e m n i a c t w o złośliwym śmiechem i kpiną. KultNiez III 8 8 D Z I A D E K M I K O Ł A J - forma pośrednia między „ Ś w i ę t y M i k o ł a j " a „Dziadek M r ó z " . P K F XII 4 8 D Z I A D E K M R Ó Z - R a n o w łazience d w i e interesujące wiadomości od golących się. J e d n a o w o j e w ó d z k i m okólniku regulującym urzędowo o b c h ó d tzw. choinki noworocznej dla dzieci i zgodnie z tymże, Dziadek Mróz, czyli św. Mikołaj, który wstąpił do partii, powinien po rozdaniu prezentów o p o w i a d a ć dziatwie bajeczki o przyjaźni polsko-radzieckiej. Tyrmand, Dziennik D Z I E L N I C A W I L L O W A - Na każdym grobie n a z w i s k o i imię jak w i z y t ó w k a na drzwiach mieszkania. T e same n a z w i s k a noszą mieszkańcy w pobliskim T u c h o w i e i okolicy. N o w ą część cmentarza nazywają dziel­ nicą w i l l o w ą ; istotnie przypomina miniaturową osadę tych, którzy wcześ­ niej mieszkali niedaleko stąd, gdzie w i d a ć wieże i d a c h y d o m ó w . G К XI 8 5 E D E N - Na Boże Narodzenie rodzina postawiła na balkonie migocącą żarówkami choinkę. (...) Wieś powiedziała: Eden robią sobie z d o m u , żeby się świeceniem wyróżnić. „Polityka" IV 8 7 (po serialu tv Powrót do Edenu) E U F O R I A P E S Y M I Z M U - Pomimo sytuacji jaka jest nie powinniśmy popadać w euforię pesymizmu. (Z w y p o w i e d z i działacza l u d o w e g o ) PR 8 9 F L I Z Y „ R Ó Ż O W A C H M U R K A " S P R Z E D A M - ogłoszenie G K V 8 5 F O T O T A P E T A - Artysta malarz maluje widoki a la „Fototapeta". Ogłoszenie G K VII 8 5 G A D Z I E E C H O - „Gazeta K r a k o w s k a " , „Dziennik Polski" i „Echo K r a k o w a " połączone w jedną gazetę po ogłoszeniu stanu w o j e n n e g o . Zasł. Kraków I 8 2 H E R B A T A G Ó R A L S K A - Dla tzw. niepoznaki trzej p a n o w i e dostarczoną w ó d k ę spożywali zmieszaną z herbatą. Lecz ich widok niezbicie świadczył, że była to herbata z w a n a potocznie góralską - w z m o c n i o n a ! D P IX 86 I K O N O S T A S - Ordery. W upalne południe na ulicy spotykam mężczyzn zakutych w czarne p o d n i s z c z o n e garnitury z „ikonostasem". (...) Bohater­ s t w o sprzed czterdziestu lat procentuje w kolejkach. P W A „ S " XI 8 8 I N T E L I G E N C J Ę D Z I E L I M Y NA K A T O L I C K Ą I W R O D Z O N Ą - zasł. Krosno V 8 9 J E C H A Ć D O W A R S Z A W Y P R Z E Z Ł Ą C K O - jechać załatwić jakąś sprawę w e władzach centralnych, biorąc jako ł a p ó w k ę śliwowicę łącką. Zasł. wielokrotnie N o w y Sącz, lata sześćdziesiąte, siedemdziesiąte J E Z I O R A N Y - w a r s z a w i a c y pochodzący ze w s i . (...) W a r s z a w i a c y n a p ł y w o w i , c i , o których kołtuneria stołeczna m ó w i „Jeziorany". Ż W XII 7 3 (aluzja do powieści radiowej „ W J e z i o r a n a c h " ) J U H A S A L I A - (...) warto wspomnieć o (...) góralskich juvenaliach z w a n y c h „juhasaliami". D P IV 8 8 K L A W O S I K - W Zakopanem przed wielu laty p o s t a n o w i o n o w y b u d o ­ w a ć szalet miejski. Sporo wesołości w y w o ł a ł konkurs na jego nazwę. Zwyciężyła n a z w a „Klawosik", nawiązująca d o tatrzańskiej siklawy. J e d ­ nak szaletu miejskiego nie z b u d o w a n o , gdyż rzecz cała rozbiła się o wyraz architektoniczny tego przybytku. D P I 8 6 K L E R Y C K I Z E S P Ó Ł M U Z Y C Z N Y „ G I T A R Y N I E P O K A L A N E J " - Fot. w gablocie kościelnej, Kielce, lato 8 4 K N A J P A - Ale Krawczyk drażnił, to prawda. Jakoś tak prowincjonalnie prezentował się w czarnym s m o k i n g u , w śnieżnobiałej koszuli i podgiętymi rogami kołnierzyka i o b o w i ą z k o w e j czarnej muszce. Ten styl ma s w o j e króciutkie określenie: „knajpa." „Reporter" I 8 9 K O L C Z Y K O W A Ć - W e wrześniu 1 9 8 3 zostały zniesione kategorie artystyczne, żeby nie „kolczykować" w y k o n a w c ó w . „Polityka" VI 8 5 K O N F E R A N S J E R Z Y - z a w o d o w i m ó w c y , którzy obiecują załodze złote góry, lecz nie chcą dopuścić do żadnych zmian. Oczywiście nie myślą także realizować obietnic. Określenie t y p o w o żerańskie. D z i e w a n o w s k i , „ Ś w i a t " X 56 K O N S E R W A T O R I U M - T o w y j a z d o w a rzeczywistość: nie chcesz cierpieć głodu a uszczknąć coś z diety, bierz jedzenie ze s o b ą - c h l e b , masło, żółty ser, podsuszoną kiełbasę, zupy w proszku, przede wszystkim konserwy ( w żargonie muzyków konserwatorium - walizka pełna konserw). D P I 8 9 K O Ś C I E C W Y S T Ą P I E Ń - T o w a r z y s z e , jest próba, by te tezy, które my w a m prześlemy, traktować jako kościec wystąpień i uzupełniać s w o i m i lokalnymi o c e n a m i , b o w i e m my w a m możemy dać tylko ogólnokrajowy przekrój sprawy. I prośba taka byście nie z a w s z e byli w wystąpieniach w pełni w zgodzie z A d a m e m M i c k i e w i c z e m , używali s ł o w n i c t w a konkret­ nego, jasno określającego i d o s a d n e g o w stosunku do tych elementów. (Z telekonferencji КС P Z P R 26 VI 7 6 po o d w o ł a n i u decyzji o p o d w y ż c e c e n ) „Polityka" V 9 0 K R O C Z E M D O S O C J A L I Z M U - pseudohasło Ligi Kobiet. Zasł. War­ szawa 54 K U C Z K A - W czasie swej kontrolowanej współpracy z władzą miewał Stępniak tzw. momenty. Przychodzi np. rano d o biura, a tu już goździki, oficjele łap go pod pachy i pod pomnik, bo jakaś rocznica. - Ten pomnik - w y j a ś n i a - s p e c j a l n i e z b u d o w a n o przy kościele, tak, by młodzież, którą się tu spędza, musiała stać tyłem do g ł ó w n e g o ołtarza; zresztą to pomnik nad niczym, nikt tu nie leży; ludzie nazywają go „kuczka" (bo napis się zaczyna od słów „ku c z c i . . . " ) . T y g S o l IX 8 9 K U L T U R O W Y - U nas po w o j n i e w p r o w a d z o n o u c z o n k o w a t y termin „kulturowy": „kulturalny" to ktoś, kto o d z n a c z a się kulturą, natomiast „ k u l t u r o w e " to coś, c o się do kultury odnosi. Ale przecież w takim razie należałoby i kulturalnego attache przemianować na „ k u l t u r o w e g o " . S a n dauer, „Polityka" VII 8 8 K U R W Y D L A L U D U - T y s i ą c e plakatów s y g n o w a n e było przez M i ę d z y miastówkę Anarchistyczną, tę sarną organizację, która przed kilku t y g o d ­ niami zaatakowała g m a c h byłego КС P Z P R , siedzibę „Solidarności", w końcu zaś wdarła się do e k s k l u z y w n e g o hotelu „Viktoria" z okrzykiem „K... dla ludu", w y w o ł u j ą c popłoch wśród zebranych tam „panienek". G K II 9 0 L A W S T O R A N T - Karane jest jednak sutenerstwo, czyli czerpanie zysku z nierządu przez mężczyzn z w a n y c h ostatnio lawstorantami. „Polityka" III 87 (film Love story, amerykański melodramat o treści zbliżonej do naszej Trędowatej, wyświetlany był w Polsce w połowie lat siedemdziesiątych, bijąc wszelkie rekordy popularności) LECIEĆ K O N T U R E M - Brygada doszła do niesamowitej w p r a w y . W y m a l o w a n i e hasła naprzeciwko komitetu partii lub olbrzymich karykatur, czy haseł w rodzaju „telewizja kłamie" z a j m o w a ł o im dosłownie minuty c z a s u . Błażek, jako szef i złota rączka, leciał konturem, reszta młodzieży, dla której praca z nim była przygodą, wypełniała w s k a z a n e przez niego pola farbą. Mur, Dziennik LINIA D O B R O B Y T U S T R Z E L A W GÓRĘ informacji z obrad Sejmu E x p W i e c z , VII 5 0 , tytuł L I N I O W C Y - Za elitę wśród m u z y k ó w r o z r y w k o w y c h uznawani są „liniowcy". O p a n o w a l i najbardziej e k s k l u z y w n e statki świata (...) pływają­ c e po gorących morzach (...) od Śródziemnego po Karaibskie. „Polityka" XI 8 5 L I T E R A C C Y S I E R Ż A N C I - L i t e r a c c y s i e r ż a n c i , jak Putrament i Kierczyńska, nakazują pisać o wiośnie i miłości. U r z ę d o w e zaprawianie się i urzędowa miłość są współczynnikami dialektycznie wzrastającego d o b ­ robytu, przynajmniej w statystykach g o s p o d a r c z y c h . Tyrmand, Dziennik L I T E R A C K I O D P U S T - kiermasz książek. Zasł. W a r s z a w a V 6 2 L I T E R A T M A R Y J N Y - W odróżnieniu od s w y c h k o l e g ó w J a r e c k i e g o i T y m a , którzy antykomunizmu nie pokrapiali święconą w o d ą Ernest Bryll, na poprzednim etapie u k o c h a n y poeta w ł a d z , wystąpił jako literat katolicki i maryjny. Stan w o j e n n y określił on jako współczesne ukrzyżowanie Chrystusa. Urban, D P I 86 L O D Y P A S I A K - Mnie osobiście bardzo żenuje, kiedy słyszę, że w K a t o w i c a c h sprzedaje się ulicznie „Lody Pasiak" lub że w p e w n y m dansingu występuje pieśniarka, którą reklamuje się jako „uroczą Oświecimiankę, Lolę X . " Waldorff, „Przekrój" V 4 7 L U D O Ź E R K A - Ale nie jedynie salmonella gastronomiczna korzysta z urlopowego s e z o n u . J e s t jej odmiana estradowa: lato to c z a s koncertów, recitali, szemranych imprez, i m p r o w i z o w a n y c h składanek i t u r n u s o w y c h popisów. Byle „ludożerka" była na w i d o w n i (tak pieszczotliwie n a z y w a się publiczność) lub nawet nie przyszła, lecz obrotny organizator wcisnął jej bilety. „Polityka" VIII 8 7 Ł A P A N K O W A I M P R E Z A - Słuchajcie, tam siedzi tłum mężczyzn w ko­ żuchach! Prawie w s z y s c y śpią! (...) Wyjaśniło się, że to łapankowa impreza dla n o c n y c h stróżów. W celu z a p e w n i e n i a stuprocentowej frekwencji polecono im zjawić się prosto po pracy. Grodzieńska, Wspomnienia Ł A T W I E J D U C H A Ś W I Ę T E G O Z A O G O N E K Z Ł A P A Ć - o nieobecnym dyrektorze. W a r s z a w a 6 5 , zlk Ł O W I C K I P A S I A K K U L T U R Y - Nie m ó w i ę w tej chwili o tym, jak ten interwencjonizm powinien wyglądać, czy powinien to być ó w „łowicki pasiak kultury", wymyślony ongiś przez jednego z niemądrych sekretarzy, złożony z lokalnych chórów, orkiestr strażackich i świetlic (...) „Polityka" IX 8 9 Ł U P U C U P U D I S C O - R o z p o c z y n a się bal, który potrwa gdzieś do 9 rano. Oczywiście, jak na prawdziwy bal przystało, muzyka grana jest na ż y w o , nie jakieś tam łupucupudisco... D P II 86 M A D O N N A R W P G - p r z e z w i s k o Maryli R o d o w i c z . Zasł. W a r s z a w a V 8 8 M A L B O R K - d z i w a c z n y n o w y dom o możliwie największej ilości krzywizn, gzymsów, fantazyjnych a niefunkcjonalnych ozdób. „ N a tej ulicy są s a m e malborki". Zasł. Suwałki lato 8 9 M I E Ć P O D S O B Ą - Podejmował nas wiceprezydent Stanisław Bielecki, dziennikarz z z a w o d u , mający pod sobą sprawy kultury i oświaty. G K I 8 6 51 �M I E S Z K A N I E W S T Y L U G Ó R A L S K I M - Mieszkanie własnościowe ( P r o k o c i m ) urządzone w stylu góralskim - sprzedam. D P III 8 6 M N I E J N I Ż Z E R O - Nawet c h y b a sam autor słów piosenki Mniej niż zero, Andrzej Mogielnicki, nie przypuszczał, że stanie się on wręcz przysłowiowym określeniem chały czy miernoty. KurPol V 8 7 M O M E N T Y - s c e n y erotyczne w filmach. Film bardzo c i e k a w y , rzecz jasna dla w i d z a , który szuka w kinie nie tylko „mordobicia", „ m o m e n t ó w " , dreszczyku emocji, taniej rozrywki, ale również odrobiny refleksji. D P I 8 6 (także: gołe baby) M O T Y L - U w a g ę zwracało siedem starszych wieśniaczek, ubranych w stroje l u d o w e . Trzymały one na patykach tzw. motyle (czyli m ó w i ą c po dzisiejszemu - transparenty) z napisami „Solidarność" (...) T y g S VI 8 9 N A K A P U Ś C I E D R O B N E LIŚCIE / N I E D A J D U P Y K O M U N I Ś C I E / B O J A K M I N C SIĘ O T Y M D O W I / T O C l D U P Ę U P A Ń S T W O W I / - zasł. W a r s z a w a - P r a g a , 4 9 . Trawestacja znanej piosenki ludowej „ N a kapuście drobne liście, nie daj buzi organiście, organista porachuje, ile razy pocałuje", śpiewana w c z a s a c h „ b i t w y o handel". N A K A R P I A - Wydarzenia szły zgodnie ze scenariuszem. Pociąg się wtoczył. Przywódcy powitali się pocałunkami „na karpia" i uściskiem „na misia". KurPol IX 8 7 (opis wizyty Waltera Ulbrichta w W a r s z a w i e , IX 6 3 ) N A L E Ż Y K O N S U M O W A Ć D O B R A K U L T U R Y - z w y p o w i e d z i działacza partyjnego średniego szczebla, PR VII 8 4 N A M A Ł P Ę - Należy ze szczególną ostrożnością odnosić się do p o c h w a ł w y p o w i a d a n y c h przez osobników, którzy obsługiwani są przez ekspedien­ t ó w , rzemieślników, urzędników itp. na tzw. małpę; to z n a c z y tych, których twarze znane są z telewizji, filmu i działalności publicznej, ponieważ zachodzi o b a w a , iż ich traktowanie jest w y j ą t k o w e , podyktowane roz­ głosem, popularnością itd. KiŻ VII 8 8 N A P S Z C Z E L E N I E W O J E W Ó D Z T W A - liczba pszczelich pni w w o j e ­ w ó d z t w i e . Napszczelenie w o j e w ó d z t w a wykazuje tendencję wzrostową. G K XI 8 4 N A S I L A J Ą SIĘ O B J A W Y Z R O Z U M I E N I A - PR VIII 8 4 N I E D O P C H N I Ę T A - d z i e w c z y n a postrzelona, która głupio się z a c h o w u ­ je, dziwnie reaguje z p o w o d u kompleksów seksualnych. Zasł. W a r s z a w a VI 85 N I K I F O R - prymityw, ciemniak, człowiek podejmujący działalność publiczną bez f a c h o w e g o przygotowania. Zasł. wielokrotnie w różnych częściach Polski od 60 r. Nikifor ekonomii - o Wł. Gomułce, po jego enuncjacji, że eksport powinien być opłacalny. Zasł. Z a k o p a n e 6 9 Nikifor p o l i t y c z n y - o L.Wałęsie. Za pierwszym razem oburzyłam się, gdy ktoś młody powiedział: gawędzi Nikifor polityczny. Za drugim razem i ja odniosłam takie wrażenie. G a z W y b VI 9 0 Nikifor polityki - Nawet jeśli za radą Marcina Króla z e c h c e m y oddać politykę w ręce f a c h o w c ó w , sami musimy stać-się przedtem ekspertami, aby odróżnić f a c h o w c ó w od pieniaczy, aferzystów i n a w i e d z o n y c h nikiforów polityki. Tyg „ S " VII 8 9 Nikifor zarządzania - Kim ma być dyrektor A n n o Domino 8 7 ? (...) Profesjonalistą c z y Nikiforem zarządzania? KurPol IV 8 7 Nikiforyzm techniczny - O s s o l i n e u m w y d a ł o w c h u d y m nakładzie znakomitą pracę Bożenny Józefowicz Inżynierowie - twórcza kadra gospodarki narodowej. Praca stanowi szczęśliwe połączenie chłodnej analizy naukowej z publicystycznym nerwem (takie są np. sformułowania o „nikiforyzmie t e c h n i c z n y m " ) . „Polityka" X 8 7 N O W O S R E B R Z A N K A - c i u p a g a , spinka nowosrebrzanka (dawniej: a l p a g o w a ) ; słowo l a n s o w a n e przez Cepelię. J e j p r a c o w n i c y uznali, że „ a l p a g a " brzmi zbyt o b c o jak na sztukę ludową. Zasł. Z a k o p a n e VI 8 5 O B S Z C Z Y M U R S T W O - J u r y kierowane przez J a n a Poprawę w s w o i m k o ń c o w y m w e r d y k c i e podkreśliło też, że s t a n o w c z o potępia w p r o w a d z a ­ nie „ e l e m e n t ó w o b s z c z y m u r s t w a do szeroko pojętej kultury studenckiej" (...) G K VII 86 O G R Y Z K I - Najwięcej jest w D e s a c h obrazów. Niestety, są to g ł ó w n i e tzw. ogryzki. Przeważają nie podpisane obrazy z okresu międzywojennego (...) KurPol XII 8 8 O N D U L O W A Ć - Wczoraj wysłałem d o Krakowa fragment moich z i m o w y c h notatek. Żadnych zmian, skreśleń czy poprawek. Byłoby to próbą o n d u l o w a n i a tekstu, który powstawał w szczególnych okolicznoś­ c i a c h i w szczególnym napięciu d u c h o w y m . Szczypiorski, Z notatnika O R G A Z M N A S Ł O D K O - m i n a piosenkarki p o d c z a s śpiewania piosenki miłosnej, styl śpiewania piosenki miłosnej. Zasł. od pracownika tv, Warszawa 69 O R K I E S T R A Z C H M I E L N E J - Wczoraj na p o d w ó r k u była orkiestra. T a z Chmielnej - powiedziała Lidka. - Z R u t k o w s k i e g o - poprawił ją Rysiek. - Ulica może sobie być R u t k o w s k i e g o , ale orkiestra jest z Chmielnej! „Świerszczyk" I 8 6 P A Ń S T W O W I Ś W I Ę C I - pojęcie ze sztuki neoludowej. Wybitne po­ stacie, np. Świerczewski, C u r i e - S k ł o d o w s k a , Kopernik, Kostka Napierski jako temat obrazków i rzeźb. Zasł. Sądecczyzna 7 5 (także: Ś W I Ę C I O G Ó L N I - j a k o przeciwstawienie świętych kościelnych) PEŁEN F R E N E T - frenetyczne brawa na koncercie muzyki młodzieżo­ w e j . PR 8 4 P E Ł E N S P O N T A N - s p o n t a n i c z n a o w a c j a na koncercie muzyki młodzie­ ż o w e j . PR 8 4 P I E Ś Ń O Z I E M I N A S Z E J - g ł ó w n e w y d a n i e dziennika tv. Określenie Mariana Brandysa, 76 52 PI K A S Y - popularne określenie w s z e l k i c h dzieł n o w o c z e s n e g o malarst­ w a , rzeźby, a także z d o b n i c t w a o formach dla laika niezbyt zrozumiałych. „Przekrój" VI 57 Znamy w s z y s c y te d w o r c o w e poczekalnie, knajpy na prowincji, szyldy M H D - ozdobione kolorowymi trójkątami. Bez wątpienia - jest to standard, bez wątpienia - chodzi tu o przejaw kultury m a s o w e j . Należy jednak zdać sobie sprawę z tego, że „pikas" na szyldzie sklepu nr 15 w W o ł o m i n i e nie został zamierzony jako produkt „Kultury B " - mass culture, a przeciwnie - j e s t on swoistą odpowiedzią na manifestacje a w a n g a r d o w e g o malarst­ w a . Osęka, Poddanie P I O S E N K I D U S Z P A S T E R S K I E - M i n ę ł o już parę miesięcy od momentu, gdy skrytykowałem na tym miejscu tandetne teksty i melodie wielu tzw. „piosenek duszpasterskich", a do tej pory docierają do mnie e c h a tego narzekania. S k w a r n i c k i , T P I 8 6 P Ł A S K O R Z E Ź B A - pijany do nieprzytomności i leżący na ulicy. „Prze­ krój" II 5 8 P R O G R A M Y N A S Y C I M Y CAŁKOWICIE ROZRYWKĄ - z wypowiedzi szefa rtv. PR VIII 8 3 R O K U W A Ż N E G O O G L Ą D U - Kierownik Wydziału Kultury КС infor­ muje w tym momencie, że ten rok będzie traktowany jako R O K U W A Ż ­ N E G O O G L Ą D U f u n k c j o n o w a n i a instytucji artystycznych w Polsce! D P X85 R O Z P Y L A C Z K U L T U R Y - Pani Helena, kapitalna leśniczyna spod Wałcza, gdzie polując mieszkałem na początku lat pięćdziesiątych, z a g a d ­ nięta raz o to, c z y m się zajmowała przed zamążpójściem, odrzekła zamaszyście, stawiając patelnię z jelenią wątrobą - byłam rozpylaczem kultury w powiecie! - inaczej m ó w i ą c , z torbą publikacji na ramie roweru pedałowała przez wioski i gromady, r o z d a w a n y m drukiem i ż y w y m słowem uświadamiała zebranych c o do znaczenia Dni Oświaty i Kultury, Oszczęd­ ności, akcji s i e w n e j , kongresu pokoju. Dnia Nauczyciela, Górnika, Kobiety, Dziecka, Święta 1 Maja, 2 2 lipca, 7 listopada i w s z y s t k i c h innych dni kalendarzowych. Newerly, Zostało R Z Ą D Ó W K A - Kamerzysta, zapytany przeze mnie, jak będzie ujmował obu gości, powiedział: „ T y p o w a rządowa - każdy siedzi w fotelu i m ó w i s w o j e " . „Polityka" XII 8 8 (o spotkaniu M i o d o w i c z - W a ł ę s a w tv) R Ż N Ą Ć P R Y M I T Y W A - S ł u c h a j pani! O n w c a l e nie ze w s i , przyjechał tu parę lat temu i w P O M robił. J e s t po szkołach, t e c h n i k - m e c h a n i k . Potem rzucił pracę i wziął się za rzeźbę, bo to lepiej popłaca. W lecie nie strzyże się, nie goli, koszulę nosi wypuszczoną na portki, bo g o te głupie miastowe biorą za p r a w d z i w e g o ludowego. Rżnie w i ę c prymitywa tylko po to, żeby podnieść cenę. G К VIII 8 6 S E A N S E Z A R E Z E R W O W A N E - Dzisiaj film dokumentalny z sierpnia ubiegłego roku „Robotnicy 8 0 " , idzie w kilku kinach pod tytułem „Seanse z a r e z e r w o w a n e " . K o n w i c k i , Wschody (także: wszystkie seanse zarezerwowane; zwrot występujący w reper­ tuarze kin w a r s z a w s k i c h , np. w Ź W , gdy decydentom chodziło o to, by film wyświetlano przy pustej w i d o w n i ) S Ł U S Z N Y - Nie wdając się (...) w ocenę, czy surrealizm jest kierunkiem „słusznym" - c h c e m y pokazać Czytelnikom, że prąd ten jest obecnie dość modny. „Przekrój" VI 4 8 S M O R G O Ń C Z Y K - P o l a k - a b s o l w e n t wyższych studiów w Z S R R . Zasł. wielokrotnie w różnych częściach Polski od 61 r. (Akademia smorgońska - żartobliwa n a z w a g ł ó w n e g o ośrodka tresury niedźwiedzi w S m o r g o n i a c h w oszmiańskim powiecie, z którymi o b ­ c h o d z o n o domy po całej Rzplitej i p o k a z y w a n o sztuki przy dźwiękach głośnej muzyki - Kopaliński, S M T K ) S O C J A L I S T Y C Z N Y Z G R Y Z - J a mam jeszcze taki socjalistyczny zgryz, że jak coś złapię, to trzymam. D P V 9 0 S O C S A K R A L I Z M - (...) obecnie obserwuję zjawisko bardzo bliskie socrealizmowi, a m i a n o w i c i e socsakralizm, tzn. modę na k o m p o n o w a n i e wpadających w ucho melodyjek, które mają być muzyką religijną. P e n ­ derecki, „Polityka" XI 8 7 S T O P I E Ń U R U C H O M I E N I A C Z Ł O N K Ó W P A R T I I - Z wszystkich infor­ macji w y n i k a , że stopień uruchomienia członków partii bezpośredniego udziału w akcji wyborczej w y n o s i od 2 0 d o 3 5 % , przy tym ze słów sekretarzy nie bardzo było w i d a ć , jak ta dalsza mobilizacja ma się rozwijać. (List J . Bermana d o B. Bieruta 7 X 5 2 ) „Polityka" VI 9 0 S T R O J E Z B L I Ż O N E D O W I E C Z O R O W Y C H - Tabliczka w szatni kawiarni „Casanovą" w Świdnicy: „ W g o d z i n a c h p o p o ł u d n i o w y c h obo­ wiązują stroje zbliżone do w i e c z o r o w y c h " . „Przekrój" V 6 0 S T Y L I S T A W N I O S K Ó W O D Z N A C Z E N I O W Y C H - Pan J a n e k w wielkiej firmie zajmuje się sprawami socjalnymi. Ponadto jest uznanym stylistą w n i o s k ó w o d z n a c z e n i o w y c h , c e n i o n y m przez dyrektora i fabrycznego sekretarza. G K III 8 6 S Z E R Z E N I E K U L T U R Y W Ś R Ó D M A S P R A C U J Ą C Y C H - Szerzenie kultury wśród mas pracujących o d b y w a ł o się między innymi w ten sposób, że z w a b i a n o podstępem robotników na salę, zamykano ich z zewnątrz na klucz i zostawiano oko w oko z nie mniej od nich przerażonym autorem. Grodzieńska, Wspomnienia S Z T A N D A R O W A I M P R E Z A - Z e s t a w imprez kulturalnych firmowanych przez nowosądecką organizację Z S M P jest bogaty. „Zima s p i s k a " , „ W i o s ­ na o r a w s k a " , „Kumoterska w i o s n a " czy sztandarowa impreza związku: Konfrontacje R u c h u Artystycznego Młodzieży (...) to tylko kilka przy­ kładów przedsięwzięć mieszczących się w w o j e w ó d z k i m kalendarzu kultury, a będących przykładem animatorskiej działalności organizacji w tej dziedzinie życia społecznego. G K X 8 5 �Komisja Narciarska Z G P T T K sprawuje także nadzór nad 7 5 0 km tras narciarskich (...). Sztandarową imprezą jest rozegrany już 3 0 razy Tatrzań­ ski Rajd Narciarski (...) G K X 8 5 S Z Y N K A K O M U N I J N A - zast. Krosno V 89. ( W okresie I komunii św. pojawiły się w sklepach mięsnych na Podkarpaciu 3 - 4 kilowe szynki bez kartek) T A N I E C T E M A T Y C Z N Y - Również w dziedzinie tańca dokonano p e w n e g o przełomu, w p r o w a d z a j ą c po raz pierwszy d o świetlic tzw. taniec tematyczny wyrażający w formach t a n e c z n y c h określone idee. Przy­ kładowy taniec tematyczny pt. „Narada produkcyjna", przygotowany metodycznie przez C R Z Z , pobudził szereg twórczych pomysłów. Między innymi c i e k a w y m przykładem tego n o w e g o rodzaju tańca jest o p r a c o w a n a przez zespół w Zakładach im. Strzelczyka w Łodzi kompozycja taneczna „Spółdzielnia Produkcyjna - N a p r z ó d " i kompozycja wrocławskiego P a f a w a g u „Walczymy o p o k ó j " . ( R o k 1 9 5 3 - Tak miało być z a w s z e ) „Polityka" VI 8 8 T O P I E N I E M A R Z A N N Y - Widziałem topienie marzanny... Ale przecież koło W o ł o m i n a nie ma ani jeziora, ani rzeki... Gdzie było to topienie? - T o p i l i ś m y marzannę w gliniance... Nie bardzo dała się utopić. Padał śnieg z d e s z c z e m . Ale tradycji musiało się stać zadość. U nas dyrekcja przywiązu­ je dużą w a g ę do tradycji. „Polityka" I 86 T Y G R Y S Y B U C H E N W A L D U - Ostatnio wróciła z emigracji grupa czternastu m u z y k ó w , którzy byli więźniami obozu koncentracyjnego w B u c h e n w a l d , a potem założyli zespół jazzowy, nazwali się „Tygrysy B u c h e n w a l d u " i objechali szereg miast na Zachodzie. Waldorff, „Przekrój" V47 V I T O V I A D A - T r w a „Góralska Vitoviada". Dla tych, którzy nie domyślają się c o to za impreza kilka wyjaśnię: jest to zainaugurowany w roku ubiegłym z okazji 4 0 0 - l e c i a W i t o w a i C h o c h o ł o w a cykl imprez o b ­ c h o d z o n y c h - j a k zapewniają organizatorzy - „ N a l u d o w o i sportowo - bez reglamentacji i b e z a l k o h o l o w o " . D P IV 8 8 W C Z A S O W I C Z - G o s p o d y n i , u której teraz mieszkam ( w i o s k a między N o w y m Sączem a Krynicą) ma plany: sprzeda ziemię w c z a s o w i c z o w i . - J a k i e m u w c z a s o w i c z o w i ? - pytam. - A tu, o - pokazuje gospodyni - buduje się jeden z gieesu, tam jeden z urzędu, tam jeden z komendy. Okazuje się, że „ w c z a s o w i c z " to z n a c z y urzędnik z w o j e w ó d z t w a . Wierzbi­ cki, T P VII 8 7 W I E Ś Z A N I K O W A - Hamulka była wsią „ z a n i k o w ą " czyli skazaną na zagładę. Przez dwadzieścia lat nie było tu w e s e l ; młodzi wyjeżdżali. G K IX 87 W P I E R W S Z E J KOLEJNOŚCI M Ł Ó C I M Y ROLNIKÓW DUŻYCH - wy­ p o w i e d ź prezesa kółka rolniczego. PR VIII 8 3 Z A Ł O G A - Publiczność składa się tu głównie z tak z w a n y c h „ z a ł ó g " lub „ k o n t y n g e n t ó w " czyli z w o l e n n i k ó w grających „ k a p e l " czyli zespołów. A często psujące się .'.wiosła" czyli gitary lub „piecyki" - w z m a c n i a c z e - opóźniają zwykle s a m koncert lub p o w o d u j ą długotrwałe przerwy między „ n u m e r a m i " czyli utworami. P S L 88 Z A R O B I Ć K O M U N I Ą - C o zarobiłeś komunią? - R o w e r i piłkę. - A ja z e ­ garek i magnetofon. Zasł. dialog c h ł o p c ó w wiejskich, Sądecczyzna, VI 8 5 Z E T E M P Ó W K A - w ó d k a czysta z czerwoną etykietą. „Przekrój" II 58 Z G R Z Y T Y - Niestety, w sztucznej inseminacji na terenie naszej gminy występują zgrzyty. PR III 8 5 Z N Ę T - S z c z y t e m z n ę t ó w artystycznych było „połączenie p a w i l o n ó w m o t y w e m l u d o w y m " . Kobyliński, Noniusz Z O M O J O W A - wieś N a w o j o w a k. N o w e g o Sącza, gdzie k w a t e r o w a ł o Z O M O . Zasł. N o w y Sącz, lata osiemdziesiąte Z O M O K U C A A M Y B U C A - N a p i s farbą na szosie, M y s t k ó w k. N o w e g o Sącza, IV 8 3 Z O M O L A N D - D o m Chłopa przy pl. P o w s t a ń c ó w w W a r s z a w i e , gdy k w a t e r o w a ł o w nim Z O M O . Zasł. W a r s z a w a III 8 2 Z O M O N U M E N T - W y d a r z e n i e m kulturalnym tygodnia było odsłonięcie pomnika „Poległym w służbie i obronie Polski L u d o w e j " , z w a n e g o także „Ubeliskiem", „ Z O M O n u m e n t e m " , „ U t r w a l a c z e m " albo „ P o m n i k i e m Nieznanych S p r a w c ó w " . P W A V 8 5 Z ostatniej chwili: próbka języka kampanii prezydenckiej M A T K A B O S K A W K L A P I E W A Ł Ę S Y - Dzięki „ M ł o d e j P o l s c e " d o w i e ­ dzieliśmy się, skąd się wzięła Matka B o s k a w klapie L e c h a Wałęsy. „Ten najbardzie znany ze znaczków w klapie wpięli mu nieznani ludzie w czasie strajku sierpniowego w 1 9 8 0 roku w stoczni gdańskiej. Był poświęcony przez prymasa Wyszyńskiego i przywieziony przez delegację, która wróciła z J a s n e j Góry. Wałęsa nie pamięta dokładnie momentu przypięcia znaczka, po prostu zobaczył, że ma go w klapie." Polityka IX 9 0 J e s z c z e inną imprezą towarzyszącą (...) była w y s t a w a plakatu o L e c h u Wałęsie (...); od Matki Boskiej Jasnogórskiej z podobizną Wałęsy w „kla­ pie" po zbliżenie wąsatej twarzy nie mieszczące się w ramach; od błazna po m ó w c ę z z a k r w a w i o n y m gardłem; od promiennego uśmiechu, przywodzą­ c e g o na myśl wizerunki p r z y w ó d c ó w azjatyckich, po grymas debila. T y g G d IX 9 0 Jeżeli Wałęsa odebrał „Gazecie" znaczek „ S " , to ktoś powinien mu odebrać znaczek Matki Boskiej, gdyż jego p o s t a w a nie ma nic w s p ó l n e g o z nauką Chrystusową i z miłością bliźniego. Matka boska by się ucieszyła... G a z W y b IX 9 0 Wałęsa, o d w a l się! Matka B o s k a . Napis na murze, N o w y Sącz, XI 9 0 O b a w i a m się, że prezydent z M a t k ą Boską w klapie doprowadzi d o jeszcze większych podziałów w narodzie niż generał w stanie w o j e n n y m . G a z W y b XII 9 0 P R E Z Y D E N T Z S I E K I E R Ą - Na dziś, gdy zmieniamy system, potrzeba prezydenta z siekierą, z d e c y d o w a n y , ostry, nie certoli się, nie przeszkadza demokracji, ale natychmiast blokuje luki. L. Wałęsa, G a z W y b VI 9 0 Z siekierą w XXI wiek. Napis na murze, Kraków, XI 9 0 W sondażu po pierwszej turze kampanii wyborczej, w której siekiera waliła w grubą kreskę, a s p o d niej uciekały c z e r w o n e mrówki, na pytanie: c z y m przede wszystkim powinien się zająć prezydent, tylko 6 proc. badanych wymieniło rozliczenie nomenklatury. G a z W y b I 91 W I E T R Z E N I E W A R S Z A W Y - N i e przypadkiem c h y b a najbardziej c h w y t ­ liwym sloganem w k o ń c o w e j części kampanii obozu Wałęsy było hasło „wietrzenia W a r s z a w y " . W z b u d z a ł o entuzjazm nieporównanie większy niż wszystkie te w y p o w i e d z i przewodniczącego, w których mówił on o konie­ czności kontynuowania reform r y n k o w y c h , d o k o n y w a n i a wspólnych w y s i ł k ó w dla dobra kraju etc. G a z W y b XII 9 0 Zgodnie z lansowaną teorią „wietrzenia" urzędów i stanowisk, porządki rozpoczął gdański Napoleon od własnego p o d w ó r k a , w y w a l a j ą c z pracy najwierniejszego ze w s p ó ł p r a c o w n i k ó w - Krzysztofa Puszą. Następnie, równie pobożnie, zwolnił bez dania racji obie sekretarki (...) T y g G d XII 9 0 S p o r a część aktywistów z jego obozu zażąda „wielkiego wietrzenia" - W a r s z a w y , Krakowa, Kłodawy i Pcimia. Frustraci, nawiedzeńcy, a w a n ­ turnicy i neoaparatczycy będą się domagać, by U m i ł o w a n y Wentylator Narodu zrobił im miejsce w g m i n n y c h , w o j e w ó d z k i c h i centralnych urzędach p a ń s t w o w y c h , przy czym z a p e w n e apetyty z a i n t e r e s o w a n y c h będą odwrotnie proporcjonalne do kwalifikacji (ta reguła s p r a w d z a się w każdym państwie i w każdym ustroju). G a z W y b XII 9 0 Nieśmiało i uniżenie zgłaszam prośbę, żeby gdańską policją przewietrzyć ulicę Podleśną. Złodzieje obrobili mi samochód. W a r s z a w s k a policja nie daje rady upilnować. G a z W y b I 91 W Ś C I E K L I C A NA P R E Z Y D E N T A - Transparent takiej treści zawisł n a d . ' g ł ó w n y m deptakiem O p o l a , w miejscu, gdzie z a z w y c z a j anonsuje się premiery i festiwale teatralne. Zawisł na tyle w y s o k o , że nie udało się go ł a t w o zerwać. W dniu premiery tytułowy bohater z operetkową p o m p ą zajechał przed teatr wspaniałą limuzyną wśród braw i błysków reflektorów. Polityka XII 9 0 (Wścieklica - z e sztuki St. I. Witkiewicza „Jan Maciej Karol Wścieklica") M A Ł Y B E L W E D E R - Z tzw. M a ł e g o Belwederu w S o p o c i e prezydent Wałęsa wygłosił do narodu orędzie noworoczne. PR I 91 W A Ł Ę S A - C O T E R A Z ? - Dołączam się d o kogoś, kto napisał na plakacie w y b o r c z y m Wałęsy jedno małe słówko: „ c o " . W niedzielę na Marszałkow­ skiej wisiały plakaty: „Wałęsa - teraz". W poniedziałek napis głosił: „Wałęsa - C o teraz?" G a z W y b XII 9 0 1.02.1991 53 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1486a2d670178b29352a78d580c5be8f.pdf 40d981761dc6487eb84743e3890dcfae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2309 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2142 Title A name given to the resource Gesty nadziei / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.35-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1 P r z e p o j o n e pełnią zaufania dziękczynienie k i e r o w a n e do b o g a przez M a s a j a w c z a s i e w y ł a d o w a ń a t m o s f e r y c z n y c h , które w A f r y c e r ó w n i k o w e j nie grożą porażeniem gromem Jacek Olędzki GESTY NADZIEI Gest Kozakiewicza, zacieranie rąk, „ f i g a " Określenie użyte w tytule pojawiło się w mowie potocznej latem 1980 roku. Nastąpiło to wnet po sukcesie polskiego tyczkarza na Olimpiadzie w Moskwie. Bez precedensu na tej rangi zawodach gest sportowca uzyskał w kraju powszechną aprobatę i niebawem, w ponurych latach stanu wojennego, stanowił jeden z elementów ludowo-plebejskiej terapii narodowej, niczym po­ rzekadło „wrona orła nie pokona". Eufemizm - „pokaż gest Kozakiewicza" (w zamian „wała" lub „takiego") - służył po­ prawie samopoczucia, sprzyjał zachowaniu godności, a ostatecz­ nie - ośmielam się to powiedzieć - pomagał ochraniać tożsamość zbiorową. Na gest Kozakiewicza, skądinąd nieprzyzwoity i jak najbardziej wulgarny, nie krępowały się w tych czasach powoły­ wać albo do tego gestu odwoływać osoby wybredne, wrażliwe i delikatne (chociażby niektóre pracowniczki IS PAN). Upłynęło 10 lat i proszę sobie wyobrazić, studenci etnologii UW, to znów synowie i córki bojowników czasu minionego, słysząc nasze określenie, wydawałoby się funkcjonujące w mo­ wie niczym termin ścisły, nie wiedzą o co chodzi i z rozbrajającą szczerością zapytują: „jaki gest", „ o czym się mówi". Zatem należy powrócić na chwilę do owego, historycznego (sic!) dnia, kiedy nasz tyczkarz ustanowił nie tylko rekord świata ale również przedstawił „świadectwo ideowo-moralnej postawy" w olimpij­ skich zmaganiach. Jak wiadomo, uznane one zostały na świecie za niegodne miana olimpijskich, albowiem ZSRR „udzielił pomo­ cy" Afganistanowi... USA Olimpiadę w Moskwie zbojkotowały. PRL bojkotu oczywiście nie podzielała i poprzez wszelkie moż­ liwe środki przekazu sławiono u nas zbrojną interwencję (nazy­ waną „braterską pomocą") w „zacofanym kraju", który stał się „areną walki zbrodniczych sił imperialistycznych" z „postępowy­ mi dokonaniami afgańskiej rewolucji socjalistycznej." Płyciznę argumentacji i zarazem jej zwodniczość najpełniej mógł ocenić tylko etnolog, który - jako jedynie kompetentny badacz kultur plemiennych - doskonale orientował się z jednej strony w rzeczywistym obrazie tkwiących w nich archaizmów, a z drugiej w bezmiarze szkód czynionych w strukturach tych kultur przez aroganckich wyznawców wszelkiego postępu. Ale nie trzeba było nawet wiedzy etnologicznej, aby przy odrobinie uczciwości i współczucia rozumieć sens i konsekwencje zbrojnej interwencji w kraju, którego naród zechciał się zbuntować i walczyć o swą wolność. Musiałem te komunały napisać, albowiem pozwalają zrozumieć dzisiaj to, co dzięki zachowaniu Władysława Kozakiewicza w Moskwie, zrodziło się nagle i nie­ spodziewanie w naszej współczesnej kulturze. Ujawnię też od razu swoje stanowisko - zaznaczam - w kwestii zasadniczej. Uważam, że gest Kozakiewicza miał pewien wpływ na determina­ cję i najważniejsze, o d w a g ę gdańskich stoczniowców w 1980 roku! Zdarzenia rozdziela trochę więcej niż dwa tygodnie, akurat w sam raz tyle, aby najżarliwsi kibice sportowi jakimi są robotnicy, docenili podwójny, niesłychany wyczyn swego bohatera-idola (Kozakiewicz należał wówczas do zawodników pochodzących z Wybrzeża, z Gdyni). 1 Wracajmy jednak do miejsca skąd wyszliśmy, do stadionów Olimpiady w Moskwie. Oto na jednym z nich 30 lipca 1980 roku po południu, przy osiemdziesięciotysięcznej widowni odbywały się jedne z najbardziej spektakularnych w zawodach lekkoat­ letycznych zmagania; skoki o tyczce (należy dodać, fajberglas35 �II. 2 - 4 . Trzy spośród s i e d m i u g e s t ó w pięciokrotnie w ciągu dnia o d m a w i a n e j modlitwy przez p o b o ż n e g o m u z u ł m a n i n a z Dakaru sowej! - a wiadomo co to znaczy). To nie rzut dyskiem lub oszczepem (co tak doskonale wymyślili i umieli czynić staroży­ tni), to również nie rzut młotem lub kulą, ale sobą... Nie w dal czy wzwyż, lecz w górę. Wreszcie, to nie przeskakiwanie mokradła albo płotu (skoki o tyczce wywodzą się z ludowych sposobów komunikacyjnych i dopiero w 2 poł. XIX w. zostały zauważone i uznane za dyscyplinę sportową), ale „stawienie czoła" doboro­ wej widowni radzieckiej (50 tys. gwiżdżących przeraźliwie osób) dopingujących rodaka Wołkowa. Nasza telewizja z prawdziwym namaszczeniem celebrowała każde sprawozdanie z Moskwy. Dzięki temu - o paradoksie okrutny, lecz jakże sprawiedliwy - mogliśmy zobaczyć w tejże serwilistycznej do cna instytucji przekaz autentyczny (transmisja na żywo, bezpośrednia!), a w nim tak nas interesujący gest Kozakiewicza. W tych stra­ sznych latach hołubienia u nas najordynarniejszych rozrywek zwanych oficjalnie „widowiskami sportowymi", ja unikający TV jak ognia, kupiłem jakiś telewizor za cenę symboliczną i z wyłą­ czonym całkiem dźwiękiem oglądałem transmisję z wielkiego Kraju Rad. I oto nagle zobaczyłem coś doprawdy niebywałego. Jakiś (mnie oczywiście nie znany) zawodnik (tyczkarz) po wspaniałym przejściu (przefrunięciu) ponad poprzeczką i wylą­ dowaniu zgrabnie na macie, zamiast skakać z radości z uniesiony­ mi w górę ramionami, pokazuje ostentacyjnie wszem i wobec „gdzie się zgina ręka". Czynił to z głową uniesioną, triumfalnie. Kiedy dowiedziałem się, o co chodzi, włączając dźwięk w odbior­ niku, długo nie opuszczała mnie zuchwała radość. Jak wielka radość i nadzieja pojawiła się wówczas u nieprzypadkowych widzów, autentycznych kibiców i, najważniejsze, mieszkańców Trójmiasta. Pierwszy złoty medal, no i ten niewiarygodny w swej odwadze gest. 36 2 31 lipiec 1980 rok: „NIEBOTYCZNY REKORD ŚWIATA 5,78! NA KOZAKA NIE MA SIŁY Moskwa, 30.7 (tel. wł.). Wszystko zbladło, wszystko zeszło tego środowego popołudnia na dalszy plan - liczył się tylko skok o tyczce, liczył się przede wszystkim Władysław Kozakiewicz (...) pierwszy człowiek, który przeszedł niebotyczną wysokość 5,78!!!" Dzięki Kozakiewiczowi Polska awansowała z 22 miejsca na 16, po Szwajcarii, Brazylii, Finlandii, Danii, Australii, Kubie, Szwecji, Francji, W. Brytanii, Węgrach, Włochach, NRD i ZSRR (62 złote medale, a Polska pierwszy)." Na zakończenie igrzysk durnowaty emblemat Miszki, ułożony z pionierów, stosownie przebranych i poruszających się, „ronił łzy" na trybunach olimpijskiego stadionu w Moskwie. Z ckliwością donosił o tym „Przegląd Sportowy" i wszelkie inne gazety. 0 łzach w Afganistanie i geście Kozakiewicza, oczywiście mil­ czano. Tymczasem stało się coś doprawdy niezwykłego. Prosta­ cki gest nieuległości, funkcjonujący głównie w porachunkach szumowin, awansujący najwyżej do przekazu między kimś, a nieakceptowanymi osobami, jakąś grupą ludzi, w wydaniu zwycięskiego zawodnika i to na międzynarodowej imprezie, uzyskał sens nowy, symboliczny WZGARDY, przeciwstawienia się totalitarnej tromtadracji (bombastic display of patriotism), totalitarnemu fałszowi, KŁAMSTWU tout court. Ponieważ po­ przedzony został fascynującym wyczynem (w najbardziej nie­ sprzyjających warunkach, nachalne dopingowanie Wołkowa przez radziecką publiczność), podziw dla samego mistrzostwa 1 determinacji musiał rzutować na ekstrawagancję zawodnika. Zachwyt oswajał ekstrawagancję, pozwalał ją akceptować. W mgnieniu oka wywoływał konstatację, że Kozakiewicz ma �absolutne prawo powiedzenia co myśli, i że jego gest okazuje się sposobem jedynym, niezastąpionym pod względem ekspresji. W kontekście stereotypowych, nazwijmy je pokornych, uzna­ nych, sportowych gestów głoszących zwycięstwo (jak chociażby wzniesione do góry ramiona), wszelako zabarwionych często obłudą, to znów rodzących najgorsze skojarzenia, ów niepokorny gest Kozakiewicza, w innych sytuacjach wulgarny i nieprzy­ zwoity, okazał się szlachetnym, uzasadnionym etycznie! Stąd - niewątpliwie - zrodziła się natychmiastowa reakcja społecz­ nego uznania. Nadania mu nowego znaczenia, szerszego niż miał on dotąd. Minęło 10 lat i „niebotyczny rekord świata" stał się wzruszają­ cym wspomnieniem (w redakcji „Przeglądu Sportowego" do­ wiedziałem się, że „Rusek, Bubka, skacze dziś powyżej 6 m"). Dowiedziałem się również w tym miejscu, skądinąd miarodajnym, że nasz bohater przestał już być naszym („teraz Niemcem jest. Sprzedać się i to do Niemców, to nie być człowiekiem."). Wracajmy jednak do rzeczy. Trzeba było czekać również blisko 10 lat, aby w polskiej prasie mógł ukazać się wywiad z Kozakiewi­ czem i abyśmy się mogli dowiedzieć od samego zawodnika, jak to było naprawdę owego środowego popołudnia na olimpijskim stadionie w Moskwie. I tu rozpoczyna się najważniejsza część mego elaboratu, mówiąca już nie tylko o paradoksach zdarzeń historycznych, lecz o figlach, a może nawet szyderstwie historii: z Władysławem Kozakiewiczem w Wedemarku pod Hanowerem, rozmawia Grzegorz Wasylkowski: „- (...). Dlaczego Pan wyjechał z Polski? W powszechnej świadomości funkcjonował pogląd, że kto jak kto ale Władysław Kozakiewicz naprawdę nie ma powodów, by opuszczać ten kraj. Piękny dom w Gdyni, pokaźne konto, zachodnie samochody, prestiż społeczny, sława, mit olimpijskiego zwycięstwa i ten niezapomniany 'gest Kozakiewicza' (podkr. JO), który wtedy, 9 lat temu, był dła nas wszystkich jakąś zbiorową terapią (podkr. JO) w czasach zniewolenia. Może nie! Zacznij­ my od tego gestu. Co się stało wtedy, na stadionie olimpijskim w Moskwie ? - To był istny obłęd. Sam nie pamiętam, kiedy to zrobiłem. Dopiero po konkursie powiedziano mi, że pokazałem widowni zaciśniętą pięść po skokach na wysokość 5.70 i 5.75, dwukrotnie. Moja niechęć do tłumu rosła z próby na próbę. Za każdym razem kiedy tylko pojawiłem się na rozbiegu słyszałem gwizd 50 tysięcy ludzi. Na trybunach zasiadło wówczas 80 tysięcy, może więc pan sobie wyobrazić, co znaczy gdy 50 tysięcy ludzi gwiżdże. A potem był bieg, wybicie, narastający jazgot. Oni mieli swojego Wołkowa i chcieli mnie zagwizdać na śmierć. A ja byłem coraz bardziej rozjuszony. Nienawidziłem tego tłumu. Naprawdę, sam nie wiem kiedy pokazałem im zaciśniętą pięść. Kiedy następnego dnia fotoreporter francuski wręczył mi zdjęcia, gdy dwa dni później na pierwszej kolumnie „L'Equipe" ujrzałem całostronicowy foto­ gram swojej sylwetki w grymasie rewanżu - odtworzyłem sobie wszystko. - Ale przeszło panu na sucho... - Na sucho? Niech pan nie żartuje, już kilka dni po powrocie do kraju Marian Renke dostał telex z Moskwy, od Aristowa, by pozbawić mnie złotego medalu olimpijskiego, i odebrać rekord świata, a wie pan za co? - Za brak powściągliwości w wyrażaniu uczuć? - Nie, za obrazę narodu radzieckiego, dokładnie tak brzmiał ten telegram. - I co na to Renke? - A co on biedny mógł więcej zrobić niż powiedzieć, że mnie tego dnia bolała ręka i po skoku kurczyłem ją z bólu. Wszystko to śmieszne i smutne." Rzeczywiście, w historii gestu Kozakiewicza jest coś smutnego 3 37 �i śmiesznego, chociaż również wzniosłego, mimo że owej wznio­ słości - j a k się okazuje - sam bohater nawet przez chwilę sobie nie zamierzył, że nie był też jej świadomy. Wyjazd z kraju Kozakiewi­ cza, to już akt świadomej r e z y g n a c j i . Skłania to do zadumy, widzenia osoby sportowca, jego decyzji w kategoriach myślenia, bliższego uniwersalizmowi filozofii Dalekiego Wschodu, aniżeli rodzimemu mędrkowaniu w stylu przedstawionych już ocen, jakie usłyszałem w gmachu prasy przy Alejach Jerozolimskich. „Nie należy mylić taoistycznego odosobnienia z buddyjską rezygnacją. Buddysta wycofuje się z żalu nad cierpieniami, które niesie życie, i czyni to z ciężkim sercem. Taoista oddala się z pogardy dla wszystkiego, lecz jest to pogarda bez goryczy, odejście w nastroju pogodnym. Pierwszy jest uosobieniem Po­ wagi, przytłoczony, śmiertelnie poważny, pełen patosu i tragicz­ nych przeczuć. Drugi jest Usamowolnieniem dokonanym przez wirujący taniec i aromatyczne wino. Taoistyczne wróżki są bowiem nieśmiertelnymi o zwinnych stopkach, co na wzór ptaków stąpają po falującej powierzchni płynących chmur, co się śmieją radośnie przy każdym skoku, z rękawami rozdętymi wiatrem, beztroskie, nonszalanckie i całkowicie n i e ś w i a d o ­ me (podkr. JO) roju ludzkiego, który uwija się mozolnie pod nimi."' ZACIERANIE RĄK Poznaliśmy na przykładzie jednego gestu przemianę jego znaczenia w ciągu zaledwie dnia i dokonaną przez pojedynczą, konkretną osobę. Wydaje się, że w dziejach niezwerbalizowanego systemu informowania się ludzi nie jest to - przy całej swej wyjątkowości - fakt odosobniony. Wystarczy przypomnieć pod­ niosły moment wzniesienia dwóch rozchylonych palców przez Winstona S. Churchilla w dramatycznych dniach obrony Anglii. Jak wiadomo, gest ten połączony został przez wielkiego męża stanu z przyrzeczeniem zwycięstwa i do dzisiaj jest na całym świecie jego znakiem. Należy jednak przyjąć, że gesty z reguły powstają anonimowo, że wiele z nich należy do prastarych, być 38 może nawet przedwerbalnych sposobów informowania się. Sta­ nowią komponent zawsze tej samej, powszechnej u ludzi motory czności, zarazem niezwykle ściśle określonej od czasów narodzin (nie mając ogonów nie możemy nimi merdać czy je podwijać). Należą do repertuaru reakcji naturalnych (chociaż nie zawsze), wprost organicznych (jak szerokie otwieranie ust, kiedy z za­ chwytu coś zapiera dech; „rozdziawił gębę, jak wół na malowane wrota", jak wysuwanie języka przy mdłościach i wymiotach). Zatem gesty są raczej rezultatem zbiorowych a nie indywidual­ nych dokonań. No i niestety, dokonania te rozpływają się w nieznanych nam - pod względem miejsca i czasu - odmętach procesów dziejowych. Zająć więc nas może jedynie to, co jest możliwe do opisania i nazwania, osobliwa uroda i ekspresja gestu, jako znaku, jego kontekst, wreszcie jego jedyność, feno­ menologiczna niepowtarzalność. Gest, który nas dłużej zainteresował, w Iraku (szczególnie' w Bagdadzie) nazywa się kitab (list, pismo, książka) i oczywiście należy do jak najbardziej przyzwoitych. Dziś często z niego korzystają petenci w urzędach, aby zasygnalizować właściwemu urzędnikowi, kiedy jest ich wielu w sali, że ma się już gotową (poświadczoną odpowiednimi papierzyskami) sprawę do załat­ wienia. Iracki gest kitab ma się wywodzić z czasów, kiedy do urzędnika przynoszono pismo lub pisma w postaci zwojów przewieszanych na przedramieniu. Rytmiczne poruszanie ręką ze zwojami stanowiło i stanowi niezły sposób wyprowadzenia urzędnika z jego, zawodowego letargu. 5 W Nigrze lud Bororo i w północnej Nigerii lud Nupe przy pozdrowieniach korzystają z pięści (pierwsi wysoko ją wznosząc, drudzy opuszczając, nieraz obydwu rąk). Afrykańskie pięści nie symbolizują bynajmniej gniewu lub woli walki. Mają związek z uległością, z pokorą, niczym mea culpa i uderzanie się pięścią we własną pierś. Początkiem gestu nigryckiego i nigeryjskiego było wbijanie przed pozdrawianym włóczni (na znak uległości, dobrych zamiarów, pokoju) trzymanej w mocno zaciśniętej garści. Nupijczycy wzmacniają wymowę swych gestów uznania i szacunku (w zwykłych, na co dzień czynionych pozdrowie6 �II. 5. G e s t y m o d l i t e w n e m n i c h ó w b u d d y j s k i c h ( ł a m ó w ) z klasztoru G a n d a n w Mongolii: 1 a - l Ь - przywołanie boga; 2 - p o w i t a n i e w o d ą ( o b m y c i e n ó g ) ; 3 - p o w i t a n i e k w i a t a m i lotosu; 4 - o w i a n i e w o n i ą kadzidła; 5 - p o w i t a n i e światłem; 6 - n a m a s z c z e n i e w o n n y m i ojekami; 7 - u g o s z c z e n i e ; 8 a - 8 b - obdarzenie muzyką. niach) wobec drugiej osoby, łącząc nieraz pozdrowienie z przy­ klękiem (obowiązkowo w stosunku do starszych, którzy parok­ rotnie odwiedzili Mekkę) i głębokim pochyleniem się. Najbardziej jednak zdumiewa fason tych ich gestów, by nie powiedzieć mądrość i powaga, kiedy czynione są nie face to face, lecz po minięciu pozdrawianego, za jego plecami. U Wolof w Senegalu, ale zapewne również u innych ludów Zachodniego Wybrzeża Afryki, czcigodny nasz gest zafrasowania i zadumy (podparcie twarzy dłonią) traktowany jest niczym garbienie się dzieci przy stole albo dłubanie przez nie paluchem w nosie. Nasz gest u tych afrykańskich dzieci jest surowo karany, a to dlatego, aby w życiu dorosłym nie ulegały presji zmartwienia, aby nie truchlały przed niepowodzeniami, aby zawsze były pogodne, wesołe i nigdy - broń Boże - nie przypominały Tubabów, ludzi z czerwonymi uszami, czyli nas, białych. Dodam, że tak wychowane dzieci, wiedzą jak dokuczyć nam najbardziej; przedrzeźniają nasze zafrasowanie głupawym wykrzywieniem ust, wytrzeszczem oczu ku niebu i cierpiętniczym dociśnięciem dłoni do brody lub policzka. 7 8 W Chinach gest wysuwania (pokazywania) języka (na przy­ kład przez dzieci w szkole) nie dotyczy kogoś, lecz raczej siebie..., albowiem sygnalizuje zawstydzenie (na przykład z powodu udzielenia błędnej odpowiedzi na pytanie nauczyciela). Zatrzymajmy się na chwilę przy tym mnożeniu przykładów, bowiem nasz rejestr wieloznaczności, a właściwie sprzecznych znaczeń tych samych gestów, można by prowadzić w nieskoń­ czoność. Natomiast istotnym jest uzyskanie w miarę pełnego w danej kulturze czy środowisku zestawu funkcjonujących gestów, uporządkowanych według uzasadnionego kryterium. Wydaje się, że jednym z ważniejszych, może być opozycja między afirmacją i negacją, a pośrednio życzliwością i niechęcią, co w ostatecznym rozrachunku sprowadza się do ustalenia sposo­ bów wyrażania i chronienia swej tożsamości. Stosowanie tego 9 kryterium odnaleźć można w znaczących analizach gestu. Przy okazji należy przypomnieć, że gest stanowi - jak wiadomo - cząstkę (ważną, jeśli nie najważniejszą) tego, co blisko sześć­ dziesiąt lat temu Marcel Mauss nazwał sposobami posługiwania się ciałem. W etnologii polskiej jest to dziedzina wciąż pomijana w badaniach. Niechaj zatem mój tekst będzie jakąś zachętą do poczynań, które zapewniam, dostarczają wiele radości i satysfak­ cji. Niekiedy jednak skłaniają do, niestety, gorzkiej zadumy. Ustalenia z Murzynowa i okolic, aż po rodzinne strony Lecha Wałęsy (dawna Ziemia Dobrzyńska) pozwalają stwierdzić, że badana społeczność korzysta zaledwie z kilku lub kilkunastu (w zależności od wzorca osobowego badanej osoby) gestów, połą­ czonych z powiedzeniami, mającymi sens afirmatywny (demons­ trującymi życzliwość czy przyjaźń). Gesty te czynione są z reguły zdawkowo, tylko w szczególnych sytuacjach - na przykład po pijanemu - wylewnie. Natomiast ta sama społeczność korzysta z około trzydziestu gestów, połączonych z powiedzeniami, a nie­ które z grubymi przekleństwami lub pojedynczymi, ordynarnymi wyrazami (demonstrującymi nieżyczliwość, zdecydowaną nie­ chęć, wrogość, aż po nienawiść). D w u - a nieraz trzykrotną przewagę gestów rodzaju drugiego nad pierwszymi należałoby jeszcze powiększyć, albowiem pierwsze są czynione z rzadka (zdawkowo, automatycznie), gdy drugie znacznie częściej i, co jest istotne, poświęcając im uwagę, nie szczędząc uczuć i emocji. Nowy gest afirmatywny, mający sens życzliwości, przyjaźni itd., czyniony po mszy w kościele jest również zdawkowo. Pierwszy rodzaj gestów ma tendencję zanikania (jak gest odkrywania głowy i wypowiadanie „szczęść Boże"), kiedy dru­ gie wciąż zaskakują swą żywotnością. Przejawia się to między innymi w tym, że przybywa sporo nowych słów, a nawet kunsztownych zwrotów („nie twoja brocha, odp... się", „pole­ czyć musisz sobie sufit, ty ch...", „k... mać, ty mnie żelowałeś'" - przy ramionach wyrzuconych w stronę nieba, itd.). 10 11 12 39 �Opracowanie dla poszczególnych kultur podobnych metryk gestycznych, stanowiłoby - jak sądzę - pożyteczną i chyba sensowną diagnozę, wzbogacającą naszą samowiedzę. Stąd bezwzględna konieczność przeprowadzania działań komparatystycznych. Spróbujmy zatem nasze polskie dane odnieść do danych pochodzących z miejsca, szczególnego w dziejach ges­ tów indoeuropejskich. Tym miejscem są oczywiście Indie. Jak wiadomo, to właśnie w Indiach powstało zjawisko tak wyjątkowe i niezwykłe zarazem, jak modlitwa gestyczna, dynamicznie i eks­ presyjnie odmawiane (a właściwie pokazywane, czynione) dłoń­ mi przez buddyjskich mnichów powitalno-adoracyjne litanie oraz bezsłowna, gestyczno-mimiczno-taneczna gra aktorów, swobo­ dnie radzących sobie z najzawilszymi kwestiami (chociażby rozstrzygającymi problem walki dobra ze złem w nieprawdopo­ dobnie powikłanych dramaturgicznie, zdarzeniach mitycz­ nych). W Keralii, aktorzy przedstawień kathakali, inspirowanych Ramajaną, Mahabharatą i Bhagawatgitą, korzystają z 240-270 gestów. Ta znaczna wszelako liczba nie jest bynajmniej pełna. Podlega ona bowiem przemnożeniu przez 24 odrębne kombina­ cje, które czynią ją odpowiednikiem całkiem obszernego zasobu słów i zwrotów językowych. Dodajmy, że artykułowane są one z niezwykłym wdziękiem, kunsztownością. Pozwala na to tylko taka elastyczność dłoni, w której palce jednakowo swobodnie wyginają się, tak do środka, jak i na zewnątrz. Ludy, które legitymują się takimi zdolnościami, mające zdumiewająco wyrafi­ nowane formy gestu artystycznego (nigdy „teatralnego", chociaż stanowiącego język przekazu dramaturgicznego w teatrze) i reli­ gijnego, mogą - jak się wydaje - z całą, uzasadnioną nonszalan­ cją, korzystać z powściągliwości w gestach na co dzień. Byłby to umiar w nadmiarze, jeden z zasadniczych rysów charakteryzują­ cych kultury Dalekiego Wschodu (a nie nadmiar w umiarze, o którym się myśli w przypadku kultury europejskiej) ? Chyba tak. 13 II. 6. Pasterz z p l e m i e n i a G u d ż a ( I n d i e ) w ę d r u j ą c y d o m i e j s c ś w i ę t y c h . Przekłuty spinką język jest g w a r a n c j ą dopełnienia pokuty milczenia Do tego przekonania skłonić się możemy korzystając z bezcen­ nych danych zawartych w twórczości translatorskiej Juljusza Parnowskiego, pierwszego u nas i dotąd niezastąpionego znaw­ cy języka hindi." Bohaterowie tłumaczonych przez Parnowskiego powieści, nowel i opowiadań - zawsze Indusi - wywodzący się ze średnich warstw społeczności miejskich a także z środowiska wiejskiego (chłopi): NIE WYGRAŻAJĄ PIĘŚCIĄ NIE GROŻĄ PALCEM NIE POKAZUJĄ, ŻE RĘKA ZGINA SIĘ W ŁOKCIU NIE WALĄ PIĘŚCIĄ W STÓŁ NIE WZNOSZĄ RAMION DO NIEBA (błagając o pomstę) NIE TUPIĄ NIE PLUJĄ PO TRZYKROĆ NA ZIEMIĘ NIE STUKAJĄ SIĘ PALCEM W CZOŁO NIE ROZKŁADAJĄ RĄK (w geście „obiektywnej" bezradno­ ści, jak nasi urzędnicy, względnie działacze) NIE DEMONSTRUJĄ ZAFRASOWANIA W NAJBANAL­ NIEJSZY SPOSÓB (podpieranie twarzy dłonią) ponadto: NIE KŁUJĄ PALCAMI W OCZY i nie rozdziawiają ust w zachwycie, nie śmieją się półgębkiem oraz nie marszczą czoła (na znak powagi, dając świadectwo zaprzątnięcia, myślenia). Natomiast: Z A C I E R A J Ą R Ę C E (hath masalna) ZNAK ZMARTWIE­ NIA, ZATROSKANIA, ZAFRASOWANIA!!! SKŁADAJĄ DŁONIE (hath jorna) gest jednakowo kierowany do bogów i ludzi godnych szacunku ZADZIERAJĄ GŁOWĘ (sir asman par hai), dosłownie, głowa jest na niebo, wewnętrzna akceptacja ZE ZDUMIENIA MILKNĄ (muh sukhna), dosłownie, usta wyschnąć WZDYCHAJĄ (sans lena), dosłownie, oddech brać, tylko w sytuacjach trudnych, nigdy w rzewnych ponadto: WZNOSZĄ PALEC WSKAZUJĄCY DO GÓRY, wskazując winowajcę POKAZUJĄ KCIUK, „figę", (thenga) WKŁADAJĄ PALCE DO UST (mężczyźni ze zdumienia - wsty­ du) WKŁADAJĄ RĄBEK SARI DO UST (kobiety ze zdumienia - wstydu) BIJĄ SIĘ KUŁAKAMI PO CIELE (przy nieakceptowaniu sie­ bie) WYRYWAJĄ WŁOSY Z GŁOWY (tylko w przypadku roz­ paczy) PŁACZĄ (tylko z żalu, lecz nie z radości). Przy tych naprawdę stosunkowo nielicznych gestach o charak­ terze negującym (przy tym jest charakterystyczne, pozostających w równowadze między nie akceptowaniem siebie i kogoś) Indusi całkiem miernie przeklinają, podobnie jak inne ludy azjatyckie (Mongołowie na przykład w ogóle nie wykorzystują możliwości nazywania kogoś świnią, krową, kobyłą, osłem itd.). Znają jakiś odpowiednik naszego sk..., lecz jego obecność w potocznym języku w niczym się nie ma do naszych k..., jako spójników i apostrof językowych. Okrzyki w stylu o Jezusie, Maryjo i Józefie święty, tudzież olaboga, o Boże mój, oraz krucafuks i pierunie, pieruna (co według Wł. Antoniewicza jest pozostałością kultu Peruna) mogą jedynie znajdywać jakiś niedoskonały odpowied­ nik w chłopskich Ram, Ram. Nasze ojej, oj, ojoj czy ach, znajduje w Indiach swój odpowiednik ware (skierowanym do mężczyzny) i ari (adresowanym do kobiety). Szczególną powściągliwością - tak jak u wielu rozumnych narodów - nie jest objęte bekanie (dakarna), a nawet puszczanie bąków (padną). Bohaterom utworów literackich wypada to naturalnie czynić, tak jak wy­ trzeszczać oczy w gniewie (ale nie z podziwu, jak to bywa u nuworyszów, arywistów i neofitów), tudzież splunąć komuś w twarz jeśli na to solennie zasłużył. 40 �II. 7. G e s t y k i e r o w c ó w : a - „ m i a ł e m j e d n e g o o j c a " ( M a r o k o ) ; b - „ z l u z o w a n i a d ł o ń " ( H o n o l u l u , H a w a j e ) Zatrzymajmy się jeszcze na chwilę przy unikaniu grożenia czy wymachiwania pięścią, a także przy szczególnym dla naszych rozważań geście zacierania rąk. Napisałem unikaniu, bowiem znane jest hinduskie przysłowie: po któtnipięścią się nie macha! Może to świadczyć, że gest wygrażania pięścią jest Indusom doskonale znany. Natomiast nie korzystanie z niego wskazuje na dojrzałość i rozumność w obowiązującym obyczaju, etykiecie towarzyskiej (nie podleganie rozdwojeniu i hipokryzji w tym stopniu, jak nam, Europejczykom, często się zdarza). Samo zaś przysłowie (odpowiednik naszej przestrogi i niehonorowości powracania poniewczasie do czyichś przewinień, „zła to zupa po kisielu"), świadczy o rozumieniu, w najlepszym tego słowa znaczeniu, godności. Wreszcie spójrzmy na nasz gest zacierania rąk. Wiadomo, że jest to czynność motoryczna, naturalna wśród ssaków dwunoż­ nych, związana ze sposobieniem się, z czynieniem czegoś. Zatem, jeśli tą czynnością o znamionach mobilizacyjnych wyraża się zafrasowanie, czy po prostu smutek, żal, to możemy mówić o rozmyślnym (skutecznym) sposobie nie poddawania się złym nastrojom, podobnie jak to czynią w najlepszej wierze Murzyni, tropiąc i karając u dzieci gest zafrasowania. Ktoś może tu dostrzec elementy magii, działań apotropeicznych. Mnie wystarcza wyłą­ cznie analiza, odwołująca się do wiedzy o ludzkich skłonnoś­ ciach, w pełni racjonalne wyjaśnienie roli (niekorzystnej) wma­ wiania sobie zmartwień, nieszczęść itp., oraz (korzystnego dla ogólnego samopoczucia) wmawiania sobie bez ironii „JEST DOBRZE". Hinduskie tak (ha), wypowiadane w sposób zbliżony do hąąą (długie nosówkowe a), trudno byłoby uznać za akceptację skwapliwą czy nawet jednoznaczną. Towarzyszy ha skłon głowy na lewo ku ramieniu. Ktoś z bardzo spostrzegawczych i dociek­ liwych Polaków, kto mówił mi o swych wrażeniach z Indii, charakteryzował owo hinduskie tak (zaobserwowane na przykład na bazarach wśród handlarzy) jako zbliżone do „bo ja wiem", „może"? Dla Europejczyka przywykłego do szybkich, skutecz­ nych działań w stylu rachuciachu, zachowanie Hindusów wypo­ wiadających po swojemu (z namysłem) tak, może oczywiście denerwować. Wszelako, rzetelniejsza jest akceptacja wyrażona z namysłem, aniżeli skwapliwa, pochopna. Mój nieoceniony przewodnik po Indiach - Juliusz Parnowski - zwraca uwagę, że jego literaccy bohaterowie nigdy nie zwielokratniają h i , na modłę przypominającą nasze taktaktak. A zatem, nie mieliby ci roztropni ludzie swych potakiewiczów, obrzydliwych nadgorliwców? Przeczenie wyraża słowo na. Kilku moich rozmówców nie mogło sobie w żaden sposób przypomnieć gestu towarzyszącego temu na. I chyba świadczy to o czymś dobitnie. Mianowicie o nie rzucaniu się przybyszowi w oczy (trwaniu w ukryciu) gestycznej negacji. Nie muszę mówić o dobroczynnym znaczeniu - w kształtowaniu spolegliwych więzi międzyludzkich - unikania zaprzeczeń, nie demostrowania ich wyraźnie gestem głowy a nieraz również ręki. Stwierdzane tutaj walory i niezwykłości niezwerbalizowanego systemu informacji w kulturze indyjskiej, rodzą pytanie o charak­ terze zasadniczym, jakie czynniki odegrały rolę w tym procesie differentia specifica. Otóż, wskazuje się na znaczenie kastowego porządku społecznego, obowiązującego w Indiach, który ma stanowić gwarancję uznawanych norm etycznych, zasad współ­ życia itd. Mówi się też o znaczeniu oddziaływania sacrum na co dzień (na profanum), funkcjonowaniu w codziennym życiu prawd religijnych wywodzących się z hinduizmu, buddyzmu, także z islamu; w ogóle z filozofii indyjskiej. Wydaje się, że to oddziaływanie następowało na różnych poziomach, przy wyko­ rzystaniu form skuteczniejszych (dojrzalszych), niż znane nam ztradycji chrześcijańskiej. Oto Manu Swajambhuwa, MANUSMRYTI (Traktat o Zacności, czyli rodzaj szczególowego poradnika dotyczącego zasad życia godziwego, a wykorzystywany chyba już od początku naszej ery) oraz Watsjajana MaWanqa, KAMASUTRA (Traktat o Miłowaniu). W Polsce możemy z tymi bezcen­ nymi prawdami zapoznawać się dopiero od 1985 r . l Posłuchajmy jednej z porad-zaleceń, jakże aktualnych w kraju, gdzie zdarza się nawet wykształconym ludziom, że telefonując do kogoś - nim się sami przedstawią - zapytują (twardo i nieustęp­ liwie) o nazwisko rozmówcy: 15 18 Lepszy bramin, który jeno Zna Gajatri i panuje Nad zmysłami, od takiego. Co trojaką poznał Wedę, Lecz nad sobą nie panuje, Gotów wszystko zjeść czy sprzedać. Niech na łożu lub siedzisku Zwykle przez się zajmowanym Nie spoczywa w towarzystwie Tego, który go przewyższa. A gdy spoczął, niechaj wprzódy Podniósłszy się cześć mu odda. 41 �II. 8. P r z e k a z y w a n i e s o b i e złych w i a d o m o ś c i przed kościołem w Jedlińsku koło R a d o m i a FIGA Kiedy starszy doń się zbliża, U młodego siły życia W górę uciec wnet próbują. Przez powstanie, czci oddanie On je w sobie zatrzymuje. 19 20 Kto oddaje cześć i zawsze Starszym usłużyć się stara, Ten pomnaża w sobie czwórkę: Wiek i wiedzę, sławę, siłę. Bramin, który cześć oddaje Temu, kto przewyższa jego, Niech onego pozdrowiwszy, 'Oto tak mnie zowią'Tymi słowy się przedstawi. 21 Kiedy ten, kto się przedstawi. Widzi, że ktoś nie rozumie Słów takiego powitania. Niech mu mądry: 'Jam jest ..." powie. Białogłowa wszelkim także Niech podobnie się przedstawia." W czas witania po imieniu Swoim, niechaj 'bho' - zawoła. Bo w myśl tego, co chcą wieszcze, 'Bho' jest kształtem wszystkich imion. Bramin, gdy mu cześć oddają, Odrzec winien: 'Żyjcie długo, O łaskawi', i ostatnią Samogłoskę w ich imieniu Winien długo akcentować. 18 42 „Figę komu pokazać, co znaczy wydrwić, ośmieszyć." Gest ten znany jest u nas od początku XVII w. . Odnajdujemy go we wszystkich chyba krajach Europy, znany jest, jak już wiemy, w Azji, a także w Afryce. Poprzez kraje i kontynenty, ten wyjątkowo sympatyczny sposób korzystania z zaciśniętej dłoni, z której wysuwa się przez szparę między palcami czubek kciuka, mimo lokalnych, odmiennych znaczeń, posiada zawsze sens podobny, służy samoobronie (poprawia samopoczucie), zabez­ piecza tożsamość osobie. Gest ten, niczym ze srebra wykuta rączka Fatimy (kraje Mahrebu) albo dłoń ze sterczącym kciukiem i małym palcem (Hawaje, il. 7b), dziś produkowany masowo z czarnego plastiku jako breloczek, jest amuletem szoferów, wszelkich kierowców samochodów, gwarantującym jazdę spo­ kojną bez złorzeczeń i przekleństw. Natomiast sportowcy, obok szoferów, najważniejsi ludzie naszych czasów - chociaż mogliby - raczej z niego nie korzystają. Korzystają zaś z wielu innych gestów ochronnych, mobilizujących oraz DZIĘKCZYNNYCH. Właśnie, d z i ę k c z y n n y c h i t r i u m f a l n y c h . „Oblicze nieba umiecie rozpoznawać, a znamion czasu nie potraficie?" (Mat., 16, 3-4). Signum temporis. Ponieważ rozpoczęliśmy nasze rozważania od gestu spor­ towego, wypada na „gestach sportowych" skończyć. Nieza­ stąpioną okazję do poznania istniejących dziś na świecie różnic (etosowych, kulturowych, etcetera) dostarczają międzynarodo­ we mistrzostwa, szczególnie takie, jak Mondiale'90 w piłce nożnej. Śledziłem więc z uwagą (przy skasowanym dźwięku telewizora) zachowania szczęśliwych strzelców bramek, albo­ wiem zwykli oni po takim strzale demonstrować swoje zdolności w kreowaniu figur, szczególnie dziś nośnego języka na świecie - gestów piłkarskich, futbolowych. Przypatrzmy się temu: �18 czerwiec trybunach i wyraźnie komuś konkretnemu przesyła dłonią całusa. Mówi tym gestem wyraźnie TO DZIĘKI TOBIE. D, PR Argentyna - Rumunia ( 1 : 1 ) Argentyńczyk po celnym strzale rzuca się na kolana i wznosi do nieba twarz oraz ramiona. Dłonie ma złożone płasko, modlitew­ nie. PR (pokora-radość) Rumun po golu wyrównującym z twarzą wyrażającą złość (a nawet gniew wściekły) grozi wskazującym palcem, gwałtownie wyciągniętej ręki w stronę bramki (bramkarza?) przeciwnika. GN (gniew, niepokorność) Obaj zawodnicy zwrócili się wyraźnie do swych gestycznych adresatów. Pierwszy, jakby mówił DZIĘKI Cl DOBRY I LITOŚ­ CIWY BOŻE, natomiast drugi JESZCZE Cl POKAŻĘ!, albo CZEKAJ DRANIU. I w ogóle masz mieć wobec mnie respekt. To dla naszych celów najważniejszy mecz, klucz do poznania namiętności (emocji) oswojonych. Występujących w habitusie zdobytych doświadczeń w swoich środowiskach kulturowych. Abraham Maslow doświadczenia takie (zdobyty gol) nazwałby zapewne szczytowymi (Being) i niewątpliwie włączyłby je do kardynalnych kategorii ISTNIENIA. Tego samego dnia Kostaryka-Szwecja ( 2 : 1 ) Kostarykańczyk po celnym strzale pada na kolana, twarz i rozchylone ramiona wznosi do nieba. Odczytuję to, jako DZIĘKI Cl BOŻE, ZWYCIĘSTWO! Nie cieszy się jednak nim, nawet przez chwilę, bo padają nań miłośnie współbracia, gniotąc się wzajem­ nie przy ziemi. D, PR Co było dalej nie wiem. Przyszły dwie dziewuszki w roli inkasenta spisywać stan licznika elektryczności zużytej. 23 czerwiec 22 Kamerun-Kolumbia ( 2 : 1 ) POKORA - RADOŚĆ GNIEW - NIEPOKORA W meczu tym nastąpiło zdarzenie, które przyćmiło wszelkie inne (nawet wyeliminowanie przez Kamerun ZSRR). Oto Kameruńczyk Roger (Artur) Milla (Miller), lat38, nazywany Matuzalemem wśród napastników piłkarskich, po celnym strzale, wznosi charakterystycznie nad sobą ramiona (porównaj il. 1), nie wznosi jednak głowy do nieba (patrzy przed siebie z szerokim uśmie­ chem), następnie pędzi do słupka na kornerze, zatrzymuje się przed nim i mając już opuszczone dłonie do podbrzusza, rusza gwałtownie biodrami po trzykroć, jakby kończył siusianie... Czytaj, szanowny czytelniku, ten gest tak jak odczytuje się zachowania nosorożców, piesków i innych jeszcze rozumnych stworzeń, zaznaczających swoje terytorium w najprostszy spo­ sób. OD TEJ CHWILI BOISKO JEST MOJE! Powiedział Milla tym gestem. W meczu Argentyna-Rumunia spotkały się w najczystszej postaci te dwie zasadnicze postawy (manifestowane po skutecz­ nym strzale). Pierwszą możemy łączyć z DZIĘKCZYNIENIEM, drugą z TRIUMFOWANIEM. W innych meczach (szczególnie drużyn zachodnioeuropejskich) takiej, wyrazistej opozycji nie dostrzeżemy. Zaobserwujemy jednak radość gniewną (dwie pięści wzniesione do góry) R G , pokorę niepokorną (na kolanach, lecz z pięściami, a nie z dłońmi złożonymi lub splecionymi) PN, tudzież fascynujące kombinacje, jak w przypadku Kameruńczyka Rogera Milla. Ponadto, niedziękczynienie, triumf (zadufanie) może być całkiem sympatyczne (w wydaniu zadufka) i zdecydo­ wanie antypatyczne (w wydaniu zadufańca). Zatem spotkamy się z Ufkami i Ańcami, z U i A, jako wyrazicielami nie D (dzięk­ czynienia) tylko T (triumfowania). D oraz TU Brazylia-Szkocja (1 : 0) Gol drugiego Kameruńczyka wieńczy również gest dziękczy­ nienia. D, PR Nastrój karnawałowy, dzięki tańczącym, śpiewającym i grają­ cym kibicom brazylijskim. Brazylijczyk po celnym strzale zwraca się do rodaków na Kolumbijczyk po celnym strzale pada na kolana i wznosi do nieba twarz i splecione dłonie. D, PR 20 czerwiec i » 1 H - - II. 9. M i c h a i ł G o r b a c z o w z Anatolijem Ł u k j a n o w e m 43 �Tego samego dnia Czechosłowacja-Kostaryka ( 4 : 1 ) Pierwszy Czech, po celnym strzale, pada na kolana i wznosi pięść do góry. TU i objąć go nogami w pasie. ZWYCIĘSTWO! I M A M CIĘ OD TERAZ. TU Tegoż dnia Irlandia-Rumunia (karne 5 : 4) Drugi Czech, po celnym strzale, biega jak oszalały po stadionie wznosząc do góry palec wskazujący. TA Strzelił Rumun, trafił i nic po tym nie uczynił. 0 Strzelił Irlandczyk, trafił i wzniósł ramiona do góry. 24 czerwiec RFN-Holandia ( 2 : 1 ) W drugiej części meczu Niemiec strzela pierwszego gola. Po strzale podskakuje radośnie i podrzuca rytmicznie do góry ramio­ na. Postępuje tak, jak zwykły cieszyć się dzieci pogodne. R Pod koniec, również Irlandczycy przestali po celnym strzale cokolwiek czynić. SMĘTNI CA. 0 26 czerwca 25 czerwiec Anglia-Holandia (1 : 0) Włochy-Urugwaj (2 : 0) W drugiej części spotkania Salvatore Schillaci wreszcie strzelił celnego gola. Nie zdołał po tym czegokolwiek uczynić, bowiem zwalili się na niego szczęśliwi koledzy, tworząc „kupę". 0 Aldo Serena strzela drugiego gola. Po strzale biega z rozpostar­ tymi ramionami, aby niespodziewanie wskoczyć na przyjaciela Nudy na pudy. W drugiej dogrywce Platt strzela gola, a następ­ nie pędzi - niczym na kraniec świata - uśmiechnięty od ucha do ucha z ramionami wzniesionymi wysoko do góry. Na drodze staje mu przyjaciel więc skacze na niego aby objąć go nogami w pasie. Do tej radującej się pary dobiegają pozostali Anglicy, aby Platta objąć serdecznie, lub tylko czubkami palców dotknąć go ponad głowami kolegów. CHWAŁA, UDAŁO SIĘ! TU I II, 1 0 . Obraz Erica S c o t a , Moc 44 fallicznego szturchnięcia, 1 9 7 6 r. �Tegoż dnia Wkrótce po tym Włoch celnie strzela karnego. Biegnie, aby przytulić się najpierw do jednego, a po chwili do drugiego kolegi. chyba D i PR Jugosławia-Hiszpania (1 : 2) Po długiej grze, ciągnącej się jak flaki w oleju, przy nie wykorzystywaniu „pełnej przestrzeni murawy" z powodu 40° ciepła, Jugosłowianin Dragan celnie strzela i postrzale biegnie do współtowarzyszy (oni biegną do niego), ginie w ich ramionach. TU W drugiej części meczu Hiszpan strzela wyrównującego gola. Chwytają go koledzy i podrzucają do góry. Pod koniec meczu Utragenio zdobywa dla swej drużyny drugiego gola. Po strzale fika koziołka, ląduje na kolanach, sunie na nich ok. 3 metrów, dzierżąc nad sobą dwie zaciśnięte pięści. NIE MA NA NAS MOCNYCH! PN i TU 4 lipiec Anglia-Niemcy ( 1 : 1 ) Rezultat ze strzałów karnych po bezbramkowych dogrywkach. Wiele niecelnych strzałów. Wreszcie (i u jednych i u drugich) unoszenie ramion do góry, bratanie się z kolegami, ponadto cierpiętnicze podawanie ręki kapitanowi drużyny. j . j 7 lipiec Anglia-Włochy (1 : 2) Mecz o trzecie miejsce. W drugiej części Włoch strzela gola za plecami legendarnego bramkarza Anglii (41 lat). Dzielny Włoch niczego postrzale nie zdołał uczynić. Obłapiony został z czułością przez kolegów. q Platt z trudniejszej o wiele pozycji i z większym swym udziałem wyrównuje rezultat. Następnie z iście agnielską flegmą, jakby z ulgą, spokojnie unosi prosto do góry ramiona (nie rozchyla ich w kształcie V!) _.. 8 lipiec (niedziela) RFN-Argentyna (1 : 0) Do meczu tego Argentyńczycy „trafili drzwiami od zakrystii" - powiedział sam Zbigniew Boniek (przegrali bowiem z Kameruńczykami). Na trybunach, samych Niemców 30 tysięcy. Pierre Littbarski po nieudanym strzale otwiera szeroko usta, wznosi wzrok do nieba i rozkłada ręce. Niektórzy, podobnie się zachowują po sfaulowaniu przeciwnika. Maradona po niecelnym strzale ukazuje rząd górnych zębów. W drugiej części meczu, Thomas Berthold po chybieniu pada na wznak, robi „orła", a następnie wstaje i chwyta się oburącz za głowę. Rudi Voeller również po niecelnym strzale pada na wznak, ale przedtem sunie kilka metrów na siedzeniu. Andreas Brehme kiedy nie trafia, przesuwa dłońmi po twarzy jakby ocierał łzy... Oto pełny rejestr gestów rozpaczy. Wreszcie Brehme strzela celnie karnego. I zaraz zostaje zagnieciony przez kolegów. Niczego nie zdołał pokazać. 0 I tak wraz z zwycięstwem drużyny niemieckiej wysunął się na czoło banalny, kolektywny gest T. Sczezł całkowicie indywidual­ ny gest D. Nowoczesna, w wydaniu zachodnioeuropejskim drużyna futbolowa, nie pozwala swemu zawodnikowi cieszyć się osobno. Ale mimo tych tendencji uniformizacyjnych, albo dzięki nim, zachowania takie jak Kameruńczyka Milla lub Hiszpana Utragenio uznane zostają za czarujące i wzruszające. Białoczerwoni do mistrzostw we Włoszech się nie zakwalifiko­ wali. Wcześniej w spotkaniach z Kostarykańczykami i Szwedami, można powiedzieć, pokazano naszym „figę". Nie mogli więc nasi niczego pokazać na Mondiale'90. Pozostaje zatem rzewnie wspominać gest pewnego zawodnika warszawskiej Legii który potrafił na oczach wygwizdujących go kibiców ściągnąć spodenki i pokazać d... 23 PRZYPISY 1 Władysław Kozakiewicz należał do Klubu Sportowego „Bał­ tyk" w Gdyni. Od 1971 roku reprezentant kadry narodowej! Urodził się 8 grudnia 1953 roku w Sołecznikach pod Wilnem. Wychowując się w rodzinie repatriantów zachował do końca swego pobytu w Polsce skłonność do „śledzikowania" (charak­ terystyczne zaciąganie w mowie kresowiaków). Rodzina Koza­ kiewiczów należała w Gdyni do najbiedniejszych z biednych, ojciec dozorca w porcie, matka sprzątaczka. Władysław ma starszego o 5 lat brata oraz młodszą od siebie siostrę. W1975 roku zdobył w Nicei rekord Europy w skoku o tyczce. Absolwent AWF. Żywiołowy, otwarty, skory do uciech i zabawy, lecz podporząd­ kowujący się surowej dyscyplinie, narzucanej mu przez trenera. 187 cm wzrostu i 82 kg wagi w czasie Olimpiady w Moskwie. Dane te zawdzięczam panom: trenerowi Ryszardowi Tomaszew­ skiemu, fotoreporterowi Leszkowi Fidusiewiczowi („Razem") oraz redaktorowi „Przeglądu Sportowego" Maciejowi Petruczenko. Strona tytułowa „Przeglądu Sportowego", nr 148 (7706) z 31 lipca 1980 roku. „Sportowiec", nr 1 (2022) z 5 stycznia 1990 roku. Z wywia­ du Grzegorza Wasylkowskiego dowiadujemy się ponadto, że Władysław Kozakiewicz wykonał w życiu ok. 25 tysięcy skoków, połamał 26 tyczek, pozostawił w kraju (bez możliwości zabrania ze sobą za granicę) 150 pucharów i 30 kg. medali! „ W latach siedemdziesiątych bez wątpienia należałem do elity kraju. Ale polityką nigdy nie interesowałem się. Byłem sportowcem, miałem skakać, moje życie ograniczało się do treningu, startu, spania..." Jednakże, chcąc, nie chcąc wciągnięty został w sprawy polityki. KW PZPR roztoczył nad mistrzem opiekę. Najpierw zniszczono mu spychaczem samochód, potem (ok. 30 razy), sekretarz KW prosił poszkodowanego na „rozmowy" ... Na zdjęciach Leszka 2 3 Fidusiewicza, Kozakiewicz pokazując pięść na stadionie w Mosk­ wie, ma twarz UŚMIECHNIĘTĄ, RADOSNĄ! Jednak po latach, jakby swojego sukcesu nie chciał w ogóle pamiętać." - Proszę powiedzieć - mówi Wasylkowski - o najprzyjemniejszym mome­ ncie w karierze-Może zdziwię pana, a l e n i e M o s k w a (podkr. JO). Przed rokiem, w Barcelonie, skacząc miernie (a było to 9 grudnia, dzień po moich urodzinach), usłyszałem raptem z głośników swoje nazwisko a potem 15 tysięcy ludzi wstało i śpiewało Happy Birthday. Dopiero ktoś mi wytłumaczył, że śpiewają dla mnie. Był wspaniały tort, feta, gratulacje, uściski. Nic nie zwojowałem, skakałem miernie, a jednak nie przeszkodziło to organizatorom zaskoczyć mnie." Lin Tung-Chi, Umysłowość chińska:Jej taoistyczne podłoże. (w.) Taoizm, „Biblioteka Pisma Literacko-Artystycznego", przekł. Roman Czarny, Kraków 1988, s. 12 Wiadomości zawdzięczam dr Andrzejowi Goryńskiemu, wy­ kładowcy na Uniwersytecie w Bagdadzie na początku lat osiem­ dziesiątych. Na podstawie własnych badań w 1973 roku. Jak wyżej. Na podstawie własnych badań w latach 1976/77 • Wiadomość zawdzięczam pani Hu Pej Fang. Por. Rene Descartes, Człowiek. Opis ciała ludzkiego, przekł. Andrzej Bednarczyk, PWN Warszawa 1989; Marcel Mauss, Socjologia i antropologia (rozdz. Sposoby posługiwania się ciałem, tłum. Marcin Król), s. 533-562, PWN, Warszawa 1973. Ale przede wszystkim, współczesnego autorytetu w znajomości gestów Desmonda Morrisa, Manwatching. A Field Guide to Human Behaviour, London 1977. Autor podaje obszerną biblio­ grafię usystematyzowaną, a w niej: R. Jakobson, Motor signs for 'Yes' and 'No', „Language Social", t. I, 1972, s. 91-96; W. 4 5 6 7 8 10 45 r �Tomkins, Indian Sign Language, New York, 1969; I.E. Cody, Indian Talk, London, 1972; T. Brun, The International Dictionary of Sign Language, London, 1969;D. Moris, Gesture Maps, London, 1978; M. Critchley, Silent Language, London, 1975; R.L.. Birdwhistell, Kinesics and Context. Essays on body motion communication, Philadelphia, 1970; M. Argyle, Bodily Com­ munication, London, 1975; M.R. Key, Para/anguage and Kine­ sics. Nonverbal communication, (65 ss. bibliografii), J . Metuchen, 1975; J . Ruesch i W. Kees, Nonverbal Communication, Berkeley, Los Angeles, 1969; R.L. Saitz i E.C. Cervenka, Handbo­ ok of Gestures, Colobia and The Unitet States, 1972; L. Meri, The Gesture Language of the Hindu Dance. Blom, New York, 1964 Na początku lat siedemdziesiątych rozpoczął u nas badania nad gestem T.M. Ciołek. Ostatecznie w 1977 roku obronił na AN U w Canberze pracę doktorską: Configuration and Context - A study of spatial patterns in social encounters. Wspomnieć też należy, że od kilkunastu lat, tak jak w całej Polsce, w rokickim kościele (do parafii w Rokiciu należy Murzynowo) wymieniany jest pod koniec mszy świętej gest przymierza (zwany też gestem pokoju). Wierni demonstrują ten gest (podo­ bnie jak w kościołach warszawskich) bez większego przekona­ nia, często się zdarza, że czynią go niechętnie... Ten sam gest obserwowałem i doświadczałem na sobie w kościołach Senegalu (podawanie ręki obcym i obowiązkowo szczery, przyjazny uśmiech; obejmowanie się przez bliskich czy tylko znajomych). Podobne, szalenie spontanicznie czynione gesty przyjaźni prak­ tykowane były w autokefalicznym kościele etiopskim na długo przed oficjalnym uchwaleniem gestu przymierza przez sobór papieski. Całowanie w obydwie ręce starszych mężczyzn należy w Etiopii do zwyczaju przestrzeganego nawet poza kościołem. Znaczenia i mocy oddziaływania gestu kościelnego na życie codzienne trudno byłoby nie doceniać, jeśli się zważy, że ceremoniał japoński picia herbaty (staranność wycierania mise­ czki, klękanie przed nią oraz zaklinanie naczynia przed i po samym piciu) łączony jest z ... obecnością w XVI—XVII w. w Nagasaki, portugalskich misji jezuickich. Misterium dokonywane przez kapłana z kielichem na ołtarzu miało zainspirować Japończyków do niezwykłego zupełnie celebrowania powszedniej czynności gaszenia pragnienia. Por. L. Meri, The Gesture Language of the Hidu Dance. Blom, New York; Henry W. Wells, The Classical Drama of the Orient. London 1965 Por. Premczand, Pańska studnia, z języka hindi tłumaczyli Juliusz Parnowski oraz Krzysztof Byrski, Alicja Karlikowska, Andrzej Ługowski, Tatiana Rutkowska, Czytelnik, Warszawa 1971; Sandały, współczesne opowiadania hindi, tłum. z języka hindi Juliusz Parnowski, Czytelnik, Warszawa 1976; W Merigandżu w zwykłej wiosce, tłum. z języka hindi Juliusz Parnowski, Czytelnik, Warszawa 1983; ponadto około dwudziestu tłuma­ czeń opowiadań drukowanych w czasopismach naukowych i społeczno-kulturalnych. 11 12 13 14 15 Mateusz Wierciński, uczestnik dwóch wypraw etnologicznych do Indii, tak charakteryzuje interesujące nas gesty: stosun­ kowo szybki ruch głową w stronę lewego ramienia, a po tym, ramienia prawego (memu rozmówcy kojarzy się to z ruchem „wańki wstańki"), wyraża TAK. Natomiast kiwanie głową w dół i w górę, waraża NIE. Maria Krzysztof Byrski akceptuje charak­ terystykę gestu TAK, natomiast gest NIE uznaje za identyczny z naszym, z tym, że często towarzyszy mu ruch ręką (wy­ kluczający) od siebie w stronę rozmówcy, lub dłonią (wahad­ łowo) z lewa na prawo i na lewo. Manu Swajambhuwa, Manusmryti, czyli traktat o Zacności Watsjajana Mallanaga, Kamasutra, czyli traktat o Miłowaniu, przełożył z oryginału sanskryckiego, wstępem, przedmową, przy­ pisami i słowniczkiem opatrzył Maria Krzysztof Byrski, PIW, Warszawa, 1985 W Murzynowie często się zdarza, dziś w 1990 roku, że gość wita się tylko z mężczyznami! Manusmryti, op. cit. s. 60-61 Nowa Księga Przysłów i wyrażeń przysłowiowych Polskich, w oparciu o dzieło Samuela Ada/berga opracował zespół pod kierunkiem Juliana Krzyżanowskiego, PIW, Warszawa 1969, t. I, s. 563-564 Tamże. W krajach Afryki równikowej, głównie w południowej części Nigerii i Kamerunu, rozzłoszczeni (w naszym rozumieniu tego słowa) kierowcy nie wrzeszczą i nie przeklinają innych użytkow­ ników drogi. Jeśli już doszło do czegoś, co wymaga „zdrowej, męskiej reakcji", pokazują z pogodną twarzą (sic!) wyciągniętą przez okienko dłoń z rozczapierzonymi palcami. Ma to oznaczać, że przeciwnik miał... pięciu ojców! W czasie blisko dwuletniego pobytu w Dakarze, często jeżdżąc motocyklem po mieście, byłem świadkiem tylko jednej kłótni kierowców z użyciem stosownych wyrazów. Kłóciło się w niedzielę na opustoszałej całkowicie ulicy, przy skrzyżowaniu, dwóch ... Francuzów. Abraham H. Maslow, W stronę psychologii istnienia, przeło­ żyła Irena Wyrzykowska, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1986 Do niedawna jeszcze dosyć popularny na wsi polskiej gest unoszenia przez kobiety spódnicy, połączony z okrzykiem „poca­ łuj mnie w d...", bohaterom opowiadań, tłumaczonych przez Parnowskiego z języka hindi, nie jest znany! Również M.K. Byrski nie znajduje przekonywujących dowodów, aby Indusi odwoły­ wali się do gestu czy zwrotu językowego, związanego z cało­ waniem D... Warto natomiast zwrócić uwagę, że plebejski (ludo­ wy?) gest „pocałuj... MNIE lub SIĘ" itd., funkcjonuje do dziś - chociaż tylko w postaci zwrotu językowego, powiedzenia, np. szeptanego do ucha - wśród wysoko utytułowanych pań na UW. Stąd nasze rozdarcie - mówi znany pisarz - Nigdy nie wiemy, kiedy przyjdzie nam ją w rękę, a kiedy w d... całować." 16 17 18 19 2 0 21 2 2 2 3 Fot.: il. 1 - 4 , 6 - 8 oraz rys. - il. 5 - J a c e k Olędzki 46 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7e0fd702accadd8855bbdc1346305f7.pdf 7726d2593f7a9dc4b2b3db5801dd755c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2308 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2141 Title A name given to the resource Marginalia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.33-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander J a c k o w s k i MARGINALIA Widmo krąży po Warszawie. Widmo Pałacu. Tak mógłby się zacząć Manifest Surrealistyczny w kraju, który wydał Mrożka, Piotra Skrzyneckiego i Staną Tymińskiego. Pałac gloryfikowany w pięćdziesiątych latach przez propagandę i wyklinany przez mieszkańców stolicy wrósł już tak silnie w naszą świadomość, że gdy ostatnio pojawiła się koncepcja jego przebudowy, wywołała liczne protesty. Pałac został bowiem „oswojony" i nawet trudno dziś wyobrazić sobie bez niego centrum Warszawy. Oswojony został też „największy plac Europy". Miał służyć gigantycznym, czołobitnym pochodom i defiladom, stał się niechlujnym tar­ gowiskiem, upstrzony setkami budek i kramów z tandetą. W is­ tocie tylko dwa razy zapełnił się tłumem warszawiaków - kiedy pojawił się na nim w październiku 1956 r. zwolniony z więzienia Gomułka oraz w czasie mszy sprawowanej przez Papieża, pod­ czas Jego drugiej pielgrzymki do Kraju. Raz jeszcze odegrał plac znaczącą rolę, znów - o ironio losu! - podobnie jak w poprze­ dnich przypadkach wbrew ideologicznym intencjom jego twór­ ców. Było to w grudniu 1981 r. Zapowiedziano wielką manifesta­ cję ludności Warszawy. Można sobie wyobrazić, jak zaniepokoiło to władzę. Jeśli zdecydowana była bronić swego istnienia i „socjalistycznego oblicza" Kraju musiała to uczynić przed tą manifestacją, i to raczej w dzień świąteczny, gdy robotników nie będzie w zakładach pracy. Widmo Placu Defilad wypełnionego po brzegi ludnością stolicy wyznaczyło datę proklamowania stanu wojennego - niedzielę 13 grudnia. Ale nie tylko „Plac" zaprzeczył ideom, które miał reprezen­ tować. W Teatrze Dramatycznym (a więc w Pałacu) odbywał się właśnie, zorganizowany przez „Solidarność" Kongres Kultury. W niecałe dziesięć lat później można było raz jeszcze stwierdzić, jak ograniczona jest moc propagandy, jak szybko rewolucja zmiata narzucone sobie symbole. Obalono pomniki, zmieniono nazwy ulic, gorliwie przywracając dawne nazwy. Można było nawet odnieść wrażenie, że symbole są ważniejsze od spraw materialnych. Wzniecały bowiem emocje, negatywne bądź pozy­ tywne, aktywizując energię społeczną. Czasem, tworząc sferę zastępczą takiej aktywizacji. Pałac Kultury i Nauki miał być w swoim założeniu symbolem. Po to go wymyślono i zbudowano. Symbolem - mówiąc najproś­ ciej - zniewolenia. Symbolem podległości. Ale już nie takiej, jaka patronowała budowie soboru na Placu Saskim. Wówczas „Prywiślański Kraj" miał zostać na wieki częścią wielkiego imperium Romanowych. Tym razem wariant miał być inny - kraje podbite nie powinny były wiedzieć i pamiętać o tym, że są podbite. Miały, jak planety krążyć wokół swego słońca, poruszając się po ściśle wyznaczonych orbitach, zachowując pozory samodzielności. Na jak długo? - tego nikt nie wiedział. Pamiętam rozmowy z Jaku­ bem Bermanem i Zygmuntem Modzelewskim. Napiszę o nich kiedyś indziej. Tu tylko t y l e - i c h niepokój, jak długo Stalin będzie chciał rozgrywać wariant satelicki, czy biorąc pod uwagę sytuację międzynarodową będzie mu się opłacała ta ograniczona samo­ dzielność Polski i innych państw bloku wschodniego. Było rzeczą oczywistą, że czym większy stopień podległości, tym silniej należało podkreślać szacunek dla wartości narodo­ wych, dla tradycji. Fałszując je oczywiście, zmieniając, tworząc nowych bohaterów a przemilczając niewygodnych. Nigdy w na­ szych dziejach słowo nie znaczyło tak wiele, nigdy nie przywiązy­ wano takiej wagi do literatury, publicystyki, dziennikarstwa, radia, teatru, i - oczywiście - filmu. Wierzono w kreacyjną moc słowa, w to, że przez nie, przez natarczywość powtarzanych sloganów i sądów, uda się zmienić świadomość społeczeństwa. Pałac musiał więc stać się symbolem miłości. Wdzięczności. Był wszakże darem, a dar prowokuje wdzięczność. Pałac miał być 33 �symbolem dozgonnej przyjaźni i wdzięczności dla potężnego „brata". Miał imponować wielkością, rozmachem, solidnością wykonania. Powinien był też zaspakajać ambicje obdarowanego, wyrażając bliskie mu treści emocjonalne. Przynajmniej w założe­ niu. Pałac musiał być „polski", a więc inny niż podobne budynki wystawione w Moskwie. Miał być socjalistyczny w treści, a narodowy w formie. Miał być darem, którego nie sposób było nie zauważyć i zapomnieć, kto go ufundował. Stalin rozważał trzy koncepcje DARU. Oczywiście spektakularnego, takiego, który by na wieki sławił jego imię i świadczył o dobroci i potędze Związku Republik Radzieckich. Zaproponował więc budowę linii metra, dzielnicy mieszkaniowej lub Pałacu Kultury. Nasi architekci radzili wybrać metro, rozsądna wydawała się idea budowy dzielnicy mieszkaniowej, ale Bierut wybrał - Pałac. Był to wybór logiczny. Metrem będą jeździli i zapomną, komu je zawdzięczają, zwłaszcza gdy będzie to tylko jedna linia. Dzielnica też stanie się szybko jedną z wielu. Nic nadzwyczajnego. A Pałac ... ten będzie symbolem. Zwłaszcza, gdy stanie w środku miasta, tak że nie sposób go będzie nie zauważyć. Do Warszawy przybył twórca moskiewskich monumentów architekt - Lew Rudniew. Nie tylko, by zlokalizować budynek i ustalić tryb jego budowy, ale też po to, by poznać nasze zabytki architektoniczne i uczynić Pałac „narodowym" w formie. Pracowałem już wtedy w Państwowym Instytucie Sztuki. Moim szefem był prof. Juliusz Starzyński. Wzywał mnie często do siebie, więc nie zdziwiłem się, gdy poprosił mnie do gabinetu i przedstawił - właśnie Rudniewowi. Koledzy mieli zawieźć dostojnego gościa do Krakowa, Baranowa, Kazimierza i chyba - do Zamościa, tego już dokładnie nie pamiętam. Mnie poprosił Starzyński o zaopiekowanie się Rudniewem w Warszawie. Ja? zdziwiłem się. Stu innych kolegów lepiej znało zabytki miasta, nie mówiąc już o środowisku architektów, konserwatorów zabyt­ ków. To coś dla Panal zaśmiał się. Nie rozumiałem. Gaspadin Rudniew chce, aby Pałac był w swej formie syntezą polskości. Interesuje go sztuka ludowa, motywy ornamentalne, typowe detale architektoniczne. Starzyński wiedział jak obcy mi był ten sposób myśleńia - przenoszenie ornamentów i motywów dekoracyjnych z jednej techniki do innej, bez organicznego związku z konstrukcją. Gdy w niedzielę zameldowałem się w hotelu, Rudniew pokazał mi poczynione dotychczas szkice. Był, zdaje się w Zakopanem, w każdym razie zapamiętałem pazdury - drew­ niane sterczyny na góralskiej chałupie. Może dlatego tak dobrze je pamiętam, że po roku - dwóch odnalazłem je uformowane w kamieniu na dachu ...Sali Kongresowej. W Krakowskim M u ­ zeum Etnograficznym zachwyciły Rudniewa makaty z Zalipia, zanotował też wzory hafciarskie. Innych szkicowników nie oglą­ dałem, miał ich kilka. Pojechaliśmy do Wilanowa, potem zwie­ dzaliśmy Warszawę. Zaprowadziłem też mego gościa do Muzeum Narodowego. Kiedy wychodziliśmy, rozejrzał się po Alejach i zapytał: A to? Wskazał palcem na budyneczki flankujące Most Poniatowskiego. I tu zaczyna się moja wina. Może mała, ale wina. Zamiast odwrócić uwagę Gościa i wrócić z nim do hotelu - poszliśmy na most. Wyjął natychmiast szkicownik. Był zadowo­ lony. Rysował attyki zdobiące pawilony. Rysował starannie, z szacunkiem. Te attyki nie trudno dostrzec w zwieńczeniu bocznych skrzydeł Pałacu. Czy tylko attyki? Przyjrzyjmy się uważnie. Czy sprawdził się zamysł Rudniewa dania w dekoracji budynku kwintesencji cech „polskich"? Mało kto dostrzeże, że szczytowa partia Pałacu nawiązuje do ... Bramy Floriańskiej w Krakowie. Wręcz klasyczny przykład na to, że operowanie motywami bez zrozumienia ich miejsca i roli w całości nie rozwiązuje problemu inspiracji. Ale na tym nie koniec. Pałac miał być „polski" w swej formie, a wiadomo, że najłatwiej osiągnąć ten efekt sięgając do ornamen­ tyki ludowej. Sprzyjała temu praktyka stosowana w republikach radzieckich, sprzyjała i dwuznaczność rosyjskiego pojęcia „narodnosti", łączącego dwa, wyraźnie u nas różne znaczenia: tego, co narodowe, i tego co ludowe. Pojawiły się więc na stropach sal i korytarzy, wiodących do Sali Kongresowej, zalipiańskie malo­ wanki. Ściślej mówiąc, wykonane na wzórzalipiańskich. Elemen­ tów ludowych miało być nawet we wnętrzach więcej. Sam widziałem kartony z projektem kasetonów, w które wpisano wycinanki rawsko-opoczyńskie. Oczywiście zaprojektowane i wykonane przez profesjonalistów. Podkreślam to dlatego, że w atmosferze wyrażanych wówczas haseł malarki z Zalipia, z Curyłową na czele, poczuły się tym dotknięte. Co więcej, zaproponowały w liście do Ministerstwa Kultury i Sztuki,; by im właśnie powierzono dekorację wnętrza Pałacu. Trzeba tu przypo­ mnieć, że prasa w początkach lat pięćdziesiątych wychwalała ponad wszelką miarę artystów z ludu, amatorów, zwłaszcza górników. Pisano o nich w superlatywach, trudno się więc 34 dziwić, że brali to na serio. Minister Motyka pokazał mi kiedyś list, w którym znany wówczas górnik-malarz, Paweł Wróbel, wyrażał swe zdziwienie, że nie im, amatorom, powierzono dekorację Pałacu. Zgłaszał też swoją gotowość objęcia funkcji ... rektora Akademii Sztuk Pięknych. W ludowym Państwie - wierzył - lud powinien zająć najwyższe stanowiska. Zapewne mógł swe prze­ konanie podbudować nie jednym przykładem z życia. Kursowało przecież powiedzenie „Nie matura, lecz chęć szczera zrobi z ciebie oficera". Otwarcie Pałacu było bardzo uroczyste. Zachwycano się szyb­ kością wind, solidnym wykonaniem. Rzeczywiście stolarka była znakomita. Ale gdy wprowadzono do wnętrz instytucje, okazało się że wiele z nich wolałoby pomieszczenie w miejscu mniej reprezentacyjnym. Powodów po temu było wiele. Dojście do Pałacu przez plac, po którym hulał wiatr, plac niebezpieczny po zapadnięciu zmroku (prasa alarmowała o licznych wypadkach okradzenia i pobicia młodzieży, uczęszczającej na zajęcia w Pała­ cu Młodzieży). Urzędnicy narzekali na to, że w dużych pokojach jasno jest tylko w pobliżu okien. Rzeczywiście, Pałac jest wyjąt­ kowo nieekonomiczny. To, co mieści na wyższych piętrach można by ulokować w jednym-dwóch kilkupiętrowych budyn­ kach. Nigdzie nie widziałem równie zakłóconej proporcji między przestrzenią użytkową a nieużytkową (windy, korytarze). Starzy profesorowie źle znosili zmianę ciśnienia w szybkich windach, a właśnie Akademię Nauk umieszczono na wysokich piętrach. Kiedy prezesem PANu został prof. Tadeusz Kotarbiński, zainstalowano powolną windę towarową, którą jeździli nestorzy naszej nauki. Kłopoty miały teatry, umieszczone w skrzydłach budynku. Musiano przebudowywać zaplecza, architekci nie pomyśleli o tym, że np. aby ze stolarni wynieść zbudowane segmenty dekoracji nie wystarczą normalne drzwi. Kłopot był także z salami wystawowymi. W największej zasłaniały znaczną część ścian potężne kolumny. Sale były tak efektowne w swym wystroju, że w istocie mało się nadawały na wystawy. A jednak trzeba było w nich wystawiać. Pamiętam kłopoty, które mieliśmy, urządzając w salach IV piętra wystawę sztuki ludowej z okazji 10-lecia PRL. Ekspozycję przygotował prof. Oskar Hansen, architekt wybitny, światowej sławy. Aby obniżyć wizualnie pułap i stworzyć kameralne przestrzenie dla niewielkich przecież przed­ miotów, zaproponował podwieszenie między kolumnami, na nylonowych nitkach, pająków ze słomy i bibułek. Gdy zaczęliśmy je umieszczać przybiegł zaalarmowany dyrektor Pałacu p. Barszcz krzycząc - co wy robicie? Chcecie, aby się kolumny zawaliły? Zatkało mnie. Dotąd myślałem, że kolumny podpierają strop, tu okazało się, że poza jedną, wszystkie pełniły wyłącznie dekoracyj­ ną rolę. Puste w środku, tylko w jednym punkcie były przymoco­ wane do sufitu. Ich marmurowość i siła były pozorne. Nie marmur był to bowiem, alestiuk. Zaproponowałem więc min. Motyce, bo i komuż innemu mogłem, by uwolnić sale od uciążliwego balastu. Oczywiście - powiedział, trzeba wyrzucić te kolumny, zajmę się tym. Okazało się jednak, że sprawa była nie do załatwienia. Nie zgodził się Minister Finansów. Pałac jako dar został wyceniony na jakąś okrutną ilość milionów, a usuwając kolumny, warte w ó w ­ czas pół miliona każda, uszczuplilibyśmy majątek Państwa! Wtedy Motyka wpadł na pomysł, aby kolumny ustawić gdzieś indziej, na przykład przy domu „pod sedesami" na Marszałkows­ kiej. Dwóch robotników wzięło z magazynu Pałacu zapasową kolumnę i nie męcząc się nadmiernie, zaniosło pod te „sedesy". Okazało się jednak, że kolumny i sedesy nie pasują do siebie w żaden sposób. Chodzono więc z tą kolumną po mieście, ale nigdzie nie pasowała. Trzeba więc było zrezygnować z myśli o ich usunięciu z sali wystawowej. Ale nie kolumny spędzały sen z oczu użytkowników Pałacu. Szybko okazało się, że dar jest niezwykle kosztowny. Było to prawie tak, jakby ktoś nam ofiarował hipopotama, a względy natury wyższej uniemożliwiały pozbycia się daru. Deficyt, który przynosił Pałac przeraził władze. Wprowadzono „zapis" w cen­ zurze, tak, że nie wolno było o tym deficycie pisać. Zresztą zlikwidowano go jednym pociągnięciem pióra. Prosto i skutecz­ nie. Pałac miał się samofinansować, utrzymywać z czynszów, każda więc instytucja tam umieszczona musiała płacić bajońskie sumy za zajmowany metraż. Nie muszę dodawać, że była to operacja pozorna, po prostu o tyle wzrosła dotacja budżetowa dla tych instytucji przeznaczona na pokrycie czynszu. W ten sposób Pałac przestał przynosić deficyt i można było bez przeszkód rozkoszować się jego widokiem. Tak było. Jak jest dzisiaj - nie umiem powiedzieć. Odwołuję się przecież do wspomnień, a nie piszę o perypetiach dnia dzisiej­ szego. I to już wszystko w charakterze suplementu do pięknego tekstu Zbyszka Benedyktowicza. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04bdaeff1b006cc264712d99307c9253.pdf 85386f23720199f0620ff837be39599b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2307 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2140 Title A name given to the resource Widmo środka świata. Przyczynek do antropologii współczesności / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.16-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz W I D M O Ś R O D K A ŚWIATA. PRZYCZYNEK DO A N T R O P O L O G I I WSPÓŁCZESNOŚCI „ Z rogu Racławickiej i M i ł o b ę d z k i e j ( m i e s z k a m w pobliżu) c o dzień jeśli mi sił starcza o g l ą d a m Pałac Kultury... 4 i socjologów kultury , czy niezwykły sukces książki-bestsellera (na amerykańskim, kanadyjskim i anglojęzycznym obszarze), autorstwa Witolda Rybczyńskiego - Home. A Short History of an /ctea .Ten kanadyjski architekt polskiego pochodzenia w swym studium na temat Domu, w swej krótkiej historii idei domu, szczególną uwagę poświęca takim pojęciom jak „intymności", „prywatności", „domowości", śledząc historyczne ich kształ­ towanie się aż po dzień dzisiejszy. Rybczyński, wychodząc od obrazów domu pojawiających się we współczesnym filmie, lansowanych przez współczesną modę, reklamę, fotografię w magazynach poświęconych projektowaniu architektury wnętrz, odnotowując obecne w poszczególnych fazach mody ostatnich lat, zjawisko specyficznej nostalgii, tęsknoty za prze­ szłością i towarzyszące temu zjawisko wykreowanej na użytek współczesności, wynajdowanej (wymyślonej) „tradycji", scho­ dzi coraz bardziej w głąb historii. Jest to w gruncie rzeczy książka nie tyle z zakresu historii architektury - co sugerować mógłby tytuł, jak i osoba autora - ile z zakresu historii kultury, pisana z szerokim antropologicznym oddechem. Przemiany i kształ­ towania się owych pojęć „domowości", „intymności", „prywat­ ności" omawiane są tu w odniesieniu do języka, kultury, mental­ ności i do przemian w nich zachodzących w poszczególnych epokach, czasach i miejscach. Książce tej patronuje zasada przywołana na wstępie przez autora, zawierająca się w sentencji Milana Kundery, iż zadaniem pisarza i pisania nie jest ogłaszanie prawdy, lecz jej odkrywanie. O sile tej książki stanowi również fakt, iż zgromadzone w niej refleksje i przemyślenia inspirowane były własnym doświadczeniem autora, że ściśle splatały się z niezwykłą przygodą budowania i kształtowania własnego domu. Pomimo jednak tego szerokiego, antropologicznego spojrzenia, pomimo częstego odwoływania się do przykładów zaczerpniętych z rozmaitych, odległych, częstokroć egzotycz­ nych sytuacji kulturowych, książka Rybczyńskiego, skoncent­ rowana głównie na kulturze amerykańskiej, anglosaskiej, charak­ teryzuje się wyraźnie okcydentalistycznym nastawieniem. Doty­ czy w przeważającej mierze doświadczeń zapisanych czy to w historii kultury Zachodniej Europy, czy to należących do jej współczesności. Jest krótką historią idei domu pisaną z zachod­ niego punktu widzenia. 5 Architektura j e g o nie jest w a ż n a W a ż n a jest architektura mojej w y o b r a ź n i Architektura mojej krwi i serca życia i śmierci słońca i m g ł y . " (...) ( E u g e n i u s z Żytomirski, Pałac Kultury, Stolicy", Stolica, 15.V.1963). w : „Liryczne okienko „ W perspektywie c h w i l i w i d a ć raczej miniony dzień niż m i n i o n e tysiąclecia." ( S t a n i s ł a w C i c h o w i c z , Skąd ten kanon?, P S L nr 1, 1 9 9 0 ) O Pałacu Kultury i Nauki im. Józefa Stalina w Warszawie napisano wiele. Setki reportaży, artykułów. Poświęcano mu wiersze, śpiewano o nim pieśni, stał się tematem poezji i prozy. Jego obraz wszedł na trwałe do literatury współczesnej, in­ trygował i inspirował ludzi filmu. Pojawiał się w subkulturze młodzieżowej, w ulotnych drukach zespołów rockowych - fanzinach, w tekstach Rastafiaranów, widzieć możemy go także, jako motyw graffiti na murach warszawskich domów. Pisali o nim dziennikarze, publicyści, ludzie nauki, architekci, historycy, his­ torycy architektury, historycy sztuki, pisarze. 1 2 3 O Pałacu Kultury pisali: Hanna Krall, Stefan Kisielewski, Leopold Tyrmand, Jerzy Kosiński, i najprzedniejszy jego bard - Tadeusz Konwicki. Sumienniejsza kwerenda (może nie bez poczucia zaskoczenia) musi nas prowadzić do stwierdzenia, że Pałac Kultury należy do, może niespójnej i rozproszonej, czasami może zakrytej, czy (wstydliwie?) skrywanej, wyobraźni zbiorowej ostatnich dziesię­ cioleci, i że jest tej wyobraźni ważną częścią. O Pałacu Kultury nie pisali natomiast etnografowie. Powodów dla podjęcia tego tematu i motywów, które mną kierowały jest więcej, poprzestanę na wymienieniu kilku najistotniejszych. Zacznę od najmniej ważnego. Artykuł ten miał się ukazać w monograficznym numerze „Polskiej Sztuki Ludowej" poświę­ conym symbolizmowi centrum. W nawiązaniu do tej, opisanej przez Eliadego kategorii, numer ten miał objąć rozważania dotyczące symboliki domu, domu jako przestrzeni mitycznej, mitologii miejsca, w charakterystycznej dla symboliki centrum sekwencji: dom - wioska - miasto; rozważania dotyczące małej (lokalnej) ojczyzny, mitologii miasta. Szkic o Pałacu Kultury miał znaleźć się obok artykułu przywołującego obrazy ojczyzny poja­ wiające się we wspomnieniach Wieniawy-Długoszowskiego, w wierszach poetów emigracyjnych, obrazów „małej ojczyzny" zapisanych w poezji ludowej; obok obrazów-planów Surowiaka; obok rozważań na temat świata ogródków działkowych, miał sąsiadować wreszcie z esejem Ludwika Stommy, tropiącym znaczenia Łuku Tryumfalnego i Wieży Eiffla - miejsc mitycznych Paryża. Na zasadzie kontrapunktu miał znaleźć się obok tych różnorodnych rozważań na temat symbolicznej i mitycznej struk­ tury domu, jako jeszcze jeden jej współczesny przejaw, jeszcze jeden wariant i swoista ekstensja symboliki centrum. Temu pomysłowi towarzyszyło dające się zaobserwować ożywienie zainteresowań kategorią domu na gruncie humanistycznej reflek­ sji nad kulturą, czego wyrazem mogły być równolegle prowadzo­ ne i u nas badania nad pojęciem domu przez socjologów 16 6 Mógłby zatem ów planowany monograficzny „ d o m o w y " nu­ mer „Polskiej Sztuki Ludowej" wraz z głosem o Pałacu Kultury być przyczynkiem z tej części świata, z jej nieco innym skom­ plikowaniem, z tej części „innej Europy", przyczynkiem do tak żywo pojawiającego się i dyskutowanego dziś tematu domu we współczesnej humanistyce, tematu budzącego zainteresowanie najrozmaitszych środowisk. Ów pierwotny zamysł został jednak po części udaremniony. Numer rozsypał się na kilka zeszytów. Ale problem pozostał. Od wielu lat na gruncie etnografii, antropologii kultury pisze się o „zanikaniu tradycyjnego przedmiotu" tych dziedzin. Najdobit­ niej wspomina o tym ostatnio Clifford Geertz w eseju Być tam, pisać tu: „Świat, który w większości badają antropolodzy, niegdyś nazywany pierwotnym, plemiennym, tradycyjnym lub ludowym, a obecnie wyłaniającym się, modernizującym, pery­ feryjnym lub jeszcze zakrytym, ogromnie się zmienił, podobnie zresztą jak i świat zakładów naukowych, z którego pochodzą ci badacze." W podobnym kierunku biegną myśli Jamesa Cliffor­ da, który w swych rozważaniach koncentruje się na problematyczności opisu kultury, problematyczności ukazanej na tle związ7 �ków etnografii ze sztuką i literaturą XX wieku (The Predicament of culture. Twentieth-Century Ethnography, Literature and Art)." Obserwując zmiany, jakim podlegała i podlega etnografia, Clif­ ford podkreśla najbardziej tę jaka dokonała się w doświadczeniu podróży i zamieszkiwania. Zmianę i przesunięcia sensu i znaczeń takich pojęć jak „centrum" („Metropolia") i „Peryferie". Jeśli zadaniem etnografii jest poszukiwanie sposobu rozumienia i do­ chodzenia do odmiennego świata, który od XVI wieku został kartograficznie zunifikowany, a jedną z zasadniczych jej funkcji jest „orientacja" (termin pozostały po czasach, gdy Europa podróżowała i odkrywała się w stosunku do fantastycznie zunifi­ kowanego „Wschodu") - to o XX-wiecznej etnografii, reflek­ tującej „nową przestrzenną praktykę", nowe formy zamiesz­ kiwania i krążenia, można by powiedzieć, że towarzyszy jej swoiste doświadczenie „dezorientacji". Gdy spojrzymy na nasz wiek przez pryzmat drastycznej ekspansji ruchliwości - wliczając w to turystykę, migrację zarobkową, imigrację, rzesze poliglotycznych uciekinierów, emigrantów i azylantów, gdy weźmiemy pod uwagę miejskie rozproszenie i mieszanie się obcych populacji w miastach sześciu kontynentów, sam fakt wreszcie, że „zamiesz­ kiwanie" odbywa się przy pomocy masowego transportu, samo­ chodów, samolotów - wszystko to sprawia, że we współczesnym świecie oba doświadczenia i „zamieszkiwania", i „podróżowa­ nia" coraz trudniej dają się odróżnić. Wydaje się, że nie ma tak odległego miejsca na planecie, na którym obecność nowoczes­ nych produktów, środków masowego przekazu i ich władzy nie mogłaby być odczuwana. Stara topografia jest wyczerpana - konkluduje Clifford. Nikt już więcej (a tym bardziej zda się etnograf) nie opuszcza domu w ufności znalezienia czegoś radykalnie odmiennego, nowego, innego. Poczucie swojskości odnaleźć można na krańcach świata. Jednocześnie różnice, odmienność kulturowa, inność, obcość stają się częścią najbliż­ szego otoczenia. Oczekiwanie autentyczności w kulturze i sztuce poddane jest w wątpliwość. Stara topografia jest wyczerpana - pisze James Clifford. Po co jechać na Trobriandy™ - wtórują mu jakby socjolożki znad Wisły - gdy zamknięty świat izolacji świadomościowej znaleźć możemy we współczesnej wiosce położonej 200 km od Warszawy. W tym kontekście Pałac Kultury i Nauki jawić się może jako niezwykle pociągający, intrygujący dla etnografa obiekt. Jako przykład takiej swoistej (zadomowio­ nej?) egzotyki, pozostającej w zasięgu ręki, stawia mu swe pytania. Kusi, wzywa wręcz do podjęcia próby opisu i ryzyka interpretacji. I aż dziwnym może się wydawać, że tak wrażliwi na dziwność otaczającego świata i zjawisk kultury, i akcentujący znaczenie dziwienia się w doświadczeniu poznawczym wpisa­ nym w antropologię, etnografowie nie poświęcili mu dotąd należytej uwagi, że nie powstało ani jedno jego studium, że po prostu o nim nie pisali. A tymczasem Pałac Kultury umożliwia wykroczyć poza tę niejasno rysującą się we współczesnym świecie tradycyjną sytuację i kondycję etnografa („Być tam, pisać t u " ) , pozwala „Być tu i pisać t u " , a więc tym samym realizować istotę zadania jakie niesie antropologia dzisiaj, tak jak ujmuje ją Geertz. Starając się więc umieścić ten przyczynek w jej nurcie, mówiąc o antropologii współczesności, jej rozumienie przyjmuję za amerykańskim antropologiem, który tak o niej pisał: „Takie ryzyko warto podjąć, gdyż prowadzi do gruntownej rewizji naszego rozumienia tego, co otwiera (nieco) świadomość jednej grupy ludzi na sposób życia innej, a przez to także ich własnego. Zadanie (w którym nie można uczynić nic więcej niż całkiem nie zawieść) polega na tym, by opisać teraźniejszość, za pomocą słów ująć ' j a k i e t o j e s t ' to specyficzne ' c o ś ' w nurcie życia świata: t u , jak brzmi słynne powiedzenie Pascala, zamiast t a m , teraz raczej niż p o t e m . Czymkolwiek więc byłaby etnografia - poszukiwaniem przeżyć u Malinowskiego, manią porządku u Levi-Straussa, kulturową ironią u Benedict czy kulturowym zapewnieniem u Evans-Pritcharda - jest ona przede wszystkim oddaniem tego, co aktualne, wyrażeniem żywotności". Byłbym nie całkiem w zgodzie z prawdą, gdybym upierał się, że o Pałacu Kultury nie pisali etnografowie. Oto pojawia się on w formie polemicznej w Przyczynku do powinności przemyśleń 9 11 perypatetycznych" Jacka Olędzkiego. Przypomnijmy istotę sporu. Rzecz dotyczyła gry w klasy, a ściślej nieśmiałej, opat­ rzonej znakami zapytania interpretacji tej gry, odnoszącej ją do archaicznego wierzeniowo-rytualnego wątku „wędrówki w za­ światy", jaką zamieścił w swej książce (Podróże do piekieł. Rzecz o szamańskich misteriach, Warszawa 1979) Jerzy Sławomir Wasilewski. „Aby nie być gołosłownym - pisze Wasilewski - przytoczmy ryzykowny, lecz kuszący ze względu na symbolikę wędrówki w zaświaty przykład: gra w klasy. Czy skakanie pomiędzy 'piekłem' a 'niebem' nie jest pogłosem jakiejś ob­ rzędowej podróży w te regiony? Zważmy, że skakanie na jednej nodze (podobnie jak kulawość) kojarzone jest powszechnie zdiabelskością, ze sferami podziemi. Czy zresztą kreślona tu kredą schematyczna figura 'luda' nie przypomina choćby uchwytu szamańskiego bębna, o kształcie człowieka z monstrualną głową, albo malowanego na jego powierzchni antropomorficznego drzewa kosmiczne?" Odrzucając tę interpretację Olędzki pisze: „ W ten sposób możemy wszystko wyjaśnić i objaśniać, nie wykluczając sensu chociażby pierwszych drapacza chmur i tych ostatnich, najnow­ szych, wysmukłych, ponad czterystumetrowych. Wszak są to po prostu, nieantropomorficzne drzewa kosmiczne, 'osie łączące górę i dół' (czy również drzewa życia, jak obsesyjnie tym terminem posługuje się wielu badaczy?). N i e w i e m c z y Pałac K u l t u r y i N a u k i należy z a l i c z y ć do d r z e w k o s m i c z n y c h (podkreślenie moje - Z.В.), na pewno jednak pierwszy, najwyższy dom w Polsce (obecnie hotel 'Warszawa'). Nie bez powodu - zauważmy - nazywał się 'Prudential'." Ironizując i pokpiwając Olędzki namawia nas do Rozsądku (wszak nie bez powodu pierwszy warszawski wieżowiec należą­ cy do Towarzystwa Asekuracyjnego nazywał się „Roztropny"). Odrzucając tę mającą w tle archaiczne wierzeniowo-rytualne zaplecze interpretację, Olędzki proponuje własną zdroworozsąd­ kową wykładnię gry w klasy, Stosując perypatetyczną analizę uszczegółowioną stara się (mimo stwierdzonych dotkliwych braków w dokumentacji - znów etnografowie nie zadbali) osadzić grę w klasy w historii, wiążąc ją z rozwijającą się na świecie od drugiej połowy XIX w. ideą powszechnej edukacji, wprowadzeniem płyt chodnikowych, środowiskiem miejskim, ściśle z pewnym staroświeckim modelem edukacji podstawowej. Gra w klasy zawierać ma „ideę trudu, czy wprost mozołu przechodzenia z klasy do klasy, od najtrudniejszej, czy najgorzej wspominanej, pierwszej - PIEKŁA, po ostatnią - NIEBA". Nie wchodząc już więcej w szczegóły tej unilinearnej, historycznej interpretacji i nie spierając się o nie, bo nie miejsce tu na to, powróćmy do Pałacu Kultury. Nie wiem czy poniższy szkic będzie w stanie pomóc Jackowi Olędzkiemu i innym czytelnikom w rozwiązaniu wątpliwości (gdyby mieli podobne), w pozbyciu się niepewności i znalezieniu odpowiedzi na pytanie „czy Pałac Kultury należy zaliczyć do drzew kosmicznych". (Myślę, że raczej nie pomoże, nie takie są tej pracy intencje, i nie jest to chyba możliwe, niepewność i wątpliwości, jak pokaże zebrany materiał, należą do urody Pałacu, stanowią jedną z jego cech konstytutyw­ nych). Jednakże, gdy o Pałac chodzi wbrew sugestiom Olędz­ kiego proponuję obrać ową odrzuconą przez niego nierozsądną drogę interpretacji. Podeprę się tu cytowanym już Geertzem: „Zalecany krytycyzm - to musisz zrobić, tego ci nie wolno - jest tak samo absurdalny w antropologii, jak i w innych, nie opartych na dogmatach przedsięwzięciach intelektualnych". Z dwu za­ tem sposobów interpretacji - nazwijmy je tu umownie ~ „daleko­ wzrocznej", mającej za horyzont archaiczno-wierzeniowo-rytuaIne zaplecze (Wasilewski) i „krótkowzrocznej" - historyczno-genetycznej, perypatetycznie pochylonej nad szczegółem dnia codziennego najbliższej współczesności (Olędzki) ... już chciałem napisać: wybieram ten pierwszy, bliższy mi jest ten pierwszy. Ale czy rzeczywiście jest tu konieczny wybór? W przy­ padku Pałacu Kultury jesteśmy w tym szczęśliwym (?!) położe­ niu, że nie musimy dociekać, czy dominiemywać jego historycz­ nej genezy (Józef Wissarionowicz), dysponujemy bogatą i ob­ szerną dokumentacją od pojawienia się pomysłu, by wybudować 13 14 17 �go w Warszawie, poprzez położenie pierwszych funadmentów, poszczególne jego fazy wzrostu i rozwoju aż po chwilę obecną. W przypadku Pałacu Kultury oba spojrzenia mogą istnieć obok siebie jednocześnie, jedno nie wyklucza drugiego (tzn. w naszym umownym podziale: drugie pierwszego). Pałac Kultury ofiaro­ wuje nam tę cudowną możliwość bycia dalekowidzem i krótko­ widzem zarazem. Jakże to niedoskonały podział zresztą, ukazuje nam także wywołany tu przypadek gry w klasy. Oto pod koniec swego artykułu Olędzki, z pieczołowitością i pietyzmem rekon­ struując po drodze scenariusz „obrzędu-teatru" towarzyszącego grze w klasy, powraca do „pochopnie krytykowanej" tezy Wasi­ lewskiego o istnieniu archaicznego zaplecza za tą dziecięcą grą. Także i tu jedna interpretacja nie musi wykluczać wcale drugiej. Powiem więcej, zarówno ta z końca artykułu Olędzkiego, jak i dana przezeń na początku „szkolna" wykładnia gry w klasy nie podważają tropu podjętego przez Wasilewskiego. Zarówno „peł­ ne trudu i mozołu przechodzenie z klasy do klasy", jak i „nastrój potęgowania poczucia trudności i demonizowania zadania" obecne w tej grze pozostają w aurze rytuału inicjacji, do którego to tła i jego archaicznego zaplecza nawiązywał Wasilewski. Dopowiedzmy rzecz do końca: różnica pomiędzy tymi obu podejściami polega na tym, że interpretacja Wasilewskiego jest interpretacją „rozumiejącą" i nie miała w moim odczuciu ambicji „wyjaśniania" w takim znaczeniu, jak „objaśniania i wyjaśnianie" rozumie Olędzki, i którego historyczno-genetyczną interpretację można by nazwać właśnie „wyjaśniającą". Muszę przy tym wyznać, że to, co urzekało mnie i pociągało zawsze w etnologii i w etnografii, to nie tylko umiłowanie konkretu (w tak mistrzowski sposób prezentowane w tekstach Jacka Olędzkiego), ale i to, że odległe nieraz zjawiska kulturowe rozpatrywane są nie w izolacji, że dla pełniejszego ich rozumienia (bez zacierania różnic i ich swoistych konturów) bywają ze­ stawiane w bardziej uniwersalnej skali, na której sąsiadować mogą obok siebie - (tak, jak w Wasilewskiego) objęte jednym spojrzeniem archaiczne szamańskie obrzędowe scenariusze „ w ę ­ drówki w zaświaty", rytuał inicjacyjny, współczesna gra w klasy, w piekło-niebo. Jak malarstwo naskalne w Lascaux rozpatrywać możemy w jego paleolitycznym horyzoncie czasowym i kulturowym, i oddzielnie widzieć dzieło współczesnego artysty powstałe na wyschniętym jeziorze Big Salt Lake w Utah - t a k również możliwe jest ich wspólne zobaczenie. Pisał o tym ostatnio na tych łamach Stanisław Cichowicz i myśl tę można również odnieść do innych zjawisk kultury, tak do kreślonych na chodniku kredą dziecięcych rysunków do gry w klasy, jak i do zajmującego nas tu przypadku Pałacu Kultury: „ M a sztuka swój przestwór, który ustanawia gest artysty z siebie i dla siebie, ma swoją czasowość, którą rządzi tajemnica istnienia ludzkości. W nim i w niej trzeba zestawiać dokumenty artystyczne, jakie pozostawiły na ścianach europejs­ kich pieczar kultura paleolityczna i na wyschniętym dnie jeziora amerykańskiego współczesna kultura; jest na tej podwójnej skali, zwłaszcza na czasowej, sąsiedztwo to dla człowieka niepojęte. Znajomość dziejów z autopsji jest żywa, to pewna, lecz przed retrospekcją historyczną wznosi barierę pamięci; w perspektywie chwili widać raczej minfony dzień niż minione tysiąclecia." Zdaję więc sobie sprawę, że istnieje wiele możliwości różno­ rakich interpretacji Pałacu Kultury-architektoniczna, historyczna (historiozoficzna), ideologiczno-polityczna, interpretacja odno­ sząca Pałac do świata zjawisk i języka propagandy i wiele, wiele innych. Tym jednak, co interesuje mnie tutaj najbardziej to Pałac Kultury jako rzeczywistość niezwykła, niecodzienna, rzeczywis­ tość „mocna", „istniejąca par excellence" - czyli, używając tu określeń M. Eliadego-jako: rzeczywistość sakralna, jako element współczesnego - jeśli kto woli - świeckiego sacrum. W obliczu Pałacu Kultury stajemy wobec podobnego pytania jakie Claude- Henri Rocquet stawiał Eliademu o mauzoleum Lenina - czy jest ono obiektem sakralnym? Jak dalece profanum może stać się sacrum? Chodzi więc tu i o rozpoznanie ekspresji i struktur sacrum w świecie, który sam przedstawia siebie i stanowczo, jako profanum. Pałac Kultury interesuje mnie zatem jako element 15 16 17 18 wyobraźni symbolicznej, jako struktura długiego trwania. Dlate­ go chcę spojrzeć właśnie na Pałac Kultury w odniesieniu do kompleksu i cyklu symbolicznego „centrum", do symboliki środka świata , z należącymi doń takimi obrazami jak: „święta góra", „góra kosmiczna", oś świata-Axis Mundi i paralelnych do nich obrazów „Kolumny Universalis", „kolumny świata pod­ trzymującej prawie wszystko co jest", kolumny niebios, słupa, drabiny, „schodów sięgających do nieba", drzewa, „drzewa świata", „drzewa życia". Tych charakterystycznych dla archaicz­ nych koncepcji i systemów religijnych obrazów chcę szukać we współczesnych świadectwach o Pałacu Kultury, pozwalających widzieć wspólnotę (i różnicę) w doświadczeniu przestrzeni i miejsca przez człowieka współczesnego i człowieka społe­ czeństw pierwotnych, prawspółczesnych. Doświadczenia, o któ­ rym tak pisał Eliade: „Człowiek społeczeństw prawspółczesnych stara się żyć jak najbliżej środka świata. Wie, że jego kraj znajduje się faktycznie pośrodku ziemi, że jego miasto stanowi pępek świata, a nade wszystko świątynia, bądź pałac są prawdziwymi środkami świata." Interesować mnie tu będzie także Pałac Kultury jako rzeczywis­ tość pełna znaczeń, gromadząca w sobie różnorodne, często sprzeczne emocje. Krótko mówiąc: współczesny mit Pałacu Kultury i Pałac jako mit. Jako symbol. Symbol skupiający w sobie zarówno treści nawiązujące do archaicznej symboliki świata, jak i podkreślające - tu uprzedzam nieco analizę - jego widmowy, nierzeczywisty charakter. Mówiąc tu o Pałacu Kultury jako symbolu i o symbolu, o jego polifoniczności, i polisemantycznoś c i nawiązuję bezpośrednio do tego rozumienia i pojmowania symbolu, o jakim mówi Jurij Łotman , podkreślając jego „niejas­ ny", „aluzyjny" charakter, gdzie: „ T r e ś ć j e d y n i e m i g o c e poprzezwyrażenie, a wyrażeniejedyniealuzyjnie w s k a z u j e na t r e ś ć " . Na przykładzie Pałacu Kultury dają się bowiem prześledzić wszystkie istotne cechy symbolu jako kon­ densatora pamięci kulturowej, o których pisał Łotman: 1. „ W symbolu zawsze jest coś archaicznego. Każda kultura potrzebuje warstwy tekstów, realizujących funkcje archaiki." 2. „Symbole zachowały zdolność do przechowywania w zwi­ niętej postaci wyjątkowo obszernych i ważnych tekstów." 3. „Symbol nigdy nie należy do jakiegoś jednego synchronicz­ nego przekroju kultury - zawsze przeszywa on ten przekrój pionowo, przybywając z przeszłości i odchodząc w przyszłość. Pamięć symbolu jest zawsze starsza, niż pamięć jego niesymbolicznego tekstowego otoczenia." 4. „Będąc ważnym mechanizmem pamięci kultury, symbole przenoszą teksty, schematy fabularne i inne twory semiotyczne z jednej warstwy kultury do innej." 5. Symbol występuje „jako coś niejednolitego w stosunku do otaczającej go przestrzeni tekstowej, jako posłaniec innych epok kulturowych (= innych kultur), jako przypomnienie o prastarych (= 'wiecznych') podstawach kultury. Z drugiej strony, symbol aktywnie koreluje z kontekstem kulturowym, transformuje się pod jego wpływem i sam go transformuje." 6. I co najistotniejsze w przypadku naszego „tekstu wyraże­ nia", jakim jest Pałac Kultury: „najbardziej aktywne historyczne symbole cechuje pewna nieokreśloność w relacji pomiędzy tekstem-wyrazeniem a tekstem-treścią. Ostatni zaws*e należy do bardziej wielowymiarowej przestrzeni znaczeniowej. Dlatego wyrażenie nie w pełni pokrywa treść, lecz jedynie jak gdyby czyni aluzję do niej. W danym wypadku jest obojętne, czym to jest wywołane: tym, że wyrażenie jest jedynie krótkim mnemonicznym znakiem rozmytego tekstu-treści, czy tym, że pierwszy przynależy do świeckiej, otwartej i ukazywanej sfery kultury, zaś drugi do sakralnej, ezoterycznej, tajemnej (...)" Źródła, na których opieram swoją analizę, wymagają również słowa komentarza. Są one różne co do jakości i pochodzenia. Korzystałem tu z notatek prasowych zamieszczanych w „Trybu­ nie Ludu", „Expressie Wieczornym", „Życiu Warszawy", „Stoli­ cy", rzadziej sięgając do innych dzienników i tygodników pozawarszawskich, korzystałem także z Kroniki Pałacu i materiałów ją uzupełniających , okolicznościowej poezji, dzieł literackich, 18 19 20 21 22 �dzienników i wspomnień. To co uderza w relacjach prasowych na pierwszy rzut oka, to uroczysta, „podniosła", świąteczna stylis­ tyka, a także to, że informacje przekazywane są w pewnych schematach i szablonach języka propagandy, powielanych i po­ wtarzanych za prasą centralną, co sprawia, że pierwsze teksty 0 Pałacu Kultury tworzą swoisty zespół tekstów kanonicznych. Już więc na poziomie języka w jakim się pisze o Pałacu 1 tworzeniu jego tradycji obserwować możemy swoistego rodzaju sakralizację. Już na poziomie źródeł także, centralny problem etnograficznego opisu, stojący dziś zdaniem Geertza przed ant­ ropologią i wymagający od niej rozstrzygnięcia: - „Nie całkiem wiadomo, w jakiej proporcji w barwnych opisach realnych ludzi, żyjących w realnych czasach, w realnych miejscach stapiać należy fakty i fikcje" - znalazł się tu już poza naszym zasięgiem i został z góry, bez naszego większego udziału rozstrzygnięty. ' Można przy tym odnotować i uprzedzić czytelnika, że w nie­ których cytowanych tekstach podniosłemu nastrojowi towarzy­ szy swoistego rodzaju infantylizacja, będąca częstokroć wyni­ kiem pedagogicznych funkcji tekstu, gdy przeznaczony on jest dla najmłodszych (dzieci, młodzieży), owo zmieszanie nastroju podniosłego z infantylnym nieobce jest jednak i tekstom oficjal­ nym, kierowanym do dorosłych. Należy ono do charakterystycz­ nych cech stylistycznych kanonu i aury tamtych lat. W swojej analizie staram się, o ile to możliwe, utrzymać sekwencję chrono­ logiczną, pozwalającą lepiej obserwować nawarstwianie się znaczeń, wątków i motywów symbolicznych. Nie mogę nato­ miast zapewnić czytelnika, że potrafię zachować należyty dystans badawczy i oddalić własne emocje. Pałac Kultury umożliwia nie tylko zstępowanie w głąb archaicznego zaplecza symbolicznego i kulturowej pamięci. Dla mieszkańca związanego z tym miastem od urodzenia - jakim jestem, i noszącego Pałac w swoich oczach od dziecka, jest to też podróż do tej części własnej, osobniczej przeszłości, której nie obejmuję ani żywą pamięcią, ani jej świadomością. Oddajmy zatem głos świadkom tego minionego dziś już świata. 2 3 2 K w i a t kamienny We wspomniany nastrój n i e z w y k ł o ś c i Pałacu, podkreś­ lany przez wszystkie teksty, niech wprowadzi nas relacja repor­ tera. Zarysowują się w niej także i inne wątki rozwijane w pozos­ tałych świadectwach - element mocy (stal), splendoru, blasku, wysokości, Pałacu jako stałego punktu orientacji: „Autor niniejszej książeczki jest reporterem, takim zatem człowie­ kiem, który co dojrzy to zanotuje, a co zanotuje to przekaże i opowie innym. Innym czyli Wam. A wy jesteście wycieczką, wycieczką tak przedziwną, że nie ruszając się ze swych domów, nie opuszczając Stalinogrodu, Gdańska, Szczecina czy Łodzi, miasteczek czy wsi, zwiedzicie w Warszawie Pałac Kultury i Nauki im. Józefa Stalina. Reporter widział Pałac od lat trzech, od dni jego narodzin, kiedy to w dół pod fundamenty spłynął pierwszy strumień betonu (...) Był 21 lipca wigilia naszego święta narodowego, na pomoście stanęli członkowie rządu PRL. Nadeszła uroczysta chwila: Pre­ mier Józef Cyrankiewicz przechylił się przez barierkę i rzucił złotówkę, a robotnicy zerwawszy czapki z głów i wysoko je podrzucając wołali: 'Na szczastie! Na szczęście!' (...) Tak rósł stalowy kolos. Właśnie stalowy. Bo choć dziś w Pałacu po­ dziwiamy lśniące parkiety, wspaniałe marmury, kunsztowne obicia nie należy zapominać, że Pałac Kultury to przede wszyst­ kim stal. Każde z 32 pięter to stal. Kopuła Sali Kongresowej to stal. Trzon niebotycznej iglicy - to stal. (...) Ludzie w tym dniu przystawali na ulicach i wysoko zadzierali głowy: zdążą czy nie zdążą? Kula iglicy dziś tak jasno lśni.Złociś­ cie świeci w słońcu pokryta zasłoną 1400 kolorowymi złocistej barwy szkiełkami. I odtąd w którejkolwiek stanęlibyśmy dzielnicy Warszawy - na Woli, Bielanach, Mokotowie zewsząd ujrzymy płonącą iglicę Pałacu." (Jerzy Janicki, O Pałacu Kultury i Nauki im. Józefa Stalina, Warszawa 1955 TWP). Na niezwykłość Pałacu i niecodzienność tego daru, jakim był Pałac dla Warszawy zwraca naszą uwagę inny tekst. Niezwykłość Pałacu polega na tym, i dałaby się streścić w formule: „że zanim powstał już był"; że „jeszcze go nie było a już był". Pojawia się tu również motyw oniryczny: „Przerzucamy stronice gazet: luty, marzec, kwiecień, o jest! Wszędzie na pierwszych stronach wielkie nagłówki: 'Wielki dar Związku Radzieckiego dla Warszawy', 'Najwspanialszy gmach Warszawy Pałac Kultury i Nauki'. Tak to było przecież 5.IV.1952. A więc rok t e m u n i k o m u z nas nie ś n i ł o się o Pałacu Przyjaźni. Raczej niejednemu, który czytał gazety 6.IV. w y d a ­ w a ć się m o g ł o , że ś n i . Bo też historia nie przyzwyczaiła nas do takich podarunków. A już Warszawy szczególnie. Łupił nasze miasto kto żyw w Europie i Szwed, i Sas, Siedmiogrodzki Rakoczy i Petersburska Katarzyna, austriacki 'najeźdźca' i napoleński 'sojusznik'. Łupiły ją całe pokolenia pruskich żołdaków od Fryderyka po Hitlera. Nie przyzwyczaiła nas historia do takich podarunków jak Pałac przyjaźni. Rok temu jeszcze się nam w Warszawie o nim nie śniło. A dzisiaj? Dzisiaj jest to chyba j e d y n y w W a r s z a w i e g m a c h , k t ó r e g o jeszcze nie m a . a k t ó r y dobrze znamy, k o c h a m y , p o d z i w i a m y . * Jeżeli Plac Konstytucji dokonał tej sztuki, że zrósł się z Warszawą natych­ miast po zbudowaniu, to Pałac Kultury i Nauki pod tym względem pobił M D M - stał się nierozerwalną częścią Warszawy jeszcze przed swym wzniesieniem. Czyż nie jest nam znajoma i bliska sylweta Warszawy, z której nad zarysami Nowego Światu i Krako­ wskim Przedmieściem, nad Kolumną Zygmunta i kopułą Pałacu Staszica i nad masywem domu partii i kanciastym pudłem 'Prudentialu' wystrzela wieżyca największego Pałacu już dziś tak bardzo warszawskiego. "(Karol Małcużyński, Nasza Stolica, „Trybuna Ludu" 17.1.1953) O niezwykłości tego przedsięwzięcia jakim była budowa Pała­ cu mówi Aleksander Zacharowicz Antonów - budowniczy Pała­ cu Przyjaźni: „Gdy przeczytałem umowę naszych rządów o darze dla Polski Ludowej, ogarnęło mnie uczucie dumy, za kraj mój, za rząd, za Stalina. Jeszcze czegoś takiego nikt, nigdy i nigdzie nie budował, i aby mury były z przyjaźni. To wielki zaszczyt uczestniczyć w tym pięknym dziele." (tamże) W wierszu o tym jak rósł Pałac Kultury dostrzec możemy również epifanię techniki. Pojawia się tu również klasyczny obraz kratofanii („Mocny jak skała"). Pałac łączy bowiem w sobie przeciwieństwa, stanowi bowiem szczególnego rodzaju „coincidentia opositorum" uchwyconą w oksymoronicznej formule („kwiat kamienny"): Jadą do Polski deski i szyny, wapno i cement, szkło i maszyny. Auta i dźwigi, brązy, marmury by stanął piękny Pałac Kultury Już długi pociąg do Polski jedzie, wielkie koparki na samym przedzie. Jadą radzieccy dzielni kopacze, jadą szoferzy, jadą spawacze. Już przyjechało stu inżynierów, majstrów, murarzy, cieśli, monterów. Już się w Warszawie praca zaczęła. Już się zabrali śmiało do dzieła. By wywieźć ziemię nie trzeba taczek: wszystko ułatwi praca kopaczek. A te kopaczki to istne smoki: biorą od razu rozmach szeroki. (...) Przy takiej pracy małe kłopoty: już ukończono ziemne roboty! Już fundamenty całkiem gotowe, już rozpoczęto wielką budowę! Już rosną w górę potężne mury: dźwiga się z posad Pałac Kultury! Dźwiga się śmiało i szybko wzrasta jak k w i a t k a m i e n n y na klombie miasta! Coraz to wyżej i wyżej rośnie. Oczom przyjemnie! Sercu radośnie! Spójrz, już niedługo dogoni chmury wielopiętrowy Pałac Kultury! Piękny jak uśmiech! M o c n y j a k skała! Wielki jak wieża! Wieczny jak chwała! Wspaniały pomnik radzieckiej sławy: symbol przyjaźni w sercu Warszawy! (R. Pisarski, Rośnie w Warszawie Pałac Kultry) Obok obrazów podkreślających moc, trwałość, wieczno-trwałość obrazów i symboli znanych w historii idei religijnych od czasów cywilizacji megalitycznych, które rozwijały złożoną symTo i następne podkreślenia moje - Z.B. 19 �I bolikę lityczną i religijną waloryzację skał i kamieni: ,,Skała, kamienna płyta, granitowy blok okazują się nieskończenie trwałe, stałe, odporne na zniszczenia, ostatecznie i s t n i e j ą w sposób niezależny od stawania się w czasie." (por. M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, Warszawa 1 988,1.1, rozdz. V, s. 82 i п.), obok obrazów wieży („Wielki jak wieża"), pośród obrazów wznoszenia się, wzrastania, wstępowania w niebo - gdzie widzimy znów znaczącą coincidentia opositorum, jednoczenie przeciwieństw: statyki, trwałości z dynamicznym stawaniem, się, ruchem („dogoni chmury"), przezwyciężeniem ciężaru, moty­ wem lotu („Będzie sięgał wysoko do góry Tam gdzie ptaki, obłoki i chmury") - a więc pośród obrazów z pola symbolicznego axis mundi , pojawia się w opisach Pałacu również znamienny dla symbolizmu centrum obraz G ó r y . Nie jest to oczywiście czysty obraz „Góry kosmicznej" łączącej niebo i ziemię (chociaż znaj­ duje się w centrum: „ W sercu Polski widoczny z daleka"). Pojawiający się obraz góry jest tu skontaminowany z innym archaicznym wątkiem należącym do folkloru ludowego i wyobra­ źni ludowej, wpleciony w baśniową konwencję i stylistykę, w której powraca sygnalizowany już oniryczny nastrój: 25 Góra szczytem strzelała w obłoki Stał na górze tej zamek wysoki Była w zamku dziewczyna zamknięta... Baśń tę każdy na pewno pamięta. To co bajarz ludowy napisał To co lud w wyobraźni kołysał Wkrótce wszyscy ujrzymy na jawie! Pałac z baśni powstaje w Warszawie. Będzie sięgał wysoko do góry Tam gdzie ptaki, obłoki i chmury Tak jak w baśni nasz Pałac Kultury. 0 czym niegdyś nasz lud tylko marzył Tym go naród przyjaciel obdarzył. Jest już wolna więziona dziewczyna 1 minionych złych lat nie wspomina. Cała mieni się w czerwonych wstążkach; Ta dziewczyna to po prostu - książka Z niej wypływa i mądrość i wiedza Która pochód kultury poprzedza. Będzie piął się wysoko do góry Tam gdzie ptaki, obłoki i chmury Dar przyjaźni nasz Pałac Kultury. W sercu Polski widoczny z daleka Będzie trwał jak wiara w człowieka, Będzie trwał jak miłość dla dziecka. Będzie trwał jak przyjaźń radziecka. (Jan Brzechwa, Pałac Kultury) Ów baśniowy wątek, wraz z motywami wstępowania w niebo, wzrastania, wysokości („zaledwie dostrzegalny naszym ludzkim okiem"), rozwijany jest i w innych tekstach: Już wyjrzały spod ziemi pierwsze fundamenty. Strzeliły w górę przęsła stalowych rusztowań, Coraz wyżej się wspina Pałacu osnowa, Piękniejszego, niż pałac królewny zaklętej. Tam w górze, gdzie ten obłok, błyśnie szczyt iglicy, Zaledwie dostrzegalny naszym ludzkim okiem. I rozjarzy się Pałac tysiącami okien I nigdy nie gasnącym będzie płonął zniczem. Jako symbol przyjaźni szczerej i głębokiej. Najwspanialszy ornament wspaniałej Stolicy. (Adam Nowak, Pałac Kultury i Nauki) Motyw mocy, blasku, epifania światła i świetlistości, wzrastania w górę należy tu do najczęstszych: (...) Jadą ze Związku pociągi z głazem. Lokomotywa jak serce pała. Z walki o wolność, podjętej razem, Z dziejów przyjaźni wyrasta pałac! 20 Patrz, jak koronką wysokość zdobi I jak smukleje, jak pnie się w górę! Żeby od dołu zwycięstwo robót Sprzęgło murarza z natchnionym piórem! Żeby świadectwem był pałac w walce 0 szczęście ludu, o trud i pokój. Żeby na książki kładli tu palce Synowie fabryk i dzieci chłopów. (Grzegorz Timofiejew, Na budowę Pałacu Kultury i Nauki w War­ szawie) W dialogu chmury z chmurką dochodzi do głosu kosmiczna symbolika Pałacu, obraz kolumny niebios (wieża oparta o gwiaz­ dy): (...) Odpowiada chmura mama: A ja się nie śmieję, Bo słyszałam przecie sama - Boria, „żmi bystrieje". A jak „żmi bystrieje" Boria To ładna historia. Znam ich, każdy uśmiechnięty Lecz zawzięty każdy. Wzniosą wieże, postumenty 1 oprą o gwiazdy. Tak mówiła chmura-mama, cała zapłakana: - Uciekajmy córko-chmurko nie chcę być drapana. Odpłynęły więc niemrawo Daleko za Wisłę Nad Warszawą, nad Warszawą Niebo jasne, czyste. (Józef Prutkowski, Mówi chmura córce chmurce...) Kosmiczną symbolikę spotykamy również w wierszu o błysz­ czącej z daleka „kryształowej kuli" wieńczącej iglicę Pałacu, nad którą pochylają się i Słońce i Księżyc, gdzie dochodzi do głosu i możliwa jest komunikacja, nawiązanie kontaktu pomiędzy niebem a ziemią. Obraz rozwijany w magicznym (kula magiczna, wróżka, wróżbita), mantycznym, baśniowym nastroju. Na iglicy Pałacu, gdzie tylko wiatr hula, w słońcu wysoko błyszczy kryształowa kula. I dzień - niby wróżbita - ręce do niej tuli, wypowiada zaklęcia i czyta coś w kuli. Powiedz, promieniu słońca, powiedz ze swej łaski, co tam widzisz w magicznej tej kuli warszawskiej? Widzę Pałac gotowy, M D M - jak rośnie, każda się w niej budowa przegląda radośnie! Widzę ludzi, pojazdy, ogrody, ulice, Wisłę, mosty, bulwary - calutką stolicę! I widzę, jaka będzie ta przyszła, jutrzejsza: coraz większa, ludniejsza i jeszcze piękniejsza! Na iglicy Pałacu, gdzie tylko wiatr hula, w księżycu jasno błyszczy kryształowa kula. I noc - najlepsza wróżka - wznosi nad nią dłonie, gwiaździste rzuca czary i wzrokiem w niej tonie. Powiedz, światło księżyca śliczne, romantyczne, co tam widzisz w warszawskiej tej kuli magicznej? Widzę, jak ona górą lśni, iskrzy się w gwiazdach i w dole jak odbija gwiazdozbiory miasta. Czuję oddech Warszawy pogrążonej we śnie i słyszę, jak do pracy spieszy rano wcześnie. W niej piękno w krąg zamieszka, radość się rozgości i będzie jej wciąż z wiekiem przybywać młodości! Na iglicy Pałacu, gdzie tylko wiatr hula, wróży szczęście Warszawie kryształowa kula. Wszystkie blaski stolicy niechaj w niej migocą! Wierzymy tym wróżbitom: naszym dniom i nocom. (Witold Degler, Kryształowa kula Pałacu Kultury) W poetyckich obrazach i przeżyciach Pałacu Kultury zbiegają się motywy tak charakterystyczne dla symboliki centrum (stały, mocny, trwały punkt orientacji umożliwiający przejście pomiędzy różnymi poziomami rzeczywistości kosmosu: niebem - ziemią - podziemiami; (elementy te i płaszczyzny siedzieć będziemy jeszcze w dalszej części analizy), jak i symboliki d o m u , z jego wartością środka umożliwiającego przejście pomiędzy różnymi wymiarami czasowymi (cofanie się i zstępowanie w przeszłość; wychodzenie i wstępowanie w przyszłość). „Dom dostarcza �obrazu przeszłości. Co więcej w sensie idealnym dom leży pośrodku ludzkiego życia, a środek (jak widzieliśmy) oznacza punkt wyjścia i początek" (por. Yi-Fu Tuan, Przestrzeń i miejsce, Warszawa 1987, s. 164). Odnajdujemy również w obrazach Pałacu Kultury związane z mitycznym wartościowaniem prze­ strzeni i miejsca - częściowo już pojawiające się w dotych­ czasowych tekstach - symbole „wnętrza kraju", „źródła", „środ­ ka", „serca"-symbole mistyki poznania, które wszystkie pokazu­ ją ideę czasu przeszłego (por. Yi-Fu Tuan, tamże, s. 161). W przypadku Pałacu Kultury, jeśli jednak nie mówić o swoistej inwersji znaczeń (poza ideowym założeniem projektu architek­ tonicznego) to z pewnością mamy do czynienia ze znacznie silniejszym akcentowaniem przyszłości, a wspomniane obrazy i symbole (domu, środka, serca) związane są z ideą czasu przyszłego, nowego, innego, wychylone są i zorientowane prze­ de wszystkim ku przyszłości. Nawet w wierszu Stanisława Ryszarda Dobrowolskiego, który uruchamia romantyczny Mic­ kiewiczowski topos „rzeki domowej", wpisując w ten sposób Pałac w tradycję i zwracając się ku przeszłości, jawi się on jako coś nowego wraz ze swą kosmiczną „naturalno-religijną" sym­ boliką (Dom - jak Kościelec ogromny). Wisło, rzeko domowa, czyś ty kiedy widziała takie tu domy? Żeby wieża nad miastem do księżyca sięgała Żeby dom był jak Kościelec ogromny. (Stanisław Ryszard Dobrowolski, ..Express Wieczorny", 22.VII. 1954) Owo wychylenie w przyszłość, wraz z Pałacem jako punktem orientacyjnym - znów z epifanią światła - znajdujemy w wierszu podporucznika Mieczysława Michalaka: Z dróg warszawskich ta jedna najbardziej jest znana, która wiedzie do miejsca, gdzie Pałac wyrasta, gdzie jak jasna pochodnia płonie biała ściana i oczami żarówek świeci duma miasta. Dłonie dźwigów nam kreślą powitania miłe i mowę zrozumiałą niosą w ludzkie serca dźwig żelazny, lecz żywy, przemawia swą siłą, jak człowiek do przyszłości wyciągając ręce. Patrząc na ludzi, na mury - dar uczuć braterskich na płycie marmurowej czuję najwyraźniej ciepłą dłoń robotnika - to dotyk Przyjaźni Więc przesyłam ci, Moskwo, mój salut żołnierski. (Z wycieczką na budowie Pałacu Kultury i Nauki) Pałac Kultury jawi się również jako źródło prawdy (Pałac praw­ dy), ze swą mocą ożywczą i odmładzającą. Przypędzono stalowe żyrafy, rozciągnięto stalowe ramiona, rosną w górę konstrukcje stalowe, rosną piętra w stalowych dłoniach. Metrów dwieście! Metrów dwieście! Rośnie pałac, w górę pnie się! Ponad miastem metrów dwieście! To przyjaźń wyciąga ramiona, to przyjaźń wieńczy śródmieście! Wyżej, wyżej! Jak radość! Jak ptak! Rosną piętra, jak przyjaźń urosła! Rośnie pałac, jak przyjaźń wzrastała robotnicza, żołnierska, najprostsza! Tu robotnik i chłop się spotkają, Tutaj prawda jak żyto jest prosta. Tu swą młodość wciąż młodą i piękno przekazuje Warszawie - Moskwa. (Stanisław Czachorowski, Pałac prawdy) W wierszu węgierskiego poety, Ferenca Pakozdy'ego, Pałac Kultury jest nie tylko ożywczym źródłem, obok sygnalizowanych już symboli i motywów, jawi się jako niemal miejsce święte, cudowne („Oto nowy cud życia"). Epifania blasku, świetlistości, światła, mistyka światła osiąga tu swą kulminację. Wiersz jest świadectwem przeżycia mistycznego doznawanego w kręgu Pałacu, gdzie następuje ekstatyczna przemiana (podmiotu lirycz­ nego) autora w światło („Dziś duszę moją kąpię w blasku" (...) „I sam się w blask iskrzący zmieniam"). Pałac Kultury i Nauki, Już jadąc patrzyłem na niego. Oto pnie się nad Warszawą stalą. Zapowiedź! Symbol! Szturmuje niebo. Jeszcze w koło gruzy i zwaliska, Jeszcze stopą o przeszłość potrącasz, A już nad wszystkim przyjaźń goreje Dumnie potężniejąca. Patrzę w dzieje rosnącej budowli, Pielgrzymuję codziennie w jej stronę. Nieustannie dudni tu pracą: Serce miasta roztętnione. Na podwyższeniu - mnóstwo widzów. W oczach dostrzegam żar i zadumę. Padają słowa w zamyśleniu: To stalinowski, drogi podarunek! Tak mnie raduje ten piękny pałac, Jak gdyby dla mnie go budowali. Pokój stąd bije, serca zapala: Proletariacki internacjonalizm. Tutaj wyczuwasz w każdym odruchu Radziecką rękę, myśl i tempo; Tu się roztacza wizja świata: Komunistycznej epoki piękno. Słynne budowle komunizmu... Pojęcie o nich zawdzięczam książkom; Dziś duszę moją kąpią w blasku I w teraźniejszość blask przyszłości sączą. A gdy wieczorem nad konstrukcjami Niebo od iskier się rozpłomienia. Pieśń wzbiera we mnie i upojenie. I sam się w blask iskrzący zmieniam. Pałac Kultury i Nauki... Witam go roniąc łzy radosne. Szczęśliwy jestem. Oto nowy cud życia: Klucz do przyszłości. Czuję, że rosnę. (Ferenc Pakozdy, Pałac Kultury i Nauki, przełożył z węgierskiego Tadeusz Fangrat) W wierszu Pakozdy'ego w najbardziej dobitny sposób dochodzi też do głosu agresywny obraz Pałacu, Pałac jako wyzwanie rzucone niebu, w którym to obrazie rozpoznać możemy mityczny motyw w i e ż y B a b e l ( - „ S y m b o l szturmuje niebo"). Obraz ten nawiązuje do zinterpretowanej przez marksistowsko-komunistyczną ideologię, biblijnej opowieści o wieży Babel. Motyw ten jako przykład transformacji symbolu rozpatruje Łotman, pokazując przy jego pomocy istotę symbolu jako obszer­ nego tekstu „ w zwiniętej postaci" przenoszącego pamięć kultury. - „Już w formule Marksa - która była (...) niezmiernie popularna - 'proletariusze szturmują niebo' - zawierało się odwołanie do mitu o wieży Babel poddanego podwójnej inwersji: po pierwsze zmieniały się miejscami oceny nieba i atakującej go ziemi i, po drugie, mit o rozdzieleniu narodów był zastępowany wyob­ rażeniem o ich połączeniu czyli międzynarodówce." (por. J. Łotman, Symbol'w systemie kultury', op.cit.,s. 154). Warto w tym miejscu wspomnieć o innej interpretacji opowieści o wieży Babel, widzącej w „karze" pomieszania języków - błogosławieństwo, broniące przed pokusą totalitaryzmu (jeden język, „będziemy jak bogowie"): uniemożliwienie zbudowania wieży i pomieszanie języków widziane tu jest jako zachowanie różnorodności, od­ mienności pluralizmu tożsamości, a w tym wolności ofiarowanej człowiekowi. Tym co nieodmiennie podkreślane jest we wszystkich tekstach i świadectwach przeżyć związanych z Pałacem, to jego w y s o ­ k o ś ć , podniebność, strzelistość. Niezwykłość i moc Pałacu streszcza się w jego wysokości i ogromie. Wysokość Pałacu fascynuje, przyciąga, magnetyzuje. Tak jest od samego początku, od chwili ogłoszenia wiadomości o darze: „Na największym placu stolicy przy ulicy Marszałkowskiej wznie­ siony zostanie gigantyczny obiekt budowlany wysokości 28-30 pięter (...) polska myśl twórcza będzie stąd promieniować na cały 21 �kraj." Reakcja ludzi na tę wiadomość przywodzić może na myśl skojarzenia z masowymi przeżyciami o charakterze mirakularnym. „Całą Warszawę natychmiast obiegła wieść o wspaniałym przyja­ cielskim darze, jaki otrzymała stolica Polski Ludowej od Związku Radzieckiego, którym będzie najwyższy w Polsce gmach - Pałac Kultury i Nauki. Mieszkańcy Stolicy ciągnęli na wyznaczone pod budowę tereny, między Marszałkowską a Al. Jerozolimskimi, Sosnową i Świętokrzyską, omawiali na żywo przypuszczalny wygląd kolosa, jego przeznaczenie..." (...) „Radosna wiadomość elektryzuje dziś wyobraźnię wszystkich mieszkańców Stolicy i całej Polski - mówi pisarz Leon Kruczkow­ ski. - Ten szlachetny dar narodu dla narodu będzie nie tylko trwałym pomnikiem naszej wieczystej przyjaźni. Już sam proces jego budowy będzie na nas wspaniale promieniował dzień po dniu mocniej niż jakiekolwiek słowo (...)" (,, Express Wieczorny", 7.IV.1952) Tak też jest i po zakończeniu robót, gdy „Życie Warszawy" od stycznia 1955 r. publikuje głosy w dyskusji nad projektem zabudowania Placu Stalina: „Trzeba tu postawić gmachy, które jako piękna oprawa stanowić mają jednolitą całość z p o d n i e b n y m p a ł a c e m . " „Gmach biały i smukły stoi w całej swej okazałości. Strzelista jego sylweta, tak nierozłącznie i już na zawsze złączona z obrazem Warszawy widoczna z odległości dziesiątek kilometrów, góruje nad miastem, ściągając codzień spojrzenia tysięcy i tysięcy mieszkańców Warszawy." („Express Wieczorny", 21.1.1954) „Z tarasu na wysokości 132 m Ogród Saski wygląda jak listek sałaty - donosi reporter „Expressu" (Jerzy Ciszewski, 28/29.VII.1954, nr 205). Ileż to razy przechodząc ulicami War­ szawy, zwracacie swój wzrok ku niebotycznej sylwetce PKiN. Hen wysoko błyszczy w słońcu iglica ... bieleją już też olbrzymie kamienne kolumny wejściowych portali. Piękny jest nasz Pałac - mówią wtedy z dumą mieszkańca stolicy. Przystają wtedy na chwilę w codziennej wędrówce, aby nacieszyć tym widokiem oczy. Jak drogocenna perła w oprawie, tak błyszczy biały pałac w obramowaniu zielonych rozległych trawników." Szczególne znaczenie owego wertykalnego wymiaru Pałacu, otwierającego wzrok ku górze podkreślał jeszcze na etapie dyskusji nad projektem architekt Rożniew. „Na wielką bryłę należy spoglądać z punktu widzenia wzrostu człowieka i wzniesionej głowy. Ludzie gdy idą do pracy są pochyleni, gdy zaś wolni idą z głową wzniesioną ku górze. Taki gmach pracuje w życiu - trzeba powiązać bazę z człowiekiem." (Jak powstał projekt Pałacu Kultury, opr. M. Kledź, „Stolica", nr 23, 9.06.1985) Fascynacja wysokością udzieliła się także polskim architektom podczas prób określenia proporcji Pałacu w stosunku do sylwetki miasta: „Architektom przyszli z pomocą lotnicy. Aby wyznaczyć w prze­ strzeni najwyższe punkty przyszłego pałacu, polecono lotnikowi wznieść się nad Warszawą i zrobić szereg okrążeń na wysokości 160 i 220 metrów. Architekci polscy i radzieccy, rozstawieni w różnych punktach miasta oraz na praskim brzegu Wisły, obserwowali samolot i w ten sposób ustalili wysokość gmachu z uwzględnieniem ogólnej sylwetki zabudowy stolicy. Następnie stojąc na dachach domów sąsiadujących z miejscem przyszłej budowy dokonali potrzebnych pomiarów i wreszcie doszli do zgodnego wniosku, że najodpowiedniejszy będzie gmach o wy­ sokości około 220 metrów." (J. Dąbrowski, Podniebny pomnik przyjaźni, Warszawa 1953, s. 7-8) Wspomina architekt J. Sigalin: „Architekci radzieccy, zwłaszcza Rudniew: 'Starczy; tak będzie dobrze dla sylwety Warszawy: 100-120 metrów. Nas jednak (...) warszawiaków ogarnął niepojęty amok wysokości, po każdym nawrocie samolotu dyspozycja: 'Wyżej'! (wieże boczne 60 m jak Hotel Warszawa, może mniej lub więcej świadomie chodziło o stworzenie znacznie większej skali nowej Warszawy niż ta którą wyznaczały przed wojną Prudential czy Cedergren." (J. Sigalin, Warszawa 1944-1980. Z archiwum architekta, War­ szawa 1 986, t. 2, s. 429) O sakralnej (quasi-sakralnej?) rzeczywistości Pałacu świad­ czyć może nie tylko irracjonalny, a często mistyczny charakter przeżyć związanych z Pałacem, ale również język architektury, którym do nas przemawia. Wojciech Włodarczyk, autor interesu­ jącego studium o socrealizmie (w którym niestety Pałac Kultury został potraktowany dość fragmentarycznie i marginalnie - omó­ wiony tylko portal wejścia głównego, autor skupił swą uwagę na kandelabrach Placu Konstytucji), wiele miejsca poświąca mis­ tycznemu wymiarowi tej architektury (por. W. Włodarczyk, Socrealizm. Sztuka Polska w latach 1950-54, Libella, Paryż 22 1986, zwłaszcza zaś rozdz. 3-Mistycyzm architektury, s. 39-53). Zauważając, iż obok terminologii militarnej architektoniczne słownictwo stanowi główny materiał przemówień, Włodarczyk zwraca uwagę, że powinności ideowe jakie nakładano na ar­ chitekturę i architektura socrealistyczna sama tworzyły rodzaj mistycznej komunikacji pomiędzy widzami a nią samą. Architek­ tura ta miała być pretekstem dla widzów, dzięki któremu mieli odczuć wielkość epoki. Tezy Włodarczyka o mistycznym do­ świadczeniu jakie niosła ze sobą architektura socrealizmu, prze­ mawiająca językiem tak charakterystycznym dla tego rodzaju doświadczenia - wyrażającym się w „coincidentia opositorum" - w jednoczeniu i łączeniu przeciwieństw, znajdują swe szczegól­ ne potwierdzenie na przykładzie Pałacu Kultury. Można powie­ dzieć, że Pałac Kultury jest jedną wielką „coincidentia oposito­ rum". W różnych wymiarach i na różnych poziomach jednoczy w sobie przeciwieństwa i sprzeczności. Jest połączeniem sztuki i tradycji wysokiej z niską ludową, mocy z lekkością, ciężaru z ulotnością, dźwięku i ciszy, połączeniem starego z nowym, lokalnego ze światowym, obcości ze swojskością. Czegóż to nie widziano w Pałacu Kultury. I śpiew Ewy Bandrowskiej-Turskiej, i Nike z paryskiego Luwru, porównywano go oczywiście do wieży Eiffla, nazywając go „warszawską wieżą Eiffla". Pałac - co zobaczymy dalej - łączy w sobie często sprzeczne nastroje fascynacji i grozy, dla jednych jest przykładem ładu i harmonii, dla innych chaosu; jest już to zapowiedzią wolności: W mieście sercu najbliższym wolny człowiek godny, ujrzę wież wysmukłość. Latarnię, która świeci Redutę, której tylko pięknem i nauką. (T. Kubiak, Na budowę Pałacu Ku/tury i Nauki) już to przykładem bezczelnego zniewolenia. Wszystkie te n i e j e d n o z n a c z n e nastroje i znaczenia jakie gromadzi w sobie Pałac pokazują najlepiej jakże w i e l o z n a c z ­ n y m jest on symbolem. I jak w różnych wymiarach i na różnych poziomach - (czy to w pozytywnej, czy w negatywnej części pałacowego mitu) - realizuje podstawową funkcję symbolu, jaką jest próba „wyrażenia niewyrażalnego". Niech świadectwem tego mistycznego doświadczenia jakie niesie Pałac, tego jednoczenia przeciwieństw, będzie tu garść wybranych wypowiedzi: Akademik Rudniew:,,(...) projekt ten musi mieć na celu stworze­ nie jednolitego obrazu piękna, który by się łączył w jedną całość architektoniczną ze starą Warszawą (...) Gmach ten w swej szczytowej części jakby rozpływa się w powietrzu, tak jak śpiew Ewy Bandrowskiej-Turskiej z ciszy przechodzi do najwyższych, krystalicznych dźwięków, tak i tutaj, my też w budowie tego gmachu musimy dążyć do wytworzenia lekkości formy, wspania­ łości form budowanego gmachu, przy przejściu z monumental­ nych części dolnych..." (J. Sigalin, Warszawa ...op. c i t , t.2, s. 435) „Pałac Kultury i Nauki, jako dzieło radzieckiej szkoły architek­ tonicznej, jest wyjątkowo utiafiony w swym usytuowaniu, wy­ miarach rozczłonkowaniu bryły. (...) Gmach ten odczuwa się jako zgrabny, radosny i swojski budynek nieomal juz istniejący w War­ szawie." (J. Minorski, O projekcie szkicowym Pałacu Kultury i Nauki, „Architektura" 1952 nr 7-8) Na spotkaniu architektów Helena Syrkusowa zabierając głos w dyskusji mówiła: „Pałac Kultury i Nauki stał się częścią Warszawy. Obawiano się, że on może być w Warszawie obcy. Stał się kamertonem nowej Warszawy." (J. Sigalin, Warszawa..., op. cit., t. 3, s. 83). O syntezie tradycji wysokiej i niskiej (ludowej) pisano: „Ale Pałac Kultury i Nauki ma być nie tylko wielki. Ma być piękny. Jako centralny budynek Warszawy, socjalistycznej stolicy Polski, musi mieć charakterystyczne cechy polskiej architektury, powi­ nien posiadać elementy zaczerpnięte ze skarbnicy polskiej kultury architektonicznej. Udali się więc radzieccy projektanci Pałacu w podróż po Polsce. Odwiedzili wiele miast, w których przetrwały najwspanialsze pomniki polskiego budownictwa. Oglądali zaby­ tki Krakowa i gmachy Zamościa, budowane w przepięknym stylu Odrodzenia. W szkicownikach ich utrwaliły się kolejno fragmenty pereł budownictwa z Kazimierza, Chełmna, Kielc i Torunia. Dostrzegli i zanotowali wszystkie odrębności naszego budow­ nictwa, wszystkie najpiękniejsze fragmenty budynków, pozos­ tałych z epoki największego rozkwitu tej sztuki w naszym kraju. Wreszcie odjechali. I znowu w pracowniach Moskwy zawrzała gorączkowa praca. Wykonano projekt gmachu. O tej pracy, której wynikiem były narodziny projektu Pałacu, tak mówi Lew Rud­ niew, członek rzeczywisty Akademii Architektury ZSRR. 26 �'Długo badaliśmy cechy szczególne narodowej architektury pol­ skiej, zanim zatrzymaliśmy się na danym wariancie projektu i definitywnie ustaliliśmy architekturę gmachu. Sięgnęliśmy do polskiej sztuki l u d o w e j , jeździliśmy po polskich miastach, obserwowaliśmy dźwigającą się z ruin Warszawę, naradzaliśmy się z polskimi architektami. Znaleźliśmy wspólny język z polską architekturą - i to zadecydo­ wało o powodzeniu naszego projektu. Styl Pałacu zsynchronizo­ wany jest z najpiękniejszymi budowlami architektury polskiej, a jednocześnie jest nowy. Trzeba podkreślić, że architektura polska w podstawie swej - jeśli wyeliminować z niej obce naleciałości - związana jest z ludem, z życiem. Jest ona lekka i jasna, nie przytłacza człowieka, lecz podnosi go'. (...) Podobne założenia, jakie przyświecały budowniczym wysoko­ ściowców moskiewskich, leżą u podstaw koncepcji warszaws­ kiego Pałacu Kultury. I do niego - jak widzieliśmy - doskonale dadzą się zastosować słowa uchwały dotyczącej wysokościow­ ców moskiewskich, które mają być 'oryginalne w swej architektoniczno-artystycznej kompozycji i związane z historyczną ar­ chitekturą miasta'. Tak samo jak tamte, warszawski Pałac Kultury nie powinien być i nie będzie 'powtórzeniem znanych zagranicą wzorów wielopiętrowych budynków'." (J. Dąbrowski, Pałac Kultury i Nauki, Mała Bibl. TWP, Warszawa 1953, s. 7-8 i 25-26) „ C a ł y t e n o l b r z y m i g m a c h z b u d o w a n y będzie w d u c h u p o l s k i c h a r c y d z i e ł a r c h i t e k t u r y . (...) w Pałacu Kultury i Nauki widzmy charakterystyczny dla polskich wzorów architektonicz­ nych dynamizm: z masywu głównego budynku śmiało wystrzela znacznie węższa wieża. A r c h i t e k t o n i c z n e r o z w i ą z a n i e czę­ ści niższych Pałacu p r z y p o m i n a nieco k r a k o w s k i e S u ­ k i e n n i c e , sala k o n g r e s o w a zaś, o w a p ó ł r o t u n d a , z a w i e r a e l e m e n t y b a r b a k a n u , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n e g o dla p o l ­ skiego b u d o w n i c t w a . Wybitne wartości artystyczne gmachu podkreślali zgodnie polscy architekci, kiedy wezwano ich do oceny projektu. Stwierdzili oni, że gmach jest zharmonizowany z całością zabudowy Warszawy i doskonale skomponowany w jej panoramie." (J. Dąbrowski, Podniebny..., op. cit., s. 9-10) Pisano również o tym, że Pałac Kultury jest „połączeniem krakowskiego renesansu i warszawskiego klasycyzmu". „Inż. arch. Skibniewski stwierdził, że w stylizacji gmachu archite­ kci radzieccy sięgnęli do wzorów najpięknieszych dzieł krakows­ kiego renesansu. Również architektura warszawska - spokojny klasycyzm - znalazła swe odbicie w gmachu. Prof. Biegański zwrócił uwagę na pewne cechy architektonicznego podobieńst­ wa Pałacu do polskiego budownictwa historycznego. (...) Inz. arch. Stępiński omawiając h a r m o n i j n e połączenie ele­ mentów architektonicznych k r a k o w s k i e g o renesansu i w a r ­ s z a w s k i e g o k l a s y c y z m u s t w i e r d z i ł , że w ł a ś n i e t o p o ł ą ­ czenie nadaje P a ł a c o w i cechy s p o k o j u . (...) Akademik Rudniew omawiając wytyczne pracy architektów radzieckich przy planowaniu gmachu podkreślił, że 'dążyli oni do stworzenia atmosfery ciepła, miłości i poszanowania człowieka, aby każdy, zarówno dziecko, jak i dorosły, chciał tu przyjść i wypocząć'." (J. Dąbrowski, Podniebny... op. cit., s. 10-12) W i d m o w y środek świata Ostatnie przytoczone teksty ukazujące Pałac Kultu ryjako jedność przeciwieństw zarysowują kolejny wątek naszych rozważań. Prowadzą nas nieuchronnie do kwestii symbolizmu centrum. Do pytań o to w jakim stopniu jest on punktem s t a ł y m , trwałym, umożliwiającym orientację w świecie. W jakim stopniu gromadzi w sobie echa i jest pogłosem tradycyjnych, archaicznych koncep­ cji „środka świata" opisanych przez Eliadego (por. M. Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1978, rozdz. II: Elementy rzeczy­ wistości mitycznej). Na ile jest on nie tylko owym stałym „absolutnym" punktem oparcia umożliwiającym orientację, ale i środkiem, który ustanawia „nasz świat", „Kosmos" z jego ładem przeciwstawionym „chaosowi", owym „środkiem świata" - jak każda świątynia i pałac - streszczającym w sobie świat, będącym obrazem świata. Wiążą się z tym bezpośrednio pytania i o to w jaki sposób Pałac Kultury zachowuje i przenosi w sobie strukturę i charakter miejsca świętego. W odpowiedzi na te pytania, dające się sprowadzić do jednego: jak zapisany jest symbolizm centrum w Pałacu Kultury?, musimy zachować jednak podwójną ostrożność. Po pierwsze, musimy pamiętać o „ramie" Pałacu, o tym specyficznym mieście w jakim został usytuowany. Marta Zielińs­ ka w Studium o Placu Defilad napisała: „W północnym i południowym krańcu placu, tak mniej więcej na wysokości Poznańskiej, leżą wmurowane w chodnik dwie tablice pamiątkowe. Istniała jeszcze i trzecia, ale już jej nie znalazłam, zniknęła za płotem wykopków. Podobnych tablic nie ma chyba żadne miasto. Nie upamiętniają one ani ludzi, ani zdarzeń, lecz zaznaczają zwyczajne skrzyżowania. Na jednej napis z brązu głosi 'Tu było skrzyżowanie ulic Chmielnej i Wielkiej'. Było. Teraz są duchy skrzyżowań. Symboliczne nagrobki - tak tutaj popularne. (...) Nie wiem kto wpadł na tę myśl, ale wiem, że poprzez nią właśnie przemówił duch Warszawy, miasta, które pozbawione wystarczająco solidnej i niezmiennej podstawy materialnej-szu­ ka schronienia w bytach idealnych, czyli w słowych, w lite­ rach." Na inny sposób mówi o tym bohater filmu Tadeusza Konwickiego - Jak daleko stąd, jak blisko, wyruszający w przeszłość, czy w przyszłość (ma wyraźne trudności z określeniem kierunku) spod Głównego wejścia Pałacu Kultury - na przekór, pod prąd jakiejś zapóźnionej wycieczki wbiegającej do środka Pałacu, wyruszający w swoją podróż w kierunku domu. Bohater filmu, w którym niemałą rolę odgrywa Pałac ukazując się raz i po raz i będąc tez sceną wadarzeń dziejących się podczas tej wędrówki -„Strzelista sylweta Pałacu Kultury przesłania zachodzące słoń­ ce". A nad nią w i d z i m y - w pamiętnej scenie rozpoczynającej film - postać Żyda, chasyda (Wiecznego Tułacza?) lecącego pośród chmur - obraz potępionej duszy strącanej w otchłań piekła, czy unoszonej w niebo, nad Pałacem, i skrzyżowaniem Alei Jerozoli­ mskich i Marszałkowskiej. Bohater tego filmu zwraca się do widma (ducha) swego przyjaciela samobójcy: „Widzisz Maks, to jest całe nasze miasto. Wielokrotnie okupowane przez obcych, torturowane, równane z ziemią. Nasze miasto. Czasem w środku Europy, kiedy indziej wschodnio-europejskie." Musimy zatem pamiętać o tym specyficznym, niejasnym, widmowym, niepew­ nym charakterze i statusie tego miasta, i o tej specyficznej ruchomości „środka" i „serca" Polski. 27 28 29 30 Po drugie, musimy pamiętać o owej zasadzie towarzyszącej symbolom, że - tak samo jak w dotychczas poruszonych moty­ wach i wątkach symbolicznych związanych z Pałacem-tak i tutaj gdy mówimy o Pałacu i symbolizmie środka „treść jedynie migoce przez wyrażenie, zaś wyrażenie jedynie aluzyjnie wskazu­ je na treść". Tę zjawiskowość i iluzoryczność Pałacu, jego widmowość podkreśla wiele tekstów: „Było to o wiośnie, bodaj czy nie w maju, wczesnym rankiem o wschodzie - pisał Gustaw Morcinek. - Wychyliłem się z pocią­ gu dojeżdżającego do Warszawy i oto ujrzałem strzelisty, biały zarys Pałacu Kultury we wschodzącym słońcu. Niebo było ogr.omnie błękitne i głębokie, i w owym głębokim błękicie nurzała się biała sylweta Pałacu Kultury. Była podobna do zjawy, a przede wszystkim zdała mi się podobna do Nike z paryskiego Luwru. Czarowała mnie swym porzedziwnie smukłym i strzelistym, ulatującym pod niebo, kształtem i podobnie jak tamta Nike, prawiła mi o zwycięstwie i wierze w człowieka." („Trybuna Robotnicza", 12.IV.1972) Na tę zjawiskowość i odmaterializowanie socrealistycznej architektury zwraca również uwagę Włodarczyk, gdzie skłonność do nakładania na architekturę powinności i obowiązków ideo­ wych „występowała równolegle z tendencją do 'dematerializo­ wania' budynku, budowania go na sposób malarski, ukrywania jego geometrii i tektoniki pod płaszczem rozbudowanych or­ namentów." (por. W. Włodarczyk, Socrealizm, op. cit., s. 41) Gdy mowa o idei środka świata, to nie sposób nie przywołać w tym miejscu wiersza Tadeusza Kubiaka, gdzie obok motywów domowych (gniazdo, jaskółka u belki) spotykamy się wręcz ze swoistą inwersją tej idei. O ile bowiem w tradycyjnych wersjach „środek" jest punktem orientacji, wyznacza cztery kierunki świa­ ta, o tyle tu w Pałacu, w jego pięknie „znika różność stron świata". Jego szczyt natomiast kieruje nasz wzrok - (zgodnie z pierwotnym znaczeniem słowa) -jedynie na Wschód: ujrzeć zeń można Don, Wołgę i zarys Uralu: Tylko miłość przedmiotów tak codziennie prostych jak dłuto, albo młotek do kamienia, albo kielnia i wiara w dzieła, co z rąk ludzkich wzrosły mogą przykuć do siebie w godzinę upalną nawet - nawet w ulewie szumiącej wśród liści 23 �nie dadzą zejść z rusztowań skrywających mury. A wiersz ten mi się sprawdzał, gdy niedawno szliśmy, przyjacielu, przez piętra Pałacu Kultury. Ja nieraz już widziałem trud i mozół wielki, powszednią pracowitość jaskółki, gdy w dziobie przenosi g r u d ę ziemi na gniazdo u b e l k i , lub jak skrzydła jaskółcze - ważące się obie dłonie ludzkie nad dziełem, miłowaniem - którym wypełnia się swe serce. Przyjacielu wspomnij 0 tym mówiłem z tobą - gdy Pałac Kultury stanął nam przed oczami, jak gniazdo. Jak p o m n i k . Wiem ile trzeba serca, by w mieście o nazwie tak różnej od imienia rodzinnego miasta budować jak dla siebie. Gdy noc gasi gwiazdę 1 dzień zapala słońce - w ognia sztucznych gwiazdach zanurzać się jak nurek w skafandrze z palnikiem w stalowy pion konstrukcji, to piąć się do góry ścianą stromą jak przepaść. Przyjacielu, zniknie różność s t r o n ś w i a t a w pięknie Pałacu K u l t u r y . Nie obca mi tęsknota do tej chwili pięknej, gdy dłonie się opiera na dziele skończonym. Ci z piętra najwyższego, przykładając rękę do czoła - może ujrzą burzany nad Donem i zieleń brzóz nad Wołgą i zarys Uralu, gdy ja będę wstępował w warszawskie marmury. Przyjacielu, tak każdy dzień nas łączy z dalą, a z sobą - każda cegła Pałacu Kultury. (Tadeusz Kubiak, Rozmowa na budowie Pałacu Kultury w War­ szawie wiosną 1953 roku, z cyklu: Miłość prawdziwa). Pałac Kultury jest także nietypowym środkiem ze względu na to, iż leży... na uboczu. Tę ekscentryczność Pałacu podkreślano wielokrotnie: „ W Warszawie wszystkie wielkie ulice prowadzą do nieba. Żadna nie kończy się jakimś architektonicznym akcentem - poza nie­ szczęsnymi kandelabrami na Placu Konstytucji. Postawienie Pałacu Kultury i Nauki ekscentryczne wobec skrzyżowania naj­ większych arteryj miejskich jest jeszcze jednym dowodem, że architekci nie boją się przeciągów, że lubują się w bezgranicznych perspektywach ulic. (...) Nie zamyka on żadnej z wielkich arterii stołecznych. Jego sylwetkę widzimy wyraźnie z okolic Służewca czy Starej Miłosnej, ale na skrzyżowaniu Nowego Światu z Aleja­ mi czy Marszałkowskiej ze Wspólną znika on przesłonięty byle jakimi czynszowymi kamienicami." (Jerzy Putrament, O 'elewactwie' i innych sprawach warszawskich, „Życie Warszawa" 15.1.1955) Ów dziwny środek, bardziej dostrzegalny na peryferiach i krawę­ dziach miasta - czemu dawała wyraz poetycka intuicja Adama Nowaka - „najwspanialszy ornament wspaniałej stolicy" - za­ przątał uwagę i napawał niepokojem poważnych architektów, którzy W dyskusjach nad rozwiązaniem Placu Stalina (Defilad) centrum i ściany wschodniej podnosili tę niekonsekwencję Pałacu, „który ma już swoje miesjce w sylwecie Warszawy (...) ale to centralne położenie Pałacu Kultury jest jednocześnie mało dostępne." (por. J. Sigalin, Warszawa op. cit., t. 3, s. 77). Powoływano się przy tym na wzorcowe przykłady najwspanial­ szych rozwiązań jak Plac Zgody w Paryżu, gdzie arterie wiążą ten centralny plac z całym miastem, przywoływano rue Rapalle, aleję Madellaine i to wszystko, co sprawia, „że człowiek, jeżeli jest w Paryżu, to nie może nie przechodzić przez plac Zgody i nie może nie widzieć tego obelisku, który został przywieziony przez Napo­ leona I z Luksoru"; podczas gdy „my obserwujemy Pałac Kultury, ale widzimy go rzadko i jego sytuacja właśnie w centrum Warszawy, jest to pewnego rodzaju paradoks." (J. Sigalin, op. cit., tamże). By temu zaradzić przywoływano inne paryskie wzorce, kojarzono Pałac Kultury z wieżą Eiffla: „Staraliśmy się w pracowni z kolegami wrysować sylwetę Pałacu Kultury w syl­ wetę wieży Eiffla, bo jest pewne pokrewieństwo między tymi pomnikami." (tamże). Proponowano również sięgnięcie do „dziedzictwa pozostawionego przez La Notre'a, do esplanady wspaniałego rozwiązania parku wersalskiego przy Pałacu", (tam­ że, s. 85). Jak widać więc w Pałacu Kultury łączą się i przeciwieństwa i rozmaite wątki, składające się na jego „niejasność" i ambiwalencję. Łączy on w sobie zarówno wątki: południa i północy (krakowski renesans i warszawski klasycyzm), wschodu i za­ chodu (burzany nad Donem i zarys Uralu; Wieża Eiffla i ogrody 24 Wersalu), odbijając w sobie ową zasadę miasta: „czasem w środ­ ku Europy, kiedy indziej wschodnioeuropejskie". Jawi się już to jako niezintegrowana z nim cząstka, już to przez syntezę cech architektury narodowej, a według wszelkich reguł Barthes'owskiej zasady rządzącej mitem, jego „naturalnym centrum" („Bada­ nie narodowych cech architektury polskiej... pozwoliło wreszcie stworzyć projekt, który będzie czymś zupełnie nowym dla miasta, złączy się z nim organicznie, tworząc naturalne centrum Stolicy." -por. J. Dąbrowski, Paląc..., op. cit., s. 9). W paradoksalny sposób Pałac Kultury łączy w sobie także i ład „Kosmosu" z „Chaosem". Te dwa konkurujące ze sobą doświadczenia: Chaosu i Ładu, domowego „Kosmosu" odnajdujemy w cytowanym już studium Marty Zielińskiej. Najpierw gdy pisze: „Dziś plac coraz bardziej podupada. Chaos tego miejsca zdumie­ wający, jak na centrum europejskiej przecież stolicy - jaskrawo przeczy nazwie niegdyś mu nadanej. Nieliczni niknący w rozległej przestrzeni przechodnie, przemykają tamtędy po jakichś niewido­ cznych szlakach, zastępujących ulice; równie bezładnie krążą samochody, a także parkują wielkie kontenery i autobusy. Ód strony Alei widać płoty i wykopki, od Świętokrzyskiej resztki kiermaszowych budek z paroma przygodnymi handlarzami, a wszystko obrośnięte po brzegach niestarymi jeszcze a już niszczejącymi drzewami. Ostatnio pojawił się tu - chyba dla dopełnienia rozgardiaszu - zapeklowany wieloryb." Tekst chyba powstał parę lat temu, dziś chaos postąpił jeszcze dalej, do rozgardiaszu jeszcze chyba większego przyczynia się międzynarodowy, „wolnorynkowy" bazar, jeden z pierwszych „sex-shopów"; żeby było zachodnio zlokalizowany dla równo­ wagi - w budce typu campingowo-mazowiecko-podhalańskiego, a także nagłaśniany cierpiętniczymi porykiwaniami zwie­ rząt pozostawionych bez wody na noc w stojących na parkingu kontenerach - o czym donosiła ostatnio prasa i radio. Opisując Placu Defilad Zielińska, zauważa jak: „dziwnie i symbolicznie nawet odzwierciedla on los Warszawy, całe jej pokrętne dzieje ostatnich stukilkudziesięciu lat. Niedługa Historia (...) zatoczyła koło: był kiedyś polem chaotycznie zabu­ dowanym drewnianymi przeważnie domkami i obsadzony drze­ wami, teraz zaś - wbrew wszelkim planom architektów - znów zbliża się do tej postaci. Owszem stoi, także Pałac, ale trzeba podnieść wzrok, by go dojrzeć, bo normalnie z perspektywy przechodnia widać tylko w oddali poszczególne jego skrzydła oderwane od siebie, nie układające się w sensowną całość. Jest za duży do ogarnięcia, więc rozpadł się na kawałki: osobno góra, osobno dół, a dół jeszcze na oddzielne części. Ten kto znajdzie się pod samym Pałacem, ogląda głównie pustą przestrzeń z trzech stron świata." Obok tego kubistycznego doświadczenia Pałacu, wzmagającego związane z nim poczucie chaosu, znajdujemy nieco dalej zupełnie innego rodzaju wyznanie. Autorka, będąca rówieśniczką Pałacu, tak pisze: „ W Pałacu doceniałam jego wysokość, zawartość mnie nie interesowała. Kiedy wracałam do Warszawy z wakacji, zawsze czekałam na chwilę, w której ukaże się nagle z dala maciupeńki Pałac Kultury. O 'Pałac' - wołało sią i miało się miłe poczucie pewności, że dom już bisko. Czyli był to jakby efekt morskiej latarni. Nie mogę powiedzieć,żebym nieczuła wówczassympatii, zwłaszcza do Pałacu oglądanego z odległości, na przykład z brzegu Wisły w Świdrze. Dopóki znajdowałam się w jego zasięgu, wiedziałam, że się nie zgubię, że w razie czego trafię - i nawet próbowałam pokonywać tę drogę w dziecinnych wyobrażeniach." (s. 124) Odnotowawszy te wszystkie paradoksy i swoistego rodzaju rozdwojenie w postrzeganiu Pałacu, cofnijmy się "jeszcze do pierwotnego założenia ideowego, leżącego u jego podstaw i poświęćmy chwilę uwagi zapisanemu w nim symbolizmowi centrum. Warto przy tym wspomnieć o istotnym novum jakie stanowił Pałac w planie miasta. Sytuując się na dawnym uboczu, w miejscu dawnego chaosu. Pałac wraz z ciągiem Marszałkows­ kiej od M D M - u , planowanym centrum (dziś ścianą wschodnią) - Placem Stalina (Defilad) utworzył równoległy, a zarazem konkurencyjny ciąg wobec Traktu Starej Warszawy, Traktu Króle­ wskiego biegnącego od Starego Miasta, Zamku Królewskiego, przez Krakowskie, Nowy Świat, Al. Ujazdowskie, „przez" Ła­ zienki, Belweder-aż po Wilanów-ciągu naznaczonego historią, bogactwem symboliki związanej z historią miasta i kraju. War­ szawa jest właśnie takim specyficznym miastem, którego „cent- �rum" najbardziej nasycone historyczną symboliką rozciągnięte jest równolegle do Wisty właśnie na Trakcie Królewskim, na osi północ-południe. Usytuowanie Pałacu Kultury nie tylko tworzyło konkurencyjne nowe, równoległe centrum biegnące po tej samej osi, ale akcentowało tak mało, poza osią Saską, Stanisławowską, Ujazdowską, znaczący kierunek Wschód-Zachód. Ileż to razy architekci i obserwatorzy narzekali, że miasto „ucieka od Wisły", że nie schodzi ku rzece i nie wiąże się mocniej z jego prawobrzeżną częścią, jakby nie widząc w tym pewnej logiki, w takim właśnie zaakcentowaniu osi pd-pn, będącej odbiciem biegu Wisły, łączącej Kraków, Warszawę i Gdańsk, bo jak powiada Piotr Skrzynecki za Wiesławem Dymnym „z trzech stron mamy przyjaciół, ale tylko z jednej strony morze"; to przecież tu na Wiśle Talko-Hryncewicz, w oparciu o badania i pomiary antropologiczne ustalał etnograficzną granicę pomiędzy Azją a Europą, Wschodem i Zachodem. Usytuowanie Pałacu Kultury w zachodniej części miasta, nie tylko akcentowało ów kierunek, do którego miasto odwracało się plecami, realizowało również regułę orientacji świątynnej, sakral­ nej. Swymi bocznymi - mniej znaczącymi ścianami Pałac roz­ ciągał się pomiędzy Południem a Północą, zaś swoją częścią „ołtarzową", obrzędową - jeśli tak można nazwać Trybunę, z której odbierać miano pochody i manifestacje, pomnikami przed frontonem i portalem Głównego Wejścia, skierowany był na Wschód. (To tu, na ścianie wschodniej umieścić Ftłtano przenie­ siony „ratusz" i urzędy administracji, troszcząc się w dyskusjach nad rozwiązaniem nowego centrum, w jaki sposób najbardziej wyeksponować Pałac - czy stawiać łuki, kolumnady, czy zo­ stawić szerszy prześwit). Dla zobrazowania tej nowej waloryzacji w mitycznej geografii miasta, niech posłuży plan pozwalający lepiej prześledzić jego symboliczno-centryczną treść: Ы 4. Wojiij, cjTojbe Z.. Trybu xix S', TA ouŁik.' ć W 1 9 5 3 r. nadano Pałacowi Kultury i Nauki imię Józefa Stalina ( „ A kiedy w dalekiej Moskwie na Kremlu przestało bić wielkie serce przyjaciela ludu polskiego, wodza mas pracujących całego świata, tow. Stalina, Rząd Polski Ludowej powziął uchwałę..." - J. Dąbrowski, Podniebny..., op. cit.). Postanowiono również wznieść przed wejściem głównym pomnik (o konkursie na pomnik por. wspomnienie Henryka Urbanowicza: „najbardziej ekscentryczny był pomnik Stalina, dłuta Xawerego Dunikows­ kiego - Mistrz proponował pomnik z granitu, z wielkich bloków .niała się składać cała postać, łącznie z głową. Bezpośrednia ingerencja artysty została ograniczona do minimum. Wielkie "•budowane z bloków nogi-buty deptały ziemię, postać która przedstawiana jest w wydechu, tym razem nabrała pełną pierś powietrza, wydęła lekko policzki i obojętna, groźna - pluła, pluła na cały świat" - „Stolica", 14.11.1988; por. Grażyna Stankiewicz, Jak powstał PKiN, „Res Publica", 1990 nr 3) Do realizacji tego projektu nie doszło, jednakże o wadze tego przedsięwzięcia może świadczyć dyskusja rzeźbiarzy i architek­ tów, rozważająca, czy pozostałe postaci, rzeźby z frontonu powinny siedzieć, czy stać. „ M o g ę sobie wyobrazić postać Mickiewicza, żeby siedział. Ale żeby Kościuszko siedział?" - w ś r ó d postaci mieli być ludzie nauki, sztuki, bojownicy o wol­ ność, bohaterowie. Postaci tego panteonu to: Chopin, Curie-Skłodowska, Kopernik, Mickiewicz, Lelewel, Matejko, „pary": Bogusławski - Staszic, Kołłątaj - Śniadecki, postaci: Kościuszko - Świerczewski lub Marchlewski-Waryński, Frycz-Modrzewski, Wit Stwosz, Jan z Kolna - w przypadku trzech ostatnich wnoszono wątpliwości - „brak jest fotografii" (por. Większego wyboru pozycji nie ma - stenogram z dyskusji opr. Jacek Królak, „Res Publica", 1990 n r 3 , s. 34—40). Z tych projektów pozostały jedynie zrealizowane dwie rzeźby (siedzące) u głównego wejścia po obu bokach: Adama Mickiewicza (dłuta Ludwiki Nitschowej) i Kopernika (dłuta Stanisława Horno-Popławskiego). Obok więc syntezy i kwintesencji arcydzieł architektury polskiej („Pokazaliś­ my im wszystkie zabytki Warszawy, Krakowa, Torunia, Kaźmierza n. Wisłą, Puław, Płocka, Czerwińska, Nieborowa, Kielc - foto­ grafowali, fotografowali... Poznali Tatry, Żelazową Wolę, Nie­ szawę (...) Daliśmy im albumy Krasiczyna, Baranowa, San­ domierza, Gdańska. Podziwiali obrazy Canaletta" - por. J. Sigalin, op. cit., t. 2, s. 430), do elementów symbolizmu centrum i obrazu świata zawartego w założeniach ideowych Pałacu i placu należą: 1. Wspomniani siedzący Kopernik, Mickiewicz, dookoła zaś murów Pałacu „dwadzieścia osiem rzeźb. Stoją w półkolistych niszach pałacowych ścian, przedstawiając postaci z całego globu ziemskiego" (por. Jerzy Janicki, op. cit., s. 28). 2. Trybuna rządowa z orłem (godłem PRL); pierwotnie zamierza­ no umieścić orła nad trybuną obok m.in. wpółleżących postaci uosabiających Wisłę i Odrę (por. Grażyna Stankiewicz, Jak powstał Pałac Kultury, maszynopis, s. 71). 3. Granitowy obelisk (na rogu Al. Jerozolimskich i Marszałkows­ kiej, obecnie od czasu przebudowy przejścia podziemnego, budowy metra zdemontowany) wskazujący kierunki i odległości do wszystkich stolic europejskich i ważniejszych miast polskich - „użyteczność dla kierowców pojazdów znikoma ale jaka symbolika! Rzecz przecież w odległościach do Warszawy, do jej centrum, do centralnego placu. A z niego - okno na świat!" (por. Sigalin, op. cit., t. 3, s. 147), ów słynny słupśmiechu wspomniany przez L. Stommę we fragmencie dotyczącym mitycznego wymia­ ru geografii (w: Z zapisków etnologa. List Ludwika Stommy wysłany z Paryża do Redakcji, a opatrzony tytułem: Słoń a sprawa etnologii, „Polska Sztuka Ludowa", 1982, nr 1-4). „Budowa tego drogowskazu nawiązuje historycznie do pol­ skiego znakownictwa drogowego - istniejącego do dzisiejszego dnia drogowskazu granitowego w Koninie z 11 51 r.odmierzającego dokładną odległość między Koninem a Kruszwicą." („Życie Warszawy" 18.VII.1955) 4. „Dwie kolorowe ściany wodne oddzielą Plac Defilad od Alei Jerozolimskich i Świętorzyskiej. Na 9 metrów wysokie strumienie wodne wyrzucać będą fontanny symbolizujące Wisłę i Odrę." (..Express Wieczorny", 20/21 VII.1955) (A więc Wisła i Odra zostały umieszczone na osi Wschód - Zachód, sic! - Z.B.) 5. „Zegar słoneczny bez wskazówek na którym promień słonecz­ ny wymierzać będzie ziemski czas człowieka" (Jerzy Janicki, op. cit.). A właściwie dwa, jeden lemniskatowy w rejonie Pawilonów Dworca Śródmieście, drugi analematyczny w parku przy Święto­ krzyskiej. A właściwie... pełne wyjaśnienie daje Mistrz. Doc. Przypkowski w związku ze zniszczeniami spowodowanymi przez wandali: „ W 1954 r. obliczałem, a w rok później wykreśliłem 3 zegarów słonecznych przy Pałacu Kultury. Jeden duży, analematyczny, 25 �gdzie człowiek sam jest wskazówką (by jej już nie skradli) oraz 7 lemniskatowych, które od świtu dozmierzchu miały wskazywać godzinę. Jest to jeden z nielicznych na świecie zegarów słonecz­ nych wskazujących czas użytkowy. Niestety, wykonano tarcze na wątłym trzpieniu. W rezultacie uzupełniano je już kilkakrotnie i w sumie przez tych 15 lat zegar może 'chodził' pół roku. Służę dokumentacją w czynie społecznym" (..Express Wieczorny", 30/31 .V.1970) 6. Ogród 3,6 ha. Drzewa i krzewy sprowadzono z całej Polski. „Piękne dęby ofiarował Szczecin, klony - Śrem, świerki, rodo­ dendrony z Wrocławia, lipy - woj. lubelskie, cała Polska złożyła się na urządzenie Parku Pałacowego." (Jerzy Janicki, op. cit.) Sprowadzono z całej Polski: 20.000 sztuk drzew wedle specjalnie dobranych gatunków: lipy, graby, buki czerwonolistne, platany, jarzębiny, topole, jabłonie, brzozy, świerki, jodły, dęby błotne i piramidalne, wiśnie japońskie, cisy, ok. 10.000 sztuk krzewów i bylin w 60 gatunkach, w tym rododendrony i azalie (por. J. Sigalin, op. cit., t. 2, s. 146) 7. „Sala Kongresowa - W tej sali odbywać się będą przyszłe kongresy pokoju, będą padały słowa o pokoju we wszystkich językach świata (skierowane w zachodnim kierunku - Z.В.). Pałac ma stać się ogniskiem nauki i kultury, miejscem z którego promieniować będzie to wszystko, co w naszym narodzie mądre i piękne." (Jerzy Janicki, op. cit.) 8. Jeden z największych placów w Europie, „na którym będą mogły odbywać się 700-tysięczne manifestacje" (..Express Wie­ czorny", 18.1.1954); dwa obeliski pionowe (patrz wyjaśnienie dalej) 9. Tablice z mosiężnymi literami: „Tu stała wieża zegarowa Dworca Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej", „ulica Pańska", „ulica Złota", „ulica Wielka", „ulica Śliska", „ulica Chmielna". Ze względu na symbolikę centrum (obok aluzyjnie pojawiają­ cych się tu tradycyjnych elementów: skały, góry, wieży, wody, drzewa-ogrodu, kolumny - charakterystycznych dla struktury miejsca świętego) nie mniej ważne są tu obliczenia statystyków tworzących swoistą tradycję środkowości Pałacu, gdzie punktem odniesienia są z jednej strony Władywostok, z drugiej zaś Madryt: „Ułożone jedna obok drugiej cegły użyte do budowy PKiN zajęłyby przestrzeń od Warszawy do Władywostoku." („Express Wieczorny", 5.IV.1955) „Przewody elektryczne, wodociągowe, klimatyzacyjne-rozciągnięte długość ich 2500 tys. m = 2 tys. 500 km czyli mniej więcej tyle ile wynosi odległość od Warszawy do Madrytu." (..Express Wieczorny", 27.IV.1955) „Gdybyśmy ze wszystkich pomieszczeń zdjęli podłogi i ułożyli na płaskim terenie, powstałby kwadratowy plac o bokach po 400 m = 160 tys. m , na takim placu w Warszawie, którego nie ma, zmieściłyby się cztery Parki Ujazdowskie, mogłyby się tam odbywać olbrzymie manifestacje z udziałem kilkuset tysięcy ludzi" (..Express Wieczorny", 27.IV.1955) „Gdyby się urodziło dziecko i nie opuszczając pałacu spało co noc (w innym pokoju) opuściłoby pałac w wieku 22 lat" (tamże). „Trzeba sześć dni aby obejść cały pałac zatrzymując się tylko 1 minutę w każdym pomieszczeniu" („Express Wieczorny", 5.IV.1955). Pierwsza manifestacja Majowa przed Pałacem odbyła się 1 maja 1 955 r. Obok rysunków i zdjęć Pałacu ukazał się wówczas okolicznościowy wiersz na 1 maja, dobrze oddający nastrój i leżący w klimacie Centralnego Placu: 2 Północ, Południe Zachód i W s c h ó d Biegun i równik Sioło i gród Maleńka chata i drapacz chmur Francuski port i chiński mur Robotnik chłop nasz druh i brat I cały glob I cały świat Świętują święto majowe W Hiszpanii wyjdą na harce prowokatorzy ze szpiclami Wypełni się karcer Politycznymi więźniami Ale c z e r w o n y skrawek z w i s a Nawet z najgrubszych krat 26 Na świeżym grobie Belojanisa Ktoś złożył c z e r w o n y kwiat O j c o w i e , matki S y n o w i e , córki żołnierze sześciolatki W czwórki A l b o lepiej w dziesiątki! Szerzej, szerzej, szerzej Łódzkie prządki Gdańscy dokerzy A jeszcze lepiej setkami Więcej, więcej. Więcej! Chłopi z robotnikami po sto tysięcy! W ten dzień czerwienią flag, socjalistycznych unerwień Braterski znak podaje świat: Pokój-Zwycięstwo-Czerwień Okręt, samolot, samochód Z nami! Z nami! Żołnierze pokoju - w pochód Milionami! Skończymy z wszelką kanalią, Hydrom się łby oberwie. Azją, Europą, Ameryką (Prutkowski, Niesiemy czerwień Czerwień czerwoni - czarni murzyni czerwoni - żółci chińczycy czerwoni - brązowi hindusi Sztandar wznoszą Rosjanie Czerwień w każdej krainie Czerwień upiększa ulice Czerwień zwyciężyć musi czarną reakcją złamie! 1 Maja, ..Express Wieczorny", 1.V.1955) W związku z pojawieniem się Pałacu Kultury i postępem robót zbliżających się do końca, gazety ogłaszały, że „Za 10 lat Warszawa będzie najpiękniejszym miastem na świecie." („Express Wieczorny", 21/22.VII.1954). A Gustaw Morcinek w liście ze Śląska już w 1955 г., zobaczywszy Warszawę w kinie, M D M , Marszałkowską, Starówkę, pisał: „...a gdy zobaczyłem Pałac Kultury, to pomyślałem - Farona Kandego! Terozki już Warszawa jest najpiękniejszym miastem na świecie" („Życie Warszawy", 15.1.1955). Uroczyste otwarcie Pałacu miało miejsce 22 lipca 1955 r. w związku z obchodami święta państwowego PRL. „Trzy lata temu staliśmy z radzieckimi przyjaciółmi budowniczymi (...) na tym oto placu (...) wspólnie z radzieckimi towarzyszami rzucaliśmy jeszcze do rozmiękłej masy betonowej kopiejki i gro­ szaki - budowlanym zwyczajem na szczęście ludzkiej pracy." (Z przemówienia premiera Cyrankiewicza, Kronika Pałacu, 1955). W sierpniu 1 955 roku miał miejsce w Warszawie V-ty Światowy Festiwal Młodzieży, w specyficzny sposób wnosząc swój wkład w żywe doświadczenie symboliki centrum związanej z Pałacem, pod którym odbywały się liczne imprezy, festyny i końcowa defilada-manifestacja. Ówczesna prasa obok informacji, iż w Fes­ tiwalu wzięli udział przedstawiciele prawie wszystkich narodów świata, donosiła również o symbolicznych akcentach, jak m i n . 0 umieszczeniu obok zegara „na środku dużego koła o średnicy 5,4 m róży wiatrów usytuowanej w / g kierunków świata" („Express Wieczorny", 11 .VI1.1955), na maszcie zaś na rogu Al. Jerozolimskich i Marszałkowskiej, w pobliżu granitowego słupa kierunkowskazu zawieszono proporczyki wszystkich narodów (..Express Wieczorny", 31 .VI1/1 VIII.1955). Pałac Kultury stał się istotnym emblematem tego festiwalu, widzieć to możemy na okolicznościowym plakacie przedstawiającym kulę ziemską, a na niej, na mapie Europy, w jej środku, wyrastający „przestrzennie" Pałac Kultury, nad globem unosi się biały gołąbek pokoju, pod kulą umieszczono napisy „Pax, Pokój, Frieden", pod napisami zaś trzy głowy: białoskóra o rysach „europejskich", żółta skośnooka, 1 czarna (por. „Express Wieczorny", 31 .VII/1 .VIII.1955). Pałac Kultury jawi się jako miejsce szczególne, niezwykłe, wzbudza podziw i fascynację. W jego opisach i świadectwach 0 nim wyraźnie zaznacza się element mirum (cudowności). Uroczysty nastrój wzniosłości tkwił już w założeniach ideowych tej budowli, kreując ją na swoistego rodzaju miejsce święte: „Zbliżanie się gwarnej masy obywateli mających wejść do gmachu Pałacu Kultury i Nauki wymaga demokratycznej otwar­ tości form, jego partii wejściowych, czemu zadośćuczynić mogą portyki i portale, w swej artystycznej wymowie wprowadzające wchodzących w podniosły nastrój przeczuwania tych ważnych 1 treściowych przeżyć, które oczekują ich wewnątrz." (Jan Minorski, op. cit.). Odwiedzający Pałac są pod jego wielkim wrażeniem, stają wobec Niego pełni podziwu i fascynacji: „ W naszej wędrówce nie sposób wszędzie zajrzeć. Już i tak kręci sią nam w głowie od nadmiaru wrażeń. Oglądaliśmy ogromne sale Muzeum Techniki, gdzie można już suknami polerować piękną posadzkę. Wędrowaliśmy po schodach z dębowego drzewa, dotykaliśmy przepięknie profilowanych klamek odlewa­ nych z brązu, bezszelestnie zamykaliśmy za sobą dziesiątki wspaniałych drzwi. Mijaliśmy brygady sztukatorów, stolarzy, instalatorów. Zda się, że ci ludzie pieszczą każdy fragment." (Jerzy Ciszewski, Z tarasu Express Wieczorny", 28/29.VII.1954) „Nad klimatem czuwa niewidzialny dozorca chroniący wnętrza przed napływem chłodnego powietrza. Przez specjalne filtry rozpływa się po całym gmachu rześkie górskie powietrze, bez pyłu i kurzu." (..Express Wieczorny", 1.1.1954) �Przeżycia fascynacji nie zacierają się z upływem czasu, a wręcz się potęgują. O bezradnym podziwie, jaki wywołuje w nim Pałac, pisze Kazimierz Koźniewski, nazywając Pałac symbolem naszych czasów: „Kiedy byłem przed półtorarokiem w środku nie tak wielkie wrażenie przestrzeni. Teraz ogrom użytkowy przytłacza: Stoję wobec tej masy 'pokojowej' pełen bezradnego podziwu. Mam wrażenie, że nikt więcej niż raz w swym życiu, nie obejdzie całego Pałacu." (Symbol naszego czasu, „Zycie Warszawy", 2.V.1955) Pałac przy tym jest: „symbolem nowych stosunków między wolnymi narodami." (tamże). Ów symboliczny i sakralny charakter leżący w intencjach twórców Pałacu i pałacowych dekoracji wyrażony zostaje często zupełnie wprost: „(Dyr. Motyka): Powiedziałem inżynierowi Sigalinowi, że moje zastrzeżenia odnoszą się do formy alegorii, że bardziej od­ powiadałyby tu symbole. Czy mają one być przedstawione przy pomocy aniołów, muz to wszystko jedno. Dla mnie to są rzeźby. Przyjaźń Polsko- Radziecką możemy przedstawić w formie anioła, który temu błogosławi itd. itd. (...) Trzeba pomyśleć nad tym, czy rzeczywiście pewnych zjawisk abstrakcyjnych nie można wyrazić inaczej, jak tylko według konwenansu, baroku, czy renesansu. Wszystkich uderzyło, że te rzeźby są starowieczne, a Pałac jest na wskroś nowoczesny. (Kol. Wiśniewski): Rzeźby muszą być uświęcone, to muszą być postacie nadzwyczajne. Pałac Kultury to nie jest zwyczajny dom mieszkalny, a tu się chce postawić zwyczajnych ludzi. To muszą być postacie metaforycznie uświęcone. (Dyr. Motyka): Zrobiliście rzeźbę 'Granica Pokoju'. Dziewczyna w zwyczajnej sukni, a nikt z nas nie uważa, że to jest tylko robotnica. To jest symbol. Jest syntezą klasy przekonań pewnych ludzi. To musi być synteza naszych czasów, a równocześnie uświęcona. Inaczej musielibyśmy wyciągnąć wniosek, że nie jesteśmy zdolni do stworzenia nowej formy, dla uświęcenia nowych czasów." (Większego wyboru pozycji nie ma, „Res Publica", 1990 nr 3). Również w przeżyciach związanych z Pałacem, jego wnętrzem i symboliką dochodzi do głosu jego sakralny wymiar. Tradycja pałacowa zna liczne przypadki zachowywania się odwiedzają­ cych jak w kościele, reakcji adoracyjnych, jak ta o której pisała Hanna Krall: „ ( m ó w i kierownik służby porządkowych p. Kleina): A do osób klękających, jak w kościele, przed płaskorzeźbą, która sym­ bolizuje pokój i dobrobyt, wzywa się lekarza, moim zdaniem zupełnie niesłusznie zresztą. Jest to rzeźba ogromna, pełna z ł o c e ń , z k o b i e t ą s y m b o l i z u j ą c ą ojczyzną, g o ł ę b i e m ( p o ­ kój), snopem (urodzaj), dzieckiem (macierzyństwo), fan­ f a r a m i ( z w y c i ę s t w o ) i wieloma innymi symbolami jeszcze, i na dobrą sprawę, jak mówi pałacowy architekt, mgr inż. Adam­ kiewicz, nikt dobrze nie wie, co właściwie przedstawia, bo budowniczowie nie zostawili w tej sprawie żadnych instrukcji. A kiedy poza nią, w głębi, otwierają się drzwi i widać rzęsiście oświetloną salę to robi się tak podniośle i tak wspaniale, że każdy ma ochotę przyklęknąć, po co więc lekarz zaraz." („Polityka", 19.VII.1975) Iglica Pałacu ściąga nie tylko wzrok mieszkańców, przyciąga i fascynuje, naładowana jest swoistą magnetyczną mocą. Świa­ dectwem tego magnetyzmu i sakralnego wymiaru Pałacu, jego szczególnej m o c y może być... teczka „korespondencji nietypo­ w e j " znajdująca się u prowadzącej kronikę Pałacu p. Hanny Szczubełek. W teczce tej znajdują się listy napływające do Pałacu w najrozmaitszych sprawach. Pałac jest upersonifikowany, pisze się doń „Kochany Pałacu", zwraca się z najrozmaitszymi pro­ śbami. Wiara w tę moc rozstrzygającą, mogącą zaradzić po­ trzebom miesza się tu ze swoistym symbolizmem centrum - w Pa­ łacu umieszczany jest rząd, mieszkają I sekretarze (chyba na skutek skojarzeń z Salą Kongresową). Zbiegają sią tu sprawy lokalne i światowe tak jak w tej korespondencji stanowiącej swoisty corpus wotywny. W listach tych pełno oczywiście patologii (także w tym głębszym znaczeniu słowa: cierpienia) i szaleństwa tak często sytuującego się w pobliżu sacrum. Pałac, zda się, jak każde sacrum przyciąga i szaleństwo. Korespondencja ta pochodzi z różnych lat; na uwagę zasługuje tu fakt, iż ostatni list pochodzi z 1989 r. Tam gdzie było to możliwe daty podaję w nawiasie. 1. Najlepszym przykładem sakralności może być przekonanie, że w Pałacu Kultury mieszka Św. Mikołaj; pisze Ania z Sokółki: „Św. Mikołaju wiem, że mieszkasz w Warszawie w Pałacu Kultury na ostatnim piętrze. Odwiedź mnie na świata Bożego Narodzenia i przynieś mi materac do pływania na wodzie." 2. Do Pałacu zwracano się o pomoc w rozstrzygnięciu sporu 0 miedzę: „Kochany Pałacu, pomóż sąsiad zajął mi miedzę". 3. Z omnipotencją Pałacu Kultury łączy się i przekonanie, że znajduje się w nim jakieś specjalne archiwum, tezaurus infor­ macji, wskazuje na to choćby adres jednego z l i s t ó w - „ W a r o w ­ ne A r c h i w u m w Pałacu K u l t u r y " - którego autor, posiadacz starego typu radia marki „Sonatina" poszukuje niedostępnego drucika do żaróweczki. 4. Przekonanie o demonicznej mocy Pałacu odbija list adreso­ wany: „ P a ń s t w o w y Pałac K u l t u r y Do działu z a t r u d n i e ń 1 w y n i s z c z e ń " „proszę wyniszczyć jedną (...) z trojgiem dzieci, a nazywają się (...) Są to ludzie niepotrzebne skarani na zagłady, Zagłódź ich w tej ostatniej chwili jak najprędzej." 5. Wśród tych listów są i oferty. Oto jeden z piszących z Piły proponuje. (1980 r.) - „ D o Dyrektora Pałacu Kultury Ja wyżej wymieniony komunikuję, iż mam do sprzedania rzeczy w wyso­ kiej wartości na ok. pół min. złotych. Jak rzeczy p a ł a c o w e , kościelne lub m u z e a l n e . " (list zawiera prośbę o transport, bo do osobowego samochodu się nie zmieszczą). 6. Do Pałacu Kultury zwraca się artysta pragnący założyć jedyne w Polsce Muzeum Sztuki Zapałczanej, „legitymujący się licznymi nagrodami i osiągnięciami, w tym oczywiście międzynarodowy­ mi. Chciałby usilnie ustanowić rekord świata w konstrukcjach pionowych...", proponuje wykonanie modelu PKiN. 7. Zgłasza się do pracy Wanda TL: „ 1 . goniec osobisty Sekretarza Generalnego. 2. pracownik ryczał­ towy. 3. Cheff of Security Service of Poland. 4. współpracownik TVP (goniec samodzielny) oferuję prace: ochrona elektroniczna placówek dyplomatycznych akredytowanych w Polsce i ich rezydencji, ochrona elektroniczna gości zagranicznych w randze głów państwa, ochrona kongresów i spotkań międzynarodowych na tak zwanych antypodach." 8. Z prośbą o adres do ONZ zwraca się autor listu z Ząbkowic Śląskich w związku z brakiem odpowiedzi na poprzedni list (w tej samej sprawie), „który dostał się w ręce jakiegoś psychicznie chorego referenta. Nie dziwi mnie, że Wy takich psychicznie chorych referentów utrzymujecie. Cała wasza socjalistyczna młodzież jest chora psychicznie." 9. Jeden z listów adresowany jest: „ I sekretarz Towarzysz Edward Gierek - Sala Kongresowa" (zawiera zaproszenie na tegoroczne targi poznańskie 1978 г.). 10. Na uzdrawiającą moc Pałacu bądź jego szczególne właś­ ciwości klimatyczne wskazuje (1982 r.) Prośba o tymczasowe zakwaterowanie. Jadący do Szczyrku do FWP zapytuje czy mógłby ze wzlędów zdrowotnych dostać zakwaterowanie na parę lat. „Byłem w Pałacu Stalina chyba z dziesięć razy ostatnio, ale nie mogłem się dowiedzieć, ponieważ wszyscy stali po żywność w kolejce, a 'Trojka' była nieczynna, a wszyscy poruszali się głodno, tzn. źle i pili cherbatę gotowaną o tropik ciepłocie - nie do przyjęcia. Zmuszony więc byłem z poczty Pałacu wysłać list do swego syna 'co to w ogóle w Pałacu się dzieje'." 11. Pałac jawi się także jako centrum władzy, mówi o tym list adresowany: „ P r e z y d e n t I d e o w y W K P B - P R L w Polskiej R z e c z y p o s p o l i t e j " (1989 г.). „ W przededniu trzeciej pięciola­ tki z centralnym PRON na delegacji zleconej przez Rząd, między innymi jako oficjalne służby ekonomiczne i w trakcie wykorzys­ tywania zawodowych fakultetów habilitacyjnych zawiadamiam kraj, Polskiej Apteki, że należy uruchomić geografię przemysłu obuwniczego, pończoszniczego, bieliźniarskiego nie tylko dla k o b i e t - z pończochami i pasami z włókna elastycznego - jakem powodowała produkcję i handel z pomocą WPHW nie tylko nici z lnu! - oprócz rzepaku i konopii na tkaniny z łyka. Zarządzam przetarg na produkcję i wymianę towarową między województ­ wami wg starych map na krainy polskie." 12. W listach tych dochodzi również do głosu wymiar i nastrój eschatologiczny: „ D o U p r z e j m e g o Rządu Pałacu K u l t u r y " „Ja Leon Syn Stwórcy Pierszego Piszę do Was do Rządu Prawdziwego Wielki mąciciel całą kulę ziemską przewróci bo już nastały czasy w pełni, Żebyście mnie część moich należności przysłali przez listonosza (...)". 13. Znajdujemy tu też pełną troski skargę adresowaną do ,,CRZZ Sala K o n g r e s o w a " (1974 r.) - „że młodzież chodzi bez palt", postulującą „stworzenie 5% Funduszu bezrobocia dla obywateli od 16 do 70 lat. Odmowna odpowiedź spowoduje wojnę lub bomby półatomowe spadną na Warszawę, przeciwko czemu - jak podpisane - protestują 'Mieszkańcy Warszawy'". 14. W teczce znajdujemy również i prośby i listy bezinteresowne; w sprawie badań naukowych zwraca się profesor emerytowany z Gdańska, prowadzący badania naukowe na pograniczu fizyki i elektrodynamiki, „zwłaszcza nad piorunem i elektrodynamiką elektronu": „Chciałbym rozpocząć rejestrację piorunów na Pała­ cu Kultury i Nauki. Proszę więc o zezwolenie zainstalowania na 31 27 �iglicy Pałacu ostrza odizolowanego, od którego będzie odchodzić kabel koncentryczny do aparatu pomiarowego na najwyższym piętrze Pałacu. Przy tym obserwatorium byłoby potrzebne miesz­ kanie ze względu na prace nocne i dwa etaty." Autorka listu adresowanego: „ P a ł a c K u l t u r y Indyjski G r o ­ b o w i e c u zbiegu ulic Zielna, W i e l k a , Z ł o t a , C h m i e l ą , Śliska, A l e j i J e r o z o l i m s k i c h " (1976 r.) przesyła „wiersz na melodię murzyńską, piosenkę zadedykowaną na miesiąc War­ szawy": „Od samej Warszawy do samej Szprotawy Jedno serce bije o naszej Warszawie Warszawa jest piękna ze swoim widokiem! Gdyż Wisła przepływa malowniczym krokiem. I Pałac Kultury Trzydziestopiętrowy My się radujemy jest naszym symbolem". W liście z 1971 r. znajdujemy również wiersz o Leninie dla Pałacu Kultury z uporczywie powtarzającym się refrenem: „Chociaż jestem Polką A właśnie dla tego czczę i miłuję Lenina Wielkiego". Przytoczone teksty i świadectwa składają się w przeważającej mierze na pozytywny mit Pałacu Kultury. W cieniu pozostawiliś­ my dotąd antytetyczne nastroje i przeżycia związane z Pałacem, które tworzą jego swoisty antymit. Nie jest jednak tak, by dającym się wywieść z dotychczasowych tekstów elementom i treściom pozytywnego mitu, na zasadzie prostej gry opozycji binarnych odpowiadały po stronie negatywnej same antytezy. Gdybyśmy więc ułożyli listę wartości kojarzonych z Pałacem i zawartych po stronie pozytywnego mitu, takich jak: moc, potęga, siła, trwałość, jasność, blask, światło, prawda, swojskość, harmonia, życiodajność, przyjaźń, miłość, młodość, wolność, życie itp., nie dałoby się z niej wydedukować i ułożyć na zasadzie odwrotności odpowiedniej antylisty, składającej się z odpowiednich antytez. Tak samo bowiem i po stronie antymitu Pałacu, gdzie dominują­ cym przeżyciem jest przeżycie grozy, znajdziemy swego rodzaju fascynację. Dopiero po uwzględnieniu obu części tradycji widać, jak Pałac głęboko łączy w sobie owe dwa nierozdzielne i charak­ terystyczne dla struktury pierwotnego przeżycia sacrum, przeciw­ stawne sobie uczucia grozy i fascynacji. Jak głęboką stanowi on, jeszcze jedną, jedność przeciwieństw: „coincidentia tremendum et fascinosum". Wspomniane wyżej „jasne" wartości Pałacu ściśle złączone są z ideologiczno-propagandową, oficjalną jego wymową, i na tym poziomie dopiero obserwować możemy grę owych prostych odwróceń i antytez. Piękno Pałacu, jego wysokość są tu przeciw­ stawione brzydocie „starej czynszówki" bądź ohydzie kapitalis­ tycznych wieżowców i drapaczy chmur. Z braku miejsca, tego ideologicznego wątku nie będę rozwijał poprzestając tylko na paru zaledwie syntetycznych przykładach. W tej propagandowo-ideologicznej wykładni budowa Pałacu wyznacza i ustanawia nowy czas, nową epokę, przeciwstawioną starej. Jak pisał w swoim wierszu Leszek Mech - „Kiedyś dzieje łączyły narodo­ wy, / Dat wachlarzem na łunach rozpiętym, / Albo w sercach pokoju spragnionych budził miłość anemiczny święty. / Dziś nie dzieje, nie skrzydlaci święci (...) Dziś lud ludowi / Dumnie wznosi (...) wywalczonej przyjaźni budowę./" Ten sam motyw nowych czasów i nowych jakości jakie niósł ze sobą Pałac znajdujemy w wierszu Adama Ważyka: Nie nasze były mury naszej architektury krwią zlepione pałace, te ubogiego prace, gotyk naszego trudu, renesans dzieło ludu, panom stawiany barok, pokraczny dom czynszowy, kupieckiej demokracji i obliczany na rok dom - widmo spekulacji, i styl wasz nieczłowieczy. z niezdarzonej przygody, bez serca i urody. A inaczej ze zwalisk rośnie, by wróść w socjalizm, dla świetlic i bibliotek nasz staromiejski gotyk, nasz renesans i barok, nasz monument surowy, nasz fronton koronkowy, jak spod igły hafciarek, inaczej nad nim błyska dachówka sercu bliska... Przeciwstawiano budowę i rośniecie nowego socjalistycznego Pałacu nie tylko zniszczeniom wojny, ale i upadkowi do jakiego prowadził kapitalizm. Trzeba pamiętać, podkreślał Edmund Goldzamt, że: 28 „Budowa PKiN rozpoczęła się w czasie, gdy narody Europy Zachodniej doświadczyły na sobie wszystkich 'dobrodziejstw' tzw. pomocy amerykańskiej, gdy po pięciu latach realizacji planu Marshalla, znają już wyniki tej pomocy: likwidację całych gałęzi przemysłu, dalszy i gwałtowny wzrost bezrobocia, pauperyzację mas, stagnację i marazm w budownictwie, likwidację niezależno­ ści gospodarczej i politycznej ich krajów." (por. E. Goldzamt, Wieżowce Radzieckie, Warszawa 1 953) Socjalistyczny, związany z „pokojowym budownictwem", po­ kojem, wolnością, życiem Pałac przeciwstawiony był kapitaliz­ mowi, imperializmowi, faszyzmowi, wojnie, zniszczeniom i śmie­ rci. Niech więc na koniec tego punktu wolno mi będzie przyto­ czyć jeszcze jeden wiersz Tadeusza Kubiaka, w którym znaj­ dujemy nie tylko ów wątek, ale chyba najtrafniejszą charakterys­ tykę Pałacu, wzbogacającą tak ubogie hierofanie roślinne i alu­ zyjne nawiązania do symbolicznego motywu drzewa życia w tra­ dycji związanej z Pałacem. To socjalizm buduje wbrew śmierci i zbrodni. To naród narodowi, człowiek człowiekowi daje to, co sam zdobył w noc październikową. Ogrodnik pracowity tak wręcza synowi wyhodowany po miczurinowsku owoc. Po stronie antymitu. Narośl..., i zgodziłbym się zapomnieć S u w o r o w a Przechodząc do świadectw i dokumentów składających się na negatywny mit Pałacu, nie sposób nie przywołać zapisków z dziennika Leopolda Tyrmanda. Ten pierwszy antagonista i zde­ cydowany opozycjonista, outsider tak wrażliwy i czuły na rytm życia społecznego Warszawy 1 lutego 1954 r. notuje: „Mróz bezlitosny i ludzie wędrują po Warszawie pocieszni i okutani, nawet najforemniejsza kobieta jest jak tobół. Mar­ tyrologia oczekiwania na środki komunikacji: podejrzewam, że zbrojne wystąpienie przeciw reżymowi, o ile kiedykolwiek na­ stąpi, zacznie się na tramwajowych przystankach w taką pogodę. (...) Prasa ocieka łojem służalstwa pisząc o wspaniałym 'darze Związku Radzieckiego dla Warszawy', nikomu niepotrzebnym drapaczu chmur. Gdyby chcieli naprawdę coś darować, przysłali­ by kilkaset wagonów tramwajowych. Lecz ich celem jest za­ znaczać się, nie obdarzać, w tym celu drapacz chmur jest jak ulał." Dziennik 1954, Warszawa 1989, s. 167) W chłodnej, architektonicznej interpretacji Tyrmanda jeszcze raz uwypuklają się nastroje grozy i fascynacji jakie łączy Pałac: „Jedni widzą w nim ruską pięść, inni jąkają się z zachwytu"; autor notuje także ludową próbę oswojenia (ośmieszenia) tego budzą­ cego grozę daru: „13 lutego Kolejny pokaz projektów na rozwiązanie urbanistyczne i architek­ toniczne placu Stalina, centrum przyszłej stolicy. Pośrodku wie­ żowiec, Pałac Kultury i Nauki - tak się wabi - dar Rosji dla Warszawy. Jedni w i d z ą w n i m ruską pięść, inni jąkają się z z a c h w y t u . Lud ochrzcił go 'Pekinem' - poza anagramem jest w tym podtekst: tak nazywano z uszczypliwym lekceważeniem wielką czynszówkę w przedwojennej Warszawie, na rogu Złotej i Żelaznej, siedlisko pokątnych domów rozpusty. Jak można się domyślać, od chwili, gdy ogłoszono jego budowę, należałem do najzaciętszych wrogów. Jako niedoszły fachowiec plwałem umiejętnie na gabaryt, anty warszawską skalę, pompierstwo stylu. Ale... (...) Dość z tym, że sowiecki drapacz chmur, wyciągnięty w stalowej konstrukcji, był jeszcze całkiem-całkiem, kawał bryły, gdyby go tak zostawiono i pokryto szkłem, mielibyśmy pociechę i zgodziłbym się zapomnieć Suworowa. Gdy później otrzymał okładzinę prefabrykowaną, w kolorze beżowego piasku, nie byłem zachwycony, ale całość elewacji, barwa i faktura, wy­ glądały dobrze, można było na nią przystać. Potem zaczęto doklejać: pseudo renesansowy hełm wieżowy, naszpikowany iglicą, ciastkowe attyki i zwieńczenia, motywy z Kazimierza nad Wisłą, portale, nasady. Groza s o c r e a l i z m u z m a t e r i a l i z o w a ł a się w s a m y m ś r o d k u miasta jak kwitnąca narośl na nosie pijaka. A teraz wokół ruskiego architektonicznego rozpasania projektuje się polski jarmark socrealistycznej wyobraźni." (tamże, s. 210) Nawet więc u tak chłodnego obserwatora i zdecydowanego krytyka, jakim jest autor Dziennika i Złego, dochodzą do głosu ambiwalentne, konkurujące ze sobą odczucia, wątpliwości, jakie niesie ze sobą Pałac. Mimo zdecydowanego sądu: �„ A gdzie narodowość tej architektury, dlaczego ma być ona właśnie polska, skoro jej elementy są równie na miejscu w Kadyksie co Helsinkach." (tamże, s. 215) - Mimo przekonania o szaleństwie pomysłu: „Myśl przewodnia socrealizmu w architekturze - że to, co się dziś buduje, ma dla dobra człowieka wyglądać tak jak to, co budowało się wczoraj, przedwczoraj i cztery wieki temu - nosi w sobie coś z niczym nie maskowanego obłędu." (tamże, s. 211) - nieobce są Tyrmandowi wahania czy Pałac nie wrośnie w tra­ dycję miasta: „Miasto to kumulacja. To, co się w nim prawidłowo starzeje, starzeje się ładnie. Brzydkie budynki po wiekach służby stają się nieodzownie piękne, zagęszcza się coś wokół, co zwykliśmy nazywać atmosferą, klimatem, nastrojem, stylem; gromadzą one warstwy zdarzeń i przeżyć, indywidualnych i zbiorowych, które z czasem mieszają wystrój i detal fasady z treściami istnienia w jedyne i niepowtarzalne pomniki i symbole. (...) Zaś stworzenie nowego, które ma wyglądać jak stare, skazane jest z góry na parodię i kicz (...) Być może, że za sto lat komunistyczna gigantomania, 'bliski każdemu człowiekowi' - jak oni to mówią - patos, blichtr fałszywego zdobnictwa, pstrokacizna wystroju, a zatem nowobogackość i trywialna rozrzutność spatynują się z czasem jak pseudogotyckie drapacze chmur z fin de siecle'owego Manhattanu. Na to będzie trzeba długo czekać, a po­ nadto wynik jest niepewny." (tamże, s. 212) Tym notatkom w Dzienniku, towarzyszy obraz Pałacu zawarty w Złym, gdzie Tyrmand, na przekór „ n o w e m u " centrum - „Dla­ czego cokół i ciężkość mają stać się emblematem i nastrojem Warszawy?" (Dziennik, s. 215) - podejmuje próbę remityzacji tej przestrzeni miasta, w której z chaosu zgliszcz i pobojowiska placu budowy nowego wieżowca powstaje największy plac w Europie. Nowy Pałac ożywia i pobudza żywą pamięć minionego miasta. Remityzacji tej poświęca uwagę cytowane już studium Marty Zielińskiej, dlatego poprzestańmy jedynie na odnotowaniu tej domowej, ewokującej przeszłość funkcji nowego, nie domowego Pałacu i jeszcze jedną jego ironiczną nazwę jaką umieścić można w onomastyce Pałacu, obok już znanego nam „kamertonu" -„paluszek". „Chodzić nie można po tym mieście. Kamieniołomy robiąze Stolicy. (...) Ale pole! Nie mówiąc już o tym paluszku (...) - potrzebne komu takie duże domy?" (L. Tyrmand, Zty, Warszawa 1965, s. 165; por. M. Zielińska, op. cit.) Igrzysko Szatana Pałac Kultury pojawia się nieraz w powieściach Kisielewskiego (Przygoda w Warszawie, Podróż w czasie - gdzie w wydaniu Iskier z 1989 r. widzimy go nawet na okładce, z czerwoną flagą przymalowaną doń jak do masztu), ale najpełniejszą jego interp­ retację znajdujemy w Cieniach w pieczarze. Pałac i rozciągający się wokół „olbrzymi, dziwaczny Plac Defilad", będący tu miejs­ cem spotkań pary kochanków, głównego bohatera Romana, pamiętającego miasto i świat sprzed zagłady, i Bluzeczki - należą­ cej już do nowej epoki, miejscem, gdzie („i to akurat, u stóp olbrzymiego trzydziestopiętrowego gmachu") „miłość przeszła w nienawiść", porównany jest do drzewa: „każda strona tego placu jest inna, bo pochodząca z innej warszawskiej epoki; Roman czytał w tej różnorodności historię, jak dzieje drzewa odczytuje się z przekroju jego narastających słojów, dla Bluzeczki lektura taka zgoła była niedostępna." (s. 123). Lecz obok tej mikrokosmicznej skali. Pałacu wpisanego w historię miłości, obok lokalnej historii miasta, Pałac i Plac odbijają w sobie jednocześnie i makrohistorię tego „skrawka ziemi niczyjej, gdzie granice, jeśli w ogóle jakieś były, to przesuwały się w tę lub w tamtą stronę, rozciągały się i kurczyły jakby je zrobiono z gumy. 'Ani tu Zachód ani Wschód'." (s. 134). Kisielewski jak nikt inny podejmuje historiozoficzną interpretację Pałacu. Dla budujących i kształtujących charakter tego miejsca nastrojów nieokreśloności i chaotyczności poszukuje swoistej logiki Chaosu: „ I tutaj właśnie ów pałac, mieszanina stylów, monstrum naiwnej monumentalności i niesmacznego w swej pozbawionej instynktu przesadzie zdobnictwa, zupełnie się dobrze sam bronił, ba! urastał do znaczenia i rangi symbolu. Wszak jeśli od 1939 roku dzieje się w tym mieście nie wiedzieć co, jeśli wyznaczyły sobie tu spotkanie wszystkie szaleństwa a także zwykłe bziki Wschodu i Zachodu, jeśli życie stało się ponad wszelką miarę dziwaczne i zamierza w tej dziwaczności trwać, coraz mocniej się w niej pod każdym względem gruntując, to czemuż na wyburzonym we wszystkie strony kilometrowym przestrzennym placu nie ma pośrodku panoszyć się właśnie NIE WIEDZIEĆ CO, symbol dziwactwa tak osobliwie zaczepionego o różne światy psychicz­ ne i chronologiczne, że nie sposób wyłożyć tego w słowach krótkich ani długich." (s. 181) Dla Romana jeszcze w większym stopniu niżdla bohaterów Z/ego Plac wokół Pałacu ewokuje pamięć miasta które uległo zagładzie, pobudza i prowadzi do coraz głębszych introspekcji: „Miejsce to, które znał co bądź od lat pięćdziesięciu, też odezwało się doń nagle dlatego, bo stało się azylem jego ukradkowych spacerów z Bluzeczką. (...) nie sposób dociec, kiedy to mówiła dawność, kiedy współczesność, i w ogóle która dawność, bo dawności było tu wiele, właśnie nawarstwionych i zgromadzo­ nych, poziomo i pionowo, wklęsło i wypukłe, w głąb i wzwyż, w czasie i w przestrzeni, gdyż Plac Defilad to zarazem rupieciarnia i synteza, nowe i stare, mieszanka przeszłości różnych rodzajów i dziwacznych propozycji teraźniejszości. Plątanina śladów i szyf­ rów a także podniebnej pustki po wyburzonych dzielnicach. Osobliwe to miejsce, ów największy plac w Europie, przy tym wcale nie docenione!" (s. 177) „Każda strona placu była inna, a inność ta narastała przez dziesięciolecia, zawierała w sobie dziwaczną i jedyną w swoim rodzaju historię miasta." (s. 208) W historiozoficznej perspektywie Kisiela Warszawa to miasto szczególne, niedoceniony środek świata, prawdziwe centrum. To w tej nieznanej (prowincjonalnej) Warszawie „Zawsze szybciej rozumiano okrutne i szalone dylematy świata niż rozumiał je sam świat, tu zawczasu rozszyfrowano Stalina, Hitlera i innych wielkich a okrutnych magików historii (...) świat zachodni nigdy nie pojął, że to w tym miejscu właśnie w War­ szawie, wszystko się z góry wie, toteż nigdy z tej wiedzy w porę nie skorzystał. A i teraz odbywała się tutaj historyczna komedia totalizmu, świat zaś brał ją na serio, myśląc, że to jakaś ludowa rewolucja. (...)." Dzięki omyłkom „własnym czy cudzym, świato­ wym, zdarzały się tu rzeczy jakich nie było nigdzie i nigdy. Warszawa wszakże samotnie a wbrew logice opierała się nieraz nawałom Wschodu i Zachodu (przedmurze obrotowe!) (...) strajkiem bezludnego milczenia powitała defiladę zwycięskich wojsk Hitlera, tutaj wymordowano najwięszą w historii ilość Żydów, tu bowiem stworzyli Niemcy straszliwie stłoczone, 600-tysięczne getto, tu jesienią 1944 walczono samotnie na dwa fronty: politycznie z Rosją, pierś w pierś zaś z przygłupimi, bijącymi się o swą pełniejszą klęskę Szkopami, tutaj po upadku Powstania, zdarzył się jedyny na świecie wypadek, że wszyscy mieszkańcy wypędzeni, wyszli poza rogatki a miasto pozostało samo sobie i swoim pożarom." (s. 209) „Cały nasz plac, jezdnie, chodniki - pisał Józef Sigalin - wszystko to jest zbudowane na 'płycie nagrobnej' ułożonej na fundamen­ tach dawnych piwnic, dawnych domów, zamieszkałych przez tysiące ludzi. To jest ta prawda, o której zapomnieć nam - star­ szym - nie sposób." (J. Sigalin, op. cit., s. 146) Ale świadomość tej prawdy nieobca jest i młodszym pokoleniom. Oto w ulotce-fanzinie współczesnej grupy rockowej z 1981 roku, ulotce opatrzonej graficznym motywem Pałacu, pisanej po an­ gielsku czytamy: „Wszyscy oni mieszkają w Warszawie, mieście lunatycznego surrealizmu, imperialnej wschodniej architektury, w umarłym mieście, w mieście - cmentarzu, w mieście zbudowanym na nowo, ale które nigdy nie powróciło do życia." Dla bohatera Cieni w pieczarze Pałac i ów dziwny Plac „ta czarnoksięska retorta", w której „szaleńczą sztuką historii zmie­ szano przeszłość, teraźniejszość i dawność" ożywiał pamięć i sprawiał, że „na tym dziwnym placu to co stare odzyskiwało młodość, za to nowe obnażało swą beznadziejną, nie twórczą starość". Pałac, który przegnał na drugą stronę Marszałkowskiej świat marzeń, i Plac, który wywiał zeń na zawsze świat starych kin, „Apollo" i „Stylowy", prawdziwych iluzjonów, z ich azylem międzynarodowych snów, sąsiadują tu właśnie w pamięci i wnęt­ rzu bohatera z obrazami Mae West, Joan Harlow, Franchot Tone, czy Gary Coopera, którzy „przebywali i grali dla wszystkich dostępni do oglądania za jedne pięćdziesiąt czy osiemdziesiąt groszy, jako dowód, że w ich świecie marzenia nie są ani kontrolowane ani reglamentowane". Pałac sąsiaduje i miesza się z obrazami niepozornych żydowskich sklepów, choć brudnych to bogatych w towar, z obrazem Soboru prawosławnego na Placu Saskim i zapamiętaną z dzieciństwa sceną jego burzenia - („gdy rozbierano, roztapiano ową lodową górę (...) grupa kilkudziesię­ ciu ludzi targała linę (...) zarzuconą na jedną z kopuł (...) Biedna 29 �cebula-tak słabo tkwiła w swoim siedzisku-czego nie można by rzec o dzisiejszej, marksistowskiej cerkwi Warszawy: ta jest nienaruszalna, nierozbieralna, stać będzie po wiek wieków i góro­ wać nad miastem" (- ów Pałac i Plac sąsiadują z bryłą kościoła Wszystkich Świętych na Grzybowie, kościoła który w czasie wojny znalazł się w zamkniętym murami getcie, z obrazami otchłannych bram i piwnicznych sklepów, gdzie „na podwórkach i drewnianych schodach, czai się, drzemie echo dawnych głosów, oddech pomordowanych, zapomnianych Żydów." Ów dziwny Plac staje się teraz dla bohatera „Krainą Błądzącej Miłości" („tak jak Hiszpania, która w imaginacji Don Kichota jawiła się jako kraina błędnych czy błądzących rycerzy") a z czasem, przyjmując nazwę od tytułu starego przedwojennego filmu. Karuzelą Udrę­ czeń. Nie ma drugiej takiej książki - chyba poza Małą Apokalipsą - w której nagromadzonoby tyle epitetów, inwektyw i szyder­ czych mocnych słów pod adresem Pałacu. W Cieniach w piecza­ rze Pałac Kultury jawi się jako „cukierniczo-biały, poszczerbiony stalaktytami ornamentów (...) wyrosły sztucznie, znikąd, poza życiem, poza ewolucją, rozwojem, normalnością", takież są dwa nic nie znaczące bezsensowne „pretensjonalne obeliski", które „sterczą" przed Pałacem „na cześć niewiadomego zwycięstwa", „całość ogromnie droga a mało użyteczna", „nowoczesność mniemana, czyli cud zbędny", „każda kolumna odznaczała się iście słoniową grubością", „po prostu 'ruska Grecja'", „straszny sen cukiernika, jak powszechnie kpiono w Warszawie", „świecą­ ca petersburska czyli leningradzka iglica" „Całość biała jak masło", „istne szaleństwo w dodatku bezpłatne dla wszystkich", „fontanny - przypominające feudalną igraszkę imitowaną przez północnych carów", „socjalistyczne opium dla ludu", „marksis­ towski kościół (cerkiew) Warszawy", „gigantyczna brzydota", „ N o w y Sobór", „Bezduszny moloch pożerający miasto, zasłania­ jący sobą pół nieba", „trzystumetrowy ratusz, jaskrawo po­ zbawiony stylu", „symbol wielkiej awantury", „rozmyślnie obo­ jętny, który przez wieki będzie krzyczeć z tego największego placu w Europie swym prostackim pomieszaniem, swą olbrzymią beztreściowością", „otoczony niszami z rzeźbami przedstawiającymi bohaterów pracy - (rzeczywiście trzeba być bohaterem, żeby tu pracować, mawiał pewien reakcjonista)", „rodyjski kolos na­ szych czasów", „czarodziejska budowla wzniesiona przez ma­ gów ze Wschodu, pomiędzy której szklanymi, więc na pozór niewidocznymi ścianami Polacy starzy i nowi obijać się będą po wiek wieków". W tych wykrzyknikach, mocnych słowach tak, jak w przekleństwach, czyż nie odbija się niejasno pole sacrum, a zarazem próba profanizacji, desakralizacji dla oswojenia przera­ żającego niewysłowionego elementu tremendum, próba prze­ ciwstawiająca się (ale i w ten sposób ujawnionej) jego demoni­ cznej mocy. Na drugim biegunie to oswajanie spotykało się z ośmieszaniem, z kwitnącą spontanicznie tradycją bardziej czy mniej szyderczych kawałów o Pałacu Kultury: „Mały ale gustow­ ny"; - „Dawny dworzec kolei Warszawsko-Wiedeńskiej w stanie erekcji" (por. Z. Raszewski, Wstęp do teorii kawału, „Pol. Szt. Lud." nr 2/1990); „architektura mało-polska", „Gdzie jest naj­ piękniejsze miejsce w Warszawie? - Na 30 piętrze Pałacu Kultury - Dlaczego? - Bo nie widać z niego Pałacu Kultury". Śpiewano też na melodię hymnu narodowego „Co nam obca przemoc dała, nocą rozbierzemy". Charakterystyczne przy tym, że u tak krytycznie nastawionego autora znajdujemy i przeciwne świadectwa pozytywnych prze­ żyć, ba, nawet swoistego piękna, osłaniającego ambiwalencję Pałacu i nagromadzonych w nim nastrojów; świadectwa oswaja­ nia Pałacu, jego wrastania w miasto: „nikogo już nie razi, wycieczki go lubią, panorama z najwyższego piętra jest przepięk­ na, parterowe sale przestrzenne i reprezentacyjnie wygodne (...) o ile na wyższych piętrach wszystko było źle pomyślane i byle jakie, to parterowe sale odznaczały się reprezentatywnym maje­ statem i znakomitą akustyką", okazuje się zresztą, że „ogromna naiwność samego pomysłu odbiera mu na pozór wszelką demoniczność, pozwala się z nim spoufalić na co dzień". To w końcu tu bohaterowie znajdują swój azyl, Pałac otaczają „zielone idyllicz­ 30 ne aleje (...) czemuż by więc Roman nie miał pijać piwa w kiosku na ulubionej, przewianej wiatrem i wygrzanej słońcem Zachod­ niej Stronie" - „co jest częścią pejzażu - nie może być brzydkie, musi odnaleźć swe utajone piękno", - „Takim oto zabiegiem psychicznym łączącym rozsądek z wyobraźnią usuwał sobie Roman z Placu Defilad ów nieszczęsny pałac, z którego schodów, balustrad, wykuszów i kolumnowych pawilonów przyjemnie zresztą acz bezinteresownie korzystał." Znajdujemy więc u Kisie­ lewskiego potwierdzenie znanego nam już zjawiska, charakterys­ tycznej dla wielu Warszawiaków praktyki „mrużenia oczu", niezauważenia Pałacu - „Jakżesz inaczej było z bliska - plac bez pałacu pozostawał oto osobliwie piękny (...) plac realny ale i zmieniony przez pracę wyobraźni". To samo zjawisko niezauwa­ żenia Pałacu odnotowuje skrupulatnie, cytowana tu wielokrotnie Marta Zielińska, która naliczyła tylko sześć razy odnotowany Pałac u pisarza tak mocno związanego z Warszawą, u Mirona Białoszewskiego „(...) we wszystkich pisanych prozą książkach Białoszewskiego Pałac wraz z placem pojawiają się sześciokrotnie. W tym trzy razy mimochodem: przy okazji zaćmienia słońca, przy wsiadaniu do autobusu z placu i przy opisie nieba, które akurat w stronie Pałacu przybrało interesujący kolor. Trzy razy natomiast są to wzmianki ale znaczące. W zasadzie wszystko w nich jest, cała kwintesencja Pałacu. Po raz pierwszy trafiamy nań przy opisie soboty na Marszałkowskiej '(...) pan Bóg odpoczywa na niebie, Matka Boska suszy pieluchy na Pałacu Kultury...'."-„Niby nic a ile treści - komentuje Zielińska - Zwykłe białe chmurki w pobliżu iglicy a kojarzą się na domowo, wprawdzie dom przyduży, pasuje dla Matki Boskiej." ( M . Zielińska op. cit., s. 126) (Dwa pozostałe znaczące obrazy to Pałac we śnie - „Tadzio tam lata wokół iglicy z Anią i jeszcze kimś", oraz w zmiance o pożarach w Warszawie - „Cedet, most. Co następne? „Pałac Kultury"!) Oto więc jeszcze raz Pałac rozpatrywany na tle symbolizmu środka jawi się w sposób szczególny, mocny, trwały, zaznaczają­ cy się - trudno go nie widzieć, ale i niezauważany, ów dziwny środek wokół którego tworzy się nie Ład i Kosmos, ale Chaos, czy mówiąc ściślej Ład i Kosmos, który jest Chaosem: „bo stanowił przecież organiczny składnik miasta, owej War­ szawy tranzytowej dla wojsk czerwonych między Moskwą a Ber­ linem. Żyje się tu na wulkanie, w przejściu, w przededniu, nie można istnieć poza historią, Plac Defilad był tego Dowodem, zawiły bezstylowy, przemieszany wygwizdów, otwarty na cztery strony świata, nie osłonięty od huku pociągów i ciężarówek, od owego ruchu groźnie chaotycznego, na pozór miejskiego, lecz mającego w sobie coś przyrodniczego, żywiołowego (...) A może zaakcentowana tak dobitnie obcość placu jest rezultatem chaotycznego zlepienia tutaj przez kogoś (czy raczej przez nikogo, przez zbieg przypadków 'losowych', jak mówiono w pra­ cowniczej Warszawie), owocem bezstylowego, sklejenia tu na chybił, trafił różnych elementów przeszłości i teraźniejszości, stającego się dziwacznie monumentalnym punktem odniesienia dla zbiorowych przeczuć, hipotez i lęków na temat przyszłości? " (S. Kisielewski, Cienie w pieczarze, s. 221, 223) Axis Mundi, Dolina Jozefata, Golgota „Tak jak nie ma Wyspiańskiego bez Wawelu, tak nie ma Konwic­ kiego bez Pałacu Kultury - pisała Marta Fik [por. J. Lerska ( M . Fik), Bardzo mala apokalipsa, „Kultura niezależna", kwiecień 1 990, nr 60, s. 53]. „Jest także pisarz, którego Pałac hipnotyzuje niczym bazyliszek" - to też o Tadeuszu Konwickim (por. M. Zielińska op. cit, s. 126). Pałac Kultury pojawia się w ostatnim filmie Konwickiego - w Lawie, która jest przeniesieniem Mic­ kiewiczowskich Dziadów na ekran. Pałac widać z celi Konrada, pojawia się także za plecami Anioła (Grażyna Szapołowska), który idzie pośród tłumu przechodniów głównym pasażem koło domów towarowych Centrum, po „drugiej" stronie Marszałkow­ skiej. Zdaję sobie sprawę, że wobec istnienia rozmaitych perspektyw interpretacyjnych zarysowanych przez licznych badaczy pisarst­ wa Konwickiego - takich choćby jak Maria Janion, Jan Walc, Tadeusz Lubelski, Marta Zielińska, Anna Sobolewska-mówienie 0 Pałacu Kultury, tak samo jak o każdym innym wątku tej twórczości, bez możliwości bardziej wnikliwego uwzględniania jego wewnątrztekstowych odniesień i jego miejsca w całokształ­ cie tej twórczości musi siłą rzeczy prowadzić do niepełnego obrazu. Ale nawet w tym niepełnym obrazie i ograniczonym ujęciu do interesującej nas tu problematyki symbolizmu centrum. Pałac nadal mieni się wielością znaczeń. Pośród ich zmienności 1 ewolucji, jaką możemy śledzić od Wniebowstąpienia począw­ szy, poprzez Jak daleko stąd, jak blisko. Małą Apokalipsę aż po �Rzekę podziemną, podziemne ptaki, w sposób najbardziej wyraź­ ny i ewidentny dochodzą do głosu u Konwickiego właśnie klasyczne struktury tejże symboliki środka. Wielokrotnie podkreś­ lano oniryczny czy wręcz magiczny wymiar i nastrój pisarstwa Konwickiego i jego jednoczesne zanurzenie w konkrecie współ­ czesnej codzienności, jego wrażliwość na ów konkret i słuch absolutny wyczuwający puls i rytm dnia powszedniego. Twór­ czość autora Sennika współczesnego, która łączy w sobie i splata dwa nurty i dwa wymiary pisania: absolutny realizm z oniryzmem i magicznością, sprawia, że możemy widzieć w niej wręcz przykład i odbicie owej Łotmanowskiej zasady rządzącej niekiedy napięciem pomiędzy planem wyrażenia a planem treści w sym­ bolu, owej sytuacji gdy „pierwszy przynależy do świeckiej, otwartej i ukazywanej sfery kultury, zaś drugi do sakralnej, ezoterycznej tajemnej" (por. J. Łotman, Symbol... op. cit., s. 1 52). Świecka, profaniczna, powszednia codzienność realistycznie odmalowanej współczesności podszyta u Konwickiego w prze­ dziwny sposób sacrum, nic nie traci ze swego sakralnego i kosmicznego wymiaru. Nie inaczej jest w przypadku Pałacu Kultury. Wspomniana dwoistość tak wielokrotnie odnotowywa­ na przez interpretatorów i egzegetów Konwickiego stanowi wciąż o trudnościach z „klasyfikacją" tej twórczości. Pisarz ubolewał częstokroć nad redukowaniem jej do czysto politycz­ nego wymiaru: „Nie można patrzeć na literaturę wyłącznie przez pryzmat chwili politycznej. Uważam, że w moich książkach można odnaleźć bardziej trwałe, uniwersalniejsze warstwy", (por. M. Fik, op. cit., s. 53; por. także, Stanisław Nowicki, Pól wieku czyśćca. Rozmowy z Tadeuszem Konwickim, Londyn 1986). Z drugiej zaś strony dystansował się zdecydowanie wobec prób zamknięcia jego twórczości w formule „magicznego realiz­ m u " - [„To mi pachnie Marquezem i Południową Ameryką, której nie rozumiem, której nie trawię i która jest mi obca. Jestem ,katolickim protestantem' i wszystko jest dla mnie prawdziwe i namacalne." - por. S. Nowicki, op. cit., s. 101]. Dlatego śledząc obecność struktur symboliki centrum powin­ niśmy pamiętać wciąż o tym wymykającym się klasyfikacjom charakterze tej literatury, o janusowym niemal obliczu. A jedno­ cześnie pamiętać i o tym oryginalnym świadectwie czasu, świa­ dectwie współczesności jaką zawiera twórczość Konwickiego - (myślę tu o wspomnianych utworach od Wniebowstąpienia po Rzekę podziemną) - którą by można nazwać, analogicznie do swoistości, przed chwilą odrzuconego, „magicznego realizmu", jakimś specyficznym realizmem - H i p e r P R L r e a l i z m e m , a ściś­ lej, nie tylko dla łatwiejszej wymowy, ale i dla uchwycenia sensu opisywanej rzeczywistości PRL - H i p e r P R L s u r r e a l i z m e m . We wszystkich tych utworach Pałac pojawia się w otoczce święta, w czasie niezwykłym, w czasie szczególnego napięcia, czasie o eschatologicznym wymiarze i nastroju, który dla wszyst­ kich bohaterów jest jednocześnie czasem - obrzędem przejścia. We Wniebowstąpieniujesttozdesakralizowaneświęto (oficjalne Dożynki) i czas niepokoju wywołanego nowym kryzysem świa­ towym - „ w sklepach towaru zabrakło już po południu", wojsko postawione jest w stan gotowości bojowej - „coś wisi w powiet­ rzu", „może już baleron z atomem spuścili"; przez miasto przeta­ czają się korowody przebranych w ludowe stroje „fałszywych chłopów" - „Wielka grupa Krakowiaków i Kaszubów ciągnęła główną aleją, w chrapliwych glissandach harmonii. Wielu z nich miało utyte, blade twarze miejskich gryzipiórków. Dziwiło mnie trochę, że nie wstydzą się tej maskarady." (T. Konwicki, Wniebo­ wstąpienie, Warszawa 1967, s. 13, dalej podaję strony wg. tego wydania). Główny bohater budzący się pod mostem z krwawiącą dziurą w głowie, znajduje się w stanie amnezji, utracił pamięć, nawet nie pamięta swego imienia, później nazwany zostanie przez swych przygodnie poznanych przyjaciół Charonem, pierw­ sze co widzi to „ d w u Kurpiów albo Rybaków" plujących w dół ponad zardzewiałą balustradą. Pałac Kultury jest punktem orien­ tacyjnym, miejscem, przy którym bohater umawia się z nie­ znajomą dziewczyną, przebraną za Łowiczankę - Opoczniankę?, miejscem wokół którego toczy się cała akcja, niemal głównym bohaterem tej opowieści. We Wniebowstąpieniu - (co literalnie oddaje tytuł niemieckiego przekładu - „Auf der Spitze des Kulturpalastes") Pałac Kultury jest punktem centralnym, osią świata, środkiem świata umożliwiającym łączność i przejście pomiędzy trzema poziomami rzeczywistości: podziemia - ziemia - niebo; „Nad nimi wisiała konstelacja krwawych świateł z wieży pałacu. Jeszcze wyżej były już tylko gwiazdy, otchłań zimnych ogni, blask nieznanego, wiecznego obozowiska." (s. 54). Góru­ jąca nad miastem „piramida", czy widoczna z daleka - niczym kosmiczne drzewo-„czerwona choinka Pałacu Kultury" jest osią wokół której krążą duchy i zmarli. Skarżył się pisarz, że oprócz tkanki politycznej „jakoś nikt nie zauważył, że akcja tego utworu dzieje się pośród nieboszczyków" (por. S. Nowicki, op. cit., s. 101). Tu przy tej osi, w tym środku świata znajduje się przejście i wejście w głąb podziemnego interna. Tu rozpoczyna się podróż do piekieł, owych niejasnych co do statusu ontologicznego, bohaterów (widm, duchów, zmarłych, wampirów, jak ów główny bohater spośród wielu swych życiorysów potencjalny pisarz? żywiący się krwią cudzego życia, wysysający z rzeczywistości co się tylko da): „Za nami rósł potworny dygot ścian i wyglądało to jak trzęsienie ziemi. Pan Lilek szarpnął coś, co odezwało się niczym żeliwna pokrywa grobowca. Ruszyliśmy w duszną ciem­ ność..." (s. 40). Wejście do tych labiryntowych podziemi Pałacu jest podobne do niszy grobowej w klasztornych podziemiach. Podróży w zaświaty, w krainę śmierci, zstępowaniu do podziemi, i wstępowaniu w niebo po tej osi wertykalnej Pałacu Kultury towarzyszy wędrówka jaką bohaterowie odbywają w płaszczyź­ nie horyzontalnej miasta po wspomnianej osi wschód-zachód, zstąpienie w inferno warszawskich knajp, podróż za Wisłę wyznaczona trasą: Most Poniatowskiego - cmentarz św. Win­ centego na Bródnie - Most dwupoziomowy - z powrotem przez Krakowskie Przedmieście do Pałacu Kultury, towarzyszą temu czuwanie przy trumnie zmarłego, pobyt w melinie, noc w komisa­ riacie. Z rozbudowywanym przez Konwickiego we Wniebo­ wstąpieniu wątkiem labiryntowym ściśle spleciony jest wątek zaduszny, sepulkralny. Schodzący w podziemia Pałacu, brnący w ciemnościach bohater szuka punktu oparcia, wyciąga rąkę chcąc dotknąć ściany: „Szkoda fatygi. - powiedział - Idziemy w takiej wielkiej rurze. - Co to za rura? - Bóg raczy wiedzieć. Nawet ci, co budowali, nie mieli pojęcia. Wiesz, Misiu, jak to jest. Jedni wykopali rów, drudzy przywieźli budulec, inni wybetono­ wali i przykryli ziemią, a projektant gdzieś zniknął, przepadł jak kamień w wodzie, czyli jak indywidualna jednostka w masie zbiorowości. Tylko sam nieboszczyk pewnie coś wiedział i koja­ rzył. - Jaki nieboszczyk? W tej ogromnej ciszy odezwało się coś daleko jak stłumione wichurą dzwony. - No, Józef Wissarionowicz. Z jego czasów to przejście. Wszyscy już zapomnieli, bo na planach miejskich nie ma tego szczegółu." (s. 40). Konwicki wpisuje we Wniebowstąpieniu (rozbudowywany potem w Malej Apokalipsie i Rzece podziemnej) żywy w folklorze i tradycji powojennej Warszawy wątek o podziemnych korytarzach i połą­ czeniach pomiędzy gmachem Komitetu Centralnego a Pałacem Kultury, systemie schronów atomowych. (Jak dalece osadzony w rzeczywistości to wątek a nie jedynie temat folklorystycznej tradycji legend i opowieści należących do tła symbolizmu środka świata, pokazały dramatyczne wydarzenia rumuńskie związane z rewolucją 89 roku odsłaniające istnienie w śródmieściu Bukare­ sztu całego systemu podziemnego miasta. Także i u nas o ist­ nieniu podziemnych pomieszczeń pod Trybuną Rządową na Placu Defilad zaczęto pisać dopiero w 89 roku, proponując założenie tam kawiarni, do tego czasu temat ten był objęty ścisłą tajemnicą i zapisem cenzury. „Przerwę Panu, bo chciałbym powiedzieć - wyznawał pisarz - że moją tragedią jest fakt, że jestem po prostu realistą. Po ukazaniu się Malej Apokalipsy przez osiem miesięcy poprawiano przejście z „ M e l o d i i " (przedtem „Paradis") do КС. Wszystko było rozkopane. Kiedy zaś wy­ drukowano Wniebowstąpienie, zadzwonił do mnie jakiś człowiek - podejrzewam, że z władz bezpieczeństwa, i podszywając się pod polonistę chciał się dowiedzieć, czy posiadam plan podziemi Pałacu Kultury. A zatem w moim emocjonaliźmie jest jakieś racjonalne jądro. (...) W tym, co piszę jest coś realnego i praw­ dziwego. Opisuję Warszawę taką jaka jest w rzeczywistości. Jest to miasto ulic donikąd, miasto-kaleka, pełne nor, przejść i melin, w których siedzą pijacy i narkomani. Pod moim domem znajduje się piętnaście pięter atomowego schronu. A Pan powiada, że to abstrakcyjna wizja labiryntu." por. S. Nowicki, op. cit., s. 142). Brnący w ciemności pałacowych podziemi bohaterowie dociera­ ją do pomieszczeń ni to sanktuarium, ni to rupieciarni od­ chodzącej w niepamięć epoki i czasu opisywanego w dzien­ nikach Tyrmanda: „Znaleźliśmy się w pomieszczeniu wysokim niczym kościół i pozbawionym okien. Stały tu stare drabiny, wiadry, połamane transparenty, jakieś płótna rozpięte na blejtramach odwróconych do ścian. Lilek otworzył białe drzwi i zoba­ czyłem ogromny, wspaniały ustęp. (...) Ustęp, pełen wymyślnych kolumn i prawie barokowych sztukaterii, był zapuszczony. Na misie umywalki zobaczyłem grubą warstwę czarnego kurzu." (s. 41). W końcowej sekwencji Wniebowstąpienia, bohater po wszystkich przejściach i przygodach, po pracy w chłodni, przypo­ minającej kostnicę, gdzie dźwigał ogromne połcie mięsa; po wizycie w kościele z paczką otrzymanych za pracę bydlęcych serc; po niemal rytualnej oczyszczającej kąpieli w fontannie obok Pałacu, tuż przed świtem, wjeżdża na ostatnie piętro, gdzie zgromadziły się już wszystkie duchy, widma i zmarli spotkani tej nocy. Pałac znów odsłania swój ukryty, niejasny, sakralny chara­ kter i nastrój: „Misiu odchodzisz przez czyściec. Jutro zobaczysz Boga... Nie wiem dlaczego poszedłem do hallu, gdzie stały ogromne postaci z kamienia (...) Trzy jasne kabiny wind szyb­ kobieżnych zapraszały jak katedralne konfesjonały." (s. 233, 235). Rozciągająca się przestrzeń wokół tej osi kosmicznej Pałacu, wokół tego niejasnego środka świata, postarzałego i zniszczonego upływem czasu obelisku - „na którym czerniły się mosiężne nazwy odległych stolic. Wielu liter brakowało. Tylko liczby kilometrów dzielących nas od tych miast, zostały nie naruszone. Zbieracze uszanowali spiżowe cyfry." - jest miejscem rozrachunku i Sądu Ostatecznego. - „Plac przypominał dolinę 31 �Jozefata. Dziwne światło bardzo gęste i bursztynowego koloru, oblewało cokół pałacu." Zarysowana we Wniebowstąpieniu struktura Pałacu jako środ­ ka świata, rozwijana jest w kolejnych powieściach i zbliżeniach Konwickiego. Pałac zmienia się, jego obraz jest dynamiczny, ale zasadniczy trzon tej struktury pozostaje niezmienny. Zadziwiająca budowla, ileż budząca skojarzeń, Charon, duchy poszukujące przejścia na tamtą stronę: „Musimy wrócić. - Dokąd wrócić. - Jak to: dokąd wrócić. Wrócić tam czy tam?" Marta Zielińska od­ czytuje ją w tradycji romantycznej: „Krąży wokół niej duch przed odlotem w nieznane, to jest stacja pomiędzy tym i tamtym światem, jakby karykatura kaplicy, gdzie Guślarz odprawiał swoje rytuały. I chciałyby się te duchy stamtąd wyrwać i nie mogą. Pałac występuje tu w roli zupełnie nieprzewidzianej przez jego budow­ niczych: skrzyżowanie potwora ludojada z nawiedzonym gotyc­ kim zamczyskiem." Odczytywany w świetle rytuału inicjacyjnego przez Annę Sobolewską Pałac - owa „groteskowa oś świata" jawi się jako miejsce wtajemniczenia w śmierć i cierpienie, miejsce niepełnej inicjacji, gdzie „transcendencja jest tandetna, dziurawa jak cała rzeczywistość PRL-u. Ta rzeczywistość nie daje się zbawić w żaden sposób" (W. Sobolewska, Współczesna powieść inic­ jacyjna: Tadeusz Konwicki, Hugh Walpole, Tarjei Vesas, „Twór­ czość" 1991 w druku). Ale nawet w tym odczytaniu i w tej rzeczywistości jak pisze Anna Sobolewska „Obrazy z kręgu profanum w tajemniczy sposób ocierają się o sacrum, zdradzają ukrytą moc oczyszczającą." W Malej Apokalipsie sypiący się Pałac mało powiedzieć zdesakralzowany, lżony na każdej niemal stronie: „pomnik pychy, statua niewolności, kamienny tort prze­ strogi, budząca niegdyś strach, nienawiść i magiczną zgrozę, ów kosmiczny barak, postawiony na sztorc, zżarty przez grzyb i pleśń stary szalet zapomniany na środkowo-europejskim rozdrożu, straszny kurhan, uroczysko," staje sią ołtarzem ofiarnym, miejs­ cem samospalenia: „Przede mną szli tą samą ścieżką na stos buddyjscy mnisi, pewien Czech, jacyś Litwini. Przede mną szli tą rozżarzoną stecką ludzie różnych ras, religii." - Staje się Golgotą: - „ M a m ochotę, straszną chętkę, żeby skusić los. Aż mi jakieś ciarki idą po plecach. I potem zaraz się spotkamy, dobrze? Będę czekał na pana jakieś pięćdziesiąt kilometrów dokładnie ponad szpicem Pałacu Kultury, tam, gdzie kończy się definitywnie nasza atmosfera, nasza miła ziemskość. Ale pan tego nie zrobi, bo dwa tysiące lat temu pewien Aramejczyk powiedział do swoich okrutnych współczesnych: .Miast zabijać na ofiarę jagnię, sąsiada albo swojego brata, złóż ofiarę z samego siebie'. We mnie jest siedem atomów Antychrysta ale w panu co najmniej siedem­ dziesiąt siedem." - Wyjął z mojej ręki cegłę, zważył ją na dłoni. - Zabiorę sobie na pamiątkę (...) Może pan głodny, mam dwie kostki cukru. - Co ty bredzisz? - Powinienem otrzeć chustą pana twarz. Ale nie mam chusty. - To była ostatnia stacja naszej męki? -Tak, przed nami ołtarz ofiarny- Pokazał ręką bielejący w zadym­ ce wysoki do nieba ikonostas Pałacu." W Rzece podziemnej obraz Pałacu-Golgoty pojawia się na krótko przed samobójstwem jakie „przy pomocy naturalnej śmierci" popełni Siódmy: „Wielki Plac otworzył się przed nim. W środku stał ten sławny Pałac, pamiątka po Józefie Wissarionowiczu. Stał prawie do połowy zanurzony w chmurach, a właściwie w jednej wielkiej chmurze... Siódmy poczuł nagle bezsensowną ulgę. Ta ogromna ilość powietrza, wolnej przestrzeni, szarego nieba, które przed wieczorem pęknie nad horyzontem, pokazując czerwoną łunę i czarne strzępiaste obłoki zatrzymane w dzikim pędzie, jakie stały wtedy nad horyzontem, gdy krzyżowano Chrystusa. PRZYPISY 1 Ze w z g l ę d u na brak miejsca nie zamieszczam pełnej bibliografii, którą udało mi się ustalić podczas kwerend, umieszczam informacje biblio­ graficzne w y k o r z y s t a n y c h źródeł w tekście. W tym miejscu chciałbym bardzo serdecznie podziękować p. Hannie Szczubełek, która udostępniła mi materiały znajdujące się w Dyrekcji Administracyjnej Pałacu i umoż­ liwiła kilkudniową pracę w jej biurze. Korzystając z Kroniki prowadzonej przez Panią Hannę Szczubełek mogłem dotrzeć podczas dalszych kwerend do mniej z n a n y c h źródeł, (por. przypis. 2 2 ) W y m i e n i ć tu trzeba przede wszystkim film Tadeusza K o n w i c k i e g o - Jak daleko stąd, jak blisko. Pałac pojawia się też w Lawie; niemałą rolę odgrywa w Wielkiej majówce, reż. Krzysztofa Rogulskiego (por. Bożena S y c ó w n a , Raj odnaleziony, (w:) Film i kontekst, W a r s z a w a 1 9 8 8 s . 5 5 - 8 3 ) ; por. także film Labirynt reż. Andrzej S . Kałuszko ( „ F i l m o w y S e r w i s P r a s o w y " 1-31 X I I . 1 9 8 8 ) ; w filmie Piotra Łazarkiewicza Soc powstałym na marginesie w y s t a w y sztuki socrealistycznej, znajduje się s c e n a z z a ­ s t o s o w a n i e m efektów specjalnych przedstawiająca w y s a d z a n i e Pałacu Kultury w powietrze - „Wielka radość dla o c z u " - jak pisał Tadeusz S z y m a (por. „Tygodnik P o w s z e c h n y " nr 2 2 , 2 8 . 0 5 . 8 9 г.). Por. np. m a l o w a n e spray'em przy użyciu szablonu graffiti przed­ stawiające nogę obutą w duży „ p u n k o w s k i " but, kopiącą Pałac Kultury, które dostrzegłem na murach kina „ I l u z j o n " w październiku 1 9 9 0 г., i jako emblemat oraz motyw graficzny na fanzinie zespołu „Brygada Kryzys" Nr 0, W a r s z a w a , sierpień 1981 - tę ostatnią informację zawdzięczam panu Ryszardowi Ciarce. Por. Dom we współczesnej Polsce. Szkice, pod red. Andrzeja Sicińskiego i Piotra Łukasiewicza, (w druku) - jest to o w o c długoletniego programu badań i konwersatorium, p r o w a d z o n y c h przez wyż. w y m . w Instytucie Filozofii i Socjologii P A N , praca zawiera m.in. Andrzej Siciński, O idei domu i jego roli w Polsce; A n n a Zadrożyńska, Ludzie i przestrzeń domowa. Przyczynek do antropologiischronienia; J a n Prokop, Dom polski; Piotr Łukasiewicz, Dom jako społeczne minimum. Spojrzenie na okres okupacji niemieckiej w Polsce; Michał Boni, Funkcje życia domowo-rodzinnego w doktrynie komunistów polskich (1945-1950); Danuta M a r k o w s k a , Dom - twierdza tożsamości; por. także materiały z I międzynarodowej Konferencji „ H o m e : Its Contemporary Material, Social and Value A s p e c t s " , Z a b o r ó w , Poland 1 1 - 1 3 , October 1 9 9 0 zorganizowanej przez A. Sicińskiego i P. Łukasiewicza, znajdujące się w Zakładzie Badań nad Stylami Życia IFiS P A N . 2 3 4 s Witold Rybczyński, Home. A Short History of an Idea, Viking Penguin Inc., N e w York 1 9 8 6 . Początkowo Rybczyński zamierzał w y b u d o w a ć jedynie hangar na łódź, potem, żeby móc na tym miejscu pracy zanocować, trzeba było zrobić jakieś legowisko, postawić łóżko, potem zaaranżować kuchnię, pomiesz­ czenie do pracy itd. w ten sposób zamiast hangaru w y b u d o w a ł dom, ten proces s t o p n i o w e g o przyrastania i w z n o s z e n i a domu stał się źródłem medytacji, refleksji a potem podjętych studiów nad ideą d o m u . 6 7 Clifford Geertz, Być tam, pisać tu, „Ameryka ", Zima 1 9 8 9 , s. 6 0 " J a m e s Clifford, The Predicament of Culture. Twentieh-Century Eth­ nography, Literature and Art. Harvard University Press, Cambridge, Mass. and L o n d o n 1 9 8 8 Tamże, s . 9, 1 3 - 1 4 J a d w i g a Siemaszko, Barbara Fatyga, Po co jechać na Trobriandy, „Pol. Szt. L u d . " 1 9 8 9 nr 3, s s . 1 7 7 - 1 8 1 Clifford Geertz, op. cit. s. 6 2 J a c e k Olędzki, „Skuś baba na dziada". Przyczynek do powinności przemyśleń perypatetycznych. „ P o l . Szt. L u d . " 1 9 8 7 nr 1-4, s s . 1 4 2 - 1 4 9 9 1 0 1 1 1 2 32 1 3 Tamże s. 1 4 2 Clifford Geertz, op. cit. s . 6 3 O tym w y w o d z ą c y m się od Dilthay'a rozróżnieniu pomiędzy rozumie­ niem a wyjaśnianiem por. J a m e s Clifford, op. cit. s . 2 2 , s . 36 i п., gdzie autor przyjmując ogólne s t a n o w i s k o , że etnografia jest sztuką interpretacji, „procesem interpretacji a nie wyjaśnieniem", przedstawia toczącą się w e współczesnej antropologii dyskusję nad tym zagadnieniem; por. także o tym rozróżnieniu w : Gerardus van der L e e u w , Sacred and profane Beauty. The Holy in Art., L o n d o n 1 9 6 3 s s . 5 - 6 ; tegoż. Fenomenologia religii. W a r s z a w a 1 9 7 8 , s s . 7 1 7 - 7 1 9 ; por. także uwagi J . Łotmana o symbolizującej i desymbolizującej lekturze tekstów: „pierwsza pozwala czytać jako symbole teksty bądź odłamki tekstów, które w s w o i m natural­ nym kontekście nie były obliczone na tego rodzaju odbiór. Druga prze­ kształca symbole w zwykłe komunikaty." J . Ł o t m a n , Symbol w systemie kultury, „ P o l . Szt. L u d . " 1 9 8 8 nr 3, s . 1 5 2 Stanisław C i c h o w i c z , Skąd ten kanon?, „ P o l . Szt. L u d . " 1 9 9 0 nr 1, s. 50 Por. M. Eliade, Doświadczenie Labiryntu, „ P o l . Szt. L u d . " 1 9 8 8 nr 3 Por. M. Eliade, Sacrum, mit, historia, W a r s z a w a 1 9 7 0 ; tegoż Traktat o historii religii. W a r s z a w a 1 9 6 6 , s s . 3 6 1 - 3 7 9 M. Eliade, Sacrum... op. cit. s . 7 8 O polisemantyczności i wielowymiarowości symbolu por. „ P o l . Szt. L u d . " 1 9 8 8 nr 3, tamże bogata literatura. J . Ł o t m a n , Symbol w systemie kultury, „ P o l . Szt. L u d . " 1 9 8 8 nr 3 s s . 151-1 54 Obok kwerendy prasowej, korzystałem z Kroniki Pałacu opracowanej przez Panią Hannę Szczubełek i stanowiących aneks d o Kroniki, zbioru korespondencji nietypowej i zbioru wierszy, nie w e wszystkich przypad­ kach udało się ustalić lokalizację w y d a n i a poszczególnych u t w o r ó w . T a m gdzie brak ściślejszego oprać, bibliograficznego oznacza to, że pochodzą właśnie z tych zbiorów. Clifford Geertz, op. cit. s . 6 2 Sytuację jeszcze bardziej komplikuje ostatnia filozoficzna w y p o w i e d ź byłego premiera P R L , na bankiecie w hotelu „Hollyday I n n " z okazji promocji książki byłego I sekretarza P Z P R Edwarda Gierka. Cytuję za przekazem TV: „Czasem rzeczywistość staje się fikcją, a fikcja rzeczywis­ tością". O polu symboliki axis mundi por. M. Eliade, Brancusiimitologia, „Pol. Szt. L u d . " 1 9 8 8 nr 3, s s . 1 8 1 - 2 W porównaniu tym odzwierciedlać się może europejskość i większa wrażliwość R u d n i e w a odbiegająca od pozostałych członków radzieckiego zespołu: „... ci ludzie pierwszy raz byli na Zachodzie! J e d y n i e stary R u d n i e w był już w młodości w W a r s z a w i e , w 1 9 1 3 roku. Wspominał to." (por. J . Sigalin, W a r s z a w a . . . op. cit. t. 2 s . 4 2 8 ) . Marta Zielińska, Największy Plac w Europie. „Kronika W a r s z a w y " , nr 4 / 1 9 8 9 O znaczeniu tego obrazu w twórczości filmowej T. Konwickiego, szczegółowszą analizę filmu, na tle motywu domu w filmie polskim przedstawiam na innym miejscu (por. Z. Benedyktowicz, Przestrzenie Pamięci w. Film i kontekst. W a r s z a w a 1 9 8 8 s s . 1 5 1 - 2 0 3 ) Por. scenariusz Jak daleko stąd jak blisko w : T. Konwicki, Ostatni dzień lata. Scenariusze filmowe. W a r s z a w a 1 9 7 3 : „ N i e w i e m dlaczego zapamiętałem po raz pierwszy w życiu, takie właśnie zapamiętanie czło­ wieka u n o s z o n e g o d o piekła. Ale teraz myślę, że mógł on przecież powoli w s t ę p o w a ć w niebo". T. K o n w i c k i , Ostatni... op. cit., s. 2 5 0 Podczas kwerendy nie natrafiłem na ten zapis, podaję w i ę c go za: Mariusz Szczygieł, Kochany Pałacu, „ N a Przełaj", 1 0 . 0 9 . 1 9 8 9 1 4 1 5 , б 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 6 2 9 3 0 3 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8cd6c64541b9a426fe96f867e70a903a.pdf 421b2948247de3025a6ebe1e2df03ba9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4083 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3813 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2; s.132-134 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JAN MANUGIEWICZ. POLSKIE STROJE LUDOWE (wydanie skrócone) Wyd. z inicjatywy Centralnego Domu Twórczości Ludowej 40 stron i 31 tablic barwnych Wiele jeszcze czasu u p ł y n i e , z a ­ nim na p ó ł k a c h księgarskich u k a ż e s i ę ostatni z e s z y t w y d a w a n e g o p r z e z Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Tymczasem popularnego wydaw­ nictwa albumowego d a j ą c e g o prze, g l ą d p o l s k i c h s t r o j ó w l u d o w y c h do­ m a g a j ą s i ę dla u ż y t k u p r a k t y c z n e ­ go l i c z n e z e s p o ł y p i e ś n i i t a ń c a , t e a ­ try a m a t o r s k i e , świetlice, ośrodki polskie n a e m i g r a c j i . O d p o w i e d z i ą na pilne z a m ó w i e n i a s p o ł e c z n e jest o m a w i a n e tu! w y d a w n i c t w o p r z y ­ gotowane p o d w z g l ę d e m n a u k o w y m przez J . M a n u g i e w i c z a , a z a w i e r a ­ j ą c e , p r ó c z k r ó t k i e g o w s t ę p u i ob­ j a ś n i e ń , 31 b a r w n y c h tablic w y k o ­ nanych przez znanych p l a s t y k ó w : Jerzego K a r o l a k a , M a r i ę O r ł o w s k ą i Aleksandra Haupta. B r a k podobnego w y d a w n i c t w a n a gruncie p o l s k i m oraz streszczenia objaśnień w 5 j ę z y k a c h (rosyjskim, francuskim, angielskim, niemiec­ kim i hiszpańskim) gwarantują pięk­ nie p r e z e n t u j ą c e m u s i ę a l b u m o w i szerokie rozpowszechnienie zarów­ no w k r a j u , j a k i n a r y n k a c h z a ­ g r a n i c z n y c h , co o c z y w i ś c i e posta­ w i ł o w y d a w c ę wobec specjalnie w y ­ sokich w y m a g a ń , jeśli chodzi o n a u ­ kowy i artystyczny poziom w y d a w ­ nictwa. P o n i e w a ż zaś a ł b u m m a b y ć w przyszłości p o w t ó r z o n y w szer­ szym opracowaniu, n a recenzenta spada o b o w i ą z e k t y m sumienniejszego o m ó w i e n i a e w e n t u a l n y c h b r a ­ ków, których wówczas łatwiej bę­ dzie u n i k n ą ć w w y d a w n i c t w i e n a ­ stępnym. Na początek z w r ó ć m y u w a g ę na p l a n s z e b a r w n e . U s t e r k i (na o g ó ł z r e s z t ą niezbyt wielkie) d a d z ą s i ę tu p o d z i e l i ć n a d w i e g r u p y : j e d n a — to n i e d o c i ą g n i ę c i a lub b ł ę d y n a t u r y rzeczowej, druga dotyczy raczej i n ­ terpretacji artystycznej. Z a c z n i j m y od p i e r w s z e j . W w y ­ dawnictwie popularnym przezna­ czonym dla szerokich mas zestawy kostiumowe powinny b y ć podawa­ ne w formie n a j b a r d z i e j typowej i dlatego b y ł o b y m o ż e lepiej, g d y ­ by g ó r a l p o d h a l a ń s k i na planszy n r 1 u b r a n y b y ł w c u c h ę b i a ł ą a nie brązową. Ubiór góralki (plansza nr 2) j e s t s t o s u n k o w o j e s z c z e gor­ szy, c h u s t k a n a g ł o w ę n i e j e s t z b y t t y p o w a (kolor i b r a k d ł u g i c h f r ę d z ­ li), gorset z f a l b a n k ą w p a s i e z a ­ miast kaletek. W s t ą ż k a przy gorse­ cie p o w i n n a b y ć r a c z e j czerwona. G o r s e t w ten s p o s ó b z d o b i o n y j a k na rycinie jest stosunkowo starszy niż przedstawiona tam kwiecista ty­ b e t o w a s p ó d n i c a , co p o w o d u j e , ż e zestaw ubioru nie reprezentuje c a ­ łości jednolitej pod w z g l ę d e m c h r o ­ nologicznym. W s t r o j u Ś l ą z a k a ((plansza n r 3) bruclik z r ę k a w a m i powinien b y ć podbity nie g r a n a t o w y m , a l e c z e r ­ 132 1 w o n y m s u k n e m ; c h u s t a pod s z y j ą n i e g ł a d k a n i e b i e s k a , ale k r a c i a s t a z akcentami koloru czerwonego i zielonego; spodnie z a m s z o w e t z w . „lelenioki" powinny być całkiem o b c i s ł e , a n i e w y r z u c o n e na k r a w ę d ź cholewy. „ G a l a n d a " (wianek) na g ł o ­ wie S l ą z a c z k i powinna b y ć bardziej nastroszona i przetkana szklanymi błyszczącymi kulkami. W m ę s k i m stroju krakowskim ( p l a n s z a n r 5) wszelkie elementy barwy czerwonej wykonane s ą w t y m s a m y m odcieniu, podczas gdy zgodnie z r z e c z y w i s t o ś c i ą powinny być w dwu kolorach: c i e p ł y m czer­ w o n y m (podbicie s u k m a n y i k a f t a ­ n a oraz r o g a t y w k a ) i c z e r w o n o a m a rantowym (frędzle przy sukmanie i kaftanie). Na planszy nr 7 p r z e d s t a w i a j ą c e j K r a k o w i a k a w k w i e c i ś c i e haftowa­ n y m k a f t a n i e z e s t a w u b i o r u jest w a ­ dliwy. K a p e l u s z „celender", spod­ nie w B i a ł o c z e r w o n e p a s e c z k i i p a s z brzękadłami wzięte są z najbliż­ szych wsi podkrakowskich, zaś w s p o m n i a n y w y ż e j k a f t a n z okolic... Brzeska. Kobiecy ubiór k r a k o w s k i (plan­ sza n r 8) r ó w n i e ż nie n a l e ż y do n a j ­ bardziej udanych. Strój niby m a b y ć spod K r a k o w a ( s ą d z ą c po g o r ­ secie), ale t a m nie nosili k o s z u l z krezą, tylko z n i s k i m s t o j ą c y m k o ł ­ n i e r z y k i e m lub z l e k k i m p r o s t o k ą t ­ n y m dekoltem w y k o ń c z o n y m ząb­ k a m i ; tybety n a s p ó d n i c e n i e b y ł y w kolorze poziomkowym j a k na p l a n s z y , ale w b a r w a c h zdecydo­ w a n y c h (zielony soczysty, n i e b i e s k i , czarny, biały). N a nogi wkładały K r a k o w i a n k i przede w s z y s t k i m buty z cholewami, karbowane, czasem zdobione h a f t e m i b a r w n y m i s a f i a ­ n a m i . N i e t y p o w y j e s t r ó w n i e ż gor­ set, k t ó r y p r z y z d o b i e n i a c h s z a m e ­ rowanych srebrem i złotych chwa­ stach nie powinien m i e ć kaletek, ale lekko p o s z e r z a j ą c e s i ę poniżej sta­ nu g ł a d k i e z a k o ń c z e n i e , z t y ł u t y l ­ ko p r z e c h o d z ą c e w f a ł d o w a n ą k r ó ­ ciutką falbankę. W o p o c z y ń s k i m stroju m ę s k i m (plansza nr 16) z a w i ą z a n i e pasa p r z e d s t a w i o n e jest w s p o s ó b nie tylko niezgodny z r z e c z y w i s t o ś c i ą e t n o g r a f i c z n ą , ale w o g ó l e — n i e ­ wykonalny. W kobiecym stroju o p o c z y ń s k i m nieporozumienie jest natury bar­ dziej z a s a d n i c z e j . D l a kogo m a s ł u ­ żyć album? Dla z e s p o ł ó w amator­ skich, świetlic, szkoły. Czy w takim r a z i e n a l e ż y p u b l i k o w a ć w n i m ze­ stawy stroju o elementach nieprzy­ datnych dla celów scenicznych, a p r z y t y m n i e w c h o d z ą c y c h j u ż do w s p ó ł c z e ś n i e noszonego ż y w e g o u b i o r u ludowego? W y d a j e s i ę , ż e nie, a w ł a ś n i e tak s t a ł o się w przedsta­ w i o n y m n a p l a n s z y n r 17 k o b i e c y m s t r o j u O p o c z n i a n k i odzianej w zielo­ ną, podszytą białym barankiem s z u b k ę . P o z o s t a ł e elementy stroju r a ż ą nieco s w o i m b a r d z o p r z y p a d ­ k o w y m i n i e w s p ó ł c z e s n y m chrono­ logicznie zestawem m a t e r i a ł ó w . Z O p o c z y ń s k i e g o , gdzie s t r ó j l u d o w y j e s t jeszcze ż y w y i g d z i e s ą szerokie m o ż l i w o ś c i wyboru-, m o ż n a b y ł o do­ brać coś bardziej współczesnego, czasowo w y r ó w n a n e g o i e s t e t y c z ­ nego z a r a z e m . W m ę s k i m stroju sieradzkim po­ kazano zbyt k r ó t k ą s u k m a n ę , w k u ­ j a w s k i m nieco za k r ó t k i e w y d a j ą się r ę k a w k i kaftanka, zaś narzuco­ na na ramiona „ k i e r e j a " jest w swo­ ich istotnych elementach (kaptur) n i e w i d o c z n a , czy w i ę c n i e b y ł o b y lepiej z j e j p o d a n i a w o g ó l e z r e z y g ­ n o w a ć ? W stroju kobiecym (plan­ sza n r 31) b r a k h a f t u na zapasce. N a p l a n s z y n r 24 p r z e d s t a w i a j ą ­ cej Ł o w i c z a n i n a z u p e ł n i e f a n t a s t y c z ­ ny jest s p o s ó b z a w i ą z a n i a tkanego pasa, zaś w m ę s k i m ubiorze k u r ­ p i o w s k i m ( p l a n s z a n r 28) — n i e ­ zgodny z r z e c z y w i s t o ś c i ą k s z t a ł t k a ­ p e l u s z a oraz s p o s ó b w y k o n a n i a p o ­ trzeb p r z y sukmanie, w których brak zapięcia. W ubiorze K u r p i a n k i (plansza nr 29) w z o r z y s t y m a t e r i a ł , z k t ó r e g o u s z y t y j e s t gorset, p o w i n i e n b y ć r a ­ W s t r o j u L a c h a s ą d e c k i e g o ( p l a n ­ czej z a s t ą p i o n y c z ę ś c i e j u ż y w a n y m sza n r 9) n i e s ł u s z n i e r ę k a w y ( m ę ­ m a t e r i a ł e m g ł a d k i m ( z w y k l e c z a r ­ skiej!) koszuli w y k o ń c z o n e s ą f a ł ­ nym), a i s p o s ó b r o z w i ą z a n i a z a p i ę ­ dowaną krezką, pod s z y j ą b r a k cia i d e k o r a c j i n a p r z o d z i e bywa waehlarzowatego, c z e r w o n e g o „ c i o ­ z w y k l e nieco i n n y n i ż p r z e d s t a w i o ­ s k a " , f r y z u r a z a ś o d ł u g i c h w ł o s a c h ny n a i l u s t r a c j i . rozczesanych w rozdział n a boku jest Oprócz wymienionych wyżej tradycjom c h ł o p ó w s ą d e c k i c h z u ­ p r z e w a ż n i e d o s y ć drobnych niedo­ p e ł n i e obca. ciągnięć dotyczących części składo­ N a p l a n s z y n r 15 p r z e d s t a w i a j ą ­ w y c h s t r o j u i l u s t r o w a n y c h w a l b u ­ cej k o b i e c y s t r ó j ś w i ę t o k r z y s k i b a r ­ mie, n a l e ż a ł o b y w s p o m n i e ć jeszcze dziej m o ż e w ł a ś c i w e b y ł o b y w p r o ­ o i n n y c h u s t e r k a c h b a r d z i e j o g ó l ­ w a d z e n i e z a p a s e k o p r z e w a d z e b a r ­ nej n a t u r y . P o j ę c i e etnograficznej w y czerwonej, zdecydowanie n a t o ­ w i e r n o ś c i s t r o j u nie o g r a n i c z a s i ę m i a s t z ł e s ą b u t y . K o b i e t y w K i e - t y l k o do m n i e j l u b w i ę c e j ś c i s ł e g o l e c c z y ź n i e n o s i ł y w y s o k i e do p o ł o ­ p r z e n i e s i e n i a n a p a p i e r p o s z c z e g ó l ­ w y ł y d e k t r z e w i k i s z n u r o w a n e , nie n y c h jego e l e m e n t ó w , ale o b e j m u j e zaś m ę s k i e s i ę g a j ą c e zaledwie p a r ę r ó w n i e ż wierne przedstawienie spo­ sobu i c h n o s z e n i a , k t ó r y s t w a r z a c e n t y m e t r ó w p o w y ż e j kostki. �charakterystyczną sylwetką mającą t a k i e s a m e c e c h y o d r ę b n o ś c i regio­ nalnej, j a k w y s t r ó j s u k m a n y czy barwy paska. W omawianym albu­ m i e w k i l k u w y p a d k a c h za d a l e ­ ko - p o s u n i ę t a z o s t a ł a s w o b o d a w y ­ konawców, którzy chcąc pokazać zbyt wiele tak operowali okryciem wierzchnim, ż e w rezultacie stwo­ rzyli sylwetki n a j z u p e ł n i e j obce tradycji miejscowej. Klasycznym tego p r z y k ł a d e m j e s t p o s t a ć K u j a ­ w i a k a ( p l a n s z a n r 20) w r o m a n t y c z ­ nie u d r a p o w a n e j k i e r e z j i czy Ł o w i c z a n i n a (jplansza n r 24) w s u k m a n i e zarzuconej na ramiona, mimo że w Ł o w i c k i e m sukmany wkłada się za­ wsze n a r ę k a w y . W m n i e j s z y m stop­ n i u u w i d o c z n i a j ą to p l a n s z e p r z e d ­ s t a w i a j ą c e s t r o j e kobiece, ale i tu sztucznością s w o j ą razi s p o s ó b z a ­ rzucenia r a ń t u c h a w stroju b i ł g o ­ r a j s k i m { p l a n s z a n r 13) czy ż y w i e c ­ k i m ( p l a n s z a n r 31), gdzie h a f t o w a ­ ny t i u l r a ń t u c h a — nb. r o b i ą c y w r a ­ ż e n i e n i e b i e s k i e g o a nie b i a ł e g o — tak ł ą c z y się z tiulem ( r ó w n i e ż haftowanej) z a p a s k i , iż w k o ń c u powstaje sylwetka damy w k r y n o ­ linie I p o ł o w y X V I I w . Sporo trudności nasuwa plasty­ k o w i u p o z o w a n i e k i l k u n a s t u postaci w sposób, który nie wywołałby w r a ż e n i a szablonu i nudy. N i c w i ę c dziwnego, ż e tu l u b ó w d z i e w k ł a d a on w r ę c e t w o r z o n y c h p r z e z siebie postaci j a k i e ś r e k w i z y t y s t w a r z a j ą ­ ce pozory a k c j i . D r o g a ta j e s t o c z y ­ w i ś c i e s ł u s z n a , ale nie m o ż e dopro­ w a d z i ć do k o l i z j i z p r o s t ą l o g i k ą . P r z y k ł a d e m tego j e s t p o s t a ć K u r p i a n k i ( p l a n s z a n r 30) t r z y m a j ą c e j w jednej r ę c e n o ż y c e , w drugiej z a ś w y c i n a n k ę , która zapewne musi b y ć z blachy, skoro t r z y m a n a za jeden k o n i e c nie ł a m i e s i ę a n i n i e z w i j a , a którą Kurpianka ogląda uważnie... od t y ł u , aby p r a w a s t r o n a z w r ó c o ­ n a b y ł a do w i d z a . Forma artystyczna plansz nie została potraktowana przez trzech a u t o r ó w w sposób jednakowy. Brak ujednolicenia widoczny jest z a r ó w ­ no w o g ó l n y m sposobie u j m o w a ­ nia sylwetki (masywne postacie o dużych głowach u Karolaka, smu­ kłe i jakby w y d ł u ż o n e u Haupta), jak i w przedstawieniu faktury m a ­ teriału, ś w i a t ł o c i e n i a , a przede w s z y ­ stkim twarzy, k t ó r e — zwłaszcza j e ś l i chodzi o k a r n a c j ę — d a j ą c i e ­ k a w ą g a l e r i ę p o c z ą w s z y od ż ó ł t o skórych Azjatów i czerwonobrązow y c h I n d i a n a ż do buraczkowych twarzy rzekomych E u r o p e j c z y k ó w . W albumie p r z e d s t a w i a j ą c y m ludo­ we u b i o r y t r a k t o w a n i e t w a r z y j e s t o c z y w i ś c i e s p r a w ą czysto konwen­ c j o n a l n ą ale n i e c h ż e t a k o n w e n c j a będzie w obrębie całego wydawnic­ twa jedna i uwzględniająca wy­ m a g a n i a estetyczne. Poruszona tu nawiasowo kwestia traktowania twarzy jest s p r a w ą trudną, nie u d a ­ ło s i ę jej r ó w n i e ż r o z w i ą z a ć pozy­ tywnie n a planszach publikowa­ n y c h w r a m a c h wydawanego przez P T L Atlasu Polskich Strojów L u ­ dowych. i k r ó t k i c h o b j a ś n i e ń do p o s z c z e g ó l ­ nych ilustracji. O b j a ś n i e n i o m tym n a l e ż a ł o b y p o ś w i ę c i ć nieco u w a g i . R e d a k c j a i c h j e s t nie z a w s z e k o n ­ s e k w e n t n a , r a z b o w i e m a u t o r pisze 0 konkretnym stroju przedstawio­ n y m n a p l a n s z y , k i e d y indziej z a ś stara s i ę o g ó l n i e o m ó w i ć cechy c h a ­ rakterystyczne całej grupy strojów, z k t ó r y c h jeden tylko z o s t a ł w a l b u ­ mie u w z g l ę d n i o n y . P r z y d u ż e j k o m ­ presji tekstu p o w o d u j e to p e w n e nieścisłości, a c z y t e l n i k ó w niezorien­ t o w a n y c h w z a g a d n i e n i u m o ż e po prostu w p r o w a d z i ć w b ł ą d . I tak np. w k o m e n t a r z u o d n o s z ą c y m s i ę do p l a n s z y n r 1 p r z e d s t a w i a j ą c e j g ó r a l a z powiatu nowotarskiego czy­ t a m y o m e t a l o w y c h s p i n k a c h bez bliższego wyjaśnienia, że występują one w y ł ą c z n i e n a P o d h a l u i S p i s z u . P a r z e n i c a potraktowana jest jako jedna z cech ubioru g ó r a l s k i e g o , m i ­ mo ż e n i e z n a j ą j e j g ó r a l e ś l ą s c y . Górale p o d h a l a ń s c y nie noszą z n ó w k a m i z e l e k , podobnie j a k g o r c z a ń s c y 1 s ą d e c c y . B r ą z o w a g u n i a j e s t istot­ n i e p o w s z e c h n i e przez g ó r a l i n o s z o ­ na, ale d l a P o d h a l a n , k t ó r y c h m a w y o b r a ż a ć plansza, charakterystycz­ n a jest w ł a ś n i e c u c h a b i a ł a . K i e r p c e nie s ą n a g ó r a l s z c z y ź n i e s t r o j e m p o ­ wszechnym, g d y ż na Spiszu i O r a ­ w i e do s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o w k ł a d a się buty z cholewami o c h a r a k t e r y ­ stycznym kroju w ę g i e r s k i m . Podob­ ne z a s t r z e ż e n i a b u d z i opis s t r o j u kobiecego, gdzie g o r s e t y czy „ k o ­ szule haftowane z k r e z ą " nie s ą b y ­ n a j m n i e j p o w s z e c h n e , g d y ż np. w s t r o j u g ó r a l e k ś l ą s k i c h gorset n i e w y s t ę p o w a ł a koszula przy szyi z a ­ kończona była niskim stojącym „lemieczkiem". W s z y s t k i c h tych za­ strzeżeń d niejasności dałoby się u n i k n ą ć , g d y b y autor w opisie s t r o ­ j u g ó r a l s k i e g o o g r a n i c z y ł s i ę do tego, k t ó r y z o s t a ł umieszczony n a planszy. 0 s ł u s z n o ś c i tej u w a g i p r z e k o n u j e zwięzły i przejrzyście sformułowa­ ny opis s t r o j u ś l ą s k i e g o ( p l a n s z a n r 3 i 4), -w z w i ą z k u z k t ó r y m m o ż n a by a u t o r o w i p o s t a w i ć j e d y n i e d r o b ­ n y z a r z u t , iż p i s z ą c o ubiorze k o ­ b i e c y m n i e w s p o m n i a ł o tzw. „ w a tówce", grubej k o ł d r o w a t e j s p ó d n i ­ cy, p r z y p o m o c y k t ó r e j n a d a j ą sobie Slązaczki charakterystyczną „dzwonowatą" sylwetkę. T u i ó w d z i e w k r a d ł y s i ę do p o ­ szczególnych opisów pewne p o m y ł ­ ki, które przy sposobności n a l e ż a ł o ­ by m o ż e n a t y m m i e j s c u s p r o s t o w a ć . 1 tak np. p r z e d s t a w i o n a n a p l a n s z y nr 3 biała sukmana z czerwonymi c h w a s t a m i nie m o ż e b y ć o k r e ś l o n a jako „kościuszkowska", gdyż ta ostatnia, o ile w i e r z y ć w a u t e n t y c z ­ n o ś ć okazu z M u z e u m Narodowe­ go w K r a k o w i e , p o s i a d a ł a d e k o r a ­ c j ę w postaci s z a m e r u n k u z c z a r n e ­ go s z n u r k a . S u k m a n y granatowe w y s t ę p o w a ł y nie na p o ł u d n i e od Krakowa, tylko na zachód i północ. C z y t a j ą c opis k a f t a n a k r a k o w s k i e g o ( p l a n s z a n r 7) d o w i a d u j e m y s i ę , ż e „na n a r o ż n i k a c h p o ł y '(występuje — Rss) haft z ulubionym motywem w a z o n u kwietnego, a p o w y ż e j pasa guziczki i frędzle". Autor nie w s p o m n i a ł o tym, ż e owa kwietna P r ó c z p l a n s z z a w i e r a a l b u m tekst, ozdoba j e s t w k r a k o w s k i m k a f t a n i e który składa się z ogólnego w s t ę p u zjawiskiem zupełnie wyjątkowym, zlokalizowanym na niewielkiej przestrzeni w p ó ł n o c n e j części po­ w i a t u brzeskiego. Trudno również byłoby zgodzić się, że w k r a k o w ­ skim stroju kobiecym „nie wytwo­ r z y ł y s i ę tak w y r a ź n i e w y o d r ę b n i o ­ ne geograficznie t y p y o d z i e ż y , j a k w stroju m ę s k i m " . Wystarczy po­ r ó w n a ć u b i o r y z okolic Krakowa, D ą b r o w y T a r n o w s k i e j czy B r z e s k a , aby r ó ż n i c e te u j a w n i ł y s i ę z c a ł ą w y r a z i s t o ś c i ą . Nie wiadomo d o k ł a d ­ nie, co a u t o r r o z u m i e p r z e z u ż y t y w opisie s t r o j u r z e s z o w s k i e g o ( p l a n ­ sza n r 10) t e r m i n „ s u k m a n a s z e r o ­ ko s f a ł d o w a n a " , niemniej jednak n a ­ leży podkreślić, że m ę s k a sukmana r z e s z o w s k a pod w z g l ę d e m k r o j u r e ­ p r e z e n t u j e typ m a ł o p o l s k i , ten s a m , do k t ó r e g o należą np. sukmany k r a k o w s k i e czy lasowiaokie. R o g a ­ t y w k a w p o t o c z n y m tego s ł o w a z n a ­ czeniu w t r a d y c y j n y m stroju rze­ szowskim nie w y s t ę p u j e zupełnie, natomiast s w o i s t ą o d m i a n ą czapki rogatej j e s t w ł a ś n i e o w a w s p o m n i a ­ na przez autora „ w y s o k a cylindrycz­ n a c z a p k a z otokiem b a r a n k o w y m " . F a k t , ż e n a terenie b l i s k i m S a n d o ­ mierzowi z a c h o w a ł a się w i a d o m o ś ć o w y s t ę p o w a n i u p a s i a k a o bogatej kolorystyce, n i c z y m nie w i ą ż e s i ę z k o b i e c y m i u b i o r a m i okolic R z e ­ s z o w a (plansza n r 11); autor n i ć w z i ą ł pod u w a g ę ani znacznej od­ l e g ł o ś c i tych t e r e n ó w , ani faktu, ż e n i e s ą s i a d u j ą one ze s o b ą b e z p o ­ ś r e d n i o , lecz r o z d z i e l o n e s ą r o z l e ­ g ł y m obszarem z a m i e s z k a ł y m przez L a s o w i a k ó w , gdzie ż a d n y c h ś l a d ó w p a s i a k a dotychczas n i e znaleziono. N i e j a s n e jest, d l a c z e g o c h a r a k t e ­ rystyczne dla m ę s k i c h bluzek k u ­ jawskich krótkie rękawy (plansza n r 20) m a j ą b y ć „ w y n i k i e m prostego i c h k r o j u " , p r z e c i e ż j e s t to k r ó j i d e n ­ t y c z n y do { n o s z o n y c h t e ż n a K u j a ­ wach) bluzek o długich r ę k a w a c h . W opisie s u k m a n y nie w s p o m i n a autor o c h a r a k t e r y s t y c z n y m d l a niej z w i s a j ą c y m z tyłu kapturze. „ P a s i a k " , o k t ó r y m m ó w i autor w opisie kobiecego s t r o j u s z a m o t u l ­ skiego, n i e j e s t „ t y p e m odzieży", lecz j e d n ą z f o r m dekoracyjnego rozwiązania tkaniny. Jeśli autor przez „pasiak" rozumie z a p a s k ę n a r a m i e n n ą , to i n f o r m a c j a z a w a r t a w opisie do p l a n s z y n r 23 n i e j e s t ś c i ­ sła g d y ż podobny u b i ó r w y s t ę p o ­ w a ł r ó w n i e ż w strojach kobiecych z okolic Z i e l o n e j G ó r y , a w i ę c dalej na z a c h ó d n i ż o m a w i a n a p r a c a po­ daje. J e ś l i z a ś m a n a m y ś l i t k a m n ę p a s i a s t ą , w i a d o m o ś ć ta r ó w n i e ż n i e ­ z u p e ł n i e odpowiada prawdzie, gdyz o tkaninach takich mamy informa­ c j e z okolic Zielonej Góry, zas Muzeum w Koszalinie na Pomo­ r z u Z a c h o d n i m posiada p r ó b k i m i e j ­ scowych w e ł n i a k ó w pasiastych. Niejednokrotnie w opisach po­ s z c z e g ó l n y c h s t r o j ó w p o ś w i ę c a autor zbyt w i e l e m i e j s c a n a estetyczne wartościowanie o m a w i a n y c h przez siebie u b i o r ó w p o m i j a j ą c n a t o m i a s t istotne e l e m e n t y . W z w i ą z k u z o p i s e m kobiecego stroju żywieckiego czytamy, że „ k o m p o z y c j e c z e p c ó w n a l e ż ą do n a j ­ lepszych r o z w i ą z a ń kostiumologicz- 133 r �nych, godnych c z a s ó w , kiedy strój dworski byl dziełem najwyższego n a k ł a d u k o s z t ó w i staranności", ani s ł o w e m n a t o m i a s t n i e jest w s p o m ­ n i a n e , ż e bogate te czepce zdobione s ą w y p u k ł y m z ł o t y m haftem. pie) z l o k a l i z o w a n e w t e k ś c i e d z i ę k i nazwom większych miejscowości w y s t ę p u j ą c y c h n a t y m terenie, gdzie i n d z i e j n a z w y geograficzne (Góry Świętokrzyskie), w innych zaś miej­ scach m ó w i się o stroju z „okolic" tego c z y innego m i a s t a . N i e o b e s z ł o Teksty o b c o j ę z y c z n e są doprowa­ s i ę t u i bez b ł ę d n e g o z l o k a l i z o w s n i a d z o n y m do m i n i m u m s t r e s z c z e n i e m s t r o j ó w , np. ł o w i c k i e g o c z y s z a m o ­ opisów wyżej omawianych, p r z y tulskiego, k t ó r e w e d ł u g b r z m i e n i a c z y m nie zawsze w y d o b y w a j ą z nich t ł u m a c z e n i a niemieckiego i h i s z p a ń ­ n a j i s t o t n i e j s z e elementy. N i e k i e d y skiego z o s t a ł y u m i e s z c z o n e w s a ­ np. t e k s t opisu w y p e ł n i a o b j a ś n i e ­ m y m Ł o w i c z u i S i e r a d z u , tak s a m o nie j a k i e g o ś terminu g w a r o w e g o , j a k np. ( s ł u s z n i e ) s t r ó j ż y w i e c k i w jak „kierezja" czy komentarz n a ­ Ż y w c u . t u r y h i s t o r y c z n e j , podczas gdy w y ­ Wydaje się, że w wydawnictwach c h o d z ą c z czysto p r a k t y c z n e g o p r z e ­ popularnych przeznaczonych n a u ż y ­ z n a c z e n i a a l b u m u n a l e ż a ł o b y s i ę tu tek c u d z o z i e m c ó w n a l e ż y r a c z e j l o ­ raczej s p o d z i e w a ć informacji o r o ­ kalizować poszczególne zjawiska dzaju materiału, z k t ó r e g o dany strój wyłącznie według większych miej­ został wykonany. scowości, z tym jednak, że r ó w n o ­ D o s y ć niekonsekwentna, a często cześnie powinna b y ć dołączona map­ i n i e ś c i s ł a j e s t geograficzna l o k a l i ­ k a . W y o b r a ź m y sobie n p . m i e s z k a ń ­ zacja p o s z c z e g ó l n y c h s t r o j ó w . R a z ca A r g e n t y n y , k t ó r y s t a r a s i ę zlo­ podane s ą w n a g ł ó w k u n a z w y k r a i n k a l i z o w a ć K u r p i e ( „ d e l a s cercanlias e t n o g r a f i c z n y c h (np. K u j a w y , K u r ­ de P u ł t u s k " ) u ż y w a j ą c do tego celu 134 najdokładniejszej z posiadanych p r z e z s i e b i e map... E u r o p y . K o ń c z ą c t ę p r z y d ł u g ą nieco l i ­ stę uwag dotyczących w przeważnej części zagadnień drobnych, m a m n a u w a d z e n i e tyle a l b u m w tej c h w i l i o m a w i a n y , g d y ż ten r o z s z e d ł s i ę j u ż s z e r o k o i ostatnie j e g o e g ­ zemplarze znikają z półek k s i ę g a r ­ s k i c h , ale r a c z e j p r z y s z ł e szersze opracowanie, k t ó r e g o ukazanie s i ę z o s t a ł o obecnie zapowiedziane. B y ć m o ż e u w a g i te u ł a t w i ą a u ­ torowi i w y d a w n i c t w u u n i k n ą ć w przyszłości pewnych potknięć, któ­ re w p i e r w s z e j r e d a k c j i p r a c y , p o ­ s i a d a j ą c e j w zasadzie charakter pio­ nierski, są zupełnie zrozumiałe, zwłaszcza, że w chwili jej pisania autor w w i e l u w y p a d k a c h n i e r o z ­ porządzał jeszcze t y m i opracowa­ n i a m i m o n o g r a f i c z n y m i , k t ó r e obec­ nie z o s t a ł y opublikowane w r a m a c h wydawanego przez P T L Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Rss. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/441744b23ba23ae4dedb5ec059228d48.pdf 93cd89c8b180c37383a1b95990208581 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4081 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource Rumunia - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3811 Title A name given to the resource Szkolenie kadr naukowych i organizacja badań z zakresu sztuki ludowej w Rumunii// Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2; s.120-123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ш O О OJQODKI CZYUNC 0SI100KI OMMOKI H ZAUADIC 2NANC 006LUIJ przełomie X I X i X X wieku. jewska: „Ceramika...") 21 H OKOCSir iKOOfl SVSMTUtV (Kra­ Sobienczyce, pow. Wejherowo. O ś r o d e k nieczynny. I s t n i a ł jeszcze ISJO - «ISTO«VCJH«« 02(IA«0«» Iti r » 00 «ЛЕЫ1 'VIII «t» г (ТОАЕИ « M « » l t . CYrSA «КИО021 na przełomie XIX i XX (Krajewska: „Ceramika...") «ZYMS*4 «АКИМ! wieku. Wejherowo, pow. w m i e j s c u . środek nieczynny. {Arch. P I S ) O- Wieżyca, pow. K a r t u z y . O ś r o d e k n i e c z y n n y . P r z e d r o k i e m 1914 m i a ł o tu p r a c o w a ć o ś m i u garncarzy. ( K r a ­ jewska: „Ceramika...") SZKOLENIE KADR NAUKOWYCH I ORGANIZACJA BADAŃ Z ZAKRESU. SZTUKI LUDOWEJ W RUMUNII*) ROMAN Zagadnienie sztuki ludowej by­ w a u nas c z ę s t o i c h ę t n i e d y s k u t o ­ w a n e . C o to j e s t s z t u k a l u d o w a ? C z y j e s t to w ł a s n y oddolny n u r t a r ­ t y s t y c z n y s z e r o k i c h mas, czy w y n a ­ turzona i zbarbaryzowana sztuka w a r s t w elitarnych? Czy sztuka l u ­ dowa jest p r z e ż y t k i e m , k t ó r y p o w i n ­ n i ś m y z szacunkiem złożyć w ga­ blocie m u z e a l n e j , czy „ w i e c z n i e ż y ­ w y m ź r ó d ł e m inspiracji", „uniwer­ salnym panaceum" na wszystkie niedomogi naszego ż y c i a a r t y s t y c z ­ nego i k u l t u r a l n e g o ? C z y w r e s z c i e n a u k a o sztuce l u d o w e j j e s t o d d z i e l ­ n ą d y s c y p l i n ą , a j e ś l i nie, gdzie n a ­ leży ją przyłączyć do etnografii czy do h i s t o r i i s z t u k i ? . . . P o d c z a s gdy d y s k u s j e n a p o w y ż ­ sze i do n i c h podobne t e m a t y t o c z ą s i ę zapalając serca i u m y s ł y , ż y c i e p o s u w a s i ę s w o i m torem. Artyści l u d o w i t w o r z ą r z e c z y dobre i z ł e . „ C e p e l i a " s p r z e d a j e te w y r o b y l u b g r o m a d z i j e w m a g a z y n a c h bez n a ­ 120 dziei z n a l e z i e n i a odbiorcy. I n s t y t u t Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o organi­ zuje z t w ó r c ó w ludowych kolekty­ wy projektujące wzory ludowe dla przemysłu, Centralny Dom Twór­ czości p r z y s t ę p u j e do organizacji ż y c i a artystycznego szerokich mas. A w s z y s t k o to o d b y w a s i ę w a t m o ­ sferze j a k i e j ś n i e p e w n o ś c i , n i e ś w i a ­ domego s k u t k ó w e k s p e r y m e n t o w a ­ n i a , w atmosferze nie rokującej t r w a ł y c h rezultatów, gdyż przy n a j ­ słuszniejszych nawet założeniach stoi n a p r z e s z k o d z i e b r a k n a l e ż y c i e przygotowanych ludzi, k t ó r z y z n a j ą c zagadnienie ludowej plastyki mogli­ b y z a ł o ż e n i a te n a l e ż y c i e r e a l i z o w a ć . B r a k l u d z i , k t ó r z y z d a w a l i b y pobie jasno sprawę, w jakim kierunku i w jakiej mierze n a l e ż y o d d z i a ł y ­ w a ć na ż y w ą jeszcze t w ó r c z o ś ć l u o d w ą , jakie s ą jej m o ż l i w o ś c i i gra­ nice w dziedzinie czerpania z dorob­ ku tradycyjnej sztuki ludowej i w ł ą c z a n i a jej w nurt w s p ó ł c z e s ­ nej k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . REINFUSS Obok tych b r a k ó w u j a w n i a j ą c y c h s i ę w p r a k t y c e ż y c i a codziennego — w y m i e n i ć m o ż n a r ó w n i e d ł u g ą lita­ nię b r a k ó w odczuwanych w dzie­ d z i n i e p r a c y n a u k o w e j . W ostatecz­ nym podsumowaniu sprowadzają się one j e d n a k do tego samego: n i e m a l u d z i n a l e ż y c i e p r z y g o t o w a n y c h do podjęcia prac badawczych w zakre­ sie l u d o w e j p l a s t y k i . W z w i ą z k u ze w s k a z a n y m i po­ w y ż e j n i e d o c i ą g n i ę c i a m i w dziedzi­ nie przygotowania k a d r p r a c o w n i ­ czych obserwuje s i ę k o l o s a l n ą roz­ b i e ż n o ś ć m i ę d z y t y m , co s i ę m ó w i , p i s z e i p r o j e k t u j e , a t y m , co w p r a k ­ tyce m o ż e z o s t a ć s e n s o w n i e z r e a l i ­ zowane. * A r t y k u ł t e n z o s t a ł n a p i s a n y po b y t n o ś c i w R u m u n i i , w k o ń c u 1955 roku, grupy pracowników nauki Zakładu Badania Plastyki Ludowej i Folkloru P I S . �I l e ż to r a z y s ł y s z y s i ę o k o n i e c z ­ j a k i e g o ś p r z e ł o m o w e g o , p i o n i e r s k i e ­ ności współpracy w y k s z t a ł c o n e g o go p o c i ą g n i ę c i a , t y l k o o z w y k ł e n a ­ p l a s t y k a z l u d o w y m a r t y s t ą , o m o ż ­ p r a w i e n i e oczywistego b ł ę d u i u s t a ­ l i w o ś c i t w ó r c z e g o w y k o r z y s t y w a n i a wienie zagadnienia sztuki ludowej dorobku tradycyjnej sztuki ludo­ w ramach s t u d i ó w uniwersyteckich w e j p r z e z z a w o d o w y c h p l a s t y k ó w . w s p o s ó b podobny, j a k to w i d z i m y Z a p o m i n a s i ę j e d n a k o t y m , ż e tak w i n n y c h k r a j a c h , gdzie p r o b l e m a ­ zwany w y k s z t a ł c o n y plastyk z r e ­ tyka z w i ą z a n a z t w ó r c z o ś c i ą ludo­ g u ł y n i e m a p o j ę c i a o s z t u c e l u d o ­ w ą k s z t a ł t u j e s i ę m n i e j w i ę c e j tak w e j , g d y ż w y k ł a d tego p r z e d m i o t u samo ] a k u nas. z o s t a ł przed k i l k u laty u s u n i ę t y z Najlepszy przykład znajdziemy p r o g r a m ó w w y ż s z y c h uczelni p l a ­ w R u m u n i i , k r a j u o bogatej i ż y ­ stycznych w Polsce. wej twórczości ludowej, która sta­ Ż ą d a s i ę od r ó ż n y c h i n s t y t u c j i n o w i t a m p o w a ż n y problem z a ­ d z i a ł a j ą c y c h w dziedzinie ludowej r ó w n o w zakresie polityki kultural­ p l a s t y k i (np. C P L i A i in.), aby z a ­ nej, j a k i ż y c i a gospodarczego. P o ­ trudniały w charakterze n a d z o r u dobnie j a k i u n a s , r ó ż n e n i e d o m a ­ f a c h o w e g o — e t n o g r a f ó w . I n s t y t u c j e g a n i a , j a k i e w tej d z i e d z i n i e d a d z ą te j e d n a k b r o n i ą s i ę p r z e c i w t e m u s i ę w c h w i l i obecnej z a u w a ż y ć , w y ­ z c a ł y c h sił, g d y ż — j a k w y k a z a ł a n i k a j ą tam z braku dostatecznie p r a k t y k a — etnograf, k t ó r y w r a ­ p r z y g o t o w a n y c h p r a c o w n i k ó w , k t ó ­ m a c h s t u d i u m h i s t o r i i k u l t u r y m a ­ r z y p o s i a d a j ą c o d p o w i e d n i zapas f a ­ t e r i a l n e j w y s ł u c h a p r z e z j e d e n se­ c h o w y c h wiadomości, potrafiliby m e s t r w y k ł a d u s z t u k i l u d o w e j , i to z a r ó w n o p o k i e r o w a ć w s p o s ó b w ł a ­ n a w e t bez k o l o k w i u m u m o ż l i w i a j ą ­ ś c i w y p r o d u k c j ą l u d o w y c h w y r o b ó w cego s p r a w d z e n i e jego w i a d o m o ś c i , a r t y s t y c z n y c h , j a k i p o s t a w i ć n a l e ­ nie m a dostatecznega z a p a s u w i e ­ ż y c i e p r o b l e m w y k o r z y s t a n i a t r a ­ dzy z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j . N i e m a d y c y j n e j l u d o w e j p l a s t y k i w d e k o ­ on o c z y w i ś c i e r ó w n i e ż przygotowa­ r a c j i w y r o b ó w p r z e m y s ł o w y c h , w n i a do p r a c y n a u k o w o - b a d a w c z e j a r t y s t y c z n y m r u c h u a m a t o r s k i m czy w tej d z i e d z i n i e . K t ó ż j ą z r e s z t ą p o ­ w p r a c a c h z a w o d o w y c h plastyków siada? Historycy sztuki? Przecież uprawiających sztukę zdobniczą. w programie ich s t u d i ó w uniwersy­ Widoczne zapotrzebowanie na f a ­ teckich zagadnienie ludowej t w ó r ­ c z o ś c i artystycznej nie jest w o g ó l e c h o w c ó w , k t ó r z y z a j ę l i b y s i ę p r a c ą w dziedzinie uwzględnione. Gdzież więc mają naukowo-badawczą w y r a s t a ć kadry p r z y s z ł y c h badaczy sztuki ludowej, b ą d ź o r g a n i z a c j ą l u ­ s z t u k i ludowej- i d z i a ł a c z y p r a c u j ą ­ dowej t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j , z n a ­ c y c h w d z i e d z i n i e o r g a n i z a c j i l u d o ­ l a z ł o w R u m u n i i dobitny w y r a z w programie s t u d i ó w na wyższych wego p r z e m y s ł u artystycznego? uczelniach plastycznych. Zapoznanie Wskutek osobliwości w k o n ­ się z n i m i b ę d z i e dla nas n i e w ą t p l i ­ s t r u k c j i p r o g r a m ó w n a u c z a n i a n a w i e k o r z y s t n e , z w ł a s z c z a ż e po do­ naszych w y ż s z y c h uczelniach p e w ­ ś w i a d c z e n i a c h k i l k u ostatnich l a t na dziedzina wiedzy — potrzebna wchodzimy znowu w stadium dys­ programo­ zarówno w p r a c y n a u k o w e j , j a k k u s j i n a temat r e f o r m i w racjonalnej organizacji w s p ó ł ­ wych. czesnego ż y c i a k u l t u r a l n e g o c z y gos­ W R u m u n i i studia z zakresu sztu­ podarczego — z n a l a z ł a s i ę p o z a n a ­ k i l u d o w e j z w i ą z a n e s ą z I n s t y t u ­ w i a s e m s t u d i ó w . M i j a j ą l a t a , co r o ­ tem S z t u k Plastycznych. J e s t to k u n o w e grupy m ł o d z i e ż y opusz­ uczelnia typu -wyższego, odpowiada­ c z a j ą n a s z e w y ż s z e uczelnie, c o r a z j ą c a n a s z e j Akademii Sztuk P l a ­ t r u d n i e j j e s t z n a l e ź ć p r a c ę ze s t u ­ s t y c z n y c h , ale o b e j m u j ą c a s z e r s z y od d i a m i s t a r a n n i e w y m i j a j ą c y m i a k ­ niej z a k r e s działania, g d y ż poza tualne potrzeby ż y c i a , a o w ł a ś c i ­ p r z y s z ł y m i artystami p l a s t y k a m i — w y m ustawieniu sprawy studiów kształcą się tam również przyszli w c i ą ż j e s z c z e n i e m y ś l i s i ę u n a s teoretycy i h i s t o r y c y s z t u k i . P o m i ­ w s p o s ó b dostatecznie r e a l n y . jając w y n i k a j ą c e z tego korzyści n a u k o w e ( k t ó r e p o l e g a j ą na t y m , ż e G d y n a I I O g ó l n o p o l s k i e j K o n ­ m ł o d z i e ż s t u d i u j ą c a z a g a d n i e n i a teo­ ferencji Naukowej w Sprawie B a ­ retyczne ma m o ż n o ś ć b e z p o ś r e d n i e g o dań nad Sztuką, która odbyła się zapoznawania się z tajnikami w a r ­ w W a r s z a w i e w r. 1956, w s k a z y w a ­ sztatu i technik artystycznych, z a ś no n a k o n i e c z n o ś ć p o c z y n i e n i a o d ­ młodzi plastycy m o g ą brać udział n o ś n y c h p o p r a w e k , z n a l a z ł o to w y ­ w życiu naukowym organizowanym raz w u c h w a l e sformułowanej w przez k o l e g ó w h i s t o r y k ó w sztuki), tonie d o s y ć m i n o r o w y m : wydaje mi się, że łączenie w r a ­ „ K o n f e r e n c j a u w a ż a za p o ż ą ­ m a c h j e d n e j u c z e l n i obu r o d z a j ó w d a n e wprowadzenie o b o w i ą z k o ­ studiowania sztuki powinno dawać w y c h w y k ł a d ó w i e g z a m i n ó w z z a ­ p o z y t y w n e r e z u l t a t y i z tego p o w o ­ k r e s u s z t u k i l u d o w e j i f o l k l o r u w du, ż e b l i s k i e s t o s u n k i k o l e ż e ń s k i e szkolnictwie u n i w e r s y t e c k i m (tzn. m i ę d z y obu g r u p a m i m ł o d z i e ż y z a ­ sztuki ludowj i folkloru — n a etno­ p o b i e g a j ą w y t w o r z e n i u s i ę atmosfe­ grafii, s z t u k i l u d o w e j — n a h i s t o r i i r y w z a j e m n e g o n i e z r o z u m i e n i a c z y sztuki, folkloru muzycznego — n a nawet w r o g o ś c i i l e k c e w a ż e n i a , jakie m u z y k o l o g i i ) i w w y ż s z y c h u c z e l ­ tak c z ę s t o o b s e r w u j e s i ę c h o ć b y u niach artystycznych ( p l a s t y c z n y c h nas m i ę d z y t v m i , k t ó r z y s z t u k ę t w o ­ i muzycznych)". rzą, a tymi, k t ó r z y ją naukowo ba­ Z u p e ł n i e , j a k gdyby uczestnikom dają. m u z e o l o g i c z n y c h , z a ś od r. 1954 — w z w i ą z k u z potrzebami życia — program w y k ł a d ó w z zakresu sztu­ ki ludowej został wydatnie rozsze­ r z o n y i d o s t o s o w a n y do n o w e j o r g a ­ nizacji s t u d i ó w n a uczelni. Obecnie w obrębie studiów artystycznych, które w Instytucie dzielą s i ę na 5 w y d z i a ł ó w (malarstwo, rzeźba, sztu­ k a d e k o r a c y j n a , scenografia i g r a ­ fika), w y k ł a d y ze s z t u k i l u d o w e j znalazły się w programie w y d z i a ł u s z t u k i d e k o r a c y j n e j . W y n i k a to ze słusznego założenia, że w ł a ś n i e ab­ s o l w e n c i tego w y d z i a ł u b ę d ą m i e l i najwięcej sposobności korzystania w swej artystycznej p r a c y z dorob­ k u tradycyjnej ludowej twórczości plastycznej, że spośród nich b ę d ą się r e k r u t o w a ł y kadry p r a c o w n i k ó w wykonujących n a d z ó r artystyczny nad p r o d u k c j ą s p ó ł d z i e l n i ludowe­ go p r z e m y s ł u a r t y s t y c z n e g o , n a d ż y ­ c i e m p l a s t y c z n y m w ś w i e t l i c a c h , do­ m a c h k u l t u r y itp. W y k ł a d y z dziedziny sztuki l u ­ dowej w w y m i a r z e d w ó c h godzin tygodniowo o d b y w a j ą s i ę w c i ą g u d w ó c h lat — na p i e r w s z y m i d r u g i m r o k u s t u d i ó w . P r ó c z w y k ł a d ó w imają t e ż s t u d e n c i z a j ę c i a p r a k t y c z n e oraz obowiązkowe zwiedzanie muzeów. I l o ś ć godzin n i e j e s t tu ś c i ś l e o k r e ś ­ lona, u s t a l a j ą w y k ł a d o w c a w e d ł u g potrzeby i w ł a s n e g o u z n a n i a . Program w y k ł a d ó w z zakresu s z t u k i l u d o w e j t a k jest s k o n s t r u o ­ wany, ż e b y studiujący plastyk m ó g ł zorientować się w ogólnym mecha­ nizmie rozwoju zjawisk z zakresu k u l t u r y l u d o w e j i p r z y s w o i ć sobie p e w n ą s u m ę wiadomości ściśle prak­ tycznych, potrzebnych mu w przy­ szłej pracy zawodowej. Na pierwszym roku studiów wy­ k ł a d a n e są w i ę c zagadnienia w s t ę p ­ ne z teorii sztuki ludowej oraz pro­ b l e m y o g ó l n e j etnografii. C h o d z i bo­ w i e m o to, a b y s z t u k a l u d o w a nie z o s t a ł a w y o b c o w a n a ze s w e g o n a t u ­ ralnego tła, k t ó r y m jest c a ł o k s z t a ł t kultury ludowej. Jako przyszłym pracownikom na niwie organizacji przemysłu ludowego w y k ł a d a się studentom pierwszego r o k u w y d z i a ­ ł u s z t u k i d e k o r a c y j n e j n i e t y l k o ge­ n e z ę i p r z e m i a n y s z t u k i l u d o w e j , ale i jej znaczenie w ś r o d o w i s k u w i e j ­ skim, zagadnienie procesu t w ó r c z e ­ go u l u d o w y c h a r t y s t ó w , r o l ę i c h w s p o ł e c z e ń s t w i e w i e j s k i m i stosunek z b i o r o w o ś c i do j e d n o s t e k t w ó r c z y c h . S ą to w s z y s t k o z a g a d n i e n i a , k t ó r e — umiejętnie przygotowane i poda­ ne — m o g ą b a r d z o p o w a ż n i e p r z y ­ c z y n i ć s i ę do w y k s z t a ł c e n i a p r z y ­ s z ł e g o organizatora ż y c i a artystycz­ nego w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m . W dalszym ciągu wykładu oma­ w i a s i ę zagadnienie s t y l u w ludo­ wej twórczości artystycznej, problem regionalnego z r ó ż n i c o w a n i a sztuki ludowej i historię sztuki ludowej ujętą działami, która ma dać studen­ towi o g ó l n y obraz dorobku a r t y ­ stycznego l u d u r u m u ń s k i e g o W a ż n i e j s z e zagadnienia porusza­ konferencji b r a k ł o odwagi n a po­ S z t u k a l u d o w a od d a w n a w c h o ­ ne w czasie w y k ł a d ó w o m a w i a n e s ą s t a w i e n i e tego s ł u s z n e g o p o s t u l a t u d z i ł a w p r o g r a m s t u d i ó w w I n s t y ­ r ó w n i e ż w c z a s i e ć w i c z e ń , n a k t ó r e w sposób bardziej s t a n o w c z y . A tucie S z t u k P l a s t y c z n y c h . P i e r w o t ­ s t u d e n c i p r z y g o t o w u j ą p i s e m n e r e ­ p r z e c i e ż nie chodzi tu o d o k o n a n i e n i e w y k ł a d a n o j ą w r a m a c h s t u d i ó w f e r a t y . 121 �G d y celem w y k ł a d ó w na pierw­ s z y m r o k u s t u d i ó w b y ł o danie s t u ­ dentowi pewnej sumy wiadomości o g ó l n y c h , n a d r u g i m r o k u m a on już pogłębić wiadomości w obrębie swej ścisłej specjalności. Na w y d z i a ­ le s z t u k i d e k o r a c y j n e j w chwili obecnej i s t n i e j e m o ż l i w o ś ć s p e c j a l i ­ zowania s i ę w kierunku tkactwa a r t y s t y c z n e g o lub c e r a m i k i . Do t y c h d w ó c h k i e r u n k ó w s t u d i ó w dostoso­ w a n y jest dalszy program wykła­ d ó w z zakresu sztuki ludowej, który w dziale c e r a m i c z n y m o b e j m u j e z a ­ gadnienia c e r a m i k i ludowej ujętej najpierw w sposób ogólny, a następ­ nie p r z e w i d u j e s z c z e g ó ł o w ą a n a l i z ę produkcji ludowej ceramiki arty­ stycznej w poszczególnych regio­ n a c h , o ś r o d k a c h czy n a w e t w a ż n i e j ­ szych pracowniach. W podobny s p o s ó b s k o n s t r u o w a ­ ny jest w y k ł a d s z c z e g ó ł o w y z z a ­ k r e s u ludowego t k a c t w a d l a s t u d e n ­ t ó w d z i a ł u tekstylnego. W c i ą g u drugiego s e m e s t r u d r u ­ giego r o k u po w y c z e r p a n i u z a g a d ­ nień specjalnych z zakresu ceramiki czy t k a c t w a , w y k ł a d o w c a p o w r a c a do zagadnień ogólnych, mówiąc 0 sposobach w y k o r z y s t y w a n i a danej d z i e d z i n y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j (a w i ę c c e r a m i k i lub t k a c t w a ) w s p ó ł d z i e l ­ niach artystycznych, w przemyśle 1 we w ł a s n e j p r a c y artystycznej. W ten s p o s ó b w c i ą g u dwóch p i e r w s z y c h lat s t u d i ó w zapoznaje się m ł o d y plastyk z c a ł o k s z t a ł t e m z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h ze s z t u k ą l u ­ d o w ą , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e ­ n i e m tej d z i e d z i n y , k t ó r a w i ą ż e s i ę z jego s p e c j a l n o ś c i ą . P r ó c z wiedzy czysto f a k t o g r a f i c z n e j i w i a d o m o ś c i historycznych, program u w z g l ę d n i a w sposób m o ż l i w i e sumienny przy­ gotowanie studenta do pracy w s p ó ł d z i e l n i , ś w i e t l i c y itp., gdzie dio zagadnień sztuki ludowej będzie m u s i a ł z n a l e ź ć w ł a ś c i w y stosunek. M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , ż e w ten s p o ­ sób wykształcony plastyk będzie umiał pokierować artystą ludowym czy c a ł y m kolektywem ludowych t w ó r c ó w , unikając wielu podstawo­ wych błędów, które popełniłby pla­ s t y k nie z o r i e n t o w a n y w z a g a d n i e ­ niach sztuki ludowej. wprowadzenie specjalizacji z zakre­ s u sztuki ludowej n a studium histo­ r i i s z t u k i . W czasie p i ę c i u l a t s t u ­ dent nie t y l k o m a t a m m o ż n o ś ć z a ­ poznania s i ę z o g ó l n ą p r o b l e m a t y k ą etnograficzną i nabycia dokładnej z n a j o m o ś c i o g ó l n e j teorii i h i s t o r i i s z t u k i . S ł u c h a on b o w i e m w y k ł a d ó w z dziedziny estetyki marksistow­ skiej, powszechnej historii sztuki, historii, s z t u k i r u m u ń s k i e j , h i s t o r i i s z t u k i d e k o r a c y j n e j itp., co w s u ­ mie d a j e mu o w ą niezbędną dla badacza sztuki ludowej w i e d z ę o g ó l ­ ną, której brak zupełnie polskim N a t r z e c i m r o k u nie m a s z t u k i l u ­ s t u d e n t o m trzeciego r o k u s t u d i u m d o w e j , s p o t y k a j ą s i ę z n i ą dopiero historii kultury materialnej. studenci c z w a r t e g o r o k u , k t ó r y j e s t pierwszym rokiem specjalizacji. P o d c z a s gdy w z a k r e s i e s z t u k i W t e d y to p r z y s z l i b a d a c z e s z t u k i l u ­ l u d o w e j p r o g r a m s t u d i ó w j e s t b a r ­ dowej z a z n a j a m i a j ą s i ę ze s z t u k ą dzo r o z b u d o w a n y i p o z w a l a n a s p e ­ p o s z c z e g ó l n y c h r e g i o n ó w , p r z y c z y m c j a l i z a c j ę w tej dziedzinie, s t u d i a k a ż d y region o m a w i a n y j e s t z p u n k ­ etnograficzne t r a k t o w a n e s ą w R u ­ tu w i d z e n i a gospodarczego, histo­ m u n i i raczej t r o c h ę marginesowo. rycznego i kulturowego. Jest to D o r. 1950 etnografia w y k ł a d a n a b y ­ w i ę c r a c z e j w y k ł a d etnografii r e ­ ła n a r u m u ń s k i c h uniwersytetach g i o n a l n e j , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d ­ j a k o p r z e d m i o t w c h o d z ą c y w s k ł a d n i e n i e m l u d o w e j p l a s t y k i . W c h w i l i s t u d i ó w geograficznych. M i ę d z y r. obecnej, ze w z g l ę d u n a b r a k i p e r s o ­ 1948 a 1950 w y k ł a d y etnografii — ze nelu w y k ł a d a j ą c e g o , program p r z e ­ w z g l ę d u na przesilenie, j a k i e n a u k a w i d u j e tu w y k ł a d w r o z m i a r a c h po ta p r z e c h o d z i ł a w z a k r e s i e i d e o l o ­ d w i e godziny t y g o d n i o w o p r z e z d w a g i c z n y m i m e t o d o l o g i c z n y m — z o s t a ­ semestry. W p r z y s z ł o ś c i j e d n a k i l o ś ć ł y z a w i e s z o n e i d o p i e r o w r. 1954 z a ­ godzin w y k a ł d ó w ze s z t u k i l u d o w e j c z ę t o z p o w r o t e m w y k ł a d a ć e t n o g r a ­ m a z o s t a ć na p i e r w s z y m r o k u s p e ­ f i ę n a u n i w e r s y t e c i e bukareszteń­ c j a l i z a c j i podniesiona do d z i e s i ę c i u s k i m , ale t y m r a z e m j a k o p r z e d m i o t tygodniowo. w c h o d z ą c y w z a k r e s s t u d i ó w histo­ D l a r o k u p i ą t e g o p r o g r a m p r z e ­ r y c z n y c h . P r o g r a m , oparty n a w z o ­ w i d u j e na razie d o k o ń c z e n i e części r a c h radzieckich, jest na razie r e a ­ wykładów z etnografii regionalnej lizowany n a p i e r w s z y m r o k u stu­ z r o k u poprzedniego, a n a s t ę p n i e d i ó w h i s t o r y c z n y c h . O b e j m u j e on, szereg z a g a d n i e ń a k t u a l n y c h u m o ­ p r ó c z z a g a d n i e ń o g ó l n y c h i w p r o w a ­ żliwiających przyszłemu historyko­ dzających, przegląd ludowych k u l ­ w i s z t u k i l u d o w e j p r a c ę w d z i e d z i ­ tur ś w i a t a . W d a l s z y m toku s t u d i ó w uwzględ­ nie o r g a n i z a c j i w s p ó ł c z e s n e g o ż y c i a h i s t o r y c z n y c h etnografia ostatnich kulturalnego i artystycznego. Nale­ niona b ę d z i e na trzech ż ą tu п р . : z a g a d n i e n i e Centralnego latach p o ś w i ę c o n y c h specjalizacji, i D o m u T w ó r c z o ś c i A m a t o r s k i e j i m o ­ to w y ł ą c z n i e w dziedzinie h i s t o r i i ż l i w o ś c i organizowania przez tę i n ­ s t a r o ż y t n e j . W e d ł u g planu n a trze­ stytucję ludowej twórczości p l a ­ cim i c z w a r t y m roku w y k ł a d a n a m a stycznej; zagadnienie s p ó ł d z i e l n i b y ć etnografia r u m u ń s k a i r a d z i e c ­ t w ó r c z y c h w y k o n u j ą c y c h p r z e d m i o ­ k a , a n a p i ą t y m h i s t o r i a etnografii ty szituki l u d o w e j ; p r o b l e m stoso­ j a k o n a u k i . W ramach w y k ł a d ó w obowiązu­ j ą c y c h w s z y s t k i c h s t u d e n t ó w teorii i historii sztuki, t r w a j ą c y c h przez d w a l a t a po d w i e godziny t y g o d n i o ­ wo, s t u d e n t z a p o z n a j e s i ę w c i ą g u pierwszego roku z teorią sztuki w u k ł a d z i e p o d o b n y m do tego, k t ó r y omówiliśmy w związku z wydzia­ ł e m s z t u k i d e k o r a c y j n e j , ale odpo­ wiednio rozszerzonym. W drugim zaś r o k u s ł u c h a historii sztuki ludo­ wej w układzie rzeczowym, w y k ł a ­ danej j e d n a k w p o w i ą z a n i u z c a ł o ­ k s z t a ł t e m kultury ludowej. w a n i a sztuki ludowej w dekoracji wyrobów przemysłowych; rozwój sztuki ludowej w w a r u n k a c h wsi skolekty wizowanej. Osobne zagad­ nienie stanowi s p r a w a w y k o r z y s t y ­ w a n i a tradycyjnej' sztuki ludowej R ó w n o l e g l e z k s z t a ł c e n i e m a r t y ­ jako ź r ó d ł a inspiracji dla sztuki w y ­ s t ó w p l a s t y k ó w o d b y w a j ą się w I n ­ kształconej, zwłaszcza dekoracyjnej, stytucie S z t u k P l a s t y c z n y c h s t u d i a a w k o ń c u — z a g a d n i e n i e r o z w o j u z zakresu teorii i historii sztuki i organizacji ludowej t w ó r c z o ś c i a r ­ przeznaczone dla p r z y s z ł y c h bada­ tystycznej w krajach demokracji czy, p r a c o w n i k ó w m u z e a l n y c h , k r y ­ l u d o w e j . Studium kończy seria t y k ó w , r e c e n z e n t ó w itp. W p r o g r a ­ e g z a m i n ó w oraz p r a c a d y p l o m o w a mie tych s t u d i ó w t r w a j ą c y c h lat 5 z zakresu sztuki ludowej. nie tylko n a l e ż y c i e uwzględniono Jak widzimy z powyższego zary­ p r o b l e m s z t u k i l u d o w e j , ale n a w e t program studiów nastawiony m o ż l i w o ś ć s p e c j a l i z o w a n i a s i ę w tej su, dziedzinie n a r ó w n i ze s p e c j a l i z a c j ą j e s t n a p r o d u k c j ę k a d r n a u k o w y c h w zakresie sztuki ś r e d n i o w i e c z n e j , silnie z w i ą z a n y c h z w a r u n k a m i ż y ­ n o w o ż y t n e j czy i n n e j . S z t u k a l u d o ­ c i a w s p ó ł c z e s n e g o . Z z a t r u d n i e n i e m w a w programie s t u d i ó w w dziedzi­ tych ludzi nigdy nie b ę d z i e k ł o p o t u . nie teorii i h i s t o r i i s z t u k i p o j a w i a C z ę ś ć i c h b o w i e m p o c h ł o n ą p l a c ó w ­ naukowo-badawcze, większość s i ę d w a razy. C y k l pierwszy obej­ ki m u j e d w a p i e r w s z e l a t a s t u d i ó w i z a ś z n a j d z i e pole do owocnego d z i a ­ w organizacji spółdzielczej obowiązuje wszystkich studentów łania bez w z g l ę d u n a i c h p r z y s z ł ą s p e c j a ­ i i n s t y t u c j a c h k u l t u r a l n y c h , k t ó r e l i z a c j ę ; c y k l u drugiego s ł u c h a j ą n a j u ż d z i ś c z e k a j ą n a n i c h z o t w a r t y ­ c z w a r t y m i p i ą t y m r o k u w y ł ą c z n i e mi r ę k o m a . cl studenci, k t ó r z y zagadnienie wybrali jako s w ą specjalizację. 122 R e a l n i e b i o r ą c , obecnie e t n o g r a ­ fia w y k ł a d a n a jest w y ł ą c z n i e w r a ­ m a c h pierwszego r o k u s t u d i ó w h i ­ storycznych, przy czym program p r z e w i d u j e n a s e m e s t r 36 godzin w y k ł a d ó w i 20 godzin k o n s u l t a c j i . S t u d e n c i po w y s ł u c h a n i u w y k ł a d ó w z etnografii o b o w i ą z a n i s ą odbyć p r a k t y k ę w zakresie b a d a ń tereno­ wych. Zarówno Instytut Sztuk Pla­ s t y c z n y c h , gdzie k s z t a ł c ą s i ę b a d a ­ cze s z t u k i l u d o w e j , j a k i k a t e d r a etnografii p r z y w y d z i a l e h i s t o r y c z ­ n y m uniwersytetu ograniczają s w ą d z i a ł a l n o ś ć w y ł ą c z n i e do p r a c c z y ­ sto dydaktycznych. Własnej akcji naukowo-badawczej nie prowadzą. O d tego b o w i e m s ą o d p o w i e d n i e placówki Rumuńskiej Akademii Nauk. W dziedzinie s z t u k i l u d o w e j p r a ­ ce badawcze organizuje Instytut Sztuki przy Akademii Nauk, który dizeli s i ę na 5 s e k c j i : s z t u k i ś r e d ­ niowiecznej, nowożytnej i współ­ to Niewątpliwie korzystną s t r o n ą czesnej, teatru, m u z y k i oraz s z t u k i r u m u ń s k i e g o programu s t u d i ó w jest ludowej. S e k c j a sztuki ludowej or- �ganizuje badania terenowe p o s ł u g u ­ j ą c s i ę p r a c o w n i k a m i w ł a s n y m i (7 osób), siłami n a u k o w y m i zatrudnio­ nymi w muzeach etnograficznych i sztuki ludowej oraz młodzieżą uniwersytecką odbywającą w tej formie oobwiązkową p r a k t y k ę (za k t ó r ą studenci o t r z y m u j ą w y ł ą c z n i e diety i z w r o t kosztów podróży). G r u p y terenowe są zazwyczaj nie­ wielkie (2—8 osób), dokumentacji fotograficznej dokonują poszczegól­ ni badacze, do w i ę k s z y c h grup do­ dawany bywa rysownik. M a t e r i a ł notatkowy i i l u s t r a c y j ­ ny zebrany przez badacza trakto­ w a n y jest j a k o jego osobista w ł a s ­ n o ś ć , k t ó r e j nie p r z e k a z u j e on do archiwum Instytutu. Swoje zobo­ w i ą z a n i a wobec Instytutu w y p e ł n i a pracownik składając gotową pracę, która z a w i e r a ć ma p e ł n e wyniki przeprowadzonych badań i jest przedmiotem licznych d y s k u s j i i po­ p r a w e k , z a n i m zostanie zaakcepto­ w a n a d o d r u k u . W ten s p o s ó b w a r c h i w u m I n s t y t u t u pozostaje p r a c a , ale w z a s a d z i e bez j a k i e j k o l w i e k do­ kumentacji, k t ó r ą zatrzymuje u sie­ bie autor. Tematyka badań sekcji sztuki ludowej koncentruje s i ę g ł ó w n i e na zagadnieniach architektury, stroju i c e r a m i k i l u d o w e j . W tej c h w i l i o k o ł o 40 p r a c , g ł ó w n i e z t y c h d z i e ­ dzin, oczekuje na m o ż l i w o ś ć d r u k u . Prace publikowane są w w y c h o d z ą ­ c y m od 1954 r. k w a r t a l n i k u I n s t y t u ­ tu pt. „ S t u d i i si c e r c e t a r i de istoria artei" („Studia 1 badania z historii sztuki"), w k t ó r y m p r o w a d z o n e s ą stałe działy, odpowiadające pięciu w y ż e j wymienionym sekcjom. B r a k specjalnego czasopisma p o ś w i ę c o n e ­ go sztuce l u d o w e j p o w o d u j e z n a c z ­ ne t r u d n o ś c i w p u b l i k a c j i p r a c z te­ go z a k r e s u . N i e r o z ł a d o w u j e ich r ó w n i e ż czasopismo „ A r t a Plastica" w y d a w a n e przez R u m u ń s k i Z w i ą ­ zek P l a s t y k ó w , gdzie od c z a s u do czasu z n a l e ź ć można artykuł po­ ś w i ę c o n y problemom sztuki ludo­ wej. Muzea — z a r ó w n o centralne, j a k prowincjonalne — nie posiada­ ją ż a d n y c h w ł a s n y c h wydawnictw o charakterze naukowym. Z książek p o ś w i ę c o n y c h sztuce l u d o w e j — w okresie powojennego d z i e s i ę c i o l e c i a w y s z ł a tylko jedna. Jest n i ą d r u k o ­ w a n e w r. 1955, p i ę k n i e i l u s t r o w a n e popularno-naukowe opracowanie s z t u k i l u d o w e j ( „ D i e V o l k s k u n s t in R u m a n i e n " ) w y d a n e przez R u m u ń ­ ski Instytut W s p ó ł p r a c y K u l t u r a l ­ nej z Z a g r a n i c ą w j ę z y k a c h r o s y j ­ skim, niemieckim, francuskim i a n ­ gielskim. naukowej w bibliotekach. P r a c o w ­ nik naukowy p i s z ą c y s w ą p r a c ę w godzinach urzędowych zachowuje w s z e l k i e p r a w a do h o n o r a r i u m a u ­ torskiego. G d y w c z a s i e d e b a t y b u ­ d ż e t o w e j ktoś zwrócił u w a g ę , że w ten s p o s ó b p r a c o w n i k z a ten sam czas o t r z y m u j e d w a w y n a g r o d z e n i a , w z i ę l i p r a c o w n i k ó w n a u k i w obro­ nę... skarbowcy i prawnicy, t ł u m a ­ c z ą c , ż e p r a c y n a u k o w e j nie m i e r z y się ilością przesiedzianych godzin, ż e p r a c a n a u k o w a z a w i e r a w sobie specjalny w k ł a d twórczy, k t ó r y r ó ż ­ n i j ą od k a ż d e j i n n e j p r a c y u r z ę d n i ­ czej, i z a ten w ł a ś n i e w k ł a d n a l e ż y się pracownikowi dodatkowa z a p ł a ­ ta. W o b e c t a k i e j s y t u a c j i p r a c o w n i k n a u k o w y w R u m u n i i pisze s w e p r a ­ ce w r a m a c h z a j ę ć s ł u ż b o w y c h , nie r e z y g n u j ą c , j a k s i ę to u nas z w y k l e z d a r z a , z w o l n y c h godzin wypo­ czynku. Podobnie przedstawia się w c h w i ­ li obecnej z a g a d n i e n i e p r a c y n a u k o ­ w e j n a polu b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h . T u również cała działalność naukowo-organizacyjna koncentruje się w sekcji etnograficznej Akademii N a u k , k t ó r a o r g a n i z u j e b a d a n i a te­ renowe o p i e r a j ą c s i ę na etnografach zatrudnionych w muzealnictwie — z a r ó w n o w stolicy, j a k ii n a p r o w i n ­ c j i — oraz n a m ł o d z i e ż y u n i w e r s y ­ teckiej o b o w i ą z a n e j do odbywania praktyk w zakresie b a d a ń etnogra­ f i c z n y c h . P r a c e te t r a k t o w a n e s ą w sposób kompleksowy. W s k ł a d wie­ loosobowych ekip w c h o d z ą specjali­ Ścisły podział kompetencji w z a ­ ś c i z r ó ż n y c h d z i e d z i n , m. in. a n t r o ­ k r e s i e dzialalnościi dydaktycznej pologowie, archeologowie, h i s t o r y c y , i b a d a w c z e j , p r o s t a i m a ł o s k o m p l i ­ l i n g w i ś c i . B a d a n i a prowadzone są kowana organizacja p o s z c z e g ó l n y c h w terenie m a ł y m i g r u p a m i , m a t e r i a ł n a u k o w y c h placówek pozwoliłyby z a ś po p r z e p i s a n i u n a czysto j e s t w R u m u n i i z a r ó w n o na p r e c y z y j n e gromadzony w a r c h i w u m s e k c j i et­ planowanie prac badawczych, j a k n o g r a f i c z n e j , s k ą d w y p o ż y c z a s i ę go i n a dostatecznie s p r ę ż y s t ą r e a l i z a ­ do w y k o r z y s t a n i a . cję tych p l a n ó w . Na przeszkodzie stoi j e d n a k w tej c h w i l i z n a c z n y W c h w i l i obecnej p r o b l e m a t y k a n i e d o b ó r k a d r , k t ó r y p o w o d u j e , ż e b a d a w c z a s e k c j i etnograficznej k o n ­ w r ó ż n y c h p l a c ó w k a c h n a u k o w y c h centruje s i ę na zagadnieniu zagro­ spotykamy c z ę s t o tych s a m y c h ludzi, dy jako jednostki gospodarczej co o c z y w i ś c i e — n a w e t p r z y n a j b a r ­ i kulturalnej, zagadnieniu p a s t e r - dziej o f i a r n y m w y s i ł k u z i c h s t r o ­ twa, zwłaszcza w y s o k o g ó r s k i e g o , ny — nie m o ż e p r z y c z y n i a ć s i ę do oraz z a g a d n i e n i a c h etnograficznych. p e ł n e g o wykorzystania możliwości P r a c e , j a k i e n a p ł y w a j ą w z w i ą z k u w i ą ż ą c y c h s i ę z tzw. „ e t a t e m n a u k o z przeprowadzanymi b a d a n i a m i , k o w y m " . N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , ż e mają najczęściej c h a r a k t e r r e g i o ­ za l a t p a r ę , gdy z a c z n ą n a p ł y w a ć nalnych opracowań monograficz­ nowi pracownicy, zwłaszcza wy­ n y c h . N i e d a w n o , g d y ż dopiero od r. k s z t a ł c e n i w e d ł u g p r o g r a m u o b o w i ą ­ 1954, p o d j ę t a p r a c a n i e d a ł a j e s z c z e z u j ą c e g o w I n s t y t u c i e S z t u k P l a ­ d o t y c h c z a s w y n i k ó w w postaci d r u ­ s t y c z n y c h — r o z m a c h , z j a k i m d z i ś kowanych publikacji. r o z w i j a j ą s i ę w R u m u n i i badania w sztuki ludowej, znajdzie O g ó l n e w a r u n k i , jakie instytucje zakresie n a u k o w e w R u m u n i i s t w a r z a j ą d l a dostatecznie m o c n ą p o d s t a w ę , k t ó r a s w y c h p r a c o w n i k ó w , s ą dobre, a p r z y c z y n i s i ę do p r z e ł a m a n i a p e w ­ dziś m o ż e n a w e t bardzo dobre. L u d z i z a ­ nego i m p a s u , w y s t ę p u j ą c e g o trudnionych na p o s z c z e g ó l n y c h p l a ­ w R u m u n i i na odcinku publikacji. c ó w k a c h jest na ogół w i ę c e j niż A w ó w c z a s praca naukowa w inte­ u nas, co d a j e m o ż n o ś ć w i ę k s z e j r e s u j ą c y m nas z a k r e s i e potoczy s i ę specjalizacji, s ą oni lepiej n i ż u nas w p e ł n y m tempie n a p r z ó d , p r z y n o ­ w y n a g r a d z a n i i m a j ą tak p r z e w i ­ s z ą c w r e z u l t a c i e s y n t e t y c z n e o p r a ­ dziany czas pracy, ż e pozwala on cowanie jednej z n a j c i e k a w s z y c h na na prowadzenie osobistej p r a c y terenie E u r o p y k u l t u r l u d o w y c h . ( 1 123 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4e51eb35a1a4f58482cd5e32548ee8d.pdf 41b06d434a19c0482474184355c9f700 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4084 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource twórcy ludowi Błaszczyk, Feliks - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3814 Title A name given to the resource Wspomnienie o rzeźbiarzu kujawskm Feliksie Błaszczyku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2; s.135-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Znamierowska-Prüfferowa, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Chrystus Frasobliwy. Rzeźba wana. Wyk. Feliks Błaszczyk rodowe w Poznaniu, nr inw. w drzewie polichromo­ w 1947 r. Muzeum Na­ E 89. Fot. Jan Swiderski. WSPOMNIENIE O RZEŹBIARZU KUJAWSKIM FELIKSIE BŁASZCZYKU D n i a 26 g r u d n a 1955 r. po d ł u g i e j s p o ł e c z n e m u o z m i e n i o n y m c h a r a k ­ ne z a w o d y — b u d o w a ł c h a t y , w y ­ chorobie z m a r ł w N i e s z a w i e 86-let- terze, b o w i e m r z e ź b y jego z a k u p y ­ r a b i a ł s p r z ę t y d r e w n i a n e , b y ł p i ­ ni r z e ź b i a r z l u d o w y F e l i k s B ł a s z ­ w a ł y m u z e a , w y s t a w y , a ostatnio w o w a r e m , lecz n a j b a r d z i e j k o c h a ł s w ą p r a c ę r z e ź b i a r s k ą . Jego tzw. czyk, szeroko znany n a K u j a w a c h t a k ż e C P L i A . jako t w ó r c a rzeźb w wielu kaplicz­ Rzeźbiarz .ten był typowym „osóbki" — rzeźby kultowe — w kach p r z y d r o ż n y c h , m. in. s ł y n n e j przedstawicielem minionej epoki, swej s u r o w e j formie p e ł n e są p r o ­ M a t k i B o s k i e j S k ę p s k i e j *. B ł a s z ­ t k w i ł on w z n a c z n y m s t o p n i u w stoty i e k s p r e s j i . T r u d n o m u b y ł o c z y k n a l e ż a ł do a r t y s t ó w l u d o w y c h , k r ę g u przeszłości i w ludowym którzy w powojennych latach dużo światopoglądzie magicznym. W cią­ * Zofo. a r t y k u ł w P o l s k i e j S z t u c e tworzyli dzięki z a p o t r z e b o w a n i u gu d ł u g i e g o ż y c i a w y k o n y w a ł r ó ż ­ L u d o w e j , 1949, n r 11—12. 136 1 �przejść na inną t e m a t y k ę : t w o r z y ł t r a d y c y j n e „ ś w i ą t k i ludowe", w i e l e postaci Matki Boskiej, Chrystusa, ś w . Antoniego, Św. J ó z e f a — r z e ź ­ ba ś w i e c k a b y ł a m u w y r a ź n i e obca. Feliks Błaszczyk był człowiekiem o rzadkich wartościach moralnych. G ł ę b o k o w i e r z ą c y — m i a ł poczucie sprawiedliwości i wielką życzliwość d l a l u d z i , k t ó r ą o c e n i a ł a nie t y l k o jego l i c z n a r o d z i n a , lecz w s z y s c y 136 \ przyjaciele i cała Nieszawa, w k t ó ­ r e j b y ł b a r d z o z n a n y . C e c h o w a ł a go o g r o m n a prostota, r z a d k a pogoda d u c h a i p o c z u c i e h u m o r u , co mu też z j e d n y w a ł o ż y c z l i w y c h . Wielką radością i dumą napeł­ n i a ł a go ś w i a d o m o ś ć , iż j e s t w P o l ­ sce c e n i o n y i w y r ó ż n i a n y . Odczuł to s z c z e g ó l n i e n a Z j e ź d z i e Twór­ ców Ludowych woj. bydgoskiego d n i a 12 g r u d n i a 1954 r. w Byd­ goszczy, gdy z e t k n ą ł s i ę z l i c z n y m i a r t y s t a m i l u d o w y m i i ze s z c z e r ą s y m p a t i ą z ich strony. Cieszył się powszechnym sza­ cunkiem. N a pogrzebie z p r a w d z i ­ w y m ż a l e m ż e g n a l i go d e l e g a c i M u ­ zeum i t o r u ń s k i e g o Oddziału P o l ­ skiego T o w a r z y s t w a L u d o z n a w c z e ­ go. Maria Znamierowska-Priifferowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da3c0cd5fff150af57321108bfe7452b.pdf 74d22eb3326e302473f36d714fce6a17 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3771 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource pożywienie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3540 Title A name given to the resource Doroczne pieczywo obrzędowe północno-wschodniej Polski/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1, s. 3-23 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki DOROCZNE PIECZYWO O B R Z Ę D O W E P Ó Ł N O C N O - W S C H O D N I E J POLSKI W obrzędowości świąt kościelnych związek l i t u r g i i i zwyczajów wywodzących się z p i e r w o t n y c h wierzeń ludowych jest najczęściej bardzo ścisły. Zwyczaje ludowe, pozbawione na przestrzeni wieków swych oryginalnych treści, w uroczystościach kościelnych pełnią rolę jednej z licznych f o r m — swoiście w p r a w ­ dzie pojętego — k u l t u świętych, czy też, rzadziej — samej istoty Boga. Zdarza się jednak, że związek między t y m i d w i e m a różnymi pod względem pocho­ dzenia w a r s t w a m i obrzędowymi jest p r a w i e l u b z u ­ pełnie luźny. O t a k i m właśnie związku imożna mówić w wypadku pieczenia tradycyjnych, ludowych ciast obrzędowych n a święta kościelne, szczególnie zaś ciast o formie figuralnej łub symfooliczno-wyobrażeniowej, które jeszcze do niedawna służyły zabiegom magicznym, n i e mieszczącym się w kręgu spraw bliskich kościołowi. Na terenie północno-wschodniej Polski ślady tego rodzaju pieczywa zachowały się w obrzędowości świąt: Nowego Roku, Trzech Króli i Zwiastowania N.M.P. W niektórych częściach południowo-wschod­ niego Podlasia na dzień 25 marca (Zwiastowanie N.M.P., prawosł. Błachowieszczynie) pieczono t z w . „busłowe łapy" (nazwa białoruska) łub „bocianie łapy". Na W a r m i i , Mazurach oraz n a terenie k u r p i o w ­ skiej Puszczy Zielonej n a N o w y R o k l u b (rzadziej) na Trzech Króli wypiekano t z w . „nowolatka" l u b „nowe l a t k a " (por. mapkę). Obrzędowe pieczywo noworoczne i na Trzech Króli oraz w y p i e k i n a Zwiastowanie N.M.P. — sta­ nowią główny przedmiot niniejszego opracowania. Obejmuje ono również pokrewne f o r m y tradycyjnych ciast, które występowały l u b jeszcze występują n a omawianym terenie. 0 pieczywie obrzędowym z terenów północnowschodniej Polski (Augustowskie, Podlasie, Warmia, Mazury oraz Kurpiowszczyzna) znajdują się w l i t e ­ raturze przedmiotu nieliczne ogólne w z m i a n k i . O d ­ noszą się one najczęściej d o obrzędowych chlebów weselnych. Jeżeli chodzi o omawiane rodzaje pieczy- I I . 1. Pieczywo „nowe latko", wyobra­ żenie krowy, ciasto żytnie pytlowe, wys. 8 cm. Wyk. w 1957 r. M. Baldyga, ur. 1885 r., w. Wach, pow. Ostro­ łęka. wa, t o piśmienne informacje istnieją wyłącznie n a temat noworocznych wypieków z Mazur i Kurpiów. Natrafia się n a n i e głównie w pracach Kolberga, Hoflera, Toeppena, Schnippela, Chętnika i Stelma­ chowskiej . W t e j sytuacji podstawą materiałową opracowania stały się w y n i k i badań terenowych . l 2 PIECZYWO N A N O W Y R O K I TRZECH KRÓLI, TEMATYKA I SYMBOLIKA POSZCZEGÓLNYCH F I G U R O R A Z I C H F U N K C J A OBRZĘDOWA Tematyka wypieków w poszczególnych rejonach badanego obszaru była mniej l u b bardziej złożona, nie zawsze jednoznaczna. Ulegała ona p e w n y m zmia­ nom w miarę zaniku samego* zwyczaju pieczenia ciast. To wszystko bardzo u t r u d n i a podanie wyczer­ pujących i n f o r m a c j i o zakresie tematycznym i zna­ czeniowym f o r m tego pieczywa. Można powiedzieć bez żadnych zastrzeżeń, że w każdym w y p a d k u p o ­ szczególne w y p i e k i przedstawiały l u b symbolizowały to, co istniało realnie w życiu Wsi i miało kiedyś j a k najbardziej określone, najczęściej materialne zna­ czenie. Por. O. Kolberg, Lud, Mazowsze, I V , 1880, szawa 1913, s. 136; tenże, Pożywienie Kurpiów, War­ s. 242; M . Höfler, Neujahrsgebäcke, Zeitschrift für szawa 1936, s. 56; B. Stelmachowska, Rok obrzędowy österreichische Volkskunde, I X , 1903, s. 185—205; na Pomorzu, Toruń 1933, s. 74, 208. M. Toeppen, Aberglauben aus Masuren, Gdańsk Badania terenowe objęły ogółem 70 w s i n a 1867, s. 68—71; E. Schnippe!, Ausgewählte Kapitel terenie Kurpiowszczyzny, Mazur, W a r m i i i Podlasia. zur Volkskunde von Ost- u. Westpreussen, Beiträge Prowadziłem j e w latach 1955—1957, w ramach stałej zu einer vergleichenden Volkskunde, Gdańsk 1921, pracy w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w War­ s. 28—83; A . Chętnik, Puszcza Kurpiowska, W a r szawie. 1 2 �„Nowe l a t k a " — tak kurpiowskie, mazurskie, j a k i warmińskie — przedstawiały zwierzęta hodowane w gospodarstwie. Najczęściej były to wyobrażenia krów, wołów, byków i cieląt ( i l . 1, 2, 5), koni, źrebiąt (il. 3, 4, 6, 7, 9, 13), rzadziej baranów, owiec i jag­ niąt ( i l . 10, 11, 12). Dosyć często występowały f i g u r y ptaków ( i l . 14, 17, 19, 22), j a k o ogólne wyobrażenie drobiu, gęsi, kaczek i k u r . Zupełnie wyjątkowo i t y l ­ ko na terenie Mazur zdarzało się przedstawienie świni (il. 15. 16). Wreszcie na Kurpiowszczyźnie popularna była figura przedstawiająca psa — stróża trzody, pomocnika pasterza (il. 11). 3 Zarówno n a terenie kurpiowskiej Puszczy Zielo­ nej, j a k i poza jej obrębem wypiekano przedstawie­ nia najbardziej znanych, bliskich zwierząt leśnych, Na podstawie wiadomości uzyskanych od infor­ matorów oraz własnej obserwacji udaje się ustalić następujące proporcje ilości poszczególnych figur wypiekanych n a święta przez jedną rodzinę: figur wyobrażających bydło — od 5 do 10, konie — od 3 do 6, drób — o d 1 do 5. 3 4 które nie wyginęły i nie należały do szkodników. Były to jelenie ( i l . 25, 26), sarny i kozły ( i l . 27, 30), zające ( i l . 28) i wiewiórki ( i l . 2 9 ) . N a Mazurach sporadycznie zdarzało się wyobrażenie węża oraz r y b y ( i l . 8). Wszystkie rodzaje f i g u r nazywano „nowymi l a t ­ k a m i " . Na K u r p i a c h używano niekiedy nazwy „stwo­ rzenia" l u b „stworzonka". Miały one również nazwy własne. Były więc „byśki", „cielocki", „kunie", „kun i k i " , „barony", „owce", „jegnioki", „kokosze", „guns k i " , „lelenie", „jelunki", „jeglacki", „kozy" i „zajunce". W k i l k u miejscach n a Kurpiowszczyźnie nazwy najbardziej popularnych t a m „byśków" i „kóz" uży­ wano jako określenia ogólne d l a wszystkich w y ­ pieków . 4 5 Na występowanie figury wyobrażającej wie­ wiórkę natrafiłem t y l k o w 4 wsiach: w Przystani i Wachu, pow. Ostrołęka, oraz w Idzbarku, pow. Ostróda, i Rudka, pow. Szczytno. Dotyczy w s i Tatary, Golanka, Kadzidło, St. Myszyniec, Charciabałda, Biełusny Lasek i Zdunek, pow. Ostrołęka. 4 5 �Pieczywo „nowe latko": II. 2. Wyobra­ żenie krowy, ciasto żytnie razowe, wys. 7,5 cm. Wyk. w 1957 r. W. Deptu­ ła, ur. 1922 r., w. Dęby, paw. Ostro­ łęka. II. 3. Wyobrażenie konia, ciasto żytnie pytlowe, wys. 7,5 cm. Wyk. w 1955 r. Wł. Kolimas, ur. ok. 1890 r., w. Wach, pow. Ostrołęka. II. 4. Wyobra­ żenie konia, ciasto żytnie pytlowe, wys. 9 cm. Wyk. w 1953 r. W. Olender, ur. 1898 r., w. Charciabałda, pow. Ostrołęka, 11. 5. Wyobrażenie cielaka, ciasto pszen­ ne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1956 r. A. Czastrzau, ur. 1872 r., w. Idzbark, pow. Ostróda. II. 6. Wyobrażenie źrebięcia, ciasto pszenne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1956 r. A. Francek, ur. 1875 r., w. Idzbark. II. 7. Wyobrażenie konia, cia­ sto pszenne, wys. 6 cm. Wyk. w 1957 r. M. Laszig, ur. 1874 r., w. Probark, pow. Mrągowo. Nazwa „nowe l a t k o " bezpośrednio dotyczyła j e d ­ nak tylko jednego określonego t y p u pieczywa. Był to albo krążek, n a którym znajdowały się przedsta­ wienia drobiu, gęsi, kaczek, k u r ( i i . 19) , albo też kilka, a czasami nawet kilkanaście wyobrażeń roz­ maitych zwierząt (np. krów, k o n i , baranów, jeleni, zajęcy, k u r , gąsek i psów), niekiedy razem z postacią pasterza, umieszczonych n a okręgu i w środku t a ­ kiego samego j a k poprzednio krążka (11, 20—23) . Wydaje się, że występujący w obydwu odmianach tej figury krążek nie stanowił jedynie elementu kon­ strukcyjnego — w celu połączenia obok siebie roz­ maitych figurek, lecz również miał znaczenie jako dawny symbol kręgu magicznego. Według wierzeń ludowych, krąg magiczny zabezpiecza przed wszelkim złem to, co zostanie wprowadzone w jego obręb . W obrębie krążka „nowego l a t k a " znajdowały się prawdopodobnie symbole życia i płodności — p t a k i Występowanie tej odmiany „nowego l a t k a " za­ notowałem w e wsiach: Charciabałda, Wach, Szwędrowy Most, Tatary, pow. Ostrołęka, Łączki, Serafin, pow. Kolno oraz n a Mazurach w Probarku, pow. Mrągowo. Por. Wł. Kolago, Konkurs na wnętrze chaty kurpiowskiej, „Polska Sztuka Ludowa", 1949, nr 5, s. 158 (ryc. 3). Odmiana powszechnie znana na K u r p i a c h . Na Mazurach stwierdzono j e j występowanie w e wsiach: Pogubię. Wiartel, Szczechy Wielkie, pow. Pisz, Piasutno, Budka, pow. Szczytno, i w Probarku, pow. Mrągowo. Znana również we wsi Kaimbonro, pow. Olsztyn, na W a r m i i . Por. K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. I I , z. 1, ,Kraków 1934. Por. S. Poniatowski, Etnografia Polski, „Wiedza o Polsce", t. I I I , s. 292—294; K. Moszyński, op. cit. s. 543, 547—548, 556—557, 561, 570—574. 6 7 8 7 8 9 8 9 �lub na pewno bardziej konkretne i aktualne symbole płodności drobiu, zwierząt domowych, względnie n a ­ wet leśnych. Tematy poszczególnych f o r m „nowego l a t k a " łą­ czą to pieczywo z hodowlą, w p e w n y m stopniu rów- nież z łowiectwem, względnie t y l k o zainteresowaniem niektórymi zwierzętami leśnymi, oraz na Mazurach — z rybołówstwem. Nie spotyka się natomiast tematów związanych z i n n y m i , równie ważnymi dziedzinami gospodarki, j a k rolnictwo czy pszczelarstwo . W y - W obecnym stanie badań n a d noworocznym pieczywem obrzędowym trudno jest wytłumaczyć przyczyny, d l a których poszczególne jego f o r m y t a k ściśle, a niekiedy wyłącznie wiążą się ze sprawami hodowli. Być może miało n a to wpływ przypadające na okres zimy wzmożenie zainteresowania t y m i spra- 10 • S I0 �Pieczywo „nowe latko": U. 8. Wyobrażenie węża — dł. 4 cm i ryby — dł. 7 cm. ciasto pszenne. Wyk. w 1956 r. A. Czastrzau, ur. 1872 r., w. Idzbark, pow. Ostróda. II. 9. Wyobrażenie jeźdźca na koniu, ciasto żytnie razowe, wys. 11 cm. Wyk. w 1956 r. przez zięcia M. Deptuły z Dę­ bów, pow. Ostrołęka. II. 10. Wyobrażenie barana, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, wys. 5 cm. Wyk. w 1957 r. M. Bałdyga, ur. ok. 1885 r., w. Wach, pow. Ostrołęka. II. 11. Ciasto pszenno-żytnie pytlowe: 1 — wyobrażenie psa, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1957 r. W. Jermacz, ur. ok. 1925 r., w. Kozioł, pow. Kolno. 2 —' wyobrażenie barana. Wyk. w 1958 r. M. Ko­ nopka, w. Tatary, pow. Ostrołęka. II. 12. Wyobrażenie ba­ rana, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, wys. 6 cm. Wyk. w 1956 r. R. Forbiś. ur. 1886 r., w. Oborczyska. pow. Przasnysz. II. 13. Wyobrażenie jeźdźca na koniu: 1 (z prawej) — pieczywo „kozy prostyńskie". ciasto pszenne. Wyk. w 1958 r., Fr. Brzezińska, ur. 1894 r., Ostrów Ma­ zowiecka. 2 (z lewej) — pieczywo „nowe latko", ciasto żytnie razowe, wys. 10 cm. Wyk. M. Deptuła, w. Dęby. pow. Ostro­ łęka. stępujące sporadycznie n a terenie Mazur wyobrażenie jabłoni, tzw. „jabłonka" ( i l . 18), stanowi jedyny przy­ kład powiązania pieczywa nie z życiem zwierząt, lecz z wegetacją, i t o raczej t y l k o drzew owocowych . Odrębną grupę stanowią tematy łączące się z ży­ ciem rodzinnym. Należą do nich występujące poza granicami kurpiowskiej Puszczy Zielonej wypiekiwyobrażenia: postaci mężczyzny — nazwa gwarowa „kawaler", kobiety — n.g. „panna", dziecka w be­ ciku — n.g. „dzieciok", „lalka", pierścionków ślub­ nych —• n.g. „pierścionek", wszystkie symbolizujące ożenek, następnie wyobrażenia monet, j a k o symbole powodzenia w życiu, wreszcie przedstawienia trupiej głowy, krzyża, drabiny — oznaczające śmierć (il. 31) . W wierzeniach ludowych zarówno Nowy Rok j a k i dzień Trzech K r ó l i uznane były za święta w i e l ­ kiej wagi. Rozpoczynały one n o w y okres wysiłków człowieka w walce z trudnościami bytu. W tych dniach wzmagały się pragnienia uczynienia jutra lżejszym, bardziej pomyślnym. Na obrzędowość świąt otwierających r o k składała się w i e l k a liczba zabie­ gów magicznych, których głównym celem było od­ działywanie na konkretne dziedziny życia, aby uczynić wami w związku z przerwą w pracach rolnych. Obrzędowość Nowego Roku i Trzech Króli, jako świąt zimowych, siłą rzeczy dotyczyła spraw hodo­ wlanych, które w t y m czasie były szczególnie aktualne. Na pieczywo o nazwie „jabłonka", wyobrażają­ ce desygnat tej nazwy, n i e udało m i się natrafić w czasie badań terenowych. Jednak o jego występo­ waniu wspominają: M . Hofler, op. cit., s. 190; B. Stel­ machowska, op. cit., s. 71. Informatorzy: F. Pacia, w . Piasutno, pow. Szczytno, E. Senff, w . Jankowice, pow. Ostróda, M. Sobierajska, w . B a r t n i k i , pow. Przasnysz i i n . n 11 12 13 12 Niegdyś również w samym Kościele święto Trzech Króli miało bez porównania większe znacze­ nie aniżeli dzisiaj. Por. Encyklopedia Kościelna, pg Teologicznej Encyklopedii Wetzera i Weltego, War­ szawa 1907, t. X X X I X , s. 239—241. 13 �ie bardziej pomyślnym, ono będzie. względnie wróżenie, jakie Odtworzenie dzisiaj roli pieczywa w obrzędowości noworocznej jest bardzo trudne. Zebrane informacje z terenu pozwalają co najwyżej mówić o funkcji ciasta w okresie, w którym zwyczaj pieczenia gO' sta­ nowił jeszcze zjawisko żywe. W takiej postaci na W a r m i i i Mazurach zwyczaj t e n występował w d r u ­ giej połowie X I X w., na terenie kurpiowskiej Puszczy Zielonej jeszcze w końcu X I X w . II. 14. Pieczywo „nowe latko": 1 (z lewej) — wyobra- w 1956 r. xxx, ur. ok. 1925 r., w. Probark, pow. Mrą­ gowo. 2 (z prawej) — wyobrażenie kury, ciasto pszen­ ne. Wyk. w 1955 r. F. Pacia, ur. 1872 r., w. Piastuno, pow. Szczytno. 1 4 Lepienie i pieczenie ciast odbywało się uroczyście w wieczór w i g i l i j n y przed N o w y m Rokiem lufo świę­ tem Trzech Króli. Czynnościom tym towarzyszył nastrój powagi. Do ławy l u b stołu z przygotowanym ciastem zasiadała nieraz cała rodzina. Główna rola w lepieniu przypadała mężczyznom . Wszystko to świadczy niewątpliwie o przywiązywaniu dużego zna­ czenia do tych praktyk. ls W omawianym okresie lepiono w y p i e k i z dość znacznej ilości ciasta . Można przypuszczać, że ogól­ 16 na liczba wypieków i idh form nie była bez znacze­ nia, jeżeli chodzi o magiczną skuteczność tych p r a k ­ tyk. W w y p a d k u właściwego „nowego l a t k a " , nie ulega żadnej wątpliwości, iż fodzaj i ilość umieszczo­ nych na krążku wyobrażeń miały decydować w n a d ­ chodzącym roku o rozmiarach przychówku koni, bydła, drobiu. „[...] co ukscyli to postazili na t y m kołósku, i l e n a t y m kołósku, t o taki bandzie psychówek w n o w y m r o k u . " „[...] ciasto t a k wydłobili, gniazdko j a k b y kukułków, w środku ustazili kokosz i dookoła kuń, krowa, cielok, łowca, jegnioki, świnia, prosięta, j a k i psychówek chcieli mieć." Część spośród wypieków, względnie tylko właściwe „nowe latko", starannie przechowywano n a cały n a d ­ chodzący rok. Na Mazurach chowano je n a piecu l u b w szafce . Na K u r p i a c h „nowe l a t k a " wieszano w izbie u pułapu. „Na obazanek kacecka, k u r k a psylepsiona i na śnurku uziesona nad stołem." „Robili kołecko, a n a n i m ptoski. Na t s y n i t k i wiesali u p u ­ łapu i palicem l u b chlubką [gałązką] rusył, zeby się krązało." „[...] n a szczecinki sie nakładało, to sie bujały j e k grochy, to i byśki i n o w e l a t k i . " Po upieczeniu figur dzieci otrzymywały je do za­ bawy i zjedzenia. „W w i g i l i j o Nowego Roku to dzieci baziły sie n i m i , j e k sie pozafoazili to pogryźli, dziecko sie długo nie nabazi." „Dzieci wiązali kunie n a n i t k i , bawili się, a potem pożarli [...]" . Nie jest w y k l u ­ czone, że obdarowywaniu dzieci t y m i w y p i e k a m i przyświecały również jakieś magiczne cele. „Wszyst­ kiego stworzeństwa nagnietli i każde z dzieci musiało to spróbować, połamali i każdemu w gembe, żeby każdy musiał zjeść." Być może chodziło t u o zabez­ pieczenie pieczywa przed zbezczeszczeniem. Najbliższe otoczenie miejsca, w którym wieszano „nowe latko", należało w izbie do uprzywilejowanych. Tutaj nie rozkładano się z żadną pracą. Był to ozdo­ biony w y c i n a n k a m i kąt w izbie między o k n a m i , w którym stał stół z pasyjką wśród bukietów pa­ pierowych kwiatów. Nad stołem zwisał z pułapu ozdobny „kieree" — nanizane n a rozpięte n i t k i słom­ k i i grochy. W jego sąsiedztwie zatykano za belki u powały lufo wieszano n a ścianach palmę w i e l k a ­ nocną, „marcinkę" — rózgę poświęconą, którą pa­ sterz przypędzał ostatni raz w r o k u bydło z pastwiska, Informatorzy: A. Krupa, w . Wiartel, L. Faleński, w . Pogubię Średnie, pow. Pisz, W. Grądzki, w. Rudka, K. Olas, w. Piasutno, pow. Szczytno, M. Laszig, w . Probark, pow. Mrągowo, P. Rudzieński i K. Tofel (ur. 1863), w . Kamfoorno, pow. Olsztyn, M. Strzemienna, w. Wykrot, St. Pokornicki, w . Przeczniak, Gwiazda, w . Wolkowe, I . Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka, A. Wolićki, w . Łączki, pow. Kolno. Na podstawie wiadomości zebranych na K u r piowszczyźnie. Sądząc z faktu, że lepienie figurek „nowego l a t k a " znają starcy z terenów Mazur, można przypuszczać, że zwyczaj ten był powszechny na całym terenie występowania obrzędowego pieczywa noworocznego. Trudno dokładnie ustalić, j a k i e ilości mąki zużywano na w y p i e k i . Samych zaś wypieków spo­ rządzano zazwyczaj kilkadziesiąt (ok. 20—30 sztuk). Było i c h t a k dużo, że zapełniały powierzchnię stołu, a zebrane razem wypełniały „trafne sito" (duże sito) —• określenie T. K u t y ze w s i Parciaki, pow. Przasnysz. M . Strzemienna (ur. 1867), w . W y k r o t , pow. Ostrołęka. M . Laszig (ur. 1873), w. Probark, pow. Mrągowo. F. Redyk (ur. 1885), w . Szczećhy Wielkie, pow. Pisz, i A. Kłos (ur. 1876), w . Przystań, pow. Maków Mazowiecki. A. Czastrzau (ur. 1870), w . Idzbark, pow. Ostróda. Na podstawie wiadomości ze w s i Rudka, pow. Szczytno, i Rostki, pow. Pisz. Por. B. Stelmachow­ ska, op. c i t , s. 71. I . Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka. A. Kłos, w . Przystań, pow. Maków Mazowiecki. M . Strzemienna, w . W y k r o t , pow. Ostrołęka. 17 18 19 20 14 15 16 8 21 22 23 24 17 18 19 20 21 22 23 24 �je bardziej ono będzie. pomyślnym, względnie wróżenie, jakie Odtworzenie dzisiaj r o l i pieczywa w obrzędowości noworocznej jest bardzo trudne. Zebrane informacje z terenu pozwalają co najwyżej mówić o funkcji ciasta w okresie, w którym zwyczaj pieczenia gO' sta­ nowił jeszcze zjawisko żywe. W takiej postaci na Warmii i Mazurach zwyczaj t e n występował w d r u ­ giej połowie X I X w., na terenie kurpiowskiej Puszczy Zielonej jeszcze w końcu X I X w . 11. 14. Pieczywo „nowe latko": 1 (z lewej) — wyobra­ żenie kaczki, ciasto pszenne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1956 r. xxx, ur. ok. 1925 r., w. Probark, pow. Mrą­ gowo. 2 (z prawej) — wyobrażenie kury, ciasto pszen­ ne. Wyk. w 1955 r. F. Pacia, ur. 1872 r., w. Piastuno, pow. Szczytno. 1 4 Lepienie i pieczenie ciast odbywało się uroczyście w wieczór w i g i l i j n y przed N o w y m Rokiem l u b świę­ tem Trzech Króli. Czynnościom t y m towarzyszył nastrój powagi. Do ławy l u b stołu z przygotowanym ciastem zasiadała nieraz cała rodzina. Główna rola w lepieniu przypadała mężczyznom . Wszystko to świadczy niewątpliwie o przywiązywaniu dużego zna­ czenia do tych praktyk. l5 W omawianym okresie lepiono w y p i e k i z dość znacznej ilości ciasta . Można przypuszczać, że ogól­ na liczba wypieków i i c h f o r m nie była bez znacze­ nia jeżeli chodzi o magiczną skuteczność tych p r a k ­ tyk. W wypadku właściwego „nowego l a t k a " , nie ulega żadnej wątpliwości, iż rodzaj i ilość umieszczo­ nych na krążku wyobrażeń miały decydować w n a d ­ chodzącym roku o rozmiarach przychówku koni, bydła, drobiu. „[...] co ukscyli to postazili na t y m kołósku, ile na t y m kołósku, to t a k i bandzie psychówek w n o w y m r o k u . " „[...] ciasto t a k wydłobili, gniazdko jakby kukułków, w środku ustazili kokosz i dookoła kuń, krowa, cielok, łowca, jegnioki, świnia, prosięta, j a k i psychówek chcieli mieć." 16 17 18 Część spośród wypieków, względnie tylko właściwe „nowe latko", starannie przechowywano n a cały nad­ chodzący rok. Na Mazurach chowano je n a piecu l u b w szafce . Na K u r p i a c h „nowe l a t k a " wieszano w izbie u pułapu. „Na obazanek kacecka, k u r k a psylepsiona i na śnurku uziesona nad stołem." „Robili kołecko, a na n i m ptoski. Na tsy n i t k i wiesali u p u ­ łapu i palicem l u b chlubką [gałązką] rusył, zeby się krązało." „[...] na szczecinki sie nakładało, to sie bujały j e k grochy, to i byśki i n o w e l a t k i . " 21 22 23 24 Po upieczeniu figur dzieci otrzymywały je do za­ bawy i zjedzenia. „W w i g i l i j o Nowego Roku to dzieci baziły sie n i m i , j e k sie pozabazili to pogryźli, dziecko sie długo nie nabazi." „Dzieci wiązali kunie n a n i t k i , bawili się, a potem pożarli [...]" . Nie jest w y k l u ­ czone, że obdarowywaniu dzieci t y m i w y p i e k a m i przyświecały również jakieś magiczne cele. „Wszyst­ kiego stworzeństwa nagnietli i każde z dzieci musiało to spróbować, połamali i każdemu w gembe, żeby każdy musiał zjeść." Być może chodziło t u o zabez­ pieczenie pieczywa przed zbezczeszczeniem. Najbliższe otoczenie miejsca, w którym wieszano „nowe l a t k o " , należało w izbie do uprzywilejowanych. Tutaj nie rozkładano się z żadną pracą. Był to ozdo­ biony w y c i n a n k a m i kąt w izbie między o k n a m i , w którym stał stół z pasyjką wśród bukietów pa­ pierowych kwiatów. Nad stołem zwisał z pułapu ozdobny „kierec" — nanizane n a rozpięte n i t k i słom­ k i i grochy. W jego sąsiedztwie zatykano za belki u powały l u b wieszano n a ścianach palmę w i e l k a ­ nocną, „marcinkę" — rózgę poświęconą, którą pa­ sterz przypędzał ostatni raz w r o k u bydło z pastwiska, Informatorzy: A. K r u p a , w . Wiartel, L. Faleński, w. Pogubię Średnie, pow. Pisz, W. Grądzki, w. Rudka, K. Olas, w. Piasutno, pow. Szczytno, M. Laszig, w . Probark, pow. Mrągowo, P. Rudzieński i K. Tofel (ur. 1863), w . K a m b o m o , pow. Olsztyn, M. Strzemienna, w. Wykrot, St. Pokornicki, w . Przeczniak, Gwiazda, w . Wolkowe, I . Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka, A. W o l i c k i , w . Łączki, pow. Kolno. Na podstawie wiadomości zebranych na K u r piowszczyźnie. Sądząc z faktu, że lepienie figurek „nowego l a t k a " znają starcy z terenów Mazur, można przypuszczać, że zwyczaj ten był powszechny na całym terenie występowania obrzędowego pieczywa noworocznego. Trudno dokładnie ustalić, j a k i e ilości mąki zużywano na w y p i e k i . Samych zaś wypieków spo­ rządzano zazwyczaj kilkadziesiąt (ok. 20—30 sztuk). Było i c h tak dużo, że zapełniały powierzchnię stołu, a zebrane razem wypełniały „trafne sito" (duże sito) — określenie T. K u t y ze w s i Parciaki, pow. Przasnysz. M . Strzemienna (ur. 1867), w . W y k r o t , pow. Ostrołęka. M . Laszig (ur. 1873), w. Probark, pow. Mrągowo. F. Redyk (ur. 1885), w . Szczechy Wielkie, pow. Pisz, i A. Kłos (ur. 1876), w . Przystań, pow. Maków Mazowiecki. A. Czastrzau (ur. 1870), w . Idzbark, pow. Ostróda. Na podstawie wiadomości ze w s i Rudka, pow. Szczytno, i Rostki, pow. Pisz. Por. B. Stelmachow­ ska, op. cit., s. 71. I . Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka. A. Kłos, w . Przystań, pow. Maków Mazowiecki. M . Strzemienna, w . W y k r o t , pow. Ostrołęka. 19 20 14 15 16 8 17 18 19 20 21 22 23 24 �11. 15. Pieczywo noworoczne z okolic Niedzicy, wyobrażenie świni (wg: M. Hófler, op. cit, tabl. VIII, 35). II. 16. Pieczywo „nowe latko", wyobrażenie świni, ciasto pszenne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1957 r. M. Laszig. ur. 1874 r„ w. Probark, pow. Mrągowo. oraz „zianusek" przeciw p i o r u n o m . Umieszczanie obrzędowego pieczywa wśród tych poświęcanych przedmiotów — świadczy o dużym jego znaczeniu. Sam fakt istnienia w domu „nowego l a t k a " miał dodatnio wpływać na rezultaty w hodowli zwierząt na przestrzeni całego roku. Niezależnie jednak od te­ go przekonania często uciekano się bezpośrednio do pomocy pieczywa. Rozmoczone w wodzie podawano krowom, które miały się cielić, k o t n y m owcom, czy też kurom w okresie niesienia j a j . „Jek się k r o w a cieliła, albo kokos niosła, to rozmocyli i d a l i zeby iatowała." „Robzili k r o w y , j e l o n k i , jeglacki i dawa­ li krowom, coby miały dobre cielocki." „Moja m a t ­ ka piekła z ciasta k r o w y , kokoski, dali kokoszom, wmoczyli do picia k r o w o m . Krzyżaki r o b i l i z ciasta i owcom dali pożreć [,..]" . dziej pierwotną warstwę funkcji zwyczaju pieczenia „nowych latek", jaką udaje się odtworzyć na pod­ stawie istniejących danych . Funkcja ta jest u c h w y t n a na całym obszarze w y ­ stępowania obrzędowego pieczywa noworocznego. Na północo-zachód o d terenów kurpiowskiej Puszczy Zielonej ulega ona poszerzeniu o ważną rolę wróżb noworocznych, na podstawie wypieków o tematyce związanej z życiem rodzinnym. „Robzili z ciasta s i g i e l k i , psieniądze, śimerć, psierścienie- i pod garnki kładli, to dziewcoki i chłopoki wróżyli sobzie. Potem pojedli j e i pokój." „Na Nowy Rok nowelatka piekli, to koza, to baranek leżał, to i lalek narobzili. To w w i l i je robzili, a j e k był ten dzień, to nakładli na stół, u k r y l i płachtą. Dziewcyny i chłopoki wyprosili i potym zgadywali to był t a k i śniech i zart [...]"**. Magiczne praktyki, zabezpieczające zwierzęta przed niepłodnością, stanowią hodowane tę najbar- Na W a r m i i i Mazurach już w osiemdziesiątych l a ­ tach X I X w., a na terenie kurpiowskiej Puszczy Zie- Na podstawie obserwacji przeprowadzonej w e wsiach: Wach, Charciabałda, Wolkowe, Cięck, Szafrariki, Dylewo, Tatary, Kadzidło, pow. Ostrołęka, Serafin, Łyse, Turośl, Zalas, Łączki, pow. Kolno. M . Laszig (ur. 1873), w . Probark, pow. Pisz. L. Piechotka (ur. 1870), w . Machory, pow. Mrą­ gowo, zam. w. Rozogi, pow. Szczytno. E. Senff (ur. 1881), w . Jankowice, pow. Ostróda. Na terenie Kurpiowszczyzny nie udało m i się n a ­ trafić na tak wyraźne określenia magicznego prze­ znaczenia wypieków „nowych latek". Oto niektóre z zanotowanych n a K u r p i a c h wypowiedzi, dotyczące tej kwestii: „Moczono ten w y p i e k i dawano bydłu, żeby Pan Jezus dał i m [bydłu] zdrozie [zdrowie]". (M. Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka). „Jek tsy lata wyzisi [będzie wisiało u pułapu w izbie] to lekar- stwo. A l e do cego nie ziem". (Gwiazda, ur. 1870, w. Wolkowe, pow. Ostrołęka). Fakt, że wśród wypieków „nowych latek" spo­ tyka się wyobrażenia pewnych zwierząt dzikich (np. węża, jelenia, zająca), które w wierzeniach ludowych występują j a k o istoty o mocach nadprzyrodzonych względnie symbole spraw na tory bardziej ogólnej, nie związanych z hodowlą — pozwala domyślać się, że niegdyś pieczywo to pełniło inną funkcję; nie jest wykluczone, że wiązało się z pewnego rodzaju k u l ­ tem tych zwierząt. Sigielki — figielki, w t y m w y p a d k u figurki o „zabawnym" wyglądzie, śmieszne, niepoważne. W. Grądzki, w . Rudka, pow. Szczytno. M . Sobierajska, w . B a r t n i k i , pow. Przasnysz. 25 26 27 2S 25 26 27 28 29 r 30 31 29 30 31 32 .9 �lonej w początkach X X w . nie przypisywano pieczy­ w u właściwości magicznych. Jeśli zdarzało się, że wypiekano „nowe l a t k a " , to wyłącznie d l a tradycji, najwyżej z myślą o dzieciach, d l a których zabawa figurkami i i c h jedzenie stanowiło wielką, świątecz­ ną atrakcję . W tej postaci zwyczaj przetrwał spo­ radycznie na W a r m i i i Mazurach do końca X I X w., a na Kurpiowszczyźnie nawet do I I w o j n y świa­ towej . 33 34 Po wojnie w k i l k u wsiach kurpiowskich zaczęto wypiekać „nowe l a t k a " na konkursy i wystawy sztuki ludowej. Dzisiaj d l a potrzeb C P L i A wyrobem tych wypieków zajmuje się rodzina Konopków z T a t a r . 35 nia. W niektórych miejscach, głównie zaś we wschod­ nich rejonach Kurpiowszczyzny, kiedy zanikło już pieczenie „ nowych latek", nazwę i c h przejęły „fa­ fernuchy" . „Na N o w y Rok to ciastecka do pocęstow a n i a robio, ale nie t a m jakieś konie gnioto. Brełka ciasta jest rozkulana n a t a k i wołecek i wtencas ten wołecek był cienty nozyckami [nożycami do strzy­ żenia owiec] i wychodziły krzyżowe, kwadracikowe, w rodzie kostki c u k r u nowólatka, albo fafernuchy — niały one d w a imiona. To było na przyjęcie." 3S 39 „ K O Z Y PROSTYŃSKIE" — ODPUSTOWE PIECZYWO Z TERENÓW P O D L A S I A , A N A L O G I E Z „NOWYMI L A T K A M I " W ZAKRESIE T E M A T Y K I FORM Warto wspomnieć, że na o m a w i a n y m terenie nie­ zależnie od „nowych l a t e k " pieczono na Nowy Rok tzw. „fafernuchy" — niewielkie, o kształcie romboidal­ n y m w y p i e k i z ciasta doprawionego niekiedy miodem, t a r t y m pasternakiem l u b marchwią oraz pieprzem (il. 33). „Fafernuchy", chociaż w mniejszym stopniu niż „nowe l a t k a " , służyły początkowo również pew­ n y m magicznym c e l o m . Proces zaniku magicznych funkcji tych dwóch rodzajów pieczywa przebiegał równolegle. W w i e l u jednak wsiach pieczenie „fafernuchów" utrzymało się dłużej, aniżeli „nowych l a t e k " . „Fafernuchy". dzięki wyszukanemu smako­ w i oraz prostemu sposobowi w y r o b u , przetrwały jako jedna z tradycyjnych atrakcji świątecznego pożywie- Wydaje się, że tradycyjnie związane z Podlasiem, sprzedawane na odpustach i j a r m a r k a c h tzw. „kozy prostyńskie" stanowią na t y m terenie pieczywo analogiczne do „nowych latek". Tematyka tego pie­ czywa pod wpływem czynników w y b i t n i e komercjal­ nych uległa wyraźnej standaryzacji. Nie dostrzega się wśród „kóz prostyńskich" takiej n p . rozmaitości tematów, j a k a występuje w „nowych l a t k a c h " . Po­ dobnie jednak j a k noworoczne ciasto obrzędowe z Mazur czy Kurpiowszczyzny, w y p i e k i podlaskie to przedstawienia zwierząt, koni, baranów, psów, kóz, jeleni (il. 34—39). Wskazuje n a to cały szereg wypowiedzi i n f o r ­ matorów zarówno z terenów Kurpiowszczyzny j a k i Mazur. W j e d n y m t y l k o w y p a d k u spotkałem się z wyraźnie p o g a r d l i w y m (jeśli t a k można powiedzieć) stosunkiem do atrakcyjności tego zwyczaju. „Nose grudki [dziadkowie] to se madrowali [gnietli] nowelatka. A m y to na N o w y . Rok ciasta napsiekli fein, wódki sie napsili, kiełbasy nawazyli, bo t y m i wypsiek a m i t o b y sie nie najad." (F. Kozicki, ur. 1885, w. Kipary, pow. Szczytno). Dotyczy w s i : Charciabałda, Zdunek, Biełusny Lasek, Brzozowy Kąt, Wach, Piasutno, Siarczą Łąka, Szafarnia, Tatary, pow. Ostrołęka. Por. Wł. Kolago, op. c i t , s. 156—159; K. Piet­ kiewicz, Sztuka ludowa na Mazowszu, 1958, s. 58. Uważano np„ że groch dobrze obrodzi jeśli się napiecze „fafernuchów" (wg M . Golanek, u r . 1890, w. Borkowo, pow. Kolno). Na Nowy Rok w kościele rzucano z chóru „fafernuchami", żeby się szczęściło (wg F. Komosy, ur. 1870, Baranowo, pow. Maków Mazowiecki). Na podstawie wiadomości zebranych w e wsiach: J u r k i , Dobrylas, Gawrychy, Zbójna, Dębniki, pow. Łomża, Cieciory, Turośl, Kozioł, pow. Kolno. Jw. T. Nasiadka (ur. 1876), w . Dębniki, pow. Łomża. Nazwa „kozy prostyńskie" pojawiła się w cią­ gu ostatnich kilkunastu l a t w literaturze przedmiotu. Sami twórcy oraz kupujący te w y p i e k i używają nazwy „kozy". Nazwą „koza", „kozy" — oznacza się często w gwarze rozmaite przedmioty, niekoniecznie przypominające l u b mające jakiś związek z właści­ w y m desygnatem tej nazwy. Używane są te nazwy najczęściej w sensie pejoratywnym. Poza t y m nazwa „koza", „kozy" — to w miejscowej gwarze sarna, sarny. 36 37 33 34 35 36 10 40 37 38 39 40 �11. 17. Pieczywo „nowe latko", wyobrażenie kury w gnieździe wysiadującej kurczęta, ciasto pszenne, wys. 3 cm. Wyk. w 1956 r. A. Francek, ur. 1875 r., w. Idzbark, pow. Ostróda. II. 18. Pieczywo noworocz­ ne „jabłonka", z okolic Nidzicy (wg: M. Hofler, op. cit, tabl. VI, 1). II. 19. „Nowe latko", na kręgu wy­ obrażenia drobiu, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, średn. 8 cm. Wyk. w 1955 r. W. Olender, ur. 1898 r., w. Charciabałda, pow. Ostrołęka. II. 20. „Nowe lat­ ko", figura pasterza otoczona wyobrażeniami drobiu, ciasto żytnie, wys. 7,5 cm. Wyk. w 1958 r. M. Ko­ nopka, w. Tatary, pow. Ostrołęka. II. 21. „Nowe lat­ ko", na kręgu wyobrażenia (od lewej ku prawej): krowy, zająca, pasterza, konia i barana, w środku kura z jajem na grzbiecie, ciasto pszenno-żytnie py­ tlowe, średn. 9,5 cm. Wyk. w 1957 r. M. Bałdyga, ur. 1885 r., w. Wach, pow. Ostrołęka. „Kozy prostyńskie" od kilkudziesięciu lat w y r a ­ biane są wyłącznie w Ostrowi M a z o w i e c k i e j . Dla wielu rodzin, rekrutujących się z najbiedniejszej warstwy mieszkańców miasta, wyrób „kóz" jest jed­ nym z sezonowych zajęć z a r o b k o w y c h . Jeszcze na początku X X w . „kozy" piekła na sprzedaż ludność zamieszkująca wsie n a d Bugiem (por. mapkę). Pie­ czywo to pochodzeniem s w y m ściśle związane jest więc ze środowiskiem w i e j s k i m i najprawdopodobniej w t y m środowisku spełniało w jakimś czasie rolę ciasta obrzędowego, służącego magicznym p r a k t y k o m hodowlanym. W czasie badań terenowych nie udało się jednak natrafić na występowanie tradycji używa­ nia omawianego pieczywa do tych celów. 41 42 Centrum sprzedaży „kóz" stała się Prostynia, wieś parafialna, położona nie opodal Ostrowi Mazowiec­ kiej, słynąca n a okolicę z niezwykle l u d n y c h od­ pustów w d n i u św. Trójcy . 43 41 Powstanie i rozwój produkcji pieczywa „kozy prostyńskie" przypada w t y m mieście na pierwsze lata po I wojnie światowej. Na podstawie wiadomości od informatorów zam. w Ostrowi Mazowieckiej: Fr. Brzezińskiej, ur. 1894, E. Zalewskiej, ur. 1893, Z. Skrzecz, ur. 1898, M . Lipskiej, ur. 1899, St. I w a ­ nowskiej, ur. 1896 i informatorów z Prostyni: St. Książka, ur. 1877, F. Sobótko, ur. 1898, M . Wysogrodzkiej, ur. 1882. W Ostrowi Mazowieckiej wyrobem „kóz" zaj­ mują się prawie wszystkie rodziny zamieszkałe w n a j ­ biedniejszej dzielnicy miasta, w pobliżu ulic Małkińskiej i Kacpurslkiej. Ostrów Mazowiecka jest miastem 0 dużych tradycjach handlarsko-janmarcznych. Od­ bywało się t u 6 jarmarków rocznie. Por. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, 1886, s. 696. Prostyń należy do miejscowości słynących c u ­ dami. Pierwsze cudowne uzdrowienia datują się w miejscowym kościele już o d 1511 r. Por. B. T u r ­ ski, Pamiątka z Prostyni, Siedlce 1932, s. 16—42; Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, 1888, s. 63. W samej Prostyni nie pieczono „kóz". Ludność w tej wsi zajmowała się i zajmuje r o l n i c t w e m oraz hodowlą. „W Prostyni to same gospodarze, to i m sie nie opłaci robić." (Z. Skrzecz, Ostrów Maz.). Wielu mieszkańców Prostyni nawet nie orientuje się j a k wyrabiane są „kozy". „Mozę oni jakieś masynki majo 1 nimi robio te kozy ..." (Cz. Rostek, ur. 1918, Pro­ stynia). 2 o 42 43 21 �Pieczywo „nowe latko". II. 22. Na kręgu wyobrażenia: krowy, konia, źrebaka i krowy, w środku kura na gnieździe z kurczętami, ciasto żytnie pytlowe, średn. 13 cm. Wyk. w 1956 r. M. Deptuła, ur. 1887 r., w. Dę­ by, pow. Ostrołęka. II. 23. Figura pasterza otoczona wyobrażeniami drobiu (kogutów, kur, gęsi), ciasto żytnie pytlowe, wys. 7 cm. Wyk. w 1958 r. M. Ko­ nopka, w. Tatary, pow. Ostrołęka. II. 24. Wyobraże­ nie jelenia (wg: K. Moszyński, „Kultura ludowa Sło­ wian", cz. 2, z. 2, Kraków 1939, s. 837). Ił. 25. Wy­ obrażenie jelenia, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, wys. 7,5 cm. Wyk. w 1955 r. F. Scibek, ur. 1876 r., w. Zdu­ nek, pow. Ostrołęka. U. 26. Wyobrażenie jelenia, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, wys. 8 cm. Wyk. w 1958 r. M. Konopka, w. Tatary. �Sprzedaż „kóz" w t r a d y c j i odpustów n a św. Trój­ cę w Prostyni zajmuje ważne miejsce. Wokół zwy­ czaju zrodziła się nawet legenda. Jest ona żywa do dzisiaj wśród zjeżdżających n a odpusty handlarzy i samych mieszkańców w s i . „Pod Ostrołęką, Łomżą to się sprzeda pięćdziesiąt, sto, a w Prostyni t o od­ pust z samych kozów, bo t o dlatego, że św. Trójca na k o z i e do Prostyni p r z y j e c h a l i . " „[...] że to Matka Boska-Swięta Trójca na kozie się objawiła i to jest pamiątka obchodzona co r o k u . " „Ktoś przyjechał n a kozie, p r a w d a to Trójca psez B u g psyjechała i o d tego te kozy pozbadli." „Powiadają, ze kiedyś jakiś jeleń płynął Bugiem i wyratował Świętą Trójcę, która wpadła do wody." „To kiedyś Święta Trójca psejezdzała n a oślicy t a k i e j , woda była olbrzymia w Prostyni i o n i śli i woda się rozstępowała i j a k psechodzili to nazat nachodziła, to był cud, to ludzie sie wzięli n a tę pamiątkę robić kozy w podobiźnie tej oślicy." 44 45 4 6 47 48 4 9 50 Nie ulega wątpliwości, że pierwotnie legenda do­ tyczyła wyłącznie powstania w Prostyni kościoła . Z czasem uzupełniono ją osobnym wątkiem o pie­ czywie. Do połączenia faktów nie mających ze sobą bezpośredniego związku doszło prawdopodobnie d l a ­ tego, że zachodziła zbieżność między m o t y w e m o je­ leniu występującym w historii uratowania znajdują­ cej się w miejscowym kościele, słynącej cudami figury — a przedstawieniami tego zwierzęcia wśród form sprzedawanych wypieków n a odbywającym się co roku odpuście w Prostyni. 11 „Koza", w t y m w y p a d k u sarna — jedna z tych, które wyratowały rzeźbę św. Trójcy porwaną przez prąd Bugu; por. dalsze wypowiedzi. A n n a Dębek, u r . 1901, Ostrów Mazowiecka. St. Iwanowska, ur. 1896, Ostrów Mazowiecka. Z. Skrzecz, ur. 1898, Ostrów Mazowiecka. ChłodoWski, u r . 1879, Prostyń, pow. Ostrów Maz. W ludowej interpretacji p r a w d Kościoła można spotkać się z określeniem trudnej do zrozumienia istoty Trójcy Świętej j a k o Świętej Rodziny. W re­ zultacie często Świętą Rodzinę, względnie Chrystusa, Matkę Boską i Boga Ojca, nazywa się Trójcą Świętą. Na Kurpiowszczyźnie (we wsiach Łyse, L i p n i k i , Zalas, pow. Ostrołęka.) występujące t a m kapliczki z rzeźbami przedstawiającymi wniebowstąpienie Matki Boskiej nazywane są Świętymi Trójcami. F. Brzeziński, u r . 1894, Ostrów Mazowiecka. Legendy podobne do przedstawionych wyżej spotyka się dosyć często na terenie Polski. Tłumaczą one zawsze powstanie w d a n y m miejscu kościoła. Trudno wyjaśnić, dlaczego na Mazurach i K u r ­ piowszczyźnie utrzymywała się t a k długo magia hodowlana, jako obrzędowa funkcja omawianego pie­ czywa, a jednocześnie n a terenie Podlasia nastąpił tak wcześnie jej zanik. Mogło na t o wpłynąć szereg czynników, np. szczególnie duże znaczenie hodowli bydła na K u r p i a c h i Mazurach, utrzymywanie się na Kurpiowszczyźnie —• społecznie i gospodarczo izolowanej — bardzo w i e l u tradycyjnych wierzeń, zwyczajów itp„ a znów n a Podlasiu słabe przywiąza­ nie osadników dawnej szlachty zaściankowej d o wszelkich t r a d y c j i k u l t u r y ludowej. Na podstawie wiadomości uzyskanych od Daniłko Mazaruka (ur. ok. 1880), w . Plutycze, Pawła Szewczuka (ur. 1879), w . Husaki, Tatiany Dąbrow­ skiej (ur. 1892), w . Chraboły, pow. Bielsk Podlaski. 44 Do powstania takiej właśnie w e r s j i legendy mogło dojść jednak przede wszystkim dlatego, że sprzedaż „kóz" na odpustach w Prostyni miała już swoją od­ ległą tradycję. Proces zaniku magicznych funkcji zwyczaju pieczenia figur, zwanych „kozami", musiał zatem nastąpić n a Podlasiu znacznie wcześniej niż zarzucenie pieczenia „nowych l a t e k " jako ciasta obrzędowego na Kurpiowszczyźnie czy M a z u r a c h . 52 P I E C Z Y W O N A Z W I A S T O W A N I E N.M.P. — „BUSŁOWE Ł A P Y " , T E M A T Y K A I F U N K C J A OBRZĘDOWA W Y P I E K Ó W Występowanie zwyczaju pieczenia „busłowych łap" udało się zanotować w k i l k u wsiach powiatu Bielsk Podlaski (por. mapkę). We wsiach tych wypiekano „busłowe łapy" do końca X I X w., niekiedy, t y l k o sporadycznie, jeszcze do I w o j n y światowej . Pamięć o t y m zwyczaju jest już dzisiaj nikła i zebranie w y ­ czerpujących danych napotyka znaczne trudności. Pogarsza sytuację brak j a k i c h k o l w i e k wzmianek o „'busłowych łapach" w literaturze przedmiotu. 53 Podstawową i zarazem właściwą formą pieczywa było wyobrażenie pięciopalczastej łapy bociana, o rozstawionych pazurach ( i l . 42). Zdarzały się poza II. 27. Pieczywo „nowe latko", wyobraże­ nie sarny, ciasto żytnie razowe, wys. 8 cm. Wyk. w 1953 r. Wl. Kolimas, w. Wach, pow. Ostrołęka. 45 46 47 48 49 50 51 52 i 53 13 �II. 28. Pieczywo dyga, w. Wach, „nowe latko", wyobrażenie zająca, ciasto pow. Ostrołęka. pszenno-żytnie pytlowe, wys. 5,5 cm. Wyk. M . Bał- t y m formy wyobrażające narzędzia rolnicze, stosun­ kowo najczęściej brony (11. 43—44) i znacznie rzadziej sierpy oraz pługi l u b sochy . Jak wyglądały te ostatnie w y p i e k i , nie udało się ustalić. Ciasto przygotowywano w wilię Zwiastowania N.M.P. Lepieniem i pieczeniem zajmowały się wyłącz­ nie kobiety. W y p i e k i dawano do zjedzenia dzieciom. Było jednak w zwyczaju, że przedtem właściwe „busłowe łapy" pokazywano bocianowi, który zdążył przylecieć na Zwiastowanie. Dzieci wynosiły pieczy­ wo na podwórze i tutaj oczekiwały pojawienia się bociana. Kiedy n a d obejściem ukazał się ptak, wzno­ siły one w jego k i e r u n k u w y p i e k i , wołając „busoł, busoł, busoł..." Zdarzało się, że dorośli nieoficjalnie asystowali przy czynności powitania przez dzieci bo­ ciana. „Jak u j r z y bociana i pokacza się po ziemi, to nie będzie siereśnia [kręgosłup] przy sierpie bo- leć." „Jak siedzi, a bocian leci, to trzeba wstać i podlecieć, to n i e będzie ciężki." Zwiastowanie w ludowych wierzeniach n a Podlasiu (szczególnie wśród ludności prawosławnej pochodze­ nia białoruskiego) uznawane było n i e t y l e jako uroczystość święcenia, zgodnie z tradycją ewangelicz­ ną, nawiedzenia M a r i i Panny przez Ducha Świętego, ile jako dzień przylotu bocianów — zapowiedź na­ dejścia w i o s n y . Było to ważne święto doroczne, rozpoczynające okres wegetacji roślin, a pośrednio prac w polu — trwających o d wiosny aż do jesieni. Zwyczaj pieczenia „busłowych łap" stanowił jakby akt powitania przylotu bocianów, a t y m samym na­ dejścia wiosny. „[...] wyglądają bociana i bociana łapy pieką, i brony i sierpy, że to czas w p o l e . " ,.[...] to na przylot bociana, mata busłowe łape [matka mówi do dzieci], bo dzisiaj przyleci busoł." „Na Występowanie wypieków wyobrażających sochy lub pługi udało się spotkać w e wsiach Plutycze, A n d r y j a n k i i Bujnowo, pow. Bielsk Podlaski, sier­ py —• w e wsiach A n d r y j a n k i i Husaki, pow. Bielsk Podlaski. Na podstawie wiadomości ze w s i Plutycze, K n o r y d y i A n d r y j a n k i , pow. Bielsk Podlaski. Daniłko Mazaruk (ur. ok. 1880), w. Plutycze, pow. Bielsk Podlaski. Iwanowicz (ur. ok. 1900), w. Plebanowo, pow. Sokółka. Por. S. Matusiak, Święty przeklęty (Bocian), „Lud" X I V , s. 170—178; W. Drozdowska, Obrzędy i zwyczaje związane z gospodarką w Jasieniu, „Pra­ ce i Materiały Muzeum A r c h . i Etnogr. w Łodzi", Seria Etnograficzna, n r 1, s. 107. 54 55 54 55 56 57 14 56 57 5S 59 60 58 I n f . x x x (ur. ok. 1900), w . A n d r y j a n k i , pow. Bielsk Podlaski. 59 Daniłko Mazaruk pow. Bielsk Podlaski, 60 (ur. ok. 1880), w . Plutycze, �Zwiastowanie piekli bronę, i sierp, i bociana łapę, bo to bocian przyniósł wszystkiego." Bocian w wierze­ niach ludowych uchodził za opiekuna gospodarstwa. Przypisywano m u nadprzyrodzone moce. Chronił on zabudowania przed piorunami, ostrzegał przed poża­ rem, zapowiadał nieurodzaj r o k u i t p . Bardzo mo­ żliwe, że pieczenie „busłowych łap" stanowiło w j a ­ kiejś mierze a k t symbolicznej ofiary dziękczynnej czy pókłonnej, mającej n a celu zjednanie sobie tego p t a k a . Wypiekanie ciast wyobrażających brony mogło być skonkretyzowaniem tej ofiary, wskazaniem, że n a przylot bociana zostało przygotowane gniazdo . „Brony p i e k l i m dlatego, że zakładają [te narzędzia] na gniazdo." Powszechny jest zwyczaj zakładania bocianom gniazd n a dachu któregoś z budynków l u b na drzewie, w pobliżu obejścia. Używa się przy t y m starych kół o d wozów, a także b r o n . 61 6 2 63 64 65 Występują łap" — obok w zwyczaju pieczenia wspomnianych treści — „busłowych inne, które Paweł Szewczuk (ur. 1879), w . Husaki, pow. Bielsk Podlaski. Por.: „U kogo bocian zrobi gniazdo to się poszczęści. Połóż bronę to c i się poszczęści. J a k zruca bociana [jak stary bocian zrzuca z gniazda młode], to głodny rok, j a k jajko, to urodzaj." (G. Busko, w. Putkowice Nadolne, pow. Siemiatycze). „Latoś bocian śniegu psyniósł n a ogonie." [tzn. sprawił, że mimo wiosny śnieg nie stopniał]. (M. Czarnomys, u r . 1870, w . Plebanowo, pow. Sokółka). „Nie można go zaczepiać, j a k on się zagnieździ, t o już i piorun n i e uderzy... Jak pisklęta wyrzuca, to ktoś naklonuł [rzucił urok]... Jak w y r z u c i j a j k o alfoo bociana (mło­ dego), to na głód, a j a k się przebiera [opuszcza gniazdo], t o pożar." (St. Iwanowicz, u r . ok. 1900, w. Plebanowo, pow. Sokółka). Tego rodzaju poglądy na bociana spotyka się n a terenie całej bodaj Polski. Por. S. Matusiak, op. cit., s. 171—174. sprowadzają się do spraw związanych wyłącznie z rolnictwem. Wskazywałoby n a t o istnienie obok właściwych „busłowych łap" — wypieków przedsta­ wiających narzędzia. Przy obecnym stanie zachowania omawianego zwy­ czaju trudno ustalić, j a k i e było znaczenie tych w y ­ pieków. Można się jedynie domyślać, iż symbolizo­ wały one ważniejsze prace rolne (orkę, bronowanie, żęcie zbóż). Magiczne powiązanie tych symboli z po­ siadającą nadprzyrodzone moce postacią bociana mogło mieć na celu zabezpieczenie, już z nadejściem wiosny, pól przed suszą (utrudniającą orkę i brono­ wanie), względnie przed n a d m i e r n y m i opadami i gra­ dobiciem (uniemożliwiającymi przeprowadzenie żniw, niszczących p l o n y ) . 66 W zwyczaju pieczenia „busłowych łap" dostrzega się reminiscencje k u l t u nadprzyrodzonych mocy bo­ ciana oraz magię, która m a skierować tę moc na za­ bezpieczenie pomyślności w gospodarce rolnej. Wydaje 61 62 Por. S. Matusiak, op. cit., s. 171—174. Por. przyp. 62. I n f . x x x ur. ok. 1900, w . A n d r y j a n k i , pow. Bielsk Podlaski. Bardzo możliwe jednak, że w y p i e k i wyobra­ żające sierp, bronę, pług — były symbolami narzędzi posiadających własne (niezależnie o d bociana) właści­ wości apotropeiczne. Wszystkie te narzędzia są że­ lazne, przy t y m ostre, a więc mają cechy w i e l u apotropeionów. Zresztą istnieją konkretne w y p a d k i wykorzystywania tych narzędzi do celów magicznego zabezpieczania człowieka przed wszelkim złem. We wsi Plebanowo, pow. Sokółka, w końcu X I X w . zda­ rzało się, że w czasie wesela młodożeńców sadzano na bronie (podobnie j a k pannę młodą powszechnie sadzało się w dzieży chlebowej) i obwożono po obej­ ściu zagrody. To znów, „aby c h m u r y odwrócić, prze­ wraca się bronę" (zębami w k i e r u n k u chmur). Por. B. Gustowicz, O ludzie podduklańskim, „Lud", V I , 1900, s. 65. Podobnie zabezpieczano przed burzą stogi siana, kładąc n a nich brony do góry zębami. Por. mat. fotograficzne M . Misińskiej, PAE, 1954, w . Pnie­ wo, pow. K u t n o . Gwódź bronny uznany był za szcze­ gólnie skuteczne narzędzie przeciwko upiorom. „Jak ugadzo [zgadną], który będzie wypiór i po śmierci wbijo m u w piersi góźdź bronny i pochowajo twarzo do spodu, to nie będzie chodzić." (Krasnostawskie) — St. Poniatowski, Etnografia Polski, „Wiedza o Pol­ sce", t. I I I , s. 267; por. też.: K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. I I , z. 2, s. 309—310. 63 64 Pieczywo „nowe latko": II. 29. Wyobrażenie wiewiór­ ki, ciasto pszenne, dł. 7,5 cm. Wyk. w 1956 r. A. Francek, ur. 2875 r., w. Idzbark, pow. Ostróda. II. 30. Wyobrażenie sarny, ciasto pszenne, wys. 6,5 cm. Wyk. w 1956 r. Fr. Lenkiewicz, ur. 1871 r., w. Szwendrowy Most, pow. Ostrołęka. 2 •Kai' •Pr MII IH l i ' C f i l tri tilM W. •l^^MBlMb 65 69 15 �się, iż są to dwie w a r s t w y wierzeniowe tego zwy­ czaju, przy czym druga przedstawia wartości wtórne, w swej genezie późniejsze . W czasach, które obejmuje pamięć najstarszych ludzi, zwyczaj pieczenia „busłowych łap" nie pełnił już tych funkcji. Wydaje się, iż jego rola ograniczała się głównie do uświetnienia długo oczekiwanej, u r o ­ czystej c h w i l i nadejścia wiosny. Z dawnych treści zwyczaju pozostało przywiązanie do tradycyjnych f o r m wypieków oraz zdarzające się sporadycznie w y ­ padki, że dzieci wychodziły przed d o m i oczekiwały na ukazanie się bociana. W dwóch wsiach, które kultywowały zwyczaj pie­ czenia „busłowych łap", jeszcze na początku X X w . przygotowywano na Zwiastowanie N.M.P. w y p i e k i wyobrażające ptaki ( i l . 41). Nazywano j e „skowron­ k a m i " . Lepiono i pieczono „skowronki" łącznie z „busłowymi łapami". Nie zachowała się jednak znajomość ani symbolicznego znaczenia wyobrażeń, a n i też pa­ mięć o i c h r o l i obrzędowej w t y m z w y c z a j u . W okolicach Sokółki przetrwał do dzisiaj zwyczaj pieczenia na Zwiastowanie placków zwanych „sucha­ r a m i " l u b „bondami" . „Suchary", t a k j a k „busłowe łapy" czy „skowronki", piecze się z ciasta nie przy­ prawionego, ale obdziela się n i m i całą rodzinę. Bardzo możliwe, że jest to jakaś pozostałość po d a w n y m zwyczaju pieczywa obrzędowego. Zwrócenie większej uwagi na treści magiczne zawarte w zwyczajach pieczenia ciast obrzędowych — stwarza podstawę do przeprowadzenia analizy formy plastycznej poszczególnych wypieków i pozwala ostatecznie podjąć próbę interpretacji jej ogólnych właściwości. Formę t y c h rzeźb w cieście należy bo­ w i e m rozpatrywać w kategoriach i m właściwych funkcji — przede wszystkim jako przedmiotów w i e rzeniowo-magicznych, następnie jako pożywienia, a na ostatnim miejscu — j a k o wytworów, które mają zaspokajać pewne potrzeby rozrywkowe czy nawet estetyczne. m 6S 69 SPOSÓB W Y R O B U POSZCZEGÓLNYCH PIECZYWA FORM „Nowe l a t k a " i „busłowe łapy" pieczono z razo­ wej l u b p y t l o w e j mąki żytniej. Zdarzało się spora­ dycznie, iż zamożniejsi gospodarze używali pytlowej mąki pszennej z dodatkiem żytniej. Natomiast „kozy" pieczono i piecze się wyłącznie z mąki pszennej. Mąkę rozczyniano wodą w niecce. Ciasto czasami solono, niekiedy również kwaszono, względnie dodaWskazywałby n a to fakt, że nazwa tego pie­ czywa — „busłowe łapy" (bocianie łapy) — odnosi się bezpośrednio do najbardziej popularnej f o r m y samych wyobrażeń pięoiopalczastych kończyn bociana. W ludowych wierzeniach skowronek uchodzi za opiekuna pól. Najprawdopodobniej więc zwyczaj pieczenia wyobrażeń tego ptaka na Zwiastowanie N. M . P. był j e d n y m z t a k w i e l u magicznych zabie­ gów o charakterze wegetacyjnym, dokonywanych w okresie wiosennym. N a podstawie badań terenowych we wsiach: Zadworzany, Wierzćhlesie, Ozierany Wlkp., Pleba­ nowo, pow. Sokółka. 67 08 69 �35 II. 31. Pieczywo noworoczne, sym­ bole wróżebne (wg: M. Hófler, op. cit, tabl. VIII, 34). II. 32. Pieczywo „nowe latko", symboliczne wyobra­ żenie panny, ciasto pszenne, wys. 7 cm. Wyk. w 1955 r. F. Redyk, ur. ok. 1880 r., w. Szczechy Wielkie, pow. Pisz. II. 33. Pieczywo „fafernuchy". Wyk. w 1956 r. Marianna Ko­ walczyk, ur. 1876 r., w. Gaczyska, pow. Przasnysz. Pieczywo „kozy prostyńskie": II. 34. Wyobrażenie koni, wys. 4 cm. Wyk. Eleonora Micha­ lak, ur. 1875 r., w. Bużyska, pow. Łosice. II. 35. Wyobrażenia saren, ciasto pszenne, wys. 6 cm. Wyk. w 1959 r. Z. Sienkiewicz, ur. 1915 r., Ostrów Mazowiecka. 11. 36. Wyobra­ żenie jeźdźca na koniu, ciasto pszen­ ne, wys. 5 cm. Wyk. w 1959 r. M. Dąbek, Ostrów Mazowiecka. �Pieczywo „kozy prostyńskie". II. 37. Wyobrażenie je­ lenia, ciasto pszenne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1959 r. M. Dąbek, Ostrów Mazowiecka. II. 38. Wyobrażenie psa (cecha odróżniająca — zakręcony ogon), ciasto pszen­ ne, wys. 5 cm. Wyk. w 1958 r. F. Brzezińska, Ostrów Mazowiecka. II. 39. Wyobrażenia jeleni, ciasto pszen­ ne, wys. 6—6,5 cm: 1 (z lewej) — wyk. w 1958 r. M. Brzezińska, 2 (z prawej) — wyk. Z. Sienkiewicz, Ostrów Mazowiecka. II. 40. Przygotowanie ciasta do lepienia figur „kóz": A. wałek ciasta; B. wałek po­ cięty na cząstki; C. jedna z cząstek wałka, nacięcia ułatwiające formowanie poszczególnych partii figury: a. głowy — „pyscka" lub „dziobka", b. rogów — „rósków", c. nóg przednich — „nosków", d. nóg tyl­ nych — „tylnich nosek", e. ogona — „ogunka". wano do niego trochę drożdży. Nie doprawiano go lub t y l k o trochę przyprawiano, aby w czasie piecze­ nia zapobiec zniekształceniu odpowiednio uformowa­ nych figur. Ciasto wygniatano zawsze długo i staran­ nie, starano się, żeby było j a k najbardziej spoiste i twarde. „[...] na śtybno zagnieść w kopańce, to każdy utworzy [...]" . „Cysta woda i zdziebłecko drożdży to sie zagniecie, to as ręce bolą." „To cięsko gnieść, robienie to n i c n i e skodzi, ale gniecenie to męka." Twarde ciasto nadawało się do modelowania najlepiej, ale nawet najtwardziej zagniecione stano­ wiło tworzywo wiotkie. Ciasto żytnie, a szczególnie razowe, w porównaniu do pytlowego pszennego po­ siada strukturę bardziej gruboziarnistą i kleistą. Stanowi tworzywo łatwe do formowania zwartych brył. Ciasto zaś pszenne, pytlowe, jest konsystencji ciągliwej. Można z niego tworzyć formy delikatne, precyzyjne w rysunku. Faktura ciasta pszennego jest gładka, żytniego (szczególnie zaś razowego) — chropo­ wata. 70 71 72 Wszystkie omawiane rodzaje pieczywa modelowa­ no ręcznie, korzystając niekiedy z pomocy noża, gdy trzeba było rozdzielić bryłę ciasta lub zaznaczyć szczegóły (grzywy u koni, rogi u jeleni, ogony, pazury w bocianich łapach). W wypadku „nowych l a t e k " i „busłowych łap" lepienie każdej z f o r m było zupełnie osobną czyn­ nością, do pewnego stopnia odrębnym aktem rzeź­ bienia. W y r w a n y z bryły kawałek ciasta formowano w rękach w odpowiednią figurę. Niekiedy przypadko­ wy kształt kawałka ciasta narzucał wybór określone­ go tematu w y p i e k u . Na Kurpiowszczyźnie zdarzało się, że formowanie figur zwierząt takich, j a k konie, krowy, owce, jelenie, poprzedzało wytwarzanie w dło­ niach wałka o rozszerzonych nieco końcach, co n M . Strzemienna, w. Wykrot, pow. Ostrołęka. Z. Skrzecz, Ostrów Mazowiecka. Fr. Brzezińska, Ostrów Mazowiecka. Na podstawie przeprowadzonej obserwacji pod­ czas lepienia „nowych l a t e k " przez M . Konopkę z Tatar, Wł. Klimas z Wachu, W. Olendra z Charciej Bałdy, pow. Ostrołęka, i K. Wolnickiej z Łączek, pow. Kolno. 70 71 72 73 18 �II. 41. „Skowronek", ciasto pszenne, dl. 8,5 cm. Wyk. w 1958 r. M . Szewczuk, w. Husaki, pow. Bielsk Podlaski. II. 42. „Busłowe łapy": 1 — ciasto żytnie, szer. 8 cm. Wyk. w 1957 r. Danilko Mazaruk, ur. 1878 r., w. Plutycze, pow. Bielsk Pod­ laski; 2 — ciasto pszenne, dl. 20 cm. Wyk. w 1957 r. M . Szewczuk, ur. ok. 1885 r., w. Husaki. ułatwiało rozdzielenie masy ciasta przy lepieniu wyobrażeń nóg i szyi. Inaczej lepiono „kozy". We wsiach nad Bugiem toczono z ciasta cienki, długi wałek (o średnicy ok. 2—3 cm i długości 40—60 cm) i skubiąc z niego po kawałku modelowano samą figurkę. „Wałeczek się ukuła, po kawałku się szczypie i robi kozę." Dzisiaj lepienie „kóz" w Ostrowi Mazowieckiej jest jeszcze bardziej usprawnione. Gotowy wałek ciasta tnie się w specjalny sposób nożem, na kawałki d l . ok. 4—5 cm. Niektórzy końce tych kawałków jeszcze nacinają, zaznaczając w ten sposób cząstki, z których zostaną wymodelowane nogi, ogon, szyja, rogi (il. 40). „Wałecek sie zrobi i sie poznie na kawałki, potem sie rożki pseznie, dziubek u c h y l i . " „Inni t o nazynają, ale to so większe, tamte to na ukos zno i nacinajo kuńce, tamci to z dziesięć tysięcy tych kozów robią." 74 7 5 76 Wspólną cechą sposobów lepienia „nowych latek", „busłowych łap" i „kóz" było rozpoczynanie formo­ wania każdej f i g u r y o d ukształtowania jej bryły. De­ tale zaś opracowywano n a końcu. Formując figurę zwierzęcia, w jednej ręce trzymano przygotowany kawałek ciasta, drugą zaś wygniatano zarys nóg i szyi (głowy). W dalszym ciągu opuszkami palców (obydwóch rąk) modelowano korpus i nadawano osta­ teczny kształt nogom i szyi. Już n a końcu formowano lub tylko zaznaczano (najczęściej szpicem noża) takie szczegóły, j a k rogi, uszy, pysk, grzywę u koni czy wymiona u krów oraz ogony. Wreszcie wygładzano powierzchnię ciasta. „Znie się n a cąstki, w y r o b i się nogi, drugi to o d głowy (szyi) zacyna, ugniata się j a k należy i potem się jesce k u l g a . " W figurkach zwierząt „nowych l a t e k " niekiedy zaznaczano jeszcze oczy i pysk ziarnkami p i e p r z u 7 7 „Nowe l a t k a " i „busłowe łapy" po ulepieniu wkładano do pieca chlebowego, czasem jednocześnie 74 Podl. Eleonora Michalak, w . Burzyska, pow. Bielsk M . Brzezińska, Ostrów Mazowiecka. M . Lipska, Ostrów Mazowiecka. Dotyczy w s i : Tatary, Wach, Charciabałda, pow. Ostrołęka, Łączki, Serafin, Dęby, pow. Kolno, i Przy­ stań, pow. Maków Mazowiecki. Z. Sienkiewicz, Ostrów Mazowiecka. z chlebem, albo ustawiano na rozgrzanej blasze kuchennej. „Kozy" pieczono t y l k o w piecu chlebo­ w y m , uprzednio jednak warzono j e w wodzie: do garnka z wrzątkiem wrzucano f i g u r k i garścią, a kie­ d y wypłynęły na wierzch, w y j m o w a n o je łyżką. W Ostrowi Mazowieckiej „kozom" po obgotowaniu poprawia się jeszcze zniekształconą we wrzątku formę. „Nowe l a t k a " i „busłowe łapy" rozstawiano luźno w w o l n y c h miejscach w piecu, między bochenkami chleba, a na blasze — pomiędzy garnkami. Pod „bu­ słowe łapy" podkładano wysuszone liście kapusty. Natomiast „kozy" ustawiano rzędami, gęsto jedne obok drugich, w e wsiach nad Bugiem na drewnianej łopacie, w Ostrowi Mazowieckiej na płytkich brytfan­ nach. F i g u r k i n a łopacie l u b blachach wkładano do pustego pieca, umyślnie rozpalonego na tę okazję. „Nowe l a t k a " i „busłowe łapy" pieczono bardzo niedbale, nieuważnie. Często f i g u r k i pękały w piecu, albo też zdjęte z kuchennej blachy pozostawały su­ rowe w środku. Pieczenia „kóz" dokonywano z w i e l ­ ką uwagą, wykorzystując pełną znajomość procesów zachodzących w piecu. „Tseba mocno napalić, żeby je o d razu duch wzioł, to nie popękają." „Do pieca nie może powietse dochodzić, blacho sie z a t k o . " „W ziemie jest lepiej piec, bo nie rosną i t a k nie pękają." 78 79 80 „Nowych l a t e k " i „busłowych łap" po upieczeniu nie poddawano już żadnym zabiegom. Natomiast „kozy" po upieczeniu malowano. Zwyczaj ten powstał w Ostrowi Mazowieckiej przed I I wojną światową . We wsiach n a d Bugiem „kóz" nigdy nie m a l o w a n o . Powstanie, a nawet znaczny rozkwit tego zwy­ czaju przypadł n a okres, kiedy wiele tradycyjnych dziedzin sztuki ludowej już zamierało. Dokonał się w ścisłym powiązaniu z jedną z najbardziej archaicz­ nych dziedzin tej twórczości. Z tych wszystkich po81 82 79 80 75 81 76 77 78 St. Iwanowska, Ostrów Mazowiecka. J . Mierzejewska, Ostrów Mazowiecka. Potwierdzają to wszyscy informatorzy. Fakt ten jest jeszcze j e d n y m dowodem, że dzisiejsze odpustowo-jarmarczne „kozy prostyńskie" to dawne pieczywo obrzędowe, związane z magicz­ nymi praktykami wiejskimi. 82 2.9 �Pieczywo „busłowe łapy", wyobrażenia bron: II. 43 — ciasto żytnie, średn. 8 cm. Wyk. Daniłko Mazaruk, w. Plutycze, pow. Bielsk Podlaski. U. 44 — ciasto pszenne, dł. 16 cm. Wyk. w 1958 r. M. Szewczuk, w. Husaki, pow. Bielsk Podlaski. wodów zjawisko, j a k i m jest malowanie pieczywa prostyńskiego, zasługuje na szczególną uwagę. Zrozu­ mienie okoliczności i przyczyn, które zadecydowały o jego powstaniu, wymaga jednak osobnego opraco­ wania, znacznie wykraczającego poza ramy niniejsze­ go szkicu. Przystępując do określenia właściwości formy pla­ stycznej w zestawie przedstawionych wypieków, nie można zapominać o różnicach w sposobie i c h lepie­ nia i pieczenia . Należy również mieć na uwadze 83 Poszczególne figury „kóz", niezależnie od tego kto był i c h twórcą, pełne są ruchu, wyrazu. Naj­ częściej jest to w y n i k i e m procesu powstawania zu­ pełnie przypadkowych efektów w czasie pieczenia uprzednio obgotowanego ciasta pszennego. „On śmesny [chodzi o figurkę baranka], to w piecu tak się zrobi." (Z. Skrzecz, Ostrów Maz.). Jeśli się weźmie pod uwagę pośpiech, z j a k i m lepione są „kozy" (zdarza się, że jeden twórca lepi n a odpust do 2 000 „kóz"), wówczas trudno dopuścić możliwość bardziej dokładnego — według jakichś własnych za­ mierzeń — formowania bryły ciasta. Zresztą na pod­ stawie licznych obserwacji pracy twórców tych w y ­ pieków można stwierdzić, że jeśli na początku (bez­ pośrednio po ulepieniu) są one sztywne, nieznacznie różniące się między sobą, t o po upieczeniu stają się żywsze i pełne wyrazu. 83 �fakt, że poszczególne figury nie zawsze powstawały w tym samym czasie, miejscu, okolicznościach i wreszcie, że ich przeznaczenie było niejednokrotnie odmienne. M i m o tych niebłahych różnic, stosunek zachodzący między rzeczywistością rzeźbiarską po­ szczególnych wypieków a rzeczywistością realnie istniejącą jest, jeśli nie identyczny, to przynajmniej bardzo podobny. Co prawda próba określenia tematu dowolnie w y ­ branej figury, bez uciekania się do informacji twórcy, nie zawsze wypada pomyślnie. Nie znaczy to jednak, że są to rzeźby abstrakcyjne, względnie reprezentu­ jące bardzo symboliczne l u b subiektywne widzenie rzeczywistości. Wszystkie one wyobrażają konkretne obiekty, jeśli nie postacie zwierząt, to przedmioty, narzędzia i t p . Właściwości tych realnie istniejących obiektów inspirowały określone rozwiązania f o r m a l ­ ne, nawet wówczas kiedy w y p i e k i zatraciły z t y m i obiektami swój bezpośredni, magiczny związek. Jeśli zatem występują niekiedy znaczne nawet trudności w ustaleniu co wyobrażają f i g u r y wypieków, jest to już wyłącznie sprawa różnic między współczesnym •— naszym „widzeniem" rzeczywistości, a t y m , które w zmaterializowanej postaci przetrwało w formie plastycznej omawianych ciast. Powtarzająca się w przeważającej większości figur niedoskonałość w przedstawianiu jednoznacznych brył, kształtów itp., operowanie, niezależnie o d charakteru obiektu, t y m i samymi u m o w n y m i formami — stano­ wi główny przejaw takiego tradycyjnego sposobu widzenia rzeczywistości. Zarówno w w y p a d k u „no- II. 45. Pieczywo „busłowe łapy", wyobrażenie brony, ciasto żytnie, średn. 8 cm. Wyk. Danilko Mazaruk, w. Plutycze. pow. Bielsk Pod­ laski. wych latek" j a k i „kóz" — większość figur zwierząt, niezależnie od rodzaju, ma pękate korpusy, krótkie, ^rube nogi. szyje wznoszące się pionowo, głowy w kształcie małych stożków, takie same krótkie ogony. Umowność tę obserwujemy również w formie wy­ pieków ..busłowych łap". Placki pokryte licznymi stożkami czy k r a t k i z przeplecionych wałeczków nie kojarzą się n a m z obrazem bron laskowych, beleczkowatych, tych narzędzi do bronowania, które używa­ no na Podlasiu. Niewątpliwie właściwości wiotkiego, trudnego do modelowania tworzywa, j a k i m jest ciasto, narzucały w pewnej mierze te wszystkie rozwiązania formalne. Bardzo trudno jest np. formować z ciasta figury zwierząt, które by miały wysmukłe nogi, szyje w y ­ ciągnięte ukośnie do przodu, a nie wzniesione pio­ nowo ponad korpus, a na szyjach odpowiedniej w i e l - MAPKA. Doroczne pieczywo obrzędowe na terenie północno-wschodniej Polski, na podstawie badań terenowych z okresu 1955—2957 i pracy B. Stelmachowskiej „Rok Obrzędowy na Pomorzu", Toruń 1933 r. nek; 29. 16, VIII. Wykrot; 29, 16, IX, Brodowe Łąki; Objaśnienie symboli: 29, 16, X, Charciabałda; 29, 16, XI, Wach; 29, 16, występowanie tradycji pieczenia na Nowy Rok XVI, Siarczą Łąka; 29, 17, VII, Oborczyska; 29. 17, lub Trzech Króli „nowego latka", VIII, Dylewo; 29, 17, XII, Wyszel; 29, 19, IX, Przerawystępowanie tradycji pieczenia na Nowy Rok € dowo; 29, 20, VI, Plusy; 30, 15, VII, Wiartel; 30, 15, lub Trzech Króli „fafernuchów", XI, Zimna; 30, 15, XIII, Dudy Puszczańskie; 30, 15, ośrodki wyrobu „kóz prostyńskich", • XV, Leman; 30, 15, XVI, Łączki; 30, 16, IV, Turośl; Prostynia, 30, 16, V, Dęby; 30, 16, VI, Łyse; 30, 16, XI, Pupki; V występowanie tradycji pieczenia na Zwiastowa­ 30, 16, XIV, Popiołki; 30, 17, I, Tatary; 30, 17, III, nie N.M.P. (25.111.) „busłowych łap", Laski; 30, 17, XIII, Przystań; 30, 20, VI, Brańszczyk; jif występowanie tradycji pieczenia na Zwiasto31, 14, V, Szczechy Wielkie; 31, 15, XIII, Kozioł; 31, wanie N.M.P. placków zwanych „sucharami" 16, IV, Zaskrodzie; 31, 16, VII, Borkowo; 31, 17, lub „bandami", I, Dębniki; 31, 17, I, Parzychy; 31, 17, II, Jurki; 31. r\ brak występowania tradycji wymienionych ro18, V, Choromany; 31, 19, VI—VII, Ostrów Mazo­ wiecka; 31, 20, VIII, Prostyń; 33, 15, VII, Ciemnoszydzajów pieczywa. je; 33, 16, X, Mocarze; 33, 17, XV, Zambrzyce Stare; Miejscowości (pierwsze liczby oznaczają slup, dru­ 33, 21, III, Burzyska; 33, 21, XI, Skrzeszew; 34, 13, IV, gie — pas, liczby rzymskie — pole): 21, 13, I, LignoNowinka; 34, 13, XVI, Białobrzegi; 35, 18, XV, Plu­ wy; 21, 14, V, Pieniążkowo; 22, 15, VII, Zawadzka tycze; 35, 19, III, Husaki; 35, 19, XV, Knorydy; 35, Wola; 23, 15, V, Szwarcenowo; 23, 15, XII, Radom20, V, Andryjanki; 36, 15, XV, Zadworzany; 37, 16, no; 24, 15, II, Rozental; 24, 15, XV, Zwiniarz; 24, 16, XV, Plebanowo; 37, 17, IV, Ozierany; 32, 21, VI, Ka­ VII, Kiełpiny; 25, 14, X, Idzbark; 25, 16, II, Jankorolewo; 34, 19, XVI, Kiersnowo; 35, 19, IX, Bujnowo; wice; 25, 17, V, Iłowo; 26, 18, IX, Zurominek; 26, 19, 36, 18, IX, Ryboły; 36, 19, I, Knorozy. X, Dziektarzewo; 27, 14, V, Kamborno; 27, 18, XII, Golany; 27, 19, XIV, Obryte; 28, 13, X, w pobliżu Uwaga: Dane dotyczące pierwszych ośmiu pozycji Biskupca; 28, 15, VII, Rudka; 28, 16, IV, Kipary; 28, oraz jedenastej pochodzą z pracy B. Stelmachow­ 17, I, Krzynowłoga Wlk.; 28, 17, VIII, Parciaki; 28, skiej. W niniejszym artykule nie są szerzej omawiane. 17, XI, Jednorożec; 28, 18, II, Bartniki; 29, 13, XI, Mapka sporządzona na wycinku mapy podkładowej Probark; 29, 15, I, Piasutno; 29, 15, XV, Dąbrowy; 29, projektowanej przez prof. J. Gajka do „Polskiego 16, IV, Wolkowe; 29, 16, V, Czarnia; 29, 16, VII, Zdu­ Atlasu Etnograficznego". L 21 �kości głowy i t p . W każdym z tych wypadków groziło bowiem, że figura ulegnie zdeformowaniu (nogi się wykrzywią, szyja przechyli na bok), zanim jej kształt zostanie u t r w a l o n y w czasie pieczenia. Pod t y m względem ciasto z razowej mąki żytniej znacznie lepiej aniżeli ciasto pszenne nadaje się do modelowania. Między innym? dlatego też najbardziej ja-skrawe przykłady tego, że forma w y n i k a z ogól­ nych właściwości tworzywa, obserwujemy w f i g u r ­ kach „kóz", które modelowano z bardziej jeszcze wiotkiego niż żytnie — ciasta pszennego. 8 4 W masie rozpatrywanych wypieków znajdują się egzemplarze, których forma plastyczna jest jednak nieco inna. Figurki zwierząt M . Konopki z Tatar na Kurpiowszczyźnie (il. 11, 26) mają smukłe, cien­ kie nogi, szyje k o n i są wyciągnięte pałąkowato do przodu, głowy — t o już nie m a l u t k i e stożki, przy­ pominające dziobki ptaków. Przedstawienia koni oraz krów ( i l . 2), wykonane przez W. Deptułę z Dę­ bów, mają duże, tępo zakończone głowy, szerokie szyje, odpowiednio długie ogony . Również w formie wypieków „kóz" Z. Sienkiewicz z Ostrowi Mazowiec­ kiej (il. 35, 39) dostrzega się odejście w p e w n y m stopniu od tradycyjnej konwencji przedstawiania zwierząt. Np. f i g u r k i jeleni, wykonane przez tę twór­ czynię, zadziwiają wysmukłością bryły i precyzyj­ n y m modelowaniem detali, mimo że w figurkach j e j trwają jeszcze pewne konwencjonalne rozwiązania formalne. Do jakiego stopnia można mówić, że są to osiągnięcia odbiegające od powszechnie występujących zasad modelowania, a — co najważniejsze — w pełni zamierzone, niech świadczy wypowiedź Z. Sienkie­ wicz: „koza musi być smagła, musi być prosta, t o ważniejsze niż malowanie, a tak robio, że n a brzuchu chodzi..." . Można przytoczyć więcej tego rodzaju wypowiedzi. I c h autorami zawsze są ci, którzy lepią figurki „do cegoś podobne", „proste", „zgrabniusie". „Moje so zgrabniuśkie, majo ruski i łepki i syjke j e k sie należy." „Robio takie, postawi t a k t o ogon, a tak t o głowa, takie p o t w o r k i . " „Potem zacelim konkurować, to zacelim j e formować, zeby do cegoś były podobne." 85 86 87 8 8 w jakimś stopniu głównym etapom zmian funkcji wypieków. Najprawdopodobniej d l a w i e l u ludzi, którzy w y ­ rabiali „nowe l a t k a " względnie „kozy", umowność w przedstawianiu figur zwierząt nie występowała w sprzeczności z i c h własnym wyobrażeniem o ży­ wych zwierzętach. Nie jest wykluczone, że właśnie takie pękate, o grubych, krótkich nogach przedstawie­ nia zwierząt stanowiły f o r m y zamierzone. Przypomi­ nały one dobrze odżywione, tłuste k r o w y czy konie, a takie przecież miały być zwierzęta w w y n i k u ma­ gicznych zabiegów z pieczeniem ciasta. Poza t y m tego rodzaju f o r m y najlepiej służyły do zabawy dzieciom i wreszcie — były odpowiednie do jedzenia. Przy t a k i m stanowisku nie było rzeczą najistotniejszą, aby głowy, ogony i inne detale miały odpowiednie pro­ porcje względnie kształt. Rozwój w k i e r u n k u bardziej rozbudowanego spo­ sobu plastycznego wyrażania podejmowanych przez twórców tradycyjnych tematów należy wiązać przede wszystkim, j a k się wydaje, z f a k t e m całkowitego za­ n i k u pierwotnych, magicznych treści i f u n k c j i pie­ czywa. W związku z t y m pewna rezerwa w stosunku nie t y l k o już do treści magicznych t y c h wypieków, ale również do całokształtu przez tradycję przekaza­ nych zasad lepienia, pieczenia i użytkowania f i g u r — pozwoliła twórcom znaleźć nowe rozwiązania f o r m a l ­ ne. Popularność nieznanych dawniej wzorów ikono­ graficznych (spotykanych w pismach ilustrowanych, plakatach itp.) niewątpliwie sprzyjała zerwaniu z tradycyjną konwencją plastyczną. Nasuwa się na koniec pytanie, w j a k i m ewentual­ nie związku pozostawało omawiane pieczywo ze spo­ t y k a n y m i w innych rejonach k r a j u f o r m a m i wypie­ ków obrzędowych. W literaturze przedmiotu istnieją na ten temat t y l k o skąpe dane i przyczynkowy i c h charakter pozwala zaledwie częściowo odpowiedzieć na to istotne pytanie. Poza t y m odpowiedź może do­ tyczyć wyłącznie pieczywa noworocznego, albowiem o „busłowych łapach", względnie pokrewnych i m for­ mach, brak jest w literaturze j a k i c h k o l w i e k danych. Istnieją zatem konkretne w y p a d k i radzenia sobie z t r u d n y m tworzywem, uzyskiwania efektów f o r m a l ­ nych nie wynikających bezpośrednio z charakteru jego struktury. Można w związku z t y m mówić o w y ­ stępowaniu dwóch różniących się w jakiejś mierze sposobów przedstawiania f i g u r zwierząt. Wydaje się, że odpowiadają one mniej l u b bardziej rozwiniętemu widzeniu realnej rzeczywistości. Odpowiadają one Według B. Stelmachowskiej, w obrzędowości n o ­ worocznej na K u j a w a c h występował zwyczaj wróże­ nia z figur wypieków wyobrażających zwierzęta oraz ludzi. Tak j a k na Mazurach i K u r p i a c h , pieczywo to nosiło nazwę „nowe l a t k o " . K u j a w s k i e „nowe lat­ k a " stanowiły niewątpliwie odpowiednik omawianych już, tak popularnych na Mazurach symboli wróżebnych. W niektórych partiach Małopolski występuje jesz­ cze do dzisiaj zwyczaj obdarowywania n a Nowy Rok Por.: „Krowa po prawdzie ma duzą jadackę, ale się jej taką małą ukscypie, bo t o ciasto. Jek grubo [odpowiedniej wielkości] zrobzić, to pąka, tseba r o bzić delikatnie." (Marianna Konopka, ur. 1879, w . Ta­ tary, pow. Ostrołęka). W. Deptuła jest młodym mężczyzną. K i l k a k r o t ­ nie opuszczał wieś (służba w wojsku, praca n a Zie­ miach Odzyskanych). Lepienie „nowych latek", według zasad dających zupełnie nowe rozwiązania formalne, jest d l a niego rzeczą równie spontaniczną, naturalną, j a k d l a jego matki-staruszki pozostawanie w świecie tradycyjnych konwencji plastycznych. Bardzo w i e l u twórców w ocenie wyglądu „kóz" wyżej stawia i c h stronę rzeźbiarską niż malarską (czy raczej zdobniczą). A. Dębek, Ostrów Mazowiecka. St. Iwanowska, Ostrów Mazowiecka. Z. Sienkiewicz, Ostrów Mazowiecka. Por. B. Stelmachowska, op. cit., s. 208. 89 81 85 22 9 0 88 87 88 89 90 �kolędników specjalnymi bułeczkami, tzw. „szczodrakami" . Istnieją dane, które wskazują, że „szczodrak i " były niekiedy wyobrażeniami zwierząt . Być m o ­ że więc, iż pieczywo to — podobnie j a k kurpiowskie czy mazurskie „nowe l a t k a " — wiązało się z magicz­ nymi praktykami dotyczącymi hodowli. Podane przykłady wystarczają, aby przypuszczać, że „nowe l a t k a " z terenów północno-wschodniej Pol­ ski oraz podlaskie „kozy" stanowią jeden z w i e l u reliktów pieczywa związanego z magią hodowlaną, które występowało niegdyś n a rozległych połaciach Polski. Bliskie, a nawet bardzo bliskie analogie do omawianego pieczywa daje się również odnaleźć w rozmaitych formach wypieków spotykanych w obrzędowości (jeśli nie Nowego Roku, t o świąt o podobnym w ludowych wierzeniach znaczeniu ), występujących na terenie Łużyc , Czechosłowacji , Jugosławii , Bułgarii , a nawet w bardziej jeszcze odległej G r u z j i . Jeśli chodzi o obszary Niemiec " , względnie A u s t r i i °, to w ogromnej ilości występu­ jących t a m rozmaitych rodzajów pieczywa obrzędo­ wego — nie znajdujemy bardziej widocznych podo­ bieństw do interesujących nas form i tematów. Wydaje się jednak, że m i m o mniej l u b bardziej wyraźnego podobieństwa noworocznego pieczywa z Mazur, W a r m i i i Kurpiów do szeregu f o r m wypie­ ków obrzędowych występujących w kulturze ludowej Europy, stanowi ono w dużej mierze zjawisko orygi­ nalne, a nawet do pewnego stopnia jedyne w swoim rodzaju. Nigdzie bowiem poza Mazurami, Warmią, a szczególnie K u r p i a m i nie udało się stwierdzić, aby w formach jednego rodzaju pieczywa obrzędo­ wego przetrwał t a k bogaty zestaw tematów, t a k ściśle powiązanych ze światem chłopskiej gospodarki, a przy t y m oparty na niezwykle realistycznej, m i m o swej prostoty, formule plastycznego obrazowania rzeczy­ wistości, i Por. „Prace i Materiały Etnograficzne", t. X , z. 1, Wrocław—Kraków 1952—53, s. 153—155; B. G u stowicz, op. cit., s. 72. Por. M . Kietlicz, Szczodraki w Krotoszynie, „Lud", t. I I I , 1897, s. 160. Często te same treści zawierały ludowe obrzę­ dy, przypadające n a Wielkanoc l u b Boże Narodze­ nie, święta rozpoczynające nowy okres w roku prac gospodarstwa wiejskiego, czy nawet obrzędy w dniu św. Mikołaja, św. M a r c i n a i św. Walentego — tych wszystkich świętych, którzy uchodzą za opiekunów zwierząt. Por. A. Fischer, Etnografia Słowiańska, Łuży­ czanie, Lwów—Warszawa 1932, s. 93: „[...] na Nowy Rok piecze się nowe letka z mąki pszenicznej i róż­ norodne drobne pieczyWka w kształcie zwierząt do­ mowych d l a bydła, a inne znów d l a dzieci i mło­ dzieży." Por. Fr. Lego, Svatebni peciva z jiznich Cech, „Cesky L i d " , V I I , 1898, s. 129—132; tenże, Jindrichohradecke pecivo Mikuldsske, „Cesky L i d " , X , 1901, s. 128—130; Jos. Petrak, Lidove pecivo v Podkrkonosi, „Cesky L i d " , X , 1901, s. 288—291; A. M . Rycbmanova — Kolacova Slavnost na Slovacku, „Cesky L i d " , XII, Lidovd jidla na Podripsku, „Cesky L i d " , X I V , 1905, s. 145. Według prof. M . Gavazziego n a terenie Chor­ wacji występował zwyczaj wypiekania n a dzień św. Walentego wyobrażeń w y m i o n krów i klaczy, które dawano t y m zwierzętom do pożarcia w celu polepsze­ nia hodowli. R. Angiełowa, Bułgarskie pieczywo obrzędowe (rękopis w tece redakcyjnej „Polskiej Sztuki Ludo­ w e j " , s. 2—3); W. Stoilkow, Iz narodnaga kułtura na s. Businci, Trnsko, § 18, Prazdniczni Obiczaj, Izwiestija n a Narodnija, Etnografski Muzej. Sofija, X I I , 1936, s. 143—144. Por. A. S. Chachanowa, Prazdnowanie Nowogo Goda u Gruzin, „Etnograficzeskoje obozrenie", I I I , Moskwa 1889, s. 33, 38—39. M . Höfler, op. cit., s. 185—205; tenże, St. Nikolausgebäcken, „Zeitschrift für Volkskunde", 1902, s. 80, 198; tenże, Gebiłdbrote bei der Geburts-Wo­ chenbettund Tauffeier, „Zeitschrift für österreichi­ sche Volkskunde", X V , 1909, s. 81—111; O. A. Erich, Gesichtspunkte für ein Bildgeschichte der figüralichen Gebäckes, „Oberdeutsche Zeitschrift für Volkskunde, V I , s. 153; K. Speiss, Grundlininen einer Formenund Gestaltenkunde der Gebildbrote, „Jahrbuch für historische Volkskunde", I I I / I V , B e r l i n 1934, s. 391; E. Hoffman Krayer, A. Bächtold-Stäubli, Handwör­ terbuch des Deutschen Aberglaubens, Berlin—Leipzig, t. I I I , 1931, s. 321, 373, t. V, 1932/3, s. 645. E. Burgstaller, Brauchturamsgebäcke und Weinachtsspeisen, L i n z 1957, s. 66—67; tenże, Festtagsbegäcke, österreichischer Volkskunde Atlas, Komentar, L i n z 1959, s. 16—17. Por. materiał w pracach cyt. w przypisach 95, 98—100. 91 92 93 94 96 95 97 91 92 93 91 95 96 Fot: 9 8 9 10 1 0 1 97 98 99 100 101 J. Olędzki, J. Swiderski — U. 23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b74cb1ea24724c81f4fafe1f2efa94ef.pdf ae48b58c09d39cc82b6e20885167d5ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3772 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource garncarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3541 Title A name given to the resource Ostatni garncarz Bardiowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1, s. 24-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. 1. Jan Franković: „Niedźwiedź", wys. 13 cm. Jerzy OSTATNI GARNCARZ Czajkowski BARDIOWA Na d a w n y m szlaku polsko-węgierskim, n a terenie płn.-wsch. Słowacji, leży niewielkie zabytkowe m i a ­ steczko — Bardiów (Bardejov), które odegrało ważną rolę w rozwoju k u l t u r y ludowej Słowacji, a także sąsiednich terenów Polski. Na targach bardiowskich stykali się ze sobą przedstawiciele różnych grup regionalnych z obu stron Karpat. naczyń, pochodzi spod Bardiowa. Jest to glina średniotłusta, n i e wymagająca schudzania. Wykopywano ją zawsze w jesieni, przez zimę mrożono n a polu, a na wiosnę zwożono do domu, gdzie p o rozmarznięciu deptano nogami przerabiając w ten sposób na ciasto garncarskie; następnie oczyszczano z k a m i e n i , lale­ czek marglowych i t p . W Bardiowie było ongiś przeszło 50 różnych ce­ chów, a między n i m i również cech garncarski, po którym została tylko pamiątka w nazwie u l i c y : Hrnćarska (obecna u l . Preszowska) i ostatni pracu­ jący garncarz — Jan Franković. Nazwanie jednej z ulic, znajdującej się poza m u r a m i starego miasta, Garncarską n i e jest dziełem przypadku. Właśnie t u mieli swe pracownie i siedziby d a w n i garncarze, którym ze względów przeciwpożarowych n i e pozwa­ lano osiedlać się w obrębie murów. M o t y w y zdobnicze wypracowywał każdy garncarz dla siebie s a m — l u b czerpał z tradycji rodzinnej. Czasami jednak — według słów garncarza — pod­ patrywano n a targach zdobienia stosowane przez i n ­ nych garncarzy, przenosząc je następnie w nieco zmienionej formie n a własne wyroby. Garncarze bardiowsey zbywali swe produkty na miejscu l u b , częściej, rozwozili daleko po Słowacji i Polsce. Przed wybuchem I w o j n y światowej odwie­ dzali o n i targi w Koszycach, Preszowie, Sabinowie, K u r i m i e , Zborowie, Świdniku i Stropkowie — a więc obejmowali s w y m zasięgiem całą wschodnią Sło­ wację. N a terenie Polski zaś sprzedawali wyroby w K r y n i c y (gdzie z kolei zaopatrywali się w sól, używaną m . i n . przy p r o d u k c j i naczyń), w Muszynie, Tyliczu, Z d y n i , Żmigrodzie i prawdopdobnie w Uściu G o r l i c k i m ; była t o więc ekspansja n a teren i m naj­ bliższy, czyli południową część województwa rzeszow­ skiego i częściowo krakowskiego. Z rozmowy przeprowadzonej z Janem Frarikovićem dowiadujemy się, że był on ostatnim „cechmajstrem", a cech garncarski istniał w Bardiowie do roku 1928. Bardiów był bardzo żywym ośrodkiein garncarskim, czego dowodzi długa lista garncarzy pracujących w ostatnim półwieczu, których doskonale zapamiętał Jan Franković. B y l i t o : Georgius H a r nyak (t 1914), Matias Franković (f 1917), Alojz Fran­ towie (t 1917), Jan Mochnacky ( t 1918), Jan Kohel (t 1923), K a r o l Tarćaba (f 1932), A n d r e j Tarćaba ( t 1932) i Jan Franković-ojciec ( t 1943). Garncarze c i w y r a b i a l i różnego rodzaju garnki, dzbany, czary, talerze, miski, tace, świeczniki, f o r m y do pieczenia oraz malowane i glazurowane zabawki (koniki, postacie ludzkie, „niedźwiedzie", talerzyki, dzbanuszki). Georgius Harnyalk oraz Matias i Jan Franković w y r a b i a l i również zdobione kafle, a dziad obecnego garncarza, Matias Franković, przed I wojną światową wykonywał m . i n . siwaki. Żelazista glina, której używano dawniej i której używa do dziś Jan Franković do w y r o b u swych 24 Wytyczenie po I w o j n i e granicy polsko-czechosło­ wackiej zamyka przed garncarzami bardiowskimi pol­ ski rynek zbytu, co przyczynia się m. i n . do> obni­ żenia p r o d u k c j i i coraz szybszego zaniku w i e l u pra­ cowni. W okresie międzywojennym garncarze Bardio­ w a trzymają się starych miejsc targowych n a Sło­ wacji, a prócz tego wzmaga się domokrążny handel po wsiach mający n a celu przynajmniej częściowe wynagrodzenie u t r a t y r y n k u polskiego. Po I wojnie spada jednak cena produktów glinianych. Przedtem, zarówno na Słowacji j a k i w Polsce, sprzedawano garnki, dzbanki i t p . za pieniądze l u b zboże, co nawet �Jan Franković: II. 2, 3, 4. Garnuszki, wys. 12,3 cm, 12,5 cm, 12,5 cm. II. 5. Skarbonka, wys. 7,5 cm. znalazło swój oddźwięk w nazwaniach niektórych typów naczyń (np. „grajcarnik"). Przy w y m i a n i e na­ turalnej m i e r n i k i e m była objętość sprzedawanego naczynia, którym odmierzano zboże. E k w i w a l e n t b y l różny i zależny o d rodzaju zboża. I tak, za 1 garnek otrzymywano — 3 garnki owsa l u b 2 g a r n k i żyta czy też jęczmienia, ewentualnie 1 garnek pszenicy. Przejdźmy teraz do osoby Jana Frankovića, ostat­ niego majstra garncarskiego w Bardiowie. Liczy on sobie 56 lat i gdy kiedyś przestanie produkować, wów­ czas garncarstwo bardiowskie zginie bezapelacyjnie. Tym większą będzie t o szkodą, że trzyma się on t r a ­ dycyjnych f o r m i technik zdobniczych. Franković pracuje na własny rachunek, ale całą produkcję sprze­ daje przez U L U V , gdyż, j a k wszyscy i n n i , jest jego członkiem. M i m o tego jest on jednym z niewielu garncarzy w Czechach i na Słowacji, którzy uchronili — przynajmniej n a razie — swoją produkcję przed narzucaniem gotowych wzorów ze strony U L U V - u . Szeroki jest asortyment wyrobów Frankovića. Wśród garnków do najpospolitszych należą: źidlovy— /t 1, halva — /2 1, triżidkwy — ok. 1 1, strednićek — 2 1, spodnik — 2,5 1, n a d r u h u — 3 1, grajcarnik — 4 1. Z wyjątkiem „żidlovego" i „halvy" (używanej na masło), pozostałe służą przeważnie na mleko. Dziś Franković rzadko już w y r a b i a duże n i e zdobione naczynia zwane „turak", o pojemności 15—20 1, które spełniały po części rolę naczyń zasobowych. Oprócz wyżej wymienionych robi jeszcze wazy dwuuszne z n a k r y w k a m i , podobne w kształcie do fabrycznych, 1 1 25 �misy, doniczki różnych rozmiarów i — jako zabaw­ ki — malutkie dzbanuszki i talerzyki. Te ostatnie służą również do dekoracji ścian. W t y m celu mają przy dnie wyrobione m a l u t k i e uszko do przewlecze­ nia sznurka. Ponadto dziś jeszcze produkuje Franković dużo „niedźwiedzi" (11. 1). Są to dwudzielne naczynia (wys. od k i l k u do kilkudziesięciu cm), przed­ stawiające siedzącą postać z kędzierzawą głową, która 26 stanowi przykrywkę małego naczyńka, mogącego słu­ żyć np. na pieprz czy sól l u b wyłącznie jako deko­ racja. Poza „turakiem", wszystkie naczynia są na ogół malowane i glazurowane. Do malowania Franković używa najczęściej polew w kolorach: brązo­ w y m , zielonym, białym i niebieskim, stosując prze­ ważnie k i l k a kolorów n a j e d n y m egzemplarzu. Bardzo częstym elementem zdobniczym jest u Frankovića �9 10 „kropka" — odmiennego k o l o r u niż tło. Występuje targach polskich, gdzie stykali się z naszymi garn­ carzami, a z drugiej, że garncarze np. kołaczyccy jeź­ ona w układzie szeregowym ( i i , 2, 5), rzędowym (ii. 3, 8) l u b ułożona w kółko tworzy k w i a t e k (ił. 2, dzili ze s w y m towarem aż n a „Węgry", możliwe są wzajemne infiltracje. Nawiązuje do tego wspomniana 4, 7, 9). Często rozrasta się do dużych białych względ­ informacja Frankovića o podpatrywaniu zdobień. nie oliwkowych placków (ił. 7, 8) wielkości pięciogroszowej monety, co przypomina ozdoby naczyń D w i e w o j n y światowe spowodowały, że dziś mało z Lążka czy Kołaczyc. Poza częstymi „jodełkami" znajdziemy starej słowackiej ceramiki na Rzeszowszczyźnie, a proweniencje j e j t r u d n o ustalić, gdyż (il. 3, 4, 5, 7) można spotkać n a jego wyrobach w pamięci ludzkiej zacierają się już wydarzenia również inne m o t y w y roślinne (il. 6), a n a dnach mis sprzed pół w i e k u . Dlatego też informacje zaczerp­ i talerzyków występuje z reguły wróblowaty ptaszek nięte w pracowni ostatniego garncarza bardiowskiego, (il. 6, 7). wraz z wykazem targowisk w Polsce, na których garn­ Celem tego krótkiego artykułu jest zwrócenie u w a ­ carze bardiowscy sprzedawali swe wyroby, stanowi gi badających ceramikę w płd.-wsch. Polsce n a moż­ ciekawy przyczynek do stosunków kulturalnych mię­ liwości pokrewieństwa pewnych f o r m naczyń i ozdób dzy Polakami i Łemkami z jednej, a Słowakami po obu stronach Karpat. Biorąc p o d uwagę fakt, i Łemakami z drugiej strony. że z jednej strony garncarze bardiowscy b y w a l i n a Fot. Paul Henri Michał Maśliński. Stahl S Ł O Ń C E , K S I Ę Ż Y C W LUDOWYM ZDOBNICTWIE Niebo stanowiło w zamierzchłych czasach ludzkości przedmiot szczególnego zainteresowania. Zachodzące na nim zjawiska wiązały się bezpośrednio z życiem człowieka. Słońce i księżyc, źródła światła Czy ciepła przejawiające się w regularnych r y t m a c h czasu, dzia­ łały silnie na wyobraźnię. Deszcze i burze z grzmo­ tami, piorunami i wichurą bywały powodem niepo­ I G W I A Z D Y R U M U Ń S K I M XIX W. koju, czasem — nadziei. Dla zjawisk tych znajdowano naiwne, uproszczone wytłumaczenia. Znamy je dziś pod postacią baśni, ale w istocie rzeczy są to r e m i ­ niscencje pseudowiedzy z dawnych czasów. Roz­ powszechnione' było wówczas upodobnianie gwiazd i planet d o istot żyjących. Wierzenia takie odzwier­ ciedlał również f o l k l o r rumuński, łącząc pozostałości 27 �pła. Pojawia się i znika w regularnych odstępach czasu, dąży zawsze tą samą drogą; dzięki n i e m u doj­ rzewają plony. Ze słońcem więc związane były liczne obrzędy rolnicze, a jego k u l t należał do największych w historii ludzkości, występując zarówno w społeczeń­ stwach pierwotnych j a k i bardziej zaawansowanych kulturowo. W R u m u n i i k u l t ten sięga czasów pre­ historycznych, a z okresu tworzenia się l u d u rumuń­ skiego znane n a m są pozostałe w różnych miejsco­ wościach liczne reliefy mityczne świadczące o ist­ nieniu zorganizowanego k u l t u . Jeszcze w X I X w i e k u mówiono o „świętym słońcu", występującym w baś­ niach, zwyczajach i to n a m tłumaczy, że było ono także j e d n y m z elementów w zdobnictwie ludowym. Jakie jest oblicze słońca? Przypuszczano, że ma ono t w a r z i postać ludzką, a mieszka gdzieś na końcu świata, w w i e l k i m pałacu n a niebie. A b y jego cha­ rakter antropomorficzny był jeszcze wyraźniejszy, przypisywano m u matkę, siostrę (księżyc), uczucia ludzkie (miłość, zazdrość, pragnienia, chęć zemsty). Gdy budzi się rano, sięga po promienie, które Wkłada na głowę, i wchodzi na niebo. B y się n i e zmęczyć — jedzie rydwanem, ciągnionym przez cztery białe konie. W południe — zatrzymuje się na k i l k a c h w i l , by spożyć maleńką kromkę chleba, błogosławi i wypija szklankę w i n a . A więc i ludzie p o w i n n i wtedy przer­ wać swoją pracę, b y się posilić. Potem idzie ono ułożyć się do snu w s w o i m pałacu, gdzie obmywa swą t w a r z zmroczoną w i d o k i e m zła, dostrzeżonego w ciągu d n i a wśród ludzi na ziemi. Świadczy o t y m jego oblicze zamglone w c h w i l i zachodu. 2 II. 1. Relief mityczny znaleziony U góry — słońce i księżyc. w Siedmiogrodzie. kultów pogańskich, które t u niegdyś panowały, z ele­ mentami chrześcijańskimi. Nie tworzą one zespołu jednorodnego, ponieważ z dawnych wierzeń zacho­ wały się tylko luźne u r y w k i znane poszczególnym ludziom t y l k o w poszczególnych fragmentach. Folk­ loryści zarejestrowali i o p u b l i k o w a l i sporą i c h ilość. Inaczej przedstawia się sytuacja w zakresie plastycz­ nych wyobrażeń gwiazd. Stwierdzono, że występowały one w rumuńskim zdobnictwie ludowym, ale nie zo­ stało jeszcze należycie zbadane i wyjaśnione •— gdzie, W jakich dziedzinach sztuki ludowej i w j a k i c h for­ mach oraz j a k często się je spotyka i j a k a jest ich geneza. Dokładna analiza zdobnictwa ludowego, uwzględniająca przy t y m jego związek z l u d o w y m i koncepcjami kosmogonicznymi, stanowi dziś d l a nas cenny materiał dokumentujący wiedzę o przeszłości. Twarde w a r u n k i prymitywnego życia przyczyniły się do utrzymania wśród chłopów rumuńskich w i e l u elementów archaicznych, które rzucają światło na odległą przeszłość. Dopiero w X X w., zwłaszcza w ostatnich latach, dzięki l i k w i d a c j i analfabetyzmu, dzięki radiofonizacji i elektryfikacji rozpowszechnia się n a w s i szeroko naukowa wiedza o świecie. a) Najprostszym przedstawieniem słońca w rumuń­ skiej sztuce ludowej jest koło. Znajduje się j e na dnie talerzy ceramicznych, w motywach snycerskich, na wrotach, kufrach, przedmiotach użytkowych, na pom­ nikach w o t y w n y c h . Na ścianach dawnych domów Wołoszczyzny, Oltenii — występuje na reliefach w glinie. Prostota m o t y w u tłumaczy jego szerokie sto­ sowanie nawet wtedy, gdy bezpośrednim źródłem nie był mityczny k u l t słońca. Słońce uważane było za pierwsze wśród ciał nie­ bieskich. „Słońce jest największe. Ono jest naszym ojcem" . Słońce jest głównym źródłem światła i cie- b) Do koła dodawane są elementy amtropomorficzne. Rysuje się więc oczy, usta, nos, czasem b r w i . Na dawnym pomniku wotywnym na Wołoszczyźnie (wzniesionym w I poł. X I X w.) twarz słońca, rzeź­ biona W c e n t r u m pomnika, posiada nawet dwoje uszu. Przedstawienia antropomorficzne są realizowane nie­ raz n a t y n k u ścian domów n a Wołoszczyźnie i Olte­ n i i , n a wrotach, n a przedmiotach użytkowych. Naj­ częściej spotyka się j e n a pomnikach wotywnych umieszczonych wzdłuż dróg l u b na cmentarzach; czę­ sto pod względem powszechności konkurują z krzyżem. Siedmiogrodzkie ikony n a szkle przedstawiają także miasto słońca, zwłaszcza w obrazach świętej pary cesarskiej —> Konstantyna i Heleny, podtrzymujących krzyż, oraz w obrazach przedstawiających Sąd Osta­ teczny, Adama i Ewę. W ksylografii siedmiogrodzkiej łon I . Ionica, Dragus, U n sat d i n Tara O l t u l u i (Faragas). Manifestari spirituale, Reprezentarea cerul u i . Bucuresfi 1944, s. 16. Najlepszy opis gwiazd jest opublikowany przez Tudor Pamfile: Cerul si podoabele lui, dupa credintełe poporului romin, Bucuresti 1915. Zagadnienie wydaje n a m się t y m bardziej intere­ sujące, że pewne analogie znajdą się także w ludowej sztuce polskiej. Słońce 1 1 28 2 �0 tematyce religijnej znany jest również ten motyw. Przedstawienie antropomorficzne słońca przetrwało zatem prawdopodobnie od czasów, gdy gwiazdy w y ­ obrażano sobie j a k o istoty ludzkie. c) Wewnątrz koła środek zaznacza się p u n k t e m lub drugim kołem. Dokoła wyrastają proste promie­ nie. Ich liczba jest zmienna; czasem są t y l k o cztery promienie, stanowiące krzyż wpisany w koło — mo­ tyw związany z d a w n y m symbolem męczeństwa. N a j ­ częściej spotyka się koła o sześciu promieniach, które wykonuje się łatwo, odległość między promieniami jest taka sama j a k długość promienia. Rozpowszech­ niony jest także m o t y w koła o ośmiu promieniach. Niejednokrotnie pojawia się k i l k a kół koncentrycz­ nych. Te formy słońca występują najczęściej w r u ­ muńskiej sztuce ludowej, zwłaszcza w snycerce. Znaj­ duje się je również n a słupach, na d r z w i a c h domów 1 na wrotach. Na drzwiach wejściowych dawnych kościołów d r e w n i a n y c h motyw pojawia się jedno- razowo l u b wielokrotnie, tworząc razem z motywem sznura dekorację bardzo rozpowszechnioną. Równie ważne jest jego miejsce w e wnętrzu domów, gdzie — występując z krzyżem, z krótkimi napisami, z rzęda­ mi powtarzanych motywów ułożonych w l i n i i pro­ stej — zajmuje środek sufitu. Krótko mówiąc — jest to dekoracja bardzo rozpowszechniona i — w prze­ szłości — związana z różnymi p r a k t y k a m i magicz­ nymi . Na drobnych ozdobach metalowych stroju górali , podobnie j a k na przedmiotach użytkowych w drze­ wie, słońce występuje często. Na widłach siedmio­ grodzkich występuje nawet w rytmie motywów po­ wtarzających się pięcio- czy ośmiokrotnie. Na meblach, zwłaszcza na skrzyniach, stołach i pół­ kach — słońce zajmuje miejsce centralne. I znowu p o m n i k i wotywne wyróżniają się częstym stosowa­ niem tego m o t y w u ; nieraz dziesiątki symboli słonecz­ nych zdobią jeden pomnik. Sam p o m n i k otrzymuje Piękne okazy z U k r a i n y zakarpackiej są repro­ dukowane w : P. I . Makusenko i Z. I . Petrova (Narodnaia Arhitektura Zakarpatia, K i e v 1956, i l . 39, 40, 45, 46 itd.); Irena Czarnecka (Polska Sztuka Ludo­ wa, Warszawa 1957). Adam Fischer (Les elements des croyances dans l'ornamentation populaire polonaise, Paris 1928) syg­ nalizuje je w Polsce (s. 109); St. Barabasz (Sztuka Ludowa na Podhalu, Lwów—'Warszawa 1928) repro­ dukuje dużą i c h ilość; E. Z. Blomqvist (Krestianskie postroiki russkih, ukraintev i belorusov, Moscva 1956) notuje j e zwłaszcza na Ukrainie. A l e ta sama deko­ racja charakteryzuje również architekturę ludów wschodniej Europy. Jest ona znana również wśród Saksończyków siedmiogrodzkich; jeszcze w 1718 roku pewna stara kobieta została skazana za odprawianie czarodziejskich p r a k t y k przed omawianą dekoracją. I c h formy są podobne do f o r m występujących w Karpatach zachodnich (vide: Włodzimierz Anto­ niewicz, Les agrafes portees par les montagnards des Carpathes Occidentales, Paris 1928). 3 3 4 4 5 5 �czasem formę słońca, zwłaszcza n a południu k r a j u , podobnie j a k p o m n i k i drewniane w Bułgarii czy Jugosławii. d) We wnętrzu koła promienie są zagięte — m o t y w sugerujący ruch słońca. Czasami koło wcale nie w y ­ stępuje, a t y l k o promienie wychodzą z p u n k t u cen­ tralnego. Ilość promieni jest różna: w, rumuńskiej sztuce ludowej najczęściej spotyka się dużą ich ilość. Na wrotach, n a wejściach do domów i kościołów, n a filarach, na przedmiotach użytkowych — f o r m y o d u ­ żej ilości p r o m i e n i są bardzo powszechne. M o t y w w tej postaci n i e występuje t a k często — ze względu na techniczne trudności wykonania — j a k forma o promieniach prostych, natomiast jest bardzo roz­ powszechniony w pisankach wielkanocnych, gdzie technika ułatwia r y s u n e k . Spotyka się go także w ikonach. 6 7 e) Drugą formą ściśle związaną ze słońcem, choć nie tak często spotykaną, jest k w i a t słonecznika. Mó­ wią, że kiedyś pewna młoda dziewczyna zakochała się w słońcu. Dzięki okolicznościom, których szcze­ góły zmieniają się w różnych opowiadaniach, prze­ mieniła się ona w roślinę. A l e kochając nadal słoń­ ce, spoglądała nań przez d n i całe. K w i a t słonecznika, okrągły, obramowany małymi żółtymi płatkami, przy­ pomina zresztą słońce. Wieśniacy przedstawiają go na tkaninach i ¡ná naczyniach ceramicznych. Czasem wprowadzają elementy antropomorficzne i w t e d y trudno go odróżnić od słońca. f) Także koń związany jest ze słońcem. Według opowiadań — leci on zaprzężony do słonecznego r y d ­ II. 4. Symbol słońca rzeźbiony czerpaka (region Hunedoara). n!a uchwycie wanu. Z tej starożytnej w i a r y , podtrzymywanej do X I X w . w folklorze bałkańskim i rumuńskim, naro­ dziły się piękne legendy. Cudowny koń unosi swego pana-bohatera w niebiosa, w odległe światy; prze­ mawia doznaje ludzkich uczuć, ostrzega swego pana przed niebezpieczeństwem . Są to zawsze konie białe, które wiozą św. Eliasza w r y d w a n i e ponad chmura­ m i . Koń jest więc przedstawiany w w i e l u dziedzi­ nach sztuki, ale jest t o m o t y w bardziej skompliko­ wany, związany z szeregiem innych problemów. a Księżyc Słońce było postacią męską — „święty-słońce". Księżyc, przeciwnie, jest kobietą — „świętą^księżyc". W opowiadaniach występuje on rzadziej niż słońce i zawsze w związku ze słońcem. Natomiast obecność księżyca wiąże się z działaniami o charakterze ma­ gicznym. O d niepamiętnych czasów łączono jego dzia­ łanie z różnymi c y k l a m i życia roślinnego l u b zwierzę­ cego. Przypisywano m u bezpośredni wpływ n a uro­ dzaj czy na rozwój. A l e moc jego czasem słabnie — wtedy, gdy fantastyczne zwierzęta, zwane „vircolaći", rzucają się nań, by wyssać jego krew. Wygląd tych fantastycznych zwierząt jest niejasny; wyobraża się je jako w i e l k i e dżdżownice, które mogą być czasem mylone z fruwającymi smokami. „Viroolaći" nie ata­ kują księżyca podczas pełni, t y l k o w innych jego fazach, zwłaszcza wtedy, g d y zmniejsza się on pod­ czas zaćmień. Związek księżyca z urodzajem narzucał pewne p r a w a praktycznemu życiu w s i ; nie należało Por. Romulus Vulcanescu, Functiunea magica a troitei, opublikowane w „Cercetari Polclorice; Bucuresti 1947. Por. A r t u r Gorovei, Ouale de Pasti, Bucuresti, 1937. Często m o t y w y są identyczne do tych, które opublikowała M a r i a Przeździecka w a r t y k u l e Pisanki w Radomskiem („Polska Sztuka Ludowa", 1956, n r 4—5), zwłaszcza Tablica I , n r 1—fi; Tablica III, n r 7, 8, 21, 22, i t p . Por. Jean Muslea, Le cheval merveilleux dans l'épopée populaire, Paris 1924. 6 7 l i . 5. Symbol słońca na wrotach starego kościoła drewnianego (region Cluj). 30 8 �ani przystępować do prac siewnych, ani kastrować świń inaczej j a k przy pełni księżyca. Drzewo po­ trzebne do budowy musiało być także brane w czasie pełni, jeśli się miało uniknąć robaków drzewnych. Księżyc wyobrażany jest zawsze jako „nów". Reszta tarczy księżycowej, także uwzględniana, pozostaje w cieniu. Wizerunek księżyca, w przeciwieństwie do słońca, występuje na ikonach siedmiogrodzkich m a ­ lowanych na szkle. Podobne w i z e r u n k i imożna za­ uważyć w malarstwie ściennym w kościołach. Rzadko pojawia się księżyc na w i e l k i c h naczyniach ceramicz­ nych. Jeszcze rzadziej przedstawiane są „vircolaći", ponieważ artystom nie jest znany i c h dokładny w y ­ gląd, mylony często ze smokiem, a także dlatego, że nie odgrywają one żadnej istotnej r o l i w magii. Gwiazdy a) Gwiazda betlejemska towarzysząca narodzinom Jezusa Chrystusa jest j e d n y m z najważniejszych ele­ mentów związanych z ehrystianizmem. Chodzili z nią niegdyś kolędnicy w czasie Bożego Narodzenia . Okrągła część środkowa gwiazdy, ze sceną Narodzin Jezusa, otoczona jest promieniami z drzewa i papieru. Wstążki z kolorowego papieru łączą szczyty promieni. Mała zapalona świeczka oświetla scenę środkową. Dzwoneczek zawieszony n a gwieździe towarzyszy swy­ mi dźwiękami śpiewom dzieci. Chodzi t u więc o gwiazdę rozpowszechnioną w europejskiej sztuce ludowej i znaną w formach prawie identycznych także w Polsce. 9 Gwiazda jest często stosowana jako symbol umiesz­ czany na różnych przedmiotach. Rysowana przez garn­ carza na ceramicznych talerzach (zwłaszcza na Woloszczyźnie i w Oltenii), stanowi ona często m o t y w dominujący. Garncarze z Oltenii umieszczają gwiazdę na części centralnej talerzy, p r z y czym jej forma bywa bardzo rozmaita . Wykonana w kolorze, ukształ­ towana z kropek, l i n i i prostych, l i n i i krzywych, f a l i ­ stych, podwojonych niekiedy k r o p k a m i — gwiazda 10 Podobna jest reprodukowana przez Irenę Czar­ necką (op. cit., i l . 194). Por. Paul Petrescu i Paul Stahl, Cerámica din Hurez, Bucuresti 1956. Por. Corina Niculesou, Decorul minastirii Neamt in legatura cu cerámica monumentala din Moldova in secolul al XV lea, Studii si Cercetari de Istoria Artei", n r 1—2, Bucuresti 1955. 10 11 u Czasem technika samego konturu w „sgraffito", ma­ Gdy zapada noc, gwiazdy ukazują się w nieskoń­ czonej ilości. Są one zorganizowane w różne znane ludziom układy, z których każdy ma swoją nazwę i swoją legendę. Wyobraźnia l u d o w a rozwinęła się bujnie w tej dziedzinie i stworzyła pełne u r o k u opo­ wieści. Gwiazdy często wiązano z ludźmi; tak po­ wszechna dawniej wiara, że każdy człowiek ma swoją własną gwiazdę — panowała także u R u m u ­ nów. Gdy gwiazda t a spadała, człowiek, z którym była związana — umierał. W zodiakach i kalenda­ rzach niegdyś drukowanych przypisywano gwiazdom wielkie znaczenie. Spotyka się je więc często w iko­ nografii ludowej, ale i c h oblicze jest rozmaite. 9 p o k r y w a czasem nawet całą powierzchnię naczynia. Niejednokrotnie różne m o t y w y geometryczne zesta­ wiane są w taki sposób, że sugerują obraz gwiazdy. Często w Oltenii występuje m o t y w przypominający gwiazdę noszoną przez kolędników, można t u dostrzec tak samo część centralną, promienie, wstążki papie­ rowe. Badania archeologiczne wykazują istnienie gwiazdy w średniowiecznej ceramice miejskiej na Mołdawii i Wołoszczyźnie. W dekoracyjnych tarczach na dawnych pomnikach religijnych gwiazda wyko­ rzystywana jest najczęściej w ornamencie . „Aster" — roślina, której nazwa i kształt przypominają gwiaz­ dę — występował także w średniowiecznej ceramice rumuńskiej, pochodzenie jego jest związane z cera­ miką bizantyjską; m o t y w t e n po dziś dzień utrzy­ muje się na północy Siedmiogrodu. jąca to samo pochodzenie l i . 6. Krzyż wotywny ca (region bizantyjskie, daje zdobiony Hunedoara). motywami się za­ słoń­ �księżyc i Venus. uważyć na naczyniach X I X w . . Gwiazda może być także wykonana w reliefowych aplikacjach n a d u ­ żych naczyniach z Wołoszczyzny i O l t e n i i . Na suficie dawnych kościołów drewnianych północnego Siedmio­ grodu element dekoracyjny stanowią gwiazdy o for­ mach podobnych d o tych, które stosowano w cera­ mice (miejscowej. Wizerunki ich, podobnie j a k wize­ r u n k i aniołów, występują w niebiańskiej hierarchii. 1 2 W ikonach przedstawiających Narodziny gwiazda zajmuje zawsze miejsce poczesne. Na ikonach sied­ miogrodzkich, malowanych na szkle, gwiazda przy­ biera charakter antropomorficzny; dotyczy t o przede wszystkim oka. Gwiazda f i g u r u j e także n a w i e l k a ­ nocnych pisankach. Natomiast w snycerce stosowana jest nieporównanie rzadziej niż słońce. I przeciwnie — na tkaninie we wszystkich regionach R u m u n i i sto­ suje się ją często, zwłaszcza n a koszulach, a także na ubiorach ze skór baranich . 13 Wspomnijmy także o łączeniu gwiazdy z postacią M a t k i Boskiej (chodzi o gwiazdę poranną, Venus). Na ikonach siedmiogrodzkich M a t k a Boska ma gwiaz­ dę na szacie l u b na czole; to ostatnie przedstawienie jest związane z kościelnym malarstwem ściennym. b) W czasie lata n a niebie można zauważyć lśniący szlak, zwany przez wieśniaków „mleczną drogą". Rów­ nież i z t y m zjawiskiem wiążą się liczne podania. Wszystkie one są zgodne w stwierdzeniu, że jest to droga, która prowadzi do raju. Tędy — Św. Eliasz przejeżdża na swym rydwanie; to zawsze tutaj — pasterz przechyli swoje w i a d r a z mlekiem (dla poPor. Paul Stahl i Paul Petrescu, Ceramica smaltuita romineasca din Transilvania Studii si Cercetari de Istoria A r t e i " , n r 1—2, Bucurestl 1956. 12 32 SÊmÊÊÊÊum wodów różnie wyjaśnianych w różnych legendach); jest to na koniec droga, którą dusze zmarłych podą­ żają do nieba. W g t r a d y c j i ludowej droga mleczna była przewodnikiem d l a zbiegów z n i e w o l i tureckiej, powracających d o R u m u n i i . Droga mleczna często jest przedstawiana na p i ­ sankach w i e l k a n o c n y c h z w y k l e w t a k i sposób, że przypomina labirynt, a białe k r o p k i symbolizujące gwiazdy wypełniają wnętrze m o t y w u . Częste wystę­ powanie i c h na pisankach w y w o d z i się prawdopo­ dobnie z odległego w czasie k u l t u przodków. Ten sam m o t y w można odnaleźć n a l u d o w y c h wyrobach garncarskich, zwłaszcza n a w y k o n y w a n y c h z okazji „mosi" (święto przodków) naczyniach, w których składa się ofiarę d l a zmarłych, zapewne w t y m celu, aby się dostać do nieba i n i e zabłądzić w drodze. 14 c) Ostatnia f o r m a m o t y w u — t o k i l k a gwiazd w y ­ obrażających niebo, zwłaszcza n a ikonach przedsta­ wiających św. Eliasza, Zaśnięcie Panny M a r i i , czasem Marię opłakującą, Jezusa ukrzyżowanego i t p . Na pom­ nikach w o t y w n y c h , które ciągną się wzdłuż dróg lub wypełniają cmentarze Oltenii, występują także gwiaz­ dy mające podobny sens symboliczny (niebo). * Zwięzłe t u z konieczności omówienie występujących w sztuce ludowej motywów gwiazd — nie wyczer­ puje oczywiście tematu, t a k jeśli chodzi o obiekty, na których m o t y w y te spotykamy, j a k i samą deko­ rację, pozwala jednak wyprowadzić k i l k a wniosków. Najciekawsze przykłady reprodukuje D i m i t r i e Comsa, Din ornamentica romina, Sifoiu 1904. Po raz pierwszy odnotowuje ją Tudor Pamfile (op. cit.). 13 14 �U. 9. Ceramika zdobiona motywem gwiazdy (region Pitesti). II. 10. Ceramika sprzedawana z okazji święta przodków. Dzban środkowy zdobiony motywem „mlecznej drogi" (re­ gion Pitesti). Pierwszy, który się narzuca — to szerokie zastosowa­ nie omawianych motywów. Stwierdziliśmy, że wystę­ pują one prawie w e wszystkich dziedzinach rumuń­ skiej szituki ludowej. I c h rola jest więc znaczna, zwłaszcza — m o t y w u słońca (spotykanego przede wszystkim w snycerce) i ,gwiazd ( w ceramice, pisan­ kach i tkaninie). Drugi wniosek dotyczy problemu pochodzenia ele­ mentów zdobniczych w dawnej sztuce ludowej. Moż­ na stwierdzić, że wykorzystywane dziś jedynie d l a ich walorów dekoracyjnych były niegdyś związane z koncepcjami kosmogonicznymi. Wyobrażenia słoń­ ca, księżyca, gwiazd utożsamiano zapewne z fanta­ stycznymi postaciami z f o l k l o r u {co zaznaczyliśmy w punktach zasadniczych). Ten ścisły związek między koncepcją kosmogoniezną i sztuką (zjawisko notowane często także w sztuce i n n y c h krajów) jest n o r m a l n y ; w każdym okresie historycznym istniała pewna k o n ­ cepcja kosmogoniezną i sztuka odpowiadająca rozwo­ jowi sił produkcyjnych i ustrojowi społecznemu. Otóż aż do X I X w . miasteczka rumuńskie czasem zacho­ wywały jeszcze ślady organizacji pierwotnej. A l e przemiany ekonomiczno-społeczne doprowadziły do szybkiego przeobrażenia umysłowości ludzi, ślady przeszłości zanikają i ludzie coraz m n i e j pamiętają, dlaczego stosują pewien m o t y w . To zjawisko po­ twierdza się wielokrotnie, jest ono charakterystyczne na ogól d l a całej sztuki ludowej narodów europej­ skich. Ograniczeni tematem niniejszego artykułu inie mog­ liśmy zaznaczyć podobieństw między sztuką ludową a dawną sztuką kultową. Zabobony przeszłości ogar­ niały nie t y l k o część społeczeństwa, ale wszystkie klasy. Wiara w gwiazdy, datująca się od czasów sta­ rożytnych, odgrywała poważną rolę w kosmogonieznej myśli wieków m i n i o n y c h ; znały ją największe religie. Wiara w gwiazdy i w ich wpływ na życie ludzkie istniała u wieśniaków, ale także i u mnichów, kup­ ców, u szlachty, j a k o t y m świadczą liczne zachowane ślady przeszłości. K r o n i k i zwykle wzmiankują poja­ wianie się różnych gwiazd jako znaków poprzedza­ jących pewne wydarzenia na ziemi. Powszechnie uży­ wane zodiaki, później utrzymały się wśród ludu. Jesz­ cze kilkadziesiąt l a t temu wróżbici w o z i l i swoje zodiaki po j a r m a r k a c h wiejskich. Drukowane kalen­ darze notowały zawsze położenie gwiazd i wskazy­ wały i c h wpływ n a życie ludzi. Na zdobiących je obrazkach często figurowało słońce z przeciwstawnym m u księżycem i gwiazdy; niejednokrotnie posiadały one elementy antropomorficzne. Gwiazdy występowały w malarstwie ściennym w i e l ­ kich kościołów, budowanych z kamienia przez boja­ rów l u b wojewodów rumuńskich; odnaleźć t u można prawie wszystkie f o r m y opisane w sztuce ludowej. Plafon środkowy kościoła przedstawiał niebo usiane gwiazdami; stosowane były one także w ikonach. Wiemy też z najdawniejszych informacji, że słońce figurowało jako m o t y w podstawowy w rzeźbionych dekoracjach mebli. Wolno więc powiedzieć, że słońce było motywem dominującym n i e tylko w sztuce l u ­ dowej, ale w ogóle w rumuńskim rzeźbiarstwie w drzewie. Na dawnych monetach, podobnie j a k ma pieczęciach Wołoszczyzny i Mołdawii, gwiazdy występowały jako znaki heraldyczne. Wśród najbardziej interesujących dzieł sztuki rumuńskiej, przedstawiających sceny podobne do tych, które malowano na ikonach l u b na malowidłach ściennych — również tkaniny zdo­ biono w gwiazdy oraz słońca i księżyce, j a k zwykle sobie przeciwstawne. M o w a t u o tkaninach, które w X I V i X V w . zdobiły wnętrza pałacowe w Moł­ d a w i i . Kamienne krzyże strzegące dróg i upamiętnia­ jące jakąś zmarłą osobę, wydarzenie lufo oznaczające drogę redyku, mają t a k j a k i krzyże n a cmentarzach podobne f o r m y zdobnicze — zarówno na obiektach stawianych przez l u d j a k i przez szlachtę. I znowu gwiazdy zajmują poczesne miejsce. B y nie przeciągać w y w o d u — kończymy przypominając jeszcze fakt o dużym znaczeniu, który przyczynił się do pod­ trzymania omawianych motywów w Rumunii. Chodzi mianowicie o powtarzanie się omówionych moty- 33 �II. 11. Pisanki z motywami i „mlecznej drogi". wów w sztuce wszystkich narodów europejskich. Ograniczając 'się do narodów sąsiadujących z R u ­ munią l u b współmieszkających n a t y m samym tery­ torium zaznaczamy w t y m zakresie podobieństwa, np. między sztuką rumuńską a sztuką Słowian czy ludów germańskich. Odnajduje się t a m większość form notowanych u Rumunów. Także i t y m razem — n i e wierzymy w proste n a ­ śladownictwo sztuki jednego narodu przez drugi. Przypominamy, że omawiane motywy są w rzeczy­ Zofia Barbara LUDOWE słońca wistości elementami pewnej ideologii, podobne kon­ cepcje kosmogoniczne tłumaczą podobne elementy zdobnicze. Mogą też one odpowiadać określonemu mo­ mentowi rozwoju społeczeństwa i sposobowi pro­ dukcji. G d y w sposobie p r o d u k c j i zajdą zmiany — wcześniej czy później ulega przeobrażeniu sama treść motywów i ogólny wygląd sztuki l u d o w e j ; to n a m tłu­ maczy, dlaczego sztuka l u d o w a różnych narodów europejskich r o z w i j a się często w analogicznych kie­ runkach. Głowa ZDOBNICTWO ŻELAZA W PO W. OPOCZNO Na terenie powiatu Opoczno zdobnictwo w me­ talu n i e jest t a k bogate j a k np. w tkactwie czy hafciarstwie. Spotykamy j e t y l k o na okuciach d r z w i i wozów, a wyjątkowo na zakończeniach krzyżów i przydrożnych kapliczek . Jedną z najprymitywniejszych f o r m ozdobnych okuć do d r z w i jest skobel ( i l . 1), zapewne dawniej bardziej rozpowszechniony, obecnie już zanikający, skoro udało się go znaleźć t y l k o raz — w miejscowości Brudzewice u Piotra Piątkowskiego. Na frontowej ścianie sztabki skobla w y k u t y jest wzór w postaci dwu l i n i i równoległych i przeprowadzonej między n i m i l i n i i łamanej. Skobel został wykonany przez miejscowego kowala Stanisława Pasieczyńskiego. Przy drzwiach starszych chałup spotyka się jeszcze dosyć często p r y m i t y w n e z a m k i żelazne. Zamek taki składa się z wykładki z uchwyitem, przybitej po ze­ wnętrznej stronie d r z w i , i mechanizmu dźwigniowego, znajdującego się od strony sieni. Wykładka dzieli się n a d w i e tarcze, większą — górną, i mniejszą — dolną, połączone przy pomocy zgiętej dwukrotnie pod kątem prostym okrągławej sztabki żelaznej. W tarczy górnej znajduje się otwór, przez który prze­ chodzi krótka dźwignia. Przez j e j naciśnięcie podnosi się przymocowane p o drugiej stronie d r z w i żelazne ramię, pełniące rolę zapory. Wykładka widoczna po zewnętrznej stronie d r z w i b y w a przeważnie wyko- Powyższe opracowanie dokonane zostało n a pod­ stawie materiałów znajdujących się w a r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki L/udowej PAN, zebranych w 1949 r. 1 1 34 I n s t y t u t u Sztuki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4be4d58c6218fd210c22a280b312d978.pdf 37d77a97199c49dec295f9f7cdb78285 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2628 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2443 Title A name given to the resource Sztuka i perswazja tak zwanych billboardów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.132-133 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sztuka i perswazja tak zwanych billboardów Czesław Robotycki Kultura masowa jest naszą codziennością. Nie ma już miejsc, w których można by się przed nią schronić na dłużej. Dociera wszędzie. Nie istnieje przy tym gdzieś poza nami, jest jak powietrze, którym wszyscy oddychamy. Jej cechy fas­ cynują jednych, odpychają innych. Z tego powodu piszący 0 niej wymieniają bez żadnego porządku - ale także i bez oceny - to, co tworzy estetykę kultury popularnej: wizualność, mozaikowość, nieustanny cytat, przekraczanie granic obycza­ jowych. Równocześnie kultura ta pełna jest banału powtórzeń, stereotypów i ciągłej perswazji. Znawcy powiadają, że to trend postmodernistyczny (trwający już blisko 30 lat) do­ prowadził w kulturze współczesnej do zatarcia poziomów 1 granic sztuk, rozmył wręcz różnice między życiem i sztuką (Featherstone 1997; 302-303). W procesie estetyzacji życia codziennego, jaka dokonywała się w tymże czasie, sztuką zostawała rzecz dowolna. W reklamie pojawiły się strategie znane z ruchu dada i surrealizmu. Życie codzienne przenik­ nęły ogromne ilości znaków i symboli, a sposoby ich użycia i świat ich referencji to realność nierzeczywista - symulowana (Featherstone 1997: 304-307, Baudrillard 1997: 181). Megaplakat, jak nazywa się po polsku billboard, jest formułą perswazyjną, która szybko wrosła w nasze polskie, codzienne, współczesne życie. Warto jej się przyjrzeć, by uświadomić sobie rozmaitość odniesień tej formuły do plas­ tyki, pragmatyki komunikacyjnej i funkcji społecznej. Można przy tym abstrahować od treści - dowolnych przecież - jakie przekazuje megaplakat. Przy takich rozważaniach obojętny jest komercyjny lub niekomercyjny charakter użycia formy, ciekawa natomiast jest sama forma, którą wyróżnia spośród innych rozmiar: „mega". Pierwszym naocznym doświadczeniem, jakie wywołuje megaplakat, jest to, że już swoim rozmiarem „organizuje" on kontekst, w jaki został „włożony". Jeżeli jest to krajobraz, przestrzeń przyrodnicza, to odnosimy dojmujące wrażenie dominacji formy spoza przyrody nad nią samą. Takie motywy kierowały zapewne kiedyś pomysłami przedstawicieli кло" arfw, gdy jak Christo i inni zasłaniali czerwoną kurtyną dolinę w Ameryce Północnej lub opakowywalil wybrzeże Australii. Bo przecież krajobraz postrzegamy inaczej, wędrując zmie­ niamy punkty widzenia. To samo oglądamy z różnych stron, krajobraz jest opowieścią, a nie zdarzeniem szokującym i jednorazowym. Wydaje się, że interior miejski jest odpowiednim środowis­ kiem dla megaplakatu. Galimatias stylistyczny miasta, prze­ strzenie i płaszczyzny niczyje (place, „ślepe" ściany budyn­ ków, prześwity w blokowo-osiedlowej zabudowie) łatwo podlegają organizacji wizualnej, jaką kreuje się przez użycie megaform (Featherstone 1977: 303). Miejskie bytowanie wyrobiło już w nas sposób widzenia zurbanizowanego otocze­ nia, akceptowania go i dostrajania naszych możliwości per­ cepcji do odczytywania pojedynczych obrazów, komunika­ tów nieciągłych, raczej schematów, struktur niż narracji. Nasze spostrzeżenia są nieuporządkowane, a nowoczesny 732 charakter miasta ukształtował nas jako oglądaczy-spacerowiczów. Na takie aspekty miasta zwracał już uwagę Charles Baude­ laire i Walter Benjamin pisząc o paryskich pasażach, wy­ stawach i centrach handlowych (Benjamin 1975: 171-180). Tenże autor przewidział z ogromną intuicją, że przestrzeń miejska zostanie zagarnięta przez plakat reklamowy, sztuczną rzeczywistość zagęszczonej ilości towarów i przedmiotów modnych - dzisiaj tą zaczarowaną imaginacyjną realność chętnie nazywamy „Disneylandem" (Baudrillard 1977: 187-189). Powyższe prowadzi do kolejnej kwestii, jaką można zwią­ zać z megaplakatem. Pytanie o to, czy spełnia on choćby w części warunki wypowiedzi estetycznej, nabiera zasadności w kontekście tendencji sztuki współczesnej. Niewątpliwie megaplakat tworzy się jako autonomiczne dzieło sztuki o zamierzonej treści (apelu) dostosowanej do formy. Nadto w sztuce plakatu pojawiły się różnorodne strategie perswazji i budowy wypowiedzi znane z innych obszarów twórczości. Przede wszystkim megaplakaty powstają jako wynik mani­ pulacji istniejącymi już dziełami. Cytaty, zawłaszczenia bywa­ ją tak wykorzystywane, by pierwotne sensy i referencje dzieł zostały unieważnione na rzecz nowych znaczeń odwołujących się do codziennych doświadczeń odbiorcy. To znamy z praktyk współczesnego malarstwa (Dziamski 1997: 125). Równie popularnym zabiegiem w realizacji megaplakatów jest świadome zacieranie granic między słowem a obrazem. Słowa, czasem całe frazy, traktowane są jak obrazy, a obrazy pełnią funkcję zaszyfrowanych tekstów. Inne ciekawe kwestie związane z megaplakatem można dostrzec z punktu widzenia semiotyki. W jaki sposób istnieją tak hybrydyczne formy jak megaplakaty w procesie komuni­ kowania. Wiadoma jest przecież różnica między znaczeniem a informacją. Znaczenie tym bardziej jest oczywiste, im bardziej prze­ strzega się w komunikacie reguł prawdopodobieństwa, zna­ nych zasad i odniesień do uznawanych wartości. Informacja natomiast w komunikacie rośnie wraz z wieloznacznością, strukturami otwartymi i nieuporządkowaniem. Celem aktu komunikacji może być znaczenie - gdy chodzi, na przykład, o cel praktyczny, skutek. W innych przypadkach celem może być wartość informacyjna i bogactwo asocjacji, jak to ma miejsce choćby w przekazie artystycznym (Eco 1994: 175). Czy więc forma megaplakatu jako medium tak samo skutecz­ nie spełnia swoją rolę w obydwu przypadkach procesu perswazyjnego? Ile to już lat temu Marshall McLuhan stwierdził, że środek przekazu też jest przekazem. Ta znana formuła autora GWa&ryt; Gwfenperga została skomentowana przez Umberto Eco, który podkreślał, że przekaz jest jeszcze pustą formą, której adresat może nadać rozmaite znaczenia, a zależeć to będzie od kodu, jakiego użyje. Medium przekazuje czy �wyraża? Czy medium jest przekazem? Te odradzające się co pewien czas pytania można stawiać także wokół kwestii megaplakatu (Eco 1996: 165). Powiada się czasem, że środek przekazu jest ideologią. Mówi się dalej, że na przykład telewizja jest: „...formą komunikacji wyrażającą ideologie społeczeństwa przemys­ łowego..." Eco komentuje to stwierdzenie istotnym przekona­ niem, że nikt nie reguluje sposobu, w jaki adresat posługuje się przekazem (Eco 1996: 164). To samo można odnieść do megaplakatu. Treść przekazywaną przez megaplakat adresat odczyta zgodnie ze swoją sytuacją antropologiczną okreś­ lającą jego kompetencję kulturową. Autorzy, pomysłodawcy, projektanci megaplakatów dzia­ łają z przekonaniem, że mogą wpływać na sposoby od­ czytywania komunikatów. W samej istocie tego nośnika informacji są zawarte, choć ukryte, tendencje kultury maso­ wej końca X X wieku: kicz, hiperrealizm, szok, nieustanny spektakl i apel kierowany do każdego, tym samym do nikogo. Reklama jest pasożytem żerującym na „muzeum wyobraźni" - naszej zbiorowej pamięci, w której została utrwalona mapa europejskiej sztuki. W megaplakatowej reklamie dochodzi do fabularyzacji rzeczywistości. Oto bowiem cytaty z realności, które często pojawiają się w reklamach, nie będące przecież opowieściami, są wplątane w schematy narracyjne od baj­ kowych po przysłowia i żarty słowne. Powstają tym samym narracje slowno-obrazowe, przenoszące apel w świat nie­ rzeczywisty - wyobrażeniowy. Typowy billboard-megaplakat ma wymiary 238x504 cm. Taka płaszczyzna „włożona" w dowolną przestrzeń wyraźnie w niej dominuje. W tej wizualnej dominacji istnieje rodzaj przemocy, zmuszający „przechodnia" do uznawania reklamo­ wanego sposobu widzenia świata. To już wiemy, kultura masowa jest swoiście totalitarna, nie z założenia, ale ze świadomej i nieświadomej praktyki. Ten, kto wykorzystuje megaplakat do zabiegów perswazyj­ nych, może zastosować jedną z dwóch strategii, które Mieczy­ sław Porębski tak objaśnia: „...każdy komunikat - niezależnie od medium i jego struk­ tury morfologicznej - ma warstwę referencyjną, czyli określone motywy przedmiotowe i ich historyczne lub mityczne zaplecze. Z drugiej strony każdy komunikat jest w pewien sposób przekazywany - według uznanych formuł i konfiguracji. Wybór formuły to właśnie strategia komuni­ kacyjna. Może to być formuła 'maksymalnej pewności', czyli zastosowania powszechnie znanego 'decorum', lub też może to być 'strategia maksymalnego ryzyka', czyli działanie na zasadzie zaskoczenia, łamania reguł." (Porębski 1986: 76) Można przypuszczać, że megaplakat jako forma powstawał przy użyciu strategii ryzyka, obecnie stosuje się w nim obydwie strategie wskazane przez Porębskiego. Megaplakaty pojawiają się w każdym miejscu. Jako forma odwołują się do ciągle zmieniających się przestrzeni i figur kultury współczesnej. W przedstawionym wyżej wyborze problemów, jakie nasu­ wają się na myśl, gdy mówi się o zjawisku megaplakatu, pominąłem kwestie treści, bowiem te mogą być dla nośnika dowolne. To, co je ogranicza, to są normy moralne, obyczajo­ we i prawne. Dla mnie intrygujące pozostaje samo zadawanie pytań. Nasza współczesna kultura falująca niezliczoną ilością powierzchownych objawów wydających się dziełem kapryś­ nego przypadku, iluzji lub widowiska dostarczać będzie ciągle problemów do namysłu. Mieczysław Porębski napisał kiedyś: „...Aspekt antropologiczny, fenomenologiczny, egzysten­ cjalny faktu pojawienia się i zadomowienia obrazów w świecie człowieka możemy uznać w zasadzie za rozpo­ znany. Co natomiast do postawienia i przeprowadzenia dojrzało i co w tej chwili staje się najbardziej aktualne i pilne, to zwrócić się ku samej esencji określonego w jego ludzkich relacjach fenomenu, ujawnić istotę jego struktury, rozszyfrować formułę..." (Porębski 1986: 84-85). I oto megaplakaty, grafika komputerowa, „CD-romy", rzeczywistość wirtualna, cala postmodernistyczna kultura również tego się domaga. LITERATURA Baudhllard, Jean 1997 f r g c « / o jymwkWw, (w:) Л м т к м к г п к т (antologia przekładów red. R. Nycz), wyd. Baran i Gliszczyński. Kraków, s. 175-189 Benjamin, Walter 1975 TWrca wyrworco (tl. H. Orłowski, J. Sikorski), Wyd. Poznańskie, Poznań Dziamski, Grzegorz 1993 Лбйдб/Мос/а д/egorii. Дел/длнложйЬ mofyw... (w:) Drobne ryjy w ciqgk/ 6z&»(rq/M... ОббслаА? WWfera Дел/о/млд w Wfwrze iwpdkzaMg/, (praca zbiorowa, red. A. Zeidler-Janiszewska), Inst. Kultury, Warszawa, s. 121-129 Eco, Umberto 1994 Dzrgfo ofwürfe, Czytelnik, Warszawa 1996 Semio/ogiü życiu codziowfgo, Czytelnik, Warszawa Featherstone, Mike 1997 foffmodgfTÜzm i «fgfyzac/a życia codziennego (w:) fojfmodfrnizm (antologia przekładów, red. R. Nycz), Wyd. Baran i Suszczyński, Kraków Porębski, Mieczysław 1986 &fwbz i in/огтдс/'д, W L , Kraków 733 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca88207decd45e52bc2e3fe9b96e3d04.pdf 9b0ec3fa37d9ca7603e8f5d297b23a9a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2625 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2440 Title A name given to the resource Ciało i wyobraźnia - scenariusze programu telewizyjnego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.108-123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ciało i wyobraźnia - scenariusze programu telewizyjnego Wojciech Michera WSTĘP W jakim języku najlepiej mówić o ciele człowieka? Medycyny? Fizjologii? Seksuologii? Czy też etyki lub teolo­ gii, odwołując się przy tym do słownika zasad moralnych? A może raczej estetyki, wspomaganej fachową terminologią wizażystów i projektantów mody? Wydaje się, że w tym zgiełku rozmaitych narzeczy nie jest możliwe jakiekolwiek porozumienie. A jednak istnieje płaszczyzna, pozwalająca nie tyle uzgodnić poglądy, ile na wszystkie te dziedziny spojrzeć w jednej perspektywie. Jest nią wyobraźnia - przedmiot zainteresowania antropologii kultury. Wyobraźnia, jako narzędzie poznania, tradycyjnie nie miała dobrej opinii. Uważano, że - w przeciwieństwie do obserwacji i eksperymentu albo racjonalnie przeprowadzone­ go procesu wnioskowania - sprowadza myśl człowieka na manowce subiektywizmu i nie daje nigdy pewności poznaw­ czej; że jest źródłem złudzeń. Niemniej to właśnie dzięki niej, za jej pomocą, człowiek stworzył kulturę - środowisko, w którym żyje, ważniejsze nawet i bliższe mu od naturalnego. Wyobraźnia posługuje się modelami, podobnymi nieco do tych, które tworzą fizycy lub kosmologowie, starający się opisać zasady istnienia świata. Każdy model jest z konieczno­ ści uproszczeniem wobec samej rzeczywistości, ale właśnie prostota czyni z niego użyteczne narzędzie. Zdarza się nawet, że teoretyczna konstrukcja istotnie rozmija się ze stanem faktycznym, jest jednak przydatna w pewnych określonych sytuacjach. Antropologia kultury nie zastanawia się zatem, czy modele rzeczywistości, konstruowane przez wyobraźnię, są „praw­ dziwe". Tak jak nie jest dla niej ważne, czy znane z baśni krasnoludki istnieją „naprawdę". Owo „naprawdę" jest praw­ dziwą zmorą, upiorem wszelkich dociekań związanych z ludz­ ką kulturą (a także - prób ich popularyzacji). O jaką prawdę bowiem chodzi? W sensie przyrodniczym, empirycznym - krasnoludków raczej nie ma. Istnieją jednak jako wyob­ rażenie - fakt baśniowy i literacki. Badanie tego faktu jest nie mniej naukowe niż obserwacja laboratoryjnej muszki owoco­ wej. Nasza wyobraźnia tworzy więc praktyczne, egzystencjalnie użyteczne „modele rzeczywistości", dzięki którym świat wydaje się bardziej zrozumiały, nabiera ludzkiego sensu. Są narzędziem codziennej, nieustannej interpretacji wszystkiego, co nas otacza i co się wokół nas dzieje. W tym „modelowaniu" przejawiają się indywidualne skłonności, stylistyczne upodo­ bania każdego z nas, ale także - to, co w kulturze ludzkiej wspólne. Dlatego właśnie w y o b r a ż e n i a mogą stanowić budulec dzieł sztuki - literackich, malarskich, filmowych. Te z kolei - potraktować można jako ich swoiście dokumentalny zapis. Zwróćmy uwagę, że wyobraźnia, także ta artystyczna, jeśli ją rozumieć jako „modelowanie rzeczywistości", musi być zjawiskiem dynamicznym. Odwołuje się do trwałych wzor­ ców i zasad, ale na ich podstawie (jak gramatyka w każdym języku) pozwala kreować i rozumieć ciągle nowe wypowiedzi - wyobrażenia. Podobnie też jak gramatyka, funkcjonuje najczęściej poza świadomością użytkownika. Dlatego w pro­ gramie OWo i wyobraźnia dość często pojawiają się takie określenia, jak „wyobraźnia kulturowa" albo „gramatyka wyobraźni". Dynamiczny sposób funkcjonowania wyobraźni (jako „fab­ ryki" raczej niż „magazynu") sprawia, że jej twory - wyob­ rażenia, symbole - źle znoszą zamknięcie w słownikowych hasłach. Zdarza się często, że ten sam obraz w różnych kontekstach nabiera zupełnie odmiennego znaczenia. Z dru­ giej zaś strony obrazy historycznie i treściowo bardzo od siebie odległe w wypowiedziach symbolicznych pełnić mogą zbliżoną albo nawet identyczną funkcję. Ten pozorny niepo­ rządek można zrozumieć tylko poznając zasady ich tworzenia, niejako „proces produkcyjny". Słowniki symboli zatem, bardzo zawsze popularne i niewątpliwie przydatne, mogą łatwo zmylić niewprawnego czytelnika i należy korzystać z nich z dużą ostrożnością. Słaba znajomość „języka wyobraźni", jego „gramatyki", bywa też przyczyną, że zbyt pochopnie oceniamy rozmaite zjawiska kulturowe, szafując takimi epitetami jak „przesąd", „zabobon". Mówiąc tak o jakimś zjawisku, lekceważąco (na przykład o krasnoludkach albo odczynieniu uroku za pomocą plucia przez ramię), dobrowolnie rezygnujemy z próby jego zrozumienia. Rzecz bowiem nie w tym, by uwierzyć w jego empiryczne istnienie lub praktyczną skuteczność, ale by potraktować jako ślad, który - poddany detektywistycznej procedurze - ujawni ukryty sens. * * * Jeśli powstałaby praca poświęcona epitetom i obelgom, jakimi ludzie zwykli obdarzać swoich bliźnich, i gdyby opisano w niej środowisko naukowców, to zapewne na czołowym miejscu listy znalazłoby się lekceważące okreś­ lenie: popularyzator. Na uniwersytecie w każdym razie radzę używać go z dużą ostrożnością, jeśli nie chcemy się nikomu narazić. „Zdolny popularyzator" - taka etykieta bowiem brzmi dla niektórych jak degradacja i wyłączenie z eks­ kluzywnego „Klubu Bezinteresownych Poszukiwaczy Praw­ dy". Tak jak paranie się handlem groziło w dawnej Polsce pozbawieniem godności szlacheckiej. Albo - sięgając dalej w przeszłość - nauczanie za pieniądze było wystarczającym powodem, by usunąć kogoś z szacownego zgromadzenia pitagorejskiego w Grecji (wiemy, że kara taka spotkała wielkiego matematyka Hippokratesa z Chios). Niezwykle �adekwatnie brzmi zatem w naszych polskich uszach francus­ kie słowo określające popularyzację: WganWion. Bo prze­ cież CWi рго/длшп Wgwj ef arceo - zgodnie z wielokrotnie cytowanymi słowami Horacego. Przekonanie, że prawdziwa nauka ma coś z wtajemnicze­ nia, poczucie arystokratycznej godności i towarzyszące mu w pewnej mierze lekceważenie dla praktycznej przydatności wykonywanej pracy to cnota w nauce potrzebna i godna pochwały. Bez niej nie miałyby szansy jakiekolwiek badania podstawowe. Jak to jednak z cnotą bywa - nie zawsze jest ona skutkiem piękna naszej duszy; winę ponosi niekiedy szpetota ciała. Tak więc jak nie każde cnotliwe życie jest powodem do chwały, tak też nie każda naukowa praca musi zaraz uszlache­ tniać. Zdarza się niekiedy, że jedynym jej owocem jest potwór, który ojcowie pustyni z powagą i lękiem nazywali atedia, a co na polski przetłumaczyć można jako - NUDA. Nudy nie należy mylić z brakiem zrozumiałości, jaki może stwarzać trudny wykład - dobrze wiemy, że niejedno z fas­ cynujących arcydzieł filozoficznych i naukowych broni do­ stępu do siebie niczym sejf zamykany skomplikowanym kodem. Brak zrozumiałości nie jest jednak gwarancją, że w sejfie zamknięty został skarb. A popularyzacja? Nie określa jej bynajmniej praktyczna przydatność. Nie należy jej bowiem utożsamiać ze społeczną misją upowszechniania wiedzy, zaszczytną i pożyteczną, traktującą jednak naukę w sposób instrumentalny - jako narzędzie w procesie edukacji społeczeństwa, sposób na zdobycie kwalifikacji zawodowych, albo też źródło sądów i opinii pewnych i niepodważalnych, zawsze słusznych i moralnie poprawnych. Popularyzacja nauki nie ma z tym nic wspólnego. Nie jest też jedyną i wystarczającą, ani nawet najważniejszą właściwością utworu o charakterze populary­ zacyjnym sama przystępność. W sposób absolutnie konieczny musi jej towarzyszyć walka ze wspomnianym potworem nudy (co przecież nie jest głównym celem w wypadku upowszech­ niania wiedzy). Ten kategoryczny imperatyw każdego popularyzatora oznacza w istocie zawieszenie pomiędzy dwiema sferami: nauki i sztuki. Popularyzacja korzysta oczywiście z efektów badań naukowych (jest w dużym stopniu wobec nich wtór­ na) oraz z podstaw właściwej nauce metodologii. Nie jest jednak wyłącznie wymyślaniem dekoracji, „artystycznym" pakowaniem trudno zrozumiałych treści. Ze sztuki bierze bowiem także styl aktywnego penetrowania rzeczywistości, jej interpretacji, gdzie metafora i sama forma stają się narzędziem poznania. A także uwzględnianie kontekstu, jaki tworzy odbiorca - czytelnik, słuchacz, widz - kontekstu prowokującego niejako sytuację dialogu. Spotkanie z part­ nerem myślenia, nawet biernym partnerem, założenie jego obecności, konieczność liczenia się z nim, jest okolicznością twórczą. Tak rozumiana popularyzacja nie stanowi zaprzeczenia lub degradacji pracy naukowej, nie ma też charakteru działalności pomocniczej (nawet jeśli dla niektórych naukowców jest działalnością uboczną). Zachęta do odważniejszego korzys­ tania z wrażliwości znanej przede wszystkim ze świata sztuki może stać się nawet czynnikiem pobudzającym twórczość czysto naukową. Niewątpliwie zaś jest obiektywną wartością każdej pracy dydaktycznej, także na poziomie uniwersytec­ kim. Dlaczego więc w wyznaniu: „jestem popularyzatorem", obok pokory nie może zabrzmieć właściwie odmierzona duma? CIAŁO I WYOBRAŹNIA - scenariusze Odcinek: BYĆ KOBIETĄ Gaoinef przyrodniczy w dawnym, JHX-w. #у/и; na fcianac/i ryciny, faoiice, na р Ш а с л ekrponary i rozmaife preparafy, roiiinne i zwierzęce (z rycn osfamic/i szczegóWe Dogafo reprezentowane jerpenfi/олмел). Dwze, przgJzWong otna, przez W r e widać би/nq rof/iMnofc w ogrodzie, co fworzy we wngfrzw najfro} oranżerii. Przy Jfoie fiedzi J&zry gadacz, w oWaracA, z orodq, w jwrdwcie, z Wo_Z&a_ w re&w. Zajfanawia aig nad" fa/emnicĄ TVafwry i rym jfworzeniem, W r e może jfanowic do nie/ № c z - wezem. GWno przyłącza zawarfq w tfiqz'ce jego zooiogiczno. de/inic/g. STARY BADACZ Napis Węże: gady z rzędu łuskoskórych, o ciele silnie wydłużonym, pozbawione nóg, poruszające się ruchem wijącym. Najczęściej jadowite, a jeśli nie, to dusiciele. BYĆ KOBIETĄ Przyrodnik od%Wd Jbia^g i ¿ierze na rece ogromnego weza. STARY BADACZ Ależ to bestia! Jak to możliwe, że właśnie wężowi udało się skusić Ewę? Musiała mieć bardzo dziwny gust. Ж gaoinecie po/awia fig narrafor. Ta&ze frzyma w re&w sporego gada. Po cnwi/i oa%Wa do ferrariwm. NARRATOR Rzeczywiście, mało które ze stworzeń budzi tak powszechną niechęć i lęk. Ale możemy przypuszczać - na podstawie biblijnej Księgi Rodzaju - że w chwili kuszenia wąż wyglądał inaczej: znana nam dzisiaj jego postać (dość mało powabna) to skutek przekleństwa, jakie później dopiero rzucił na niego Bóg. Лага fabiiea zoo/ogiczna - maiowidio przedf&zwia/ace dwa fpiecione weze. 709 �GŁOS Z NIEBA NARRATOR „Ponieważ to uczyniłeś, bądź przeklęty wśród wszystkich zwierząt domowych i polnych; na brzuchu będziesz się czołgał i proch będziesz jadł po wszystkie dni twego istnienia." Dopiero teraz będzie się czołgał. Jak zatem wyglądał wcześniej? Spqyrzem'e do pracowni z zewnąfrz, przez otno. Widać mfodą dziewczynę w fzare/, dfwgie/ fwkni, robiącą porządki. Bierze ze Jfofw jabfto i wycnodzi do ogrodu pefnego Ьи/пе/ rof/innofci. W kadrze po/awia fig narrafor. NARRATOR Wydarzenia, których scenerię tworzył ogród rajski, były wielkim wyzwaniem dla artystów. Nie jest przecież łatwo pokazać naraz tak złożoną sytuację moralną i egzystencjalną: niewinność łączy się tu z rozkoszą cielesną, czystość z grzechem. Ciekawe, że podobna dwuznaczność (przez niezwykły przypadek) wiąże się z samym jabłkiem: otóż po łacinie jego nazwa - maiwm (z gr. meion), brzmi tak samo jak przymiotnik „zły". Dziewczyna z _/a№iem podcnodzi do drzewa, z Wręgo zwwa ogromny wąz. Widot fen przemienia fig w obraz maiarjkiprzedffawia/ący Adama i Ewg oraz wefa z iwdzką fwarzą, ^fo/'ącego na czferecn nogacn (r/wgo van der Goej, GrzecA pierworod­ ny). NARRATOR (OFF) A zatem: kobieta - jabłko - i wąż. Oto wersja zaproponowana przez Hugona van der Goes z Gandawy (w X V w.). Jak widać, bestia nie czołga się jeszcze na brzuchu; przez co niewiele zresztą zyskuje na urodzie (te płetwiaste, nietoperzowate odnóża to cecha typowa, tradycyjnie przypisywana istotom demonicznym). Aonogrq/ía.- MicW Aniof, Wygnanie z ra/'w, MajWino da Panicaie, Grzecb pierworodny, Bracia z Łimbowrg, Pa/ ziemni. N A R R A T O R (OFF) Ale w dawnej sztuce spotkać można pomysł jeszcze ciekawszy, a nawet szokujący. Bardziej znana jego wersja to fresk Michała Anioła Wygnanie z ra/w. Ale podobne rozwiązanie stosowali już wcześniej inni twórcy: Massotino da Panicale w 1424 г., czy też - również na pocz. XV w. - słynni francuscy miniaturzyści, bracia z Limbourg. Proszę zobaczyć, kogo tu przypomina kusiciel! Wąż ma wyraźnie kobiece rysy; i to niedwuznacznie przypominające Ewę! Jest to niezwykłe oskarżenie. Kobieta nie ma tu szansy na jakiekolwiek usprawiedliwienie - że była na przykład niecnie oszukaną ofiarą przebiegłego kusiciela, uwodziciela (jak później wiele innych naiwnych dziewcząt). Kusicielką - źródłem wszel­ kiego zła - jest tu ona sama! Komnafa o dziwne/' arcnifekfwrze, przypomina/aca średniowieczny WafZfor.- ka­ mienne, grube jciany, mafe otno, fkiepione drzwi. Wrzyjf&o jednak iekko odreainione. Przy Jfoie, pekym jwiec, biedzi narrafor. Sfwdiw/e wieiką kjiegg Bib/ii. NARRATOR Така interpretacja tekstu biblijnego jest niewątpliwie sporym nadużyciem: opowieść o Grzechu Pierworodnym z pewnością nie uzasadnia tak radykalnego antyfeminizmu. Choć - trzeba przyznać - w tym fragmencie Biblia prezentuje raczej męski punkt widzenia. Podobnie zresztą jak opowiedziany przez Hezjoda, nawet jeszcze radykalniejszy grecki mit o pierwszej kobiecie - o Pandorze. Л/drrafor wffa/e od ffofw, bierze do rgki pocnodnig i wycbodzi z komnary. GŁOS Z NIEBA „Jest to prezent od wszystkich bogów, pułapka, od której nie ma ucieczki, przeznaczona dla mężczyzn... Z niej pochodzi ta rasa, przeklęte plemię kobiet, ta straszliwa plaga zesłana na śmiertelnych mężczyzn." �№%ггд(ог, z pocAWm'q w геЫ, idąc cie/wzym, tamiennym tory!arzem, docAodzi ¿o ^rzypiącyc/z ¿rzwi i zm'ta za nimi. NARRATOR Te dwie historie w bardzo wielu szczegółach są do siebie podobne. W obu kobieta zostaje zesłana ludziom przez bogów (to znaczy - zesłana mężczyznom, bo niewiast jeszcze przecież nie było). O ile jednak Ewa miała być pociechą dla osamotnionego mężczyzny (a nieszczęście sprowadziła dopiero później), to Pandora od początku pomyślana była jako kara dla ludzi i zemsta bogów za oszustwo Prometeusza. Ogromna, kamienna faia, a w nie/ jcnody, biafe i rozwiefione. №z icn wżycie z^awutowa dziewczyna, również w przejwiefione/ iprzefwifz«/a_ce/ bieii (/eff Го fa jama dziewczyna, Wrą apofWifmy yuz w gabinecie przyrodni/zz). Z ozdobne/ ftrzyntipefne/yabfeÁ: wy/ты/е jedno, Po cnwiiipowoinym rwcnem wywraca cafąjArzynte, a czerwone yab&a focza, fie ze jcnodów. NARRATOR (OFF) Wspólną cechą obu tych postaci jest też kobieca ciekawość: Ewa zerwała zakazany owoc, Pandora zaś (mimo przestróg Prometeusza) otworzyła puszkę (a dokładniej rzecz biorąc: beczkę), którą podstępni bogowie dołączyli do swego prezentu (jak wiadomo pojemnik ten zawierał wszelkie możliwe nieszczęścia). Jedno zjaWek Zoczy fie do nóg narrafora... Podobieństwo tych dwóch mitologicznych postaci jest tak duże, że chętnie je utożsamiano. Na przykład w roku 1549 francuski malarz Jean Cousin namalował alegorię kobiecości zatytułowaną Ewa, pierwsza Pandora. Aonogra/ia; Уеап Oowjin, Ewa, pierwsza Pandora. NARRATOR NARRATOR (OFF) Tym, co łączyło te dwie kobiety, był też niefortunny wpływ na mężów. Dlaczego jednak tak łatwo ulegali oni swoim żonom? Prawdopodobnie dlatego, że były piękne i ponętne. Hefajstos ukształtował Pandorę wzorując się na nieśmiertelnych boginiach. A Zeus miał wtedy rzec: GŁOS Z N I E B A „Uczynię ludziom dar ze zła, w którym wszyscy jednak znajdą upodobanie..." /ikonografia; maiarjfwo anryczne. NARRATOR (OFF) Sprawa ta wymaga krótkiego komentarza. Zarówno w świecie antycznym, jak i w chrześcijaństwie zawsze miał wielu zwolenników pogląd, że piękno jest nierozdzielnie powiązane z dobrem. Założenie to było podstawą greckiej pedagogii, pragnącej tak kształtować ducha i ciało młodego człowieka, by stał się каАод к т crym)og, piękny i dobry. Wnefrze cerkwi, w &fóre/ frwą/ą prace ma/ars&ie.' jciany potrywane ją/redami - i/eonami. Wgąszczw rwjzfowoń widać o r o d a f g g o mnicna-arryffg. NARRATOR (OFF) W chrześcijaństwie sformułowano nawet teologię piękna, traktowanego jako odblask boskości. Św. Dionizy, grecki mnich żyjący w VI w., pięknem nazywa samego Boga, on bowiem, Bóg, jak mówi Dionizy, każdej istocie nadaje jej właściwe piękno. W liturgii i sztuce sakralnej, za pomocą widzialnego piękna, starano się wyrazić chwałę nieba. W prawosławiu otaczano głębokim kultem święte ikony, których twórcy starali się nie tyle namalować piękny obraz, ile objawić boskie piękno wcielone w postać człowieka. ¡ygfgbi certwi widać ogromny trzyz zawierzony na iinacA, ya&by na cnwiig przed wciągnięciem &ы górze. № pierwszym pianie Kamera и/awnia obecnofc narrafora. Po cnwiii w fie wtazw/^ fig mnicn-maiarz czyfa_/ący ibigge BiWii. Zb/izenie yego fwarzy. NARRATOR A jednak... jak widać - równolegle funkcjonowało też przekonanie, że nie tylko dobro, ale i zło wcale nie musi być brzydkie i pozbawione uroku. Dlatego bardzo ceniono przestrogę biblijnego proroka Syracha MNICH „Odwróć oko od pięknej kobiety a nie przyglądaj się obcej piękności: przez piękność kobiety wielu zeszło na złe drogi, przez nią bowiem miłość namiętna rozpala się jak ogień." /tonogro/ża; fa/emnicze pojfacie tobiece z różnyc/z epok oraz prorok /zą/ajz. NARRATOR (OFF) Pierwowzorem kobiet fatalnych, obezwładniających mężczyzn pięknem ciała i nieprzeniknionym mrokiem duszy, była oczywiście Lilit: najstarsza znana z imienia upiorzyca, straszliwa лы&ЫЬа, opisywana w starożytnych tekstach semickich. W Epojie o Gi/gomejzw, sprzed 4 tys. lat, na glinianej tabliczce napisano: GŁOS Z N I E B A „W pośrodku drzewa gniazdo umościła upiorzyca Lilit wabiąca mężów." NARRATOR (OFF) Półtora tysiąca łat później biblijny prorok Izajasz tak opisuje świat po ostatecznej zagładzie, dotknięty karą boską. Mnicñ, z brodą i z dfwgimi wWami, rym razem y'a&o toznodzie/a. MNICH Zdziczałe koty spotkają hieny, A kosmate istoty będą się wzajemnie nawoływać. Będzie tam przebywać Lilit, by znaleźć w nim wypoczynek. Tam zgromadzą się węże... Zgromadzą się tam sępy. �Оетла, jreaniowieczna /со/ммдГд. Мак оАло z оаги/лулн izyoami. W /'ego роб/izw pw/ptf, а ла nim Wega. A/arrafor obrywa j/e oa" /e/cfwry przecAoazi w аггеле trafy ooWziefa/ące/ /лле pom/ejzczenie. WWacf zna/¿/w/qcq fig fam poífac totiecq. NARRATOR W średniowieczu kabaliści żydowscy utrzymywali, że Lilit była pierwszą żoną Adama, starszą od Ewy. Co więcej: miała powstać nie tak jak Ewa, z żebra mężczyzny - Bóg stworzył ją ponoć wprost z ziemi, jak Adama. Stąd jej pycha i niechęć do podporządkowania się mężowi (spór między nimi dotyczył m.in. pozycji w czasie aktu miłosnego: Lilit i tutaj pragnęła dominować nad mężem); którego w końcu porzuciła, wybierając demoniczną wolność. Przetrwało w niej jedno uczucie: zazdrość. Pasfac zza trafy fo We/'ме wc/eWie fe/ jame/ c/qg/e az/ewczyiy. Teraz гат/ем/к j/e w wptorzyce. Уеу cíafo А:ылр;еАлел1 t' zmyí/owq ла^одоа, a/e zarazem przeraża gwa/fotwKMcVq мге/гою i poffepw/qcym częściowo rozWać/em cia/a. N A R R A T O R (OFF) Mściła się na kobietach, dzieciach, mężczyznach. Sferą działania Lilit był przede wszystkim sen. Napadała na śpiących, zsyłając nieprzyzwoite sny i płodząc z nimi następne pokolenia demonów. Albo też kusiła ich, przybierając niezwykle powabne kształty. Prawdziwą swą postać ujawniała później, po osiągnięciu swego celu. Ranek po nocy spędzonej z Lilit - kiedy kochanka okazywała się truchłem - musiał być przykry; o ile w ogóle nadchodził. Kto zresztą wie, który z jej kształtów jest prawdziwy? /toMOgro/ia.' wia/arjtie tvyobraz'ema АоЫесусл denKwidw pofworów - L/Щ A/e&afe, Gorgony тлусл. NARRATOR (OFF) Postać Lilit przetrwała w kulturze europejskiej (w legendach, w literaturze, w tradycji ezoterycznej) przez wszystkie epoki, od starożytności do czasów nowożytnych. Trudno zliczyć wszystki kobiece demony i potwory, jakie stworzyła ludzka wyobraźnia. Sięgając tylko do tradycji antycznej: Hekate, o trzech tułowiach i trzech głowach, opiekunka czarownic; jej córka Empuza, przerażająca, żywiąca się ludzkim mięsem, ale niekiedy przybierająca postać pięknej kobiety po to, żeby zwabić swe ofiary - mężczyzn; Gorgony (już mniej pociągające), z czuprynami w postaci kłębiących się węży; podobne do nich Erynie, boginie pomsty. I wiele innych. Czy zatem pierwiastek kobiecy wyobraża wyłącznie ciemną stronę rzeczywistości, siły destrukcyjne? Mówiąc metaforycznie: czy kobieta zawsze musi być przyjaciółką węża? Oczywiście - nie! A/arrafor ла f/e pWtorzeźoy przedrfawm/'acey Demefer. NARRATOR Wiemy przecież, jak silnie jest zakorzeniony w naszej wyobraźni obraz kobiety-matki, nosicielki sił życiowych. Dawne ludy rolnicze utożsamiały uprawianą przez siebie ziemię z kobiecym łonem, a samą uprawę (orkę) z aktem płciowym. Czciły też boginie płodności, będące źródłem wszelkich sił życiowych i wegetacji roślin. Takie, jak np. grecka Demeter, rzymska Ceres, za których atrubut uchodził kłos zboża. A i my przecież nie przez przypadek naturę nazywamy matką, a nie ojcem. Та/егмл/сгу, czarny &oryfarz, рггуролн'ла/Асу garazW /д/ctego^ «nota. Zyego g/e/w лааслоаг! naga dziewczyna. NARRATOR (OFF) 7/2 Kobiecość - nieprzenikniony żywioł, który nasza wyobraźnia przedstawia chętnie w obrazach takich jak noc, ciemna grota, niezbadana otchłań wody... Imię Lilit tradycyjnie łączono ze słowem /а/i/, w językach semickich oznaczającym noc. Ale noc to przecież także wyobrażenie początku. Grecy uznali noc (№f^) za boginię, i to najstarszą ze wszystkich. Widzieli w niej uosobienie kobiecości zrodzonej - wraz ze światem - z mroków �przedwiecznego chaosu. Z chaosem też spokrewnione były wszystkie owe mitologiczne potwory, którym przypisywano płeć kobiecą. Chaos jest jak kobieta - groźny, ale płodny. Ponownie wngfrze cer&wi; na rwjzfowaniw fezy oapoczyvva/qcy ma/arz. Za nim wiaqcprawie мбомсгомд &оме МаШ ВоШе/ N A R R A T O R (OFF) Wiele cech starożytnych bogiń płodności odziedziczyła, szczególnie w ludowej wersji chrześcijaństwa, Matka Boska, w teologii określanajako druga Ewa, nazywana też źródłem albo naczyniem życia i mądrości. Gabinef а/спелн'Ы, pe/ел кб/дмус/г naczyń i rozmaifycn przyrządów. 1Ус/го&; ao niego narrafor. NARRATOR Symbolikę tę przejęli alchemicy, usiłujący okiełznać w swym laboratorium siły życiowe - te siły, które (jak wierzono) dokonały kreacji świata. Otóż naczynia alchemiczne, retorty, alembiki, kuliste w kształcie, zawsze było utożsamiane z jednej strony - z wszechświatem, z drugiej - z kobiecym łonem. Ponownie kontnakz ze дслодолн. A/ie ma ywz Ponabry, a/e na ^cnoć/ac/t ciqg/e Zez'a_ /аб/Ы. A/arrafor. NARRATOR Ciekawe zresztą, skąd wziął się pomysł opisanej przez Hezjoda słynnej puszki Pandory, która zawiera w sobie wszystkie nieszczęścia, a na dodatek jeszcze - nadzieję. Czy nie mamy tu przypadkiem do czynienia z transformacją (pesymistyczną i antyfeministyczną) starszej koncepcji, w której chodziłoby raczej 0 zasobnik wszelkich właściwości, zarówno dobrych, jak i złych. Niejako wyniesione do wymiaru kosmicznego kobiece łono, w którym dojrzewa i z którego następnie wylania się świat. Ostatecznie imię Pandora oznacza: (n%%v-S(opa) wszech-darząca. Tak jak imię Ewa: dająca życie. /Á%)nogrqf7a." Weae/e Ре/еола i Tefyoy; Poryta (Дыбелд, Corne/ú Come/üz; Яелг/лА: ae C/erc, Малые/ А/Шаы^, Яепа"г;А: van Ba/ел лг., Яал^ von Доспел). Ьыса^ Сгамас/г ff., Жемм^ z ЛГыр;а'улет ^rać/nącym mióa". N A R R A T O R (OFF) Ową dwuznaczność kobiecości w ciekawy sposób pokazuje też postać - wydawałoby się - jednoznacznie zła. Grecka Eris (epiQ - Niezgoda, skrzydlata córka Nocy, nieodłączna towarzyszka boga wojny. Jako przyczyna zła miała niewątpliwie coś z demonicznych kusicielek. Szczególnie że i ona posłużyła się jabłkiem - stało się ono narzędziem słynnej prowokacji na weselu Peleasa i Tetydy. Gdy zjawiły się na nim olimpijskie boginie, Atena, Hera i Afrodyta, Eris rzuciła je (jabłko Niezgody!): dla najpiękniejszej - jak powiedziała. Konkurs piękności zwyciężyła Afrodyta, ale w konsekwencji - wybuchła wojna trojańska. /Аюлодга/ю.' &i/&a werayi лселу wo/Аз Owóc/i др/ес;'олусл ze jo6o_ голнолалн zapa^ni/:ow - m.in. nWowiaYo efrwitie, У;'//аг(/ ae Яоллесоып" X / / / w., F. von De/regger /870, Zapady w 7yro/w. N A R R A T O R (OFF) Zarazem jednak Grecy uważali (pisze o tym Hezjod w Prococ/i i ал/асл), że istnieje inna Eris, będąca silą twórczą (wbrew powiedzeniu: zgoda buduje, niezgoda rujnuje). I to dzięki niej możliwe są takie uczucia, jak ambicja, duma z wykonanego przez siebie dzieła. Bez niej, bez tak rozumianej Eris - gdyby nie istniał w świecie kontrast i antagonizm - niewiele by się w ogóle działo. Zwalcza ona obojętność, prowokuje, za­ chęca do pracy, walki, dyskusji (dlatego „erystyką" nazwano sztukę prowadzenia sporów, jakże czasem twórczych). WieZ&a ла/а z Á:oiümnami. A^arraforf fot przy fzWwgac/i, ла &fóryc/i wm obraz У. Miró, Macierzy/krwo. Po c/iwi/i zfWizenie jzczegófów обгагы. NARRATOR I ona więc ma w sobie siłę - swoiście macierzyńską, trudną i daleką od jakiegokolwiek sentymentalizmu. Taką, jaką przedstawił Joan Miró na obrazie z 1924 roku, zatytułowanym właśnie Macierzynjfwo. Zauważmy: jest tutaj pierś kobieca, jest też łono, mające jednak szokujący kształt ostro tnącego wahadła. /konogro/ia.- Wome i fciecie Av. /ала C/irzcicie/a. N A R R A T O R (OFF) O ty m, jak trudno o jednoznaczny wize­ runek kobiecości, niech świadczą dwie biblijne historie o dwóch kobietach, z powodu których mężczyźni tracili głowy. I to najzupełniej dosłownie. Pierwszą jest oczywiście Salome, która tańcem tak zauroczyła króla Heroda, że ten zgodził się spełnić jej życzenie: kazał ściąć głowę św. Janowi Chrzcicie­ lowi. Postępek Salome ma oczywiście wyob­ rażać grzeszne pożądanie, mściwość 1 przebiegłość, jaką niektórzy chętnie przypisują wężom i kobietom. /A%mogrq/ta; /wdyfa i Яо/о/ёглел, We/'ме epizody zda­ rzenia. 773 �N A R R A T O R (OFF) Postępek bohaterki drugiej historii jest pod wieloma względami podobny - jest w nim i podstęp, i erotyzm, a jednak spotkał się z zupełnie inną oceną. Działo się to (jak czytamy w bilijnej księdze Judyty) za panowania babilońskiego króla Nabuchodonozora. Jego wojska, pod dowództwem Holofemesa, oblegały miasto judejskle Betulię. Przewaga napastników była tak duża, że Izraelici stracili wiarę w sens dalszej walki. Wtedy jednak do działania przystąpiła Judyta, bogata, pobożna i niezwykle piękna młoda wdowa. W stroju podkreślającym jej urodę udała się do obozu wroga. Spotkała się z Holofemesem i skusiła go. Skusiła obietnicą, że wskaże mu nieznaną drogę do miasta i w ten sposób wydaje w jego ręce. Ale skusiła go także swoją urodą. Bogafe WMgfrze мдлно(ы wodza wo/j& 6aW;Wj&:c/z. f/oio/emej, jpoczywa/qcy na ioz'w, da/e ро/есегн'е jiuzącemw. N A R R A T O R (OFF) Aż wreszcie, czwartego dnia, Holofemes rzekł do swego sługi: HOLOFERNES Idźże i nakłoń tę hebrajską niewiastę, żeby do nas przybyła i z nami jadła i piła. Zaprawdę byłoby to hańbą dla nas, gdybyśmy taką kobietę puścili nie obcując z nią. Jeśli jej bowiem nie zwabimy do siebie, będzie z nas sobie drwiła. /wdyfa (Wre/' ryjy fwarzy przypomma/'q wjzyjfkie poprzednio widziane juz kobiery) zjawia fig przy iozu Яо/о/ёгп&га. Ten figga rgkq do jej ramienia, zrwwa z niego fzafg. Dakzy widok kryje jpujzczona zajfona. N A R R A T O R (OFF) Judyta przyjęła zaproszenie na ucztę, po której słudzy zamknęli namiot od zewnątrz. Holofemes jednak upił się winem i zasnął. /wdyfa wnoji nad gfowg, w оби rgkac/i, miecz. Biajk ognia pada na jej (warz. Odwraca fig кы iezącemw na ioz'u mgżczyźnie i bierze zamac/i. N A R R A T O R (OFF) Wówczas Judyta wzięła wiszący na słupie miecz Holofemesa i uderzywszy nim dwukrotnie z całej siły w kark mężczyzny - odcięła mu głowę. /konogro/ia.- dakze epizody nijfoni /wdyry i Яо/ofemefa. N A R R A T O R (OFF) Podała ją swej niewolnicy, po czym nie niepokojona przez nikogo opuściła obóz i powróciła do swoich. Rano Izraelici zaatakowali obóz Babilończyków. A ci dopiero wtedy odkryli śmierć swego wodza. Wpadli w panikę i w popłochu uciekli. /konogrq/га. kroi Lwdwik ХУ/ na giiorynie, ^w. Verzy i jmok; Dawid z fbem Goiiafa. N A R R A T O R (OFF) Ścięcie głowy to coś więcej niż zwykłe zabójstwo, pozbycie się przeciwnika. To także znak pokonania i opanowania reprezentowanych przez niego sił, mocy, lokalizowanych właśnie w tej części ciała. Dlatego w baśniach rycerz walczący ze smokiem zagrażającym miastu musi bestii odciąć łeb. Judyta przejęła tu rolę rycerza, mężczyzny: jest zdecydowana, odważna, ale nie straciła swej kobiecości: posiadła sztukę przymilania się, a niebłahą rolę w jej intrydze odegrał erotyzm i piękno jej ciała. A Holofemes? Jest tu właśnie takim smokiem, wcieleniem szatana, władcą ciemności. Całą więc historię Judyty można rozumieć jako wielką metaforę walki dobra ze złem. Zauważmy jednak, że nastąpiło tu swoiste odwrócenie ról: wcieleniem zła jest mężczyzna, jego pogromczynią zaś - kobieta. /konogra/га; Caravaggio, Madonna z maiym Cnryjfiwem, depczącym gfowg wgza N A R R A T O R (OFF) Nic dziwnego, że wiele cech Judyty teologia chrześcijańska przypisała później Matce Boskiej. Jest to również postać kobiety walczącej z szatanem. Określano ją także jako następczynię Ewy, która tym razem wężowi nie uległa. Ponownie gabinef przyrodnika z poczajku programu, a w nim narrafor. Ádmera jpogfodd przez okno, a na koniec powoii oddaia fig w mroczny ogród NARRATOR Kim zatem jest kobieta? Czy dokładniej: jaki obraz kobiecości ukształtował się w naszej wspólnej, kulturowej wyobraźni? Matka czy kurtyzana? Subtelna muza, zsyłająca poecie natchnienie, źródło duchowych uniesień, czy drapieżna i zmysłowa syrena? Skłonni jesteśmy radykalnie przeciwstawiać te dwa wizerunki. Ale przecież w namiętnym i zmysłowym śpiewie syren, zniewalającym mężczyzn, musiał zawierać się jakiś artyzm. Z drugiej zaś strony szlachetne natchnienie sprowadzane na artystę przez jego muzy nie mogło być pozbawione mocy i namiętności. Granica między zmysłowością a uduchowieniem niewątpliwie istnieje, ale nie zawsze jest wyraźna i ostra. Tak jak nie jest łatwo odróżnić natchnienie od pokusy. koniec odcinka 774 �Odcinek: BYĆ MĘŻCZYZNĄ Dwza o&Ziofeta. VKfród regofów z A^iążtami szpera narrafor. Co to znaczy: być mężczyzną? Jest to pytanie, na które nie można dać jednoznacznej odpowiedzi. Ma ono NARRATOR raczej coś z prowokacji. Szczególnie w ostatnich czasach, gdy to raczej kobiety poszukują swej płciowej tożsamości, organizując się w ruchy feministyczne. Pytanie to należy jednak stawiać, bo kolejne próby odpowiedzi tworzą obraz coraz ciekawszy, wielobarwny. Obraz, w którym być może odnajdziemy samych siebie. Napis BYĆ MĘŻCZYZNĄ &z/a гусеЫи,- ¿oro/e, na NARRATOR neroy. Л/drrafor. Wydaje się, że cechą - i cnotą! - określającą prawdziwego mężczyznę, powinno być męstwo. Już starożytni Grecy określali męstwo słowem ovSpeia, które pochodzi od a r ¡ E p , mężczyzna. Męstwo - męskość: to prawie to samo. Czy jest to jednak cecha odróżniająca mężczyznę od kobiety? Pojfac rycerza - ogromna, pofęzna, przejwier/ола promtcntam; f/ońca - W r y powo/i zaWada koic/ne części zbroi, po czym do^fo/Mym gejfem wnoji nao" g/owe miecz. N A R R A T O R (OFF) Wydaje się, że byłoby to zbyt duże uproszczenie, a nawet męska uzurpacja. Według jednej z definicji słownikowych męstwo jest to hart duszy, ważniejszy od hartu ciała. Hart duszy! A czy kobiety są go pozbawione? Dlaczego zatem - zamiast „męstwo" - nie mówimy: „żeństwo"? Ponownie narrafor w 6i6/iofece. Wobec tych wątpliwości odwołajmy się na początek do starej i konkretnej mądrości. Mówi ona, że prawdziwym mężczyzną jest ten, kto zbuduje dom, spłodzi syna, oraz- na samym początku - posadzi drzewo. NARRATOR Pofezne drzewa - w obrażać/; гид/агШсА i w nafwrze. N A R R A T O R (OFF) Drzewa w szczególny sposób poruszają naszą wyobraźnię. Potężne, stare - emanują dziwną świętością. Budzą szacunek. Wyrastają z głębokiego wnętrza ziemi, a konarami wznoszą się - do nieba. Stąd w wielu mitach i podaniach pojawia się myśl, że drzewo jest o s i ą ś w i a t a , na której wspierają się niebiosa. Tędy można wspiąć się do nieba, albo zstąpić do świata podziemnego. Na tym właśnie polega świętość drzew, tak często im przypisywana. Stanowią symboliczny środek świata, wyznaczają miejsce, w którym ów świat powstał. Albo przynajmniej - miasto, kraj albo naród. Tu zapisana jest pamięć początku. Nocny p/ener, magicznie owief/one drzewa. Miedzy nimi wbify w ziemię ki/, W r y w pewne; cAwi/i, nag/e, w cwdowny spojób, pokrywa fie /ijćmi. N A R R A T O R (OFF) W wielu opowieściach, z różnych części świata, spotkać można powtarzający się motyw bohatera, który sadzi drzewo w niezwykły sposób. Wtyka mianowicie w ziemię suchą gałąź (albo np. podróżną laskę). Na drugi dzień ten kawałek martwego drzewa pokrywa się zielonymi liśćmi. Z&onogrq/ia; Лоты/иг i Pemm, Aron, fw. РаГгу/с, krzyż jako drzewo życia („Żywy krzyż"). N A R R A T O R (OFF) Tak zrobił Romulus (wielki dereń wyrósł w Rzymie z ciśniętego przezeń oszczepu); ale także biblijny Aaron, i patron Irlandii święty Patryk. A przecież także krzyż Chrystusa (w topografii chrześcijańskiej wyznaczający środek świata) tradycja przedstawiała w postaci żywego drzewa, pokrytego zielonymi gałązkami. W tradycji biblijnej jest to swoista miniatura rajskiego drzewa życia. Moc, która ożywia martwy kawałek drewna, jest tą samą siłą, która dała życie pierwszemu drzewu, zasadzonemu w środku raju i która stworzyła świat. A/oc. Orwarfe otno wie/Ше/ cnary, przez tfóre widdc dziwnie ofwief/оле drzewa. W otnie ffoi narrafor. NARRATOR Przekonanie o świętości drzew - o mistycznej łączności z całym kosmosem - potwierdzała obserwacja, że każdej wiosny, od wieków, drzewa pokrywają się liśćmi, odmierzając w ten sposób bezwzględny rytm Natury. /konograjia; średniowieczne miniafwry poWu/ącc prace w po/u (m. in. ko/e/ne mieniące z/resku w ¿ a Torre de//'Agwi/a we W/ojzecn; Pja/ferz Kro/owe/ MariiХ/У i in.). N A R R A T O R (OFF) Tradycyjna wyobraźnia postrzegała świat natury w kategoriach erotycznych. Ziemia rodzi plony tak jak kobieta rodzi dziecko. Musi jednak zostać zapłodniona. Dlatego orka i siew były męską sprawą: traktowano je symbolicznie jako akt seksualny, a narzędzie zagłębiające się w ziemię utożsamiano z męskim członkiem. 775 �/Аллодгд/гд; Aín¿i»tie i'Wfrage o (стдгусе erofyczng/. üngom. NARRATOR (OFF) W hinduizmie na przykład to samo słowo (&ы#д/д) oznacza zarówno męski członek, jak i narzędzie do kopania w ziemi. Ale jest ono spokrewnione etymologicznie także ze słowem (mgam. A fwigom to element architektoniczny każdej hinduskiej świątyni - słup, który symbolizuje łączność ziemi z niebem: oś kosmiczna. Element ten jest umieszczony w podstawie, zwanej joni, czyli kobiece łono. Nie jest to pomysł wyjątkowy, egzotyczny, związany wyłącznie z kuturą Indii. W tym punkcie wyobraźnia religijna Hindusów spotyka się z europejską. /&OMogra/%z; Porfref M. Мш'егд i' ryciny aZcnemiczne. GŁOS Cała materia, jak kobieta, sama z siebie jest zimna i niezdolna do wydawania potomstwa - jeśli ciepłem i ruchem nie pobudzi jej i nie zapłodni męski czynnik. NARRATOR (OFF) Tak pisał w 1616 r. w dziele De Cirrido gwadWo Рпул'со słynny alchemik Michael Maier. A oto rycina z XIV-w. rękopisu alchemicznego, przedstawiająca pierwszego mężczyznę, praojca Adama - dość zaskakująco utożsamionego z rajskim drzewem. Piener. MWe drzewko. NARRATOR Kim jest więc człowiek, który sadzi drzewo? Czyniąc to mężczyzna wyznacza symbolicznie święte centrum swojego świata, zakorzenia ten świat i zapewnia mu kontakt z siłami Natury. A dom? - drugie zadanie stojące przed mężczyzną? P/ener. rVd po/anie lezą wie/kie pnie Ус/^гусл drzew. Wśród nieb wwi/'д fig дгырд mgzczyzn w różnym wiekw, wykonwjącycn roznwiife proce ciesieiskie. № jednym z pni przyfiddf młody wigfhićik i zabiera fig do inićidanM, kfóre przyniosia mw jego гопд. NARRATOR (OFF) Budowa domu zawsze miała w sobie coś z religijnego obrzędu. Wybór miejsca, czas, kiedy należało wycinać w lesie budulec i kiedy można było rozpocząć prace - to wszystko łączyło się ze zwyczajami i przekonaniami, których nie da się wytłumaczyć tylko praktycznymi potrzebami. /копо^гд/гд. mifimfura średniowieczna рокдгы/дсд ргдсе ciesieiskie. P/ener. Widok z iofw р(дкд; czworokątny zaryj przyizkgo domw. W jego środku wyroffa miode drzewko, pod nim zaś ieży z rgkami pod giową mfody wieśniak. NARRATOR (OFF) Niezwykle często powtarza się myśl, że cieśla budujący dom w istocie w małej skali powtarza to, co niegdyś, „na początku", uczynił sam Stwórca: wznosi fundamenty, tak jak Bóg stworzył podwaliny świata; zakreśla przestrzeń przyszłego domu, tak jak Bóg wyznaczył granice oddzielające świat człowieka od niebezpiecz­ nych zaświatów. Piener. Miode drzewko, wokói kfórego powjfafa Гутсгдлет drewniana коп#гикс/д - przestrzenny modei wznoszonego domu. Po wngfrzw przecnadza fig лдггдГог. NARRATOR Cztery ściany to zatem cztery strony świata; tak jak dach to nieboskłon. Dom wyobraża ów osobisty świat mężczyzny, którego centrum miało wyznaczać drzewo. Dlatego - zgodnie ze zwyczajem słowiańskim - od posadzenia drzewa zaczynano budowę (wyznaczało ono najważniejsze, centralne miejsce w przyszłym domu). I na tym w zasadzie budowę kończono: do dzisiaj przetrwał przecież zwyczaj wieńczenia tzw. wiechą szczytu nowo zbudowanego budynku. Wngfrze wiejskiej слдгу. Wigjnmk z zoną wiaszą/ą nad drzwiami zkioną gAŻązkg, a TKUfgpnie obejmw/ą sig i cafw/ą. NARRATOR (OFF) Dom chętnie też przy rozmaitych okazjach i świętach „majono" - ozdabiano zielonymi gałązkami, żeby przypominał drzewo, a przez to - otrzymał nowe siły, doznał niejako odnowienia. Ponownie drewniana коюггыкс/д wznoszonego доты iпдггдЮг. NARRATOR Kim jest więc ten, kto buduje dom? A syn? Czy spłodzenie syna także ma coś wspólnego z kreacją świata? Ме/дкд спдГа. ATobiefa w pofogw. ДдЬкд bierze zawinigfe w pieiwszki dziecko i kiadzie na podWze, skąd podnosi je miody ojciec. NARRATOR (OFF) Otóż istniał niegdyś zwyczaj, w różnych częściach świata, że noworodka, zaraz po umyciu i zawinięciu w pieluszkę, kładziono na ziemi (po łacinie obyczaj ten zwano nwmi posifio), i w ten sposób włączano go w świat człowieka i jego losy. Świat, który z ziemi przecież wyrasta, jak drzewo. I z ziemi dopiero, niczym z łona Matki, ojciec podnosił dziecko (de ferra foiiere), uznając w ten sposób za swoje. I ofiarowując światu. Jako owoc swoich płodnych sił. A zatem, kim jest ten, kto potrafi spłodzić syna? Pkner дпгусгпу; biaie дкдгу, resztki świązyni, ko/wmny. Widok na morze. 7/6 �NARRATOR Połączenie tych trzech symboli - drzewa, domu i dziecka (syna) - tworzy wypowiedź rzeczywiście bardzo logiczną - w ramach gramatyki naszej wyobraźni. Modelowym zaś przykładem mężczyzny, który wpisuje się w tę symboliczną konstrukcję może być postać opisana prawie 3 tysiące lat temu przez Homera - Odyseusz. Oto jak on zbudo­ wał swe domostwo: Pod wie/tim drzewem wznar; sig dziwna Aonjfrw&c/a przypo­ minająca ogromne foze. Spoczywa fam dwo/e m/odyc/i Aoc/ian&ów. ODYSEUSZ (OFF) „Pośrodku zagrody stało długolistne drzewo oliwne, mocne, wysokie i grube jak słup. Wokół niego zbudowałem naszą sypialnię ze ściśle przylegających kamieni i starannie okryłem dachem, a drzwi wpoiłem szczelne i mocne. Wtedy ściąłem włosy długolistnej oliwki, a pień spiżem obciosałem do samego korzenia, troskliwie i umiejętnie, równo pod sznur. Z niego zrobiłem podstawę łoża, wier­ cąc świdrem dziury wszędzie, gdzie trzeba. Idąc od tej podstawy zbudowałem całe łoże i upiększyłem je złotem, srebrem, kością słoniową." /tonogrą/ia.- onryczne i nowoźyme iiWrac/e do Mady i Odysei. NARRATOR (OFF) Proszę przypomnieć sobie, w jakich okolicz­ nościach Odyseusz opowiada tę historię. Otóż zgodnie z tekstem Homera wraca on do domu po długiej, pełnej przygód podróży, po 20 latach nieobecności. I teraz musi udowodnić swoją tożsamość; udowodnić wiernie czekają­ cej na niego Penelopie, że to on rzeczywiście jest jej mężem. Robi to ujawniając tajemnicę znaną tylko małżonkom. Tajemnicę budowy domu, Dom, którego sercem jest sypialnia i przy­ twierdzone do drzewa łoże małżeńskie. Jak można się domyślać - to tam, na tym prze­ dziwnym łożu (niczym drzewie życia) po­ częty został syn Odysa - Telemach, duma swego ojca. Jest to więc w pewien sposób także dowód jego męskości. P/ener. Dwie drewniane konsfrwkcje o zarysie domu. jedna sfara, zniszczona, drwga nowo wzniesiona. Miedzy nimi narrafor. NARRATOR Kim jest mężczyzna, który sadzi drzewo, buduje dom i płodzi syna? Jest to niewątp­ liwie definicja człowieka osiadłego, który wzoruje się na Stwórcy: pragnie wydrzeć dla siebie fragment przestrzeni i uczynić z niego swój świat. Świat, w którym zakorzeni się i wyrośnie jak drzewo - uczestnicząc w od­ wiecznym rytmie pór roku, nocy i dni, życia i śmierci. Ale czy to wszystko? Czy w tej definicji rzeczywiście wypełnia się całe męskie powo­ łanie? �P/ener grecki. Л/ad brzegiem sfoi mfoda Реме/opa z azicckiem na rgkw. A/adc/iodzi Odyfeftfz, kfóry zegna fig z rodzmq i wsiada na czcka/'qcq ;'wż /ód¿ NARRATOR Przecież Odyseusz - postać, w której chętnie odnajdujemy swoje własne rysy; którego historia często służy poetom jako obraz losów ludzkich w ogóle - Odyseusz zasłynął nie jako dbały i wytrwały gospodarz stworzonego przez siebie domu-świata, ale jako ten, który w pewnej chwili świat ten porzucił. Stał się podróżnikiem i tułaczem! Dlaczego? P/ener wie/jki. ŻVoc. №zrrafor wycbodzi z оуичег/опе;' cnafy w mrok. NARRATOR Jeżeli zbudowany przez nas dom jest symbolicznym obrazem świata (tego świata!), to czym będzie (również symbolicznie pojmowana) podróż? Czy - w ramach tej samej logiki - nie musi mieć czegoś z wyprawy w zaświaty, a zatem: z doświadczenia śmierci? A symboliczna śmierć jest nieodłączną częścią każdego wtajemniczenia. №z wysokie/', bia/е/ ska/e, niczym pojqg, sfoi wypafrw/aca meza Рсмс/ора. Łódz OayfCMfza na pe/nym morzw. N A R R A T O R (OFF) Mówimy: „podróże kształcą" - ale w szczególny sposób. Podróż to bardzo „męskie doświadczenie" (nawet dla kobiety). Prawdziwa podróż - daleka, w obce i niebezpieczne kraje - pojmowana była zawsze jako inicjacja, wtajemniczenie w „prawdziwe życie". Jej celem jest dojrzałość, która powinna owocować po powrocie do domu, do swoich. Ponownie narrafor w р/емеггс antycznym. NARRATOR Taki powrót to swoiste zwycięstwo nad Otchłanią, pokonanie śmierci, ponowne narodziny. Ale jak uczy jednak wiele opowieści - mitycznych, literackich, filmowych - za zwycięstwo to bohater płaci często wysoką cenę: powraca z nie zagojoną raną ciągłego odtąd niepokoju, nadwrażliwością słuchu - nie potrafi uciszyć głosów przyzywających go na powrót w mroki nocy - przerażających, ale i fascynujących. Лагу Ooyrewfz fezqcy па dry/w/ące/, па wpo? zniszczone/' Wzi. N A R R A T O R (OFF) Jak Odyseusz, który 10 lat wracał do domu, po to tylko, by znów go porzucić i zginąć gdzieś daleko, na morzu... OfcMań piekie/na; wngfrze ciemne/' jaskini. /Varrafor z pocnodnią w гекы. NARRATOR G Ł O S ODYSA Z ZAŚWIATÓW NARRATOR W 2 tysiące lat po Homerze, w średniowieczu, ok. roku 1300, usiłował wytłumaczyć postępowanie Odyseusza Dante Alighieri. W jego Boskie/ /fomedit Odys, teraz przebywający w piekle, tak wspomina swe życie: Nie mógł powstrzymać syn mój ulubiony N¡ cześć starego ojca, ni miłości Powinność, niegdyś szczęście lubej żony, Nie mogły zdusić we mnie ciekawości Zajrzenia w świata roboty misterne, Poznania błędów ludzkich i dzielności. Zapewne podobna ciekawość świata kazała porzucić dom innemu podróżnikowi: synowi marnotrawnemu. /konogrq/5a. А.Шгег, Powróf syna marnotrawnego. N A R R A T O R (OFF) Ewangelia św. Łukasza przedstawia go już w chwili powrotu do domu. I na tej właśnie sytuacji najczęściej skupiają się teologowie, malarze i poeci. Rozważają oni skruchę i żal powracającego, miłosierdzie ojca. P/ener. B/ofnijfa ścieżka wśród pó/. /ozie nia_ m/ody cz/owiek w /acnmanacn. N A R R A T O R (OFF) Co jednak było wcześniej; i później? Interesuje mnie, czego nauczył się w czasie swojej podróży; czy był to tylko szacunek dla spokoju i stabilności domowego życia? I co czuł, gdy w jakiś czas po powrocie żywa radość z serdecznego powitania stała się już wspomnieniem? /konogrq/га/ Pembrandf, Powróf дума marnotrawnego. NARRATOR Powrót syna marnotrawnego to temat bardzo wielu obrazów malarskich. Wśród nich szczególne miejsce zajmuje dzieło Rembrandta - ostatnie, jakie ten niezwykły twórca namalował w swoim życiu. Było to więc jego swoiste pożegnanie, przed ostatecznym odejściem - z tego świata. Widzimy na nim młodzieńca, obdartego i naznaczonego trudami drogi, klęczącego przed ojcem, który - wyraźnie wzruszony - przytula dziecko do piersi. Л/arrafor w bib/iofece, przy reprodwkc/i obrazw ^embrandfa. NARRATOR Opowiada ten obraz przede wszystkim o uczuciu, które jest bezinteresowne. Ale jest w nim jeszcze coś (coś, co nie daje mi spokoju): oto młody podróżnik ma na nogach buty - znoszone saboty, które nie obejmują pięt. Nic dziwnego, że w pozycji, jaką przyjął (pokornie), lewy trzewik zsunął mu się z nogi. �Piener; mWy wędrowiec. /koMogro/ia; szczegófy облик Pembrandra. NARRATOR (OFF) Niby nic; może znak szacunku (bose stopy). Ciekawe jednak, że brak jednego buta na nodze (tak jak kulawość albo np. kopyto zamiast stopy) to motyw znany z opowieści mitycznych: cecha określająca pewne postacie, które przybywają z odległych krain, z zaświatów - znak, że z owymi zaświatami nie utraciły zupełnie kontaktu, że jedną nogą pozostają ciągle TAM. Czyżby Rembrandt sugerował, że powrót marnotrawnego syna nie jest ostateczny? Że przypomni sobie on jeszcze - tak jak każdy podróżnik, jak każdy prawdziwy mężczyzna - o owej nieznanej i tak kuszącej dali? А/д/rafor w saii rycerskie/. NARRATOR Co znaczy więc: być mężczyzną? Niezłomnym rycerzem, poetą, mędrcem, mieć niezmierzone bogactwa? Rzecz polega chyba na czymś innym. O ile kobiecość wydaje się czymś naturalnym („intuicyjnym"), o tyle męskość (w naszej wyobraźni) nie jest dana raz na zawsze. Jest czymś, czego mężczyźni muszą dopiero poszukiwać, zdobywać, tworzyć, a potem nieustannie potwierdzać. BiWiofebz. Mzrrafor od&Wa Węge, kfórq wy/qf z pófki na poczqfkw prograww. NARRATOR I prawdopodobnie nie zmieni się to do nigdy. Mimo że nasze czasy nie sprzyjają takim męskim próbom - żyjemy w świecie coraz bardziej zuniformizowanym, a kobiety coraz częściej przejmują w nim męskie role. Jest to w dziejach naszej cywilizacji zupełnie nowa sytuacja. Jakoś trzeba sobie z nią poradzić. Choć - w dawnych ludowych przepowiedniach - tak właśnie wyobrażano sobie koniec świata. koniec odcinka Odcinek: SZTUCZNA TWARZ ZWiżenie (warzy narrafora, oswieriane/' zmienia/ącym się, różnobarwnym świaffem. NARRATOR Tożsamość człowieka zapisana jest przede wszystkim w jego twarzy. Mówimy, żc dostrzegliśmy „znajomą twarz", nasz własna widnieje na zdjęciu w dowodzie osobistym; bandyci tymczasem przeciwnie - w czasie napadu twarz zakrywają, żeby nikt ich nie rozpoznał. Nic dziwnego, że ta część naszego ciała zyskała znaczenie metaforyczne. Mówi się, że ktoś „stracił twarz", albo przeciwnie: że jakiś obłudnik jest „dwulicowy". Twarz trzeba mieć jedną, i to swoją własną. Twarz dziewczyny robiące/' maki/aż, zwieiokrofniona wzwierciadfacn o rozmaife/ wieikosci i Wfaicie. Eterycznym pwnkfem odniesienia rej sceny może być" maiarsrwo szkory Fonfainebfeaw. N A R R A T O R (OFF) Napis Mimo to, od najdawniejszych czasów, od wielu tysięcy lat, człowiek usiłuje przekształcić swoje przyrodzone oblicze w sztuczny sposób, za pomocą masek lub kosmetyków. Dlaczego to robi? Dotykamy tu jednej z tajemnic ludzkiej wyobraźni. SZTUCZNA TWARZ /wź pod napisem (yfwfu odcinka srycnac szum morza. Z ciemności wy&znia sie sfara (warz wiosiarza, oswiedona w fearrainy sposób, zniszczona i pomarszczona. Towarzyszy mu równie sfara kobieta. Ж zmienionym oświedeniw yednak twarze fe wyda/a. jie m/ode, pefne biasku i powabu. N A R R A T O R (OFF) Ponad 2,5 tysiąca lat temu, w VII w. przed Chr., żył (ponoć) na greckiej wyspie Lesbos stary przewoźnik o imieniu Faon - stary i brzydki. Otóż zdarzyło się pewnego razu, że przewiózł za darmo na drugi brzeg ubogą staruszkę. Nie wiedział, że pod tą niepozorną postacią kryje się sama Afrodyta. /konogrq/ш. greckie maiarsrwo wazowe (np. Meidias); sceny z miru o Faonie. N A R R A T O R (OFF) W nagrodę otrzymał od bogini cudowny balsam. Nacierał nim codziennie swoje ciało i wkrótce stał się najpiękniejszym mężczyzną na wyspie. Tak pięknym, że zakochała się w nim największa grecka poetka - Safona z Lesbos. Dodajmy - zakochała się tragicznie: odrzucona przez Faona rzuciła się ze skały do morza. Ponownie twarz narratora w zmieniq/qcym sie oświeceniu, sprawia/acym wrażenie, yakby on także pfynqr Wziq. NARRATOR Opowieść o Faonie ilustruje marzenia wielu z nas (niezbyt urodziwych mężczyzn, a także kobiet). Pokazuje też zniewalającą siłę urody. Przypomina również tradycyjne przekonanie, że piękno jest rzeczą boską, pochodzi od bogów. Nie przez przypadek używamy przecież zwrotu: zrobić się na bóstwo! 779 �AoMogra/za." гслемлипуе rycwyarcAiretfowczMe ipío/iybwdbWi, M/awma/ące ic/z yymefng i /мгтош)'ларгорогд'омато^с. NARRATOR (OFF) Od starożytności dominował pogląd, że piękno to przede wszystkim harmonia kształtów; że zawiera się w doskonałej proporcji elementów współtworzących całość. Arcmfatfwra renesansowa, znietszfakona w oabiciw krzywyc/z /z/szer. NARRATOR (OFF) Jak opowiadają mity, piękno powstało wraz ze światem, wtedy gdy (na początku!) bogowie uporządkowali pierwotny chaos, ustalając kierunki świata, pory roku, następstwo nocy i dni, a także prawa obowiązujące mieszkańców ziemi. Nastał w ten sposób ład, który Grecy nazywali KOSMOSEM. W podobnym odbzcm krzywego zwi'grcWb pokazuje sze narrafor. NARRATOR I to on, boski kosmos, jest pięknem, który ludzie powinni odtwarzać ustalając swoje prawa, budując domy, tworząc dzieła sztuki. Znzzenza sze nzozyw muzyczny. W odbzcŻM wżdoc feraz arrysfg w sfrojw renesansowym. Po cnwiVi widzimy go, juz bez zniekształcenia, oporffgo o ba/uszradg baikonu renesansowego paiacu. Wraz z nim konfempzz{/'emy pzgkną przyrodg z spokojnie focza.ce szg w odda/z codzienne życie włoskiego miasfaХУ/ w. Arfysfa nie o fym jednak myśii. Za nim czeka juz m W a dziewczyna - modeika, kfórej posąg właśnie wykonzf/e. Szerszy pion pokazuje wsfgpnie ukształtowaną bryłg g/iny z rzeźbiarskie narzędzia. Twórca przysfgpzf/e do pracy. Po niebie bardzo szybko płyną c/zmury. NARRATOR (OFF) Odbiciem owej boskiej, kosmicznej harmonii miała być także uroda ludzkiego ciała, uważanego za swoisty mikrokosmos, miniaturę wszechświata. Rzeźbiarze (od Praksytelesa albo Lizypa w Grecji po twórców renesansu) szukali więc ideału, do którego zbliżał kanon doskonałych proporcji. Zawarte w tych wymarzonych proporcjach piękno niekiedy utożsamiali wręcz z tajemnicą życia (podobną do tej, której innymi metodami poszukiwali alchemicy i kabaliści). Oto na przykład, co mówił w XVI w. Giulio Gamillo z Bolonii. GŁOS Czytałem, zdaje się u Merkurego Trismegistosa, iż w Egipcie byli tak wspaniali wykonawcy posągów, że gdy nadali któremuś z nich doskonałe proporcje, okazywało się, że ożywia go duch anielski: albowiem taka doskonałość nie może być pozbawiona duszy. Oto ukończone dzieło arfyszy.- ieżąca na łożu rzeźba dziewczyny. Nadc/zodzi jej fwórca - poc/zyia sig nad nią, dofyka reki, brzuc/za, piersi, całzy'e. Wfedy rzeźba ożywa; drgają paice, zanoszą szg powieki. Wyciąga rekg. NARRATOR (OFF) Najbardziej znana jest historia Pygmaliona, z greckiej mitologii. Żyjący na Cyprze artysta wyrzeźbił w kości słoniowej posąg tak wspaniały, że sam się w nim zakochał (posąg Afrodyty). Bogini i tym razem doceniła dzieło człowieka i w zimny posąg tchnęła życie. /konogro/za; mozaika rzymska - kobiefy w sfroju bikini uprawiające gimnastyka z ćwiczenia kuifuryszyczne. NARRATOR (OFF) Zwykli śmiertelnicy, którym w cudowny sposób nie pomogła Afrodyta, rzeźbę swoich mięśni muszą poprawiać w sali gimnastycznej i na siłowni. Albo... Dziewczyna przed fwsfrem - ciąg daiszy foazefy... NARRATOR (OFF) Albo usuwać mankamenty urody za pomocą kosmetyków (mniej lub bardziej cudownych - jeśli wierzyć dzisiejszym reklamom). Nie przez przypadek nazwa „kosmetyki" spokrewniona jest ze słowem „kosmos". Ta sama dziewczyna, aie feraz zz^ełnie naga. Sigga po jiakonik wypełniony o/iwą, i namaszcza szyje, ramiona, piersi. 7Va koniec, na pierwszym pianie po/awid sig reka, kfóra zapaia płomyk iampki oiiwnej. W fej samej cnwiii daje sig słyszeć mgskie głosy śpiewające sakrainą pieśń, zapowiadające nasfepną sceng. NARRATOR (OFF) Najpopularniejszym w starożytności specyfikiem służącym do codziennej pielęgnacji ciała była oliwa wyciskana z oliwek. Ciało namaszczano oliwą dla zdrowia i urody (na przykład po kąpieli). Bo piękne ciało jest nie tylko proporcjonalnie zbudowane, ale także gładkie i błyszczące. Przenosimy sig na dziedziniec jakiejś świątyni. Ognik iampki zamienia sig w płomień świecy, frzymanej przez jednego z uczestników obrzędu. Podwójny szereg posfaci ubranyc/z w biaie, ceremoniaine szafy. Wśród nic/z dziewczyna sprzed iusfra. NARRATOR (OFF) Zarazem jednak namaszczanie olejami było także symbolem wykorzystywanym w obrzędach religijnych, aktem wyróżnienia i uświęcenia- miejsc (np. kamieni, ołtarzy) oraz ludzi: kapłanów, proroków, królów, czyli - bożych pomazańców. Tak było zarówno w tradycji antycznej, jak i biblijnej. Po grecku słowo oznacza olejek. Namaszczony nim człowiek to Pomazaniec; po hebrajsku - Mesjasz. хрютод, %ршца Z rozświefionej, podziemnej krypty wynurza sig, idąc po sc/zodac/z, mnic/z w kapfwrze. Docnodzi do krzyża, co dopiero feraz potwierdza przypuszczenie, że mamy do czynienia z obrzędem c/zrześczjarźskim. KAZNODZIEJA 720 Piękno nadprzyrodzone udziela każdej konkretnej rzeczy jej właściwego piękna, jest też przyczyną proporcji i blasku, jako że na kształt światła oświetlając wszystkie rzeczy i zalewając je swymi promieniami daje im udział w tworzeniu piękna. �Mzrmfor idzie км ысяу/олуш drzwiom ozdobne; bromy. Bi/e przez nie biosA, w tfórym no koniec narrator znika, ^łycnać cbóry anie/skie. NARRATOR Wizja ta prowadzi nas do drugiej z klasycznych koncepcji piękna: jako blasku, ciari&zj. Harmonia bowiem i doskonałe proporcje - wprawdzie stworzone zostały przez bogów - są jednak porządkiem tego świata; są czymś skończonym i zamkniętym. Pochodzą od bogów, ale sami bogowie - porządek ten przekraczają. /konogro/ia; świefiiści aniołowie; Zwiastowanie/ Przemienienie Pańskie (ikony prawosławne, Beiiini, Pa/deł). Zbłiżenie szczegółów." jaśniejący Chrystus, porażeni jego biaskiem apostołowie. NARRATOR (OFF) Ich piękno, piękno istot niebiańskich, kojarzono więc z mocą; której wyobrażeniem stało się światło - blask (w sztuce oddawany często jako kolor złota). Blask widzialny, porażający zmysły, ale nieuchwytny. Wizja boskiego blasku - piękna i potęgi zarazem - pojawia się w wielu tradycjach. W chrześcijaństwie przykładem może być Przemienienie na górze Tabor. Wówczas Chrystus, w białych, lśniących szatach, ukazał swe prawdziwe, boskie oblicze. Widok ten powalił apostołów. Maiarska bie/ szaty Chrystusa ze sceny Przemienia przechodzi w ośiepiającą jasność inscenizacji. Z jasności tej wyłania sig narrator. Po chwiii obraz znów znika w ognistym biasku. NARRATOR Mitologia grecka opowiada, że ziemska kobieta Semele (matka Dionizosa) spłonęła żywcem, gdy Zeus ukazał się jej w całym swym świetlistym majestacie. Tak komentuje to zdarzenie Owidiusz: GŁOS Śmiertelne ciało nie zniosło niebiańskiego ognia. Narrator schodzi po schodach staroświeckiej kiafki schodowej i otwiera drzwi jakiegoś pokoju. NARRATOR Piękno, które jest nie tylko ładem, ale też mocą, bywa zatem niebezpieczne. Niekiedy zresztą trudno odróżnić piękno niebiańskie od demonicznego - jedno i drugie przecież pochodzi nie-z-tego-świata. .Sypiainia.- łóżko, kominek, foaieta z łwsfrem. Na łóżku łeży kobieta w szła/roku. Przygłądd się frzymanemw w rgku jZokonikowi, jakby się nad nim zastanawiając. W wjeciw z projiłw wydaje sig, ze ogień w kominku wydobywa sig z jZakonu, niczym z ałchemicznego naczynia. W pewnej cbwiłi kobieta wstaje, podchodzi do łusfra. Widać twarz pemą zmarszczek. Naciera jedną strong twarzy, która sta/e sig gładka i pigkna. Małgorzata (bo to ona przecież) zrz«ca szła/rok i zaczyna nacierać całe ciało. NARRATOR (OFF) Faon otrzymał swoją maść od bogini z Olimpu. Tymczasem w powieści Michaiła Bułhakowa Mistrz i Małgorzata, bardzo podobny krem tytułowej Małgorzacie ofiarował szatan - Azazello. Dzięki diabelskiemu kosmetykowi Małgorzata odmłodniała i stała się olśniewająco piękna. Ale oto co napisała mężowi w pozostawionym liście. Zbiiźenie zapisanej kartki z (ekstern; „Zapomni/ o mnie. Opuszczam cig na zawsze. Me szukaj mnie, zostałam wiedźmą. Żegnaj. Małgorzata". Okazuje sig, że kartkg tg trzyma w rgku narrator. Czyta idąc korytarzem, wreszcie odkłada i otwiera koiejne drzwi. NARRATOR Być może dlatego sprawa „malowania się" przez młode dziewczyny od niepamiętnych czasów była źródłem konflik­ tów pokoleniowych? Narrator wychodzi na wysoki taras. W tie widać łamane płaszczyzny stromych dachów, w doie zaś wficg z iatarniami, gdzie przechadza sig dziewczyna w jaskrawym stroju. NARRATOR Ostry makijaż uchodził bowiem za demonstrację braku przyzwoitości, znak wyróżniający kobiety swobodnych oby­ czajów. Ich piękno było demoniczne; strażnicy moralności utrzymywali, że złudne i fałszywe. Prawdziwy wygląd wszetecznicy (wygląd jej duszy) przy­ wracano więc niekiedy za pomocą kosmetyku jawnie piekiel­ nego: smoły i pierza. Oziewkg uiiczną widzimy teraz Z biiska. /est wieczór, mijają ją przechodnie. Wreszcie nadchodzi jakiś podpity mgżczyzna, w długim, czarnym płaszczu (niezwykłe podobny do znanego już nam renesanowego arrysty-rzeźbiarza, choć od famfycb czasów mingło ponad trzysta łat - jest koniec X7X wj. Dziewczyna szybko wiec poprawia makijaż i po chwiii razem już odchodzą w mrok. 727 �NARRATOR (OFF) Makijaż może więc nas odróżniać od demonów, mieszkańców piekielnego chaosu - jeśli samo piękno potraktujemy jako mistyczne odwzorowanie boskiej harmonii świata, odblask kosmosu. Jeżeli jednak piękno będzie przejawem nieziemskiej mocy, to i zabiegi kosmetyczne staną się sposobem na przekroczenie granicy tego świata. Sposobem stosowanym wbrew naszej woli (kiedy ktoś chce nas odesłać do diabla), ale czasem - całkowicie dobrowolnie. Лолодго/гд. dawne, X/X-w/eczne Worowe ryciny przed^fawia/дсе pwnaiowane indiańskie fwarze. Obrazy te przem'ka/'<% w wizerunki współczesnych żołnierzy, a następnie kibiców sportowych w „barwacb wo/ennycb". NARRATOR (OFF) Wystarczy przypomnieć sobie nakładanie barw wojennych przez wojowników indiańskich (zwyczaj stosowany także przez wiele innych społeczeństw plemiennych). Nie były one zwykłym wojskowym kamuflażem; przypominały raczej balsam Azazella - za ich sprawą wojownicy doznawali magicznej przemiany: stawali się demonami, dzięki czemu mogli posiąść straszliwą, nieludzką moc. Była ona potrzebna dlatego, że i przeciwnik wojenny zawsze i niezmienie traktowany był jako wysłannik piekieł. Pomieszczenie przypominające X/X-w. gabinet iekarski. Przez okrągłe, małe okno bi/e ośłepiający biask. Na stołe łeżą zwłoki mężczyzny o ostrych rysach twarzy i wydatnym nosie. Pochyła sig nad nimi błada postać w surducie, z gładko uczesanymi włosami. Nakłada na twarz zmarłego jakąś miksfurg, którą przygotowała mu /ego asystentka, młoda dziewczyna, tym razem w białym /artwcbw. NARRATOR (OFF) Ową moc próbowano niekiedy pochwycić. Właściwym do tego momentem była prawdziwa śmierć obdarzonego tą mocą, wybitnego człowieka - gdy wydaje on ostatnie tchnienie. Wówczas na twarz zmarłego nakłada się glinę i tworzy w ten sposób maskę pośmiertną. Zwyczaj jej zdejmowania znany jest w wielu częściach świata, w Afryce, a także w Europie. Jest to swoista pułapka na duszę, uwolnioną w chwili śmierci. Unieruchomiona - nie może się błąkać po świecie i szkodzić żywym. Ale przede wszystkim - w takiej postaci można z zawartej w niej mocy skorzystać, /konogrą/ia; zamaskowane postacie - od szamana z jaskini pałeołitycznej po karnawałową maskg błazna. NARRATOR (OFF) Każda maska ma coś z maski pośmiertej. Podobnie jak magiczny makijaż, ale jeszcze wyraźniej - przez to, że można ją zdejmować, zakładać, przekazywać - tworzy w naszej wyobraźni byt swoiście samodzielny, niezależny od człowieka. Gdy człowiek pierwotny zakładał maskę, nie tylko przebierał się, ale w sensie religijnym s t a w a ł postacią boga, przodka, zwierzęcia albo demona, zdobywał jego nadzwyczajną moc i mógł wkroczyć w niedostępny zwykłemu człowiekowi świat. Pozbudowana scena karnawału. Wica miasta renesansowego, pełna rozbawionego tłumu. Korowody szałeńczo bawiących sig, zamaskowanych postaci w strojach renesanowych - zbiegają ze schodów, tańczą, siedzą przy stołach jedząc i pijąc. Na koniec zastygają wokół stołu, tworząc coś w rodzaju żywego obrazu. NARRATOR (OFF) Ale w tradycyjnych społeczeństwach maska nigdy nie była używana na co dzień, poza czasem świątecznym, obrzędowym. Istniała bowiem groźba, że nie będzie można się od niej uwolnić (motyw, który w rozmaitych transformacjach do dziś powraca w literaturze i w filmie). Że zakłóci zwykły porządek ludzkiego świata. Dlatego po obrzędzie maski często niszczono albo bardzo dokładnie ukrywano. Święto to swoisty czas i swoista przestrzeń, wyrwane niejako z codzienności, gdy nie obowiązują codzienne, ludzkie prawa i normy, gdy ten świat otwiera się na tamten. Z tak rozumianego święta wywodzi się też teatr, cyrk albo szalony karnawał - gdzie wszystko jest możliwe, a nic nie jest pewne. Są to sytuacje, w których człowiek w sztuczny sposób kreuje nową rzeczywistość. Nic dziwnego, że także tam - jako niezwykle ważny rekwizyt - pojawia się „sztuczna twarz" - maska. Wieczorne przedstawienie ułicznego teatrzyku w sfyiu de/i'arfe. Дсепа otoczona przez tłum gapiów, /konogrą/ta.' przykłady maiarskich przedstawień masek i zamaskowanych postaci. NARRATOR (OFF) Stosunek do maski zawsze był bardzo ambiwalentny. Z jednej strony wyobrażała ona nową, doskonalszą tożsamość człowieka. Przez to, że jest trwała, że nie ulega zmianom (jak żywa twarz) - dawała nadzieję na przekroczenie ludzkiej kondycji, uwolnienie się od dramatu przemijania. Była - utrwaloną ekstazą. Z drugiej strony - jako zasłona skrywająca tajemnicę, a może ciemne moce, kryjące się w człowieku - budziła lęk. W średniowieczu Kościół katolicki widział w niej narzędzie niebezpiecznych praktyk magicznych, w wyniku których człowiek przemieniał się w demona. Za jej używanie groziła nawet ekskomunika. A dzisiaj? Narrator dochodzi do komnaty pełnej masek i łuster. W głgbi widać dziewczyng siedzącą przed iustrem. NARRATOR 722 Dzisiaj chętnie pouczamy innych, żeby wreszcie zdjęli wszystkie maski i pokazali swoją prawdziwą twarz. Maska stała się przede wszystkim metaforą fałszu, dwulicowości, obłudy, nieszczerości, �konformizmu-wymagających zdemaskowania i odważnego ukazania prawdziwej twarzy. Ten postulat autentyczności (wyrażony najsilniej chyba przez romantyków: bądź sobą, nie obawiaj się wyrażać swoich uczuć) stał się niewątpliwie motorem wielu bardzo pozytywnych przemian, jakie dokonały się w świadomości Europejczyków w ciągu ostatnich 200 lat. Twarz dziewczyny widoczna w zWiz'emw. f owo/i zdejmii/e z twarzy f/asfycznq maskę, Wre/ Łrzfafr przypomina maskę z lealrw greckiego. N A R R A T O R (OFF) A jednak w dawnych kulturach maska również pomagała człowiekowi zbudować tożsamość. Nie­ przypadkowo starożytni Grecy określali ją słowem persona, które oznacza także osobę. Jeśli więc założenie maski (metaforycznej maski), potraktujemy jako nasze zobowiązanie i deklarację o nas samych - czy nie będzie to przejawem odwagi? Także to, a nie tylko zdzieranie masek. Ogromna komnata pefna rozmaitycn masek Narrator siedzący przed Wirem. NARRATOR Warto więc pamiętać, że maska może być instrumentem nie tylko obłudnie fałszującym nasze oblicze, ale także - pomagającym, czy wręcz umożliwiającym jego wyrażenie. Forma (a nie tylko ekspresja) - jest warunkiem komunikacji między ludźmi. Być może sztuka - każda sztuka, także sztuka życia, sztuka bycia sobą - polega nie tyle na odrzuceniu wszelkich masek, ile na umiejętności wyboru tej odpowiedniej. koniec odcinka CIAŁO I WYOBRAŹNIA - program TY Wojciecha Michery: Scenariusz, prowadzenie, oprawa muzyczna - Wojciech Michera Reżyseria - Filip Kovcin Zdjęcia - Artur Radźko Scenografia - Bogdan Sólle Kierownictwo produkcji - Jolanta Filipowicz Produkcja - Spectrum /iim dla Redakcji Edukacyjnej TYP Realizacja i emisja: 1996-1997 Cykl został także wydany przez MEN na kasetach YHS Cykl składa się z 12 odcinków: Czfowiek i wszecnświat; Kwadratura kofa; Cnoroba; Kqpiei; Nagość; f iciowość; Być kobietą,Być mężczyzną,- sztuczne ciato; &rwczna twarz; Taniec; I/czta Współautorką scenariusza odcinka Nagość jest Monika Sznajderman. 723 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdd21fc87e9497a81a6659d3b3d260b7.pdf f885c19c421701b1bf32f1637035dac2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3392 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3179 Title A name given to the resource Pejzaż z pamięci (referat z sesji) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.75-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czyżewski, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Czyżewski PEJZAŻ Z PAMIĘCI CZYLI W SPRAWIE N I E D O K O Ń C Z O N E G O PRZYPISU , , I t e m słyszeliście, że Jeruzalom loży w ś r o d k u ś w i a t a . K i e d y więc j a d ą s t a m t ą d n a w s c h ó d tyle dni ile po­ trzeba, aby s t ą d dotrzeć do Jeruzalem osiągają g r a ­ nice tamtego ś w i a t a . . . " (sir J o h n Mandeville) 1 P r z y z n a j ę , że niejasna p r z e w r o t n o ś ć k r y j ą c a się za tym t y t u ł e m jest trochę n i e z r ę c z n y m zaproszeniem do lektury, jeśli jodnak, drogi czytelniku, zaufasz autorowi i dasz w i a r ę , że nie tylko s k ł o n n o ś ć do krygowania się przed T o b ą p o d y k t o w a ł a m u te s ł o w a , to u kresu w ę d r ó w k i , do której Cię teraz namawiam, odnajdziesz b y ć m o ż e w y t ł u m a c z e n i e . Locz zanim skierujemy się na w ł a ś c i w y trop, p o z w ó l , żo w y j a ś n i ę jedno s ł o w o , które w dalszoj części tego szkicu powróci wielokrotnie w r ó ż n y c h kontekstach. Droga (bo o niej tu mowa) symbolizuje p o s z u k u j ą c e d ą ż e n i e Podobne temu zdanie usłysza­ ł e m k i e d y ś n a w y k ł a d z i e prof. W ł a d y s ł a w a S t r ó ż e w s k i e g o , po­ ś w i ę c o n y m filozofii Parmenidesa. U ś w i a d o m i ł e m sobie wtedy, że wszechobecna w dziejach m y ś l i metafora drogi oznacza coś w i ę c e j n i ż tylko p u s t ą figurę retoryczną z d o l n ą p r z e m y c i ć k a ż d ą treść. I jeśli przedmiot tego szkicu zmusza mnie wręcz, bym m ó w i ł o „ d r o d z e " , to to nie znaczy wcale, że „ w ę d r ó w k a " jako swego rodzaju p o s t ę p o w a n i e badawcze, które t u p r o p o n u j ę , wprost w y n i k a z przedmiotu. Przeciwnie, w i ą ż ą c się z nim, jednocześnie zachowuje a u t o n o m i ę i pozostaje m e t a f o r ą . N a l e ż y u t r z y m y w a ć w ł a ś c i w ą m i ę d z y nimi r ó w n o w a g ę ; tzn. nie trak­ t o w a ć metafory n a prawach niewygodnego ś w i a d k a naszej b e z r a d n o ś c i interpretacyjnej, lecz u ś w i a d o m i ć sobie, że dopiero metafora u m o ż l i w i a interpretację. P o r u s z a j ą c się w obszarze metafory, w c z y t u j ą c się w n i ą r ó w n o c z e ś n i e w j a k i m ś stopniu w s p ó ł t w o r z y m y jej sens. Podobnie jest z m e t a f o r ą drogi. Jakie­ kolwiek poszukiwania intelektualne zawsze c z e r p a ł y rozmach z przestrzeni, p o n i e w a ż w niej dynamizuje się j ę z y k . Nie m o ż n a sobie nawet w y o b r a z i ć takiego d ą ż e n i a do „ ł a d u " , k t ó r e m u z a b r a k ł o b y perspoktywy drogi —• „ d r o g a odkrywa, otwiera". Często jednak przechodzimy mimo niej, nie zdając sobie sprawy z jej istnienia. To prawda, że droga „ o d k r y w a " , ałe dopiero pod warunkiem, że się ją z a u w a ż y . I tu tkwi źródło niepokoju, nie tylko filozoficznego, bowiem k a ż d a sztuka interpretacji wymaga takiego zadziwienia, refleksji, a więc zatrzymania się nad c z y m ś . marytaninie ( V wiek): „ W skutek sprzeniewierzenia się A d a m a , l u d z k o ś ć straciła prawo bytu w raju, miejscu wysoko p o ł o ż o n y m , spokojnym, wolnym od cierpień i cudownym, które słusznie nazwano tutaj Jeruzalem, g d y ż nazwa t a oznacza „ p o k ó j B o ż y " . I zstępuje ona do J e r y c h a , krainy pustej i z a p a d ł e j , w której u p a ł jest d u s z ą c y . Jerycho, to g o r ą c z k o w e ż y c i e ś w i a t a , ż y c i e o d r y w a j ą c e od Boga i p o c i ą g a j ą c e w dół. Ogień najbardziej bezwstydnych p r z y j e m n o ś c i powoduje w nim d u s z n o ś ć i wyczer­ panie." 3 T a pesymistyczna wizja d o c z e s n o ś c i zyskuje sobie aspokt 2 W r a c a j ą c do etnologii, najlepiej p r z y b l i ż y nam to zjawisko Złota Gałąź Frazera. Otwiera ją, pozornie nieistotny, antyczny r y t i na dalszych kartach d z i e ł a b ł y s k a w i c z n i e przeradza się w i s t n ą l a w i n ę c y t a t ó w , o d n i e s i e ń , p r z y p o m n i e ń . E t a p po etapie ś c i e ż k a interpretacji wprowadza c z y t a j ą c e g o w rozległy ś w i a t z n a c z e ń . R o z w i j a j ą c y się w ą t e k nie powoduje r o z ł a d o w a n i a n a p i ę c i a lecz p o t ę g u j e je. Nic więc dziwnego, że „ m i m o wszystko" Złota Gałąź z a c h o w a ł a do dzisiaj s w o j ą p i e r w o t n ą ś w i e ż o ś ć i nadal inspiruje. Pobudza z w ł a s z c z a tych, k t ó r z y p o s z u k u j ą odpowiedzi nie tyle na pytanie — „ c z y m jest etnografia?", ile — „ j a k ą w a r t o ś ć m o ż e m i e ć dla etnografa jej uprawianie?". Mam n a d z i e j ę , że w ten s p o s ó b u s p r a w i e d l i w i ł e m tok wywo­ du, k t ó r y z a p r e z e n t u j ę p o n i ż e j . D ° w y j a ś n i e n i a pozostało nam jeszcze drugie znaczenio „ d r o g i " . Odnajdujemy je r ó w n i e c z ę s t o w filozofii greckiej, j a k i w m y ś l i chrześcijańskiej, mimo iż nie odnosi się już do „drogi prawdy". B e z w z g l ę d u n a to jak p o j m o w a ć „ z b a w i e n i e " , „ d r o ­ ga" w wizji chrześcijańskiej t a k ż e stanowi jego o d w r o t n o ś ć , a więc „ u p a d e k " . D l a p r z y k ł a d u o d w o ł a m się do fragmentu homilii Sewera z Antioohii z a t y t u ł o w a n e j O Miłosiernym Sa- pozytywny dopiero w o g ó l n y m planie zbawienia. Tymczasem jednak p i ę t n o grzechu A d a m a sprowadza jego potomnych w chao­ tyczny dół, gdzie „ g o r ą c " i „ d u s z n o ś ć " przepełniają ich ż y c i e cierpieniem. N a podobne skojarzenie „ d r o g i upadku" z pierwiastkiem „ d u s z n o ś c i " i „ g o r ą c z k o w o ś c i " zwrócił u w a g ę W ł a d y m i r Topo­ rów w ciekawej analizie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. Poprzez ustalenie etymologii n i e k t ó r y c h s ł ó w , szczególnie prze­ s y c a j ą c y c h j ę z y k powieści, T o p o r ó w doszedł do wniosku, że Zbrod­ nia i kara rozwija archetypiczne przedstawienia chaosu i kos­ mosu, t k w i ą c e korzeniami w opozycji wedyjskich s ł ó w „ a m h a s " i „ u r u loka". Pierwszo oznacza „resztki chaotycznej w ą s k o ś c i , ślepego z a u ł k a , braku dóbr z a r ó w n o w strukturze makrokosmosu, jak i duszy c z ł o w i e k a " , drugie natomiast — „szeroki ś w i a t " . * T a k zrekonstruowana opozycja jest dla Zbrodni i kary o s i ą jej dynamiki. Uczestniczy w w ę d r ó w c e Raskolnikowa po Peters­ burgu i wyznacza kierunek jego ewolucji etycznej. Zapewnia osobowości t ę pełnię c z ł o w i e c z e ń s t w a , której nie m o ż n a o s i ą g n ą ć inaczej, j a k poprzez p e ł n ą jej u t r a t ę . Tyle Dostojewski. Chociaż nie określiłem jeszcze wszystkich a s p e k t ó w „ d r o g i " , k t ó r ą przyjdzie nam p r z e m i e r z y ć , n a d e s z ł a już pora, aby wyzna­ c z y ć jej p o c z ą t e k . W dalszej części wspomnianej analizy T o p o r ó w dorzuca do opisu „ ś r o d k a " jeszcze jedno spostrzeżenie. Otóż nie d o s y ć , że owo „ c e n t r u m c i e m n o ś c i " jest duszne, w ą s k i e , to jeszcze na dodatek — żółte. Czy jest się czemu d z i w i ć ? Czy przejawiająca się m e l a n c h o l i ą „ n a t u r a l n a reakcja" na widok p o ż ó ł k ł y c h tapet, kryje jeszcze coś poza s o b ą ? O c z y w i ś c i e m o ż n a u z a s a d n i ć to c i ą g i e m skojarzeń t y p u : żółte — pożółkłe — u w i ą d — destrukcja — śmierć i pewnie stąd w ł a ś n i e p r z y g n ę b i e n i e . Ale po cóż s t a w i a ć pytania, skoro o d p o w i e d ź jest już gotowa, tzn. „ u z a s a d n i o n a " . M u s i a ł e m je odrzucić, tak j a k to zrobił T o p o r ó w , gdy p o p r z e s t a ł jedynie n a stwierdzeniu z w i ą z k u m i ę d z y „ c h a o t y c z n y m ś r o d k i e m " a s z c z e g ó l n ą k o l o r y s t y k ą . W przypisie do tej uwagi czytamy: „ n a p r z y k ł a d : ż ó ł t y kolor tapet, ż ó ł t e meble, ż ó ł t e ramki u sta­ ruchy, żółte meble u Porfirego, ż ó ł t a woda w kantorze; blada zżółkła cera Raskolnikowa i K a t a r z y n y Iwanowny".* W y d a ć b y się m o g ł o , że ten „ n i e d o k o ń c z o n y przypis" Toporowa prowadzi nas w ś l e p ą uliczkę. P r z y z n a m , że i j a tak m y ś l a ł e m aż do chwili, kiedy w moje ręce trafił inny tekst —• d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y p a m i ę t n i k niemieckiego p o d r ó ż n i k a P a u l a Harro H a r r i n g a . Jogo charakterystyczny rys ponownie o d s y ł a nas do symboliki koloru ż ó ł t e g o . S z c z e g ó ł ten, j a k obraz utajony 6 75 I �w kliszy fotograficznej, pewnie u m k n ą ł b y m i , gdyby nie w c z e ś ­ naszego wozu. T o b y ł o wszystko — poza t y m s t ę s k n i o n y wzrok niejsza lektura a r t y k u ł u Toporowa. d o s ł o w n i e na niczym nie m ó g ł się oprzeć. Zatem nie pozostaje nic innego j a k , k o r z y s t a j ą c z usług Gnębiło mnie pragnienie, poleciłom więc pocztylionowi, by nowego przewodnika, ruszyć w dalszą podróż. Zawiedzie nas zatrzymał ona do K r ó l e s t w a Kongresowego, w k t ó r y m ten romantyczny prawdziwie świeżej wody. Milcząc z b o c z y ł nieco w lewo, w po­ peregrynator z a w i t a ł w roku 1828. Pobudki, jakimi się kierował, bliże jednej ze strzech, g ł ę b o k o osuniętej nad r o z p a d a j ą c ą się w y p ł y w a ł y z klimatu epoki. Nie dziwimy się przeto, że p e ł e n lepianką. wziuszającej naiwności „postanowił podjąć zaszczyt służby w wojsku polskim", które j a k głosiła prasa niemiecka g o t o w a ł o w ó z przed szynkiem dla pokrzepienia się łykiem To b y ł a pierwsza, tzn. p i e r w s z o r z ę d n a gospoda. Wysiadłem, zapytałem, co m o g ę d o s t a ć , bo przecież — się w ł a ś n i e do walki z T u r k a m i . I chociaż na miejscu pogłoski stosownie do przywileju o b e r ż y s t y — nio m o g ł e m o k a z a ł y się f a ł s z y w e , fatum, które zaciążyło nad losem Harringa tylko na szklance wody. Kobieta — któroj opisowi sprzeciwiają poprzestać b y ł o n i e u b ł a g a n e . Trafił więc do armii, a ściślej m ó w i ą c zwerbo­ się prawa estetyki — z d a w a ł a się b y ć g ł u c h o n i e m a i wreszcie wano go tam pod przymusem i , co jeszcze bardziej rozmijało o d p o w i e d z i a ł a , że nie posiada nic innego poza w ó d k ą . się z jego planami, b y ł a to armia nie polska a rosyjska. Odsłużył W ó d k ę , a — na wszelki wypadek — t a k ż e t r o c h ę wina m i a ł e m w niej dwa lata, p o d e j m u j ą c w m i ę d z y c z a s i e szereg prób wy­ z sobą, ale m ó j język p r a g n ą ł świeżego p ł y n u , p o p r o s i ł e m przeto, dostania się z Polski. Wszystkie s p a l i ł y na panewce. Został zadowolony, o szklankę czystej wody. po nich ślad w p a m i ę t n i k u , gdzie czytamy: „ P o l s k a wydała D o b r ą r a d ą nie n a l e ż y g a r d z i ć : kobieta z a p r o w a d z i ł a mnie, m i s i ę (...) p e ł n ą słoniny p u ł a p k ą na myszy (świń t a m dosłownie brodząc przez b ł o t o i g n ó j , na oddalone o kilka k r o k ó w po­ i w p r z e n o ś n i nie brak), do której bardzo ł a t w o m o ż n a się wśliz­ dwórze i w s k a z a ł a mi s t u d n i ę — o k r o p n ą j a m ę , o t o c z o n ą poręczą n ą ć , ale c a ł y problem pologa na t y m , by się s t a m t ą d w y d o s t a ć . z trzech desek, o b l a n ą brunatnym sosem. Z głębi studni d o b y w a ł P r z y w y j ś c i u w s z ę d z i e m o ż n a uderzyć nosem o druty, na k t ó r y c h się fetor niejeden u t k n ą ł . " 7 Dopiero po ciężkiej kontuzji, jako nieprzydatny dla celów wojskowych, u z y s k a ł Harring obiekt żółtej posoki, ściekającej po s p l e ś n i a ł y c h grzybach, p o k r y w a j ą c y c h glininą c e m b r o w i n ę . zezwole­ — Czy to wasza studnia, dobra kobieto ? —• z a p y t a ł e m na nie na w y j a z d . Po powrocie do Niemiec, w 1831 г., w y d a ł ksią­ p o ł y z u ś m i e c h e m , na p o ł y wzruszony t ą l u d z k ą n ę d z ą , która tu żeczkę z a t y t u ł o w a n ą n a z y w a ł a się ż y c i e m . rosyjskim. Wspomnienia o Polsce pod panowaniem Zawiera ona wnikliwy, do dziś b u d z ą c y zgrozę, opis stosunków między władzą a społeczeństwem Kongresówki. — T a k , to jest, j a k pan widzi, studnia, ale wiadro znajduje się w głębi, a drąg jest z ł a m a n y . P o w r ó c ę do niego p ó ź n i e j , a tymczasem p o s ł u c h a j m y j a k H a r ­ Z p e ł n y m rezygnacji spojrzeniem, które p a d ł o na g r o m a d k ę ring wspomina przekraczanie granicy tej „ k r a i n y bez powrotu". całkowicie nagich dzieci, t a r z a j ą c y c h się w piachu, w s i a d ł e m „ N i e m i e c k i czytelniku! Gdyby kaprys losu m i a ł cię k i e d y ś do pojazdu. Podczas ślimaczej jazdy m i a ł e m d o s y ć czasu na s p r o w a d z i ć do Polski i k i e r o w a ł b y ś się przypadkiem przez Wro­ ponowne p r z y g l ą d a n i e się okolicy. Bardzo m u s i a ł e m się zasta­ cław do K a l i s z a , przypatrz się d o k ł a d n i e dumnym d ę b o m w oko­ n o w i ć , czy w jakimkolwiek k r a j u poza P o l s k ą w i d z i a ł e m podobny licy Milicza, uciesz się urokiem ich zieleni, lub jeśli to b ę d z i e obraz. J a k daleko wzrok sięgał —- nic tylko p r z e s t r z e ń , w której zima, s k r z ą c y m szronem, otwórz swe serce na ten widok, p o ż e ­ z ł a t w o ś c i ą m o ż n a by w k r ó t c e s t w o r z y ć ś w i a t . gnaj się z Niemcami — ale n a s t ę p n i e zamknij swe serce, a t a k ż e Z rozpaczy p o c i ą g n ą ł e m z flaszki p o t ę ż n y łyk, nabiłem s w ó j kufer, jeśli dotychczas go nie z a b e z p i e c z y ł e ś , i bacz na k a ż d e fajkę i d u m a ł e m nad s z c z ę ś c i e m n a r o d ó w , nad dolą l u d z k ą i nad s ł o w o , j a k i na s w o j ą s a k i e w k ę , bo jedziesz do Polski. s ł o w a m i francuskiego gwardzisty, k t ó r y k i e d y ś , w tej okolicy, Zmiana krajobrazu niemieckiego na polski dokonuje eię stopniowo, jeżeli w ogóle krajobrazem m o ż n a n a z w a ć to, co nas otacza na t y m skrawku ziemi, k t ó r y stanowi z a c z ą t e k właści­ wej Polski. wśród przekleństw wykrzyknął: , , I to nazywają Polacy oj­ c z y z n ą ?" Z a p a d ł w i e c z ó r , przeszła noc. K i e d y z n a d c h o d z ą c y m po­ rankiem z b u d z i ł e m się z mojej ostatniej drzemki, b y ł o mi ciężko Polski ? — cóż m ó w i ę ! Nie m a przecież P o l s k i ! S ą jeszcze na sercu. W y d a w a ł o mi s i ę , j a k gdybym d o t a r ł na koniec ś w i a t a , j a k dotychczas, R o s j a , Prusy i Austria, nie ma jednak Polski. w miejscu, gdzie winien b y ć już zabity deskami. Z i m n y poranek Ale jedziemy, j a k szybko to m o ż l i w e , przez t ę część p a ń s t w a wiosenny ś w i t a ł na horyzoncie, ale t u nie z n a l a z ł wiosny. Cztery pruskiego, która poprzez monotonię szarzyzny doprowadzi pory roku z d a w a ł y się t u b y ć w z a c i e k ł y m sporze nad s p r a w ą śmierci natury. Nawet jej elementy z d a w a ł y się istnieć jedynie nas nad granicę rosyjską. Droga z W r o c ł a w i a do K a l i s z a jest j e d n ą z najgorszych, j a k ą kiedykolwiek przejeżdżałem — powiadam: p r z e j e ż d ż a ł e m ; prowadzi na d u ż y m odcinku przez bagna, które — jak k a ż d e bagno — m o g ł o b y dopiero s t a ć się drogą. w stanie s z c z ą t k o w y m . Powietrze, ziemia, bagniska i tylko tjde ognia, by s ł u ż y ł o na zapalenie fajki. Wreszcie, na lewo od drogi, u k a z a ł się wysoki budynek kamienny — pruski u r z ą d graniczny czy j a k się tam zwał. P o j a z d y b y ł y dostosowano do drogi, tzn. wybitnie się po- Pocztylion doręczył s w ó j papierek i szlaban p o d n i ó s ł się w górę. p o g o r s z y ł y od chwili, kiedy m i n ą ł e m p i e r w s z ą stację, z a Wro­ S k r z y p i ą c z a m k n ą ł się za nami, ten odgłos p r z e s z y ł mi serce. c ł a w i e m , dumnym miastem prowincjonalnym, b ę d ą c y m jeszcze T a k więc z n a l a z ł e m się formalnie r o z ł ą c z o n y •— odzielony w z a s i ę g u dobrodziejstw kultury... u n o s i ł e m się w tej na p o ł y od k r a j u d ę b ó w , k t ó r e w r z e c z y w i s t o ś c i o p u ś c i ł e m j u ż około p ł y n n e j bryi, na przestrzeni trzeciej stacji... Czy zdołasz sobio w y i m a g i n o w a ć , dwudziestu godzin temu. Czułem ucisk serca. Z n a j d o w a ł e m się drogi czytelniku, j a k właściwie w kraju bezpańskim, bo dopiero po przejechaniu d w ó c h , a m o ż e półtorej wiorsty od miejsoa, gdzie w i d n i a ł ostatni m ó g ł ś w i a t w y g l ą d a ć jeszcze przed jego stworzeniem ? odbywałem orzeł z czarnych i b i a ł y c h desek, u k a z a ł się d w u g ł o w y przy podróż przez P o l s k ę pod zaborem pruskim. W ś r ó d t y s i ą c a obra­ czerwonobiałej rogatce. Co za kontrast m i ę d z y granicami p r u s k ą Doskonale mogę sobie to wyobrazić, odkąd z ó w , utrwalonych w mojej p a m i ę c i , n a j w y r a ź n i e j w y ł a n i a się i r o s y j s k ą ! P r z y pierwszej ani szyldwacha, ani żołnierza, ani przede m n ą obraz, k t ó r y m o ż n a by wiernie o d t w o r z y ć za p o m o c ą jeźdźca granicznego; tu rogatka, K o z a c y , inspektorzy, strzelcy piasku, bagna, gliny, s ł o m y i wielu steit gnoju. Przede wszyst­ graniczni, herby, b r o ń . " 8 k i m jednak w mojej w y o b r a ź n i unosi się obraz pewnej wsi — Od czasów, kiedy sir J o h n Mandeville p i s a ł swój przewodnik nazwa ta dla tej najnędzniejszej z osad jest bezsprzecznie obraź- po Ziemi Ś w i ę t e j , dzieli nas wiele stuleci. Z m i e n i ł y się u k ł a d y liwa, niomniej z o w i ą ją wsią. polityczne, Niebo i chaos — oto główne t ł o tego obrazu. Ziemia nie inaczej przebiegają szlaki komunikacyjne i nikt nie traktuje d o s ł o w n i e zwrotu „ n a k r a ń c a c h ziemi". Wystarczy b y ł a jeszcze, zdajo się, stworzona, t u i ó w d z i e w i d n i a ł y rozpada­ jednak p r z y w o ł a ć taki c h o ć b y opis Harringa, by jące się strzechy, p o p ę k a n e mury gliniane i c u c h n ą c e sobie, ż e do dzisiaj ż y j e m y w świecie o ś r e d n i o w i e c z n y c h zarysach. gnoju na piasku bezdennym, 76 przesypującym s i ę przez kupy koła uświadomić T a sama intuioja geograficzna, istniejąca w m y ś l e n i u stereo- �typowym, wytycza granicę m i ę d z y zachodem a wschodem, p o d n o s z ą c j ą do rangi „ k o ń c a ś w i a t a " . Poza e k u m e n ą nie m a cywilizacji, kultury, dobrych o b y c z a j ó w , poczty z a c h o w u j ą c e j t a j e m n i c ę korespondencji itd. J e ż e l i trafi się w y j ą t e k , to t y m gorzej dla niego, p o n i e w a ż to, co „ u nas" jest normalne, t r w a ł e i dobre, „ t a m " istnieje na zasadzie diabelskiej p r z e w r o t n o ś c i , m a s k u j ą c dewiacje, niestałość i o g ó l n y chaos. W s p a n i a ł y m p r z y k ł a d e m takiej inwersji jest reakcja Harringa n a niespodzie­ wanie dobry stan dróg W Polsce. Twierdzi, że chociaż „wjeż­ d ż a j ą c e m u do Polski wydaje się ten kraj wzorem kultury, zwłasz­ cza gdy wzrok jogo przesuwa się po ś w i e t n e j szosie biegnącej p r o s t o j a k strzelił", to „ n i e d a l e k o z a s z e d ł b y filozof, gdyby w e d ł u g stanu tej drogi w n i o s k o w a ł o stanie kraju... D o s z e d ł b y wtedy do wniosku, że bardzo jest kiepsko z p r a c o w i t o ś c i ą na Ś l ą s k u , natomiast bardzo wysoko s t o j ą w Polsce p r z e m y s ł i sztuka. Tymczasem w s z y s t k o j e s t w ł a ś n i e n a o d ­ w r ó t " . (podkr. A . C . ) Ostatnie zdanie dostarcza nam gotowej formy stereotypowego widzenia zagranicy. Zgodnie z t ą z a s a d ą „ p r o s t a droga" odniesiona do negatywnej całości jest p r z e d ł u ­ ż e n i e m i ekwiwalentem „ b e z d r o ż y " . 9 W ramach t y c h uniwersalnych s c h e m a t ó w m i e ś c i się t a k ż e wizja „ d r o g i upadku", której wiele miejsca p o ś w i ę c i ł e m na p o c z ą t k u szkicu. W e d ł u g Harringa naród polski j a k owa l u d z k o ś ć z s t ę p u j ą c a do dusznego J e r y h a , oddala się od w s p a n i a ł e j s p u ś ­ cizny swoich p r z o d k ó w . Z a jakie grzechy Polacy cierpią, tego Harring nie precyzuje, ale i nie czyni i m ż a d n y c h obietnic, że kiedykolwiek osiągną „ n i e b i e s k i e Jeruzalem". Widocznie prze­ sunięcie granicy tamtego ś w i a t a już na zawsze w y r w a ł o P o l s k ę z „ z a s i ę g u dobrodziejstw kultury". Historia p o k a z a ł a czy s t a ł o się tak r z e c z y w i ś c i e , reszta jest już tylko milczeniem. Mimo, że „ d r o g a u p a d k u " tworzy wraz z p o z o s t a ł y m i stereotypami jeden syndrom, w y r ó ż n i a s i ę zdecydowanie swoim chrześcijań­ skim rodowodem i zasługuje n a potraktowanie jako przedmiot odrębnych badań. T a sama p o d r ó ż Harringa u k a ż e się w nieco odmiennym ś w i e t l e , gdy z a u w a ż y m y , że jej przebieg jest wiernym odwzoro­ waniem mitycznej p o d r ó ż y w z a ś w i a t y . M a m n a m y ś l i typowe dla niej o d k s z t a ł c e n i e czasu i przestrzeni, szczególnie narzucające się w zdaniu k o ń c z ą c y m cytowany fragment p a m i ę t n i k a . J a k sobie przypominamy Harring zatrzymuje się przed r o s y j s k ą strażnicą i ze zdumieniem stwierdza, że od czasu kiedy opuścił „ k r a i n ę d ę b ó w " m i n ę ł o przeszło d w a d z i e ś c i a godzin. „Czas przejścia" jest plaski, a przestrzeń — amorficzna. D w a d z i e ś c i a godzin stanowi w przeszłości l u k ę , k t ó r e j Harringowi nie udaje się tak ł a t w o zapołnić. T e n p o b i e ż n y p r z e g l ą d r ó ż n y c h a s p e k t ó w drogi w z a ś w i a t y jest zarazem wykazem r ó ż n y c h m o ż l i w o ś c i interpretacyjnych. I stale p a m i ę t a j ą c o nich s p r ó b u j ę p r z y j ą ć nieco odmienny k ą t widzenia. Otóż wydaje m i się zasadnym potraktowanie tej relacji jako swego rodzaju ś w i a d e c t w a p r z e ż y c i a estetycznego. Jego przed­ miotem intencjonalnym b y ł b y t u krajobraz w y w o ł a n y z pa­ m i ę c i , a w i ę c już pewien obraz, w c i e l a j ą c y ustalony p o r z ą d o k w a r t o ś c i . I chociaż trudno m ó w i ć o p o r z ą d k u w a r t o ś c i w przy­ padku obrazu, z k t ó r e g o wyziera powszechny chaos, postaram się w y k a z a ć w jaki s p o s ó b antyostetyka m o ż e b y ć produktem określonej estetyki i z w i ą z a n e g o z n i ą p o r z ą d k u w a r t o ś c i . P r z e j d ź m y teraz do tekstu i wynotujmy z niego te fragmen­ ty, które o d p o w i a d a j ą interesującej nas kolorystyce. J u ż pobież­ n a analiza w y k a ż e , że najczęściej pojawia się piasek, strzechy, gliniano m u r y , kupy gnoju, bagna i w jednej sytuacji (w fabule p a m i ę t n i k a znajduje ona p o z y c j ę w y r a ź n i e k u l m i n a c y j n ą ) — ż ó ł t a posoka. Z w y j ą t k i e m ostatniego, wszystkie poprzednie elementy krajobrazu d o p u s z c z a j ą bardzo rozległą t o n a c j ę , jednak zawsze b ę d ą to pochodne koloru ż ó ł t e g o . Ogólnie rzecz biorąc, po dołączeniu „ b r u n a t n e g o sosu", kolorystyka taka oddaje „ m o n o t o n n ą s z a r z y z n ę " . D l a przeciętnego Europejczyka nie stanowi ona zaskoczenia, z w ł a s z c z a po u w z g l ę d n i e n i u całego kontekstu, ale w ł a ś n i e ten kontekst p o m i n ą ł e m celowo, po to aby go odnaleźć w innych tekstach i dopiero później powrócić do w s p o m n i e ń Harringa. Inaczej m ó w i ą c , da się z a a r a n ż o w a ć s y t u a c j ę , w której w y p o w i e d ź będzie się t ł u m a c z y ć przez wy­ powiedź. Wspomnienia Harringa są typowym wytworem romantyzmu i nie sprzeczając się już o zasięg tego pojęcia, prowadzi nas ono do k i l k u , różnej rangi postaci epoki: Goethego, Delacroix, Rungego czy nieco wcześniejszego Price'a. Wszyscy oni zajmowali się rolą, znaczeniem koloru w p r z e ż y c i a c h estetycznych, niekiedy czyniąc to z prawdziwie naukowym zacięciem, j a k w p r z y p a d k u Goethego czy Rungego. Goethe w Nauce o barwach pisze o barwie ż ó ł t e j : „ J e ż e l i barwa t a w swej c z y s t o ś c i i jasnej postaci działa przyjemnie i r a d o ś n i e , w p e ł n y m nasyceniu m a coś z pogody i s z l a c h e t n o ś c i , to gdy zostanie zabrudzona lub w pewnym stopniu p r z e c i ą g n i ę t a na stronę m i n u s o w ą , okazuje się na to niezmiernie w r a ż l i w a i działa bardzo nieprzyjemnie. I tak kolor siarki, p o s i a d a j ą c y lekki odcień zieloni sprawia nieprzyjemne wrażenie. Takie w ł a ś n i e wrażenie powstaje, jeśli kolorem ż ó ł t y m za­ barwimy powierzchnie nieczyste i nieszlachetne, np. z w y k ł e sukno, filo itp. na k t ó r y c h nie ukazuje się on z c a ł ą s w ą siłą. Przez nieznaczne i niedostrzegalne przesunięcie odczuwamy teraz to, co robi w s p a n i a ł e wrażenie ogni i z ł o t a , jako plugawe: barwa c h w a ł y i rozkoszy zostaje zamieniona w barwę h a ń b y , w s t r ę t u i niesmaku. S t ą d t e ż prawdopodobnie w z i ę ł y się żółte kapelusze b a n k r u t ó w , żółte pierścienie na p ł a s z c z a c h Ż y d ó w . T a k ż e tak zwany kolor rogaczy nie jest niczym i n n y m j a k brud­ n y m kolorem ż ó ł t y m . " 1 0 Od siebie dorzucę tylko ż ó ł t e ł a t k i dla Ż y d ó w za c z a s ó w I I I Rzeszy, ż ó ł t e kwiaty oznaczające zazdrość, żółte worki pokut u j ą o y c h przed Ś w i ę t ą I n k w i z y c j ą , czy żółte habity t y c h , k t ó r y c h oddawano w ł a d z y ś w i e c k i e j n a stracenie. Odwróoenie dokonane przez Goethego polega n a t y m , ż e kolor siarki sprawia nieprzy­ jemne wrażenie, nie tylko ze w z g l ę d u n a lekki o d c i e ń zieleni, ile z powodu nieprzyjemnego zapachu kojarzącego się z p i e k ł e m , a oo do Ż y d ó w to znany jest antysemityzm Goethego. P o s z u k u j ą c p o r z ą d k u aksjomatycznego dla antyestetyki obrazu Harringa, docieramy do jeszcze jednego aspektu nobili­ tacji koloru w X I X w. Jest to jego aspekt kosmiczny. R o m a n ­ t y z m u p r a w i a ł m i s t y k ę barw, czerpiąc obficie ze średniowiecznej alchemii k t ó r ą Schelling n a z w a ł „ s z t u k ą destylowania substancji boskiej z substancji ziemskiej". Znana b y ł a t e ż k s i ą ż k a J a k o b a Boehme z 1620 roku, gdzie p o s z o z e g ó l n y m barwom o d p o w i a d a j ą określone Osoby T r ó j c y Ś w i ę t e j . P r z y t o c z ę cytaty z d w ó c h g ł ó w n y c h d z i e ł teorii koloru, t y m ciekawszych, że p o w s t a ł y c h w t y m s a m y m czasie i do pewnego stopnia niezależnie od siebie. Pierwszy pochodzi z d z i e ł a Philippa Otto Rungego Farbenkugel: „ K o l o r jest o s t a t n i ą s z t u k ą , która zawsze pozostanie t a j e m n i c ą . Zawiera s y m b o l i k ę T r ó j c y : ś w i a t ł o , czyli biel i c i e m n o ś ć , czyli czerń, które nie są kolorami. Ś w i a t ł o ś ć jest dobrem, c i e m n o ś ć — z ł e m . . . Nie m o ż e m y p o j ą ć ś w i a t ł a i nie m o ż e m y p o j ą ć ciemności. Dlatego ludziom dane z o s t a ł o obja­ wienie i barwy p r z y s z ł y n a ś w i a t , a oto: błękit, c z e r w i e ń i żółcień. B ł ę k i t jest Ojcem, c z e r w i e ń jest w i ę z i ą m i ę d z y niebem a z i e m i ą . G d y obie z n i k n ą , ukazuje się w nocy o g i e ń , k t ó r y jest ż ó ł t y ; jest to zesłanie Parakleta, dlatego księżyc jest ż ó ł t y . " 1 1 Drugi cytat pochodzi od Goethego: „ J e ż e l i zdamy sobie s p r a w ę z k r a ń c o w y c h opozycji barwy ż ó ł t e j i niebieskiej i jeśli dostatecznie długo p r z y g l ą d a ć się b ę d z i e m y ich intensyfikacji k u czerwieni, co sprawia, iż p r z e c i w i e ń s t w a z a c z y n a j ą się s k ł a n i a ć k u sobie i łączą się w c z y m ś trzecim, w ó w c z a s n a pewno powsta­ nie pewne, s z c z e g ó l n e , tajemnicze w y o b r a ż e n i e , że t y m oddzielo­ n y m od siebie, przeciwstawnym sobie dwom istnieniom m o ż n a by p r z y p i s a ć znaczenie w sferze ducha. W i d z ą c j a k k u d o ł o w i w y t w a r z a j ą one z i e l e ń , a k u górze c z e r w i e ń , z trudom powstrzy­ mamy s i ę od p o m y ś l e n i a tam o ziemskich, a tu o niebieskich bytaoh, które E l o h i m s t w o r z y ł y . " 1 2 Ż e b y określić p o z y c j ę ozerwieni w koncepcjach, trzeba naj­ pierw p r z y p o m n i e ć zasadę trójkąta barw podstawowych, na 77 I �której obie się wspierają. Oto g ó r n y w i e r z c h o ł e k trójkąta zajmuje serce na ten widok, p o ż e g n a j się z Niemcami, ale n a s t ę p n i e zam­ c z e r w i e ń , a u jego podstawy s y t u u j ą się kolory niebieski i ż ó ł t y . knij swe serce"; „ b y ł o mi ciężko n a sercu"; „ t e n odgłos p r z e s z y ł Te dwa ostatnie, j a k pisze Goethe, mimo że opozycyjne, znajdu­ mi serce"; „ c z u ł e m ucisk serca". ją jedność w czerwieni, natomiast w dole, mieszając się w akcie G d y uważniej p r z y j r z y m y się inwokacji, to z a u w a ż y m y , że kreacji, emanacji, t w o r z ą zieleń, kolor bliski materii, symbol jeden szozegół zdecydowanie w y r ó ż n i a ją z całego p a m i ę t n i k a . ziemi. Nie trudno teraz dopatrzeć się w czerwieni trzeciej, bra­ Przeczytajmy jeszcze raz „ p r z y p a t r z kującej Osoby Trójcy — D u c h a Ś w i ę t e g o , k t ó r y będąc z a s a d ą d ę b o m w okolicy Milicza, uciesz oko urokiem ich zieleni, lub T r ó j c y jest zarazem, j a k czytamy u Bungego „więzią między jeśli b ę d z i e to zima, s k r z ą c y m szronem..." i r z e c z y w i ś c i e , poza niebem a ziemią". N a tej w i ę z i wspiera się c a ł y porządek kos­ t y m jednym, s z c z e g ó l n y m przypadkiem, w c a ł y m tekście ani miczny, krótko m ó w i ą c kosmos. się dokładnie dumnym razu nie pada słowo „ z i e l e ń " , z a s t ę p u j e ją za to monotonio, barw, Sakralny charakter t r ó j k ą t a uwypukla ambiwalenoję two­ p o c h o d z ą c y c h od „żółci". Ż e b y wyjaśnić na czym polega r z ą c y c h go barw podstawowych. Np. c z e r w i e ń , która jest gwa­ wymiana, musimy ponownie o d w o ł a ć się do kosmicznego rantem harmonii kolorystycznej, posiada również c i e m n ą i groźną k ą t a barw. s t r o n ę : „ P u r p u r o w e s z k ł o ukazuje dobrze o ś w i e t l o n y krajobraz w ś w i e t l e p r z e r a ż a j ą c y m . W barwy tej tonacji spowite m u s i a ł y by b y ć niebo i ziemia w D n i u S ą d u Ostatecznego". 13 Kolor ta trój­ zielony symbolizuje w nim ziemię. Opisana przez Goethego coincidentia oppositorum d w ó c h barw —. żółtej i nie­ bieskiej — z a k ł a d a trzeci czynnik — czerwień. J e j brak lub B ł ę k i t wg Goethego jest jeszcze bardziej u w i k ł a n y w sprzecz­ o b e c n o ś ć kieruje rocznym cyklem wegetacji. W niej spełnia się n o ś c i : ,,(...) o błękicie m o ż n a p o w i e d z i e ć , iż posiada właściwości odwieczny dramat przyrody. Wiosna przynosi zieleń, jesień —• c z e g o ś ciemnego. B a r w a ta na oko oddziałuje szczególnie, czego s k r z ą c y się szron. Tymczasem kraina, do której dotarł Harring, nie da się n i e m a l ż e bliżej określić. Jako barwa jest energią, nie zna n a s t ę p s t w a pór roku — „ Z i m o w y poranek ś w i t a ł na ho­ j e d n a k o w o ż n a l e ż y do strony negatywnej i w swej najczystszej ryzoncie, ale t u nie znalazł wiosny. Cztery pory roku w y d a w a ł y postaci jest niejako nicością, k t ó r a pobudza. Spoglądając na się t u b y ć w z a c i e k ł y m sporze nad s p r a w ą śmierci natury. Nawet nią dostrzegamy sprzeczność m i ę d z y p o d n i e t ą a spokojem (...) jej elementy z d a w a ł y się istnieć jedynie w stanie s z c z ą t k o w y m " . T a k j a k chętnie gonimy za u m y k a j ą c y m przed nami m i ł y m R o z p a d a j ą się wszystkie w i ę z i łączące do tej pory niebo i z i e m i ę . przedmiotem, tak s p o g l ą d a m y c h ę t n i e na błękit nie dlatego, że Chaos p o c h ł a n i a resztki zieleni i w postaci zdegradowanej żółci nam się narzuca, lecz dlatego, że nas za s o b ą p o c i ą g a . " 1 4 unosi je na swojej powierzchni. „ N i e b o i chaos — to g ł ó w n e J e d y n y m kolorem pozbawionym tej ambiw.ilencji (pomijając tło tego obrazu. Ziemia nie b y ł a jeszcze, zdaje się, stworzona..." d w o i s t o ś ć żółtej barwy, o czym p i s a ł e m wcześniej) jest z i e l e ń : czas nieba i chaosu jest czasem kosmicznej katastrofy, k t ó r ą „ O k o nasze znajduje w niej realne zaspokojenie. Jeżeli obie dopełnia rozpad trójkąta barw. I chociaż ó w D z i e ń S ą d u Osta­ podstawowe tecznego powinien o b j a w i ć się grozą płonącej purpury, w obrazie barwy mieszając się p o z o s t a n ą w idealnej r ó w n o ­ wadze, tak że jedna nie dominuje nad drugą, to oko i dusza spo­ Harringa nie znajdujemy czerwieni, ognia, w s z ę d z i e „ p o w i e t r z e , c z y w a j ą n a p o w s t a ł e j barwie jako na c z y m ś prostym. Człowiek ziemia, bagniska i tylko tyle ognia, by służyło na zapalenie nie chce p ó j ś ć dalej i nie m o ż e . Dlatego też na t a p e t ę w pokoju, fajki". w k t ó r y m się stale przebywa, wybiera się najczęściej kolor zie­ lony." 13 Zdziwimy się bardzo, gdy ta sama żółć w koncepcji Rungego o k a ż e się Parakletem — pocieszycielem. Jestem g ł ę b o k o przeko­ Skoro j e s t e ś m y teraz bogatsi o symboliczny kontekst, oto­ nany, że jedno nie przeczy drugiemu, a p o w y ż s z a interpretacja czenie, z którego p r z e m a w i a j ą do nas „ b a r w y ziemi", s p r ó b u j m y poddaje się tej ambiwalencji. N a l e ż y bowiem do natury zjawisk z o r g a n i z o w a ć w o k ó ł nich poszczególne elementy obrazu H a r r i n - symbolicznych to, że są ono wieloznaczne. W i e l o z n a c z n o ś ć nie ga. Inwokacja do „ n i e m i e c k i e g o czytelnika", otwierająca pa­ oznacza sprzeczności. Istotna różnica m i ę d z y pozytywnym a ne­ m i ę t n i k , wprowadza nas w k o s m o l o g i ę c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla gatywnym odniesieniem barwy ż ó ł t e j , m o ż e tracić na swej istot­ czasu przejścia. P o d r ó ż n i k powinien p o ż e g n a ć się z Niemcami ności podobnie, jak pozorne wykluczanie się „ d r o g i p r a w d y " i p r z y g o t o w a ć swe serce na spotkanie z c z y m ś „ i n n y m " , bowiem i „drogi upadku" w chrześcijańskim planie zbawienia. Widocznie „ d u m n e d ę b y w okolicy Milicza" są już ostatnim znamieniem nie wystarczy o d w o ł a ć się do archetypu tak, jak to zrobił Topo­ swojskiego rów. Niech to ostatnie krajobrazu i solidnej, trwałej „niemieckości". Z a zdanie b ę d z i e konkluzją tego szkicu, nimi rozpościera się p l ą t a n i n a b e z d r o ż y , b ł o t n i s t e koleiny pro­ a p o n i e w a ż droga, k t ó r ą p r z e b y l i ś m y , nie jest ś l e p ą w a d z ą c e do nikąd. Nie m o ż n a m ó w i ć o drodze, p o n i e w a ż ta „jak z a c h ę c a m do g ł ę b s z e g o wczytania się w Zbrodnię k a ż d e bagno -—• m o g ł a b y dopiero s t a ć się d r o g ą . " I nie tylko kolorystykę, za k t ó r ą kryje się n i e m a ł e uliczką, i karę, bogactwo jej znaczeń. wzrok, k t ó r y „ d o s ł o w n i e na niczym nie m ó g ł się oprzeć", ale A m o ż e r o z w i ą z a n i e przyniesie fragment tajemniczej księgi, i s ł o w a nie p r z y l e g a j ą do swoich d e s y g n a t ó w . „ D r o g a " właściwie którą niodawno odnaleziono w j a k i m ś starym dworku n a kresach nie jest drogą, „pierwszorzędna gospoda" p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h ? Przeczytajmy go na z a k o ń c z e n i e : k a ż e się d o m y ś l a ć n ę d z n e j lepianki, a „ c z y s t a woda" okazuje się żółtą posoką. „ A czy Sędzia, rzekł Major, Żółtą K s i ę g ę c z y t a ł ? Ó w stan zawieszenia, w k t ó r y m „ o b r a z " jest co prawda „ u t r w a ­ Co to za Żółta K s i ę g a ? P a n Sędzia z a p y t a ł . lony w p a m i ę c i " , lecz zarazem „ w y ł a n i a s i ę " „unosi s i ę " , kiorujo K s i ę g a , rzekł Major, lepsza niż wasze statuty t a k ż e p r z e m i a n ą emocji. G w a ł t o w n e skoki w rytmie uczuć to­ A w niej pisze co s ł o w o : stryczek, Sybir, k n u t y : w a r z y s z ą pokonywaniu kolejnych barier. Chciałoby się p o w i e d z i e ć , K s i ę g a ustaw wojennych, teraz w Litwie całej że ta magia Alkmeny wciela się w i s t o t n ą m a g i ę serca — „ o t w ó r z O g ł o s z o n y c h , już pod stół wasze t r y b u n a ł y " . PR 1 2 J o h n Mandeville Stróżowski W ł a d y s ł a w , Istnienie K r a k ó w 1981 Harring, op. cit., s. 333 t a m ż e , s. 326—329 t a m ż e , g. 333 J a n W . Goethe, Nmtka o barwach (w:) Wybór pism este­ tycznych, Warszawa 1981, ss. 296—297 Maria R z e p i ń s k a , Historia, kołom w dziejach małarstwa europejskiego, t. 2, K r a k ó w 1979, s. 90 Goethe, op. cit., s. 324 t a m ż e , s. 303 t a m ż e , s, 299 t a m ż e , s. 304 A d a m Mickiewicz, Pan Tadeusz, w. 165—170 8 9 s. 5 3 Sewer z Antiochii Miłosierny Samarytanin (w:) Henri de L u b a c , Katolicyzm, K r a k ó w 1961 s. 183 W ł a d y m i r N . T o p o r ó w , Poetyka Dostojcwskiego a archaiczne schematy myśłenia mitologicznego, ,,Literatura na świecie", 1981, nr 118, s 305—331 t a m ż e , s. 318 P a u l Harro Harring, Wspomnienia z Połski Kongresowej (w:) Cudzoziemcy o Polsce. Bełacje i opinie, K r a k ó w 1971, s. 325—354 4 5 6 78 Y P I S Y 7 i wartość, 1 6 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d303094be7e54a8159ac2ac10ad61ab1.pdf 22a2993dcea81628db8bcf2afbe7387c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3391 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3178 Title A name given to the resource Studencka sesja naukowa p.t. "Moja etnografia" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text STUDENCKA SESJA NAUKOWA „MOJA ETNOGRAFIA" W dniach od 7 do 9 m a j a 1982 z inicjatywy s t u d e n t ó w K a t e d r y Etnografii S ł o w i a n Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o zor­ którą uprawiam. Autor p o r u s z y ł t u c z ę s t o p o w r a c a j ą c ą k w e s t i ę wyboru s p o m i ę d z y r ó ż n y c h tradycji i modeli uprawiania nauki ganizowana z o s t a ł a sesja naukowa pod h a s ł e m „ M o j a etnografia". (strukturalnej, Spotkanie to m i a ł o miejsce w Skawicy k. Suchej i uczestniczyli ich wartość i p r z y d a t n o ś ć w badaniach etnograficznych, o p t u j ą c w nim obok s t u d e n t ó w z K r a k o w a i W a r s z a w y t a k ż e pracownicy za t r a d y c j ą s e m i o t y c z n ą . naukowi obu o ś r o d k ó w —• mgr Zbigniew F i j a k ( U J ) , dr Czesław Robotyoki ( U J ) , dr J e r z y S ł a w o m i r Wasilewski ( U W ) , dyskusjom w o k ó ł w y g ł o s z o n y c h referatów p r z e w o d n i c z y ł c z ł o n e k naszej re­ dakcji mgr Zbigniew Benedyktowicz ( I S P A N ) . g ł o s y p a d a j ą c e podczas spotkania m o ż n a przyjąć jako k o n t y n u a c j ę czy t e ż przyczynek do odpowiedzi na pytania zawarte w ankiecie „ P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " : Etnografia logia kultury —. Łudoznawstwo Otwierający zatytułowany —. Etnologia —• Antropo­ — czym są? dokąd zmierzają? ( P S L N r 2/81). Wypowiedzi s f o r m u ł o w a n e t y m razem przez stu­ d e n t ó w o d z n a c z a j ą się wielką p a s j ą , żarliwością, osobistym tonem; w z b u d z i ł y zaciekłe, wielogodzinne dyskusje, ujawniające c z ę s t o ­ kroć różne wizje nauki p i e l ę g n o w a n e j , uprawianej, czy t e ż o k t ó ­ rej s i ę „ m y ś l i i m a r z y " poza sformalizowanymi programami realizowanymi i znaczonymi kolejnymi „ z a l i c z e n i a m i " i wpisami fenomenologicznej) rozważając sesję referat W i k t o r a Stoczkowskiego Prawda naukowa o ludzkie wartości (UW) wychodząc od blake'owskiej wizji upadku c z ł o w i e k a p r z e d s t a w i a j ą c e j od­ dzielenie Aczkolwiek nie b y ł o to z a ł o ż o n e w programie sympozjum — semiotycznej, się od pierwotnej, harmonijnej jedności (Tharmas — ciało, Urthona — wyobraźnia człowieka p o ł ą c z o n a z pod­ ś w i a d o m o ś c i ą , L u v a h — u o z u c i o w o ś ć , z w i ą z a n a z sercem, Urizen —rozum m i e s z k a j ą c y w g ł o w i e ) Urizena —- rozumu i zyskiwania p r z e z e ń panowania nad p o z o s t a ł y m i ^częściami, panowania od­ znaczającego dotykał się bezcielesnością, brakiem u c z u ć i wyobraźni, m.in. takich kwestii j a k : prawda naukowa, prawda jako cel nauki i jako w a r t o ś ć ż y c i a , zagadnienie „dysonansu poznawczego" w y n i k a j ą c e g o z konfliktu tyoh dwu wartości na p r z y k ł a d z i e n i e k t ó r y c h tez wypracowanych przez w s p ó ł c z e s n ą n a u k ę (teoria altruizmu W . Hamiltona), jawnej i ukrytej obec­ ności w a r t o ś c i w m y ś l e n i u naukowym. w indeksach podczas s t u d i ó w . T e n ż a r l i w y , polemiczny, k r y t y c z n y i osobisty ton wypo­ S ł a w o m i r Sikora ( U W ) w referacie Miłość a poznanie przy­ wiedzi spowodowany b y ł nie tylko „ p r a w e m m ł o d o ś c i " , ś w i a d o ­ p o m n i a ł g ł ó w n e tradycje filozoficzne rozważające z w i ą z k i po­ mie otwartym h a s ł e m tego spotkania d o p u s z o z a j ą c y m tego ro­ m i ę d z y miłością a poznaniem w tradycji kultury europejskiej dzaju osobiste refleksje nad u p r a w i a n ą n a u k ą , ale t a k ż e i chwilą, (filozofia p l a t o ń s k a , chrześcijańska, w s p ó ł c z e s n a filozofia z k r ę g u w której doszło do tego spotkania. Znamienne jest to, że w i ę k ­ fenomenologii i egzystencjalizmu —- Max Scheler i Gabriel Marcel). s z o ś ć wypowiedzi, t e m a t ó w referatów, k t ó r y c h nikomu nie „ o d ­ W i e s ł a w Szpilka ( U J ) w referacie Postawa etnografa repre­ radzano", ani nie narzucano (poza o g ó l n y m jedynie s f o r m u ł o w a ­ z e n t o w a ł w i z j ę swojej etnografii, w której rozważając niem h a s ł a tej sesji „ M o j a etnografia") g r a w i t o w a ł o w kierunku elementy struktury poznania w triadzie: spotkanie-dialog-rozu­ m y ś l e n i a skierowanego k u w a r t o ś c i o m , reflektującego s e n s o w n o ś ć , mienie n a w i ą z a ł do d o ś w i a d c z e ń i inspiracji p ł y n ą c y c h z refleksji w a r t o ś ć i m o ż l i w o ś c i poznawcze takiego a nie innego sposobu wypracowanych uprawiania nauki. fenomenologicznej". D o m i n o w a ł a w i ę c w t y c h w y s t ą p i e n i a c h tendencja ficzna i etyozna rozważająca wartość naukowego frontacji z r z e c z y w i s t o ś c i ą i w a r t o ś c i a m i ludzkiego ż y c i a . J a k ­ kolwiek nie o c e n i a l i b y ś m y pojawienia s i ę takiej tendencji i nie zastanawiali „ c o to m a w s p ó l n e g o z e t n o l o g i ą czy e t n o g r a f i ą " , po prostu o d n o t o w a ć kręgu ,.krakowskiej szkoły rekonstrukcji ludowej nych elementów zwrócił u w a g ę n a s z c z e g ó l n ą rolę dynamicz­ symboliki kosmologicznej w tradycyjnych w y o b r a ż e n i a c h ludowych. Monika Sznajdermann i M a ł g o r z a t a Majewska ( U W ) przed­ s t a w i ł y w s t ę p n e r o z w a ż a n i a nad z w i ą z k a m i symboliki religijnej d o m o ś c i , u j a w n i a j ą c y się w m y ś l e n i u o naszej dyscyplinie p o ś r ó d z narodowym mitem polskim d o k o n u j ą c p r z e g l ą d u rozmaitych naszych „głodu stanowisk w kwestii tych z w i ą z k ó w — Czarnowski, Brzozowski, Miłosz, Gombrowicz — r o z w a ż a n i a b ę d ą c e w s t ę p e m do zamie­ filozoficznego i kolegów. myślenia jakie t o w a r z y s z y ł o Być może skierowanego próbom ten stan M i r o s ł a w Mąka ( U J ) w referacie Próba kosmogonii Słowian świa­ najmłodszych i zarejestrować i teraz" w filozo­ poznania z a ł o ż o n e g o w r ó ż n y c h modelach i tradycjach naukowych w kon­ należy ,,tu kolejne zjawisko w stronę wartości", sformułowania swego stanowiska w kwestiach poruszanych przez n a s z ą a n k i e t ę , jest symptomem ś w i a d o m o ś c i i p r z e ż y w a n i a k r y z y s u uprawianej dyscypliny (co rzadko m i a ł o miejsce w odpowiedziach n a d e s ł a n y c h na n a s z ą a n k i e t ę ) . K r y z y s u widzianego n a znacznie szerszym tle: zmu­ s z a j ą c y m do zastanowienia się czy nie m a m y czasem do czy­ nienia z kryzysem, zaniedbaniami i z a g r o ż e n i a m i tego, co n a j ­ ogólniej i „ n i e n a u k o w o " określa s i ę mianem humanistyki i „ m y ś ­ lenia humanistycznego". wypowiedzi o i Nie trzeba chyba d o d a w a ć , ż e wiele wygłoszonych kryzysie i z a g r o ż e n i a c h , referatów świadczyło nie lecz przede wszystkim stanowiło wyraz afirmacji dla takiego szerokiego, humanistycznego tyle spoj­ rzenia. Poniżej publikujemy W sprawie niedokończonego referat Adama Czyżewskiego przypisu w k t ó r y m s p l o t ł y się w j a k i ś (UJ) s p o s ó b zasygnalizowane t u w ą t k i przewijające s i ę podczas tego spotkania: w ą t e k filozoficzny, z a s t a n a w i a j ą c y się nad wyborem drogi poznawania, j a k i stricte „materiałowo-etnograficzny". Wreszcie i dlatego że wydaje się on b y ć reprezentatywny dla podsumowania sesji, które tak w y r a z i ł autor referatu rozpoczy­ n a j ą c e g o spotkanie: „ R e f e r a t m ó j na t y m się k o ń c z y ł , ale teraz gdy g ° s p i s u j ę , po w y s ł u c h a n i u wszystkich w y s t ą p i e ń na sesji, c h c i a ł b y m d o d a ć jeszcze jeden cytat, w ł a ś c i w i e jego parafrazę, dobrze o d d a j ą c ą , j a k s ą d z ę , p o w ó d dla którego c h c i a ł e m zasta­ n o w i ć s i ę n a d s p r a w ą n a u k i i w a r t o ś c i . P ó ź n i e j o k a z a ł o s i ę , że Warto również z a z n a c z y ć , że obok wspomnianej „ t e n d e n c j i filozoficznej" m i e l i ś m y do czynienia z referatami, które z p u n k t u widzenia tradycyjnie pojmowanej ortodoksji zagadnienia metodologiczne czy stricte w t y m miejscu z b i e g ł y się intencje co najmniej k i l k u jeszcze osób, które zabierały głos. etnograficznej m o ż n a by n a z w a ć referatami bardziej akademickimi, podejmu­ jącymi rzonych b a d a ń n a d s y m b o l i k ą G r o b ó w Wielkanocnych. etnograficzne. Do t y c h należała m.in. z a m y k a j ą c a sesję w y p o w i e d ź Zbigniewa Parafrazując jest nie samo Senekę, który napisał: „Albowiem ż y c i e , leoz piękno ż y c i e " , m o ż n a dobrem powiedzieć: „ a l b o w i e m dobrem jest nie sama nauka, lecz p i ę k n a nauka". F i j a k a ( U J ) , n a w i ą z u j ą c a w swym tytulo do ankiety przeprowa­ dzonej w ś r ó d filozofów przez m i e s i ę c z n i k „ Z n a k " — 74 Etnografia, Zbigniew Benedyktowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e93cb6c35e0ede842a1d631a1bdf95d0.pdf 52f120a019a0590578648022cc363638 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3383 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3170 Title A name given to the resource Nikifor (1895-1968) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.23-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski NIKIFOR (1895-1968) W y c h o w a ł się na pograniczu d w ó c h k u l t u r , d w ó c h w y z n a ń , byl for b y ł a n a l f a b e t ą , b o l a ł z tego p o w o d u a p o n i e w a ż b y ł raczej b o w i e m Ł e m k i e m . W y o b r a ż e n i a o B o g u , N i e b i e , Piekle k s z t a ł ­ s k ą p y ( n i g d y nie d a w a ł ,,na t a c ę " ) z a s k o c z y ł o m n i e g d y o f i a r o w a ł t o w a ł z a p o z n a j ą c się z n a u k a m i a przede w s z y s t k i m m a l o w i d ł a m i s p o r ą s u m ę c h ł o p c o m , k t ó r z y z b i e r a l i d a t k i na b u r s ę . N i e c h c i a ł , w cerkiewkach i k o ś c i o ł a c h , c h o d z i ł b o w i e m z a r ó w n o do j e d n y c h b y wiedziano, że nie c z y t a i nie pisze, o p a t r y w a ł w i ę c o b r a z k i jak i drugich. n a p i s a m i , o d w z o r o w u j ą c , p r z e w a ż n i e z b ł ę d a m i , widziane g d z i e ś Ojca nie z n a ł , m a t k a z a r a b i a ł a p r a n i e m . M i a ł jej f o t o g r a f i ę , szyldy czy drogowskazy. Czasem tekst k o m e n t o w a ł t e r ś ć obrazka, p o k a z y w a ł z w i d o c z n y m wzruszeniem. Z m a r ł a , g d y b y l jeszcze c z ę s t o b y ł t o j e d n a k t y l k o z b i ó r p r z y p a d k o w y c h w y r a z ó w . A b y nie c h ł o p c e m , z o s t a ł w i ę c sam, nie z n a j ą c n a w e t swego nazwiska. w y r ó ż n i a ć się w czasie n a b o ż e ń - i t w a s p o r z ą d z i ł sobie m o d l i t e w n i k W i e d z i a ł t y l k o , że się n a z y w a N i k i f o r . W i e d z i a ł t e ż , o d m ł o d y c h w czarnej oprawie. W y g l ą d a ł j a k p m w d z i w y , t y l e że w ś r o d k u l a t , że m a b y ć malarzem. J u ż wczesne akwarele ś w i a d c z ą o w i e l ­ znajdowały kiej w g ó r n e j części s t r o n i c y sceny b i b l i j n e , w dolnej z a ś ich w s p ó ł ­ wrażliwości i umiejętności obserwacji, nie r z a d k o pod­ szytej d o w c i p o m . Prace swe s z a n o w a ł , n a w e t te wczesne z okresu się wyłącznie rysunki Nikifora, przedstawiające czesne, ziemskie o d p o w i e d n i k i . g d y m i a ł 10—-12 l a t , p i e c z o ł o w i c i e p r z e c h o w y w a ł w d u ż e j s k r z y n i , Gotowe o b r a z k i „ o p r a w i a ł " , p r z y k l e j a j ą c po bokach r a m k ę k t ó r ą m i a ł w s w y m k r y n i c k i m m i e s z k a n i u . Całe ż y c i e m a l o w a ł z p a s k ó w p a p i e r u , t a k d o b r a n ą w kolorze, że p o t ę g o w a ł a w y r a z a w ę d r u j ą c c z ę s t o po wsiach i k r y n i c k i c h domach s p r z e d a w a ł je całości. Potem bądź ofiarowywał p i e c z ę ć —• N i k i f o r - M a t e j k o w z a m i a n za jedzenie czy nocleg. G d y nie przyklejał z n a j d o w a ł n a b y w c ó w — p r o s i ł o j a ł m u ż n ę . P o n i e w a ż na skutek Nazwisko powszechnie w a d y w y m o w y ( p r z y r o ś n i ę t y j ę z y k ) b e ł k o t a ł , n a ogół nie r o z u ­ swej m i a n o go, co p o g ł ę b i a ł o izolację p s y c h i c z n ą malarza. na odwrocie p ę t e l k ę i przystawiał ( m i a ł i c h k i l k a i bardzo je l u b i ł ) . znanego malarza p r z y b r a ł j a k o o z n a k ę profesji. Pisano Ś w i a t go c i e k a w i ł , w ę d r o w a ł w i ę c po wsiach, j e ź d z i ł k o l e j ą nawet o n i m , ż e jest g ł u c h o n i e m y . N o s i ł w i ę c w swej kasetce ( o c z y w i ś c i e bez b i l e t u ) do T a r n o w a , K r a k o w a , Nowego S ą c z a , z obrazkami i farbami „list ż e b r a c z y " , k t ó r y malując umieszczał W a r s z a w y . W l a t a c h p i ę ć d z i e s i ą t y c h p o j e c h a ł nawet na t z w . na w i d o c z n y m miejscu. T a k i c h l i s t ó w z a c h o w a ł o się k i l k a , na w ó w c z a s Ziemie Odzyskane. S z k i c o w a ł o ł ó w k i e m w n o t a t n i k u k a ż d y m , o b o k p r o ś b y , pisanej przez z n a j o m y c h , w i d n i o j o m a l e ń k i widziane budowle, k o ś c i o ł y , secesyjne ratusz^ i dworce. Powsta­ obrazek p r z e d s t a w i a j ą c y N i k i f o r a , k o ś c i ó ł b ą d ź c e r k i e w k ę . N i k i ­ w a ł y p ó ź n i e j z n a k o m i t e k r a j o b r a z y z o k i e n wagonu (nie z n a m 23 �i n n y c h , gdzie t a k b y się c u l o przesuwanie pejzażu). Nikifor na k o ł n i e r z u k o s z u l i . B y ł przekonany, że m i l a r z e z n a j d u j ą się z b i e r a ł t e ż stare pisma i w z o r n i k i secesyjnej a r c h i t e k t u r y , po­ w h i e r a r c h i i ś w i a t a przed i n n y m i l u d ź m i , i m b o w i e m d a ł P a n s ł u g i w a ł się n i m i , ale w s w y c h wizjach a r c h i t e k t o n i c z n y c h pusz­ dar tworzenia. czał wodze f a n t a z j i . B u d o w a ł g i g a n t y c z n y b u d y n e k na k s z t a ł t W i e r z y ł , że s p r a w i e d l i w o ś ć z a p a n u j © dopiero na tamtym a r k i —- ,,To A m e r y k a , t ł u m a c z y ł . R o b i ą p i e n i ą d z e . W k a ż d y m świocie. Złi z o s t a n ą u k a r a n i , d o b r z y w y w y ż s z e n i . W t e d y o n , po­ d o m u robie, p i e n i ą d z e , D o l a r y ! " n i ż a n y na z i e m i zostanie m ę d r c e m , c z y t a j ą c y m Wiadomo, ż^ N i k i f o r byl znakomitym kolorystą. święte księgi, Umiał malarzem z p r a w d z i w y m i s z t a l u g a m i , s k r z y p k i e m , b i s k u p e m — j e d n a k t a k ż e ciekawie r y s o w a ć . Ś w i a d c z ą o t y m szkice oerkiewek, w y m i e r z a j ą c y m u s t ó p o ł t a r z a k a r ę t y m , k t ó r z y go s k r z y w d z i l i . w i r t u o z e r i a w p o s ł u g i w a n i u się e f e k t a m i p e r s p e k t y w y . „ P o t r e t y " chwytały charakterystyczną cechę konkretnej osoby. M a l a r s t w o b y ł o d l a N i k i f o r a nie t y l k o f o r m ą p r o j e k c j i m a r z e ń Kiedyś i o c z e k i w a ń , ale sposobem i n t e r p r e t a c j i widzianej r z e c z y w i s t o ś c i . poprosiłem Nikifora o kilkanaście ołówkowych szkiców różnych M a l u j ą c d o m , w k t ó r y m mieszkam, d o d a ł jedno p i ę t r o , d o s a d z i ł o s ó b (na wieczkach p u d e ł e k od p a p i e r o s ó w ) i z a n o t o w a ł e m n a drzdfc^a na u l i c y , a r y s u j ą c na moje p r o ś b y P a ł a c K u l t u r y i N a u k i odwrocie kogo m v j ą p r z e d s t a w i a ć . Po k i l k u l a t a c h p o k a z a ł e m je w b u d o w a ł go w o t a c z a j ą c e , m a l a r z o w i . M o m e n t a l n i e p o z n a ł , k t ó r y rysunek kogo przedstawia. d o s k o n a ł e poczucie h u m o r u , widoczne w i m a g i n o w a n y c h p o m ­ D o n i e k t ó r y c h t e m a t ó w p o w r a c a ł w r ó ż n y c h okresach swego ż y c i a . N a l e ż a ł clo n i c h w ą t e k Nikifora (z n i e o d ł ą c z n ą k a s e t ą ) , Nikifora wędrującego po drogach witanego, Uczt malarzy. T e n te­ nikach jak i architekturach spiętrzone k u górze domy. Miał zwieńczonych dowcipną figurą. W obrazach jego czas u l e g a ł s p ł a s z c z e n i u . E l e m e n t y przesz­ łości i t e r a ź n i e j s z o ś c i n a k ł a d a ł y się na siebie. N a d Ucieczką do m a t i n t e r p r e t o w a ł s z c z e g ó l n i e starannie. Po ś m i e r c i — t ł u m a c z y ł Egiptu l e c i a ł aeroplan, t a k i sam, j a k i m ó g ł z a p a m i ę t a ć z m ł o d o ś c i , — wszyscy m i l a r z e z o s t a n ą zaproszeni do P a ń s k i e g o s t p ł u , i t a k święci w niebie n o s i l i z i m ą n a u s z n i k i , a poruszali się d o r o ż k ą oto s i e d z ą obok siobie (jak za c z a s ó w m ł o d o ś c i N i k i f o r a ) w czar­ „ n a b a l o n a c h " , j a k co lepsi k r y n i c c y g o ś c i e . Niebo w istocie nio n y c h pelerynach, kapeluszach z r o n d e m i fontaziach z a w i ą z a n y c h r ó ż n i ł o się od z i o m i . B y ł o t y l k o lepsze. 24 �N i k i f o r p r a c o w a ł od ś w i t u do nocy, o b s e r w o w a ł e m go w K r y ­ no ? K t o do czasu m o d y na N i k i f o r a , cenił „ P a m i ą t k i z K r y n i c y " n i c y i g d y m i e s z k a ł u m n i e w Warszawie. W ż y c i u nie w i d z i a ł e m m i ł o w a n e ś l i n ą i f a r b k e m i , zawsze na m u r k u p r z e d D o m e m t a k pracowitego c z ł o w i e k a . Z a c z y n a ł m a l o w a ć Zdrojowym ? o awioio, koło 5—6, a n i na c h w i l ę nie o d r y w a j ą c s i ę od r o b o t y . K i e d y nadcho­ N i k i f o r a „ o d k r y ł " o k . 1935 r . u k r a i ń s k i m a l a r z Seweryn dził zmierzch o d k ł a d a ł f a r b y , z a b i e r a ł się do rysowania o b r a z k ó w , T u r y n . Pierwszy p i s a ł o n i m J e r z y W o l f f , ale t w ó r c z o ś ć k r y n i c k i e ­ k t ó r e w n a s t ę p n y c h d n i a c h m i ł o w a ł . P ó ź n y m wieczorom, g d y go m i s t r z a s p o p u l a r y z o w a l i dopiero po wojnie A n d r z e j i E w a oczy m u j u ż ł z a w i ł y i b y l w y r a ź n i e z m ę c z o n y d o b i e r a ł i p r z y k l e j a ł B a n a c h o w i e . Z a j ę l i się w a r u n k a m i ż y c i a i z d r o w i e m m a l a r z a , r a m k i do obrazków-, w y k o n y w a ł p ę t e l k i do zawieszania. Obser­ zorganizowali m u pierwsze, w a ż n e w y s t a w y w k r a j u i za g r a n i c ą , w u j ą c go s ą d z ę , że w s w y m ż y c i u n a m i ł o w a ł k i l k a d z i e s i ą t t y s i ę c y w y d a l i o n i m dwie książki. o b r a z k ó w na kartkach zo szkolnych z e s z y t ó w , wieczkach od W o s t a t n i c h l a t a c h ż y c i a N i k i f o r m i a ł przydzielonego opie­ p u d e ł e k z papierosami, a nawet na zlepionych s k r a w k a c h p a p i e r u . k u n a , mieszkanie z rzeczami o k t ó r y c h p r z e d t e m m a r z y ł ( k i l k a N i g d y się nie p o w t a r z a ł , n a t o m i a s t c z ę s t o m i l o w a ! serio o b r a z k ó w odbiorników radiowych, kilkanaście zegarków), samochód k t ó r y m na t e n sam t e m a t , p r z e d s t a w i a j ą c jo w kolejnej fa-'.io r u c h u , j a k go w o ż o n o . W ł a d z e d a ł y m u d o w ó d osobisty i oficjalne nazwisko k l a t k i rysunkowego f i l m u . — K r y n i c k i . B y ł j u ż j e d n a k bardzo c h o r y i z m ę c z o n y ż y c i e m , Prace p ó ź n i e j s z o w y k a z u j ą rozwój w p o r ó w n a n i u z w c z e ś n i e j s z y m i , p o g ł ę b i a się n a s t r ó j , doskonali s m u t n y . M ę c z y l i go ludzie, p r z y c h o d z ą c y p o p a t r z e ć j a k pracuje, kompozycja, m ę c z y ł o m i ł o w a n i e . P r a c o w a ł j a k b y z o b o w i ą z k u , gorzej, z coraz umiejętność perspektywicznego widzenia archi­ t e k t u r y , ś w i a d o m e operowanie ś w i a t ł o c i e n i e m , a przede wszyst­ kim w r a ż l i w o ś ć k o l o r y s t y c z n a . Najlepsze obrazy, te większym trudem. właśnie, Prace N i k i f o r a pokazano na wszystkich w a ż n i e j s z y c h w y s t a ­ k t ó r e p r z e s ą d z a j ą o randze a r t y s t y c z n e j N i k i f o r a , t w o r z y ł w la­ w a c h s z t u k i n a i w n e j (w B a z y l e i , M o n a c h i u m , Z u r y c h u , Zagrze­ tach trzydziestych. Z a c h o w a ł o się ich jednak biu, Bratysławie itd.) Miał kilkanaście wystaw indywidualnyoh niewiele, któż b o w i e m , poza k i l k o m a m a l a r z a m i , d o c e n i a ł przed w o j n ą i c h p i ę k ­ w Polsce, Argentynie, B e l g i i , Berlinie Zachodnim, Brazylii 25 �F r a n c j i , H o l a n d i i , J a p o n i i , J u g o s ł a w i i , Republice Federalnej Niemiec, Stanaoh Zjednoczonych, S z w a j c a r i i , Wielkiej B r y t a n i i . O Nikiforze napisano p a r ę setek a r t y k u ł ó w , n a k r ę c o n o 3 filmy dokumentalne. Bibliografię oraz wykaz wystaw podaje w swej najnowszej k s i ą ż c e Andrzej B a n a c h . Nikifor, 26 Warszawa 1983. Obrazy Nikifora z n a j d u j ą s i ę w Polsce w n a s t ę p u j ą c y c h muzeach: Muzeum O k r ę g o w e , N o w y S ą c z ( n a j w i ę k s z a kolekcja), Muzeum Narodowe w Warszawie, Muzeum Narodowe w Pozna­ n i u , Muzeum Etnograficzne w K r a k o w i e , P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum O k r ę g o w e w R a d o m i u , Muzeum O k r ę g o w e w T o r u n i u . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce92b879fbb7bc623eb88f43fa041809.pdf e114c99dcf3996d0aba2dbfb84af63c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4720 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4381 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK XVIII 1964 polska sztuka ludowa NR 3 �TRESC Adam Anna Jacek Chętnik Kutrzeba-Pojnarowa Olędzki Twórczość ludowa Kurpiów w dziedzinie sztuki 107 Ludowa sztuka kurpiowska a zagadnienie odrębności i żywotności historycznego re­ gionu kultury 127 Rzeźba w drewnie z północnej szczyzny 135 Kurpiow­ Halina Olędzka Z badań nad wycinanką kurpiowską . Adam Chętnik Mój życiorys KRONIKA . 159 179 181 SUMMARY OF ARTICLES I33 PE3IOME 180 Na okładce: Kogut, wycinanka, wym. 34,5 X 43 cm. Wyk. Marian­ na Deptuła, Surowe, pow. Ostrołęka. Wł. Muz. Kult. i Szt. Lud., Warszawa. Na stronie tytułowej: Sw. W awrzyniec, rzeźba w drew­ nie, wys. 93 cm, dawniej znajdowała się na górze Św. Wawrzyńca, obecnie Muz. Łomża. K O M I T E T R E D A K C Y J N Y — mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery Piwocki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y — redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, zas­ tępca redaktora naczelnego: prof. dr Roman Reinfuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, współpracownicy: mgr Anna Kunczyńska, mgr Wacław Sułkowski, redaktor techniczny: Maria Klukowska, układ graficzny: Jadwiga Jarnuszkiewicz. Tłum.: Doris Ronowicz (ang.), Natalia Stasińska (ros.). Red.: Instytut Sztuki P A N , Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, ul. Krak. Przedmieście 21/23. 056 �KWARTALNIK I N S T Y T U T U SZTUKI P O L S K I E J AKADEMII NAUK ROK XVIII 1964 NR 3 polska sztuka ludowa J*) �Zeszyt poświęcony sztuce ludowej Kurpiów dedykujemy z a s ł u ­ żonemu działaczowi-regionaliście doc. dr Adamowi Chętnikowi. Nazwisko Jego od przeszło pół wieku wiąże się z historią badań etnograficznych nad regionem kurpiowskim a w obszernej biblio­ grafii prac Adaima Chętnika znajdujemy pozycje ważkie, a niekiedy pionierskie, o wartości nieprzemijającej, jak choćby Pożywienie Kurpiów czy prace o jantarze (bursztynie) na Kurpiach. Jest również Adam Chętnik ofiarnym działaczem społecznym, wieloletnim bojownikiem o polskość Mazur w latach plebiscytu i późniejszych. Reprezentował też jako poseł ziemię kurpiowską przez lat kilka w Sejmie Rzeczypospolitej. Przyczynił się swoją pracą w y c h o w a w c z ą , popularyzatorską i dziennikarską — do pod­ niesienia kultury i oświaty wsi kurpiowskich. Jako etnograf i m i ­ łośnik sztuki kurpiowskiej budził swymi artykułami i książkami zainteresowanie regionem, zwracając nań u w a g ę z a r ó w n o naukow­ ców, jak i społeczeństwa. W latach 1926—1927 zaczął tworzyć, c z ę ­ ściowo własnym sumptem, Muzeum Kurpiowskie w Nowogrodzie, zniszczone w czasie ostatniej wojny, a obecnie pod kierunkiem państwa Chętników odbudowywane jako skansen. W latach przed­ wojennych i już obecnie w Polsce Ludowej organizuje też doc. Chętnik muzeum regionalne w Łomży. Dziś zasłużony ten regiona­ lista ma już niemal 80 lat, ale mimo wieku dostojnego Jubilata wciąż działa, pisze, bierze udział w badaniach terenowych, służy swemu Muzeum radą i wiedzą. Trud badań terenowych, pomnażania i interpretowania faktów spoczywa obecnie na barka-ch średniego i w coraz w i ę k s z e j mie­ rze — młodego pokolenia. Pracują oni w oparciu o instytucje, za­ kłady naukowe. Ich wiedza, przygotowanie fachowe i sposoby badawcze są dziś na pewno inne niż było to możliwe przed kilku­ dziesięciu laty, gdy trzeba było samemu zdobywać niemal wszyst­ ko — wiedzę, środki na prowadzenie badań i na publikacje. Był to okres romantyczny, czasem wręcz heroiczny, i pracując dziś w innych warunkach, możemy tym bardziej podziwiać wielki i pio­ nierski trud takich właśnie ludzi jak Adam Chętnik. Oni tworzyli podwaliny dnia dzisiejszego. Redakcja 106 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b6d61c2b0113b3d10746932c1986ea9.pdf 6cf02476eea7753c70530a25843894c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4718 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4380 Title A name given to the resource Summary of articles/ ummary oPolska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.2; s.101-103 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F Franciszek Pabich — „THE MADONNA I N P O M E ­ RANIAN WATER THREAD PAPER" The author publishes some particularly valuable and so far unknown material concerning water thread paper in Pomerania. These materials are the result of ten years of toilsome work, studying both old notarial acts, mortgages, church and municipal records and municipal archives not studied from this point of view so far. The author's research also included the study of old price lists, calendars and chronicles, private etters and agreements and old prints and documents in the Voivodship State Archi­ ves. This research has today enabled the author not only to publish an extremely rich, unknown and interesting set of copies of the water thread papers, themselves, but also a lot of information of particular importance, for it has made it possible to establish the existence of 96 paper mills in Pomerania, among them, the oldest one in Gdańsk, dating back to 1420, and to identify the names of 200 paper makers, which in turn showed a large number of Poles among the founders and owners of the Pomeranian paper mills, and also the fact that the apprentices executing these water threads were largely recruited from the Polish element. And this enables the author to clas­ sify their work as Polish folk art. Water thread paper first made its appearance in Pomerania in the middle of the 15th century, and the earliest examples date back to 1454. Among the subjects specific to this area, the dominating one is the Madonna and Child. The set of illustrations accompanying the article show the rich variety of presentations of the subject, from very subtle ones to fundamentally different compositional types. The set of copies is furnished with an information table giving their origin, the place where they are kept, their dimensions and a list of various kinds of water thread papers, according to the paper mills. Jerzy Czajkowski — W E A V E R S C O T T A G E S I N T H E L O C A L I T Y OF KROSNO Research carried out on the folk architecture of Pogórze (Rzeszów region) has shown that in a few villages in the locality of Krosno there is a definite inter-dependence betwen the craft of weaving practiced there and the interior layout of the weavers'cottages. The examples that have been preserved, some of them dating back 100 and in some cases 200 years, justify the statement that a well developed layout plan is typical in the weavers' cottages. The author distinguishes three versions of the layout plan: 1) cottage with corridor in centre and rooms on both sides, 2) with lobby running halfway along one side with rooms opening out of it, residential plan, 3) with the same layout, work­ shop plan. The author discusses various versions of interior layout within the framework of these plans, depict­ ing them with the plates that have been included (the Palish abbreviations should be understood as follows: Wr — workshop, I — room, K o — chamber, S — lobby, St — stable, B — quadrangle, I zim — cool room). The simplest is the cottage built according to the layout of the lobby running halfway along one side with the rooms opening out of it, workshop plan. (Plate 1/3), an older type dating back to 1809 is shown in Plate 1/2, and one of 1860 in Plate 1/5, and another version of it is shown in Plate I I / 5 . 102 O L K A R T The cottage built acording to the first layout where the corridor is in the centre and the rooms on both sides, comes in two versions: the first, very common in the locality under review, (Plate 1/4, 6, 7, 8, 11/1, 3) and the other, showing a cottage dating back to 1840 (Plate II/4), which is not met with so often in the villages in question. The weavers'icottages were built of fir wood, with a hipped thatched roof. A characteristic feature of these cottages is that the ceiling is much higher in the living rooms than in the workshops. This is connected with the fact that the cottages were without chimneys and also with so-called „Polenie" for drying wood and as shelf running round the walls just below the ceiling (fig. 2). The Korczyńska weavers'cottages differ from those in the neighbouring villages by the number of windows, which can be explained by the need for proper lighting in the room used as the weavers' workshop. This also arises from the fact that the layout locates the front of the cottage facing south. In the cottages discussed here, the second room is called the „workshop" despite the fact that it is a very long time since the workshop was located in the home. The term „workshop" is applied very widely, even i n villages where weaving was not done. The appearance of a weaving centre in the villages under review and, in consequence, the building of weavers'cottages, is in the author's opinion connect­ ed with the arrival of a group of German settlers there in the 16th century. These settlers had a good knowledge of the craft of weaving. But they soon became polonized and did not introduce any foreign elements into the building of weavers'cottages. For the original type of cottage most certainly only had one living room and the expansion of the interior was linked with the process of development. Buildings similar to those already described are also to be found in the region inhabited by the Ł e m ­ kowie and occur sporadically in the Sanok and Brzo­ zów districts. Anna Damrosz — A R T I S T I C F O L K PORZĄDZIE ( P U S Z C Z A BIAŁA) WEAVING IN This article is based on research carried out in the locality of Puszcza Biała (White Forest) in the Kurpie Region and embraces materials collected dur­ ing the last 70 years. The basic part of the material was collected in the village of Porządzie, which is one of the most important weaving centres of the Biała Puszcza area. The inadequate income brought in by the small farms and the existing possibilities of cultivating flax were essential factors influencing the develop­ ment of weaving. Several techniques are found in the fabrics made in Porządzie, each of which contri­ butes its own specific artistic effects: 1 linen weave, done on two-heddle looms, used above all for linen and dress fabrics, and also in making two-warp carpets; 2) the cotton rep weave, where the warp is almost invisible, used for making rugs, skirts, frocks and Sunday aprons; 3) twill weave, made on four-heddle looms, where the weft is almost invi­ sible; this weave is used in making dress fabrics and linen for towels and sheets; 4) a very complex technique used in making rugs, done on four or six-heddle looms. In the Puszcza Biała area, there are several characteristic types of fabrics which are outstanding for their specific arrangement of colours and orna­ mentation. They are, above all, bedspreads, striped �Kurpie rugs, the so-called „buronki", mats, and car­ pets. A s regards clothing fabrics, the only ones that are made here today are aprons worn on weekdays. Each of the kinds of fabrics has its awn exclusive pattern. The fabrics belonging to one type only differ in the colour composition and not the pattern. I n all the fabrics made i n this locality, the following com­ binations of colours are dominant: green and red and green and pinlk. A s a rule ,the patterns are sym­ metric, with a strictly defined rhythm. I n the ones known as „buronki", the background is a red and green or green and pink check pattern and the bor­ der is of multi-coloured stripes, the centre of the fabric is filled with so-called „kwiaty z pazurkiem" (flowers with a claw) on a pink, red or green back­ ground and they are edged with a border of geo­ metrical pattern. I n the mats, the background is i n one colour and the ornamental motif in another. In dress fabrics, known as Jkieoki" {fig. 2, 5), the pattern is made up of broad green stripes, between Which there are narrower stripes i n three colours and some wider ones i n red. I n the aprons worn on weekdays, the fabric is usually of a dark colour with narrow stripes of a light colour. I n the oldest Kurpie rugs, the whole surface of the fabric is covered with stripes of the same width. There are two basic ornamental motifs in the fabrics produced in the locality under review: the older type (check pattern as in the „buronki") and the plant motif („kwiaty z pazurkiem" on the carpets). The authoress stresses the importance of the material used in attaining colour effects and discusses the magic rites once practiced in cultivating flax and weaving the fabrics. The tests applied by the authoress during her research in the locality under review (showing n O J l b C K O E naSwx — „MAftOHHA B nOMOPCKOÏÏ <ï>MJIMrPAHH" A B T O P n y S j i M K y e T HCKJiioHHTejibHO u e H H b i e u H e MCCJieflOBaHHŁie pp CMX n o p M a T e p w a n b i , K a c a r o i u w e c H BOflHHblX 3 H 3 K 0 B H a H O M O p b e . M a T e p w a j I b l 3TM H B J I H lOTca p e 3 y j i b T a T O M 10 JieT KponowniBoro H3yneHna C T a p w x HOTapwajifeHMX, MnoTeHHbix M ropoflCKMx K O C T e f l b H b r X aKTOB, K 3 K M H e M C C J i e f l O B a H H M X C 3T0IÏ T O H K K 3peHMH CeJIbCKHX a p X H B O B H a TeppMTOpMM I I o MopbH. K p o M e T o r o aBTop HccjieflOBaji CTapwHHbie iieHHMKM, KajieHflapM, XPOHMKM, nacTHbie nwcbMa M floroBopbi, a TaKsce CTaponenaTHbie MaTepwajibi ii flOKyMeHTbi, xpaHHurwecH B B o e B O f l C K O M Tocyflap- CTBeHHOM ApxuBe. ocHose npoBefleHHbrx MccneflOBaHHM aBTop C T a T b H onyójiHKOBajT MCKjiioHKTejibHO G o r a T o e u MHTepecHoe c o ó p a H M e Hen3BecTHbix # o eux n o p p n c y i r - Ha KOB rpHJiKrpaHOB, a TaKjKe M3 K O T o p b i x Józef Przyborowski — W A W R Z Y N I E C M A K U C H , CARVER OF HOLY FIGURES FROM MIKLUSZOW I C E (KROSNO D I S T R I C T ) Makuch is rather a folk carver of the past cen­ tury, for he died in 1914, at the age of 70. I n folk carving, his work is a unique phenomenon for, as a carpenter, he attained a perfection of carving tech­ nique which enabled him to achieve a precision in his carving that is seldom met with in autogenous art. H A P O f l H O E *paHUMiueK HHCpopMaiTHH, coloured patterns of fabrics modified invarious ways for evaluation) have proved that the most general criteria in evaluating them were economic and tech­ nical. This was particularly apparent in the evalua­ tion of colour and ornamentation effects. I f artistic criteria were applied at all they were more an ex­ pression of the local tradition than of individual tastes. Traditional and regional habits as regards composition and choice of colours were found to be very strongly rooted. But i n 9pite of the pressure of tradition, there are signs of a gradual change in the development of weaving in the Kurpie region, and these changes can be seen both in the ornamental motifs used and i n the ohoice of colours, and also in the kind of fabrics produced. The ohanges that can be observed i n the patterns are largely due to the changes taking place in the techniques used. The traditional folk weaves of the Biała Puszcza area are gradually disappearing and giving way to factory produced fabrics. On the other hand, a new craft is developing, namely, the production of knitwear, which does not lend itself to the adaptation of the traditional patterns. p a s oneHb cjie^yeT, BascHbix HTO n a r t o M o p b e cymecTBOBaJio 96 oyinaJKHbix npeflnpiiHTMM, npnieM cTapeiîniee H 3 HHX B T a a H b C K e paóoTajio c 1420 r. K p o M e r o r o aBTop ycTaHOBMji dpaMHJiMM 200 6yiwa5KHMKOB; STO B CBOKJ o M e p e f l b flano B03MOJKHOCTb ycTaHOBMTb, HTO c p e f l M o c H O B a T e J i e i i M B j i a f l e J i b i r e B n o M o p c K M X o y M a j K H b i x n p e f l n p n a T M H ÔBIJIO 3 H a H M T e j i b Hoe HHCJio n o j i a K O B , HTO M H o r w e n o f l M a c T e p b H , B b i n o j i H a B U i n e soflaHbie 3Haitn, TaKHte èbiJiH n o j i a K a M H M STO jxaer a B T o p b i o c H O B a H n e p a c c M a T p M B a T b T B o p n e c T Bo, K a K n o j i b C K o e H a p o ^ H o e MCKyccTBO. <t>HJiMrpaHbi n o a B J i a i O T c a H a n o M o p b e B c e p e f l H H e XV B . C a M b i e paHHMe H 3 H H X n p o n c x o , z i a T c 1454 r . B T e M a T m c e 3Toro p a ń o H a npeo6jiaflaioT x a p a K T e p H b i e M3o6pameHHa H C K Y C C T B O Ma«OHHbi c flHTaTew. npmiosceHHaa 3THX H3o6pajKeHHM CBMfleTejibCTByeT o MHororpaHHOcra T B o p H e c K n x p e u i e H M ń , H a H H H a a c o n e H b TOHKMX, e j i e y j i O B H M b i x fleT a j i e i i BnjioTb flo coBepuieHHO npoTMBonoJiojKHbix K O M n O 3 i m , H 0 H H b I X TMnOB. K pHcyHKaM npwJioaieHa Taójiniia, n o a c H a i o m a a MX nponcxojKfleHne, MecTo xpaHeHMH u pa3Mepbi, a TBKJKe nepeneHb cpMJinrpaHOB OTflejibHŁix 6yMajKHbix npeflnpMaTMM. K HacToameił EJKH CTaTbe HaMKOBCKM — Taójrarra TKAHKAH XATA B OKPECT- HOCTHX KPOCHA MceneflOBaroia Hapo^HOM apxMTeKTypbi JJoryHta ( J K e m o B u i n H a ) n o K a 3 a j i n , HTO B H e c K O J i b K n x flepeBHax oKpecTHOCTeił KpocHa OTHCTJIMBO BbiCTynaeT B3anMOCBa3b MejKfly pacnpocTpaHeHHbiM T a M TKau,KHM peMeCJIOM H B H y T p e H H e i i n j i a H M p O B K M T K a i T K M X xaT. C o x p a H H B u i n e c a o6pa3rrbi, 3 a n a c T y i o CTOjieTHeii, a nopoii u C B w m e flByxcoTjieTHeii flaBHocTH, y K a 3 b i B a i O T H a TO, HTO fljia TKar^KOM M 3 6 b i x a p a K T e p e H p a 3 BepHyTbrił nJiaH nocTpoiłKM. ABTOP Bbmejiaer Tpw TMna nocTpoeK: 1) X a T a n o flByxTpaKTHOMy n j i a n y ; 2) x a T a no nojiTopaTpaKTHOMy jKMjioiwy njiaHy; 3) xaTa no njiaHy. nojiTopaTpaKTHOMy xo3aMCTBeHHOMy B paMKax 3TMX nnaHOB aBTop p a c c i n a T p M B a e T pa3- jiMHHbre B a p n a H T b i B H y T p e H H e r o p a c n o j i o J K e H w a x a T , O T o S p a j K a a MX H a n p n j i o > K e H H b i x T a 6 j i n i i a x . ( 0 6 o 3 H a - HeHua: W r — w a r s z t a t ( M a c T e p c K a a ) , I — i z b a (Msóa). Ko — komora (KJieTb), S — sień (ceHM), St — stajnia 103 �N W f-l f-l r—( eu o w < N U N a o. 0> î a •V •s o s fes N U e ¡/i O~ Oí N 0) •N CO •O ns t-t «g ¿ N It ro g ¡I 3 . c N 'E 5 5 « Mo a Wg •M M - . S o « O œ I gis « S S <2 ra N .3 'N ¿ra re c ni 2 £ ~ .M n! C _ o> < U S 3 e -s < M~ £> . I H.„ra N ¡-J (M ra < >> £ es I S a s 3-1 •S s = 2 T3 N is -o "ra « - u cu —J Ut Z Ig J "•a « 53 HU É! ^ 21 CJ G N os <?¿¡ to O, 0 o •M o £ de M g o 3 C CCS >> T3 N 1 Cecu I a N as 52 CO N O. ra - ra ¿SO to 3 I S N « M2 ^2 <! co So < S> eu MO -o tu £1 a o £ S fi £ < O w p W PS o T3 O C o o .. g ar 3 S IM ^ O . § 3 co ^ M ra ^, ^ rt ^ to M= Cu-g G - 3 2 CS F ° •> A! S G +^ CO as ß N cu .^PS. to - •S 3 t3 cO X & .S - «3 S to M a* <u —».—i to tu •a o CL, O T3 ^ N tC S a <u 3 !>> 3 to' a tu CO CO M 3 >j a i " 1 'S Ai S 2 •Kl Tí G Ł) r-) S S . 2 ó U ¡*U ¿i s' o Cs0 C (H PU t l N 3 ^ J= => * 3 Jl, _ CU OC h „ u" " tu> 5PO to ¡-¡ -Q »2 t ty : , O as3 S •~ m1 tco sí>to M ^ ¿ S 3 « -s o . ço "o as SÍ M "S O 3 cu S 3 < •N a tí es a. N ¡73 a ¿ 2 3 co CU G tu -o OT as CJ •a 3 o ÍS O M a. CO 3 to « 'w to o CU g ü c 5 as O 3 3 S ces ^ s » ^¡ o ' <PS- N po. es cu fj 2 ^ Ł-* S3 i2 c -2 « § ^ a to cc^í í>i«i s >-2; 2 _ eu ^ CU < co to G £ as as cd 3 as NJ G «> •M t! • - --M Oi •ri % « >> ^ as p 03 t-i £.^> »H i 1 as ri N Urf C ouCs-, U rf > >>° 3!* S E' . O CO C£> 2 a£CU p> o M G M <U o N . + ri <M IT« ft + o ; J4 ra N � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5fbdf7874e8ba4ad3dd8c28b8d4efd03.pdf dc5f3ceec56fdca441e960cd50cfd1cf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4723 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Kurpie - sztuka ludowa rzeźba drewniana Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4384 Title A name given to the resource Rzeźba w drewnie z północnej Kurpiowszczyzny/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; s.135-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki R Z E Ź B A W D R E W N I E Z PÓŁNOCNEJ KURPIOWSZCZYZNY „Figur na Kurpiach jest tyle, ile skrzyżowań dróg wiejskich i gościńców. S ą wsie, które posiadają po 5 lub 8 figur i krzyży" — pisał Adam Chętnik w 1914 r . 1 Od tego czasu ilość tych o b i e k t ó w uległa znaczne­ mu uszczupleniu w w y n i k u zabierania figur do ko­ lekcji prywatnych, a t a k ż e z powodu usuwania sta­ rych rzeźb przez ludność m i e j s c o w ą . Do niedawna jeszcze należało do zwyczaju palenie starych figur przed kościołem w czasie Wielkanocy oraz wyrzucanie ich na cmentarz kościelny albo do ogrodu plebanii. Mimo tych strat, dziś jeszcze we wsiach Kurpiow­ skiej Puszczy Zielonej natrafia s i ę bez w i ę k s z e g o t r u ­ du na zabytki rzeźby drewnianej, świadczące ż e była to dziedzina sztuki zajmująca bardzo istotną pozycję w dorobku artystycznym tego terenu. Nie obrazują tego jednak ani eksponaty rozproszone po różnych muzeach w k r a j u , ani luźne wzmianki o rzeźbie, jakie m o ż n a spotkać w dawniejszym czasopiśmiennic­ twie krajoznawczym, czy opracowaniach popularno­ naukowych kultury ludowej Kurpiowszczyzny. W nowszej literaturze przedmiotu wiadomości nie w y ­ kraczają poza analizę pojedynczych obiektów, prze­ w a ż n i e zresztą dość przypadkowych. Brakuje o m ó ­ wienia twórczości współczesnych rzeźbiarzy kurpiow­ skich. I 2 3 4 W tej sytuacji w y p a d ł o oprzeć się w przedstawio­ nej t u pracy na badaniach terenowych, które prowa­ dziłem w ramach stałej pracy w Zakładzie Etnogra­ fii I H K M P A N w Warszawie, w latach 1958—1963. Zwiadem rozpoznawczym objęte zostały wszystkie większe wsie Kurpiowszczyzny, a wywiadami te­ renowymi — informatorzy, głównie ze środkowej czę­ ści Kurpiowszczyzny — obszaru działania zawodowych rzeźbiarzy ludowych. Materiał, jaki rozpatrzę, stanowią dzieła p o w s t a ł e na przestrzeni około stu ostatnich lat. Trudno jest powiedzieć w jakim stopniu rozwój rzeźby w drewnie na tym terenie wyprzedza dolną granicę ( p o ł o w ę X I X w.) rozpatrywanego okresu. Dopiero w przeka- } < II. 1. Krzyż sosnowy, 1. pol. XIX w. Laski, pow. Kolno. zach z początku X V I I I w. w y s t ę p u j ą wzmianki o krzy­ żach przydrożnych — „bożych m ę k a c h " . Źródła te nie podają jednak w y g l ą d u krzyży. B y ć może, iż po­ dobne one b y ł y do o b i e k t ó w z pierwszej p o ł o w y X I X w., jakie zachowały się w niektórych wsiach Kurpiowszczyzny, hp. w Lipnikach, Gadomskich i Laskaoh (il. 1). O istnieniu w dawnej zagaj nicy kapliczek przydrożnych nie mamy żadnych danych. Występujące powszechnie do dziś na terenie K u r ­ piowszczyzny archaiczne formy kapliczek s ł u p o w y c h i zrębowych pochodzą z okresu od 2. poł. X I X do początku X X w. (il. 3). Istnieją jednocześnie powody, aby przypuszczać, iż kapliczki takie nie b y ł y wzno­ szone powszechnie w okresie w c z e ś n i e j s z y m . 5 8 Rzeźby w drewnie postaci ś w i ę t y c h i boskich na­ zywane są powszechnie na terenie Kurpiowszczyzny „figurami". Dopiero w ostatnich czasach zaczęto n a ­ zywać je również „osobami", „osóbkami" lub „wierz- Mapa miejsc występowania figur zawodowych rzeźbiarzy: A. Kaczyńskiego (trójkąty), Ł. Raczkowskiego (prostoką­ ty) i J. Sęka (kółka). 135 �bami" (od czasownika wierzbie — rzeźbić). Najstarsi z moich informatorów, urodzeni w latach 70-ych, 80-ych ub. wieku nie u ż y w a l i tych ostatnich nazw. Znamienne jest przy tym, ż e nazwą figura określa się też całą budowlę kapliczki, krzyże przydrożne drewniane i późniejsze krzyże żelazne. Występowanie tej nazwy przy desygnatach mających osobne nazwa­ nia można tłumaczyć jako świadectwo wyprzedzania w jakimś momencie budownictwa wszelkich krzyży, czy też kapliczek, przez figuralną rzeźbę w drewnie. Nie jest wykluczone, że pierwsi osadnicy głównej fali kolonizacyjnej Puszczy (z 2. poł. X V I I w.) posiadali rzeźbione w drewnie figury ś w i ę t e ustawiane w do­ mu, a rzadkie b y ł y wypadki wznoszenia przez nich przydrożnych krzyży i kapliczek. Przy istnieniu m a ­ łych skupisk wiejskich i luźnej więzi społecznej wśród osiedleńców potrzeba wznoszenia takich budowli nie występuje silnie. Należy również w s p o m n i e ć o tradycji stawiania na omawianym terenie figur kultowych nie chronio­ nych w n ę k ą słupa, specjalnie montowanym dachem czy też budowlą kapliczki. Jeszcze przy k o ń c u X I X i na początku X X w. częste b y ł y wypadki stawiania przy drodze na słupie lub słupku nie osłanianych niczym Chrystusów Frasobliwych, św. J a n ó w Nepo­ m u c e n ó w lub ś w . Florianów (il. 2). U ż y w a n i e nazwy „figura" w odniesieniu do tak stawianych rzeźb było w pełni uzasadnione. I dlatego też trzeba dopuścić możliwość rozwoju niekapliczkowyeh rzeźb kultowych już w okresie masowej kolonizacji Puszczy Kurpiow­ skiej, tj. od p o ł o w y X V I I do X V I I I w. Przechodząc do analizowanego w pracy okresu, zastajemy na interesującym nas obszarze wielorakie formy ekspozycji rzeźby sakralnej, a przede wszyst­ kim silne nasycenie jej obiektami zarówno miejsc kultu masowego (kościół, cmentarz, drogi), jak i miejsc kultu o w ę ż s z y m zasięgu (dom, zagroda). W odniesie­ niu do tego czasu m o ż e m y również m ó w i ć o istnieniu, chociaż w nikłych tylko przejawach, rzeźby w drew­ nie nie służącej celom kultowym, o tzw. rzeźbie ś w i e c ­ 7 kiej. Mam tu na myśli przede wszystkim niektóre drewniane zabawki oraz pewne elementy przystroju b u d y n k ó w mieszkalnych, mebli i wreszcie lasek (il. 4, 5). Biorąc pod uwagę, że kultura materialna Kurpiów kształtowała s i ę na bazie obfitych zasobów drewna jakie d a w a ł a Puszcza, biorąc też pod u w a g ę szczegól­ ne znaczenie jakie przywiązywano do w y r o b ó w w drewnie na omawianym terenie, oraz szeroko rozpo­ wszechnione tam umiejętności obróbki drewna — wydaje się celowe p o s z u k i w a ć autorów rzeźb pośród, rzeszy miejscowego chłopstwa. Jednocześnie wiadomo, że o zajmowaniu się rzeźbą nie decydują tylko odpo­ wiednie umiejętności techniczne. Dlatego też jednym z g ł ó w n y c h zamierzeń tej pracy będzie próba ustalenia jakie znaczenie m i a ł y owe umiejętności w rzeźbiar­ skim procesie twórczym u artysty ludowego, jakie było ich miejsce i rola na tle innych czynników po­ wodujących rozwój omawianej dziedziny sztuki. Szczególnie istotne dla tych badań było wydoby­ cie z zapomnienia nazwisk słynniejszych rzeźbiarzy oraz odtworzenie ich życiorysów. Udało się uzyskać wiadomości o d w ó c h wielkich indywidualnościach: A n ­ drzeju Kaczyńskim i Łukasizu Raczkowskim — których twórczość przypada na 2. poł. X I X i początek X X w. A n d r z e j K a c z y ń s k i urodził się w dwudzie­ stych latach X I X w. we wsi Jeglijowiec w pow. Ostrołęka. Data jego urodzin nie jest znana. Wiado­ mo, że zmarł w 1902 r. mając około 80 lat. Pochodził z rodziny luźniaków, a b y ć m o ż e nawet w y r o b n i k ó w — najuboższej warstwy miejscowej ludności. Podobno dzięki krewnym, czy też znajomym z Warszawy udało się mu zdobyć w stolicy umiejętności mistrza budowy organów. Po zdobyciu zawodu osiedlił się w pobliżu Kadzidła we wsi Krobia. Dlaczego nie wrócił do wsi rodzinnej trudno jest powiedzieć. Możliwe, iż zade­ cydowały o tym jakieś ważne w jego życiu wyda­ rzenia. W Krobi pobudował Kaczyński duży czteroizbowy dom, którego urządzenie i wystrój zwracały powszech8 11. 2. Figura św. Jana, 2. poł. XIX w. Kierzek, pow. Ostrołęka. II. 3. Typy kapliczek kurpiowskich z 2. poł. XIX w,: a — Wach, pow. Ostrołęka, b — Turośl, pow. Kolno, c —• Gołanka, pow. Ostrołęka, d — koniec XIX w. Wykrot, pow. Ostrołęka, e — pocz. XX w. Płoszyce, pow. Ostrołęka, f — 1875 r. Dudy Puszczańskie, pow. Kolno, g — koniec XIX w. Wolkowe, pow. Ostrołęka, h — pocz. XX w. Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka, i — 1906 r. Krysia/ci, pow. Ostrołęka, j — pocz. XX w. Dąbrowy, pow. Ostrołęka. �ną uwagę. Z drobnych szczegółów, jakie Utrwaliły się w pamięci informatorów, można sądzić, iż wśród ó w ­ czesnych mieszkań, urządzanych schematycznie, z d ą ­ żeniem do najpraktyczniejszego ich wykorzystania dom Kaczyńskiego wyróżniał się pomysłowością urzą­ dzenia wnętrza i znajdujących s i ę w nim s p r z ę t ó w . Kaczyński zadomowił się w Krobi na trwałe. Żenił się dwukrotnie. Pierwsza jego żona umarła w m ł o d y m wieku. Druga — córka gajowego z Manistych, u k o ń ­ czyła szkołę gminną, co na owe czasy u dziewcząt kurpiowskich należało do rzadkości. Kaczyńscy mieli 3 córki i jednego syna. Po śmierci ojca wszystkie dzieci w y e m i g r o w a ł y do Ameryki. W zajęciach Kaczyńskiego należy w y m i e n i ć na pierwszym miejscu prace z zakresu zawodu organmajstra. Wiadomo, że budował on organy w kościo­ łach w Kadzidle i Zalesiu. P r z y j m o w a ł również za­ mówienia z odległych miejscowości. U siebie, w Krobi sporządził komplet piszczałek, miech i inne urządze­ nia organów do kościoła w Dubotyni. Kaczyński trud­ nił się (podobno sporządzaniem m i e c h ó w nie tylko do organów, ale również m i e c h ó w kowalskich oraz spe­ cjalnych m i e s z k ó w do harmonii pedałowych. N i e w ą t ­ pliwie wszystkie te prace stanowiły ipodstawę jego utrzymania. Można jednak sądzić, że drugim źródłem jego dochodu była rzeźba, ponieważ znane są nam nazwiska fundatorów figur wykonanych przez K a ­ czyńskiego w wielu wsiach, czasem nawet odległych od Krobi, co świadczy, że b y ł y to rzeźby wykonane na zamówienie. 9 Rolnictwem Kaczyński nie zajmował się — nie miał ziemi — a tylko niewielki plac przy domu — wykorzystywany na dobrze zadbany sad i pasiekę. W wypowiedziach o Kaczyńskim wszyscy informa­ torzy 'podkreślają jego wielką indywidualność, zwra­ cając u w a g ę w pierwszym rzędzie na jego zdolności rzemieślniczo-twórcze, wysoko ceniąc jego przedsię­ biorczość i p o m y s ł o w o ś ć , a także dowcip i pogodne usposobienie. Informatorzy, pamiętający jeszcze K a ­ czyńskiego, w s p o m i n a j ą go jako starca z siwą brodą, 10 11 noszącego się po miejsku i utrzymującego krzepką postać mimo sędziwego w i e k u . Przyglądając się fi­ gurom św. Jana, ś w . Floriana, Chrystusa i Boga Ojca (il. 6—10) o twardo zarysowanych kwadratowych twa­ rzach, jednakowo ściętych i sfalowanych brodach przychodzi na myśl, że autor nadawał im cechy w ł a s ­ nego wizerunku. Trudno zidentyfikować dzieła K a ­ czyńskiego w ś r ó d zachowanych zabytków rzeźby K u r ­ piowszczyzny. Przy 15 obiektach autorstwo K a c z y ń ­ skiego nie ulega w ą t p l i w o ś c i , w pewnych wypad­ kach poświadczone jest przez informatorów („Sw. Trójca" w Krobi i Golance oraz „Sw. J a n " w Dudach Puszczańskich). Do tego zespołu rzeźb należą prace 0 powtarzających s i ę tematach (np. „Trójca Święta") 1 jednolite pod w z g l ę d e m formalnym. Tylko część tych rzeźb jest datowana. N a j w c z e ś ­ niejsza data odnosi się do 1870 r. (Św. Trójca" w K r o ­ bi), a najpóźniejsza do 1885 („Sw. Jan" w Dudach Puszczańskich). Można w i ę c przypuszczać, iż naj­ intensywniejszy okres działalności rzeźbiarskiej K a ­ czyńskiego przypadł na siedemdziesiąte — osiemdzie­ siąte lata X I X w. W tym czasie Kaczyński miał już za sobą okres zdobywania zawodu organmajstra, cięż­ kich przeżyć rodzinnych (m. in. śmierć pierwszej ż o ­ ny), trudy znalezienia domu i założenia rodziny. Nie można natomiast ustalić, kiedy Kaczyński zaczął rzeź­ bić. Najwcześniejsze z jego datowanych dzieł posiada cechy świadczące, że musiały istnieć już przedtem pewne warsztatowe próby. U d a ł o się odnaleźć rzeźbę ś w . Jana noszącą cechy jego prac (w sposobie przed­ stawiania twarzy), a jednocześnie przez liczne uprosz­ czenia zdradzającą mniejsze umiejętności techniczne autora (il. 11). Być m o ż e więc, iż to właśnie jest jedna z najwcześniejszych prac K a c z y ń s k i e g o . 12 13 11 Brak jest natomiast wśród rozpoznanych obiektów takiej rzeźby datowanej na początek X X w., która by mogła przypominać znane prace rzeźbiarza. Nie jest w i ę c wykluczone, że Kaczyński na długo przed ś m i e r ­ cią przestał rzeźbić, utrzymując się w y ł ą c z n i e z robót organmajstra. �II. 4. „Troc" — zabawka, wys. 70 cm. Wyk. 1960 r. Józef Staśkiewicz. Strzałki, pow. Ostrołęka. Wł. Muz. Kult. i Szt. Lud., Warszawa. II. 5. „Konie" — zabawki z korzenia sosny: a — wyk. ok. 1950 r. Józef Kowal­ czyk, Golanka, pow. Ostrołęka, b — wyk. ok. 1920 r. Piasecznia, pow. Ostrołęka, c — wyk. ok. 1940 r. Todzia, pow. Ostrołęka. i nigdzie nie miał własnego domu, nie m ó w i ą c o zie­ mi. Odnajdujemy ślady jego dłuższej bytności w K a ­ dzidle, Myszyńcu, Jazgarce oraz w Łysych. We wsiach tych przebywał jednak nie dłużej niż rok do 3 lat i to raczej pod koniec życia. Jeśli przyjąć, że po­ chodził z Nowogrodu, w ó w c z a s należałoby szukać miejsc jego wcześniejszego pobytu we wsiach w po­ bliżu tego miasteczka. T e częste zmiany miejsc za­ mieszkania Raczkowskiego w y n i k a ł y ze stałych poszu­ k i w a ń odbiorcy dla jego rzeźbiarskich prac. W poszu­ kiwaniach tych w ę d r o w a ł od wsi do wsi. Często też korzystał z mieszkania i pomocy zleceniodawcy. B y ć może w ę d r o w a ł on po domach z gotowymi rzeźbami względnie sprzedawał je na odpustach. W czasie pobytu w Jazgarce znalazł Raczkowski towarzyszkę życia w kobiecie podobnie jak on samot­ nej i prawdopodobnie także bez majątku. Z ' żoną przywędrował z Jazgarki do Łysych. Już wcześniej nie cieszył się dobrym zdrowiem. Przebywając w Ł y ­ sych stale chorował. Mimo to nie przerywał swej pracy rzeźbiarskiej. Pomagała mu żona zdobywając zapłatę od zamawiających. Raczkowski umarł w Ł y ­ sych około 1920 r. Jak twierdzą informatorzy, miej­ scowy proboszcz odmówił udziału w jego pogrzebie i podobno w y d a ł nawet zakaz pochowania go na cmentarzu. Pochowano jednak zmarłego rzeźbiarza na cmentarzu w Łysych lecz w nocy, w tajemnicy przed księdzem. Raczkowski, jak twierdzą informatorzy, nie chodził do kościoła. Poza tym nie dawał do p o ś w i ę ­ cenia wyrzeźbionych figur. Zjawisko niereligijności świątkarzy ludowych często notowane jest przez ba­ daczy. Być może, iż również Raczkowski b y ł jednyj*f<X z tych niewiernych sług kościoła. ^ Z opowieści informatorów o Raczkowskim rysuje się postać samotnika, słabego fizycznie, o usposobieniu zamkniętym, a przy tym, n i e w ą t p l i w i e , człowieka o bo­ gatym życiu w e w n ę t r z n y m . Wśród zinwentaryzowanych w czasie badań rzeźb około 18 obiektów jest niewątpliwie dziełem Racz­ kowskiego. Potwierdzają to w pierwszym rzędzie sami informatorzy, pamiętający w ę d r o w n e g o rzeźbia­ rza. Mimo braku dat na tych rzeźbach, można dzięki pamięci informatorów ustalić w przybliżeniu czas, w którym zostały one wykonane. Według tych danych najstarsze rzeźby pochodzą z dziewięćdziesiątych lat X I X w., najmłodsze zaś z 2 dziesiątków początku X X w. (ii. 12, 16). W wyniku przeprowadzonych poszukiwań w okoli­ cach Nowogrodu, skąd pochodził Raczkowski, udało się odnaleźć dwie figury mające cechy znanych rzeźb tego autora (il. 13, 14). Stan zachowania tych figur pozwala przypuszczać, że powstały przed końcem X I X w. Być m o ż e w i ę c s ą one dziełem Raczkowskie­ go, wykonanym w początkach jego kariery rzeźbiar16 5 1 7 O drugim z kolei s ł a w n y m rzeźbiarzu kurpiowskim Łukaszu R a c z k o w s k i m , chociaż młodszym i dłużej żyjącym niż Kaczyński, zachowało się nie­ wiele wiadomości. Raczkowski pochodził z „ludzi przychodnych" rodem spod lub z samego Nowogrodu nad Narwią. Do jego dalekich krewnych należą ż y ­ jący dziś w Kadzidle Raczkowscy. Pamiętają oni jesz­ cze swego dziadka — garbarza, który przybył do K a ­ dzidła z Nowogrodu. Jakie więzy pokrewieństwa ł ą ­ czyły go z Raczkowskim — rzeźbiarzem nie wiado­ mo. 1 5 Według informatorów, Raczkowski zmieniał wielo­ krotnie miejsce zamieszkania. Prawdopodobnie nigdy 138 1 8 �skiej, w tym czasie kiedy w ę d r o w a ł on z Nowogrodu do wsi położonych w środkowej części Kurpiowszczyz­ ny (por. mapka). Kaczyński i Raczkowski nie byli jedynymi rzeź­ biarzami jacy działali na terenie Kurpiowszczyzny w 2. poł. X I X w. Jako następnego pod w z g l ę d e m po­ pularności wymieniają informatorzy Czerwiń­ s k i e g o . Żył on w drugiej poł. X I X i na począt­ ku X X w. Pochodził z rodziny żydowskiej, za­ mieszkałej w k t ó r y m ś z pobliskich miasteczek. Przez jakiś czas mieszkał w Dylewie, po czym przeniósł się do Kadzidła. Wiadomo, ż e Czerwiński praktykował u w ę d r o w n e g o cieśli i stolarza pochodzenia mazur­ skiego. Zajmował się t e ż przede wszystkim ciesiel­ stwem i stolarstwem. Ale również, jak twierdzą i n ­ formatorzy, rzeźbił figury ś w i ę t y c h do kościoła w K a ­ dzidle oraz dla gospodarzy. Umarł w czasie I wojny ś w i a t o w e j w Kadzidle. Żył samotnie. K r e w n i jego są nieznani. chłopi. Jeszcze do niedawna wielu gospodarzy podej­ m o w a ł o się prac snycerskich czy wyrobu zabawek. Na uwagę zasługiwałyby wspomniane już konie na biegunach wykonywane z korzeni sosny oraz rucho­ me figury „trący" (il. 4, 5). Prace snycerskie repre­ zentowałoby tu popularne zdobnictwo mebli . oraz przedmiotów gospodarstwa domowego. Z tego rodzaju pracami nie wiązano korzyści materialnych. Wykony­ wano je dla siebie lub dla najbliższych. Można przy­ puszczać, iż w niektórych częściach Kurpiowszczyzny, dokąd nie docierały w dostatecznym stopniu wyroby rzeźbiarzy zawodowych, owi uzdolnieni snycerze i autorzy zabawek podejmowali się również rzeźbienia figur kultowych. Warto przytoczyć opinię starszego informatora o umiejętnościach rzeźbiarskich, jakie zdarzały się ponoć dawniej u ludzi w jego wsi i w bliskim sąsiedztwie: „tu rzeźbić umiał lada kto, kto ksyne miał w głowie. Specjalistów takich to tu nie było." W czasie b a d a ń udało się odszukać 2 figury, które informatorzy określają jako dzieła Czerwińskiego. Należy wreszcie w s p o m n i e ć o W i n c e n t y m E j m i e ur. w 1874 r. i zmarłym po I wojnie ś w i a ­ towej. Ojcem E j m y b y ł stolarz, Mazur spod Chorzel. Ejma, podobnie jak Raczkowski i Czerwiński, należał do tych bezdomnych rzemieślników-artystów, którzy w poszukiwaniu pracy stale wędrowali, zmieniając miejsce pobytu. Razem z żyjącym dziś rzeźbiarzem B o l e s ł a w e m Polakiem, E j m a zajmował się budowa­ niem d o m ó w i niektórymi pracami stolarskimi. Jak m ó w i o nim Polak był on: „... trochę cudok w życiu. Nic nie chciał, ani rodziny zakładać, ani broń Boże trzymać majątku. Ale wreszcie się pobrał z w d o w ą z gospodarką, lecz wszystko posprzedawał, krowy na powrozach do Kadzidła pozaprowadzał. Umiał dobrze czytać i pisać... Kiedy zachorował wzięli go do śpitala to uciek. Przyszedł do mnie, żeby mu dać jeść. Miał raka na szyi. Prosił o naczynie, które można cisnąć. Gdzieś potem zniknął. Osiadł pod Kolnem i tam umarł. Robił wolno, niewprawnie. Na korunach robił ptaszki, esa floresa. Jak osiadł pod K o l ­ nem, to chwycił się tego rzeźbienia, ale nie miało to zbytu i zbankrutował." Od I wojny ś w i a t o w e j aż do dzisiaj spotykamy na obszarze Kurpiowszczyzny rzeźbiarzy, którzy s w ą pra­ cę rzeźbiarską rozpoczynali od przypadkowych dłubań na pastwisku i długo nie traktowali swej pracy za­ wodowo jako źródła utrzymania. Należy w y m i e n i ć tu w pierwszej kolejności J a n a S ę k a z Płoszyć, na­ stępnie K o n s t a n t e g o Chrostka z Jazgarki, F r a n c i s z k a G o l a n a z Golanki oraz B o l e s ł a ­ w a P o l a k a z Lipnik. Wszyscy ci czterej rzeźbiarze zamieszkują wsie centralnej partii Kurpiowszczyzny (mapka) i jako członkowie Spółdzielni C P L i A „Kurpianka" w Kadzidle mogą uchodzić za najściślej związanych z omawianym terenem. Należałoby r ó w ­ nież wymienić niedawno zmarłego rzeźbiarza K o n ­ stantego Chojnowskiego z Jankowa* M ł o dzianowa oraz mało znanych: B a r s z c z a z Lasek i B l o c h a z Gadomskich. Każdy z nich w y m a g a ł b y osobnego opracowania. Na tym miejscu ograniczę się do charakterystyki tylko wybranych postaci: Jana Sęka, Franciszka Golana, Bolesława Polaka i K o n ­ stantego Chrostka. 19 2 0 83 2 4 Poza tymi czterema rzeźbiarzami o znanych na­ zwiskach działali na terenie Kurpiowszczyzny w 2. poł. X I X w. jeszcze inni. W okolicach Myszyńca odnajdu­ jemy prace gajowego z C h a r c i e j b a ł d y (il. 17, 18). Koło Baranowa i Jednorożca (w zachodniej części Kurpiowskiej Puszczy Zielonej) spotykamy liczne fi­ gury Matki Boskiej Skępskiej o takim samym stylu, wskazujące, iż ich autorem był ten sam r z e ź b i a r z . Bardzo podobne w sposobie budowania bryły i kształ­ towania twarzy i postaci są figury Matki Boskiej z Chrystusem z Dłużewa (il. 19), Chrystusa Frasobli­ wego z kościoła w pobliskiej Dąbrówce, jak też Chrystusa ukrzyżowanego z Kadzidła w domu szewca Aleksandra Trzcińskiego. Wszystkie te figury są nie­ wątpliwie dziełem jednego rzeźbiarza. Należy wreszcie wspomnieć o dębowych, dużych figurach ś w . ś w . Janów we wsiach nad S z k w ą i Rozoga (il. 21, 22). Jan S ę k urodził się w Płoszycach w 1876 r. Jego dziadek należał do zamożnych gospodarzy (po­ siadał 2 włóki ziemi). Ojciec Jana Sęka odziedziczył całą włókę. Nagła jego śmierć nie pozwoliła jednak, aby Jan S ę k miał lekkie dzieciństwo. Gospodarstwo po zmarłym objął stryj i wypędził w d o w ę z gospo­ darki. Jan Sęk z matką i rodzeństwem poszli na służ­ bę do obcych ludzi. Sęk pasł gospodarzom krowy. Wtedy właśnie zaczął po raz pierwszy rzeźbić. W tym też czasie w pobliskiej Dąbrówce urządzano w n ę t r z e w przeniesionym na miejsce kaplicy starym drewnia­ nym kościele z Kadzidła. Prace stolarskie prowadził tam Sosnowski wraz z dwoma synami. Jan Sęk, w ó w ­ czas już kilkunastoletni chłopiec, znalazł przy maj­ strach zatrudnienie i zarazem możliwość zdobycia praktyki stolarsko-rzeźbiarskiej. S a m m ó w i o tej praktyce: „Znałem deski i odrabiałem figury z pierwsego wióra. Wszystek mu towar p r z y g o t o w y w a ł e m . Tylko do tocenia wożono kolumny do tokarni w Ostrołęce, gdzie był kierat." Obok tych rzeźbiarzy, traktujących swą pracę za­ wodowo, działali niezawodowi rzeźbiarze — miejscowi Mając 17 lat rozpoczął Jan Sęk starania o zdobycie utraconej ojcowizny. Dopiero jednak wczesny ożenek 21 22 139 �w 19 roku życia w p ł y n ą ł ostatecznie na odzyskanie ziemi. Od tego momentu, tj. od 1895 r. aż do śmierci żony w czasie I I wojny ś w i a t o w e j , a w i ę c w ciągu 50 lat Jan S ę k zajmował s i ę pracą na roli i przy gos­ podarstwie, nie podejmując żadnych robót rzeźbiar­ skich. Uciążliwa praca oraz liczne obowiązki rodzinne wpoiły niechęć do lenistwa, umiłowanie czynnego ż y ­ cia. Mawiał: „Ja bez roboty nie m o g ę żyć i mnie tak prędzej dzień schodzi." Podczas I wojny ś w i a t o w e j służył jako artylerzysta w wojsku carskim. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m miał okazję b y ć bodaj dwukrotnie w Warszawie. Z podróży pozostały mu wspomnienia oglądanych kościołów oraz kina. Pobyt w wojsku, a b y ć może także podróże do Warszawy, gdzie musiał radzić so­ bie w nieznanych sytuacjach, utwierdziły go w po­ czuciu własnej zaradności czy nawet wartości: „ja kiedyś byłem cwany, ale dzisiaj nie ma i p o ł o w y tego", albo inna w y p o w i e d ź : „ja wszystko odrobię, jak tylko zechce." Przed samą w o j n ą zetknął się Jan Sęk z książką. Nie umiejąc ani pisać, ani czytać, przychodził na głośne czytanie książek do miejscowej biblioteki. Na spotkaniach czytano o tunelu kolei średnicowej w Warszawie, a także o „królu Kościuszce, Batorym Ste­ fanie, prorokach i człowieku co kontrował z Panem Bogiem." Wrażenia z tych spotkań nie pozostały bez w p ł y w u na jego późniejszą twórczość. Wydarzenia z czasu I I wojny ś w i a t o w e j i okresu, 7 który bezpośrednio po niej nastąpił, zadecydowały o powrocie Jana Sęka do porzuconego w młodości rzeźbienia, mimo podeszłego już bardzo wieku. Jan Sęk w y c h o w a ł 4 s y n ó w i jedną córkę. Dzieci jego, już w czasie wojny, były dorosłe. Wszyscy oni oczekiwali założenia w ł a s n y c h rodzin. Dramat walki o prawo do ziemi powtórzył się w rodzinie. Nie miejsce tu, aby wnikać w wydarzenia jakie rozegrały się między dziećmi i ojcem. Wystarczy powiedzieć, że Jan Sęk przestał wtedy zajmować się gospodarstwem i stracił słuch. Wraz z niewidomym synem Marianem opusz­ czają dom. Zajmując się sprzedażą słoniny, mięsa, a także w s t ą ż e k i guzików przemierzają wsie K u r ­ piowszczyzny. Do domu sprowadza Sęka śmierć żony. Wkrótce potem Marian Sęk zostaje zabity w czasie jednej z wędrówek. Nie wraca również z wojny drugi syn. Jan Sęk dzieli po wojnie pracę na gospodarstwie z jednym spośród dwóch pozostałych synów. (Drugi — osiedlił s i ę na ziemiach odzyskanych). Opuszczony przez wszystkich, w zaniedbanym domu zaczął znowu Sęk rzeźbić. Gospodarstwo przejął na siebie syn T a ­ deusz. Ożenił się i p o b u d o w a ł nowy dom. Jan Sęk tłumacząc się przystąpieniem do skrytego zakonu ojców misjonarzy zajął izdebkę w chlewie i tu miesz­ kał z dala od bliskich. Rezygnując z pomocy finanso­ wej rodziny, starał się znaleźć źródło zarobku w pra­ cy rzeźbiarskiej i malarskiej. Po zniszczeniach z cza­ sów wojny otwierały się w tym zakresie duże możli­ wości. W czasie zimy, nie wychodząc prawie na świat, zamknięty w swej izdebce, nie dojadając, Jan Sęk rzeźbił. Z nastaniem wiosny wyrzeźbione „śtucki", �Rzeźby Andrzeja Kaczyńskiego. (fragm.). ŁyseTjfów. Kolno. II. T. liczki przydrożnej. Wykrot, pow. . Święta Trójca, lipa, ok. 1870 r., II. 6. Sw. Florian Sw. Florian z kap­ Ostrołęka. 11. 8, 9. wys. 75 cm. Łyse. narzędzia i farby zabierał ze sobą i wyruszał w w ę ­ drówkę po okolicznych wsiach, czasem na parę mie­ sięcy. Chodząc od domu do domu oferował gotowe fi­ gury lub usługi konserwatorskie. „Oj co j a s i ę po świecie nachodził, miałem tyle roboty, ze nieraz ty­ dzień spałem w jednym miejscu. W Wyku siedziałem z tydzień, to do jednego domu znosili mi stare obrazy l zierzby. Reperowałem, temu rękę, temu n o g ę . W Szafami i Obierwi to najwięcej figurów nazostawiałem. Byłem i w Świdwiborku. Poszedłem szukać Chrystusa Frasobliwego, bo tu był taki pan z War­ szawy, to mi powiedział, ze tam znajdę takiego j a ­ kiego w całej Polsce nie ma, ale nie z n a l a z ł e m . " W swych w ę d r ó w k a c h szukał jednak Sęk nie tylko figur wskazanych mu przez miejskich miłośników sztuki. Świadczy o tym jego dobra znajomość zacho­ wanych w okolicy dawnych obiektów rzeźbiarskich. Z tych wszystkich w ę d r ó w e k wracał zawsze bogatszy we wrażenia i nowe pomysły. B y ł y to w pewnej mierze podróże artystyczne. Mówi np. „jak posedłem to sobie zobacyłem i odrysowałem." Nie stronił r ó w ­ nież od k o n t a k t ó w z innymi rzeźbiarzami. „U Golana pare dni byłem." W czasie tego pobytu prowadził z Golanem dyskusję, jak i co należy rzeźbić. Oto re­ lacja Franciszka Golana: „Sęk kiedyś tu ze mnie żartował, oj ty tu paskudzis, dłubies, zamiast raz, raz i zrobić. Bo ja w o l ę posiedzieć dzień, dwa i odro­ bić dokładnie." 8 5 tradycji dawnych umiejętności ludowych. Dzięki opie­ ce ze strony Wydziału Sztuki Ludowej Minister­ stwa Kultury i Sztuki mógł brać udział w różnych konkursach, kilkakrotnie zdobywając nagrody. Obec­ nie jest Sęk członkiem Spółdzielni C P L i A „Kurpianka" w Kadzidle. W ostatnich latach zapadając ciężko na zdrowiu rzadko z a j m o w a ł się rzeźbieniem. Coraz mniej, jak m ó w i , jest u niego siły. Nieprzyzwyczajony do bezczynności, jeśli nie rzeźbi, w ó w c z a s plecie ko­ sze. Ale może nie tylko dlatego, że mu brak siły do rzeźby, lecz i dlatego, że figury jego nie u wszystkich cieszą się równą p o p u l a r n o ś c i ą . w 26 Dzięki swej robocie Jan Sęk zyskał wkrótce roz­ głos nie tylko wśród ludności miejscowej, lecz r ó w ­ nież u czynników zainteresowanych w reaktywowaniu Posiadamy dostatecznie dużo danych o rzeźbach, aby było m o ż n a scharakteryzować ogólnie ich tema­ tykę i cechy formalne. Początkowo, tj. bezpośrednio po wojnie, rzeźbił Sęk prawie w y ł ą c z n i e „Pasyje". N a ­ stępnie wzbogacił s w ą robotę o dwa dodatkowe te­ maty: św. Jana, którego nazywa niekiedy Niepomucenem lub Niepomukiem , oraz Matki Boskiej Niepo­ kalanego Poczęcia (por. il. 25). Te trzy tradycyjne te­ maty od kilkunastu lat bez w i ę k s z y c h zmian domi­ nują w twórczości Jana S ę k a . Natomiast twórczość ta w formie ulegała w y r a ź n y m przeobrażeniom. Ostat­ nie prace różnią się od pierwszych rzeźb zarówno sposobem budowania bryły, jak odmiennością pro­ porcji, a nawet ornamentyką. Tylko drobne szczegóły, takie np. jak sposób przedstawiania źrenic w oczach lub mięśni na rękach u Chrystusa ukrzyżowanego po­ zostały bez zmian (il. 24). Dla odbiorców miejscowych Jan Sęk rzeźby swoje maluje, dla C P L i A pozostawia je, jak m ó w i : „czyste" albo „gołe". 28 2 9 141 �10 Franciszek Golan urodził się w 1898 r. w Golance w pow. Ostrołęka, gdzie mieszka do dzi­ siaj. Pochodzi z rodziny małorolnych. Brał udział w wojnach w 1920 i 1939 roku, przebywał też w tym czasie w różnych krajach: „dzie ja nie obsed, to ze mnie wrona kości nie zniesie." Pobyt w odległych krajach rozwinął w nim zainteresowania światem, chłonność wiadomości o wszelkich wydarzeniach, szczególnie politycznych. Z wielką np. uwagą słucha zawsze wiadomości radiowych. Radio jest dla niego symbolem dnia dzisiejszego, który ocenia jako lepszy niż czas miniony: „starodawny naród nic dobrego nie uzył" (w ten sposób kwituje korzyści jakie mu daje wysłuchanie informacji radiowych). Ciężkie warunki życia nie pozwoliły mu nauczyć się czytania. Powo­ duje to u niego gorycz, a jednocześnie pobudza am­ bicję wykazania swych umiejętności, czy nawet w a r ­ tości w innych dziedzinach, m. in. w rzeźbieniu. Rzeźbiarstwem 142 zajął się właściwie dopiero po I I wojnie ś w i a t o w e j . Przedtem zdarzało się, że w młodości pasąc krowy strugał ptaki. Na krótko przed w o j n ą wyrabiał na zarobek krzesła. Bywało, że zgod­ nie z z a m ó w i e n i e m w y r z y n a ł dekoracyjne oparcia i nogi u mebli. Po wojnie wizyta Adama Chętnika w p ł y n ę ł a decydująco na kierunek jego późniejszej pracy. P o s t a n o w i ł „rzeźbić krzesła". Początkowo po­ k r y w a ł zapiecki i siedzenia zdobinami o motywach roślinnych, z czasem wprowadził przedstawienia ludzi i zwierząt. Obecnie rzeźbi na krzesłach sceny z życia wsi kurpiowskiej i historii narodu. Wszystkie wyobra­ żenia stara s i ę przy tym jak najbarwniej p o m a l o w a ć . Do rzeźbienia osobnych figur (il. 26, 27) skłoniła go przede wszystkim chęć znalezienia odbiorcy dla swo­ ich prac. Dzięki opiece, głównie ze strony Wydziału Sztuki Ludowej M K i S , mógł stać się rzeźbiarzem, a obecnie — jednym z najpoważniejszych d o s t a w c ó w rzeźb do Spółdzielni C P L i A „Kurpianka" w K a ­ dzidle. 3 0 �II. 10. „Pasyja",wys.90 cm. Wyk. ok. 1880 r. Andrzej Kaczyński. Wł. Józefa Racz­ kowskiego, Kadzidło. Il.~H7 Sw. Jan, wys. ok. 1 m. Wach, pow. Ostrołęka (obiekt skradziony). II. 12, 12a. Sw. Jan, wierzba, kloc niełupany, wys. 150 cm. Jazgarka, pow. Ostrołęka. Wyk. pocz. XX w. Łukasz Raczkowski. 12a Mówiąc o pobudkach, które skłoniły go do rzeź­ biarstwa, podkreśla konieczność szukania zarobku i nieoszczędzania się: „somsiad dziesięć lat ode mnie młodsy i wiecnie odpocywa, żeby nie synowie to by umarł." Jednocześnie duże znaczenie w tym wyborze drogi życiowej miała dla niego ambicja: „u mnie to 0 charakter cłowieka chodzi, cy ja cłowiek bez skół potrafię to zrobić" (np. wyrzeźbić frapującą go scenę z życia otoczenia). B o l e s ł a w P o l a k urodził się w 1904 r. w Podgórnem koło Turośli w pow. kolneńskim. Ojciec jego był gajowym. W Lipnikach, gdzie ma obecnie dom 1 gospodarstwo, mieszka od ósmego roku życia. Miał dziewięcioro rodzeństwa. Po śmierci matki i powtór­ nym małżeństwie ojca oddany został na służbę do krewnych w Nasiadkach. Miał w ó w c z a s 21 lat. Pasł tam krow^_ i w ó w c z a s to zaczął rzeźbić. Ukończył tylko 1 odział szkoły podstawowej. W późniejszych latach praktykował u wspomnianego już stolarza- 12 rzeżbiarza Wincentego Ejmy. Razem z nim wykony­ w a ł w różnych miejscach Kurpiowszczyzny prace cie­ sielskie i stolarskie. Z czasem usamodzielnił się i za­ łożył w ł a s n y warsztat stolarski. Wykonując już przed wojną oprawy feretronów dla kościołów, rozwijał umiejętności rzeźbiarskie. W wolnych chwilach rzeź­ bił cygarniczki, popielniczki, próbował również rzeź­ bić figury świętych. Pod koniec okresu m i ę d z y w o ­ jennego ożenił się. Dziś ma troje dorosłych dzieci (2 córki: pielęgniarkę i nauczycielkę oraz syna — inżyniera). Rzeźbieniem, podobnie jak Franciszek Golan, zajął się na stałe dopiero po I I wojnie ś w i a t o w e j , w wyniku zamówień. Dziś należy do Spółdzielni C P L i A „Kur­ pianka" w Kadzidle i w tych ramach trudni się rzeź­ biarstwem. Syn jego maluje (uczęszczał w czasie stu­ diów do ogniska plastycznego). Od syna nauczył się szkicowania i umiejętność tę wykorzystuje w swej obecnej pracy (il. 30, 31a, b). Chociaż nie ukończył 143 �II. 13. Chrystus Frasobliwy, lipa, klocek niełupany, szkoły, interesował się bardzo książkami. Nauczył się sam dobrze czytać, zna też wiele programowych po­ zycji rodzimej beletrystyki. Interesują go ż y w o prob­ lemy społeczno-kulturalne. W jego postawie ś w i a t o ­ poglądowej można dostrzec podobieństwo do innowierstwa dawnego rzeźbiarza tych stron, Łukasza Raczkowskiego. Wszystko to miało poważny w p ł y w na pracę rzeź­ biarską Bolesława Polaka. Wprawdzie pozostaje on w kręgu tradycyjnej tematyki „Pasyj" i Św. Janów, niemniej jego robota zawiera znacznie więcej zna­ mion sztuki profesjonalnej — uczonej aniżeli twór­ czości ludowej. Konstanty Chrostek jest najmłodszym spośród omawianych rzeźbiarzy. Urodził się w Jazgarce w 1910 roku. Pochodzi z rodziny rzemieślniczej. Dziadek jego był cieślą i stolarzem, ojciec — kowa­ lem. Ukończył 4 odziały szkoły podstawowej. Spośród licznego rodzeństwa wyróżniał się skupieniem, powol­ nością i rozwagą w działaniu, stronieniem od swawoli i zabaw. Jak nam o sobie m ó w i : wolał iść na ze­ branie Związku Młodzieży Ludowej lub czytać, ani­ żeli jak inni, iść na zabawę. W ten sposób poznał książki Prusa i Sienkiewicza, a w rezultacie doszedł do sporej wiedzy o świecie i wykształcił w sobie dużą 31 144 wys. 45 cm. Durlasy, pow. Ostrołęka. wrażliwość na jego uroki. Jego sposób myślenia znacznie odbiega od tradycyjnych pojęć środowiska. Jak wielu o m ó w i o n y c h już rzeźbiarzy, s w ą t w ó r ­ czość rzeźbiarską rozpoczynał przy pasieniu krów. Początkowo rzeźbił tylko cygarniczki i oprawki do krzesiwek. Pierwszą rzeźbę Chrystusa Frasobliwego w y k o n a ł pod w p ł y w e m bezpośredniej namowy ba­ wiącego na praktyce geodezyjnej w jego wsi studenta Politechniki Warszawskiej Romualda Kozła. Od tego czasu zaczął wiele rzeźbić. Na organizowanym przed ostatnią w o j n ą w Myszyńcu kiermaszu sztuki ludo­ wej był jedynym autorem, który w y s t a w i ł prace rzeź­ biarskie. Zdobyte uznanie pobudziło go do dalszej pracy. Odbiorcami jego figur były przeważnie muzea, księża, a na ostatnim miejscu różni przypadkowi l u ­ dzie miejscowi. Obok umiejętności rzeźbiarskich zdobył Konstanty Chrostek umiejętności ślusarskie i mechaniczne. Dzi­ siaj uchodzi za znanego w okolicy naprawiacza wszel­ kich mechanizmów, a także instrumentów muzycz­ nych, jakie można spotkać na wsi. Posiada on rzadką umiejętność sporządzania s m y k ó w do skrzypiec. Bezpośrednio po wojnie ożenił się i przeniósł do Lipnik. Żona jego zajmuje się tkactwem i, tak jak on, jest członkiem Spółdzielni „Kurpianka". W pierw­ szych latach po wojnie Chrostek rzeźbił stosunkowo �15 IZ. 15. Sposoby modelowania Andrzeja Kaczyńskiego i Łjiz kasza Raczkowskiego: a — św. Jan z" W uchu, prawdopodobnie A Katyńskiego, b — Bóg Ojciec — w rzeźbach Trójcy Świętej — A. Kaczyńskiego, c — Chr^stut frasobliwy z Durlas — prawdopodobnie _Ł. RaczkcamkJ£3P, d — Chrystus Biczowany z Kadzidła — Ł, Raczkowskiego. II. 16. Sw. "Roch (fragm.), lipa, wys. 1 m. Wyk. ok. 1920 r. Ł. Raczkowski. Łyse, pow. Kolno. ~~ II. 14. Matka Boska Bolesna z Jezusem, lipa, wys. 80 cm. Dobry Las, pow. Kolno. dużo. Obecnie obowiązki wychowania pięciorga dzieci oraz trudne warunki mieszkaniowe nie pozwalają mu znaleźć, jak m ó w i , spokoju do roboty, którą najbar­ dziej miłuje, a która wymaga dużo czasu i namysłu. Figury Chrystusa Frasobliwego, zaczętej przed paru laty (il. 32), nie kończy. Utrzymuje się obecnie prawie wyłącznie z prac naprawczych, stolansko-ślusarskich. Dla wszystkich z o m ó w i o n y c h współczesnych rzeź­ biarzy kurpiowskich, podobnie jak dla ich poprzed­ ników: Kaczyńskiego, Raczkowskiego, Czerwińskiego czy Ejmy, twórczość rzeźbiarska m i a ł a w mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu znaczenie zajęcia uprawianego zawodowo, tzn. będącego podstawowym źódłem utrzy­ mania. Oczywiście nie z tym nastawieniem rozpoczy­ nali swą twórczość. Rzeźbienie stawało się zajęciem zarobkowym stopniowo, w miarę zdobywania do­ świadczeń i znajomości rzemiosła. Można też powie­ dzieć, iż o odchodzeniu stopniowym czy przerywaniu uprawianej twórczości także decydowały w z g l ę d y za­ robkowe. 3 2 Przystępując obecnie do o m ó w i e n i a narzędzi i spo­ sobów pracy stosowanych przez miejscowych rzeźbia­ rzy dawniej i dzisiaj należy stale mieć na uwadze zachodzące w tej dziedzinie zmiany, zależne od okresu twórczości, a także od różnic indywidualnych a zmie­ rzające do zapewnienia m o ż l i w i e największej ekono145 �II. 17. Chrystus Zafrasowany, lipa, wys. 70 cm, 2. pol. XIX w. Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka. Cichej. II. 18. „Pasyja". Wys. 110 cm. Koniec XIX w. Charciabałda, pow. Ostrołęka. mii pracy. Proces ten u rzeźbiarzy traktujących s w ą twórczość jako źródło zarobku zachodził w sposób szczególnie widoczny. Na Kurpiowszczyźnie przy jej zadrzewieniu w i ę k ­ szym niż w innych rejonach, a przy tym dostatecz­ nie zróżnicowanym, nie istniał problem trudności s u ­ rowcowych. Dlatego też nie znajdujemy tutaj figur rzeźbionych w drewnie o rzadkich słojach czy w su­ rowcu trudnym do obróbki (sosna, świerk, jesion). Spotykamy natomiast rzeźby z najrozmaitszych drzew 0 ścisłych słojach (głównie lipa, rzadziej brzoza 1 wierzba oraz olszyna). We wczesnych latach oma­ wianego okresu u ż y t k o w a n o także dąb, rzeźbiąc w nim dużych rozmiarów figury stawiane na otwartym po­ wietrzu (il. 21, 22). Stosowanie tego surowca, jak wia­ domo bardzo odpornego na działanie czasu, miało zapewnić długowieczność figurze. Dla tych samych powodów stosowano lipę, która jest łatwiejsza do obróbki niż inne twarde drewna, ale, jak m ó w i ą rzeź­ biarze, przez długie lata „nie ciepie się jej robak". 33 Siedząc rodzaje stosowanego drewna przez daw­ nych rzeźbiarzy, np. Kaczyńskiego i Raczkowskiego, dostrzegamy, jak na przestrzeni długich lat swej twórczości zmieniali oni rodzaje surowca. Pierwsze prace wykonywali w drewnie twardym lub bardzo twardym (nie wyłączając dębu), natomiast w później­ szych latach przechodzili na materiał łatwiejszy do obróbki. Oczywiście wchodziły tu w grę czynniki o których w s p o m n i a ł e m na wstępie. Ale miała chyba także znaczenie zdolność rzeźbiarza do obróbki twar­ 146 Wł. Antoniny dego surowca. Raczkowski np. pod koniec życia kie­ dy był już bardzo słabego zdrowia, rzeźbił często w miękkiej wierzbie i to nawet duże figury, które miały stać na powietrzu nie chronione dachem kap­ liczki (il. 12). W pracy współczesnych rzeźbiarzy trud­ no jest m ó w i ć o podobnych zmianach, ponieważ t w ó r ­ czość ich rozkłada się na mniejsze wycinki czasu, poza tym nie mają oni już okazji a nawet potrzeby korzystania z najtwardszego drewna — dębu. Proceder suszenia drewna stosowany przez żyją­ cych dzisiaj mistrzów jest tak rozbudowany, że z pew­ nością musiały go kształtować doświadczenia długiej tradycji. Nasuwa się jednak pytanie czy owe złożone zabie­ gi przygotowania tworzywa były dokonywane każdo­ razowo przez wszystkich dawnych rzeźbiarzy. Można bowiem przypuszczać, że niektórzy z nich, ci przynaj­ mniej którzy wędrowali, musieli w wielu wypadkach posługiwać się materiałem w tym stanie, w jakim b y w a ł im dostarczany na miejscu przez zleceniodaw­ cę, a w i ę c wykonywali czasem swe rzeźby w drewnie niedostatecznie wysuszonym. B y ć może, że w y j ą t k o w y stopień zniszczenia niektórych z dawnych rzeźb t ł u ­ maczy się właśnie nieodpowiednim przygotowaniem surowca, niedostatecznym uodpornieniem go na dzia­ łanie deszczu i słońca. Nasuwa to uwagę, że na pod­ stawie stanu zachowania trudno jest oceniać wiek rzeźby. 31 Zabezpieczenie rzeźby przed pękaniem brane jest pod u w a g ę również i w przygotowaniach samego �klocka do rzeźbienia. Licząc się z właściwością rozsychania się drewna promieniście od rdzenia do warstw zewnętrznych, niektórzy ze współczesnych rzeźbiarzy chętniej rzeźbią nie w pełnym klocku z rdzeniem w środku, lecz w takim, który uzyskano z rozłupania pnia względnie konaru czy gałęzi na po­ ł o w ę lub ćwiartkę. Oczywiście owo łupanie m o ż l i w e jest w ó w c z a s kiedy rzeźbiarz dysponuje drewnem odpowiedniej grubości. Z przeglądu rzeźb dawnych rzeźbiarzy wynika, iż podobnie jak dzisiejsi rzeźbili oni zarówno w kloc­ kach pełnych, jak i stanowiących cząstkę rozłupane­ go pnia. Należy t a k ż e stwierdzić, że Kaczyński często korzystał z grubej deski. Natomiast z rzeźbiarzy dziś żyjących tylko Golan z w y k ł rzeźbić chętnie z deski i na desce. Nie ulega wątpliwości, że charakter klocka narzu­ ca rzeźbiarzowi określony sposób obróbki drewna. Często w czasie rzeźbienia kształt klocka, struktura słoi wyznacza kierunek cięć i prowadzi do formy zgodnej z jego b u d o w ą (il. 25, 33, 34). Jednocześnie, w miarę doskonalenia się w swym rzemiośle, rzeź­ biarz w coraz mniejszym stopniu poddaje się owemu działaniu właściwości tworzywa. Z czasem przy opa­ nowaniu materiału łamie jego pierwotną strukturę uzyskując dzieło zasadniczo nieraz odbiegające od kształtu użytego klocka (il. 31b). K u temu może zmie­ rzać także stosowanie miększego surowca oraz nie pełnych, lecz rozłupanych klocków. Fakt, iż większość spośród omawianych rzeźbia­ rzy w y w o d z i ł a się spośród cieśli i stolarzy nie po­ II. 19. Matka Boska Bolesna, wys. zostawał bez w p ł y w u na rodzaj stosowanych przez nich narzędzi. I tak wydaje się, że już dawniejsi rzeźbiarze używali obok narzędzi powszechnie stoso­ wanych na wsi do obróbki drewna (siekiery, Cieślicy, skoblicy i noża) również ośnika, struga, a także sze­ rokich dłut oraz świdra. Przypuszczenie to potwier­ dza przegląd samych rzeźb. Odnajdujemy w nich śla­ dy użycia nie tylko dłuta ciesielskiego czy świdra, lecz zupełnie specjalnych narzędzi, takich np. jak struga do fazowania czy cyrkla . \ . Wszystko to Wskazuje, iż niektórzy rzeźbiarze już w najwcześniejszych latach omawianego okresu po­ sługiwali się bogatym i rozmaitym zestawem narzędzi. Korzystali także zapewne ze specjalnych dłut rzeź­ biarskich o odpowiednio profilowanych i ściętych ostrzach, na co wskazują zarówno ślady cięć na rzeź­ bach, jak też narzędzia u ż y w a n e przez współczesnych już rzeźbiarzy. I tak np. Chrostek, dopóki nie zdobył dłut fabrycznych, posługiwał się wykonanym przez kowala oryginalnym kompletem narzędzi do rzeźbie­ nia (il. 29). Ich forma wskazuje, że były powtórzeniem wcześniej już znanych wzorów. 35 Dzisiejsi rzeźbiarze kurpiowscy mają do dyspo­ zycji komplety fabrycznych dłutek do rzeźbienia. Ale należy stwierdzić, że nie wszyscy chętnie nimi się posługują. Golan jeszcze do niedawna całą podstawo­ w ą robotę w y k o n y w a ł scyzorykiem. Podobnie w pra­ cy Sęka nóż odgrywa podstawową rolę. Natomiast Chrostek tylko przy ostatecznym w y k a ń c z a n i u twarzy figury korzysta z noża, który służy m u w tych celach już przeszło 20 lat. Zupełnie w y j ą t k o w y zestaw na- 85 cm. 2. pol. XIX w. Dłużewo, pow. Kolno (por. s. 119). �4$ K \ 20 rzędzi posiada Sęk. Ważne wśród nich miejsce zaj­ muje specjalny, zakrzywiony nóż, przypominający narzędzie u ż y w a n e przy wyrobie łyżek czy przy czysz­ czeniu kopyt koniom przez kowali. Posługuje się r ó w ­ nież wespół z ręczną piłką nożem, będącym k a w a ł ­ kiem taśmy z resora, skośnie na końcu zaostrzonej . 38 Określając sam proces rzeźbienia wypada powie­ dzieć, iż jest to proces stanowiący w y p a d k o w ą nie tylko rodzaju użytego klocka (jego kształtu i gatun­ ku drewna) oraz zestawu narzędzi, lecz również o k r e ś ­ lonych umiejętności twórcy, w ł a ś c i w e g o jemu sposo­ bu planowania i realizowania kolejnych zabiegów technicznych. Przebiegu tego procesu u dawnych rzeźbiarzy kurpiowskich nie m o ż e m y niestety odtwo­ rzyć. Nie znajdziemy także dla niego analogii w twórczości współczesnych rzeźbiarzy. Żaden bowiem z dawnych rzeźbiarzy kurpiowskich nie pozostawił ucznia ani nie miał innych okazji przekazania swych doświadczeń i wiedzy. Współcześni zaś rzeźbiarze, po­ za jedynym Polakiem, dochodzili do swej sztuki pra­ wie wyłącznie drogą własnych dociekań. Stąd też musimy ograniczyć się do rozpatrzenia przebiegu pracy rzeźbiarskiej wyłącznie u t w ó r c ó w współczesnych. Ale i w tym wypadku zależnie od rzeźbiarza, a także okresu jego twórczości, inny b ę ­ dzie zarówno przebieg w s t ę p n e j obróbki klocka, jak i w ł a ś c i w e g o modelowania figury. Stosunkowo naj­ mniej złożony w tym zakresie jest warsztat Sęka. Rzeźbi on najczęściej w pełnym niełupanym klocku z gałęzi lipowej. Średnica podstawy wyrzeźbionej przezeń figury zachowuje zazwyczaj wymiary klocka. Masa całej zaś rzeźby nieznacznie tylko mniejsza jest od bryły tworzywa. Znaczy to, że z całości klocka przy obróbce usunięta zostaje tylko niewielka część zbędnego materiału. Po odcięciu klocka od odpowiednio wysuszonej gałęzi Sęk przystępuje od razu do w ł a ś c i w e g o mode­ lowania. Nie stara się nigdy ani ociosać z grubsza, ani ostrugać powierzchni drewna. Jego naturalną gładkość, jaką ono ma pod korą długo zachowuje na tych częściach klocka, których nie dotknął ostrzem 148 za pierwszym razem. Pracę rozpoczyna zawsze od g ł o w y figury. Jest przy tym tak zaabsorbowany, że zaczynając rzeźbić g ł o w ę nie liczy się czy mu wy­ starczy materiału na całą postać. Zdarzyło mu się w y b r a ć miejsce na g ł o w ę tak daleko od krańca kloc­ ka, że gdy z tej strony odciął k a w a ł drewna piłą, z drugiej strony nie starczyło miejsca na nogi, które z konieczności musiał w y k o n a ć w zbyt m a ł y c h pro­ porcjach. Kształt głowy, podobnie -jak innych trud­ nych f r a g m e n t ó w (np. dłoni) najpierw szkicuje o ł ó w ­ kiem (il. 33). Następnie w o k ó ł narysowanego owalu twarzy wybiera drewno cienkimi warstwami przy pomocy owego noża przypominającego narzędzie do dłubania łyżek. Gdy g ł o w a jest już wyodrębniona od całości, kształtuje ją różnymi narzędziami (piłką i no­ żem z resora oraz dwoma z w y k ł y m i nożami, szerszym i węższym). Na pierwszym etapie swej pracy nie rzeź­ bi jeszcze szczegółów takich jak oczy, usta, uszy. Po uformowaniu bryły g ł o w y przechodzi do rzeźbienia korpusu, nadając przy tym od razu w ł a ś c i w y gest (np. u ś w . Jana Nepomucena układ rąk przystosowa­ ny do dzierżenia krzyża i lilii), na końcu rzeźbi sto­ py, ale także nie uwzględniając jeszcze detalu. Do­ piero gdy bryła całej postaci jest ukształtowana, przy­ stępuje Sęk do rzeźbienia szczegółów, zachowując przy tym tę samą co uprzednio kolejność: od g ł o w y do stóp. Posługuje się wtedy silnie zaostrzonym no­ żem, który ostrzy na osełce marmurkowej, a na ko­ niec gładzi na równych płaszczyznach rzeźbionej fi­ gury (np. na plecach, które zachowują naturalną po­ wierzchnię klocka). Po w y k o ń c z e n i u detali stara się zgodnie z panującą obecnie modą zatrzeć ślady cięć, by upodobnić powierzchnię swego dzieła do cieszących się najwyższym uznaniem figur gipsowych. P o s ł u g u ­ je się przy tym kawałkami szlkła i papierem ścier­ nym. Na tym też etapie pracy następuje zdobienie figury. Sęk jest jedynym spośród żyjących obecnie rzeźbiarzy, który chętnie korzysta z tradycyjnego ł ą ­ czenia w sztuce ludowej tendencji realistycznej z ten­ dencją dekoracyjną. Niektóre partie ubioru rzeźbio­ nych figur, a nawet podstawkę, pokrywa często pro- �stym ornamentem geometrycznym, przeważnie linią łamaną, krzyżykami oraz jodełką. Czasem w jego pracy dochodzi jeszcze jeden etap przeznaczony na osobne wykonanie pewnych części, jak np. atrybutów przynależnych świętej postaci, które po ukończeniu zostają zmontowane z figurą . Sęk rzeźbi swoje osóbki w stosunkowo krótkim czasie. T a k np. praca nad figurą ś w . Jana Nepomu­ cena, w y s o k o ś c i około 30 cm, zajęła mu 6—7 dni. Szybkość jego pracy wynika jednak nie tyle z m i ­ strzostwa, ile z pasji z jaką swe dzieło tworzy, a tak­ że z organizacji całej roboty w oparciu o niezmiennie powtarzane zabiegi w e d ł u g przyjętego w jakimś mo­ mencie schematu. Sęk przystępując do rzeźbienia fi­ gury przerywa przy niej pracę w ł a ś c i w i e tylko na czas spania i jedzenia. Po tych przerwach nie rozwa­ ża długo co i jak ma robić. Natomiast każde jego cię­ cie jest niezwykle powolne, czasami nawet robi w r a ­ żenie działania niezdarnego, przy którym rzeźbiarz zdaje się odczuwać duży opór tworzywa. A l e za tą pozorną niezdarnością kryje się poszukiwanie w ł a ś c i ­ wych kierunków cięć, zgodnie z biegiem słoi, kształ­ tem klocka. Dlatego też w czasie pracy S ę k zmienia stale jego położenie, przytrzymując klocek między kolanami, obraca nim i dobiera odpowiednie na­ rzędzie. 37 W podobny sposób jak Sęk pracował Golan, dopóki nie zaczął korzystać z miary i dłuta. Aby ustrzec się II. 20, 21. Sw. Jan (jragm.), dąb, wys. 145 cm. 2. pol XIX w. Golanka, pow. Ostrołęka. 11. 22. Sw. Jan, brzoza, wys. 110 cm. 2. poi. XIX w. Szafranki, pow. Ostrołęka. przed pomyleniem proporcji, przemierzył sobie kie­ dyś z jakiegoś obrazu czy fotografii wymiary postaci ludzkiej i obecnie odpowiednio do wielkości w y b r a ­ nego klocka sporządza na nim każdorazowo „miarę", tj. zaznacza przy pomocy miarki centymetrowej i ołówka odpowiednio przeliczone długości głowy, korpusu, r ą k i nóg. Posługiwanie s i ę dłutami pozwoliło m u uzyskać nawet w figurach stojących prześwity w bryle oraz osiągnąć drobniejszy modelunek nie tylko detali, lecz całych partii rzeźby. Twórczość jego zaczęła s i ę od zdobienia krzeseł: najpierw płaskim ornamentem a następnie — w y p u k ł y m i rzeźbami figuralnymi. Dla­ tego w porównaniu z S ę k i e m ma Golan za sobą znacznie większą s k a l ę doświadczeń w cięciu drewna, łatwiej też znacznie przychodzi m u przezwyciężenie struktury klocka. Oto jak rzeźbiarz opisuje przebieg swojej roboty: „Wyściepie sobie z pnia ćwiartkę, bo od muchy lubi się ściepać [od rdzenia — J . O.]. W ćwiartce to juz jest śtybne, ale i z okrągłego nieraz robię. Z okrągłe­ go robię jak nie mam ćwiartki. Potem rozmiar się bierze. Na centymetry obmierzam wysokość, g ł o w ę robię podług ramion — to juz z wejrzenia — zeby nie za duza i nie za mała, ale ręce to musowo rozmierzyć. J a tylko spojrzę na obrazek i podług ramion głowę mam, potem podług korpusa nogi. Nad tym więcej się głową pracuje niż rękami, rozmiary trzeba w g ł o w i e mieć. I trzeba m i e ć o ł ó w e k i cyntymetr. A potem juz tylko nożykiem — jak juz się robi to bez n a m y s ł u się znie i znie — wszystko nożykiem. D ł u t e c ko biorę, dzie noza nie m o g ę włożyć." Chrostek, od początku swej kariery rzeźbiarskiej posługuje się dłutami i w związku z tym duże zna­ czenie dla jego pracy ma przygotowanie klocka, do­ stosowanie go do pracy tymi narzędziami. Nigdy nie rzeźbi w klocku obłym, lecz zestruguje go, doprowa­ dzając do formy graniastosłupa, najczęściej czterobocznego. U ż y w a do tego celu struga stolarskiego. Płaskie powierzchnie, jak twierdzi, ułatwiają mu pro­ wadzenie w drewnie dłuta i noża. W przeciwieństwie do Sęka rzeźbi nie kolejno poszczególne partie, ale równocześnie całość figury. Dzięki temu pracując nie traci poczucia proporcji, co z kolei pozwala mu w ł a ­ ściwie gospodarować masą tworzywa i panować przez cały czas nad całością opracowywanej figury. Pierw­ sze warstwy drewna zbiera grubym dłutem oraz no­ żem. Większe k a w a ł k i podcina piłą. Bryłę klocka sta­ ra się Chrostek rozłożyć na drobniejsze formy kubiczne i geometryzując w ten sposób Wizerunek postaci stwarza sobie dogodne pozycje do prowadzenia w drewnie noża lub dłuta. Zabieg ten, podobnie jak wstępna obróbka klocka obłego w formę graniasto­ słupa, oszczędza konieczności częstego manewrowania klockiem przy pracy, a jednocześnie wyrównane płaszczyzny pozwalają na swobodne powtarzanie ko­ lejnych cięć. W dalszej kolejności Chrostek w y d ł u b u j e przy po­ mocy wąskiego dłuta wszelkie konieczne prześwity. Na koniec zaś bardzo ostrym nożem (o którym już była mowa) modeluje twarz oraz takie detale, jak np. palce rąk i stóp. Panuje nad rzemiosłem dostatecz­ nie, by kształtować określony wyraz twarzy czy po- �staci, by zróżnicować jej w y g l ą d w zależności od płci i wielku. Kończąc s w ą prace. Chrostek nigdy nie za­ ciera śladów pozostawionych w drewnie przez na­ rzędzie . Zasadniczą odrębność pracy rzeźbiarskiej można zauważyć u Polaka. Omówieni dotąd rzeźbiarze różnili się między so­ bą sposobem modelowania, jednak w komponowaniu postaci wszyscy przestrzegali zasady układu piono­ wego. Taki bowiem układ był wyznaczony przez kształt klocka i artysta, nawet rzeźbiąc pochyloną postać Chrystusa Frasobliwego, usiłował m o ż l i w i e „prostować" jego plecy, by nie odbiegać zanadto od pionowej ściany klocka. U Polaka tylko w n a j w c z e ś ­ niejszych pracach można zauważyć tę zasadę. Obec­ nie wykonanie każdej rzeźby poprzedza on studium rysunkowym własnej postaci oglądanej w lustrze. Przybierając pozycje figur, które zamierza rzeźbić, stara się podpatrzyć i narysować odpowiednie układy ciała. Gotowe szkice, sporządzone przeważnie na twardym kartonie, wycina tuż przy konturze, uzys­ kując w ten sposób rodzaj szablonów. W trakcie rzeź­ bienia spogląda od czasu do czasu na odpowiedni szablon. Przy tej metodzie jego rzeźbienie niewiele zachowało cech dawnej roboty. Posługując się zawsze dłutkami, rzeźbiąc od razu całość figury a nie ko­ lejne fragmenty, pozwala sobie na swobodne jej układy, nie przyporządkowane pionowi bryły klocka (il. 31). 3a W zestawie tematów występujących w rzeźbie Kurpiowszczyzny należy wyodrębnić 2 podstawowe typy: tzn. sakralny i świecki. Obydwa występują od najwcześniejszych lat omawianego okresu. T y m nie­ mniej od połowy X I X do początków X X w. tematyka świecka była tu reprezentowana słabo i w wytwo­ rach niezupełnie odpowiadających temu, co rozumie­ my przez rzeźbę, bo tylko w niektórych zabawkach (konie na biegunach, ptaki i in.) oraz w przystrojach sprzętów, głównie w specjalnie modelowanych zakoń­ czeniach lasek pasterskich. Występują tu w y o b r a ż e ­ nia zwierząt, jak koń, jeleń. Występuje także figura ludzka, np. w zabawce zwanej „troc" (tracz). Wszyst­ kie te prace były dziełem raczej niezawodowych twórców, zajmujących się podobną robotą tylko do­ rywczo i ubocznie. Tak np. wszystkie „konie" (na biegunach) i „troce", jakie miałem możność oglądać w czasie badań, b y ł y dziełem o j c ó w lub krewnych dzieci, dla których zostały zabawki te przeznaczone. Po I wojnie ś w i a t o w e j tematy świeckie przenika­ ją do twórczości rzeźbiarzy zawodowych i to nie pod postacią tradycyjnych zabawek czy przedmiotów użytkowych (jak laski), lecz w obiektach o charakte­ rze p a m i ą t k a r s k i m . Większe jednak znaczenie zdo­ bywa sobie tematyka świecka dopiero w ostatnich czasach. Przed kilkunastu laty w twórczości nie­ których rzeźbiarzy, pod w p ł y w e m w y r a ź n y c h za­ m ó w i e ń z zewnątrz, pojawiły się prace przedstawia­ jące życie wsi oraz sceny nawiązujące do przeszłości narodowej. Największe w tym zakresie osiągnięcia ma Golan. Początkowo rzeźbił on na krzesłach ż y w o trwające w jego pamięci sceny wojskowe (np. ułanów na paradzie), następnie popularne wesela kurpiow­ skie, a wreszcie w ostatnich latach podejmuje tematy zaczerpnięte z życia codziennego wsi, o co dopomina­ no się u niego w kierownictwie Spółdzielni. P o j a w i ł y się w jego rzeźbach motywy gęsi na pastwisku, ko­ biety z gęsiorem, postaci młócących zboże itp. 3S Sęk wracając wspomnieniami do wydarzeń histo­ rycznych, zasłyszanych na owych głośnych czytaniach książek, wyrzeźbił „króla Kościuszkę i Batorego". Właściwą tematyką rzeźby tradycyjnej były oczy­ w i ś c i e postaci osób ś w i ę t y c h i boskich, one też do dziś stanowią źródło najsilniejszych natchnień rzeź­ biarzy. Jednak stosunek do tej tematyki na przestrze­ ni rozpatrywanego okresu 'podlegał w y r a ź n y m prze­ mianom. Można dostrzec stopniowe zmniejszanie się popularności jednych tematów, przy jednoczesnym wzroście znaczenia innych. Tak nip. słabło zaintereso­ wanie t w ó r c ó w dla postaci Matki Boskiej z Dzieciąt­ kiem, Piety, św. Rocha oraz św. Floriana. Z przeka­ zów badaczy Kurpiowszczyzny 2. poł. X I X w. wyni­ ka, że np. figury ś w . Floriana należały w ó w c z a s do w y j ą t k o w o popularnych °. Ze stanu ilościowego za­ chowanych zabytków figury św. Rocha można wnosić, 4 23 II. 23. Jan Sęk z Pło­ szyć, pow. Ostrołęka. Ił. 24. „Pasyje" z 1945, 1948, 1961 r. Wyk. Jan Sęk. Ił. 25. Sw. TarT Nepomucen, lipa, klo­ cek nielupany, wys. 40 cm. Wyk. 1962 r. �24 że święty ten cieszył się niegdyś u rzeźbiarzy r ó w ­ nież dużą popularnością. Z czasem obydwie te po­ staci ustąpiły całkowicie z panteonu osób ś w i ę t y c h i boskich zaprzątających u w a g ę twórców. O spadku popularności w i z e r u n k ó w Matki Boskiej z Dzieciąt­ kiem i Piety świadczyłby fakt, że nie udało się zna­ leźć tych przedstawień w rzeźbach późniejszych niż z końca X I X w. U żadnego spośród dzisiejszych rzeź­ biarzy nie dostrzegamy zainteresowań dla tych dwu tematów, które kiedyś były niewątpliwie natchnie­ niem do najwyższych osiągnięć twórczych (il. 14, 19). Nawet w twórczości Raczkowskiego, którą cechuje w y j ą t k o w a wprost rozmaitość tematyki, brak jest w późniejszym okresie przedstawień Matki Boskiej z Chrystusem. Te same uwagi dotyczą, chociaż w mniejszym stopniu, również tematu Chrystusa Frasob­ liwego. Nie zmniejszała się natomiast w ciągu całego analizowanego okresu popularność w i z e r u n k ó w C h r y ­ stusa Ukrzyżowanego oraz św. Jana Nepomucena. Do dziś należą one do t e m a t ó w najczęściej podejmowa­ nych tak przez starszych, jak i młodszych rzeźbiarzy. 41 Sęk, Golan i Polak rzeźbią chętnie tylko Matkę Boską Niepokalanego Poczęcia. Pod tą postacią Mat­ ka Boska w dawnej rzeźbie kurpiowskiej nie w y s t ę ­ powała. Pojawiła się tu ona dopiero na początku X I X w., niewątpliwie pod w p ł y w e m działania w z o r ó w fabrycznych figur gipsowych. Najstarszym przykła­ dem tego wizerunku, jaki udało się odnaleźć, jest rzeźba Raczkowskiego z początku X X w. Ustępowanie pewnych t e m a t ó w i pojawianie się nowych było zjawiskiem o b e j m u j ą c y m twórczość ogółu rzeźbiarzy. Znamy jednak w y j ą t k o w e przypad­ ki pojawiania się i zanikania tematu w twórczości jednego tylko rzeźbiarza. Przykładem może być tu przedstawienie Wniebowstąpienia Matki Boskiej, wy­ stępujące pod mianem Trójcy Ś w i ę t e j . W czasie ba­ dań terenowych zinwentaryzowano kilkanaście takich figur, niewiele różniących się między sobą. Są to wy151 �26 pukle rzeźby na grubej lipowej desce przedstawiają­ ce trzy postacie w obłokach (Bóg Ojciec, Chrystus, w środku Matka Boska), z unoszącą się nad nimi gołę­ bicą. Wszystkie wykonane są tą samą techniką, przy użyciu dłut, o czyim świadczą nie zatarte ślady ostrza tych narzędzi. Wszystkie te obiekty reprezentują identyczny model ikonograficzny (il. 8, 9) i co naj­ ważniejsze — zbieżne walory formalne, wskazujące na pochodzenie z jednego warsztatu. Szczegółowe do­ ciekania pozwoliły ustalić, iż autorem tych prac był Andrzej Kaczyński. W Krobi, gdzie jak wiadomo rzeźbiarz mieszkał, znajduje się jedna z tych figur a na słupie podtrzymującym kapliczkę widnieje na­ pis: „Święta Tróica Jediny Boże zmiłuj się nad Nami 1870". Nasuwa się tu oczywiście pytanie, dlaczego scenę Wniebowstąpienia Matki Boskiej autor nazwał Trójcą Świętą. Pewne światło rzucają na to wypo­ wiedzi informatorów, z których żaden nie nazwał tych figur Wniebowstąpieniem, tylko każdy Trójcą Świętą. Przy dalszych indagacjach okazało się, że wielu spośród starszych informatorów rozumie przez Trójcę Świętą zespół osób Świętej Rodziny. Nie trze­ ba podkreślać, jaką ten fakt posiada w y m o w ę . P y ­ tanie tylko czy Kaczyński, wykonując swe rzeźby pod tym nazwaniem, nie miał niezbożnego zamysłu pod­ trzymania błędnych wyobrażeń, aby zyskać odbiorców dla swego dzieła. Jego wielka indywidualność, a przy tym wiedza w innych dziedzinach może skłaniać do przypuszczenia, iż rzeźbiarz czynił to z pełną świa­ domością. Oprócz Kaczyńskiego żaden z późniejszych rzeźbia­ rzy nie starał się przedstawiać sceny Wniebowstą­ pienia ani też w ł a ś c i w e j Trójcy Ś w i ę t e j . Nie ulega kwestii, że nie każdy potrafi się podjąć tak złożonej kompozycji wielofiguralnej. N i e w ą t p l i w i e jednak tak­ że i czas odegrał tu rolę. Wśród przyczyn ustępo­ wania pewnych tematów z rzeźby ludowej nie bez znaczenia były zmiany zachodzące w światopoglądzie 152 27 zarówno twórców, jak i odbiorców ich dzieł. Posta­ cie św. Floriana, św. Rocha m o g ł y poruszać twórczą wyobraźnię tylko wówczas, kiedy przywiązywano większe znaczenie do patronatu tych świętych, chro­ niących z boskiej poręki od zarazy, pomoru bydła i pożogi. Jeśli nie stracił swej popularności ś w . Jan Nepomucen, to m o ż e dlatego, że klęski w y m i ę k a n i a p l o n ó w są nadal częste na Kurpiach i sama ich aktualność podtrzymuje przywiązanie do postaci ś w . Jana, chociaż dziś już bardzo rzadko szuka się u nie­ go konkretnej pomocy. B ł ę d e m byłoby, oczywiście, poprzestać tylko- na tych tłumaczeniach. Wystarczy przypomnieć, że de­ waluacja znaczenia ludowej twórczości artystycznej we w ł a s n y m środowisku ma swe źródło nie tylko w zamieraniu ideowego sensu, ale także w rosnącym zobojętnieniu, a nawet uprzedzeniu, wobec wszyst­ kiego co nosi znamiona minionego czasu i jego stylu. Rozpatrując wartości formalne rzeźby w drew­ nie z Kurpiowszczyzny należy przypomnieć o wspomi­ nanym na początku niniejszej pracy: a) w y s t ę p o w a ­ niu na tym terenie dzieł wykonanych głównie przez zawodowych rzeźbiarzy ludowych, b) o dużym zróżni­ cowaniu ich indywidualności, c) a także o różnicach zachodzących w stosowanych technikach i sposobach rzeźbiarskich zależnie od czasu oraz od warsztatu określonego twórcy. Przyjmując, że wszystko io są czynniki oddziału­ jące na właściwości formalne rzeźby, nie można jej tu traktować jako zjawiska jednolitego. N i e w ą t p l i w i e muszą istnieć różnice między warsztatem rzeźbiarza zawodowego, który uprawia swe rzemiosło stale, dochodząc dzięki temu do sprawności kształtowania, ale także i do pewnego .manieryzmu — a warsztatem rzeźbiarza niezawodowego, podejmującego swą t w ó r ­ czość dorywczo, a w i ę c bez tych konsekwencji do j a ­ kich prowadzi ciągłość pracy i rutyna. Te różnice warsztatowe pociągają za sobą różnice formalne. W �II. 26. Franciszek Golan z Golanki. II. 27. Kapliczka ze św. Antonim, lipa, wys. 34 cm. Wyk. 1958 r. Franciszek Golan. II. 28. Konstanty Chrostek z Lipnik. II. 29. Narzędzia kowalskie używane przez K. Chrostka do rzeźbienia. twórczości rzeźbiarza zawodowego forma bardziej rozbudowana bliższa jest poprawnemu czy też wier­ nemu odtworzeniu rzeczywistości, w ó w c z a s gdy prace niezawodowego rzeźbiarza odznaczają się formą bar­ dziej uproszczoną, a w i ę c przejrzystą, bardziej su­ g e s t y w n ą (czy jak kto woli ekspresyjną), bardziej też przyporządkowaną materii i kształtowi klocka. Oczy­ wiście twórcom tej kategorii nie zawsze udawało się osiągnąć w swej pracy poprawną kopię rzeczywistoś­ ci, złożonej i mającej ustalone prawidłowości u k ł a ­ dów wizualnych, jednak te w ł a ś n i e dzieła najsilniej poruszają naszą wyobraźnię. Przykładów takiej rzeźby znajdujemy na terenie Kurpiowszczyzny stosunkowo niewiele. Należy do nich chyba figura św. Jana Nepomucena (il. 2), rzeźba która pod w z g l ę d e m formalnym nie znajduje analogii wśród innych obiektów i której „niepoprawności" po­ zwalają przypuszczać, że nie w y s z ł a z warsztatu rzeź­ biarza zawodowego. Podobne cechy formalne w y s t ę ­ pują w początkowych pracach rzeźbiarzy zawodo­ wych. Wprawdzie znamy pierwsze prace niektórych tylko spośród tych rzeźbiarzy, są to jednak przykłady wystarczające do stwierdzenia, ż e każdy rzeźbiarz ludowy inaczej kształtował swe figury w okresie pierwszych prób, niż po uzyskaniu pełnej sprawności w swym rzemiośle. Rzeźby Jana Sęka z lat 1945—1962 są widomym tego dowodem. Gdyby nie informacja samego twórcy, nigdy nie skojarzyłyby się badaczowi z tym samym warsztatem owe wczesne Chrystusy ukrzyżowane, ze sztywno trzymanymi dużymi g ł o w a ­ mi i późniejsze — bliższe powszechnej konwencji z głowami w ł a ś c i w e j wielkości wciśniętymi między ramiona (il. 24). Osobne zagadnienie przedstawia twórczość dojrza­ łych już rzeźbiarzy zawodowych. Jeśli nie odnajdu­ jemy w niej tych najjasikrawszych cech „surowego prymitywu", „naiwnego widzenia świata", to m o ż e ­ my natrafić na inne właściwości niekształconej sztu­ ki. Fascynują tutaj najbardziej cechy indywidual­ ności samego twórcy, przejawiającej się w silniej­ szym o wiele stopniu, niż w dziełach rzeźbiarzy nie­ zawodowych. Swoisty temperament twórcy, jego po­ m y s ł o w o ś ć znajdują wyraz nie tylko w zakresie te­ matyki prac (czego przykładem była wspomniana historia ze Ś w . Trójcą Kaczyńskiego), ale przede wszystkim w samym sposobie kształtowania, budowa­ nia bryły itp. Przykładem tej pomysłowości (zresztą nie bez udziału praktycznych m o t y w ó w ) u t w ó r c ó w utrzymujących się ze swych dzieł są sposoby rozwią­ zywania pracochłonnych detali, jak np. guziki w su­ tannie św. Jana, znaczone jakiegoś rodzaju sztancą lub wbitymi obok siebie kołeczkami (il. 22), czy też sposób wykonania k o s m y k ó w futrzanej pelerynki, no­ szonej przez tego ś w i ę t e g o — za pomocą rzędów r ó w ­ nomiernie pozostawionych na powierzchni drewna na­ cięć dłutem (il. 20). Wydaje się, że prace tych zawodowych rzeźbiarzy przejmują inne jeszcze cechy formalne — mniej uchwytne, poprzez które w jakiś sposób udziela się indywidualność autorów. Takie np. odnosi się w r a ­ żenie kontemplując surowość i pryncypialność spoj­ rzeń postaci w rzeźbach Kaczyńskiego czy swego ro­ dzaju łagodność i dostojeństwo figur Raczkowskiego. Podobne uwagi nasuwają się w wypadku prac w s p ó ł ­ czesnych rzeźbiarzy. C i , którzy są gospodarzami, ojca­ mi rodzin i nie mogą stale uprawiać swego rzemiosła, uciekają do niego myślami, m ó w i ą c słowami Chrostka jako do najmilszego. Jeśli zaś rzeźbią, na pewno w swej robocie pozostawiają wiele z siebie. Sęk, które­ mu świadomość późnego już wieku nakazuje s i ę spie­ szyć, wszystkim swym „osóbkom" zaciska usta, odma­ wiając choćby cienia uśmiechu. Pozostaje jeszcze zastanowić się nad czynnikami, które w p ł y n ę ł y na wielkie zaangażowanie rzeźbiarzy w prowadzoną pracę. Zacznijmy od bliskiego nam za­ gadnienia jakim jest wrażliwość estetyczna. Wywiady 153 �43 przeprowadzone z rzeźbiarzami zgodnie z kwestio­ nariuszem dostarczyły materiału potwierdzającego te­ zą, iż wrażliwość estetyczna ludowych t w ó r c ó w często nie pozostaje w związku bezpośrednio proporcjonal­ nym do osiągnięć twórczych, jest to związek raczej odwrotnie proporcjonalny. Wystarczy, jeśli powiemy, że poglądy estetyczne najpłodniejszych rzeźbiarzy, Golana i Sęka, są niezwykle prymitywne, że tylko bardzo w ą s k i e m u kręgowi wartości przypisują pięk­ no. Z kolei zaś prawie nie rzeźbiący dziś Chrostek widzi świat w wielkiej jego złożoności i w urokach zupełnie niedostępnych dwum poprzednim twórcom Dlatego też należy chyba akcentować inne siły, które w y d ź w i g n ę ł y owe jednostki z ich środowiska, awan­ sując je dziś do miana twórców ludowych. Jestem gotów uznać jako pierwszoplanowe działanie sił społeczno-ekonomicznych, o w ą większą na tych terenach niż gdziekolwiek indziej powszechną potrzebę poszu­ kiwania środków do życia poza podstawowymi zaję­ ciami wiejskimi jakimi są rolnictwo, hodowla lub pa­ sterstwo. W życiorysie każdego prawie z przedstawia­ nych rzeźbiarzy odnajdujemy momenty wskazujące, iż doświadczyli oni trudnych losów ludzi, którzy albo odsunięci zostali od użytkowania ziemi, albo nigdy nie mieli jej w dostatecznej mierze. I stąd u nich ko­ nieczność znalezienia środków do życia w zajęciach pozarolniczych. rza" czy „dobrego gospodarza" . Jeszcze w nie tak odległej przeszłości częste były na wsi kurpiowskiej wypadki pogardliwego traktowania ludzi utrzymują­ cych się z rozmaitych zajęć ubocznych. Na tym tle konflikty jednostki z otoczeniem pobudzały niewątpli­ wie natury ambitniejsze do wysiłków, chociażby w kierunku doskonalenia swych umiejętności, a w w a ­ runkach szczególnego zapotrzebowania na strojną ro­ botę na wsi kurpiowskiej — do wzbogacenia jej o w a ­ lory artystyczne. W tych okolicznościach prace sto­ larskie bliższe często były popisom dekoratorskim, aniżeli solidnemu rzemiosłu. W warunkach daleko sięgającej samowystarczalności miejscowych gospo­ darstw, niejednokrotnie rzemieślnicy musieli wiele w k ł a d a ć w y s i ł k u , aby znaleźć n a b y w c ę swojej ro­ boty. Sądzę, że podejmowanie się rzeźbiarstwa przez stolarzy stanowiło wynik oddziaływania tych wszyst­ kich czynników, natomiast nikłe miała znaczenie owa, często podkreślana przez badaczy twórczości ludowej, wrażliwość twórców na piękno. Wszyscy prawie rzeźbiarze kurpiowscy zarówno dawniejsi, jak współcześni, mają w historii zdoby­ wania umiejętności artystycznych moment zetknięcia się lub uprawiania zawodu stolarza. Nie muszę pod­ kreślać, że zawód ten wymaga od adepta zdolności, jeśli tak można powiedzieć manualnych czy też tech­ nicznych. Sądzę, że w rekrutacji do zawodu stolarza zdolności te obok wspomnianych czynników społeczno-ekonomicznych odgrywały g ł ó w n ą rolę. Osobne za­ gadnienie stanowi przechodzenie owych stolarzy do zawodowego rzeźbienia względnie — łączenia tych zajęć. PRZYPISY Wiadomo, że większość'*zawodów pozarolniczych, w tym również takich jak stolarstwo, nie zyskuje w opinii społeczności wiejskiej podobnego znaczenia jakie przynosi tytuł gospodarza, „walnego gospoda­ Oczywiście zdarzało się, że w grę wchodziły do­ datkowe jeszcze czynniki, choćby takie jak osobiste przeżycia jednostki, wszelkie dramaty familijne. Rzeźbienie pochłaniające myśli koiło nieraz najcięż­ sze p r z e ż y c i a . Potwierdzałyby to historie ż y w o t a Sęka i niektórych dawnych rzeźbiarzy kurpiowskich. 44 1 Adam Chętnik, Z Puszczy Zielonej, „Ziemia", t. 5, 1914, s. 153. N a j w i ę c e j rzeźb z terenu Kurpiowszczyzny po­ siada Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warsza­ wie, a następnie Muzeum w Łomży i Nowogrodzie oraz Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Por. A. Chętnik, op. cit., s. 152—153; tenże, Kurpie, Polska, ziemia i człowiek, Biblioteka Geogra­ ficzna „Orbis", seria I I I , t. 4, Kraków 1924, s. 69—71; W. Grochowski, Kurpie, „Tygodnik Ilustrowany", t. 6, 1870, S. I I , s. 42; K . B. S K . , Szopka w Myszyńcu, „Wisła", t. 9, 1895, s. 112—113. Por. K . Iwanicki, Figura Chrystusa Frasobli­ wego, Warszawa 1933; J . Grabowski, Wystawa kra­ kowska rzeźby, malarstwa i grafiki ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", 1948, Nr 6—8; R. Reinfuss, J . S w i ­ derski, Sztuka ludowa w Polsce, Kraków 1960, s. 126— 146 i in. 1 3 4 30 31 �5 „[...] Tenże obwiniany y Insze Exessa popełnił iako to kradziestwa zastempy drog pustoszenie puszcz Starostwa Łomzienskiego a n a y w i ę c e y ydąc z karczmy mimo Bozą Mękę. Mówił kiedyś ty Bog cego tu siedzis gadayze. Cosz Mówisz. O czym Wszystkich Ukrzywdzonych ustne poprosicie Uczynione opiewa­ ją [...], Księgi Bartne Nowogrodzkie z 1703, s. 154, Woj. Arch. Państw, w Poznaniu, sygn. m śkr. A - I I I , R 2 (A. B . I I I ) . ' Por. uwagi na temat krzyży żelaznych w pracy mojej Artystyczna twórczość kowalska od końca XIX w. do I wojny światowej na terenie Kurpiow­ skiej Puszczy Zielonej, „Polska Sztuka Ludowa", 1961, Nr 4. Na podstawie wiadomości uzyskanych od infor­ m a t o r ó w : Rozalii Chrostek, ur. 1883 r., zam. Wyszel, pow. Ostrołęka, S t a n i s ł a w a Gwiazdy, ur. 1871 r., zam. Wolkowe, pow. Ostrołęka, Piotra Jermacza, ur. 1874 r., zam. Kozioł, pow. Kolno, Józefa Mroza, ur. 1867 r., zam. Golanka, pow. Ostrołęka, Józefa Sendrowskiego, ur. 1910 r., Dobry Las, pow. Kolno, Aleksandra Trzcińskiego, ur. 1888 r., zam. Kadzidło, pow. Ostro­ łęka. Przypuszczenie to sugeruje podawany przez wszystkich informatorów fakt zmiany nazwiska i imie­ nia przez rzeźbiarza po osiedleniu się w Krobi. Według informatorów Andrzej Kaczyński nazywał się wcześniej Dawid Niedźwieoki. Według opowieści osób pamiętających K a c z y ń ­ skiego miał on w domu zamontowane w 3 rogach izby ule na pszczoły z wlotami od strony dworu. Ule te były oszklone, aby goście podziwiali pracę pszczół. Miał on też w domu zrobiony przez siebie specjalny krzyż — „taki krzyż co jak przyszła godzina to w y ­ dzwaniał." (Wypowiedź Aleksandra Jąkiewickiego z Kadzidła). „On rozumiał wsio, on wiedział tyle co ksiądz, on bez m a ł a taką śkołę m i a ł jak ksiądz. On się ni­ kogo nie bojał — gadał nieraz do nas, jak zechce to przyprowadzę satana do izby i jek zechce to go wygnam... On na każdej rzecy m ó g ł zagrać, i na skrzypcach i na harmonii, i na klornecie. Oj, to był majster. W Zalesie [sąsiednia w i e ś kościelna — J . O.] nie chcieli mu dać kolendy [za reperację organów — J . O.], to popsuł, to potem do niego przychodzili, prosili zeby odreperował, to tylko się dotknął i zaceły grać... Zawdy jak posedł za swoją robotą, to przyniósł pełne kiesionki pieniędzy." Wypowiedź Piotra Orła z Krobi. „Oj to był p r z e m y s ł o w y cłowiek, oj to był wierzbiarz zawołany, wsystko potrafił od­ robić jak zechciał." Wypowiedź Franciszka Giersa z Golanki. „Chodziłem na katechizm do kościła w K a ­ dzidle, a on reperował organy [było to w 1900 r.]. 7 8 8 1 0 11 Jak w y k o ń c y ł organy to wlozł na dach i wzioł dwa parasole, otworzył, popatrzta dzieci jak j a będę frugał i skiknął, i nic mu nie było." Wypowiedź Alek­ sandra Trzcińskiego z Kadzidła. Wiadomości o A. Kaczyńskim uzyskałem od następujących informatorów: Stanisława Berga, ur. 1890 r., zam. Jeglijowiec, pow. Ostrołęka, Adama P a bicha, ur. 1908 r., zam. Krobia, pow. Ostrołęka, Piotra Orła, ur. 1890 r., zam. Krobia, Franciszka Giersa, ur. 1897 r., zam. Golanka, pow. Ostrołęka, Aleksandra Jąkiewickiego, ur. 1875 r., zam. Kadzidło, pow. Ostro­ łęka, Piotra Trzcińskiego, ur. 1881 r. i Aleksandra Trzcińskiego, ur. 1888 r., zam. Kadzidło. Por. rzeźby: św. Jana w Siarezej Łące, pow. Ostrołęka, Dudach Puszczańskich, pow. Kolno, św. Floriana w Łysych, pow. Kolno i Wykrocie, pow. Ostrołęka, Chrystusa Ukrzyżowanego u Józefa Racz­ kowskiego w Kadzidle, pow. Ostrołęka, Sw. Trójcy w Krobi, Golance, Tartaku, Zalesiu, Dawi (obecnie w Muzeum w Łomży), Tyczku, Wolkowych (na dro­ dze do Dąbrów) w pow. Ostrołęka i Lipnikach, Ł y ­ sych w pow. Kolno, oraz anioły na oprawie feretro­ nu Matki Boskiej w kościele w Myszyńcu. Przed paru laty rzeźbę t ę skradziono. Wywie­ ziono ją z Wachu samochodem. Wiadomości o życiu Łukasza Raczkowskiego uzyskałem od następujących informatorów: Alek­ sandra Trzcińskiego {patrz przypis 9), Bolesława Po­ laka, ur. 1904 r., zam. Lipniki, pow. Kolno, Stefana Lendy, ur. 1905 r., zam. Jazgarka, pow. Ostrołęka, Stanisława Górskiego, ur. 1902 r., Kadzidło, Marianny Raczkowskiej, ur. 1908 r., Kadzidło, Eleonory Dusak, ur. ok. 1905 r., Kadzidło, S t a n i s ł a w a Poręby, ur. 1897 r., Kadzidło oraz Ireny Dziesińskiej, ur. 1907 r., Myszy­ niec, pow. Ostrołęka. „Był on słabowitego zdrowia — m ó w i o rzeź­ biarzu daleki jego krewny Józef Raczkowski — chuderlawy bardzo, niezbyt duży, ściągły na twarzy. Roz­ w i n i ę t y mocno nie był. Cłowiek rozwinięty ma swój ruch i głos mocny, a on tego nie miał. Tylko mlecne rzecy jadł." Por. rzeźby: Chrystusa biczowanego — „stoją­ cego" w Jazgarce, pow. Ostrołęka (u Stanisława Gąs­ ki), w Płoszycach, pow. Ostrołęka, w Kadzidle (na plebanii) oraz w Lipnikach, pow. Kolno (u sołtysa), Chrystusa Frasobliwego w Kadzidle (u Eleonory D u ­ sak), w Lipnikach (na plebanii), por. też figura z Swidwitaorka w pracy K . Iwanickiego, op. cit, fig. 48, Chrystusa ukrzyżowanego w Kadzidle, Golan­ ce i Todzi w pow. Ostrołęka, Chrystusa upadającego w Klimku, pow. Ostrołęka, św. Jana w Kadzidle, Go­ lance, Jazgarce i Brzozowym Kącie w pow. Ostrołęka, św. Józefa (feretron w kościele w Kadzidle), św. Ro­ cha w Łysych i Wolkowych w pow. Ostrołęka, Matki Boskiej w Kadzidle (u J . Raczkowskiego) i w Czarni, pow. Ostrołęka. Wsie Dobry Las i Durlasy leżą na drodze z No­ wogrodu do Kadzidła, a w i ę c w miejscu, które powin­ no być znane Raczkowskiemu. Należy tu też powie­ dzieć, że twarze rzeźb Chrystusa Frasobliwego z Durlas i Chrystusa w Piecie z Dobrego L a s u zbudowane zostały na tej samej zasadzie co twarze innych rzeźb Raczkowskiego, przedstawiających Chrystusa. Zasadą tą jest w y r a ź n y podział owalu twarzy na 5 pól, wy­ znaczonych liniami: nosa, załamań na kościach policz­ kowych i w ą s ó w — co w całości rysuje się wyraźnie jako pięcioramienna gwiazda (il. 13—15). Wiadomości o Czerwińskim uzyskałem od in­ formatorów: Katarzyny Poliwacki, ur. 1883 r., zam. Golanka, Stanisława Puławskiego, ur. 1898 r., zam. 1 2 13 14 15 1 6 1 7 18 19 II. 30. Boleslaw_Bnlak z Lipnik. U. 31. Zmiany w -for­ mie rzeźb B. Polaka: a — Chrystus Frasobliwy z 1920 r., lipa, klocek niełupany. Rzeźba nie poprzedzo­ na szkicem, b — szkic postaci Chrystusa Frasobliwego do rzeźb obecnie wykonywanych. 155 �32 33 Szafarnia, pow. Ostrołęka i cytowanego już Piotra Trzcińskiego. Ozdobne zwieńczenia okien. Rzeźbiarza tego wspominają do dziś w okolicz­ nych wsiach: Swidwiborku, Biełusnym Lasku i Brzo­ zowym Kącie, lecz niestety nazwisko jego nie jest znane. Rzeźba M. Boskiej Skępskiej z Baranowa i Błędowa (obydwie w zbiorach Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie) oraz w kapliczkach w Czarnotrzewiu i Krukowie w pow. Przasnysz. Por. H . Olędzka, Geneza i rozwój zdobnictwa w drewnie na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielo­ nej, rkps pracy magisterskiej, s. 23. Rzeźbić to znaczy zajmować się zdobnictwem w drewnie. Wypowiedź Stanisława Gwiazdy z Wolkowych. W zbiorach Muz. Kult. i Szt. L u d . w Warsza­ wie znajdują się 3 rzeźby Chrystusa ukrzyżowanego (nr inw. 24669—22671), dane mi przez J . Sęka. Otrzy­ mał je kiedyś do „naprawy", ale uznał rzeźby te za „nic już nie warte" i nie starał się ich naprawić (il. 34). Wiadomości do życiorysu J . Sęka otrzymałem od samego rzeźbiarza oraz od jego rodziny: Stanisła­ wa Sęka, ur. 1906 r., Władysławy S ę k o w e j , ur. 1900 r., Henryki Niezgody, ur. 1938 r. i sąsiadów: Feliksa Puławskiego, ur. 1919 r., Józefa Kołodziejczyka, ur. 1920 r., Marii Olbryś-Sucheckiej, ur. ok. 1900 r. „Swęci z duzimi mordami", „smutne Pany J e zusy" albo „chłopki", takich oto określeń używali s ą ­ siedzi J . Sęka w rozmowach o jego rzeźbach. Warto również podać opinie o robocie J . Sęka jego kolegów rzeźbiarzy: „On nie umiał podciągnąć twarzy, żeby ona była żywsza, to ona smutno wygląda. Co z n ó w na ukazanie umęczenia, to pogląd udany podany, bo to cłowiek umęczony śmiertelnie. Ręce za grube, to i atleci takich nie mają. Nie znam tego nazwy [cho­ dzi o perisonium — J . O.], taka przewiązka jak mógł 2 0 2 1 2 2 2 3 2 1 2 5 2 8 2 7 256 tak ją przewiązał, nie widać gdzie zakład, a gdzie przekład, tu widoczności tego nie ma. Troszkę po­ dobizny jest w bziuchu, tu dał trochę podobizny c ł o wieczej". ( K . Chrostek o rzeźbie Chrystusa ukrzyżo­ wanego, i l . 24, figura pierwsza z prawej strony). „Za tęgo zerżnięta głowa, powinna b y ć okrągła. C y z to mozebno, zeby klinem schodziła. Ocy za duze jakby z nieboscyka twarz zdjęta. Syja załachmatna [zbyt szeroka — J . O.], to u męzcyzny, a nie u niewiasty taka jest. Nosek jakzes taki może b y ć prosty, powin­ no być wcięcie jak u grzecnego cłowieka. To so w ł o ­ sy? Włos to musi być włos, a tu jeden włos pięć m i ­ limetrów. A ten k o ń — co to koń ma ocy z przodu? Niech pan pójdzie do stajni, jak nie wierzy i zobacy, ze koń ma z boku ocy, a on jak rybie scupakowi po­ sądzał, z przodu, jak latarnie." (il. 35). Wypowiedź Franciszka Golana. W urabianiu opinii o robocie J . Sęka dużą rolę odegrali księża. Podobno jeden z miejscowych księży chodząc po kolendzie, kiedy przynoszono mu do poświęcenia figury Sęka, tak oto z w y k ł m a w i a ć : „Odnieście to m u albo w kuchnię włóżta." 2 8 „Ten jest innym Janem, on jest księzem bo ma komezkę, albo może pisarcykiem bo psiórko trzyma [chodzi o lilię, którą S ę k zamienił w swych rzeźbach na ptasie pióro do pisania — psiórko — J . O.]. Niepomucen go się nazywa, to nie ten co Pana Jezusa chrzcił, co ma w śródleciu śwęto, jego śwęto po Bo­ żym Narodzeniu. Wypytam — kończy w y p o w i e d ź J . Sęk — księża się jesce, to mi powie wsystko od cego on jest." 2 9 Zupełnie sporadycznie podejmował się J . S ę k rzeźbienia innych figur i tak np. ok. 1948 r. wyrzeźbił konia do laski wartownika nocnego (il. 35), ok. 1956 r. symbole Męki Pańskiej dla biskupa z Poznania, który bawił z wizytą w kościele w Dąbrówce, ok. 1960 r. „Pana Jezusa w m ł o d y m wieku" do kapliczki w P ł o szycach czy, jak ostatnio, ptaszki dla Spółdzielni C P L i A „Kurpianka" w Kadzidle. �II. 32. Chrystus Frasobliwy, lipa, klocek łupany, wys. 29 cm. Wyk. K. Chrostek (rzeźba nie ukończona). 11.33. Szkic twarzy* Sw. JanaTWyk.^JjiiLJiek+Il. 34. Chrystus Ukrzyżowany, brzoza, wys. 27 cm. Płoszyce, pow. Ostrołęka. II. 35. Zakończenie laski wartownika noc­ nego, sosna, wys. 58 cm. Wyk. 1948 r. Jan Sęk. J . O.], bo jest ściślejszy, ściślejszy ma słój." Wypo­ w i e d ź K . Chrostka. „Najważniejsze jest wysuszenie. W drobniejszej robocie to dwa lata wystarczą, a w grubszej, to i pięć trzeba. Zwykle najlepiej suszyć na powietrzu na dworzu, żeby i deszcz, i słońce, bo jak w plewach czy słomie to słój bardziej się drze. Twardsze jest od ro­ baka jak tak fermentuje na dworzu. Ale trochę musi być przykryte, a korę lekko ponacinane, żeby miało wydech, żeby nie zaczerniał środek." Wypowiedź K . Chrostka. Por. sposób wmontowania krzyża oraz wyzna­ czenia ł u k ó w fałd na pelerynie w rzeźbie św. Jana z Todzi, Szafami i Kadzidła (il. 20, 22). Por. dokumentacja w zapisie filmowym: Jan Sęk z Płoszyć, w Archiwum Filmowym Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie, pozycja FL/26. " Jak w y ż e j . Warto również przytoczyć tu w y ­ powiedź samego rzeźbiarza: „Robię zawdy gębę n a j ­ pierw, w y k a ń c a m potem ręce, a dalej korneżkę i trzewiki." Oto jak K . Chrostek opisuje s w ą pracę: „ N a j samprzód patrzy się czy jest pasowna [część z rozłu­ panego pnia — J . O.], potem ociosuje się siekierą i uformuje się od podstawy od razu strugiem. Mam wtedy tył prosty i boki a z przodu tylko podstawkę. Zdzieram potem z grubsza dłutem półokrągłym, a da­ lej w y r ó w n u j ę nożem, a dzie nie m o g ę w l e ź ć z no­ żem to biorę w ę ż s z e dłutko, a na koniec to już tylko w y k a ń c a m nożykiem." Np. K . Chrostek rzeźbił w okresie m i ę d z y w o ­ jennym na jedne z uroczyście obchodzonych dożynek „postać związkowca z ręką pozdrawiającą", a na inną podobną uroczystość „Kurpiaka starego". Por. W. Grochowski, op. cit., s. 42. Por. też przedstawiony wizerunek rzeźby M. Boskiej z Dzieciątkiem w pracach: J . Grabowski, op. cit., s. 24, T. Seweryn, Sztuka ludowa w Polsce, K r a ­ ków 1948, fig. 5. Oto wybrane wypowiedzi o pięknie w przyro­ dzie F . Golana — rzeźbiarza niezwykle aktywnego w swym zawodzie i K . Chrostka, rzeźbiarza o nikłej aktywności. Gólan: „Równina najładniej mi się spo­ doba, a wzgórza to niebezpieczno, czy Pekaesem, czy furmanką to po równinie lepiej i dla rolnictwa przydatniejsa. Na ziemiach odzyskanych na górach różne rośliny, nawet psenica rośnie, ale mi się tam nie 3 4 3 5 3 6 3 8 34 3 8 3 0 Oto rzeźby F r . Golana wykonane w ciągu paru m i e s i ę c y na przełomie 1961 i 1962 r.: 3 figury M. B o ­ skiej, 3 figury św. Jana, 5 figur Chrystusa Frasobli­ wego, 5 figur Chrystusa ukrzyżowanego, 8 figur pta­ ków (bociana, sowy, jastrzębia, gołębia, skowronka, pliszki, wróbla i dzięcioła) oraz 2 figury „Strażaków rzymskich", 2 figury „Kosinderów", 1 figurę „Panny w cółku", 3 płaskorzeźby „Dyngus — wodo się leją", „Jedna gosposia pasie gęsiora", „Męka Pana Jezusa". „Miał pięciu braci wszystkie bystrzejse, a on spokojny, zawstydzony, jakby się stale wstydził. Jek juz posedł na zabawę, to posedł, popatrzył, posłuchał, ale nie zatańcył wcale. On wsystko odrobi. I zegar naprawi i każdą słabsą cęść do masyny odrobi, na co spojrzy odrobi." Wypowiedź Antoniny Kuliś, ur. 1911 r., zam. Jazgarka, pow. Ostrołęka. „On taki robak sobie. Nikomu krzywdy nie zrobi, każdemu usanowanie odda. Z tego rzeźbienia to tyle miał co dla siebie, bo temu papierośnickę zrobił, temu f u jareckę dał." W y p o w i e d ź Stefanii Popielarczyk, ur. 1910, zam. Jazgarka. 32 Prawdopodobnie przez I w o j n ą ś w i a t o w ą nazy­ wano tych rzeźbiarzy „bogorobami". Z nazwą tą nie spotkałem się wprawdzie w czasie badań terenowych, ale wspomina ją A. Chętnik, który miał jeszcze okazję poznania dawnej sytuacji rzeźbiarstwa kur­ piowskiego. Por. Kurpie, Polska, ziemia i człowiek, op. cit., s. 70. Dzisiaj u ż y w a n a jest powszechnie nazwa „wierzbiorz" lub „wierzbiarz", którą też tytułuje się wszystkich obecnie rzeźbiarzy. Tak więc istnienie zawodu rzeźbiarza w społeczności wsi kurpiowskiej miało i ma świadectwo w opiniach — w sferze f a k t ó w językowych. Por. definicja zawodu w pracy J . Szcze­ pańskiego, Zagadnienia wykształcenia ogólnego i za­ wodowego w szkolnictwie wyższym, „Studia Socjolo­ giczne", 1963, Nr 3, s. 40—41. „Lipa ona nie tylko jest mięka, ale ma tę z a ­ letę, że do trzydziestu lat nie ciepie się jej robak. Najlepszy jest lipy odziomek [część od ziemi — 3 1 3 3 4 0 4 1 4 2 �widzi. W ogóle mi się spodoba dzie pole obrodzone, to mnie tam jest ślicńie, ale i nad w o d ą nie powiem, tez ładnie, ale juz nie talk jak w polu. Dzie nie upo­ rządkowane w polu, dzie uorane niedobrze, to^ tam patrzeć nie mogę. Łąkę pokosi, ze euby tylko pościna, to na to mi się tez nie chce patrzeć. J a to juz chce kategoryenie, zeby mnie było ekstra". Chrostek: „Więcej równiejsze tereny mi się podo­ bają, bo te pofalowane, to już nie tak. Takie równe obszary to mają w mym oku wygląd najładniejszy. Bo ja się do tego zżyłem, przylgnełem do tego. N a j ­ więcej też mam zamiłowania popatrzyć na ładny ogród, gdzie wszystko pod kant. I las, tak sosnowy jak liściasty jest dla mnie zachwytny, ale w lecie kie­ dy rozwinięty, bo w zimie, to dziko wygląda. A na łany zbóż to już nie tak łubie patrzyć". Golan: „Najładniejsy kaśtan, co te jepka ma, to­ pola i jesion tez ładne. Lipa to piękna, na niej to się na ziemiach odzyskanych ukazała Matka Boska i liście jak się rozwinie to ma na wyględzie. Brzoza nie jest dobra dla rolnika, ją wsadzić we wogrodzie, to wsystek siok spod owocowych wyciągnie, wsystkie sioki wyciągnie. Jedna brzoza ze wszystkich [drzew — J . O.], to nie mogę na nią patrzeć. Nawet akacja choć ma kolce, to na nią patrzę i nic nie mówię, to drzewo na trzonek do siekiery to niespożyte." Chrostek: „Te drzewa mi się podobają z których mi się da coś zrobić: grabina, dzika grusza, lipa. Drzewo co zgodnie ze s w ą naturą rozwinięte, to piękne, to i sosna mi się podobuje jak nie uschnięta, a takie karły, załamańce to nie." Golan: „Dla mnie tylko podchodzi ś w i a t ranem. Wtedy mi s i ę wsystko podoba. A wiecorem to mi s i ę wsystko w głowie przedstawia i nie m o g ę spać, a r a ­ no bym spał i spał." Rzeźbiarz przyznaje uroki tylko porze wiosennej i latu, natomiast zimie i wszelkim jej przejawom odmawia tych wartości. Chrostek: „Wiosna to jest dla mnie pierwszym r a ­ jem i w śródlecie też jest ładnie, bo jesień, to już jesień, to już smutno, to już najgorzej, bo jak już zima, przykryte wszystko, to też ładnie. Zimową po­ rą, kiedy na drzewa opadną, to cudne takie urocze chwile. U ł a p y w a ć to się zbieram, zeby aparat sobie kupić. Szron na szybach to jest dla mnie zaehwytne. Najmilsze, najwdzięczniejsze poranki. A w śródlecie i wieczorówki. Wtedy ładne zapachy z pól i lasów ciągną." Golan: „Siaranki, chibitne [zwinne — J . O.], cerwoniutkie łubie na nie popatrzeć. Wiewiórecki tez ładne stworzenia, przychodzą mi w o d ę do studni pić. Zajuncek tez ładny. Jednego ja go za usy pod spód ręką do piersi przystaził i niósł do domu, to ocknął sie dopiero jakem drzwi otworzył. L i s to gadzina, zęby scezy. To juz pieska natura, ogon po samej zie­ mi. Tutaj są takie gadziny tchórze, a to skodne, a to margota, corny jek diabeł, cłowiek to az zadrży jek go zobacy, całą farbę z kury wyciągnie. Jez to tez margota, ale on to duzo pomoco jest, duzo robactw wynisca, ale to margota. Sedem raz boso to na niego wlozem. bo to nie ucieka, sie nie rusa ta gadzina tylko się skuli." Chrostek: „Jez, to ładny robak i ze swej budowy i pozytecny. Z w y g l ę d u , to najpiękniejse sarenki i za­ jąc możliwy. Nawet lis to z twarzy jest cudnie zbu­ dowany, taki bystry. Tchórz z w y g l ą d u główki też ładny." Golan: „Jek krowa jek poziomka wypasiona, spod ma dobry, to mleko ma, to piękna. A jek daje jek w ó ł to nie ma na co popatrzeć. Koń. Jeżeli noga do­ bra, nie koślawa, idzie jedna za drugą, nie umarany, wypasiony to lala. A jek głowę nosi nisko to szka­ radztwo. Głowa wysoko to do lotu i pociągu dobry. Maść krowy najładniejsa — holenderka, bo to jest Fot. i rys. — autor. Fot. il. 7 — Marian Pokropek. dobytek spasły. A konie, to kaśtan, wildno żółty, a biały to się wciunz nuza [brudzi — J . O.]." Chrostek: „Krowa może m i e ć dla mnie maść taką i taką. Aby tylko twarz miała ładną i rożki ułożone i może mlika nie tak dawać tobym kupił. Jedna taka spodobała mi się na rynku, to bym ją kupił, choćby mleka mało dawała, ale pieniędzy nie miałem. Piękny koń w y g l ą d a smagły, co do wierzchu, bo te o w a ł y , co do robót, to mi się nie podobają, one i smutniejsze, a tamte żywsze, weselsze. Maść to bez różnicy, ale kasztan najładniejszy, ale i biały dla mnie piękny, tylko musi b y ć utrzymany. Może i dla mnie nie byłby piękny, ale na niego teraz stale zwracam uwagę, bo z o g o n ó w ich biorę włosie na struny do skrzypiec. To już teraz stale takich, z długimi ogonami w y p a t r u j ę i one mi się bardzo podobają." 4 3 Por. K . Zawistowicz-Adamska, Zawody poza­ rolnicze w wiejskiej kulturze tradycyjnej, „Studia Socjologiczne", 1963, Nr 3, s. 99—114; Materiały z konferencji poświęconej socjologii zawodu, zorganiwanej przez Zakład Socjologii Pracy Instytutu Filo­ zofii i Socjologii PAN, Warszawa 1963 (w druku). „Zimowo poro to juz najlepiej wierzbić, w cieple siedzę i wierzbie. W lecie to juz ide na po­ wietrze i do domu mnie nie ciągnie, bo to jek we więzieniu cłowiek musi przy tej robocie siedzieć i ro­ bić... Juz mi się ta robota nie sykuje jek ja usionde w lecie na trzi ćtery godziny [bowiem zdarza się, ż e w tym czasie ma zajęcia w gospodarstwie — J . O.]. Dlatego w lecie nie chce tak robić, zawdy na zime się najwięcej sykuję. U mnie panie tego nie ma zeby przerwać, chyba ze deso i śpik mnie bierze, a co tak co nie ma descu, to ja nie m o g ę bez roboty. Casem spać się chce to zapale, wygwizdani, w y ś p i e w a m i raźniej idzie. W casie roboty przeważnie m y ś l ę , jak to najlepiej odrobić, zeby nie popsuć. To jek usionde to tylko o tym myślę, cyntymetry rozkładam, zeby pokraki jakiej nie wystroić, dzie ręka, dzie korpus uważam. To juz robota jek aptykarz, o tym mus myśleć, trzeba delikatnie jek aptykarz — lejek w ł o ż y i liekarstwo rozliwa. A jak juz muse to pójdę na stronę. Ale nie powiem mogę wierzbić i rozmawiać i śpiewać. A jek końce, to m y ś l ę inny gatunek [inną rzeźbę — J . O.] odrobić, a jak mi się spodoba, to ta­ ka samą drugą odrabiam. J a mam zawdy chęć do wierzbienia, ja na to mam zawdy chęć cego jesce nie robiłem, cy to ja dam rade. J a mam takie do tego zamiłowanie. Jesce zamiarów mam duzo. Pijaka m y ś l ę odrobić. On flachę trzyma, a zona z miotłą. I drwala z siekierą i Matkę Boska z Panem Jezusem. O j , oj, oj, co ja mam w głowie." Wypowiedź F . Golana. J . Sek pracuje w w i ę k s z y m chyba jeszcze skupie­ niu, aniżeli F . Golan, praca pochłania jego myśli. Niekiedy w czasie roboty wraca wspomnieniami do w ę d r ó w e k z rzeźbami na sprzedaż. Ale, jak zrozumia­ łem z jego wypowiedzi, wspomnienia te noszą charak­ ter przede wszystkim kotttentowania się możliwością „obchodzenia świata", „widzenia różnych stron" i jed­ nocześnie pewnej dumy z pełnionej misji. A oto jak K . Chrostek określa siebie w czasie rzeźbienia i warunki konieczne do tej pracy: „ N a j ­ lepsza robota z rana. A najwięcej pracuję w zimie, bo wtedy mam spokój, a czy zimno, czy upał to dla mnie bez różnicy. Dzień przy dniu nie można ustać orzy tafciei oracy. Takie napadają, takie chwile i... I w ł a s n a cheć najdzie i znów stawać do roboty. Naj­ ważniejsze do tego spokój, żeby się człowiek od­ dzielnie znalazł, zamknięte drzwi b y ł y i nikt nie prze­ szkadzał, bo tak dziecko krzyknie, beknie i ręka chybi. P r z e w a ż n i e m v ś l nastswiona jest w tą p ac, a przeważnie przy wykończeniach przy twarzy. A nie­ raz nachodzą przypomnienia — co dobre, co złe. To je?t ulubiona zawodowa moja robota." 4 4 r Projekt i wykonanie mapki — Antonina Hasowa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01ceee5328cc54c8907a0e0a2c3be621.pdf 5347cbce34db1313de0c90d437659fd1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2945 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2749 Title A name given to the resource Koncepcje etnograficznego zróżnicowania kultury ludowej dzisiaj / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.49-57 Creator An entity primarily responsible for making the resource Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Węglarz KONCEPCJE ETNOGRAFICZNEGO Z R Ó Ż N I C O W A N I A KULTURY L U D O W E J DZISIAJ W s t ę p Zagadnienie z r ó ż n i c o w a n i a e t n o g r a f i c z n e g o „ z r o d z i ł o się ze zdobytego z p o t o c z n e j o b s e r w a c j i przekonania o niejednolitości zjawisk k u l t u r o w y c h , jakie w y s t ę p u j ą w t y m s a m y m czasie w różnych p u n k t a c h przestrzeni w t y m s a m y m s p o ł e c z e ń s t w i e . " Podjęcie p r o b l e m a t y k i etnograficznej regionalizacji oznacza: 1 — po pierwsze, uznanie terytorialnej integracji o k r e ś l o n y c h zjawisk s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h w postaci przestrzeni g e o g r a f i ­ cznej ( „ r e g i o n u e t n o g r a f i c z n e g o " , „ w s p ó l n o t y l o k a l n e j " itd.) i/lub przestrzeni społecznej ( „ r o d u " , „ g r u p y e t n o g r a f i c z n e j " itp.) oraz — po drugie, dostrzeżenie i z a a k c e n t o w a n i e specyfiki danej grupy czy regionu e t n o g r a f i c z n e g o , w ł a ś c i w y c h im c e c h , które wyróżniają je o d i n n y c h g r u p czy też r e g i o n ó w . Tak pojęta problematyka r e g i o n a l n e g o z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d u jest za­ warta (implicite lub explicite) niemal w całej literaturze składają­ cej się na korpus prac d o t y c z ą c y c h e t n o g r a f i i Polski. Zainteresowanie r e g i o n a l n y m z r ó ż n i c o w a n i e m k u l t u r y l u d o ­ wej ujawnia się w polskiej literaturze etnograficznej przede wszystkim w trzech g r u p a c h prac: 1. w programach b a d a w c z y c h ( a n k i e t a c h , i n s t r u k c j a c h , a p e ­ lach, kwestionariuszach i t p . ) ; 2. w opisach k r a j o z n a w c z o - l u d o z n a w c z y c h , o p r a c o w a n i a c h etnograficznych w rodzaju m o n o g r a f i i r e g i o n a l n y c h i w e t n o ­ graficznych m o n o g r a f i a c h sensu stricto; 3. wreszcie w s y n t e t y z u j ą c y c h ustaleniach d o t y c z ą c y c h et­ nograficznej regionalizacji. Kwestię kształtowania się p r o b l e m a t y k i etnograficznej r e g i o ­ nalizacji w polskiej myśli etnograficznej w ujęciu d i a c h r o n i c z n y m potraktowałem szeroko gdzie i n d z i e j , tutaj natomiast w s p o m n ę jedynie, iż ś w i a d o m o ś ć r ó ż n o r o d n o ś c i „ o b y c z a j ó w p o s p ó l s t w a " i wynikający z niej postulat s z c z e g ó ł o w e g o o p i s y w a n i a różnic występuje w p r o g r a m a c h b a d a w c z y c h p u b l i k o w a n y c h już na początku XIX stulecia, jak r ó w n i e ż w p i e r w s z y c h pracach o c h a r a ­ kterze r e g i o n a l n y c h m o n o g r a f i i e t n o g r a f i c z n y c h . W 1 9 3 0 r. ukazały się zaś pierwsze prace mające a m b i c j e s y n t e t y z u j ą c e g o ujęcia kultury l u d u w jej r e g i o n a l n y m z r ó ż n i c o w a n i u : w o p a r c i u o opis r ó ż n o r o d n o ś c i „ z w y c z a j ó w , guseł i p r z e s ą d ó w g m i n u " w Ludzie Polski Łukasza G o ł ę b i o w s k i e g o oraz na p o d s t a w i e kryterium a n t r o p o f izycznego w artykule S t a n i s ł a w a R z e w u s k i e g o Zastosowanie fizjologii do historii.* Lata 30., 4 0 . i 5 0 . u b i e g ł e g o wieku przyniosły — o b o k z b i o r ó w pieśni, p o d a ń , p r z y s ł ó w — t a k ż e sporo relacji z w ę d r ó w e k „ s w o j a k ó w p o s w o j s z c z y ź n i e " , w których e k s p o n o w a n o rozmaitość w a r u n k ó w geograficzno-przyrodniczych i zależną o d n i c h r ó ż n o r o d n o ś ć k u l t u r y l u d u przejawiającą się w w y g l ą d z i e f i z y c z n y m , c e c h a c h c h a r a k t e r o l o ­ gicznych oraz „ w i z u a l n y c h " e l e m e n t a c h k u l t u r y (strojach, b u d o ­ w n i c t w i e , n i e k t ó r y c h o b r z ę d a c h i z w y c z a j a c h , zajęciach l u d n o ś c i itp.)...* 2 3 Ostateczne o d k r y c i e r e g i o n a l n e g o z r ó ż n i c o w a n i a ś w i a t a c h ł o p ó w d o k o n a ł o się w trzecim ć w i e r ć w i e c z u XIX stulecia. Wtedy t o — g ł ó w n i e za s p r a w ą W i n c e n t e g o Pola i Oskara Kolbera — uznano, że k u l t u r ę l u d u należy p o z n a w a ć w jej r e g i o n a l n y c h postaciach. Głoszona przez Pola — n a w i ą z u j ą c e g o m.in. d o p o g l ą d ó w Aleksandra H u m b o l d t a i Karola Rittera — t e z a o bez­ pośredniej zależności p i e r w o t n y c h f o r m organizacji społecznej ( „ r o d ó w " ) i kultury ludu od czynników geograficzno-przyrodniczych, jak r ó w n i e ż d o k o n a n y przez n i e g o podział l u d n o ś c i góralskiej" czy podział obszaru d a w n e j Rzeczypospolitej w opar­ ciu o „ r ó ż n i c e m i e j s c o w e o d n o ś n i e d o m o w y " , w y w a r ł y w p ł y w na późniejsze k o n c e p c j e etnograficznej regionalizacji. 7 Z kolei Kolberg, w p i e r w s z y m — r o m a n t y c z n y m — okresie zainteresowań f o l k l o r y s t y c z n y c h zamierzał d o k o n a ć systematyki p o l s k i c h pieśni l u d o w y c h , poprzez zestawienie i p o r ó w n y w a n i e w a r i a n t ó w m e l o d y c z n y c h t y c h s a m y c h u t w o r ó w z różnych okolic kraju, by tą d r o g ą dojść d o u c h w y c e n i a r e g i o n a l n y c h w ł a ś c i w o ś c i m u z y c z n e g o f o l k l o r u Polski. Ta k o n c e p c j a Kolberga była k o n ­ t y n u a c j ą myśli Karola Kurpińskiego, który w s w y m artykule o p u b l i k o w a n y m w 1 8 2 0 r. dał w y r a z przekonaniu, że muzyka l u d o w a jest z r ó ż n i c o w a n a r e g i o n a l n i e . D o d a j m y , iż w s p ó ł c z e ś ­ nie tę linię regionalizacji k u l t u r y l u d o w e j w oparciu o kryterium e t n o m u z y c z n e k o n t y n u u j ą w s w y c h pracach tacy badacze jak J a n Stęszewski i B o g u s ł a w L i n e t t e . 8 9 Na przełomie lat 5 0 . i 6 0 . u b i e g ł e g o w i e k u zrodził się u Kolberga projekt w s z e c h s t r o n n e j d o k u m e n t a c j i kultury l u d o w e j ziem d a w n e j Rzeczypospolitej w formie panoramicznej serii m o n o g r a f i i r e g i o n a l n y c h . O d t ą d j e g o celem stało się dążenie d o w y r ó ż n i e n i a „ s z c z e g ó ł ó w p r o w i n c j o n a l n y c h " , które systematy­ cznie opisane złożyć się miały na e t n o g r a f i c z n y obraz kraju. R e j e s t r o w a n ą przez siebie (i p o z y s k a n y c h dla t e g o celu w s p ó ł ­ p r a c o w n i k ó w ) r ó ż n o r o d n o ś ć k u l t u r y l u d u u j m o w a ł Kolberg w ra­ m a c h p e w n y c h j e d n o s t e k t e r y t o r i a l n y c h , które nazywał „ p r o w i n ­ c j a m i " lub „ o d d z i e l n y m i cząstkami w sobie z a m k n i ę t y m i " (choć d o o w e g o „ z a m k n i ę c i a " nie przykładał zbyt w i e l k i e g o znacze­ n i a ) . T y m s p o s o b e m doszedł o n d o u c h w y c e n i a regionu e t n o ­ g r a f i c z n e g o j a k o rzeczywistej j e d n o s t k i badań n a u k o w y c h . W s w o i c h dziełach w y p r a c o w a ł Kolberg p o n a d t o klasyczny m o d e l etnograficznej m o n o g r a f i i regionalnej. 10 Przykład Kolberga oraz liczne o d e z w y n a w o ł u j ą c e d o zbiera­ nia „rzeczy l u d o w y c h " w p ł y n ę ł y na p o w s t a n i e w okresie przeło­ m u XIX i X X w i e k u dużej liczby prac o charakterze m o n o g r a f i i e t n o g r a f i c z n y c h . Analiza t y c h prac — p o w s t a ł y c h w k l u c z o w y m dla u k s z t a ł t o w a n i a się w i z j i etnograficznej regionalizacji okresie — p o z w a l a na s f o r m u ł o w a n i e m.in. następujących w n i o s k ó w : — materiały e t n o g r a f iczne d o t y c z y ł y j e d n e j , d w ó c h , kilku lub większej ilości w s i ( o b e j m u j ą c e j „ z i e m i e " , p o w i a t y , r e g i o n y ) , bądź też p o ś w i ę c o n e b y ł y s u b g r u p o m lub g r u p o m etnograficz­ n y m . Trzeba podkreślić, że w y b ó r zasięgu terytorialnego m o n o ­ grafii był często dość p r z y p a d k o w y i zależał o d w i e l u okoliczności ( n p . zainteresowań lub m o ż l i w o ś c i b a d a c z y ) . A u t o r z y często o p i s y w a l i wsie, z k t ó r y m i byli związani czy t o pracą z a w o d o w ą (nauczyciele, księża, u r z ę d n i c y ) , czy też w z g l ę d a m i r o d z i n n y m i ; — k o n c e n t r o w a n o się g ł ó w n i e na t y c h elementach badanej kultury, które b y ł y specyficzne, w y r ó ż n i a ł y ją o d i n n y c h ; — t y p o w a zawartość merytoryczna przedstawiała się n a ­ s t ę p u j ą c o : z reguły r o z p o c z y n a n o o d o p i s u b a d a n e g o t e r y t o r i u m , następnie w kilku s ł o w a c h lub zdaniach o p i s y w a n o w y g l ą d fizyczny l u d n o ś c i , dalej w p o d o b n y s p o s ó b c h a r a k t e r y z o w a n o w ł a ś c i w o ś c i psychiczne c h ł o p ó w , z kolei w kilku czy kilkunastu zdaniach p o d a w a n o opisy u b i o r ó w , p o d o b n i e o g ó l n i k o w o c h a ­ r a k t e r y z o w a n o b u d o w n i c t w o i w n ę t r z e chat, nieco rzadziej w s p o m i n a n o o p o ż y w i e n i u l u d u i w ł a ś c i w o ś c i a c h lokalnej g w a r y — te e l e m e n t y o p i s u w y s t ę p o w a ł y w większości prac; w m n i e j ­ szej ich części c h a r a k t e r y z o w a n o gospodarkę, zajęcia rolnicze i pozarolnicze l u d n o ś c i , p o d a w a n o niekiedy i inne jeszcze infor­ macje. Takie dane składały się na k a n o n s w o i s t e g o w p r o w a d z e ­ nia. Powyższe w ł a ś c i w o ś c i s t a n o w i ł y w zasadzie opis „charak­ teru z e w n ę t r z n e g o " badanej l u d n o ś c i i z a j m o w a ł y najczęściej nie w i ę c e j niż kilka p i e r w s z y c h stronic p r a w i e w s z y s t k i c h przeanali­ z o w a n y c h prac. N i e p r o p o r c j o n a l n i e d u ż o w i ę c e j miejsca p o ­ święcano obyczajom, zwyczajom, obrzędom, wierzeniom, wie­ dzy, p i e ś n i o m , p o d a n i o m itd. — a w i ę c t e m u , c o w ó w c z e s n y m 49 �pojęciu składało się na opis „ c h a r a k t e r u z e w n ę t r z n e g o " (a raczej jego manifestacji). 11 Na przełomie XIX i XX stulecia oprócz p r o w a d z e n i a k o n k r e t ­ n y c h badań i p u b l i k o w a n i a ich e f e k t ó w d o k u m e n t u j ą c y c h prze­ strzenne z r ó ż n i c o w a n i e k u l t u r y l u d o w e j poprzez u k a z y w a n i e jej regionalnej (lokalnej) specyfiki, p r o w a d z o n o r ó w n i e ż o g ó l n e rozważania nad ustaleniem podziału e t n o g r a f i c z n e g o Polski, zgłaszając m.in. propozycje sporządzenia m a p e t n o g r a f i c z n y c h (atlasu). W s p r a w a c h t y c h w y p o w i a d a l i się tacy badacze jak np. Izydor Kopernicki, A d a m Zakrzewski, J a n Karłowicz, S e w r y n Udziela, R o m a n Z a w i l i ń s k i i in. J e d n a k ż e poza sferę p r z y c z y n k ó w i p o s t u l a t ó w w tej materii w y s z l i w zasadzie t y l k o Zakrzewski, — który w 1 8 8 8 r. z a p r o p o n o w a ł klasyfikację regionalną, — i Kar­ ł o w i c z , który podjął próbę s y n t e t y c z n e g o o p r a c o w a n i a e t n o ­ graficznego zarysu ziem p o l s k i c h ( 1 9 0 4 r . ) . 12 Także w d w u d z i e s t o l e c i u m i ę d z y w o j e n n y m p r o w a d z o n o s t u ­ dia nad delimitacją t e r y t o r i ó w g r u p e t n o g r a f i c z n y c h ( m . i n . prace Seweryna Udzieli, J a n a F a ł k o w s k i e g o , R o m a n a Reinfussa, Kazi­ mierza D o b r o w o l s k i e g o , Józefa Gajka, Kazimierza M o s z y ń s k i e ­ go), jak r ó w n i e ż o p r a c o w y w a n o etnograficzne m o n o g r a f i e . Część t y c h m o n o g r a f i i p o w i e l a ł a w zasadzie w y p r a c o w a n y wcześniej, a p r z e d s t a w i o n y w y ż e j schemat; część natomiast — zwłaszcza te o p r a c o w y w a n e przez e t n o g r a f ó w z t z w . szkoły l w o w s k i e j A d a m a Fischera — opierała się na schemacie dzielą­ c y m całość kultury l u d o w e j na trzy działy: kulturę materialną ( t e c h n i c z n ą ) , kulturę społeczną, kulturę d u c h o w ą ( u m y s ł o w ą ) . Treść p o s z c z e g ó l n y c h d z i a ł ó w była ustalona i zamknięta w szab­ lon następujący: w s t ę p (zawierający o g ó l n a charakterystykę w s i lub r e g i o n u ) ; opis k u l t u r y materialnej ( ł o w i e c t w o , r y b o ł ó w s t w o , h o d o w l a , u p r a w a roli, p o ż y w i e n i e , o b r ó b k a s u r o w c ó w , odzież, b u d o w n i c t w o , kształt w s i , sprzęty, transport, k o m u n i k a c j a ) ; kultura społeczna (zwyczaje i obrzędy związane z narodzinami dziecka, w e s e l e m , p o g r z e b e m , dalej t o w a r z y s k i e , społeczne, doroczne, p r a w n e ) ; kultura d u c h o w a (wierzenia, l e c z n i c t w o , w i e d z a l u d o w a , literatura, sztuka, j ę z y k ) . 13 Okres m i ę d z y w o j e n n y zaznaczył się przede w s z y s t k i m j e d n a k syntetyzującymi ujęciami d o r o b k u p o p r z e d n i k ó w w dziedzinie badań nad p r o b l e m a t y k ą r e g i o n a l n e g o z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j , w dziełach t a k i c h a u t o r ó w jak m.in. J a n S. B y s t r o ń , A d a m Fischer, Stanisław P o n i a t o w s k i . Należy w s p o m n i e ć także o n o w a t o r s k i m podejściu d o zagadnienia g r u p y etnograficznej ( „ e t n i c z n e j " ) w pracach Józefa O b r ę b s k i e g o . " 14 W p o w o j e n n e j etnografii polskiej j e d n ą z w a ż n y c h dziedzin badań były nadal studia m o n o g r a f i c z n e p o j e d y n c z y c h w s i , re­ p r e z e n t a t y w n y c h dla jakiegoś r e g i o n u lub zagadnienia, jak r ó w ­ nież m o n o g r a f i e o zasięgu t e r y t o r i a l n y m r e g i o n u (przeważnie prace z b i o r o w e ) . Zasadniczej zmianie uległ natomiast cel o p r a c o ­ w y w a n i a o w y c h m o n o g r a f i i : miejsce realizowania K o ł ł ą t a j o w s kiego i K o l b e r g o w s k i e g o przesłania, w myśl k t ó r e g o s z c z e g ó ł o w e opisy m o n o g r a f i c z n e p o j e d y n c z y c h m i e j s c o w o ś c i i w i ę k s z y c h j e d n o s t e k t e r y t o r i a l n y c h składać się miały w sumie na obraz e t n o g r a f i c z n e g o z r ó ż n i c o w a n i a kraju, zajęły badania nad p r o c e ­ sem przemian t z w . tradycyjnej k u l t u r y l u d o w e j . „ P r z e m i a n ę " e t n o g r a f o w i e uznali za p o d s t a w o w ą w y k ł a d n i ę interpretacji zja­ w i s k k u l t u r o w y c h , a m o n o g r a f i e przestały służyć za ilustrację zróżnicowania kultury ludowej rozpatrywanego w synchronii, stały się zaś p o d s t a w ą d o analizy z r ó ż n i c o w a n i a u j m o w a n e g o diachronicznie. Nie oznacza t o wszakże, żeby p o II w o j n i e ś w i a t o w e j zupełnie zaprzestano z a j m o w a ć się u nas p r o b l e m a t y ­ ką etnograficznej regionalizacji u p r a w i a n ą w s t a n d a r d o w y s p o ­ sób, niemniej j e d n a k badania te s t a n o w i ł y raczej margines zainteresowań p o l s k i c h e t n o g r a f ó w . J e d n y m z n i e w i e l u u c z o ­ n y c h k o n t y n u u j ą c y c h prace nad delimitacją g r u p e t n o g r a f i c z n y c h był Roman R e i n f u s s . W p o w o j e n n e j etnografii p o d e j m o w a n o także p r ó b y oznaczenia „ t r a d y c y j n y c h " r e g i o n ó w e t n o g r a f i c z ­ n y c h na p o d s t a w i e u t r z y m y w a n i a się n i e k t ó r y c h r e l i k t ó w k u l t u r o ­ w y c h ( n p . z a c h o w a n y c h e l e m e n t ó w s t r o j ó w l u d o w y c h ) lub też f u n k c j o n u j ą c y c h e t n o n i m ó w ( m . i n . Ryszard Kukier). 16 50 Istotną rolę w pracach n a d e t n o g r a f i c z n y m z r ó ż n i c o w a n i e m Polski o d g r y w a ł y p o w o j n i e systematyczne badania i n w e n t a r y z a ­ cyjne t y p u a t l a s o w e g o . Pracami nad „ P o l s k i m atlasem e t n o ­ g r a f i c z n y m " k i e r o w a ł Gajek realizując t y m s a m y m postulaty Bystronia i k o n t y n u u j ą c dzieło M o s z y ń s k i e g o , z k t ó r e g o inic­ j a t y w y w y d a n o w okresie m i ę d z y w o j e n n y m trzy zeszyty „ A t l a s u k u l t u r y l u d o w e j w P o l s c e " . Okres p o w o j e n n y przyniósł p o n a d t o p r ó b y k r y t y c z n e g o spojrzenia na p r o b l e m a t y k ę etnograficznej regionalizacji w jej t r a d y c y j n y m r o z u m i e n i u , w szczególności w p u b l i k a c j a c h A n n y K u t r z e b a - P o j n a r o w e j , J ó z e f a Burszty i in. Konkluzję ich r o z w a ż a ń s t a n o w i ł postulat k o n i e c z n o ś c i podjęcia na n o w o przemyślenia z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z r e g i o n a l n y m z r ó ż n i c o w a n i e m k u l t u r y l u d o w e j . N a w e t tak pobieżne zaryso­ w a n i e p r o b l e m a t y k i związanej z przestrzennym z r ó ż n i c o w a n i e m k u l t u r y l u d o w e j pokazuje jak w i e l k ą rolę w całej historii polskiej myśli etnograficznej o d g r y w a ł a k w e s t i a etnograficznej regionali­ zacji. 17 1 8 T r a d y c y j n e r o z u m i e n i e e t n o g r a f i c z n e j regionalizacji Za p u n k t w y j ś c i a d o p o d s u m o w a n i a d o t y c h c z a s o w y c h usta­ leń na t e m a t p r o b l e m a t y k i r e g i o n a l n e g o z r ó ż n i c o w a n i a kultury l u d o w e j w polskiej myśli etnograficznej i p o c z y n i e n i a p e w n y c h k o n k l u z j i , przyjmę t e o r e t y c z n e konstatacje J e r z e g o Damrosza zamieszczone w artykule Symbolika regionu jako wyznacznik odrębności.™ Z d a n i e m Damrosza „ k a ż d a p r ó b a analizy p r o b l e m a t y k i regio­ nalizacji kraju w i n n a w z i ą ć p o d u w a g ę historyczne podziały, p o c z ą w s z y o d m o m e n t u , kiedy w o b r ę b i e m a k r o z e s p o ł u plemien­ n e g o P o l a k ó w zaczęły w y o d r ę b n i a ć się g ł ó w n e p l e m i o n a . " I rzeczywiście „ p u n k t e m z e r o w y m " r o z w a ż a ń n a d etnograficz­ n y m u g r u p o w a n i e m l u d n o ś c i polskiej jest z w y k l e czas bezpo­ średnio poprzedzający „erę h i s t o r y c z n ą " , czyli m o m e n t rozpoczę­ cia procesu k s z t a ł t o w a n i a się p a ń s t w o w o ś c i polskiej, tj. koniec X w i e k u . Niemal w s z y s c y badacze z a j m u j ą c y się zagadnieniem etnograficznej regionalizacji, dla w ł a ś c i w e g o przedstawienia zró­ ż n i c o w a n i a „ e t n i c z n o - r e g i o n a l n e g o " uznają za konieczne sięg­ nięcie d o t z w . okresu p l e m i e n n e g o . Istniejące w ó w c z a s „ p l e m i o ­ na", „ g r u p y p l e m i e n n e " , „ o d m i a n y p l e m i e n n e " , „ g ł ó w n e poko­ l e n i a " itp. t r a k t o w a n e są j a k o ź r ó d ł o i f u n d a m e n t zróżnicowania e t n o g r a f i c z n e g o . Z a m i e s z k i w a n e przez znane h i s t o r y k o m plemio­ na polskie p r o w i n c j e g e o g r a f i c z n o - h i s t o r y c z n e , z w a n e krainami naczelnymi ( s z c z e p o w y m i ) , s t a n o w i ą terytorialną podstawę etnograficznej r e g i o n a l i z a c j i . 20 2 1 22 Etnograficzny obszar Polski — będący najczęściej przed­ m i o t e m d o k o n y w a n i a p o d z i a ł ó w r e g i o n a l n y c h — utożsamiany jest z t e r y t o r i u m „ e t n i c z n i e p o l s k i m " , o b e j m u j ą c y m w przyb­ liżeniu obszar z n a j d u j ą c y się między Odrą a B u g i e m oraz Kar­ patami a B a ł t y k i e m . Uzasadnia się t o d a n y m i historycznymi, g ł ó w n i e zasięgiem granic Polski za p i e r w s z y c h Piastów (schyłek X s t u l e c i a ) , a także d o w o d a m i a r c h e o l o g i c z n y m i , antropologicz­ n y m i , j ę z y k o z n a w c z y m i i in., przytaczanymi m.in. przez przed­ stawicieli „ s z k o ł y a u t o c h t o n i c z n e j " g ł o s z ą c y c h , że ojczyzna Pras ł o w i a n leżała w d o l i n a c h O d r y i W i s ł y , zaś p l e m i o n a polskie z X w i e k u w y w o d z ą się w prostej linii o d prasłowiańskich p r z o d k ó w , poprzez lud k u l t u r y łużyckiej z e p o k i brązu i plemiona W e n e d ó w z c z a s ó w rzymskich. Te idee „ r o d o w o d o w o ś c i " i „środ k o w o ś c i " Polski i P o l a k ó w w y z n a w a l i r ó w n i e ż etnografowie, w z m a c n i a j ą c je d o d a t k o w y m i a r g u m e n t a m i . Z y g m u n t Gloger pisał: „ S z e r o k a r ó w n i n a , w p o ś r o d k u starej S ł o w i a ń s z c z y z n y , j a k b y w jej sercu p o ł o ż o n a , nachylona od Karpat i gór o l b r z y m i c h ku morzu B a ł t y c k i e m u , przecięta Odrą, W i s ł ą i ich d o p ł y w a m i , była o d w i e c z n ą ojczyzną p l e m i o n lechick i c h , t.j. n a r o d u m ó w i ą c e g o językiem p o l s k i m . " Jeszcze bar­ dziej d o b i t n i e ujął t o Karłowicz: „ P l e m i ę polskie zajmowało w y j ą t k o w e w ś r ó d p o b r a t y m c ó w położenie: siedząc o d wieków w sercu S ł o w i a ń s z c z y z n y (...) zajęło p r a w i e cały ten obszar, na k t ó r y m siedzieli p i e r w o t n i e w s z y s c y S ł o w i a n i e " . Ta środkowość plemienia naszego wyraziła się m.in. w j ę z y k u p o l s k i m , w którym 2 3 �„przechowała się nieznana i n n y m j ę z y k o m s ł o w i a ń s k i m roz­ maitość brzmień i o d m i a n , skupiająca w sobie p o n i e k ą d w s z y s t ­ kie znamiona o d r ę b n o ś c i i n n y c h n a r z e c z y . " P o n a d t o — t w i e r ­ dził dalej Karłowicz — „ n a r ó d nasz osiadając na ziemiach, które po dziś dzień zajmuje, przyniósł z s o b ą nie t y l k o m o w ę , ale i pewien zasób pojęć i w i a d o m o ś c i , które n a z w a ć m o ż n a w i e d z ą ludową (...)." Te „ p o j ę c i a p i e r w o t n e o d b i ł y się w z w y c z a j a c h i obrzędach prastarych; część i c h , p o m i m o w p r o w a d z e n i a chrześ­ cijaństwa, d o t ą d się u nas s p o t y k a ; s t a n o w i ą o n e w a ż n y i c i e k a w y dział rzeczy l u d o w y c h , j a k o dziś jeszcze żyjące ś w i a d e c t w o pojęć i żywota niezmiernie d a w n y c h p r z o d k ó w n a s z y c h . " Z d a n i e m Karłowicza t u t a j w ł a ś n i e jest w i e l k i e zadanie dla l u d o z n a w s t w a p o r ó w n a w c z e g o , które p o z w a l a ustalić „ c o który naród ma własnego, a c o z a p o ż y c z o n e g o o d s ą s i a d ó w l u b z ksiąg starożyt­ nych. To zaś, c o jest czystą w ł a s n o ś c i ą p e w n e g o n a r o d u , c o m u jest znane o d n a j d a w n i e j s z y c h c z a s ó w i nie p o w t a r z a się u i n n y c h ludów, to w ł a ś n i e s t a n o w i znamię j e g o o d r ę b n o ś c i i n a z y w a się cechą n a r o d o w ą , s w o j s k ą , c h a r a k t e r y s t y c z n ą . " P o d o b n i e jak ze z m i e n n o ś c i ą t e r y t o r i u m — t w i e r d z i Davies — m a m y r ó w n i e ż d o czynienia ze stałą mieszanką etniczną l u d n o ś c i . Teza, iż Polacy uparcie trzymali się s w y c h ziem, podczas g d y inne l u d y ciągle w ę d r o w a ł y na z a c h ó d , na w s c h ó d lub na p o ł u d n i e , nie jest m o ż l i w a d o utrzymania. „ W w y n i k u tak licznych w ę d r ó w e k l u d ó w n i e u c h r o n n i e nastąpiło o g r o m n e przemiesza­ nie l u d n o ś c i p o d w z g l ę d e m e t n i c z n y m . W związku z t y m jest rzeczą a b s o l u t n i e n i e m o ż l i w ą w y o d r ę b n i e n i e c z e g o k o l w i e k , c o p r z y p o m i n a ł o b y e t n i c z n y rdzeń; nie m o ż n a też, p o przeszło tysiącu lat rozróżnić e l e m e n t ó w ras s ł o w i a ń s k i c h i niesłowiańs­ kich." W istocie zresztą „ w przeszłości — zwłaszcza zaś w okresie połączonej Rzeczypospolitej Polski i L i t w y w latach 1 5 6 9 — 1 7 9 5 — w z g l ę d y etniczne nie o d g r y w a ł y większej roli. Z j e d n o c z o n a Rzeczpospolita była p a ń s t w e m w i e l o n a r o d o w o ś ­ c i o w y m , a j e g o o b y w a t e l e czerpali poczucie swej w s p ó l n e j tożsamości nie tyle z k r w i płynącej w ich żyłach czy z ojczystego języka, c o ze w s p ó l n e g o w s z y s t k i m posłuszeństwa w o b e c w ł a d ­ cy i p r a w a . " Poszukiwanie t e g o , c o za B y s t r o n i e m m o ż n a określić „ z e ­ społem kultury p o l s k i e j " , b y ł o p r z e d m i o t e m d o c i e k a ń p o l s k i c h etnografów o d Kolberga p o r e p r e z e n t a n t ó w t z w . szkoły his­ torycznej. Skutki t y c h p o s z u k i w a ń b y ł y j e d n a k d o ś ć mizerne. Bystroń zaś stwierdził w p r o s t , że zadanie znalezienia zespołu cech k u l t u r o w y c h charakterystycznych dla „ g r u p y etnograficznej polskiej" i w y z n a c z e n i e w t e n s p o s ó b „ p o l s k i e g o t e r y t o r i u m etnograficznego", c h o ć na pozór nietrudne, „nastręcza j e d n a k przeszkody, w o b e c k t ó r y c h w dzisiejszym stanie nauki jesteśmy bezsilni. Kultura l u d o w a jest tak z ł o ż o n a , tyle w y k a z u j e n a w a r s t ­ wień i w p ł y w ó w p o s t r o n n y c h , że t r u d n o znaleźć jest c e c h y , które by były w s p ó l n e c a ł e m u t e r y t o r i u m j ę z y k o w o czy n a r o d o w o polskiemu, były zaś zupełnie o b c e sąsiednim t e r y t o r i o m . " Do podobnych w n i o s k ó w o d n o ś n i e g e n e t y c z n y c h p o s z u k i w a ń „macierzy", „ e t n i c z n e g o r d z e n i a " i k u l t u r y specyficznie polskiej doszedł historyk N o r m a n Davies. Davies — będąc n e u t r a l n y m badaczem i przy t y m d o c i e k l i w y m s c e p t y k i e m — miał o d w a g ę zakwestionować ś w i ę t ą w i a r ę P o l a k ó w w „ r o d z i m o ś ć " naszej ziemi, ludności i k u l t u r y , a także w s k a z a ć na z m i t y z o w a n y oraz zideologizowany o w e j w i a r y charakter. Sądzę, iż w a r t o p r z y t o ­ czyć poczynione przez n i e g o w t y m w z g l ę d z i e konkluzje, b o w i e m są one pouczające r ó w n i e ż dla e t n o g r a f ó w . Stałym p r z e m i a n o m p o d l e g a ł y także zjawiska k u l t u r o w e . „ W s p o ł e c z e ń s t w i e , które b y ł o jeszcze c a ł k o w i c i e niepiśmienne, nie da się s p o ś r ó d n i e z r ó ż n i c o w a n e j masy S ł o w i a n Z a c h o d n i c h w y r ó ż n i ć k u l t u r y specyficznie polskiej czy też 'lechickiej'. Ci, którzy sobie w y o b r a ż a j ą , że Polacy, czy też kultura polska, są w j a k i m ś sensie ' r o d z i m e ' dla ziem p o l s k i c h , mylą się tak samo, jak ci, którzy sądzą, że Europa jest p i e r w o t n ą ojczyzną Europej­ c z y k ó w . Szukają r o z k w i t ł y c h w s p ó ł c z e s n y c h k w i a t ó w w p o ­ z b a w i o n y c h etykietek paczuszkach w y m i e s z a n y c h ze s o b ą prehi­ storycznych n a s i o n . " * Reasumując: z p o w y ż s z y c h w y w o d ó w Daviesa jasno w y n i k a , iż nie istnieje nic t a k i e g o jak p i e r w o t n a i stała, „ r o d z i m a "baza terytorialna w znaczeniu p o l i t y c z n y m czy n a r o d o w y m , e t n i c z n y m czy k u l t u r o w y m ( e t n o g r a f i c z n y m ) . Dodać należy, że nie istnieją r ó w n i e ż żadne j e d n o z n a c z n e d o w o d y , które p o t w i e r d z a ł y b y istnienie odrębnej i określonej polskiej w s p ó l n o t y j ę z y k o w e j przed XII w i e k i e m (najwcześniejszy ślad języka polskiego znaj­ duje się w bulli gnieźnieńskiej z 1 1 3 6 r.) Dla nas płynie stąd prosty w n i o s e k , że „ p o d s t a w o w e założenie" e t n o g r a f i c z n y c h regionalizacji kraju — głoszące, iż historyczne podziały plemienne z X stulecia, o b e j m u j ą c e p e w n e granice terytorialne, w i n n y s t a n o w i ć „czasoprzestrzenne r a m y " dla określenia u g r u p o w a n i a e t n o g r a f i c z n e g o l u d n o ś c i polskiej w XIX czy XX w i e k u — jest faktycznie p o z b a w i o n e p o d s t a w . 24 2 5 2 6 27 2 8 Davies pisał: „ N i e ł a t w o jest dać prosty opis t e r y t o r i u m Polski Piastów. W p e w n y c h kręgach przyjęła się praktyka p u b l i k o w a n i a mapy 'Polski w r. 1 0 0 0 ' z ukazaniem z a r ó w n o w y r a ź n i e za­ znaczonych granic, jak i ich uderzającego p o d o b i e ń s t w a d o obszaru Polskiej Rzeczypospolitej L u d o w e j p o r. 1 9 4 5 . M a p a ta jest jednak nieco myląca. (...) T e r y t o r i u m P i a s t ó w nie p o k r y w a ł o się z granicami z lat o d ok. 9 9 0 d o 1 0 0 2 i z r. 1 9 4 5 w ż a d n y m innym okresie — ani przedtem, ani p o t e m . G d y b y autorzy m a p wzięli za p u n k t odniesienia nie w y j ą t k o w y rocznik 1 0 0 0 , lecz rok 900, 1 1 0 0 , 1 2 0 0 l u b 1 3 0 0 czy też jeszcze ważniejszy rok 9 9 1 , w którym t o roku p o raz pierwszy, w ' D a g o m e iudex', o p i s a n o granice ' p a ń s t w a g n i e ź n i e ń s k i e g o ' , d o s t r z e g l i b y p e w n e istotne różnice. Granice p o l s k i e g o t e r y t o r i u m bez przerwy się zmieniały. Do r. 1 3 2 0 obszar t e n nie t w o r z y ł żadnej organicznej całości (...) ustalonych granic b y ł o n i e w i e l e , p o d o b n i e jak nie b y ł o p a ń s t w a we w s p ó ł c z e s n y m t e g o s ł o w a znaczeniu: w ł a d z c e n t r a l n y c h , sprawujących rządy nad w s z y s t k i m i częściami o k r e ś l o n e g o tery­ torium. W g r u n c i e rzeczy zatem, w sensie w s p ó ł c z e s n y m , nie b y ł o żadnej 'Polski'. T e r y t o r i u m miało o w i e l e mniejsze znaczenie niż zamieszkujący je l u d z i e . " „ M i m o żarliwej w i a r y s a m y c h Pola­ ków w 'macierz', nie da się z d e f i n i o w a ć żadnej określonej bazy terytorialnej, która byłaby polska stale, w y ł ą c z n i e i niezmiennie. (...) W różnych okresach d z i e j ó w Europy W s c h o d n i e j p a ń s t w o polskie b y w a ł o wszędzie i n i g d z i e . " „ O b r a z Polski musi w i ę c być t r u d n y d o n a m a l o w a n i a . G d y b y d o ń w ł ą c z y ć t y l k o te dzielnice, które b y ł y ze s o b ą stale p o w i ą z a n e , t w o r z ą c w s p ó l n y byt polityczny, d o n a m a l o w a n i a nie p o z o s t a ł o b y nic. G d y b y natomiast w ł ą c z y ć w s z y s t k i e obszary, k t ó r y m w t y m czy i n n y m okresie d z i e j ó w b y ł o dane cieszyć się z w i ą z k a m i z Polską, obraz musiałby objąć p o ł o w ę k o n t y n e n t u . " „ M i m o o p o r ó w p r o p a g a ­ ndy, d a w n e j i o b e c n e j , które zaciemniają obraz, ś l a d ó w ' n a r o d o ­ w o ś c i ' i 'tożsamości n a r o d o w e j ' nie da się odnaleźć w z i e m i . " 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 3 6 Damrosz w c y t o w a n y m artykule stwierdził m.in., że istnieją d w i e płaszczyzny analizy zjawisk s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h trak­ t o w a n y c h j a k o kryteria w y o d r ę b n i a n i a r e g i o n ó w , a także związa­ ne z t y m d w i e k o n c e p c j e r e g i o n u : — „ o b i e k t y w i s t y c z n a " , gdzie dla w y z n a c z e n i a regionu badacz w y k o r z y s t u j e o b i e k t y w n e w y r ó ż n i k i , czyli opiera się „ n a o d r ę b ­ ności p o s z c z e g ó l n y c h o b i e k t ó w k u l t u r o w y c h " ; — „ i n t e r s u b i e k t y w i s t y c z n a " , gdzie p o d s t a w ą dla wyznaczenia r e g i o n u jest i n t e r s u b i e k t y w n y w y r ó ż n i k w postaci „ p o c z u c i a odrębności w świadomości g r u p o w e j " ; — istnieje p o n a d t o jeszcze trzecia zasadnicza koncepcja regio­ n a l i z a c j i — n a z w ę ją „ i n t e g r a l i s t y c z n ą " — polegająca na połącze­ niu ( w r ó ż n y c h zresztą p r o p o r c j a c h ) s t a n o w i s k a „ o b i e k t y w i s tycznego" z „intersubiektywistycznym". D o t a k i c h trzech g r u p z a k w a l i f i k o w a ć m o ż n a wszystkie w y ­ stępujące w polskiej etnografii p r ó b y w y z n a c z a n i a terytorialnego z r ó ż n i c o w a n i a „ t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j " , w f o r m i e ustalania „tradycyjnych" regionów kulturowych lub grup etnograficznych, j a k o pola czy p r z e d m i o t u e t n o g r a f i c z n y c h b a d a ń . Uściślę w t y m miejscu — korzystając z w y s t ę p u j ą c e j w literaturze etnograficznej k o n w e n c j i t e r m i n o l o g i c z n e j , która n o t a b e n e bardzo rzadko była k o n s e k w e n t n i e s t o s o w a n a — że w w y n i k u przyjęcia „ o b i e k t y w i s t y c z n e j " k o n c e p c j i oraz z a s t o s o w a n i a j a k o k r y t e r i ó w p o ­ działu o b i e k t y w n y c h w y r ó ż n i k ó w , m ó w i się niekiedy o w y o d r ę b ­ nianiu r e g i o n ó w sensu stricto. W praktyce etnograficznej d o takiej regionalizacji k u l t u r y l u d o w e j p r o w a d z i ć miały badania a t l a s o w e i w y k o r z y s t a n i e m e t o d y kartograficznej. Z kolei stojąc na g r u n c i e koncepcji „ i n t e r s u b i e k t y w i s t y c z n e j " i stosując kryte­ rium e t n o s o c j o l o g i c z n e , d o k o n u j e się podziału na „ g r u p y t e r y t o ­ rialne". Natomiast z a s t o s o w a n i e koncpecji „ i n t e g r a l i s t y c z n e j " . 51 �zakładającej łączne u w z g l ę d n i a n i e o d r ę b n o ś c i o b i e k t ó w k u l t u r o ­ w y c h oraz g r u p o w e g o samookreślenia, p r o w a d z i d o w y d z i e l e n i a „ g r u p k u l t u r o w y c h " , a w i ę c g r u p stricte „ e t n o g r a f i c z n y c h . " Proponuję przyjrzeć się nieco bliżej o w y m trzem k o n c e p c j o m oraz k o n s e k w e n c j o m ich z a s t o s o w a n i a dla s t w o r z e n i a obrazu t e r y t o ­ rialnego z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j . „ W przypadku o b i e k t y w i s t y c z n e j k o n c e p c j i r e g i o n u — t w i e r ­ dzi Damrosz — przyjąć m o ż n a j e d e n w y z n a c z n i k o d r ę b n o ś c i ( n p . strój l u d o w y ) lub w i ę c e j niż j e d e n (czyli s y n d r o m c e c h o d r ę b n o ­ ści)." Z d a n i e m tegoż autora „najlepszy podział opiera się zazwyczaj na j e d n y m w y z n a c z n i k u " . J a zaś t w i e r d z ę , iż n a w e t przyjęcie t y l k o j e d n e g o w y r ó ż n i k a o b i e k t y w n e g o — j u ż w s a m y m założeniu arbitralne — w b r e w p o z o r o m w c a l e nie p r o w a d z i ł o d o uzyskania j e d n o z n a c z n y c h p o d z i a ł ó w na r e g i o n y etnograficzne. Celem uzasadnienia powyższej tezy posłużę się w s p o m n i a ­ n y m przez Damrosza przykładem stroju l u d o w e g o , który jest 0 tyle dobrze d o b r a n y , że w ł a ś n i e strój l u d o w y u z n a w a n y jest p o w s z e c h n i e za kryterium par excellence etnograficzne. Na początek przytoczę zdanie Pola: „ J a k wszystkie c e c h y r o d o w e , tak zmienia się i strój rodu w d r o b n y c h rzeczach o d w s i d o w s i prawie, ale są c e c h y w s p ó l n e c a ł y m o k o l i c o m p o ł ą c z o n y m w ę z ł e m jednej r o d o w o ś c i i te są i s t o t n e . " Problem polega na t y m , które c e c h y u b i o r ó w l u d o w y c h p o t r a k t o w a ć należy j a k o istotne i czy w o g ó l e dadzą się w y r ó ż n i ć takie charakterystyczne elementy stroju, na p o d s t a w i e w y s t ę p o w a n i a ( l u b braku) k t ó r y c h można by d o k o n a ć regionalizacji s t r o j ó w l u d o w y c h . Przypomnę, że Pol d o i s t o t n y c h cech zaliczył przede w s z y s t k i m krój stroju 3 7 3 8 3 9 1 u l u b i o n ą przez dany ród b a r w ę , gdyż j e g o zdaniem były t o c e c h y najbardziej n i e z m i e n n e . J e d n a k ż e sam Pol regionalizacji stro­ j ó w l u d o w y c h nie przeprowadził, a p o n a d t o skądinąd w i e m y , iż z a r ó w n o kroje jak i zestawy kolorystyczne ulegały c i ą g ł y m przemianom. Pierwszą c a ł o ś c i o w ą i w miarę k o n s e k w e n t n ą próbę charak­ terystyki oraz podziału u b i o r ó w l u d o w y c h przedstawił B r o n i s ł a w M a l e w s k i . Biorąc p o d u w a g ę ś w i ą t e c z n y strój męski — a l b o w i e m „ c o d z i e n n y jest mniej w i ę c e j wszędzie j e d n a k o w y " , natomiast „stroje kobiece nie dadzą się tak ł a t w o , jak męskie p o d z i e l i ć " — wyodrębnił Malewski d w a typy: wielkopolsko-mazowiecki oraz małopolski i o g ó l n i k o w o je scharakteryzował. Podział ten p o w t ó r z y ł następnie m.in. Fischer . Z a p r o p o n o w a n a przez M a l e ­ w s k i e g o t y p o l o g i a nie jest ściśle rzecz biorąc regionalizacją s t r o j ó w l u d o w y c h , gdyż nie daje pełnego obrazu regionalizacji kraju lecz p o z w a l a t y l k o na p r z e p r o w a d z e n i e p e w n y c h (dość abstrakcyjnych) lokalizacji n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w l u d o w e g o o d ­ ś w i ę t n e g o ubioru męskiego ( n p . rodzaju s u k m a n y , nakrycia g ł o w y , s p o s o b u noszenia k o ż u c h a ) . 40 4 1 4 2 43 P o d o b n i e rzecz się ma z d o k o n a n ą przez M o s z y ń s k i e g o regionalizacją p o l s k i c h s t r o j ó w l u d o w y c h w o p a r c i u o materiał, z j a k i e g o zostały w y k o n a n e . Na tej p o d s t a w i e uzyskać m o ż e m y trzy zasadnicze g r u p y , oparte o trzy t y p y materiałów: „ 1 ) s t r o j e oparte na b i a ł y m płótnie s a m o d z i a ł o w y m i owczej w e ł n i e w k o l o r a c h naturalnych,często w postaci sukna oraz 2 ) s t r o j e , w k t ó r y c h (zwłaszcza kobiecych) d o m i n u j e w e ł n i a n a t k a n i n a pasiast a" i grupa 3) „ u b i o r ó w o p r z e w a d z e materiałów p o c h o d z e n i a f a b r y c z n e g o " . W g r u p i e trzeciej m o ­ żemy jeszcze w y r ó ż n i ć d w i e o d m i a n y . „ D o pierwszej o d m i a n y należeć będą te wszystkie stroje, które oparte nieraz w całości na materiałach p o c h o d z e n i a f a b r y c z n e g o nie zatraciły o d r ę b n o ś c i regionalnej. (...) D o drugiej o d m i a n y zaliczyć należy te stroje l u d o w e , które oparte na materiałach p o c h o d z e n i a p r z e m y s ł o w e ­ g o uległy w p ł y w o m ó w c z e s n e j m o d y miejskiej, przejmując nie t y l k o materiał, ale i k r ó j . " Podział s t r o j ó w l u d o w y c h ze w z g l ę d u na rodzaj t k a n i n y użytej d o ich w y k o n a n i a , jest klasyfikacją bodaj najbardziej abstrakcyjną. J e d n a k ż e n a w e t na tej p o d s t a w i e d o k o ­ nanie regionalizacji nie jest s p r a w ą prostą, b o w i e m w p r z y p a d k u d w ó c h pierwszych g r u p nie jesteśmy w stanie d o k ł a d n i e określić granic ich w y s t ę p o w a n i a , zaś g r u p a trzecia „ w ł a ś c i w i e nie posiada określonego zasięgu terytorialnego ( w y s t ę p u j e w y s p o ­ w o ) , gdyż n a w a r s t w i ł a się na p o p r z e d n i e . . . " 44 4 6 4 7 48 Oczywiste jest t o , że jeżeli za p o d s t a w ę podziału przyjmie się takie c e c h y stroju l u d o w e g o , jak krój, barwę, rodzaj z d o b i e ń . 52 zestawy p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w n o s z o n y c h łącznie itd. itp., t o s p r a w a e w e n t u a l n e j regionalizacji s k o m p l i k u j e się jeszcze bardziej. Przy t y m zasada będzie taka, że im większą ilość e l e m e n t ó w składających się na całość stroju l u d o w e g o będzie się brać p o d u w a g ę , t y m mniejsze okażą się w y d z i e l a n e tą m e t o d ą regiony, dla k t ó r y c h określenia b ę d z i e m y szukać w s k a z ó w e k w s t r o j u . " D o d a m , że t o , c o s t w i e r d z i l i ś m y o d n o ś n i e regionali­ zacji k u l t u r y l u d o w e j w o p a r c i u o j e d e n w y z n a c z n i k o d r ę b n o ś c i biorąc za przykład strój l u d o w y , m o ż n a r ó w n i e ż w y k a z a ć — m u tatis m u t a n d i s — na przykładzie i n n y c h w y r ó ż n i k ó w o b i e k t y w ­ n y c h (jak język, c e c h y a n t r o p o l o g i c z n e , b u d o w n i c t w o i t d . ) . 4 9 Damrosz z a u w a ż y ł trafnie, iż badacze z a j m u j ą c y s t a n o w i s k o „ o b i e k t y w i s t y c z n e " zakładają z w y k l e istnienie w i ę c e j niż j e d n e g o w y z n a c z n i k a , c o stwarza p o w a ż n e t r u d n o ś c i klasyfikacyjne, k t ó r y c h nie s p o s ó b u n i k n ą ć . Krótko m ó w i ą c t r u d n o ś c i te polegają na t y m , że n a w e t rozpatrując zagadnienie zróżnicowania k u l t u r o w e g o w przekroju s y n c h r o n i c z n y m , w zależności od przyjętych w charakterze k r y t e r i ó w o d m i e n n y c h e l e m e n t ó w kul­ tury m o ż n a otrzymać r ó ż n o r o d n e zasięgi, zaś łącząc te o b i e k t y w ­ ne w y z n a c z n i k i w r ó w n i e o b i e k t y w n e konstelacje uzyskać można d o w o l n ą ilość r e g i o n ó w . Paradoksalnie okazuje się więc, że przyjmując „ o b i e k t y w i s t y c z n ą k o n c e p c j ę r e g i o n u " , d o c h o d z i m y d o iście „ r o z p a s a n e g o " s u b i e k t y w i z m u w j e g o wyznaczaniu. J e d n y m ze źródeł t e g o paradoksu jest a s y s t e m o w e p o j m o w a n i e kultury. 50 G d y b y badacze zajmujący się p r o b l e m a t y k ą regionalnego z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j zechcieli zagadnienie t o analizo­ w a ć w przekroju d i a c h r o n i c z n y m , natrafiliby na d o d a t k o w y k ł o p o t , b o w i e m — jak t o wyraził Bystroń — „ c e c h y kulturalne ł a t w o ulegają przekształceniu lub z a n i k o w i , z drugiej zaś strony są czemś p r z e n o ś n e m , c o ł a t w o się r o z p o w s z e c h n i a . " W efekcie daje t o „ b e z m i a r k u l t u r mniejszych i w i ę k s z y c h , zachodzących w z a j e m n i e na siebie i krzyżujących się, ciągle r u c h l i w y c h i zmien­ nych..." E t n o g r a f o w i e przedstawiali j e d n a k ż e zróżnicowanie regionalne k u l t u r y l u d o w e j statycznie, bez u w z g l ę d n i a n i a ciąg­ ł y c h przemian z a s i ę g ó w w y s t ę p o w a n i a p o s z c z e g ó l n y c h elemen­ t ó w kultury. O d d y n a m i c z n e g o t r a k t o w a n i a zagadnienia zróż­ n i c o w a n i a r e g i o n a l n e g o niejako z w a l n i a ł y badaczy założenia ideologii ludoznawczej. 51 5 2 T w i e r d z o n o zatem — o d w o ł u j ą c się d o a t r y b u t u niezmienno­ ści lub z a c h o w a w c z o ś c i — że c e c h u j e kulturę l u d o w ą „ p o w o l ­ niejszy r y t m przemian i d ł u g o t r w a ł e z a c h o w y w a n i e śladów dawnych powiązań i kontaktów k u l t u r o w y c h " M i a ł o to p o w o ­ d o w a ć d ł u g i e t r w a n i e w kulturze l u d o w e j przynajmniej nie­ k t ó r y c h jej e l e m e n t ó w , i w k o n s e k w e n c j i d ł u g o t r w a ł e utrzymy­ w a n i e się r e g i o n a l n y c h z r ó ż n i c o w a ń . D l a t e g o też najczęściej w y k r e ś l a n o r e g i o n y e t n o g r a f i c z n e na p o d s t a w i e u z n a w a n y c h za najbardziej z a c h o w a w c z e , r e l i k t o w y c h e l e m e n t ó w kultury (ar­ c h a i z m ó w , p r z e ż y t k ó w ) . J e d n y m z dość ekstremalnych przy­ k ł a d ó w t a k i e g o p o s t ę p o w a n i a jest artykuł J a n a Czekanowskiego Zróżnicowanie etnograficzne Polski w świetle przeszłości.** Ana­ lizując w y s t ę p o w a n i e i zasięgi r ó ż n y c h w y t w o r ó w kultury mate­ rialnej, C z e k a n o w s k i przyjął milczące założenie, iż uwzględniane przezeń w y t w o r y t r w a j ą w d a w n y c h g r a n i c a c h o d trzech tysięcy lat. „ C o p r a w d a — j a k z a u w a ż y ł M o s z y ń s k i — o t w a r c i e Czekano­ w s k i t e g o założenia nie w y p o w i a d a . M u s i m y je jednak przyjąć n i e o d z o w n i e , o ile z e c h c e m y przyznać j e g o referatowi w ogóle jakikolwiek s e n s . " D o k ł a d n i e t e n sam m e c h a n i z m myślenia 5 5 0 kulturze l u d o w e j i jej r e g i o n a l n y m z r ó ż n i c o w a n i u , ujawnia się także w ó w c z a s g d y badacze zajmujący się tą problematyką u ż y w a j ą określenia „ t r a d y c y j n y r e g i o n " i j e g o p o c h o d n y c h jak np. „ t r a d y c y j n y s t r ó j " , „ t r a d y c y j n y z w y c z a j " , t r a d y c y j n y obrzęd", „ t r a d y c y j n y t a n i e c " , „ t r a d y c y j n e b u d o w n i c t w o " itd. Zakładają o n i b o w i e m , że d a n y strój, z w y c z a j itp. są charakterystyczne dla d a n e g o r e g i o n u „ o d z a w s z e " , a sam region etnograficzny jest w istocie p o n a d c z a s o w y . Kończąc t e n f r a g m e n t rozważań p r z y p o m n ę , że Kazimierz D o b r o w o l s k i s t w i e r d z i ł niegdyś, iż dla r o z w a ż a ń etnograficznych z n a m i e n n e jest m.in. s y s t e m a t y z o w a n i e f a k t ó w pochodzących z r ó ż n y c h c z a s ó w w p e w i e n s y n c h r o n i c z n y , ahistoryczny obraz, 1 określił t o z j a w i s k o m i a n e m praesens ethnographicum.* Dodam o d siebie, że ó w „ e t n o g r a f i c z n y czas teraźniejszy" jest w zasadzie 6 �tożsamy z t y m , c o się n a z y w a „ b e z c z a s o w ą teraźniejszością mityczną" lub „ w i e c z n y m teraz m i t u " . Takie p o j m o w a n i e czasu, zawarte implicite w i d e o l o g i i l u d o z n a w c z e j , stwarzało m o ż l i w o ś ć abstrahowania o d h i s t o r y c z n e g o patrzenia na f o l k l o r y s t y c z n ą rzeczywistość s p o ł e c z n o - k u l t u r o w ą , a w szczególności p o m i j a ­ nia analizy d i a c h r o n i c z n e j w obrazie r e g i o n a l n e g o z r ó ż n i c o w a n i a kultury l u d o w e j oraz s w o i s t e g o „przerzucania m o s t ó w poprzez w i e k i " . W y r a z e m t e g o jest p r z y j m o w a n y milcząco p o g l ą d o o d ­ wiecznym istnieniu w y r a ź n y c h o d r ę b n o ś c i k u l t u r o w y c h między terytoriami zamieszkałymi przez różne społeczności i u t r z y m y w a ­ niu się — z n i e w i e l k i m i n a j w y ż e j z m i a n a m i — o w y c h różnic w określonych g r a n i c a c h , przynajmniej d o czasu t z w . rozpadu chłopskiej k u l t u r y t r a d y c y j n e j . Przy c z y m istoty s p r a w y nie zmienia t o , że „ o d w i e c z n e i s t n i e n i e " nie o d n o s i ł o się d o „ c z a s ó w Seta", lecz miało mniej w i ę c e j o k r e ś l o n ą lokalizację historyczną. Przejdę teraz d o rozpatrzenia zasad regionalizacji e t n o g r a f i c z ­ nej, z p u n k t u w i d z e n i a k o n c e p c j i „ i n t e g r a l i s t y c z n e j " . Ta k o n c e p ­ cja podziału k u l t u r y l u d o w e j na g r u p y e t n o g r a f i c z n e — za­ kładająca łączne u w z g l ę d n i a n i e o b i e k t y w n y c h różnic k u l t u r o ­ wych l u b / i b i o l o g i c z n y c h p o m i ę d z y g r u p ą „ X " i g r u p ą „ Y " oraz intersubiektywnego p o c z u c i a o d r ę b n o ś c i w ś w i a d o m o ś c i g r u p o ­ wej o b y d w u g r u p — miałaby m.in. zapobiegać d o w o l n o ś c i w przyjmowaniu o b i e k t y w n y c h wyznaczników i wydzielaniu regionów, cechującej k o n c e p c j ę „ o b i e k t y w i s t y c z n ą " . Koncepcja „integralistyczna" zakłada m i a n o w i c i e , że o t y m , które s p o ś r ó d odrębnych o b i e k t ó w k u l t u r o w y c h są m i a r o d a j n e dla jakiegoś rozgraniczenia, d e c y d u j e fakt f i g u r o w a n i a ich w ś w i a d o m o ś c i grupowej w roli c e c h o d r ó ż n i a j ą c y c h dane g r u p y o d siebie. M o d e l o w y w p r o s t przykład z a s t o s o w a n i a k o n c e p c j i „ i n t e g ­ ralistycznej" w praktyce b a d a w c z e j , przedstawił R o m a n Reinfuss w artykule na t e m a t pogranicza k r a k o w s k o - g ó r a l s k i e g o . W e d ł u g tego uczonego „ ś w i a d o m o ś ć w ł a s n e j o d r ę b n o ś c i etnograficznej powstaje najczęściej na tle różnic g w a r o w y c h , różnic w ubiorze, sposobie z d o b y w a n i a ś r o d k ó w utrzymania ( n p . r o l n i c t w o i pas­ terstwo) lub wreszcie w o d m i e n n y m s p o s o b i e b u d o w a n i a osie­ dli. Inne zjawiska k u l t u r o w e , j a k o trudniejsze d o z a o b s e r w o w a ­ nia, rzadko s t a n o w i ą przyczynę u ś w i a d o m i e n i a sobie o d r ę b n o ś c i własnej g r u p y w s t o s u n k u d o s ą s i a d ó w . Z t y c h w ł a ś n i e w z g l ę ­ d ó w podczas w y z n a c z a n i a z a s i ę g ó w t e r y t o r i a l n y c h p o s z c z e g ó l ­ nych grup e t n o g r a f i c z n y c h kładzie się g ł ó w n y nacisk na w y ­ c h w y t y w a n i e w ł a ś c i w o ś c i g w a r o w y c h , c e c h stroju, b u d o w n i c t ­ wa i trybu życia, charakterystycznych dla badanej l u d n o ś c i , i następnie o b s e r w u j e się, jak o d r ę b n o ś c i te w p ł y w a j ą na kształ­ towanie się p o c z u c i a przynależności g r u p o w e j . " Generalna zasada jest przy t y m taka, że „ i s t n i e n i e z e w n ę t r z n i e dostrzegal­ nych różnic k u l t u r o w y c h z reguły p o w o d u j e u l u d u w y t w o r z e n i e się na tej p o d s t a w i e p o c z u c i a o d r ę b n o ś c i g r u p o w e j . Z c h w i l ą g d y zatrą się różnice o b i e k t y w n e , zaczyna zanikać i poczucie w z a j e m ­ nej obcości między c z ł o n k a m i d w u r ó ż n y c h g r u p . U ł a t w i a t o odstąpienie o d zasady w y ł ą c z n o ś c i g r u p o w e j i d o p r o w a d z a z biegiem czasu d o zatarcia się n a w e t tradycji j a k i e g o k o l w i e k podziału na g r u p y e t n i c z n e . " 5 7 5 8 Z p o w y ż s z e g o w y n i k a , że w e d ł u g k o n c e p c j i „ i n t e g r a l i s t y c z ­ n e j " — w w a r i a n c i e p r e z e n t o w a n y m przez Reinfussa — istnieje: — p o pierwsze, ścisła zależność między ( n i e k t ó r y m i p r z y n a j m ­ niej) o b i e k t y w n y m i w y z n a c z n i k a m i o d r ę b n o ś c i i g r u p o w ą ś w i a ­ domością o w y c h różnic k u l t u r o w y c h , oraz — p o drugie, zależność ta jest j e d n o s t r o n n a , gdyż „ r z e c z o w e podstawy zróżnicowania" determinują świadomość odrębności. O d n o ś n i e pierwszej przesłanki: Reinfuss stwierdził, iż materia­ ły na temat s t o s u n k ó w m i ę d z y g r u p o w y c h k t ó r y m i d y s p o n o w a ł , potwierdzają „ d o s t a t e c z n i e z g o d n o ś ć granic w y z n a c z o n y c h przez lud z u s t a l o n y m i na drodze o b i e k t y w n e j analizy w y b r a n y c h e l e m e n t ó w k u l t u r y l u d o w e j . " Otóż nie w i e m y niestety d o k ł a d ­ nie jakimi materiałami d o t y c z ą c y m i p o c z u c i a o d r ę b n o ś c i k u l t u r o ­ w y c h c y t o w a n y autor f a k t y c z n i e d y s p o n o w a ł — określenie poczucia o d r ę b n o ś c i w ś w i a d o m o ś c i g r u p o w e j w y m a g a bez w ą t p i e n i a d ł u g i c h i p o g ł ę b i o n y c h badań t e r e n o w y c h , i d l a t e g o p o w o ł y w a n i e się na p r z y t o c z o n e przez L u d w i k a M ł y n k a zdanie j e d n e g o r e s p o n d e n t a ( J a n a M y j a k a — poetę l u d o w e g o z L i c h w i n a ) j a k o w y r o c z n i na t e m a t g r a n i c y między „ G o r o l a m i " a „ L a ­ c h a m i " , w y d a j e się a b s o l u t n i e niewystarczające — lecz m o i m 5 9 zdaniem w y c i ą g a n i e s f o r m u ł o w a n e g o w y ż e j w n i o s k u z d a n y c h z a w a r t y c h w artykule jest n i e u p r a w n i o n e . D o w o d z i t e g o c h o ­ ciażby zamieszczona t a m mapa pt. Granice Góralszczyzny pol­ skiej i zagadnienie poczucia przynależności grupowej ludności pogranicznej, na której zaznaczono m.in.: „ w s i , których miesz­ kańcy uważają się za G ó r a l i " ; „ w s i e , k t ó r y c h m i e s z k a ń c ó w inni u w a ż a j ą za G ó r a l i " ; „ w s i e , k t ó r y c h mieszkańcy uważają się za L a c h ó w " ; „ w s i e , k t ó r y c h m i e s z k a ń c ó w inni uważają za La­ chów." Otóż teza Reinfussa o absolutnej z g o d n o ś c i okreś­ lonych obiektywnych wyznaczników odrębności z poczuciem owej odrębności byłaby prawdziwa w t e d y i tylko wtedy, gdyby w e w s z y s t k i c h w s i a c h o „ c e c h a c h k u l t u r y w ł a ś c i w e j l a c h o m " , ich mieszkańcy uważali się za „ l a c h ó w " i za t a k o w y c h byli uważani z a r ó w n o przez i n n y c h „ l a c h ó w " , jak i przez „ g ó r a l i " , a także oni sami uważali m i e s z k a ń c ó w w s i „ l a c h o w s k i c h " za „ l a c h ó w " oraz m i e s z k a ń c ó w w s i o „ c e c h a c h k u l t u r y g ó r a l s k i e j " za „ g ó r a l i " (i vice versa). Z a r ó w n o z mapy, jak i z treści artykułu w y n i k a jednak, iż są np. takie w s i e , k t ó r y c h mieszkańcy uważają się za „ l a c h ó w " , zaś l u d n o ś ć sąsiednia określa ich „ g ó r a l a m i . " M o i m zdaniem p o d w a ż a t o rzeczoną tezę — c b d d . Dlatego też bliższy p r a w d y jest p o g l ą d , że „ m i ę d z y zakresem ś w i a d o m o ś c i g r u p o w e j a za­ kresem nie oznaczonej bliżej ilości p o s z c z e g ó l n y c h w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h zachodzi s t o s u n e k d w ó c h kół t y l k o c z ę ś c i o w o pokrywających s i ę . " 6 0 6 1 6 2 U s t o s u n k u j ę się teraz d o t w i e r d z e n i a o istnieniu w p ł y w u o b i e k t y w n y c h o d r ę b n o ś c i k u l t u r o w y c h l u b / i b i o l o g i c z n y c h na g r u p o w ą ś w i a d o m o ś ć o d r ę b n o ś c i . Pogląd ten jest etnograficzną m u t a c j ą socjologicznej „ h i p o t e z y o d m i e n n o ś c i j a k o p o d s t a w y o b c o ś c i " , d l a t e g o też o d w o ł a m się d o t e g o , c o na ten temat napisał Florian Z n a n i e c k i . „ O t ó ż przyjąwszy hipotetycznie, że ' o b c y ' w o d n i e s i e n i u d o d a n y c h ludzi t o są ci, którzy się o d nich różnią b i o l o g i c z n i e lub kulturalnie albo też i biologicznie i k u l ­ turalnie, m u s i m y dalej przyjąć (...), że istnieje s t o p n i o w a n i e o b c o ś c i uzależnione o d s t o p n i o w a n i a r ó ż n i c " . Przy czym różnica i o b c o ś ć muszą p o z o s t a w a ć „ w s t o s u n k u prostym d o siebie a w stosunku o d w r o t n y m do podobieństwa i swojskości". Okazuje się jednak, iż „ r ó ż n i c e i p o d o b i e ń s t w a między d a n y m i z b i o r o w o ś c i a m i lub o s o b o w o ś c i a m i ludzkiemi w niektórych w y p a d k a c h przynajmniej nie dają się zrozumieć, ani n a w e t w y z n a c z y ć na m o c y s a m e g o t y l k o o b j e k t y w n e g o ich p o r ó w n a n i a w taki s p o s ó b , aby na ich p o d s t a w i e m o ż n a było j e d n ą z t y c h z b i o r o w o ś c i ująć j a k o w t a k i m lub i n n y m s t o p n i u o b c ą w o d ­ niesieniu d o d r u g i e j ; w p r o w a d z e n i e zaś pierwiastka s u b i e k t y w ­ nego zmusza d o stwierdzenia licznych w a h a ń i n i e w y t ł u m a c z o ­ nych w y j ą t k ó w . " Konstatacja ta z a c h o w u j e w a ż n o ś ć również na g r u n c i e e t n o g r a f i c z n y m . 6 3 Nie ma w a l o r u u n i w e r s a l n o ś c i także teza Reinfussa o j e d n o ­ stronnej i j e d n o k i e r u n k o w e j relacji zależności ś w i a d o m o ś c i o d ­ rębności g r u p o w e j o d istnienia o b i e k t y w n y c h w y z n a c z n i k ó w o d r ę b n o ś c i , z której w y n i k a ł w n i o s e k , że „ n i w e l a c j a kultury l u d o w e j u ł a t w i a zacieranie a n t a g o n i z m ó w w y n i k a j ą c y c h z przy­ należności d o różnych g r u p e t n i c z n y c h " . Często b o w i e m „ o d m i e n n o ś ć kulturalna b y w a umyślnie p o t ę g o w a n a dla odróż­ nienia się o d ' o b c y c h ' " . W t y m przypadku „ o d m i e n n o ś ć " nie jest w i ę c przyczyną, lecz s k u t k i e m poczucia o b c o ś c i . 6 4 6 5 D o d a m , iż w koncepcji „ i n t e g r a l i s t y c z n e j " w y s t ę p u j ą inne jeszcze sprzeczności. Na w i z e r u n e k g r u p y „ X " ( „ o b c e j " ) f u n k c ­ j o n u j ą c y w ś w i a d o m o ś c i g r u p y „ Y " ( „ s w o j e j " ) — jak wykazały m.in. badania Józefa Obrębskiego, a także dane zawarte w c y t o ­ w a n y m artykule Reinfussa — składają się faktycznie nie tylko w y m i e n i o n e o d r ę b n e c e c h y k u l t u r o w e (tj. g w a r a , strój, tryb życia, o d m i e n n e b u d o w n i c t w o ) , ale r ó w n i e ż takie elementy jak np. c e c h y w y g l ą d u fizycznego, c e c h y psychiczne oraz inne różnice k u l t u r o w e . Z n a j d o w a ł o t o w y r a z w różnych o p o w i a d a n i a c h , p o w i e d z o n k a c h , porzekadłach, piosenkach i t p . Nie w i a d o m o zatem dlaczego w ł a ś c i w i e należy ograniczać się t y l k o d o czterech w s p o m n i a n y c h w y r ó ż n i k ó w o d r ę b n o ś c i , zaś pozostałe t r a k t o w a ć 66 — jak t o uczynił Reinfuss — j a k o „czerpane z f a n t a z j i " oraz „ o d z n a c z a j ą c e się d u ż y m s u b i e k t y w i z m e m " i odrzucać? Czyż nie b y ł o b y bardziej zasadne uznanie w s z y s t k i c h cech k u l t u r o w y c h — f i g u r u j ą c y c h w w i z e r u n k u g r u p y „ o b c e j " oraz p o d n o s z o n y c h w ś w i a d o m o ś c i społecznej g r u p y „ Y " d o g o d n o ś c i zasady różnicującej — za r ó w n o p r a w n e w y z n a c z n i k i odrębności i łączne 53 �przyjęcie ich bądź — p o pierwsze — za zespół c e c h o b i e k t y w n i e w y r a ź n e rozróżnienie, na które d o t ą d zbyt małą z w r a c a n o u w a g ę . charakteryzujących g r u p ę będącą p r z e d m i o t e m d a n e g o w i z e r u n ­ C z y m i n n y m jest w s w e j istocie: ku i jej kulturę, bądź też — — po w t ó r e — za zespół cech po pierwsze, określenie n a d a w a n e sobie przez daną społecz­ i n t e r s u b i e k t y w n y c h ze w s z y s t k i m i t e g o k o n s e k w e n c j a m i . W pier­ ność lokalną, inaczej m ó w i ą c samookreślenie g r u p o w e ; w s z y m przypadku jednak k o n c e p c j a „ i n t e g r a l i s t y c z n a " będzie — tożsama z k o n c e p c j ą „ o b i e k t y w i s t y c z n ą " z t y m , że s u b i e k t y w i z m inne społeczności, tj. bliższych i dalszych s ą s i a d ó w , a w i ę c g r u p y p o drugie, określenie n a d a w a n e l u d n o ś c i z danej o k o l i c y przez badaczy zostanie zastąpiony r z e k o m y m o b i e k t y w i z m e m przed­ „obce"; stawień i s f o r m u ł o w a ń z a w a r t y c h w w i z e r u n k u g r u p y „ o b c e j " — (co być może b y ł o b y słuszne, ale t y l k o w ó w c z a s jeżeli uzna się za graficznej w charakterze n a z w y danej g r u p y e t n o g r a f i c z n e j . p o trzecie wreszcie, określenie przyjęte w literaturze e t n o ­ p r a w d z i w ą l e n i n o w s k ą „ t e o r i ę o d b i c i a " ) . W d r u g i m natomiast Przyjmuję dla uproszczenia — stosując k o n w e n c j ę t e r m i n o l o ­ przypadku koncepcja „ i n t e g r a l i s t y c z n a " jest tożsama z k o n c e p c j ą g i c z n ą — iż w p i e r w s z y m p r z y p a d k u b ę d z i e m y m ó w i ć o „ e n d o e t - „ i n t e r s u b i e k t y w i s t y c z n ą " , d o analizy której o b e c n i e przechodzę. Etnograficzna regionalizacja zakładająca k o n c e p c j ę „inter­ nikonie" („endoetnonimie"), w drugim o „egzoetnikonie" („egz o e t n o n i m i e " ) , zaś w trzecim o „ e t n i k o n i e " ( „ e t n o n i m i e " ) . J a k się rzekło, e t n o g r a f o w i e dość rzadko zaznaczali różnicę s u b i e k t y w i s t y c z n ą " , tj. w y k o r z y s t u j ą c a kryterium e t n o s o c j o l o g i czne, w b r e w p o z o r o m jest najtrudniejsza do jednoznacznej między egzo- i e n d o e t n o n i m a m i , j e d n a k ż e kilkadziesiąt przy­ interpretacji. Większość badaczy z a j m u j ą c y c h s t a n o w i s k o „ i n t e r - k ł a d ó w p r z y t o c z o n y c h przez Udzielę w artykule s u b i e k t y w i s t y c z n e " utożsamia — ne--etnograficzny zakładając implicite — wyrażając t o explicite lub też kryterium e t n o s o c j o l o g i c z n e z „ p o c z u ­ ciem odrębności t k w i ą c y m w ś w i a d o m o ś c i mieszkańców" . 6 7 Najbardziej ś w i a d o m y w y r a z p o s t a w a taka uzyskała w d o c i e k a ­ opis wsi polskich w Galicji Topograficz­ wskazuje jedno­ znacznie, że niemal w s z y s t k i e e n d o e t n o n i m y są n a z w a m i p o ­ c h o d z ą c y m i o d n a z w w s i , które dana l u d n o ś ć zamieszkuje. konkluzję p o t w i e r d z a j ą r ó w n i e ż inne ź r ó d ł a . 70 Tę 71 niach Obrębskiego. Przedmiotem p r o w a d z o n y c h badań dla o k r e ­ Jeżeli c h o d z i o e g z o e t n o n i m y , t o d o m i n u j ą w n i c h określenia ślenia istniejących z r ó ż n i c o w a ń e t n o g r a f i c z n y c h p o w i n n a być o charakterze p r z e z w i s k o w y m . Karłowicz zebrał kilkadziesiąt tego — z d a n i e m O b r ę b s k i e g o — s p o ł e c z n a sfera z r ó ż n i c o w a ń w y r a ż a ­ t y p u określeń z a w a r t y c h w literaturze e t n o g r a f i c z n e j jąca się w p o s t a w a c h oraz w y o b r a ż e n i a c h c z ł o n k ó w i a d h e r e n ­ jąc, że „ n a z w y m i e s z k a ń c ó w w i e l u w s i i o k o l i c zawdzięczają 72 zauważa­ t ó w b a d a n y c h społeczności, a l b o w i e m g r u p a etnograficzna ( w początek s w ó j ironicznej, szyderczej lub p o g a r d l i w e j żyłce sąsia­ stylistyce Obrębskiego „ e t n i c z n a " ) t o nic i n n e g o jak „ r z e c z y w i s t a d ó w . . . " . Bystroń przytoczył n a t o m i a s t kilkaset t a k i c h określeń czy potencjalna sfera a d e k w a t n o ś c i społecznej i k u l t u r a l n e j " , tzn. dzieląc je na „ n a z w y i p r z e z w i s k a " , które w s k a z u j ą na: topografię, sfera z a c h o w a ń , w a r t o ś c i itd., z k t ó r y m i dana j e d n o s t k a się w ł a ś c i w o ś c i j ę z y k o w e , ubiór, c e c h y fizyczne lub moralne, stan identyfikuje uważając je za s w o j e . g o s p o d a r c z y i społeczny, u l u b i o n e p o t r a w y i in. Stwierdził o n , że 68 7 3 Obrębski poza g r u p ą n a z w i przezwisk t o p o g r a f i c z n y c h , w s z y s t k i e rodzaje ustalił, że „ p o c z u c i e o d r ę b n o ś c i d o m i n u j e t u zawsze nad ś w i a d o ­ określeń g r u p o w y c h „ m a j ą b e z w z g l ę d n ą p r z e w a g ę przezwisk, Badając p o d t y m kątem ś w i a d o m o ś ć społeczną mością w s p ó l n o t y " , w k o n s e k w e n c j i c z e g o w i z e r u n e k „ o b c e j " jest bardzo wyrazisty, m o c n o z a r y s o w a n y , grupy natomiast n a d a w a n y c h przez s ą s i a d ó w o d p e w n y c h w ł a ś c i w o ś c i , które im się w y d a j ą z t e g o czy i n n e g o p o w o d u ś m i e s z n e " . 74 w i z e r u n e k g r u p y własnej jest mglisty, słabo z a r y s o w a n y . W e d ł u g P o d s u m o w u j ą c w s t ę p n i e d o t y c h c z a s o w e rozważania o e n - Obrębskiego „ w i z e r u n e k w ł a s n y g r u p y jest w t ó r n y i zależny; jest d o e t n o n i m a c h c h c ę podkreślić, iż w literaturze etnograficznej o n p o prostu n e g a t y w e m t y c h w s z y s t k i c h o b r a z ó w , w k t ó r y c h w y s t ę p u j e w y r a ź n a d y s p r o p o r c j a p o d w z g l ę d e m i l o ś c i o w y m na u j m u j e o n a rzeczywistość o b c y c h g r u p e t n i c z n y c h . " Wizerunek korzyść e g z o e t n o n i m ó w . M o ż n a t o t r a k t o w a ć j a k o potwierdzenie własnej g r u p y w ś w i a d o m o ś c i tejże g r u p y , p o w s t a j e zatem na tezy O b r ę b s k i e g o o d o m i n a c j i „ p o c z u c i a o d r ę b n o ś c i " nad „ ś w i a ­ zasadzie antytezy c e c h s t a n o w i ą c y c h o o d r ę b n o ś c i g r u p y „ o b ­ domością wspólnoty". c e j " . W y n i k a z t e g o , iż wyrażenie „ g r u p a w ł a s n a " oznacza tyle r ó w n i e ż , że e g z o e t n o n i m y — 6 9 Z tego, co wyżej napisałem wynika w p r z e c i w i e ń s t w i e d o endoet- i t y l k o tyle, że jest g r u p a „ n o n o b c a " i nic poza t y m p o z y t y w n e g o nonimów — ze ś w i a d o m o ś c i g r u p o w e j na t e n t e m a t w y d o b y ć nie m o ż n a . Jej p e j o r a t y w n ą k o n o t a c j ę . W literaturze etnograficznej znaleźć moż­ istnienie jest w y ł ą c z n i e „ n e g a t y w n e " . na w i e l e p r z y k ł a d ó w na p o t w i e r d z e n i e t e g o . Grupa „ s w o j a " o k a z u j e się w i ę c być bardzo s w o i s t y m b y t e m , który w g r u n c i e rzeczy jest raczej „ n i e b y t e m " : nie t y l k o nie jest bowiem — jak c h c e t e g o O b r ę b s k i — mają charakter p r z e z w i s k o w y , zawierają wyraźnie tworem Z a t e m konotacja czy w y s t ę p u j e o n o w roli e n d o - czy też e g z o e t n o n i m u . t w o r e m k o n k r e t n y m , ale nie jest n a w e t — w b r e w z a p e w n i e n i o m O b r ę b s k i e g o — 78 d a n e g o określenia zmienia się zasadniczo w zależności o d tego, 76 S p o ś r ó d i n n y c h w ł a ś c i w o ś c i o m a w i a n y c h określeń należy koniecznie z w r ó c i ć u w a g ę na ich z m i e n n o ś ć w czasie, a przede w y o b r a ż e n i o w y m . „ G r u p a e t n i c z n a " O b r ę b s k i e g o jest t o zaiste w s z y s t k i m na s w o i s t e z r e l a t y w i z o w a n i e przestrzenne , d z i w n a g r u p a s p o ł e c z n a , która m a p o c z u c i e o d r ę b n o ś c i , lecz nie d o w o d z i , że r ó w n i e ż d e n o t a c j a t y c h określeń jest bardzo w z g l ę d ­ ma p o c z u c i a w ł a s n e j j e d n o ś c i i t o ż s a m o ś c i . P o g l ą d y O b r ę b s ­ na. 77 które k i e g o — tak c h ę t n i e a c z k o l w i e k d o ś ć b e z k r y t y c z n i e p o w t a r z a n e Nie w d a j ą c się w dalsze rozstrząsanie tej p r o b l e m a t y k i s k o n - przez n i e k t ó r y c h dzisiejszych e t n o g r a f ó w — o k r e ś l i ł b y m „ n e g a ­ k l u d u j ę , że p o d m i o t o w a analiza f u n k c j o n u j ą c y c h w ś w i a d o m o ś c i t y w n ą t e o r i ą g r u p e t n o g r a f i c z n y c h " . D o d a m , iż daleki j e s t e m o d społecznej e t n o n i m ó w d o w o d z i , iż z a s t o s o w a n i e kryterium et- zaprzeczania p r a w d z i w o ś c i ustaleń d o k o n a n y c h przez O b r ę b s ­ n o s o c j o l o g i c z n e g o nie może d o p r o w a d z i ć d o uzyskania realnego kiego — podziału zostały o n e zresztą w i e l o k r o t n i e p o t w i e r d z o n e na i n n y m materiale — w i ę c e j , u t r z y m u j ę iż p o c z y n i o n e przez n i e g o na p o j m o w a n e substancjalnie grupy etnograficzne. P o t w i e r d z a t o r ó w n i e ż fakt, że jak u s t a l o n o w i e r z e n i o w e , pare- o b s e r w a c j e są bardzo t r a f n e i rzucają n o w e ś w i a t ł o na p r o ­ m i o l o g i c z n e oraz f a b u l a r n e dane składające się na wizerunek b l e m a t y k ę e t n o g r a f i c z n e j regionalizacji. Sądzę j e d n a k , że sam g r u p y „ o b c e j " , j a k o efekt m e c h a n i z m u mityzacji „ n i e mają się O b r ę b s k i , jak i j e g o z w o l e n n i c y , nie w y c i ą g n ę l i stąd ostatecz­ nijak d o rzeczywistości, ani nie są przez nią w e r y f i k o w a n e " . nych w n i o s k ó w . 7 8 W z w i ą z k u z t y m , iż będące w y r a z e m p o c z u c i a odrębności, U p r o s z c z o n y m , lecz w praktyce p o w s z e c h n i e s t o s o w a n y m d o t k w i ą c e w ś w i a d o m o ś c i społecznej w y o b r a ż e n i a o „ o b c y c h " tworzenia obrazów etnograficznego zróżnicowania ludu i jego przynależą d o p o r z ą d k u m i t y c z n e g o , ich kształt zależy nie tyle od kultury w a r i a n t e m koncepcji „ i n t e r s u b i e k t y w i s t y c z n e j " , jest w y ­ realnych w ł a ś c i w o ś c i p r z e d m i o t u , ile o d s t r u k t u r systemu mitycz­ korzystywanie dla c e l ó w etnograficznej regionalizacji f u n k c j o n u ­ nego p o d m i o t u poznania. D l a t e g o też trzeba z g o d z i ć się z t y m , że jących w ś w i a d o m o ś c i społecznej n a z w (przezwisk) określają­ zespół i n t e r s u b i e k t y w n y c h p o s t a w i w y o b r a ż e ń k o n s t y t u u j ą c y c h cych p e w n e g r u p y l u d n o ś c i , czyli t z w . e t n o n i m ó w l u b e t n i k o - w i z e r u n e k g r u p y „ o b c e j " , charakteryzuje j e d y n i e ś w i a d o m o ś ć n ó w . O m a w i a j ą c tę kwestię, c h c ę przede w s z y s t k i m w p r o w a d z i ć zbiorową grupy 54 będącej podmiotem („nosicielem") danego �wizerunku. Inaczej: p o n i e w a ż „ w y o b r a ż e n i a g r u p y A o g r u p i e B przynależą d o dyskursu m i t y c z n e g o i j a k o takie nie muszą mieć żadnego odniesienia d o r z e c z y w i s t y c h w ł a ś c i w o ś c i , c e c h czy postaw g r u p y B (...); c o zaś z p o w y ż s z e g o w y n i k a — nie m o g ą być w ż a d n y m w y p a d k u ź r ó d ł e m d o p o z n a n i a g r u p y B ani też realnych relacji s p o ł e c z n y c h między g r u p a m i A i B. Są natomiast te w y o b r a ż e n i a n i e z w y k l e c e n n y m materiałem d o analizy ś w i a d o ­ mości z b i o r o w e j g r u p y A . " 7 9 Nie muszę d o d a w a ć , iż taki w n i o s e k ma niezwykle d o n i o s ł e k o n s e k w e n c j e dla zagadnienia etno­ graficznej regionalizacji. J a k o j e d e n z p i e r w s z y c h , d o s f o r m u ł o w a n e j w y ż e j konkluzji doszedł B y s t r o ń . Interesująca jest przy t y m e w o l u c j a j e g o p o ­ glądów w t y m zakresie. W 1 9 2 5 r. pisał o n , że p o d m i o t o w o pojmowane e t n o n i m y są p o m o c n e w w y d z i e l a n i u g r u p e t n o ­ graficznych i bardzo często „ z samejże n a z w y w z g l ę d n i e prze­ zwiska w n i o s k o w a ć m o ż e m y o jednej z c e c h danej g r u p y , która była tak w y r a ź n a , że dała początek t e r m i n o w i " . W 1 9 2 7 r. o b o k m twierdzenia, iż n a z w y i przezwiska służyć m o g ą d o badania polskiego t e r y t o r i u m e t n o g r a f i c z n e g o oraz charakterystyki p e w ­ nych grup, d o d a w a ł że przydatne m o g ą być o n e r ó w n i e ż d o charakterystyki myślenia l u d u . 8 1 W Megalomanii narodowej na­ tomiast Bystroń u t r z y m y w a ł już t y l k o , że zbiór u ż y w a n y c h przez lud określeń na „ o b c y c h " , „ m o ż e być w i ę c e j c i e k a w y m p r z y c z y n ­ kiem d o naszego t e m a t u , d o p s y c h o l o g i i niechęci czy n i e n a w i ś c i p l e m i e n n e j " . Niestety sam nie w y c i ą g n ą ł z t e g o w n i o s k u i nie 82 wycofał się z k r e o w a n e g o przez siebie obrazu „ugrupowania etnicznego l u d u p o l s k i e g o " ; o b r a z u , który będąc — podobnie zresztą jak p r ó b y p o d z i a ł u kraju na terytoria e t n o g r a f i c z n e d o k o ­ nane przez Fischera, P o n i a t o w s k i e g o i in. — „niekonsekwentnym połączeniem r o z m a i t y c h s t a n o w i s k b a d a w c z y c h i n i e p e ł n y c h w y n i k ó w o b s e r w a c j i t e r e n o w y c h " , w s z e d ł j e d n a k na t r w a ł e d o ro świadomości e t n o g r a f ó w . A przecież o d z a w a r t e g o w lomanii narodowejtwierdzenia Mega­ o roli e t n o n i m ó w oraz w y r a ż o n e ­ go tam p o g l ą d u , iż g ł o s z o n a przez Karłowicza teoria „ ś r o d k o w o ści" polszczyzny p r z y p o m i n a w istocie charakterystyczne dla myślenia m i t y c z n e g o przekonanie o „ ś r o d k o w o ś c i " w ł a s n e j g r u ­ py, był już t y l k o krok d o s t w i e r d z e n i a u n i w e r s a l n o ś c i działania mechanizmów m i t y z a c j i . 84 M e c h a n i z m y mityzacji „ o b c e g o " w e d ł u g p o g l ą d ó w Bystronia — zreferowanych przez L u d w i k a S t o m m ę — wyglądają na­ stępująco: „ S k o n k r e t y z o w a n e p o c z ą t k o w o s y m p t o m y o b c o ś c i podlegać zaczynają s z y b k i m p r o c e s o m idealizacji w trzech w y ­ miarach. Pierwszy z n i c h , który m o g l i b y ś m y określić j a k o w y o b ­ rażeniowy, t o p o s t ę p u j ą c a deformacja (i z reguły deprecjacja) obrazu o b c e g o . (...) D r u g i t o rozciąganie sądu i n d y w i d u a l n e g o na całą g r u p ę (...). S t e r e o t y p przestaje r ó ż n i c o w a ć . (...) Trzecim wreszcie w y m i a r e m jest idealizacja h i s t o r y c z n a . . . " 85 Stawiając kropkę nad „ i " w t y c h w y w o d a c h p o w i e m , że a n a l o g i c z n y m mechanizmom mityzacji p o d l e g a myśl e t n o g r a f i c z n a kreując obrazy świata c h ł o p ó w , z j e g o podziałami na g r u p y czy regiony. Sądzę, iż p r o b l e m a t y k a etnograficznej regionalizacji jest szczególnym p r z y p a d k i e m o g ó l n i e j s z e g o zagadnienia, które g e ­ neralnie s f o r m u ł o w a ć m o ż n a w postaci t w i e r d z e n i a , że istotę zainteresowań l u d o z n a w c z y c h oraz etnografii j a k o d y s c y p l i n y badawczej s t a n o w i idea „ o b c o ś c i " c h ł o p ó w i ich kultury. Nie zamierzam teraz o c z y w i ś c i e d o w o d z i ć słuszności tej tezy, ani też w o g ó l e z b y t n i o r o z w i j a ć t e g o zagadnienia. Z w r ó c ę uwagę jedynie na kilka s p r a w z t y m z w i ą z a n y c h . Czyż o t y m , że w w y o b r a ż e n i a c h l u d o z n a w c ó w i e t n o g r a f ó w chłopi i ich ś w i a t j a w i ą się j a k o abstrakcyjnie „ o b c y " nie ś w i a d c z y już c h o ć b y sam p r z e d m i o t z a i n t e r e s o w a ń b a d a w c z y c h ? W e t n o ­ graficznym d o r o b k u — z t a k i m t r u d e m i z a a n g a ż o w a n i e m g r o m a ­ d z o n y m przez kilkanaście p o k o l e ń badaczy — s k ł a d a j ą c y m się na obraz l u d u i j e g o k u l t u r y , z n a j d u j e m y d o k ł a d n i e te same elementy, które k o n s t y t u u j ą w i z e r u n e k g r u p „ o b c y c h " a w y n i k a j ą z p o ­ czucia o d r ę b n o ś c i . Czy w samej — — postawie w o b e c a p o l o g e t y c z n e j najczęściej k u l t u r y l u d o w e j , nie przejawia się owa „ w y o b r a ż e n i o w a idealizacja" p r o w a d z ą c a d o postępującej d e f o ­ rmacji oraz gloryfikacji z reguły ( c o nie zmienia istoty rzeczy, b o w i e m taka apoteoza jest „ s y s t e m o w ą i n w e r s j ą " deprecjacji) obrazu „ o b c e g o " ? W p o g l ą d a c h e t n o g r a f ó w d o t y c z ą c y c h zagadnień regional­ nego z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j znajduje się o g r o m n a ilość p r z y k ł a d ó w p o t w i e r d z a j ą c y c h działanie r ó w n i e ż d r u g i e g o m e ­ c h a n i z m u procesu mityzacji „ o b c e g o " , a m i a n o w i c i e s ą d ó w u o g ó l n i a j ą c y c h . J u ż sama k o n c e p c j a stroju „ r e g i o n a l n e g o " b u d o w n i c t w a „ r e g i o n a l n e g o " , m u z y k i czy tańca „ r e g i o n a l n e g o " i w o g ó l e k u l t u r y „ r e g i o n a l n e j " o t y m świadczy. P o n a d t o już w samej idei n a z w g r u p e t n o g r a f i c z n y c h zawarta jest zasada generalizacji. Chcę przy okazji z w r ó c i ć u w a g ę , że f u n k c j o n u j ą c e w literaturze etnograficznej e t n o n i m y t o p r a w i e w y ł ą c z n i e e g z o e t n o n i m y lub też n a z w y ukute przez s a m y c h e t n o g r a f ó w . Bardzo nieliczne przypadki ś w i a d c z ą o p o k r y w a n i u się e t n o n i ­ m ó w z e n d o e t n o n i m a m i , należałoby jeszcze pomniejszyć o efekt działania „ s a m o p o c z u c i a w m ó w i o n e g o " , o k t ó r y m pisał F a l k o w ­ s k i . S p o ś r ó d p o z o s t a ł y c h e t n o n i m ó w m o ż n a w zasadzie — dla uproszczenia — p o m i n ą ć n a z w y u k u t e przez e t n o g r a f ó w , gdyż jest ich s t o s u n k o w o n i e w i e l e i nie wszystkie przyjęły się w literaturze p r z e d m i o t u , a poza t y m spełniają o n e d o k ł a d n i e rolę e g z o e t n o n i m ó w i ich efekt u o g ó l n i a j ą c y jest e w i d e n t n y . Przejdę zatem d o e t n o n i m ó w b ę d ą c y c h e g z o e t n o n i m a m i . Otóż stając się e t n o n i m a m i e g z o e t n o n i m y nie straciły nic ze s w y c h p i e r w o t n y c h w ł a ś c i w o ś c i , t y l k o teraz zostały z r e l a t y w i z o w a n e d o p o g l ą d ó w p o s z c z e g ó l n y c h a u t o r ó w d o k o n u j ą c y c h podziału i o p i s ó w g r u p e t n o g r a f i c z n y c h . Wystarczy c h o ć b y p o r ó w n a ć rozmaitość w y ­ dzielanych przez r ó ż n y c h badaczy g r u p w ś r ó d np. ludności góralskiej. 86 87 W charakterze c i e k a w o s t k i p o d a m , iż zdaniem Udzieli d o k o ­ nany przez Pola podział r o d ó w zamieszkujących p ó ł n o c n e stoki Karpat „ o p i e r a ł się t y l k o na s a m y c h n a z w a c h , bądź t o n a d a ­ w a n y c h m i e s z k a ń c o m jednej w s i przez sąsiadów, bądź też określających miejsce, z k t ó r e g o p o c h o d z ą . " Ten sam Udziela przez s w ó j podział górali p o l s k i c h — na „ g ó r a l i b e s k i d o w y c h " , „ K l i s z c z a k ó w " , „ P o d h a l a n " i „ L a c h ó w " — przyczynił się m.in. nie t y l k o d o u t r w a l e n i a w literaturze etnograficznej e t n o n i m u „ K l i s z c z a k i " , lecz uczynił z „ K l i s z c z a k ó w " j e d n ą z zasadniczych g r u p góralskich (podczas g d y u Pola był t o mały ród zamiesz­ kujący pomniejszą k o t l i n ę rzeki R a b y ) . Otóż Reinfuss podaje, że podczas badań t e r e n o w y c h nad p o g r a n i c z e m k r a k o w s k o - g ó r a l s k i m , na z a d a w a n e r e s p o n d e n t o m pytanie w s p r a w i e t z w . Klisz­ c z a k ó w „ n i e padła ani j e d n a p o z y t y w n a o d p o w i e d ź . Nikt tej n a z w y nie z n a ł . " Przykład ten dobrze pokazuje jak e t n o n i m y g r u p e t n o g r a f i c z n y c h mają się d o rzeczywistości. 8 8 89 9 0 Pozostał jeszcze trzeci z B y s t r o n i o w y c h m e c h a n i z m ó w m i t y ­ zacji „ o b c e g o " — idealizacja historyczna. Ten w y m i a r mityzacji jest w dziedzinie p r o b l e m a t y k i etnograficznej regionalizacji naj­ bardziej w i d o c z n y i nie w y m a g a c h y b a specjalnych uzasadnień. Zresztą zagadnienie t o poruszałem już w t y m artykule. W y k a z a ł e m zatem — c h c ę wierzyć, że w zadawalającym s t o p n i u — iż w y o b r a ż e n i a l u d o z n a w c ó w i e t n o g r a f ó w na temat l u d u i j e g o k u l t u r y w o g ó l n o ś c i , zaś na temat regionalnego z r ó ż n i c o w a n i a ś w i a t a c h ł o p ó w w szczególności, podlegają t y m s a m y m u n i w e r s a l n y m m e c h a n i z m o m mityzacji, które zawsze kształtują w i z e r u n e k g r u p „ o b c y c h " . W y n i k a stąd m.in. i t o , że prace traktujące o ludzie i j e g o kulturze w aspekcie zróżnicowania r e g i o n a l n e g o , wyrażają przede w s z y s t k i m p o g l ą d y badaczy 0 o w y m z r ó ż n i c o w a n i u , w mniejszym zaś s t o p n i u dotyczą rzeczywistego z r ó ż n i c o w a n i a e t n o g r a f i c z n e g o przedmiotu b a ­ dań. Z a k o ń c z e n i e Podejmując p r o b l e m a t y k ę etnograficznej regionalizacji czoło­ w i reprezentanci polskiej myśli etnograficznej — o d Kolberga 1 Pola poczynając, poprzez Zakrzewskiego, Karłowicza i in., a na 55 �Bystroniu, Fischerze oraz w s p ó ł c z e s n y c h e p i g o n a c h t e g o zasad­ niczego nurtu kończąc — u j m o w a l i ś w i a t c h ł o p ó w j a k o u n i w e r sum, w którym: — p o pierwsze, istnieją w y r a ź n i e w y o d r ę b n i a j ą c e się o b i e k t y w postaci r e g i o n ó w l u b / i g r u p e t n o g r a f i c z n y c h ( r o d ó w i t p . ) . T r a k t o w a n o je j a k o „ f a k t , na który wszędzie n a t r a f i a m y " ( P o l ) . Byty te posiadały c e c h y inherentne, a w i ę c t k w i ą c e w samej ich istocie, za które u z n a w a n o bardzo różne elementy: o d w a r u n k ó w fizjograficznych i cech a n t r o p o l o g i c z n y c h l u d n o ś c i , poprzez dane historyczne ( w y n i k a j ą c e z p o d z i a ł ó w p l e m i e n n y c h , na które później nakładały się podziały polityczne, administracyjne itd.), j ę z y k o w e , charakterystyczne zjawiska k u l t u r o w e sensu stricto (stroje, b u d o w n i c t w o , obrzędy i t p . ) , p o poczucie o d r ę b n o ś c i i funkcjonujące etnonimy. Takim cechom inherentnym nad­ a w a n o różne znaczenie p r i o r y t e t o w e , w zależności o d przyjętej koncepcji regionu l u b / i g r u p y etnograficznej, przy d o k o n y w a n i u p o d z i a ł ó w . W y b ó r o k r e ś l o n y c h k r y t e r i ó w podziału ( t r a k t o w a ­ nych j a k o tożsame z cechami i n h e r e n t n y m i o b i e k t ó w ) , s t a n o w i ł p o d s t a w ę d o kategoryzacji: wszystkie o b i e k t y mające jakąś cechę lub zbiór cech w s p ó l n y c h zaliczano d o tej samej kategorii ze w z g l ę d u na te cechy. W efekcie o t r z y m y w a n o j e d n a k bardzo różnorodne podziały etnograficzne. Przyczynę t e g o stanu rzeczy u p a t r y w a n o bądź w c z y n n i k a c h natury s u b i e k t y w n e j (brak o d ­ p o w i e d n i e j ilości i jakości m a t e r i a ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h , m y l e n i e cech p r z y p a d k o w y c h z i n h e r e n t n y m i oraz z w i ą z a n y z t y m d o b ó r n i e w ł a ś c i w y c h k r y t e r i ó w podziału i t d . ) , bądź też w c z y n n i k a c h o b i e k t y w n y c h (jak proces zmian k u l t u r o w y c h o d b y w a j ą c y c h się g ł ó w n i e p o d w p ł y w e m c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h — np. miasta czy „ c y w i l i z a c j i " — oraz nasilania się k o n t a k t ó w m i ę d z y g r u p o w y c h , c o n i e u c h r o n n i e p r o w a d z i ć miało d o niwelacji różnic i unifikacji), a najczęściej w o b u t y c h g r u p a c h c z y n n i k ó w jednocześnie. — p o drugie, o b i e k t y w n i e istniejące g r u p y l u b / i r e g i o n y e t n o ­ graficzne, mające ustalone c e c h y inherentne oraz należące d o różnych kategorii, w c h o d z ą stale w określone związki między sobą. Te relacje są także o b i e k t y w n e , a polegają na m i g r a c j a c h , dyfuzjach, n a w a r s t w i e n i a c h itp. Celem badania w z a j e m n y c h w p ł y w ó w p o s z c z e g ó l n y c h o b i e k t ó w na siebie, miało być d o ­ p r o w a d z e n i e za p o m o c ą analiz p o r ó w n a w c z y c h , d o odkrycia przede w s z y s t k i m „ p i e r w o t n y c h w ł a ś c i c i w o ś c i " czy „ c e c h pier­ w i a s t k o w y c h " — utożsamianych z cechami inherentnymi — i o d ­ różnienie ich o d naleciałości „ o b c y c h " czy z e w n ę t r z n y c h zapoży­ czeń. Kontakty k u l t u r o w e między p o s z c z e g ó l n y m i s p o ł e c z n o ­ ściami, c h o ć o b i e k t y w n e istniejące, b y ł y t r a k t o w a n e przez e t n o ­ g r a f ó w j a k o zło konieczne, b o w i e m z d e c y d o w a n i e u t r u d n i a ł y d o k o n a n i e precyzyjnej d e l i m i t a c j i . 91 Reasumując: streszczony w y ż e j s p o s ó b podejścia d o p r o ­ blematyki przestrzennego z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d u , który n a PRZ A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Zagadnienie regionu w etnografii polskiej a współczesne etnograficzne prace terenowe na obszarze północno-wschodniego Mazowsza, [ w : ] Kurpie. Puszcza Zielo­ na, p o d red. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w e j , W r o c ł a w 1 9 6 2 , s. 2 5 i n. 1 Zob.: S. Węglarz, Regionalne zróżnicowanie kultury ludo­ wej. Polska myśl etnograficzna a rzeczywistość spoleczno-kulturowa ( r o z p r a w a d o k t o r s k a , mszp w dyspozycji I n s t y t u t u Et­ nologii U A M ) , s. 2 1 — 7 3 2 Chodzi m.in. o s ł y n n y list Kołłątaja d o J a n a M a j a , ankiety, instrukcje, apele i zadania k o n k u r s o w e w y d a n e przez U n i w e r s y t e t W i l e ń s k i , T o w a r z y s t w o Warszawskie Przyjaciół Nauk, Tadeusza Czackiego, W a w r z y ń c a S u r o w i e c k i e g o , W i n c e n t e g o Krasińskie­ g o i in., a także prace B a n d t k i e g o , G r a b o w s k i e g o , M ą c z y ń s k i e g o oraz L u b i c z - C z e r w i ń s k i e g o . 3 Ł. G o ł ę b i o w s k i , Lud Polski. Jego zwyczaje, zabobony. Warszawa 1 8 3 0 ; S. R z e w u s k i , Zastosowanie fizjologii do historyi, „ P a m i ę t n i k Fizycznych, M a t e m a t y c z n y c h i S t a t y s t y c z n y c h U m i e ­ jętności z Z a s t o s o w a n i e m d o P r z e m y s ł u " , z. 4 , W a r s z a w a 1 8 3 0 , s. 334—345, 367—382 4 56 z w i e m y t r a d y c y j n y m , jest s z c z e g ó l n y m p r z y p a d k i e m s t a n o w i s k a o b i e k t y w i s t y c z n e g o , zaś będąca j e g o e f e k t e m regionalizacja etnograficzna — klasycznej teorii kategoryzacji. O b i e k t y w i s t y c z ny p u n k t w i d z e n i a oraz zasady klasycznego d e f i n i o w a n i a k a t e g o ­ rii z d e t e r m i n o w a ł y z a r ó w n o s p o s ó b o p i s u s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j rzeczywistości będącej p r z e d m i o t e m etnograficznej eksploracji, jak i jej interpretację. Znalazło t o s w ó j w y r a z m.in. w przed­ s t a w i a n i u ś w i a t a c h ł o p ó w poprzez m o n o g r a f i c z n e obrazy p o j e ­ d y n c z y c h w s i , z e s p o ł ó w w s i itd., aż d o m o n o g r a f i i g r u p l u b / i r e g i o n ó w , na bazie k t ó r y c h b u d o w a n o syntezę etnograficzną całego kraju, np. w f o r m i e w i z j i u g r u p o w a n i a e t n o g r a f i c z n e g o l u d n o ś c i . Obraz c a ł o ś c i o w y ś w i a t a c h ł o p ó w w całej j e g o r ó ż n o ­ r o d n o ś c i miał zatem być s u m ą ( z b i o r e m ) o w y c h „ m o n o g r a f i c z ­ n y c h o b r a z k ó w " , o d p o w i a d a j ą c y c h p o d z i a ł o w i na kategorie, subkategorie, s u b s u b k a t e g o r i e itd. Takie u j m o w a n i e rzeczywis­ tości s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j miało przede w s z y s t k i m w i e r n i e ją o d z w i e r c i e d l a ć . Inaczej: opis k u l t u r y l u d u za p o m o c ą przed­ s t a w i a n i a jej j a k o p o d z i e l o n e j na g r u p y ( s u b g r u p y ) czy regiony ( s u b r e g i o n y ) e t n o g r a f i c z n e — w p r z e k o n a n i u e t n o g r a f ó w — pa­ s o w a ł d o ś w i a t a c h ł o p ó w t a k i e g o , j a k i m o n w s w e j istocie był. T w i e r d z ę , iż takie substancjalne (esencjalne) p o j m o w a n i e p r z e d m i o t u b a d a ń , które narzuca A r y s t o t e l e s o w y obraz świata i klasyczna teoria kategoryzacji, nie o d d a j e inherentnej struktury s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j rzeczywistości, nie s t a n o w i jej a d e k w a t ­ nego o p i s u , lecz rzeczywistość tę w o k r e ś l o n y m sensie defor­ muje. Odkładając — ze w z g l ę d u na o g r a n i c z o n e ramy tego a r t y k u ł u — p r z e d s t a w i e n i e a l t e r n a t y w n e g o s p o s o b u podejścia do p r o b l e m a t y k i z r ó ż n i c o w a n i a e t n o g r a f i c z n e g o p r z e d m i o t u badań na inną okazję p o w i e m j e d y n i e , że w y k r e o w a n y przez e t n o g r a f ó w obraz p o d z i a ł ó w ś w i a t a c h ł o p ó w na g r u p y ( r e g i o n y ) z literatury n a u k o w e j i p o p u l a r n o n a u k o w e j trafiał „ p o d s t r z e c h y " , w dużym s t o p n i u kształtując ś w i a d o m o ś ć społeczną. W szczególności m o n o g r a f i e e t n o g r a f i c z n e , o b e j m u j ą c s w y m zasięgiem określony obszar przyczyniały się d o w y o d r ę b n i a n i a d a n e g o terytorium g e o g r a f i c z n e g o l u b / i s p o ł e c z n e g o tak w nauce, jak i w społecznej ś w i a d o m o ś c i . Szczególnie duże znaczenie w t y m procesie miało s w o i s t e p o ś r e d n i c t w o — w o w y m r o z p r o p a g o w y w a n i u etno­ g r a f i c z n e g o w i z e r u n k u regionalizacji — i d e o l o g i i r u c h u ludo­ w e g o i r u c h u r e g i o n a l n e g o , które n o t a b e n e były w w i e l u punk­ t a c h zbieżne z p o g l ą d a m i ś r o d o w i s k a n a u k o w e g o e t n o g r a f ó w . Tą d r o g ą m.in. i d e o l o g i a l u d o z n a w c z a o d d z i a ł y w a ł a silnie na stosu­ nek d o w ł a s n e j tradycji s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i c h , kształtując np. pojęcie „ m a ł e j o j c z y z n y r e g i o n a l n e j " . O b e c n i e zaś tradycyjna k o n c e p c j a etnograficznej regionalizacji ś w i a t a c h ł o p ó w — nieja­ k o rykoszetem o d b i t a — w r a c a j a k o p r z e d m i o t zainteresowań e t n o g r a f ó w w postaci zjawiska f o l k l o r y z m u . Szczególnie tzw. w y s t a w i e n n i c t w o f o l k l o r u t r a k t o w a n e b y w a często „ s e r i o jako k o n t y n u o w a n i e tradycji l u d o w e j bądź przejaw ż y w o t n o ś c i tej tradycji"' . 2 PISY Z o b . m.in.: Romantyczne wędrówki po Galicji. Wybrał, o p r a c o w a ł i p r z e d m o w ą poprzedził A . Zieliński, W r o c ł a w 1987 5 W . Pol, Rzut oka na północne krainy, K r a k ó w 1 8 5 1 6 stoki Karpat i przyległe im W . Pol, Rzecz o dijalektach mowy polskiej, [ w : ] Dzieła Wincentego Pola wierszem i prozą, 1.10, seria 2: Dzieła prozą, t. 5, Pisma pomniejsze, L w ó w 1 8 7 8 , s. 8 2 — 1 3 6 7 K. Kurpiński, O pieśniach w ogólności, „ T y g o d n i k Muzycz­ n y " 1 8 2 0 , nr 8, s. 2 9 — 3 0 ; nr 9, s. 3 3 — 3 4 8 J . Stęszewski, Uwagi o etnomuzycznej regionalizacji Polski, [ w : ] Dyskurs o tradycji, W r o c ł a w 1 9 7 4 , s. 3 2 3 — 3 4 8 ; B. Linette, Obrzędowe pieśni weselne w Rzeszowskiem: typologia wątków muzycznych jako kryterium wyznaczania regionu etnograficz­ nego, Rzeszów 1 9 8 1 9 1 0 Por.: D W O K , t. 2, s. 6 i n. W n i o s k i te o p a r ł e m na analizie p o n a d pięćdziesięciu prac 0 charakterze e t n o g r a f i c z n y c h m o n o g r a f i i , o p u b l i k o w a n y c h na przełomie X I X i X X w . g ł ó w n i e w „ Z W A K " , „ M A A E " , „Wiśle" 1 „Ludzie". 1 1 �A. Zakrzewski, Nasz obszar etnograficzny, „ W i s ł a " , t. 2, 1 8 8 8 ; J . Karłowicz, Rys ludoznawczy, [ w : ] Opis ziem zamiesz­ kanych przez Polaków..., t. 1 , W a r s z a w a 1 9 0 4 , s. 4 9 7 — 5 1 6 1 2 Por.: J . F a l k o w s k i , O wewnętrznym układzie graficznych, „ L u d " , t. 3 5 , 1 9 3 8 , s. 1 6 2 — 1 6 8 1 3 prac etno­ Zob.: J.S. B y s t r o ń , Powstanie nazw i przezwisk polskich grup etnograficznych, [ w : ] Studia społeczne i gospodarcze. Księga Jubileuszowa dla uczczenia 40-letniej pracy naukowej Ludwika Krzywickiego, W a r s z a w a 1 9 2 5 , s. 5 3 — 6 2 ; tenże, Ugru­ powanie etniczne ludu polskiego, K r a k ó w 1 9 2 5 ; tenże. Wstęp do ludoznawstwa polskiego, L w ó w 1926 (2 w y d . Warszawa-Poznań 1 9 3 9 ) ; tenże Nazwy i przezwiska polskich grup plemien­ nych i lokalnych, „ P M A A E " , t. 4, 1 9 2 7 , s. 9 5 — 1 5 1 ; tenże, Megalomanja narodowa. W a r s z a w a 1 9 3 5 ; A. Fischer, Lud polski. Podręcznik etnografii Polski, L w ó w 1 9 2 6 ; tenże, Etnografia słowiańska, z. 3, Polacy, L w ó w - W a r s z a w a 1 9 3 4 ; S. P o n i a t o w s k i , Etnografia Polski, [ w : ] Wiedza o Polsce, t. 3, W a r s z a w a b r w (1932) 1 4 J . Obrębski, Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, „ P r z e g l ą d S o c j o l o g i c z n y " , t. 4, 1 9 3 6 , s. 1 7 7 — 1 9 6 ; tenże. Dzisiejsi ludzie Polesia, „ P r z e g l ą d S o c j o l o g i c z ­ ny", t. 4 , 1 9 3 6 , s. 4 1 4 — 4 4 6 ; tenże. Problem etniczny Polesia, „ S p r a w y N a r o d o w o ś c i o w e " , t. 1 0 , 1 9 3 6 , s. 3 — 3 5 4 8 Tamże, s. 3 9 9 , 4 0 2 5 0 J . Damrosz, Symbolika 5 1 J.S. B y s t r o ń , Wstęp..., op.cit., s. 1 0 Z o b . m.in.: R. Reinfuss, Pogranicze w świetle dawnych i najnowszych badań „ L u d " , t. 3 6 , 1 9 4 6 , s. 2 2 2 — 2 5 5 krakowsko-góralskie etnograficznych, K. M o s z y ń s k i , Atlas Kraków 1 9 3 4 — 1 9 3 6 17 kultury ludowej w Polsce, z. 1—3, Zob. m.in.: A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość. W a r s z a w a 1 9 7 7 ; J . Burszta, Region i regionalne monografie etnograficzne. Problemy i metody badań, „ L u d " , t. 5 1 , 1 9 6 8 , cz. 2, s. 5 9 9 — 6 1 1 1 8 Zob.: J . Damrosz, Symbolika regionu jako wyznacznik odrębności, [ w : ] D. S i m o n i d e s ( r e d . ) , Symbolika regionów. Studia etnologiczno-folk/orystyczne, O p o l e 1 9 8 8 , s. 9 — 2 8 Tamże. 5 3 A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura Damrosz, Symbolika..., o p . c i t , s. 1 9 Por.: N a t a n s o n - L e s k i , Zarys najstarszej, W r o c ł a w 1 9 5 3 , s. 6 2 1 granic i podziałów Polski historyczna 2 4 J . Karłowicz, Rys ludoznawczy, 2 5 Tamże, s. 4 8 2 6 Tamże, s. 4 9 ziem dawnej K. M o s z y ń s k i , Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t. 4 , z. 1 , 1 9 3 7 , s. 7 3 B i n. 5 5 Zob.: K. D o b r o w o l s k i , Drogi rozwoju „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 1 , 1 9 5 8 , s. 7 5 5 6 5 7 228 Tamże, s. 5 0 i n. J.S. Bystroń, Wstęp..., op.cit., w y d . 1 , s. 1 0 N. Davies, Boże igrzysko. Historia s. 103 i n. 2 9 3 1 Tamże, s. 6 4 3 2 Tamże, s. 6 2 i n. 3 3 Tamże, s. 8 0 3 4 Tamże, s. 6 2 3 8 Tamże, s. 8 0 i n. 3 6 Tamże, s. 1 0 5 Polski, 1 . 1 , K r a k ó w 1 9 8 9 , Zob. np.: R. Reinfuss, Pogranicze op. cit., 3 7 3 8 5 8 Tamże, s. 251 5 9 Tamże, s. 2 4 6 6 0 Tamże, s. 2 4 9 6 1 Tamże, s. 2 4 7 6 2 J . Damrosz, Symbolika 6 4 248 6 5 6 7 J . Damrosz, Symbolika 6 8 J . Obrębski, Problem 6 9 Tamże, s. 1 8 7 Zob.: K. M o s z y ń s k i , Geograficzne ludowej w Polsce, „Kalendarz llustr. 1 9 3 8 , s. 6 8 — 7 7 krakowsko-góralskie..., ubiorów ludowych, op.cit., s. 1 7 2 regionu..., op.cit., s. op.cit., s. 12 grup..., op.cit., s. 1 8 5 Zob.: S. Udziela, Topograficzno-etnograficzny polskich w Galicji, „ M A A E , t. 6, 1 9 0 3 , s. 1 — 1 2 3 opis wsi Z o b . m.in.: A. R u m l ó w n a , Z mili kwadratowej obszaru nad rzeczką Kosówką w pow. białostockim. Garść notat krajoznaw­ czych, „ W i s ł a " , t. 1 6 , 1 9 0 2 , s. 5 7 i n. Zob.: J . Karłowicz, Imiona niektórych plemion i ziem dawnej Polski, „ P a m i ę t n i k Fizyjograficzny", t. 2, Warszawa 1 8 8 2 , s. 4 9 7 — 5 1 6 7 2 7 3 Zob.: „ W i s ł a " , t. 8, 1 8 9 4 , s. 1 9 9 7 4 J.S. B y s t r o ń , Megalomanja..., op.cit., s. 91 Z o b . m.in.: W . Pol, Rzut oka..., op.cit., s. 1 2 3 , 130; J.S. B y s t r o ń , Megalomanja..., op.cit., s. 1 5 6 , 1 6 6 i n, et passim; T. Ż u l i ń s k i , Kilka słów do etnografii Tucholców..., „ Z W A K " , t. 1, 1 8 7 7 , s. 1 1 0 ; M . W a w r z e n i e c k i , Współczesne zewnętrzne strony życia ludu, K r a k ó w 1 9 1 1 , s. 11 kultury 7 9 Tamże, s. 1 4 8 0 J.S. B y s t r o ń , Powstanie 8 1 J.S. B y s t r o ń , Nazwy wsi polskiej nazw i przezwisk..., i przezwiska..., XIX w.. op.cit., s. 56 op.cit., s. 9 5 8 2 J.S. B y s t r o ń , Megalomanja..., 8 3 A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura op.cit., s. 8 9 8 4 Por.: J.S. Bystroń, Megalomanja..., op.cit., s. 2 3 8 5 L. S t o m m a , Antropologia op.cit., s. 6 i n. 8 6 Zob.: J . Falkowski, Etnografia ludowa..., kultury..., op.cit., s. 7 9 górali..., op.cit., s. 9 D o g r u p y tej należą m.in. „ P o ł o n i ń c y " Kopernickiego, „ N a d r a b i a n i e " Ś w i ę t k a , a także p r a w d o p o d o b n i e „ C z u c h o ń c e " i „ K u r t a k i " Pola oraz „ G ó r a l e B e s k i d o w i " r o m a n t y c z n y c h p o ­ d r ó ż n i k ó w p o Galicji. 8 7 zróżnicowanie odzieży Kuriera C o d z i e n n e g o " , K. H e r m a n o w i c z - N o w a k , Odzież, [ w : ] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1 , M . Biernacka i in. (red.), W r o c ł a w 1 9 7 6 , s. 4 0 0 Tamże, s. 4 0 2 op.cit., s. krakowsko-góralskie..., 7 8 4 3 4 7 nad antagonizmem..., R. Reinfuss, Pogranicze 2 4 7 i n. 6 6 L. S t o m m a , Antropologia W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 7 Zob.: A . Fischer, Właściwości etnograficzne ludności pol­ skiej, „Kalendarz llustr. Kuriera C o d z i e n n e g o " , 1 9 3 4 , s. 9 4 — 1 0 0 Tamże, s. 4 0 1 F. Z n a n i e c k i , Studia krakowsko-góralskie..., 7 7 Tamże, s. 3 0 6 4 6 R. Reinfuss, Pogranicze Z o b . m.in.: W Pol, Prace z etnografii..., op.cit., s. 8 7 i n.; M.Cz. C h o l e w a , Stroje ludowe Ziemi Sądeckie/..., „ L u d " , t. 3 6 , 1 9 4 6 , s. 2 6 2 i n.; J . F a l k o w s k i , Etnografia górali środkowych i wschodnich Karpat Polskich, Warszawa 1 9 3 8 , s. 5 i n. Tamże B. M a l e w s k i , Próba charakterystyki „ W i s ł a " , t. 1 8 , 1 9 0 4 , s. 3 0 2 4 1 4 5 op.cit., s. 12 F. Z n a n i e c k i , Studia nad antagonizmem do obcych, „Prze­ g l ą d S o c j o l o g i c z n y " , t. 1 , k w i e c i e ń 1 9 3 0 — marzec 1 9 3 1 , s. 1 6 9 7 6 J . Damrosz, S y m b o l i k a regionu..., op.cit., s. 11 4 4 regionu..., op.cit., s. Z o b . m.in.: W . Pol, Rzut oka..., op.cit., s. 1 3 2 ; J.S. Bystroń, Megalomanja..., op.cit., s. 1 5 6 i n.; L. Czarkowski, Wzajemny stosunek stanów na Podlasiu, „ M A A E " , t. 1 , 1 8 9 6 , s. 15 W . Pol, Prace z etnografii północnych stoków Karpat, J . Babicz ( w y d . ) , „ A r c h i w u m E t n o g r a f i c z n e " nr 2 9 , W r o c ł a w 1 9 6 6 , s. 1 9 3 4 2 krakowsko-góralskie..., polskiej..., 6 3 3 9 4 0 R. Reinfuss, Pogranicze etnografii 7 5 2 8 Tamże, s. 5 3 Polski, op.cit., s. 4 0 2 7 3 0 op.cit., s. 2 7 5 7 1 Zob. m.in. cyt. prace Z a k r z e w s k i e g o , Karłowicza, Bystronia, Fischera, P o n i a t o w s k i e g o Z. Gloger, Geografia Kraków 1 9 0 0 , s. 9 ludowa..., Zob.: J . C z e k a n o w s k i , Zróżnicowanie etnograficzne Polski w świetle przeszłości, „ S p r a w o z d a n i e P A U " , t. 4 0 , 1 9 3 5 , s. 64—67 7 0 2 2 2 3 op.cit., s. 12 5 4 19 2 0 regionu..., 5 2 1 8 1 6 Tamże, s. 4 0 0 , 4 0 2 4 9 8 8 rodów S. Udziela, Etnograficzne ugrupowanie i rozgraniczenie Górali polskich, „ P r z e g l ą d G e o g r a f i c z n y " , 1 . 1 , 1 9 1 8 , s. 83 8 9 Por.: W . Pol, Rzut oka..., op.cit., s. 1 2 3 9 0 R. Reinfuss, Pogranicze 255 krakowsko-góralskie..., Z o b . np.: S. Udziela, Etnograficzne ugrupowanie..., s. 8 0 i n.; J.S. Bystroń, Wstęp..., op.cit., s. 111 9 1 9 2 R. Sulima, Literatura op.cit., s. op.cit., a dialog kultur. Warszawa 1 9 8 2 , s. 56 57 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0dc28ee5b04d794298c4560fbe993827.pdf 412ad05ca991d65a1f37dc547a987100 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3570 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3347 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PO L S K A KWARTALNIK S Z T U K A INSTYTUTU SZTUKI PAN L U D O W A R O K XVII 1963 NR 3-4 TRESC Roman Reinfuss Sztuka ludowa w woj. rzeszowskim i jej badania 113 Roman Reinfuss Rzeźba figuralna Łemków (Ze studiów nad ludową rzeźbą kamienną na Łemkowszczyźnie, cz. I I ) 122 Franciszek Kotula „Dywany" — współczesne malarstwo l u ­ dowe wsi rzeszowskich 135 Stefania Krzysztofowicz Ewa Snieżyńska Mieszczańscy malarze 157 Teresa Szetela Malowane kafle z Leżajska Jadwiga Teodorowicz-Czerepińska Grupa kapliczek z kolumnami w powie­ cie jasielskim 183 Ewa Fryś-Pietraszkowa Wystawa ceramiki i muzeum regionalne w Łańcucie 193 Publiczna szawy 202 Franciszek Kotula leżajscy X I X w. . kronika historyczna . z . . 165 Rak­ KRONIKA 203 SUMMARY OF ARTICLES PE3K3ME 207 208 Na okładce: 1. Chrystus Frasobliwy, rzeźba w drewnie, polichr., wys. 52 cm, Pantalowice, pow. Przeworsk. Fot. Jan Świderski. 2. Kronika, deska lipowa, wyra. 35 X 205 cm, z kapliczki w Rak­ szawie, pow. Łańcut. Obecnie wl. Muzeum w Rzeszowie, nr inw. E 7 109. Fot. wyk. A. Hadala. KOMITET REDAKCYJNY — mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery Piwocki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓL REDAKCYJNY — redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, zas­ tępca redaktora naczelnego: prof. dr Roman Reinfuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, współpracownicy: mgr Anna Kunczyńska, mgr Wacław Sułkowski, redaktor techniczny: Maria Klukowska, układ graficzny: Jadwiga Jarnuszkiewicz. Tłum.: Doris Ronowicz (ang.), Natalia Stasińska (ros.). Red.: Instytut Sztuki PAN, Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, ul. Krak. Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8ff1d90ca5fba9279925dc64898f6cc.pdf a20295bbcf6f50f9fefd87bc188db218 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3567 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3344 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.140-143 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E P E 3 KO M E SUMMARIES The present double issue of the series of monographs on national minorities in Poland is dedicated to Jewish culture. Before World War I I the Jews with their 3 million inhabitants constituted about 10% of the Polish society. I t is from Poland that come almost half of the Jewish families now living mainly in the USA and Israel. It is also in Poland that 5 to 6 million Jews from Poland, Greece, Germany, Holland and other countries were murdered in the holocaust. We now observe in our country a great interest in Jewish culture, also among ethnographers. Although educated in Hebrew and Jidish, they find it extremely difficult to restore the image of the past due to atrocious devastation of the sources and remains of material and spiritual culture. Our quarterly would like to contribute to the effort of all those institutions and individuals who try to preserve and evoke the memories of the culture that for centuries coexisted with Polish culture in villages, towns, and cities. We publish excisions f r o m . A b r a h a m J o s h u a H e s c h e l ' s book T H E E A R T H IS T H E LORD'S. T H E I N N E R W O R L D OF T H E JEW I N EAST EUROPE in order to present Jewish culture, faith, philosophy, and system of values to all those our readers who are less familiar with the problem. Similar was the reason for publishing M a c i e j K r u p a ' s review of the album on the rites and customs of the Jews presently living in Hungary. In 0 1 g a G o 1 d b e r g - M u l k i e w i c z ' s review of the book on the world Jewish cuttings written by Giza Frankel from Haifa, we include characteris­ tic forms of cuttings connected with various feasts and customs. Olga Goldberg-Mulkiewicz dedicates an obituary to Giza Frankel, an ethnographer working and living in Israel after World War I I , who contributed to the studies on the culture of Polish Jews. G. Frankel's article on Jewish cuttings in Poland was published in our quarterly in 1965 (no 3). K o n s t a n t y Ge b er t in the article... SO T H A T T H E P L O U G H DOESN'T BREAK. R O M A R K S O N JEWISH D E M O N O L O G Y presents in a concise way Jewish demonology starting from the classical works: the Old Testament, Talmud, cabalistic writings, to conclude in the definite practical demonology. Z b i g n i e w T a r g i e l s k i — D A N C E A N D M U S I C AS T H E EXPRESSION OF CHASSIDISM Targielski reconstructs the spiritual climate that coincided with the appearance of chassidism in Poland, a new religious-mystic movement. I t attiributed great significance to prayer considering it one of the essential spiritual acts and the only way to God. Extasis that can be attained through prayer leads to mystic unity with God. The adoration of God was revealed in such elementary forms as singing and dancing, hence their importance for the movement. The borderline between sacral and lay music disappeared, for holiness reaches to the every day's life reality. The words are of secondary importance, occasionally meaningless. I t is melody that gains the priority, since together with dance it leads to mystic extasy. J a c e k O l ę d z k i — KVITLEHS F R O M LEŻAJSK. T H E QUESTION OF SUPPLICATION A N D T H A N K S G I V I N G I N CHASSIDIC A N D C A T H O L I C VOTIVE CULTS Olędzki, an author dealing with votive cults in Poland, analyzes similarities and differences between the votives offered by the Poles and Jews; he bases himself on kvitlehs (requests found in ohel — the tomb of the zaddick-wonderworker, Noam Elimelech (1717 — 1787) in Leżajsk. Leżajsk was pilgirmed by both Poles and Jews, the first coming to the miracullous picture of Our Lady of Leżajsk, 140 the latter coming to the tomb of the zaddick one of the creators of the chassidism. Olędzki analyzes form and contents of about 70 kvitlehs, mainly in Jidish, and coming from the hasidim from Poland and abroad (Western Europe, the USA, Israel). They used to visit Elimelech's ohel since 1960 's till the begining of 1970's. The author gives various ethic and research reasons that justify his breaking the privacy of the kvitlehs. He also stresses poetical and literary qualities of the chassidic confessions (expression)..The discussed lettters are characterized by the requesting attitude of the faithful (request), and never by the propiatory (begging) one. Bearing in mind the lack of thanksgiving and oaths, we observe that the character of the cult is precisely defined by this requesting attitude. Uniform to a far greater extent than in Catholic sanctuaries the attitude of the faithful is characterized by sincere, straight-forward act of trustfulness and faith, all imbued with crude obligation to be — exist in good health, material prosperity, surrounded by the off-springs, and with full readiness to know and follow the principles of the tora. The contents of the letters is not dominated by the thanksgiving concretism (dominant in Catholic votives) and cannot be connected with the stereotype of self-interest as distinct from „selfless" thanksgiving attitude of the Catholics. As seen in the result of previous research (Andree 1900 van Gennerj 1910 Kriss 1930 Olędzki I960) in some rural and urban communities in Europe also partially among the nobility the utilitarian" sincere and'straight-forward attitude devoid Of any thanksgiving hypocrisy was in the period between the 17th and 20th century unique and exceptional. Therefore, the greatest values of the coextistence between the Poles and Jews and not revealing uny deep antagonisms were to be found first of all in the country or in some towns of Eastern territories such as Lvov Przemvsl Leżaisk where no excessive thankseivine tonalitv was developed, but rather the begging one, like among the hasidim. Olędzki decides that the comparison can be transfered to a vaster background of evaluation systems and social values developed in Europe as the result of the professed religious dogmas. And in that case one should speak on the one hand of votive cults in Roman Catholicism and similar practices (eg. chassidic kvitlehs), and on the other of a total negation of such attitudes among the followers of the Protestant, Orthodox, and Greek-Catholic churches. And it is in this general outlook permiting people address God with their requests and thanksgiving (through pictures and in writing) that the author discerns the cause for religious animosities. They are deeper in Protestant religions. M o n i k a K r a j e w s k a in her two articles JEWISH CEMETARIES I N POLAND: TOMBS A N D EPITAPHS and SYMBO­ LISM OF RELIEFS I N JEWISH CEMETERIES I N POLAND discusses the problem of Jewish cemeteries. They were largely destroyed during the war. Hardly cared for after World War I I they underwent further decay. The pre-war research concerned only cemeteries in bigger cities. The today's attempt to restore their complete image is but saving the remnants. In the years 1974—86 the author investigated 102 cemeteries. Although the articles concern Polish territories for comparative reasons some information about foreign examples are also presented. She distinguishes three types of the tomb: mozeva, sarcophagus-like, ohel; however she herself sees this distinction as an imperfect approximation. Both the inscriptions and reliefs in Jewish cemeteries are closely connected with the religious culture of the Jews, although some Christian influences can also be traced. When analyzing the inscriptions, Krajewska points out to their artistic form, ie. graphic character of letters, which permits to weave Hebrew letters in the motifs of reliefs. She also emphasises analogies between epitaphs and reliefs (a list of recurring relief motifs and inscrpitions is included). Easily observed is the �stereotype character of the epitaphs. The author discusses in detail the contents and cliches in the inscriptions. She stresses the use of siginificant words to cipher, for example, the date of death; this is possible in view of the numerical qualities of Hebrew letters, which often obscures the inscription. The second article concentrates on the motifs of tomb reliefs. This art was greatly limitied by the prohibition of presenting human figures, which was not always strictly observed. When discussing particular motifs the author concentrates mainly on the symbolic meaning connected with the dead, his origin, religious function, and individual features. Krajewska presents common motifs, their possible sources, and suggests their interpretation. She stresses the difficulty with interpreting many motifs, eg. some animals may be connected with the first name or less often the surname of the dead, they may symbolize the date "of death (zodiak animals), and have other symbolic meaning connected with the defunct, they may also be mere copies, since we observe here frequent stereotypes, similarly .to epitaphs. The articles are completed by S t a n i s l a w K r a j e w s k i ' s translation of some Hebrew epitaphs from Jewish cemeteries in Poland including the oldest one (1203) found in Wroclaw. A n d r z e j T r z c i ń s k i — TOMB-STONEPOLICHROMIESON JEWISH CEMETERIES I N SOUTH-EASTERN POLAND The author discusses tomb-stone polichromies on Jewish cemete­ ries on the example of 18 burial grounds he has examined. In spite of the fact that the tomb-stones are often not wen preserved, Trzciński was able to generalize some correlations in the colouring of particular elements of the tomb structure, that is the shape of letters, background, and ornamental motifs in low relief. Not only does he present the general technological rules of making polichromies but also tries to justify the application of particular colours on the basis of the colour symbolism in Jewish religion. M a r i a a n d K a z i m i e r z P i e c h o t k o w i e — POLICHRO­ MIES OF POLISH WOODEN SYNAGOGUES The custom to paint synagogue interior was characteristic exclusively of Poland. If occurring elsewhere (eg. South Germany) it testifies to the migration of the Polish Jews. Decorative art developed in Polish synagogues due to an exceptional position of the Jews in Poland and the authority of rabbies in the 16th and 17th centuries. Whereas in Western Europe, the Haskala, together with its protestant associations, contributed greatly to rationalizing the cult. The authors discuss the design of the synagogue interiors and decorations of particular synagogues pointing out to their motifs, sources, and symbolic meanings. They also analyze the impact Jewish painting was prone to (eg. paintings in Polish wooden churches, illusionism, etc.). They signal that the discussed objects are just remnants of the phenomenon the extent of which is difficult to judge on the grounds of very scarce records. Andrzej Trzciński „YOU SHALL D W E L L I N BOOTHS FOR SEVEN DAYS..." (LEV. 23. 42) In Tyczyn (Rzeszów voivedship) in the attick of one of the houses at the market square (built in 1912) a room designed as a sukka (hut, tent) has been found, the room having been used on the Feast of Sukkot (Feast of Tabernacles). The room had a mobile roof and wooden floor. Water painting have been preserved on two walls. A l l the scenes, ie. floral motifs, a crown, lion, people, are considered by Trzciński, somewhat hypothetical^, to derive from the Biblical tradition. The author regards the Tyczyn discovery as the most valuable among the rare examples of this kind in Poland. L u d w i k S t o m m a — THE I M A G E OF T H E JEW I N T H E STRUCTURE OF POLISH PEASANT M Y T H S The author proves that the image of the Jew in Polish folk culture is mostly based on myths, only slightly determined by class or economic factors. This is proven by the stuctural affinity between tales of Christ's death and the so-called „ritual murders" as well as the tales repeating the scheme and referring to the matters complete­ ly foreign to the Polish countryside (participation of the Jews in the plot against the passengers of the Titanic). This is also confirmed by the identical distribution of Jewish motifs in Poland, repeated even by young, post-war generation which had no contacts with the Jews, W ł a d y s ł a w T . B a r t o s z e w s k i — RELATIONS BETWEEN T H E PEASANTS A N D T H E JEWS In the interwar periods Poland closely followed the USA in the number of Jewish population. More than half of the Polish Jews lived in villages or small towns. Thus it is only natural that the relations between the peasants and the Jews were close and a figure of the Jew was often present in folklore (Herods, weddings). Bartoszewski argues that the image of the Jew in folklore was ambiguous and two types can be distinguished: that of „ o u r " Jew and „Jew-stranger" (the one with whom there are no relations and who usually comes from a distant big town). „Jew-stranger" is ... a figure estimated negatively, whereas „our Jew" is usually to be found on the border-line between familiarity and strangeness, and is fully accepted by the rural community. It is also noteworthy that the author profits from the materials that so far have not been used by ethnographers, ie. yizkher bikher (Books of Memory) written by the Jews who have survived the holocaust. The following articles deal with every-days relations between the • Poles and the Jews. T o m a s z G a j d a , a peasant from Dębska Wola (the voivedship of Kielce) wrote: T H E JEWS I N M Y A N D N E I G H B O U R I N G VILLAGES I N T H E YEARS 1918 — 1945. A D I A R Y . D o r o t a P a c e w i c z a n d K r z y s z t o f S a b a k talked to one of the most outsdanding contemporary sculptors, Adam Zegadło from the village of Krzyżka (WITH A D A M Z E G A D Ł O A N D HIS WIFE O N T H E JEWS). Alicja M a l e t a — T H E JEWS F R O M CZUDEC I N T H E M E M O R Y OF OTHER I N H A B I T A N T S The article results from the research carried out in Czudec in 1986, where in the interwar period the Jews constituted half of the population. The author presents people's opinions on the local Jews, comparisons between Jewish and Polish craftmanship and trade, as well as what is remembered about the Jews, ie. the prohibitions and rules connected with various spheres of their life, rites, and feasts. The article concludes with the information about the holocaust of the Jews. O l g a G o l d b e r g - M u l k i e w i c z — T H E M U T U A L PENE­ T R A T I O N OF F O L K ELEMENTS BETWEEN POLISH A N D JEWISH C O M M U N I T I E S According to the author, the works dealing with the Po­ lish-Jewish relationship, though limited mainly to the relation: one's own — alien and economic contacts, overestimate the isolation of both societies. These relatonships must have been significant and concerned numerous spheres of life. For instance, Jewish craftsmen used to make small crosses, sold however by non-Jewish traders. When building a house, some rites are known to have been observed. Were they observed when a Christian house was built by Jewish craftsmen? — asks the author. Although drawing particular motifs from the whole of the ornament is somewhat risky, Olga Gold­ berg-Mulkiewicz describes some motifs applied in cuttings and carpentry where mutual derivations of motifs are unquestionable. This leads her to conclude that the contacts between the two communities were multifarious. 141 �Lwa F r y s - P i e t r a s z k o w a — PARTICIPATION OF JE­ WISH CRAFTSMEN I N R U R A L C U L T U R E The materials concerning the participation of Jewish craftsmen in rural culture come from the Archives of the Docummentation of Folk Art (Cracow division of the Institute of Art of the Polish Academy of Sciences). The research carried out in the years 1952—86 in Eastern part of Poland concentrated on the craftmanship which provided for the needs of the countryside. The majority of the materials prove the significant role of the Jewish craftmanship in the supplies for the rural market. • M a r i a F i d e r k i e w i c z — I M A G E OF T H E JEWS I N FOLK­ LORE OF T H E Ż Y W I E C BESKID M O U N T A I N S Fiderkiewicz deals with the figure of the Jew and his image in folklore reflected in ritual groups of the „Beggars" and „Noblemen" from the Żywiec Beskid Mountains. She traces the changes in the figure of the Jew, his appearance, language, and the change of the stereotype of the Jew over the period when the every-day's contacts between the Poles and Jews had ceased. The research carried out in 1985 enabled the author to reconstruct the rite going back to 1920's. M a c i e j K r u p a — F I D D L E R O N T H E ROOF, T H A T IS T H E UNIVERSAL JEW The present research concerned the image of the Jew among primary school-children. It consisted in two elements: artistic representations and the poll carried out among children requested to describe and present sources of information about the Jews. The given images point out to scarcity of information, mostly stereotypi­ cal, about the Jews, influenced by the film Fiddler on the Roof shown recenty in Polish tv. Bogdana P i l i c h o w s k a — CRACOW C H U R C H FAIR TOYS PRESENTING T H E JEWS Wooden figures of the Jews were sold at three Cracow church fairs: at Emaus on Eastern Monday, at Rękawka on the first Tues­ day after Easter, and at Skałka on May 8th (feast day of St. Stanislaus). The best known is the Emaus fair. It has been held in the very same place for at least 400 years, ie. at the foot of St. Salvator's church and the Norbertine nunnery. Ethnographers maintain that ever since the second half of the 19th century it has been the greatest toy market in Poland. We do not know when the first figures of the Jews appeared at the fair. The oldest information dates back to 1874. The figures were produced mainly by the masons from Zwierzyniec and Podgórze. Placed often on wooden stands they presented adult mails in different poses (eg. with Hebrew text in hand) and were denominated accordingly as praying, singing, reading Jews; they also used to hold a musical instrument (harph, double-bass, dulcimer), or to have a bird sitting on the hand or pertch, as well as a dog, also fixed to the stand. There were figures without any ornaments. They were all dressed in a traditional Jewish costume, painted or made of cloth decorated with real fur which was also used to make a hat. When touched, the figures swayed thanks to wire springs in their legs. Popular were also figures of Jews on moving swings. After World War I I they disappeared from the fairs for many years, and reappeared at Emaus in 1977. PE3KDME Ha iwKJia MOHorpaipmecKHx C 6 O P H H K O B , nocBameHHbix TeMaTHKe HaUHOHajlbHblX MeHbUIbHHCTB, JKHByiUHX Ha TeppHTOpHH nOJIbUJH, HblHeiUHHH, ABOHHOH HOMep MM nOCBailiaeM CBpeHCKOH Kyjnvrype. /J,o B O H H M eBpeu cocraBJiajiH O K O J I O 10% nojibCKoro o6mecTBa (3 MHjijiHOHa). H3 nojibiim npoHCxoaHT nonra H O J I O B H Ha eBpeiiCKHx ceMeft, acHByuiHX B Hacroamee BpeMa — npeacae Bcero B CoeflHHeHHbix UlTaTax H H3paHJie. Ha nojibCKnx 3eMJiax 6biJio yHHHToaceHO 5—6 M H J U I H O H O B eBpeeB H3 nojibimt, rpemra, FepMaHHH, TojuiannHH H apyrux paH. B HacToamee BpeMa B nojibiue B03poc HHTepec K eBpeHCKOH KyjibType, a H T O ana Hac BaxHO — TaKHce cpe«H STHorpadpoB. Hx ycmma Bocco3«aTb KapTHHe npouijioro, K O T O P W M conyTCTByeT H3yieHHe jxpeBHeeBpeHCKoro H3biica H HflHui, BecbMa 3aTpyflHaeT HeBepoaTHoe onycTOineHHe HCTOHHHKOB, CJieflOB MaTepHajlbHOH H ayxoBHoft KyjibTypu. PeaaKUHs acenaeT 3 T H M HovtepoM BKjnoiHTbca B icpyr ynpeacfleHKH H jiHii, xoTopue nbiTaioTca coxpaHHTb H Bocco3aaTb naMATb o KyjibType, KOTopaa B TeneHHe C O T C H jieT cocyuiecTBOBajia c nojibCKoii KyjibTypoił B aepeBHax, ropoaax H MecreiKax. nepenenaTMBaa (ppameHTbi K H H ™ A. X e p m e j i a 3 E M J I ^ - B o a c t J i . flyxoBHbiïî M H P E B P E E B B O C T O H H O H E B P O n t l , M M HMeeM B Busy HHTaTejieB, He opHeHTHpyiomHxca B npo6jieMax eBpeficKOH KyjibTypu, xapaKTepe Bepu, <pHJioco(pHH H U C H H O C T H O H CHcreMe. noflo6Hyio uejib npecneayeT ny6jiHKauHa peueH3HH M a n e a K p y n u , nocBameHHaa HjijnocrpHpoBaHHOH K H H re-ajib6oMy o oôpaaax H oôwHaax eBpeeB, acHByumx B Hacroamee BpeMa B BeHrpHH. ny6jiHKyeM TaK*e peiteH3HK> O j i b r H T o j i b a 6 e p r - M y j i b K e B H H Ha TeMy K H H ™ O eBpeficKHx Bwpe3Kax, HanHcaHHyio rH3ofl tDpamcejib H 3 XaH(bbi, HjijnocTpHpya Ham TeKCT B3aTblMH H3 KHHTH xapaKTepHblMH (DOpMaMH Bbipe30K, CB»3aHHbIX C npa3AHHKaMH H OÔpaiiaMH. ABTOpy 3TOH KHHrH, 3THorpa<py, caeJiaBinen MHoroe ana H3yieHHa TaKsce KyjibTypu nojibCKHx eBpeeB, nocjie B O H H U nocejiHBuieiica H pa6oTaBiueH B H3paHJie, nocBameHbi nocMepTHbie BocnoMHHaHHa O J I I T H r o j i b f l ô e p r - M y j i b K e B H H . Tma «DpaHKejib onyôjiHKOBajia, B nacTHocTH, B HaiueH acypHajie CTaTbio o eBpeâcKHX Bbipe3Kax Ha TeppHTOpHH nOJIbUJH. CT 142 KoHCTaHTbi T e 6 e p T B CTaTbe ...JIHIIIb Bbl n J I Y r HE CJIOMAJICfl... 3 A M E M A H M O EBPEHCKOH flEMOHOJ I O r H H aaeT eë KpaTKHH onepK, HaHHHaa c KjiaccHiecKHx H C T O H H H K O B , TaxHX KaK BeTXHH 3aBeT, TajiMyfl, KaóajiHCTHiecKHe K H H ™ , KOHHaa Ha HCTopireecKH noareepayteHHOH npaKTHMecKoS aeMOHOnorHH. 36H r H eB TaprejibCKHH — TAHEII H MY3MKA KAK BMPA5KEHHE X A C H f l C K O H M b l C J I H A B T O P peKOHcrrpyHpyeT flyxoBHbffl K J I K M B T , conyTCTByioutHH HapOatfleHK) Ha nOJIbCKOH TeppHTOpHH HOBOrO pejIHTH03HO-MHCTHnecKoro TeMeHHa-xacHflH3Ma. Ero C T O P O H H H K H ciHTanH, H T O O J I H H M H3 caMbix BaacHbix flyxoBHbix aKTOB aBJiaeTca MOJiHTBa KaK eitHHCTBeHHbiH nyTb K Bory. PejiHrHoaHbift 3Kcra3 6 M J I ana H H X B03MO*HOCTbio coHHeHHH c BoroM, a noKJioHeHHe einy Monro npoaBjiaTbca B TaK sjieMeHTapHbix dpopMax KaK neHHe H TaHeii — OTcroaa H X TaKoe 3HaneHHe ana npHBcpxceHUCB xacnaH3Ma. fluesOjieHfl3KHH-KBHTJIEXH H3 JIE^CAHCKA. nPOEJIEMA n P O C b B b l H E J I A r O f l A P H O C T H B X A C H f l C K H X H KATOJIH^IECKHX BOTHBHblX KYJIbTAX A B T O P , saHHMaioumHca flojirne roaw H3yneHHeM B O T H B H M X KyjibTOB B nojibiue, aHajiH3HpyeT cxo/tCTBa H pa3JiHHHa MOKfly B O T H B H W M H npeaMeTaMH, îKepTBOBaBiuHMHca nojibCKHM H eBpeficK H M HacejieHHeM, npHHHMaa B O BHHMaHHe K B H T J I C X H (npocbôbi), HafifleHHbie B rpoÓHHHe uaaHKa-nyitOTBopua HoaMa 3jiHMejiexa (1717—1787) B JleacaftcKe. Jle^aftcK 6 W J I M C C T O M nanoMHHHecTBa nojiaKOB H eBpeeB. U,ejibio nepBbix 6 U J I HyaoTBopHbifi o6pa3 Jle^aiicKOH BoroMaTepn, BTopux-MorHJia uaaHKa, oauoro H3 ocHOBaTejień xacaaH3Ma. ITpeaMeTOM aHajiH3a aBTopa aBJiaeTca 4>opMa H coaepacaHHe O K O J I O 70 K B H T J I C X O B , HanncaHHbix rjiaBHWM o6pa30M Ha a3WKe Hanm, npoHaanexcaBinnx npHBepxceHiiaM xacna«3Ma H 3 nojibum H H 3 3arpaHHUbi (3anaauaa EBpona, CIIIA, H3panjib), KOTopwe HaBemajiH Moniny 3jiHMejiexa HaiHHaa c cepe- �flHHM u i e c T n a e c s T u x rojroB ao ceMHjjecaTbix TO/JOB H a u i e r o CTOJie- pnpeTauHH MHornx MOTHBOB; T a K HanpHMep, HexoTOpbie HCHBOT- THH. A B T O p npHBOflHT npHHHHM STHHeCKOii H HCCJieflOBaTejIbCKOH Hbie M o r y T HMeTb CB»3b c HMeHeM H J I H (baMHJiHefi HaTypw, KOTopbie o n p a B f l b m a i o T B ero C O 6 C T B C H H O H C O B C C T H Heo6xoflHMOCTb HapymeHHH rpaHHiibi H H T H M H O C T H , rpaHHUbi J I H H Horo, 3aneHaTjieHHoro B KBHTJiexax, nonaBuinx B e r o pyKH. nojiHepKHBaeT TaKxe nosTHnecKO-jiHTepaTypHyio ueHHocTb xacH^cKHx ( p e ^ K o ) , M o r y T CHM6ojiH3HpoBaTb npH3HaHHH ( B CMbicjie: BMCKasbiBaHfi). 0 6 p a m a e T BHHMaHHe, H T O j i b H a a CTepeoTHnH3au,Ha Bee paccviaTpHBaeMbie H M K B H T J I C X H o6eflHH«eT rbaKT, H T O O H H co^epacaT npocb6w Bepyioimrx, x o HHKorjia MOJib6w — n p n n H J i o * e H e M K CTaTbe a s j i a s e T c a cjj,ejia HbiH C a H H C J i a O M OTCyTCTBHH 6jiarOflapCTBHH H npHCHS 3TOT (paKT Heo6biHaiiHo TOHHO onpejiejiaeT xapaKTep HHTepecyiomero Hac K y j i b T a . OflHHa- KOBasi ( H TeM caMMM oTjiHHHaa O T KaTOjmHecKHx) no3HUH5i B e p y i o - mnx xapaKTepH3yeTCH BepHa H Bepbi. HCKPCHHHM, JlHiueHHoe HenocpeflCTBeHHbiM aKTOM 6jiaroflapcTBeHHoft HOe C yMepUIHM HJIH * e 6bITb 06bIKH0BeHHbIM CBHfleTejIbCTBOM K o n n p o B a H H a ( a K , KaK B c j i y n a e snHTadpnii, H a 6 j n o f l a e c a s n a n H T e T P KOHKpeTnsaiiHH KOpblCTOJTK)- KaK n o K a 3 a j i H 6ojiee paHHHe HCCJieijoBaHHa (AH/rpee 1900, BaH TeHenn 1910, Kpncc 1930, O J K : H ; J , 3 K H H 1960) B HeKOTOpblX KpeCTbflHCKHX, KaK H TOpOflCKHX 06lIieCTBaX E B p O I I b l , no3HUHH KaTOJiHKOB. a nacTHHHo H B ujjiHxeTCKOM o 6 u i e c T B e HCKpeHHaa H H e n o c p e a c T BeHHati no3HUHs, He 3aByajiHpoBaHHan C B o e r o p o j i a 6 j i a r o j r a p c T B nepnoji XVII—XX T MOTHBOB). H H K p a e B C K H M n e p e s o a H36paHHbix T B apeBHeeBpeftcKHX Ha eBpeficKHx jiaji6Huiax o6 apy»ceHHOH B O BpoujiaBe BCTpeHaromnxca crapeHuieH, B K snHTatpHH, nojibine, B T O M n n c j i e OTHOcameftca K 1203 H H rojiy. A H f l x e S T u i i i H H b C K H H — n O J I H X P O M H A ^ POCTTHCb H A ^ r P O E H H HA EBPI-HCKHX KJIAABHUIAX rC-rO-BOCTOHHOH HOJIblllH ABTOP 6H9 B OTJIHHHe OT „6eCKOpbICTHOH" H03HUHH 6jiarOJJ.apCTBeHHOH BeHHbiM jiHueMepneM, npHHajiJieacajia nary c M e p r a (acHBOTHbie — 3Ha3ojj,HaKa), MoryT HMeTb HHoe CHM6onHHecKoe 3HaneHHe, CBa3aH- ao- (flOMHHHpyromeft B B O T H B H M X npeflMeTax KaTOJiHKOB) coflepacaHHe KBHTJieXOB He MOJKeT CBS3bIBaTbCa CO CTepeOTHnOM KH yMepuiero BCKOB K ejiHHCTBeHHbiM! I I o 3 T O M y B e p o a r a o HaH6ojiee r j i y 6 o K H e ueHHOC- saHHMaexca nojwxpoMHoft Haflrpo6Htt a 6a3e 18 o6c,ieflOBaHHbix H pocnHCbio HM eBpeflcKHX Kjiafl6Hin. X o T a c o c r o a - HHe 3 T H X H a j i r p o 6 H H npcwMymecTBeHHO n j i o x o e , O H H j i a w T B O 3 M O acHOCTb BOCco3/iaTb xapaKTep OKpacKH OTaejibHbix 3Jie- uipH(pTa, (poHa, a Taxxe jieKopaTHBHbix M O T H B O B 6apeJiberboB. A B T O P aHajiH3HpyeT TexHOJiorHHecKHe n p H H U H n u MCHTOB: pocnHceH a TaK^ce i i e j i a e T n o n b i T K y T O B B eBpeHCKOH HHHX KpacoK. Ha O C H O B C C H M B O J I H K H rj.Be- BblJICHHTb Hcnojib30BaHHe Tex, a He , u - ik. TH B OTHOUieHHHX ineacfly n o j i a K a M H H eBpeaMH, jiHuieHHbie o c T p w x aHTaroHH3MOB, Bbipa6aTbiBajiHCb H M C H H O B a e p e B H a x H B H C K O T O PWX TOpOJiaX BOCTOHHMX paHOHOB n O J l b U I H , TaKHX KaK JIbBOB, nuieMbicjib, JIoKaiicK, roe He 6buio HpesMepHoii 6 j i a r o a a p c T B e H apTHKyjiauHH, a TOJibKO T O T BHJJ, npocb6, KOTopbiH 6bui xapaKTepeH j j j i a xacH/ipB. Mapna E B P E H C K H E KJIAflEHIHA B nOJIblUE H H X H A / J T P O E H b l E H A f l l l H C H , a TaKace CHMBOJIHKA EAPEJIbE<t>OB H A E B P E H C K H X KJIAflEHIIIAX B nOJIbUIE AByx CTaTbax — nOJIHXPOMHblEPOCflEPEB^HHblX C H H A r o r KasHMe* IlexoTKa nHCH HOH B H PocnncH C H H a r o r S T O HBJieHHe, xapaKTepHoe TOJibKO a n a TeppHTopHH. Te, KOTopwe M O K H O BCTpeTHTb, HanpH- noubCKHx Mep, B KHKHOH T e p M a H H H , BBJiaiOTCa CJieflaMH MHTpaUHH nOJIbCKHX Ha pa3BHTHe fleKopa C H H a r o r HMena HecoMHeHHO o c o BJiHaHHe CHTyauna eBpeeB B nojibiue H aBTopHTeT p a B B H H O B B X V I H X V I I BeKax, Korija B 3anaflHOH E p o n e „Haskala" c ee npoTecraHTCKHMH CB83aMH 3HanHTejibHO B03AeflcTBOBajia Ha pauHOHajiH3au,Hio KyjibTa. A B T O P M n n u r y T o njiaHHpoBKe HHTepbepoB C H H a r o r , o fleKope OTaeJibHbix eBpeflcKHX xpaMOB, eBpeeB. 6oe B MoHHKa K p a e B C K a 3aHHMaeTca T e M a T H K o S eBpeflcKHX KJiaa- B O Bpevm B O H H U 3HaHHTenbHaa n a c r b S T H X Kjiajj,6Hiij. 6bijia yHHHT05KeHa. nocjie B O H H M — npaKTHHecKH 3a6pomeHHbie — n o j i BeprajiHCb jiajibHeHmeMy n p o u e c c y pa3pynieHHa.floBoeHHueH C cjiejioBaHHH 3 a T p o H y j i H TOJibKO n p o 6 j i e M y Kjia/i6Hm B 6ojibuiHX 6HHI. r o p o / i a x . HbiHeuiHHe n o n b i T K H H X 6ojiee noJiHoft flOKyMeHTainiH Bcero jiHuib cnaceHHe ocTaTKOB. B 1974—1986 r o j j a x aBTop o6cjieaoBajia 102 K j i a j i S H u i a . X o T a c r a T b a nocBameHa KJiajtfHUJ,aM, HaXOJIHIJJ,HMCH Ha TeppHTopHH nojibuiH, aBTOp HaCTO n p o B o J T H T B KanecTBe cpaBHHTenbHoro MaTepnana H j r p y r n e o6beKTbi. OHa B b w e j i a e T T H rjiaBHbix THna Harpo6HH: MaueBa, Harpo6He T H n a c a p K O f b a r a , oxejib. A B T O P o r o B a p H B a e T c a n p n S T O M , H T O 3TO P f a K a a CHCTeMaTH3arj,Ha a a j i e K a O T coBepuieHCTBa, H He BKJHonaeT cnopaiiHHecKH BCTpenaioiHHxca H H M X T H H O B . K a K HajrnHCH, Tax H 6apejibe(pbi Ha eBpeflcKHX Kjiaji6Hmax, HMeioT TecHyio CB»3h c pejiHrH03Hoft K y j i b T y p o i i eBpeeB, H T O He 03HanaeT oTcyTCTBHa CpeflH BCTpenaKDIUHXCH MOTHBOB B03JJ,eftCTBHH XpHCTHaHCKOH K y j l b T y p u . P a c c M a T p H B a a HaanHCH, a B T o p o 6 p a m a e T BHHMaHHe Ha H X xy/ioscecTBeHHyK) CTopoHy (rparbHHHOCTb 6 y K B ) , K O T o p a a n p e j i c T a B j i a a BCTpenaeMbie T a M M O T H B M , H X H C T O H H H K H H C H M B O - jiHHecKHe Ha 3HaneHHa. ABTOPW pa3Hoo6pa3Hwe BjinaHHa, HHe C H H a r o r — p o c n n c e f i o6pamaiOT BHHMaHHe TaK*e no^Beprajiocb y K p a u i e - KOTOPMM noubCKHx jiepeBaHHbix KOCTCJIOB, H - onHcaHHbie H M H o6beKTw S T O B c e r o jiHiiib c j i e j i aBjieHHa, o MacuiTa6e K O T o p o r o Hejib3a roBopHTb ceftnac n o npHHHHe oneHb C K P O M H O H c o x p a H H B i u efica flOKyMeHTauHH. JIJIIO3H0HH3Ma H T.fl. ABTOPM n o a H e p K H B a i o T , HTO T m u H H b C K H H — „B KYIIJAX X M B H T E C E M b A H E H " (TPETbil K H H r A M O H C E E B A , 23, 42) A H A W H B TbiHHHe (^CemoBCKoe B O C B O A C T B O ) B O « H O M H3 J I O M O B H a pbiHOHHofi nepaaKe njiornajiH, noMemeHHe, nocTpoeHHOM B 1912 rosy, 3anpoeKTHpoBaHHoe OTKPUTO KaK c y K K a Ha (majiam, iiaeT MaTep, Kyma), c j i y * H B U i e e B O BpeMa npa3flHHKa Kymefi. O H O 6buio CHa6»ceHO no;iBH>KHOH KpbimeH, noji 6WJI aepeBaHHWH. Ha 6apejibe(pOB. 06pamaeT BHHMaHHe TaK*e Ha <paKT CHJibHoii CBa3H flByx CTeHax coxpaHHJiacb p o c n n c b BbinoJweHHaa BojiaHbiMH K p a c MeiKjxy snHTacpHHMH H 6apejiberbaMH (npHBeaeHM npHMepbi n a c T w x KaMH. Bee CTeHbi — pacTHTejibHbie M O T H B M , KopoHa, j i e B , J I I O A H 6apejibe<bHbix MOTHBOB C nOMeHjeHHblMH Ha H H X HaflnHCaMH). — aBTop HHTepnpeTHpyeT, HHoraa rnnoTeTHnecKH, KaK HMeionine J l e r K O 3aMeTHTb M O J K H O CTepeoTHnH3auHK) snHTarpHH. A B T O P CBOH HCTOHHHK B 6H6jieHCKOH TpaflHUHH. A B T O p CHHTaeT, HTO CpeflH nojrpo6HO p a c b M a T p H B a e T CTpyKTypbi, cojiepxcaHHe H xapaKTeppeflKHx B nojibine TaKoro pojia naMSTHHKOB HaxoaKa B TbiHHHe Hbie o 6 o p o T b i , BCTpeHaioiuHeca B Ha^nHcax. npHHafljie>KHT K caMbiM ueHHbiM. Bo B T o p o S CTaTbe aBTop KOHiieHTpnpyeT CBoe BHHMaHHe Ha aHajiHse M O T H B O B Haarpo6Hbix 6apejiberboB. H a S T O HCKyccTBo J I i o f l B H K C r o M M a , — OBPA3 EBPEH B C T P Y K T y P E nO3HaHHTejibHoe BjinaHHe OKa3ajr 3anpeT H3o6pa»ceHHa nejioBenecKHX J l b C K H X KPECTbJIHCKMX MHO>OB (pHryp, x o T a MHOroHHCJieHHbie n p H M e p w n o K a 3 b m a i o T n o n u T K y O 6 O H T H S T O T 3 a n p e T . P a c c M a T p H B a a OTAeJibHbie M O T H B H a B T o p A B T O P jiOKa3MBaeT, H T O o6pa3 eBpea B nojibCKofi apoacocpeaoToneBaeTca Ha H X C H M 6 O J I H H C C K O M 3HaneHHH, HMetonjHM Hofi KyjibType H O C H T npeiKfle B c e r o M H d w n e c K y i o n o a o n j i e K y H B OTHomeHHe K y M e p m e M y , e r o npoHcxoacjreHHK), pejiHrH03Hoft HesHaHHTejibHoft CTeneHH — ecjin Boo6me — o6ycjioBjieH Kjiac(byHKHMH. HHjjHBHflyajibHMM HepTaM. 0 6 p a m a e T BHHMaHHe H a C O B M M H HUH 3KOHOMHHCCKHMH OCJIOHCHeHHaMH. 0 6 3TOM CBftaenoBceMecTHOCTb M O T H B O B , Ha H X B03MoacHbie H C T O H H H K H , a e j i a e T TejibCTByeT, B H 3 C T H O C T H , cTpyKTypHoe P O A C T B O onoBecTeii o n o n u T K y H X HHTepnpeTaHHH. noanepKHBaeT Ha T p y f l H o c ™ B H H T C CMepTH X p H C T a H O TaK Ha3bIBaeMbIX „ p H T y a j I b H H X y6HHCTB03M03KHOCTb H3CTO B n ^ e T a T b JipeBHeeBpeftCKHe 6yKBbI B MOTHBbI H 143 �Bax , a TaKHce noBecTBOBaHHH, n o B T o p a i o u m x 3Ty cxevty, K a - noaJie>KaT COMHCHHK) — a B T o p caromHxca T e M , c o B e p m e H o nyacflux n o j i b C K o i i aepeBHe ( y n a c T H e Me>KAy eBpeeB B 3aroBope n p o T H B n a c c a s c H p o B „ T H T a H H K a " H T. j r . ) . noanepKHBaeT, HTO KOHTaKTw o6iuecTBaMH eBpeeB H nojiaicoB HMejiH \iecTo B pa3Hbix n j i o c K O C T a x H o6jiacTax. .. ... .... 1 a B J i a e T c a TaMKe o f l H o p o m i o c T b — He3aBncH- noflTBepacfleHHeM MO OT KOJIHHGCTBa eBpeHCKOH H a p O f l H O C T H eBpeftCKHX MOTHBOB Ha TeppHTÓpHH r i o J I b U l H , 5KHByHHX H CpeiJH npeflCTaBHTejieH MOJiofloro noKOjieHHa, K O T o p u e npaxTHHecKH He HinejiH KOHTaKTa C CBpCHMH. nofl6opica M a T e p n a j i O B y ^ A C T H E E B P E H C K H X P E M E C JIEHHMKOB B K y j l b T Y P E flEPEBHM npoHcxoflHT KX A p x H B a L(eHTpa AOKyMeHTauHH H a p o f l H o r o . HCKyccTBa n p n HHCTHTyTe HCKyccTBa riojibCKoft AflafleMHH BjiajiHCjiaB T. E a p T o m e B C K H H — KPECTKHHCKO—EBP E H C K H E OTHOIIIEHHJI HayK B K p a K O B e . MccjieflOBaHHa, K O T o p w e BejiHCb B 1952—1986 r o a a x (B BOCTOHHOÍÍ nacra riojibmn), KacajiHCb Booóme peMecjia ana noTpeÓHOCTeñ aepeBHH — B B nepHOfl M e * B o e H H o r o jTBajjuaTHjieTHa cKonjieHHe eBpeeB riojibuie 3aHHMajio B T o p o e MCCTO n o c j i e CIIIA. Bojree n o n o B H H w riojibiuy, HCHJIO B jjepeBHax H MecreHicax. eBpeeB, H a c e n a s i u H x M n c o T O M y HeT HHnero CTpaHHoro 3HaHHTejibHaa yKa3bmaeT -eBpeficKHe KOHTaKTw 6MJIH npoHHbiMH, a o 6 p a 3 eBpea Macro eBpea „ c B o e r o " H eBpea „ H y » c o r o " ( e B p e a , c KOTOPOM He no&oepacHBajiH OTHomeHHH, acHBymero B flaneKOM 6 o j i b m o M r o p o w e ) . „Hy5KOH" eBpefi 6bIJI JIHUOM, K KOTOpOMy OTHOCHJIHCb COBepUieHHO OTpHuaTenbHO, 3aTO „CBOH" 6biji neM-TO npoMesKyTOHHHM xceacjry 6JIH3KHM H He c o B c e M 6JIH3KHM, a BO BCSKOM cjiyHae npH3HaBae- MbiM aepeBeHCKHM o S m e c T B O M . C T a T b a 3acny»CHBaeT BHHMaHHa e m e H n o T O M y , HTO ee a B T o p H c n o j i b 3 y e T no CHX n o p n o n ™ He npHHHMaBHiHeca 3THorpa<paMH HCTOHHHKH — H a n H c a H H u e o c T a B u i H M H c a n p H )KH3HH n o c j i e BOHHbl (Yizker b i k h e r ) . ; r a S ^ b i , KpecTbaHHHa H3 ijepeBHH .ZJoMÓcica B o j i a ( K e n e u K o e BOCBO^CTBO), a Taxace 6ece^a c OAHHM H3 H a n 6 o coBpeMeHHbix H a p c o H b i x a c y j i b n T o p o B AflAMOM 3ErAflJIOH HŚ JiepeBHH K m r o K K a ( K e j i e i n c o e BOCBOJICTBO), jiee B b i a a w i U H x c a KOTopyro n p o B e j i H c HHM flopoTa ITaueBHH H KUIHUITO$ C a 6 a K K a c a i o T c a ejKejjHeBHbix KOHTaKTOB B aepeBeHCKHx n e i r r p a x M e x m y n o J i a x a M H H eBpeaMH. flepeBaHHbie H r p y m K H - i p H r y p K H eBpeeB n p o a a B a j i H C b BO BpeMa T p e x KpaKOBCKHx xpaMOBbix npa3flHHKOB: Ha 3 M a y c e B T ITacxajib- Hbiñ noHeaejibHHK, Ha PeHKaBKe B nepBwx BTOPHHK n o c j i e r i a c x H H Ha Cicajiice 8 M a a , B ae»b CB. CTaHHCJiaBa. HaHÓojiee H3BecTHHM B c e r o onHCWBaeMMM 6buio npa3flHecTBo Ha 3 M a y c e , H name KOTopoe npoHCxoflHT y noflHO>KHa KOCTejia CB. C T a H H C j r a B a H MOH a c T b i p a HopSepTaHOK y » c e n o xpañHeñ Mepe neTbipe c T o n e T H a . CornacHO oómeMy MHCHHIO 3THorpa(poB 3TO 6wjia — n o K p a ñ H e ñ Mepe c o B T o p o ü nojioBHHbi X I X BeKa — c a M a a 6ojibmaa B riojibme a p M a p n a H r p y u í e K . M u He 3HaeM, K o r « a BnepBbie T a M noaBenjiHCb Bbiuie (pnrypKH eBpeeB. CTapeftmaa ynoMakyTbie 6 b i J i H npHKpenjieHbi HHipopMaiiHa H 3 r O T O B J i a j I H HX TJiaBHblM o 6 p a 3 0 M KaMeHmHKH H3 3Be5KHHua H IIoflryjKa. Harne B c e r o STH (pnrypKH K AepeBaHHbiM n o a c r a B K a M . K a K npaBHJio H3o6pa»cajiH B3pocjiwx MyacHHH c pa3HbiMH a K c e c c y a p a M H — c TCICc r a M H Ha flpeBHeeBpeiícKOM s n u i c e B p y x a x (B H H T e p a T y p e HX Ha3WBaioT no-pa3HOMy: MOnaujHMHCa, n o i o m H M H HJIH HHTarouniMH eBpeaMH), C My3bIKajIbHbIMH HHCTpyMeHTaMH, C nTHIieÜ, CHfl»u i e ñ H a jiaflOHH HJIH H a cynice, c c o 6 a K o ñ , n p H K p e n j i e H H o i í Taicxe K M a j i e a — My/JEIJKHE EBPEH B IIAMflTH C B O H X COaCHTEJIEH AjiHuna c eBpeñcKHM EoraaHa nHJiaxoBCKaa K P A K O B C K H E MrPYIIIKM, H30BPA»CAK)IHHE E B P E E B OTHOCHTCH K 1874 TOfly. To Ma m a CBa3aHHbix pameK. A B T O P o ó p a m a e T BHHMaHHe, HTO o 6 p a 3 e B p e a B (pojibKjiope He 6biji oflH03HaHHHM, HTO MOHCHO pa3JiHHHTb £ B a BHfla 3Toro o 6 p a 3 a : CTaTba MaTepnajioB, Ha e r o c y m e c T B e H H y í o B TOM, HTO KpecTbaHCKO- M03KHO 6bIJIO BCTpeTHTb B (pOJIbKJIOpe (MpOJJbl, CBajJbÓbl). eBpeaMH „ K H H r n n a M a T H " nacTb ponb B C H a 6 * e HHH « e p e B H H . MaTepaan n o a r o T O B j i e H b i E B O Í Í < P p b m b - r i e T peMecJiOM, noflCTaBKe. Bce 6HJIH o^eTbi B TpaaHHHOHHbiñ eBpeñcKHH KOCTWM, UBeT o 6 o 3 H a H a j i c a KpacKOH HJIH M a T e p H e i í ; H3 H a c T o a u j e r o M e x a H3roTOBji5uiacb oT/jejiica H rojiOBHbie MO»HO ó w j i o npHBOflHTb B flBHaceHHe y6opbi. O n r y p K H 6jiaroaapa MeTajuiHHecKHM npyjKHHKaM, H3 KOTopbix 6buiH cflenaHM HX H o r a . rionyjiapHOCTbK» C T a T b a 6a3npyeTca Ha HCCjieAOBaHHax, n p o B e a e H H b i x B 1986 r o / r y B MecTeHKe Myaeu,, rue B n e p n o f l MeacBoeHHoro flBajruaTHjie- T H a OKOJIO n o j i o B H H H HacHHTbiBaBmero n o j i T o p w T w c a n H Hacejie- nojib30BajiHCb Taxace (pnrypKH eBpeeB Ha noflBHJKHbix Kanejiax. ElOCJie BTOpOH MHpOBOH BOHHbl HCHe3JlH C 3THX apMapOK. C 1977 ro,na n o a B J i a i o T c a Ha 3 M a y c e CHOBa. HHa c o c T a B J i a j i H eBpeH. B CBoefl CTaTbe a B T o p u H T H p y e T Bbiciea3biBaHHa MCCTHMX xcHTejieft Ha TeMy HyaeincHx eBpeeB, cpaBHHBaeT eBpeftcKoe H nojibCKoe M a p n a O H j r e p K e B H H — nPEflCTABJIEHHÍI O EBPE>IX B «DOJIbKJTOPE aCHBEIJKOrO BECKHflA p e M e c j i o H T o p r o B j i K ) , a TaK*ce n n u i e T o 3 a n p e T a x H 3anoBeflax, 06»3bIBaBUJHX eBpeeB, CBH3aHHbIX C pa3HbIMH CIpepaMH HX 5KH3HH, A B T O P p a c M a T p H B a e T o 6 p a 3 e B p e a B HapoflHbix H3o6pa)KeHHax OÓpajiaMH H npa3/I,HHKaMH. B KOHUC CTaTbH a B T O p npHBOJJHT H n p e a c T a B j i e H H a x Ha e r o TeMy, (pyHKiiHOHHpyíomeH B o6paflOBbix aaHHbie o yHHHToaceHHH eBpeeB BO B p e M a BOHHU. r p y n n a x „fleflOB" H ,„ÍJ,BopaH" B ^KHBCUKOM BecRH^e. OHa n p o c j i e acHBaeT H3MeHeHHa B TpaKTOBKe o 6 p a 3 a eBpea, e r o POJIH (BHemHOCTb, a3biK) — H3MeHeHHa, CBa3aHHbie c nepeMeHoii C T e p e o T H n a Ojibra r o j i b f l 6 e p r - M y j i b K e B H H — nPOHHKHOBEHHE 3 J I E M E H T O B HAPOflHOrO TBOPMECTBA M E X f l y n O J l b C K H M H H E B P E H C K H M H OEID,ECTBAMH HeMHoroHHCJieHHbie p a 6 o T b i , 3 a T p a r H B a i o m H e npo6jieMy n o - jibCKO-eBpeHCKHX OTHomeHHH (OHH o r p a H H H H B a i o T c a npeJKfle Bcero K o p p e n a u H e f i „CBOH-Hy*OH", a Taicace KOHTaKTaMH SKOHOMHHCCKOr o TOJiKa), n o MHCHHK) a B T o p a cjiHmKOM npeyBejiHHHBaioT i u « o 3THX o 6 m e c T B . C B a 3 H Me>Kfly O6OHMH r p y n n a M H eBpea B TO B p e M a , Koraa eaceflHeBHbie nojibCKO-eBpeíícKHe KOHTaKTW Hcne3JiH. B npouecce HccjieflOBaHHñ, npoBeaeHHbix B 1985 roay, o6paa flBaauaTbix TOAOB H a r n - a B T o p y y a a j i o c b peKOHCTpyHpoBaTb e r o CTOJieTHa. Maueń Kpyna, - C K P H n A H HA KPŁIIUE HJIH y H B E P CAJIbHblH EBPEM ' H30JiafloujKHw IIpoH3BefleHHoe 30HflHpoBaHHe CTaBHJio nepea co6oií uejib 6bIJIH ÓbITb 3HaHHTejIbHblMH, npHHeM B p a 3 H H X o 6 j i a C T a X XCH3HH c o T a B H T b npeflCTaBjieHHe — e B p e ń c K H e peMecneHHHKH j j e j i a j i H aaxce KpecTHKH, n p o f l a B a B m - UIKOJI. Heca B TO BpeMa HeeBpeficKHMH T o p r o B i i a M H . K a K H3BecTHO, BO ( n p o c b 6 a H a p n c o B a T b ) , a Taicace aHKeTa ( n p o c b 6 a o n n c a T b eBpea B p e M a CTpoHTejibCTBa AOMa co6jiK)flanocb M H o r o o 6 p a f l O B — H npHBeCTH HCTOHHHKH HHCDOpMaUHH O HeM). co6nK)flajiHCb JIH OHH, K o r f l a eBpeficKHe peMecjieHHHKH BO3BOAHJIH MaTepnají flOM ana xpHCTHaHHHa? — 3aaaeT B o n p o c a B T o p . OHa onHCbiBaeT (npHneM B 6ojibuiHHCTBe jeqjógyw flOBOJibHO 3HaHHTejibHoe pan opHaMeHTajibHbix CTOJiapHbix MOTHBOB, H njioTHHHbHx BCTpenawmHxca H3flejiHax, rne B Bbipe3Kax BbiJiH o o6pa3e eBpea y flBa Hcnojib30BaHW cBHfleTejibCTByeT o MeTOfla: fleTeií HanajibHwx H3o6pa3HTejibHUH H3o6pa3HTeJIbHblft HHe3HaHHTejibHoñ HHfpopMauHH cBoeM c T e p e o T H n H o ñ ) o eBpeBax, Ha BjinaHHe o K a 3 a j i noKa3aHHbii< 3aHMCTBOBaHHa He • ' s . ^ n o j i b í t ó M TejieBHfleHHH KHHOipHJibM „ C K p n n a H Ha K p w m e " . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ddeffd3e8054700f4926e577bd92acf5.pdf 7e8b3d221199be139fc48fe0016a5d18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3565 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3342 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.134-138 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E Maciej Krupa CZAS BUDOWANIA Ostatnie lata przyniosły w Polsce szereg publikacji dotyczących kultury żydowskiej. Fakt ten jest z pewnością rodzajem rekompen­ saty za wieloletnie milczenie na ten temat, a także efektem swoistej mody, której przyczyn nie będę tutaj dociekać. Piękny album Moniki Krajewskiej Czas kamieni jest znakomitą ilustracją tego co pozostało — wspomnień o wspaniałej przeszłości, cmentarzy, gro­ bów... W Księdze Wyjścia czytamy: „W tym dniu będziesz opowiadał synowi swemu: Dzieje się tak ze względu na to, co uczynił Pan dla mnie w czasie wyjścia z Egiptu" (Wj 13,8). Z tych słów wywodzi się obowiązek głoszenia Hagady paschalnej, historii narodu żydowskie­ go przekazywanej z pokolenia na pokolenie przez długie wieki. Z powyższego wersetu biblijnego zaczerpnięto również tytuł albumu wydanego na Węgrzech w 1984 roku. ...będziesz opowiadał synowi swemu przekażesz mu dziedzictwo przodków, wiarę ojców, Pismo, skarby kultury i tradycji. Nad Dunajem to polecenie ma jeszcze swój sens, gdyż trwa tam życie społeczności żydowskiej, kontynuowany jest przekaz pokoleniowy. Węgry są bowiem jednym z niewielu krajów naszej części Europy, w którym przetrwała do dziś znaczna mniejszość żydowska i jedynym, w którym kultura i religia żydowska trwa w pełnej ciągłości i rozkwicie. Książkę otwiera krótki historyczny wstęp Żydzi na Węgrzech, omawiający ich dzieje począwszy od pierwszych żydowskich osadni­ ków w Panonii za czasów rzymskich. Podczas I I Wojny Światowej zginęło 565 tysięcy węgierskich Żydów. W 1948 roku zawarto porozumienie pamiędzy rządem republiki a kongregacją żydowską, ustalające prawną sytuację Żydów na Węgrzech. Obecnie w stolicy i wszystkich województwach istnieją gminy żydowskie, w Budapesz­ 1 cie działa jedyne w Europie Wschodniej Narodowe Seminarium kształcące rabinów (również dla potrzeb wspólnot żydowskich w krajach ościennych). Szkoła ta posiada bogatą bibliotekę i archi, wa, wydaje swój rocznik, zbiór dokumentów Monumenta Hungariae Judaica oraz historyczne monografie poszczególnych węgiers­ kich gmin żydowskich. W budynku seminarium mieści się również żydowskie gimnazjum. Muzeum kultury żydowskiej założone w 1909 roku posiada jedną z najbogatszych kolekcji judaiców w Euro­ pie. I . „Jest czas rodzenia i czas umierania" (Koh 3,2). Pierwsza część albumu Od kołyski do grobu prezentuje cztery główne wydarze­ nia żydowskiego życia: narodziny i rytuał obrzezania, Bar Miewa - dzień konfirmacji, wejścia do społeczności dorosłych mężczyzn; obrzęd zaślubin i pogrzeb. Fotografie przedstawiają wszystkie charakterystyczne momenty tych obrzędów — obrzezanie, nadawa­ nie imienia, pierwsze czytanie Tory, panną młodą pod ślubnym baldachimem, ucztę weselną, kolejne sceny z pogrzebu. Zdjęcia są uzupełnione krótkim tekstem charakteryzującym przebieg poszcze­ gólnych uroczystości, ich pochodzenie, zakorzenienie w Prawie i tradycji. I I . „Te są święta Pańskie, które będziecie zwać świętymi" (Kpł 23,2). Część druga — Święta, równie szczegółowo przedstawia przebieg kolejnych dni świątecznych począwszy od szabatu — przy­ gotowań do niego, modłów w synagodze, obrzędów domowych. Zdjęcie człowieka dmącego w szofar otwiera cykl świąt dorocznych - Rosz ha-Szana (Nowy Rok), Jom Kippur (Sądny Dzień), Sukkot (Święto Namiotów), Symchat Tora (Radość Tory), Chanuka (Świę­ to Świateł), Zajn Adar (rocznica narodzin i śmierci Mojżesza), �Purim, Pesach, Lag ba-Omer, Szawuot (Święto Tygodni), Tisza be-Aw (rocznica zburzenia Świątyni). Na zdjęciach utrwalono szereg charakterytycznych obrzędów, przedmiotów i scen — przy­ kładowo: kobiety modlące się w „babińcu", świecę hawdalową. modlitwy w synagodze, kuczkę na miejskim podwórku, papierowe chorągiewki przygotowane na Święto Radości Tory, procesję ze zwojami Pisma, menory chanukowe, malowniczą postać rabina ortodoksyjnej gminy. Szczególnie obszernie — co zrozumiałe - przedstawiono święto Paschy — ucztę sederową, proces przygo­ towywania i wypieku macy, przebieg sederu w synagodze, dziecko zadające pytania będące wstępem do Hagady. Krótkie teksty komentują wszystkie święta pokazując ich biblijny, historyczny rodowód i streszczając przebieg ceremonii. I I I . „A lud mój uczyć będą, co za różnica jest między rzeczą świętą a pospolitą" (Ez 44,23). W części trzeciej — Dni powszednie, przewijają się dwa wątki będące esencją żydowskiej codzienności - modlitwa i nauka. Możemy zobaczyć akcesoria modlitewne - tałes, tefilin, oraz sposób ich noszenia. Pokazano także wnętrze bożnicy, zwoje Tory i modlitewne gesty. Zwrócono również uwagę na znaczenie pielgrzymki do grobów wielkich rabbich. Dalej może­ my zobaczyć szereg instytucji związanych z wymogiem koszerności: rzeźnika rytualnego — szojcheta, sam proces uboju rytualnego, wnętrze koszernej masarni, kuchni, piwnicy z winem. Na Węgrzech istnieją wszystkie szczeble żydowskiej edukacji, stąd szereg obrazów i scen z życia szkolnego — chłopcy uczący się Tory, mała dziewczyn­ ka zasłaniająca oczy, ucząca się błogosławienia świec szabasowych, lekcje i czas wolny spędzany w żydowskim gimnazjum, studenci zgłębiający treści Talmudu i ordynacja nowego rabina. Trudno opowiedzieć słowami treść albumu stąd powyższe, skrótowe wyliczenia. A wszystko po to, by ukazać bogactwo pełni życia — bo takie wrażenie przynosi omawiana książka. Ukazuje świat zupełnie dla nas egzotyczny, a znajdujący się tak blisko. I co najważniejsze — żywy. Warto wspomnieć jeszcze o kilku zaletach tej publikacji. Przede wszystkim znakomite zdjęcia, które będąc w pełni fotografiami artystycznymi nie tylko dokumentują, ale poprzez określony punkt widzenia, kadrowanie, światło i wspaniałe kolory, kreują przedstawiany świat. Poza tym krótki, treściwy komentarz, nie obciążający nieprzygotowanego czytelnika nadmiarem informa­ cji, lecz wystarczająco tłumaczący znaczenie prezentowanych scen i obrazów. Wspaniała szata edytorska, tak ważna w tego typu publikacjach — przejrzysty układ, znakomita jakość zdjęć, papieru, II. 1. Modlitwa przy zwojach Świętych Ksiąg; ił. 2. Kropla wina na wargi dziecka przy nadaniu imienia; i l . 3. Wyrób macy na święta Pesach oprawy. Uzupełnieniem książki jest słowniczek niektórych obcych wyrażeń oraz krótka ale reprezentatywna bibliografia, podająca zarówno tytuły węgierskie jak i niektóre ważne prace obcojęzyczne. W sumie jest to bardzo udana pozycja wydawnicza, godna szerszej prezentacji a może i przedruku. Plastyczny wizerunek żywej wspólnoty żydowskiej, książka jakiej w Polsce nie da się już napisać. Bowiem nam pozostał tylko „czas kamieni". ... and you shall tell your son ... Jewish Customs and Ceremonies in Hungary, Tamas Fener — zdjęcia, Sandor Scheiber — tekst. Budapest, Corvina Kiadó, 1984, s. 155 (książkę wydano również w węgierskiej i niemieckiej wersji językowej). 3 �Olga Goldberg-Mulkiewicz: GIZA FRANKEL — MIGZEROT NIJAR, OMANUT JEHUDIT AMAMIT, GIVATAIIM 1983, WYD. MASADA Ukoronowaniem wieloletnich zainteresować badawczych Gizy Franklowej (Frenklowej, Franklowej) jest jej ostatnia książka Wycinanki w papierze, żydowska sztuka ludowa. Tematowi temu poświęciła ona całe życie — pierwszą bowiem publikacją, rozpoczy­ nającej pracę naukową w Katedrze Etnologii Uniwersytetu im. Jana Kazimierza we Lwowie asystentki, był artykuł Wycinanka żydowska w Polsce omawiana zaś książka ukazała się na rok przed śmiercią autorki. Opracowując ten temat dokonała Giza Franklowa pionier­ skiej pracy. Dotąd bowiem wycinanka żydowska znana była jedynie z nielicznych wzmianek, względnie krótkich opracowań, nie ujmują­ cych całości problematyki. Franklowa systematycznie badała wyci­ nankę różnych grup żydowskiej diaspory i stała się w tej dziedzinie nie kwestionowanym autorytetem. Omawiana książka jest podsumowaniem dorobku naukowego autorki. Zawiera krótki tekst wprowadzający oraz część zasadniczą, na którą składa się siedemdziesiąt siedem plansz, w tym pięćdziesiąt barwnych; ponadto w książce znajdujemy wybór bibliografii doty­ czącej opracowań z zakresu historii wycinanki na świecie oraz wycinanki żydowskiej. W części wstępnej porusza autorka takie problemy jak — zagad­ nienie źródeł sztuki wycinania w papierze oraz historię wycinanki żydowskiej w Europie; następnie pisze o występujących najczęściej motywach, tłumacząc pokrótce symboliczne znaczenie tych, które występują najliczniej i uważane są za wiodące w sztuce żydowskiej (np. lew) oraz tych, które występują bardzo często w wycinance, jak na przykład orzeł — zwłaszcza dwugłowy. 1 2 Autorka wymienia rodzaje żydowskich wycinanek, funkcje jakie spełniały w życiu tradycyjnych społeczności, opisuje technikę wyci­ nania stosowaną przez żydowskich wycinankarzy. Nieco miejsca poświęca opisowi wycinanki spotykanej u Żydów zamieszkujących kraje północnej Afryki oraz Bliskiego Wschodu. Na zakończenie tej części porusza autorka problem współczesnej wycinanki żydowskiej, rozwijającej się obecnie w Izraelu, oraz wśród społeczności żydows­ kiej zamieszkującej Stany Zjednoczone. Tematyce tej poświęcono w książce jedynie kilkanaście wierszy — sygnalizując problem. W całości zarówno tekst wstępu jak i plansze dotyczą żydowskiej wycinanki tradycyjnej, której szczytowa faza rozwoju przypadała na drugą połowę X I X wieku oraz przełom stuleci. Zasadniczy trzon publikacji stanowią ilustracje poszczególnych wycinanek oraz krótkie ich opisy. Zebrane wycinanki pochodzą z wielu, rozsianych po całym świecie kolekcji muzealnych oraz prywatnych. Ponadto publikuje Franklowa zdjęcia wycinanek, które kiedyś były w jej posiadaniu i uległy zniszczeniu podczas ostatniej wojny światowej. Wybierając poszczególne przykłady autorka postarała się, aby wybór w książce odzwierciedlał niemalże wszystkie typy wycinanki oraz reprezentował wszystkie grupy żydowskiej diaspory w których — według rezultatów dotychczaso­ wych badań — wycinanka występowała. Najbogaciej reprezentowane są mizrachy oraz sziwiti (24 plansze kolorowe, 7 dwubarwnych). Wśród nich na szczególną uwagę zasługują publikowane po raz pierwszy, przed paroma zaledwie laty odkryte, dwa egzemplarze wycinanki Żydów tureckich, które zarów- II. 1. Menora. Maroko, X I X / X X w., 40 x 60 cm 136 �no w zastosowaniu motywu menory, jak i bogatego ornamentu roślinnego nawiązują do wycinanki północno-afrykańskiej. Tezę tę umacnia użycie „złotego" papieru jako tła, spotykane również tylko w północnej Afryce. Na związki pomiędzy wycinanką żydowską a miejscową w Europie, wskazuje egzemplarz wycinanki pochodzą­ cej z Wiednia, (str. 40), w której przy tradycyjnej kompozycji spotykamy zastosowanie techniki wycinania (szczególnie jasno widoczne na ramce okalającej wzór) znanej z produkowanych w klasztorach południowo-niemieckich i austriackich obrazków dewocyjnych, zwanych Spitzenbilder. Następny rodzaj, to szewuoslech i rojzelech (cztery plansze kolorowe i 15 ilustracji dwubarwnych), w której to grupie, znanej wyłącznie z terenów Europy wschodniej, na uwagę zasługują rzadkie dla wycinanki żydowskiej kompozycje tematyczne oraz wycinanki koliste. Obydwa te rodzaje bliskie są wycinance polskiej a odbiegają od tradycyjnej żydowskiej. Wyodrębniona grupa wycinanek północno-afrykańskich to tak zwane menory, jako że centralnym motywem każdej z nich jest świecznik siedmioramienny, w którego ramiona wpisane są najczęś­ ciej teksty z biblii, psalmy lub inne sentencje filozoficzne, zależnie od przeznaczenia wycinanki. Niektóre z nich pełniły funkcję przede wszystkim zdobniczą, inne służyły jako amulety, o czym świadczą umieszczone na nich teksty. Stosowanie wycinanki jako amuletu, znane były również i Żydom ze wschodniej Europy, a w omawianej książce reprezentują ten typ cztery plansze kolorowe i trzy dwubarwne. Wycinanki te, tak zwane kimpetbriefTech wieszano w poko­ j u położnicy. Pojedynczymi egzemplarzami ilustrowane są takie rodzaje wyci­ nanek jak wieszane w szałasie budowanym na święto Sukkot, wykonywane dla przystroju ścian synagogi w miesiącu Adar czy tablice do liczenia okresu omer (czas przypadający pomiędzy świętami Pesach a Szawuot, obwarowany pewnymi nakazami religijnymi i normami zachowań) (il. 4). Odrębną grupę stanowią takie wycinanki jak obrazek przedsta­ wiający „ N o w ą " synagogę Żydów aszkenazyjskich zbudowaną w X V I I I wieku w Amsterdamie (z tego też okresu pochodzi wykonana w pergaminie wycinanka), czy też ozdobiony bogatym ornamentem wierszowany tekst, mówiący o przemijaniu dóbr doczesnych. Typem wycinanki nie uwzględnianej w dotychczaso­ wych badaniach przez autorów jest luach zikkaron. Jest to zapewne nowszy typ o tradycyjnej kompozycji i tradycyjnych motywach zdobniczych, który wszedł do tradycji żydowskiej dopiero na przełomie stuleci. Funkcją tych wycinanek jest upamiętnienie zmar­ łych w rodzinie i przypomnienie dat ich zgonów, a więc dni, w których należy odmówić przepisaną nakazami religii modlitwę. Autorka podaje dwa przykłady takich wycinanek. Jedną ze Stanów Zjednoczonych (1900 r.), drugą pochodzącą prawdopodobnie z Pol­ ski (il. 5). Są to pierwowzory rozpowszechniającego się współcześnie typu wycinanki o nowej funkcji. Nawiązując do problematyki związanej z historią rozwoju wycinanki oraz pierwowzorami tejże autorka zamieszcza trzy plan­ sze przedstawiające pochodzące z Włoch i zdobione wycinanką X V I I I - i XIX-wieczne żydowskie kontrakty małżeńskie tak zwane ketuby oraz dwa zwoje zdobione wycinanką Megillot Ester. Należy żałować, że zbiór ilustracji nie obejmuje zdobionych wycinanką chorągiewek na święto Simchat Tora, gdyż wówczas kompedium przykładów żydowskiej tradycyjnej wycinanki byłoby pełne. Każda plansza zaopatrzona jest na przeciwnej stronie w objaśnia­ jący tekst. Uwzględnia on przede wszystkim miejsce i datę wykona­ nia wycinanki, jej rozmiary i kolekcję, w której znajduje się obecnie, względnie — w nielicznych tylko przypadkach — tytuł pracy, w której były publikowana (odnosi się to jedynie do wycinanek zaczerpniętych z publikacji Reginy Lilientalowej — jest to bowiem jedyne źródło dla tego typu wycinanki, wszystkie oryginały zaginęły w pożodze wojennej). Następnie autorka określa funkcję wycinan­ ki, opisuje pokrótce jej kompozycję, czasem tłumaczy symbolikę poszczególnych motywów. Ustosunkowując się do tekstów tak licznie występujących w wycinankach stara się przede wszystkim określić ich proweniencję, rozwiązać skróty, odczytać daty, odszu­ kać nazwiska twórców. Opisy te nie zawsze są konsekwentne, autorka dodaje przy niektórych egzemplarzach uwagi, które wydają 3 137 * �się jej konieczne. Dotyczą one często specyfiki danej wycinanki, odmienności jej wzoru, powszechności występujących na niej moty­ wów czy też umieszczonego tekstu. Na marginesie tych objaśnień do poszczególnych plansz nasuwa­ ją się pewne uwagi krytyczne. Przede wszystkim nazwy poszczegól­ nych miejscowości, z których pochodzą wycinanki, podawane są niekonsekwentnie — raz wedle ich brzemienia w jidysz, raz po polsku, czasem zaś alfabetem hebrajskim, co utrudnia ustalenie proweniencji poszczególnych egzemplarzy. Autorka operuje też pojęciem Galicja, który to termin pokutuje do dziś w naukowej literaturze hebrajskiej, aczkolwiek jest anachronizmem. Ponadto te wycinanki, które pochodzą z poszczególnych kolekcji muzealnych, a jest takich bardzo wiele, nie mają zaznaczonego numeru inwenta­ rza, co nie ułatwia ich odszukania przez ewentualnych kolejnych badaczy. Zamieszczony na końcu książki spis rzeczy zawiera jedynie dane skrótowe odnośnie poszczególnych plansz. O pięknie i bogactwie motywów żydowskiej wycinanki ma mówić ona sama, i rzeczywiście cel ten udało się wydawnictwu osiągnąć — pokazanie tak wielkiej liczby wycinanek w kolorze umożliwia czytelnikowi poznanie prawdziwego efektu artystyczne­ go jaki wycinanka wywoływała. Dobry poziom graficzny książki umożliwia zorientowanie się, która wycinanka malowana jest akwarelą, gdzie mamy do czynienia z podłożonym tłem z glansowanego kolorowego papieru, względnie arkusza tzw. „złotka". Szata graficzna książki, zaprojektowana przez Arie Ben-Dawida przyczyniła się do jej przejrzystości, a zastosowane przerywniki w tekście — wzięte z wycinanek, których dany tekst dotyczy — uświadamiają czytelnikowi różnorodność i piękno poszczegól­ nych motywów. Reasumując, należy stwierdzić, że otrzymaliśmy książkę, która przedstawia nam całokształt problematyki badawczej związanej z wycinanką żydowską i która daje bogaty przegląd przykładów świadczących o jej specyfice. 3 PRZYPISY 1 Giza Franklowa, Wycinanka żydowska w Polsce, „Lud", seria I I , t. V I I I , 1929, s. 40—57 Na uwagę załugują przede wszystkim następujące prace: R. Lilientalowa, Twięta żydowskie w przeszłości i teraźniejszości, „Roz­ prawy Wydziału Filologicznego A U " , t. X L V , 1914; M . Goldstein, 1 K . Dresdner, Kultura i sztuka ludu żydowskiego na ziemiach polskich, Lwów 1935; B. W. Segel, Reiselech und Fahnen der galizischen Juden, „Globus", t. 61, 1932, nr 15 O. Goldberg-Mulkiewicz, Współczesne przemiany tradycyjnej wycinanki żydowskiej, „Polska Sztuka Ludowa, R. 41, 1987 nr 1-^t 3 II 3 Wycinanka na święta Sukkot symbolizuje odwiedziny patriarchów w Kuczkach, X V I I I w., 32 x 21,2 cm; il. 4. Wycinanka — tablica służąca do liczenia okresu Omeru, 1866, 59 x 52 cm; il. 5. Tablica pamięci, na rocznicę śmierci ojca i matki. USA, 1917, 39 x 34 cm � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0a2d517e73a592b9cdf2d6b5a4edf97.pdf 4de48dee9c2ef4bc32e62183ee599718 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3566 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3343 Title A name given to the resource Wspomnienie pośmiertne: Giza Frenkel (Frankel) - 16.09.1895 Wieliczka - 17.05.1984 Haifa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.139 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Goldberg-Mulkiewicz DR GIZA FRENKEL (FRANKEL) 16.9.1895 WIELICZKA — 17.5.1984 HAIFA \ ! I I j \ ] j j ! ' i • ! i \ ! j i ! ! \ i j j I | j Nazwisko Gizy Frenklowej związane jest nierozerwalnie z prob­ lematyką badań nad tradycyjną kulturą Żydów polskich. Była ona niewątpliwie jednym z pionierów i zarazem powszechnie uznanych autorytetów w tej dziedzinie. Sylwetka naukowa badaczki ukształtowała się podczas studiów we Wiedniu a następnie pracy w Instytucie Etnografii Uniwersytetu im. Jana Kaziemierza we Lwowie. We Wiedniu w owym czasie wiodącym kierunkiem badawczym był dyfuzjonizm, którego podstawowe założenia przejęła Giza Frenklowa. Założeniom tym pozostała wierna we Lwowie, gdzie pracowała do wybuchu drugiej wojny światowej w Instytucie Etnografii kierowanym przez profesora Adama Fischera, którego autorytet naukowy uznawała przez całe swoje życie. Ośrodek naukowy we Lwowie był w tymże czasie zdecydowanie pod wpływem szkoły kulturowo-historycznej, która przedmiotem analizy etnograficznej, czyni przede wszystkim przed¬ miot — jako wytwór określonej kultury, posiadający swoje własne miejsce w określonym zespole kulturowym, swoją funkcję i ideolo­ gię. Ponadto w ośrodku lwowskim (jednym z nielicznych zajmujących się tą problematyką) prowadzono badania kultury mniejszości narodowych osiedlonych w Polsce. W ramach tych zainteresowań opracowano we Lwowie szereg monografii, dotyczących poszczególnych zagadnień zarówno kultury ludu polskiego, jak i innych, sąsiednich grup, co umożliwić miało stworzenie pewnej usystematyzowanej encyklopedycznej całości dotyczącej rozwoju kultury danego obszaru. W pracach badawczych powstających w ośrodku lwowskim Giza Frenkel stawiała sobie za cel przede wszystkim poznanie konkretnych wytworów, charakterystycznych dla tradycyjnej kultu­ ry Żydów polskich. Opracowując szczegółowo poszczególne tematy z zakresu rzemiosła artystycznego, sztuki ludowej czy kultury materialnej, chciała stworzyć podstawy do opracowania monografi­ cznego całości tej problematyki. Monografia taka, wraz z rezultatami badań Reginy Lilienthal, która jak wiadomo zajmowała się przede wszystkim tradycyjnymi obrzędami, wierzeniami i foklorem słownym, mogłaby dać w rezultacie syntezę tradycyjnej kultury polskich Żydów. Swe prace badawcze rozpoczęła Giza Frenkel od badań nad wycinanką w papierze i temat ten stał się centralnym w jej zainteresowaniach, przewija się przez całą jej twórczość, stanowi początek i zakończenie jej kariery naukowej. Rozpoczęła ją bowiem pracą o wycinance w papierze Żydów polskich, a zakończyła książką podsumowującą wyniki wieloletnich badań nad ludową wycinanką żydowską w świecie. Już pierwsze wyniki jej badań, ogłoszone we Lwowie wzbudziły zainteresowanie zarówno wśród żydowskich, jak i polskich badaczy sztuki ludowej. Potrafiła bowiem zgromadzić bogaty, w przeważającej części nieznany dotychczas materiał, po­ chodzący zarówno z własnych badań terenowych, jak i z rozrzuco­ nych kolekcji muzealnych. Dokładny opis i drobiazgowa analiza wzorów wycinanek umożliwiła jej danie odpowiedzi na szereg pytań odnoszących się przede wszystkim do genezy żydowskiej wycinanki ludowej, jej funkcji w tradycyjnej żydowskiej obrzędowości oraz jej powiązań z wycinanką polską. Dalsze prace, prowadzone już w Izraelu, dokąd przybyła w 1950 r., rzucają nowe światło na genezę wycinanki żydowskiej i jej funkcję w obrzędowości poszczególnych grup. Rozpoczętą we Lwowie karierę naukową przerwała druga wojna światowa. Spędza ją Giza Frenklowa na tułaczce w głębi Związku Radzieckiego, skąd wraca zaraz po zakończeniu działań wojennych i osiedla się w Warszawie. Podejmuje tam pracę w Żydowskim Instytucie Historycznym jako kustosz tworzącego się tam muzeum i przystępuje do prac nad ratowaniem tego, co pozostało po pożodze wojennej. Celem akcji inwentaryzacyjnej i ratowniczej jest zorganizowanie muzeum kultury żydowskiej przy tymże Instytucie w Warszawie. Rozumiejąc w pełni wagę tej akcji poświęca jej moc zapału. Współpracuje z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym oraz Katedrą Etnografii przy Uniwersytecie im. Marii Curie Skłodo­ wskiej w Lublinie, jest jednym z konsultantów komisji przy Central­ nym Komitecie Żydów Polskich, przygotowującej kwestionariusz, mający być podstawą dla zakrojonych na szeroką skalę badań na temat zachowania tradycyjnego sposobu życia społeczności żydows­ kiej w okresie drugiej wojny światowej. Rezultatem tych zaintereso­ wań jest artykuł dotyczący wybranych rzemiosł artystycznych uprawianych przez rzemieślników żydowskich do okresu ostatniej wojny światowej. W artykule tym Autorka opiera się wyłącznie na literaturze. Zbierając rozproszone przede wszystkim w polskiej i żydowskiej literaturze etnograficznej nieliczne wiadomości na interesujący ją temat, daje czytelnikom bogate, starannie opracowa­ ne studium. Kontynuacją tej metody jest praca Gizy Frenkowej nad strojem Żydówki polskiej. Nieliczne materiały, które można było znaleźć w literaturze fachowej dotyczącej tego zagadnienia poszerza zarów­ no o materiały muzealne, opis poszczególnych eksponatów znajdu­ jących się w kolekcjach muzeów, jak i o bardzo ważne dla tegoż zagadnienia źródła ikonograficzne. Zgromadzone równie starannie materiały dotyczące męskiego stroju żydowskiego na terenie Polski pozostały niestety w teczkach, których już nie zdążyła opiacować. Osiedliwszy się w Haifie, związała się z tamtejszym muzeum etnograficznym, gdzie stworzyła centrum zainteresowań wyciananką zarówno tradycyjną jak i współczesną. Otaczała opieką gromadzą­ cych się wokół muzeum twórców, zachęcając ich do kontynuowania twórczości, przede wszystkim przez organizowanie wystaw indywidu­ alnych poszczególnych wycinankarzy. Wystawy te przyczyniły się do zapoznania szerokich warstw społeczeństwa z pięknem i bogactwem wycinanki jak też i szeroko rozpropagowały tę dziedzinę twórczości artystycznej i przyczyniły się do wzrostu liczby jej kontynuatorów. Była konsultantem wielu wystaw wycinanki organizowanych również i przez inne ośrodki etnograficzne w Izraelu, jak też autorem licznych tekstów wprowadzających w katalogach poszczególnych wystaw. Charakteryzując metodę badawczą Gizy Frenkowej należy podkreślić, że pozostała ona wierna swym początkowym założe­ niom. Prace jej charakteryzuje przede wszystkim szacunek dla źródła. Przedmiot, który stanowi podstawę jej zainteresowań podle­ ga dokładnemu opisowi, analizie formy i motywów zdobniczych. Równie starannie analizuje zawsze źródła historyczne jak też i materiały ikonograficzne. Badając tradycyjną kulturę żydowską starała się Giza Frenkowa znaleźć jej ewentualne powiązania z otaczającą ją kulturą polską i wzajemne wpływy jednej na drugą. Obok pracy badawczej uznawała zawsze ważność pracy popula­ ryzatorskiej. Już w zaraniu kariery naukowej publikowała artykuły o charakterze popularno-naukowym w ukazujących się w Polsce żydowskich czasopismach „Chwila" i „Opinia". Działalność tę kontynuowała również w Izraelu współpracując zarówno z prasą miejscową jak też i żydowską, wychodzącą w Ameryce. Dowodem uznania dla jej osiągnięć było zorganizowanie w 1976 r. dla uczczenia 50-lecia jej działalności naukowej przez Ha-museon 1-etnografia w'1-folklor w Haifie wystawy p.t. Migzeret nijar awar w-howe. Ilustrowała ona znakomicie stosunek Gizy Frenklowej do tematu zajmującego zawsze pierwsze miejsce w jej zainteresowa­ niach. Dla uczczenia 80-lecia jej urodzin Oddział Etnografii Mu­ zeum Izraela w Jerozolimie zorganizował niezwykle interesującą wystawę p.t. „Strój kobiety żydowskiej w Polsce". W 1980 roku Muzeum Ha-Aretz w Tel Avivie oraz Ginza hug 1'omanut jehudit amamit przyznało jej nagrodę im. D. Dawidowicza nadawaną za prace nad etnografią Żydów Europy Wschodniej. Do niemalże ostatniego dnia życia była Giza Frenklowa czynna naukowo, pełna młodzieńczego entuzjazmu i zapału do pracy i taka pozostanie w naszej pamięci. 139 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2adf5370567bdc4cf7552b24335ee42.pdf 7aef6c688b419d35e57405a4d8deb616 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2390 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2218 Title A name given to the resource Fotografia - pamięć - wyobraźnia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.108-111 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Fotografia - pamięć - wyobraźnia Sławomir Sikora Jedyny problem to jak zmienić portret z powrotem w osobę... Musimy się kłopotać znaczeniem, a nie wyglądem. Michael Lesy Nigdy nie widzimy dwóch ludzi, lub jednego człowieka, dwa razy tak samo. To, czemu nie nadaliśmy nazwy lub czego nie ubraliśmy w symbol, umyka naszej uwadze. W. H. Auden Związek fotografii z pamięcią wydaje się oczywisty i jedno­ znaczny. W życiu codziennym nie nasuwa on ż a d n y c h w ą t p ­ liwości: m ó w i m y o p a m i ą t k o w y c h zdjęciach, dawaniu zdjęć na p a m i ą t k ę (na p a m i ą t k ę swoją p o d o b i z n ę ofiaruję...) i t d . Ten związek pamięci i fotografii p o d k r e ś l a n y był j u ż od samego p o c z ą t k u istnienia fotografii. W latach pięćdziesiątych ze­ szłego wieku Oliver W . Holmes nazwał fotografię lustrem z pamięcią. T a k ą też n a z w ę nadano fotografii w j ę z y k u łacińskim - speculum memor, co dosłownie znaczy właśnie lustro pamięci - ale tę o s t a t n i ą n a z w ę ukuto dopiero w połowie dwudziestego w i e k u . 2 W t y m p o r ó w n a n i u do zwierciadła doszła do głosu jedna z najważniejszych cech fotografii, lub też - precyzyjniej - jedna z istotniejszych cech przypisywanych fotografii, a mianowicie jej wierność rzeczywistości. Fotografia traktowana jest j a k o zapis, ś l a d , czy nawet substytut rzeczywistości. Deiktyczny język fotografii powoduje, że traktowana jest ona jako rzeczywistość bliższa, łatwiej dotykalna, p o d r ę c z n a . „ C o z a s t ę p o w a ł o fotografię przed wynalezieniem aparatu? Oczekuje się, że o d p o w i e d ź będzie brzmiała: rytownictwo, rysunek, malarstwo. Bardziej odkrywcza o d p o w i e d ź m o g ł a b y brzmieć: p a m i ę ć " - pisze John Berger . M o ż n a by zatem t r a k t o w a ć fotografię j a k o zewnętrzną pamięć. Jeśli tak, to byłaby ona o b c i ą ż o n a t y m samym dylematem, j a k i Platon przypisał pismu. Tamuz, o d p o w i a d a j ą c Teutowi zachwalają­ cemu pismo j a k o lekarstwo na p a m i ę ć i m ą d r o ś ć , m ó w i : „ T e n wynalazek niepamięć w duszach ludzkich posieje, bo człowiek, k t ó r y się tego wyuczy, przestanie ćwiczyć pamięć, zaufa pismu i będzie sobie p r z y p o m i n a ł wszystko z zewnątrz, ze z n a k ó w obcych jego istocie, a nie z własnego w n ę t r z a z samego siebie. Więc to nie jest lekarstwo na pamięć, tylko środek na przypominanie sobie. Uczniom swoim dasz tylko p o z ó r m ą d r o ś c i , a nie m ą d r o ś ć p r a w d z i w ą . P o s i ą d ą bowiem wielkie oczytanie bez nauki i będzie się i m z d a w a ł o , że wiele umieją, a po większej części nie b ę d ą umieli nic i tylko o b c o w a ć z nimi będzie t r u d n o . " * Chyba w podobnym kierunku m u s i a ł a p o d ą ż a ć myśl Franza K a f k i , kiedy w rozmowach z Gustavem Janouchem powiedział, że fotografujemy, aby z a p o m n i e ć . 3 s Takie zastrzeżenie wobec związku pamięci z fotografią wyda się t y m bardziej słuszne, jeśli uwzględnimy, że fotografia, odmiennie niż pamięć, nie przechowuje znaczenia. Kiedy w Nokturnie indyjskim, filmie Alaina Corneau, reporterka pokazuje Rossigniolowi fotografię uchwyconego od pasa M u r z y n a z podniesionymi r ę k a m i , wydaje się, że triumfuje on po zwycięskim biegu; w rzeczywistości stoi przed plutonem egzekucyjnym, a za chwilę mają paść śmiertelne strzały. Rację ma więc John Berger, kiedy powiada, że tylko fotografia rodzinna m o ż e nieść dla nas jasne znaczenie, fotografia prasowa (publiczna) pozbawiona kontekstu ł a t w o m o ż e nas mylić co do swego znaczenia i p r z e s ł a n i a . 6 Jurij Ł o t m a n w artykule Sztuka kanoniczna jako paradoks 108 1 1 informacyjny wskazał na dwa typy k o m u n i k a t ó w , k t ó r e umownie m o ż n a by n a z w a ć „ n o t a t k ą " i „chusteczką z supeł­ k i e m " z a w i ą z a n y m , aby o czymś p a m i ę t a ć . K o m u n i k a t pierw­ szy niesie w sobie treść, k t ó r a w zasadzie jest czytelna dla k a ż d e g o , kto potrafi czytać, komunikat drugi spełnia jedynie funkcję m n e m o t e c h n i c z n ą , jest tylko przypomnieniem, że o czymś mamy p a m i ę t a ć , wydobycie k o m u n i k a t u z tekstu bez jego wcześniejszej znajomości jest niemożliwe. Odbiegając od znaczenia jakie n a d a w a ł temu podziałowi Ł o t m a n , m o ż n a powiedzieć, że fotografia paradoksalnie, wbrew mniemaniu 0 oczywistości przekazywanego przez nią k o m u n i k a t u , przy­ najmniej czasami byłaby bliższa właśnie temu drugiemu systemowi komunikacji. Z a k ł a d a ł a b y wiedzę, z n a j o m o ś ć k o n ­ tekstu, by m o ż n a j ą było właściwie zrozumieć. Wiąże się to z faktem, że fotografia nie ma własnego języka, nie ma ustalonych cech dystynktywnych, k t ó r e m o ż n a by t r a k t o w a ć jako znaki i k t ó r e umożliwiałyby jej czytanie. Uwagi te potraktujmy j a k o wstęp do pewnej przygody z pamięcią, j a k ą opisał w swojej książce La chambre claire Roland Barthes. Z a n i m jednak przejdę do sedna sprawy muszę p o k r ó t c e p r z y p o m n i e ć p o g l ą d y Barthesa na fotografię. C a ł a wspomniana książka Barthesa p o d p o r z ą d k o w a n a jest poszukiwaniu istoty fotografii, tych cech tego nowego me­ dium, k t ó r e czynią j ą swoistym, odmiennym od poprzednich, typem obrazowania. „ T o , co Fotografia reprodukuje w nie­ s k o ń c z o n o ś ć , m i a ł o miejsce tylko jeden raz: powtarza ona mechanicznie c o ś , co nigdy j u ż nie będzie m o g ł o p o w t ó r z y ć się egzystencjalnie. W Fotografii zdarzenie nie wykracza nigdy poza siebie, k u czemuś innemu: j a k a ś całość, sprowadza się zawsze do przedmiotu, k t ó r y widzę. Jest ona a b s o l u t n ą J e d n o s t k o w o ś c i ą , wszechwładną P r z y p a d k o w o ś c i ą , głuchą 1 b e z m y ś l n ą . " [§ 2 ] T o właśnie p r z y p a d k o w o ś ć fotografii powoduje, że trudno m ó w i ć o fotografii j a k o takiej (ogólnie), zawsze bowiem nasuwają się określone zdjęcia. W pierwszym spojrzeniu w fotografii zawsze widzimy określony wycinek rzeczywistości, sama fotografia pozostaje jakby niewidoczna, widzimy człowieka, zwierzę, przedmiot, krajobraz. T o dopiero akt refleksji pozwala nam na nią p a t r z e ć j a k o na zdjęcie, medium, dostrzec nie odniesienie rzeczywiste (referencję), lecz to, co semiotyka nazywa znaczącym. Fotografia z w i ą z a n a jest ze swoim odniesieniem rzeczywistym tak silnie, że p r ó b a ich rozdzielenia nieuchronnie powoduje „zniszczenie" fotografii. Fotografia nie da się w ż a d e n s p o s ó b przekształcić, np. filozoficznie, jest „całkowicie o b c i ą ż o n a p r z y p a d k o w o ś c i ą , dla której jest n i e w a ż k ą i przezroczystą k o p e r t ą " . [§ 2] W obliczu fotografii Barthes staje rozdarty między dwoma głosami: pierwszy narzucający się głos nauki m ó w i - „ W r a c a j do Fotografii. T o , co t u widzisz i co powoduje twoje cierpienie, należy do kategorii 'fotografii amatorskich', k t ó r y m i zajmuje się zespół socjologów; to tylko ślad integrującego c e r e m o n i a ł u społecznego, k t ó r y ma ponownie w y p r o w a d z i ć R o d z i n ę na 8 9 �spokojne w o d y . " D r u g i , donośniejszy głos wewnętrzny nalega: p o m i ń socjologiczny komentarz. Barthes postanawia iść za t y m drugim głosem. Wobec pewnych fotografii chciałby być nieoswojony, bez kultury. [§ 2] T o pragnienie jest oczywiście w pewien s p o s ó b złudne. Wobec fotografii m o ż n a p r ó b o w a ć być jedynie dzikim naszej kultury, wiadomo bowiem, że ludzie innych k u l t u r m a j ą często t r u d n o ś c i w odczytaniu rzeczywisto­ ści w fotografiach. Barthes z a u w a ż a , że wszystkie podziały, jakie stosuje się wobec fotografii, są wobec niej zewnętrzne, są poza jej istotą. Z tego właśnie p o w o d u postanawia o b r a ć inną, bardziej osobistą d r o g ę . Z a u w a ż a , że pewne fotografie nic m u nie m ó w i ą , inne zaś wywołują w n i m r a d o ś ć , jedne milczą, inne wydarzają się, są p r z y g o d ą . Barthes używa t u w formie zwrotnej czasownika, k t ó r y w j ę z y k u francuskim strony zwrotnej nie ma („telle photo m 'advient"; advenir = w y d a r z a ć się, s t a w a ć się) [§ 7]: czyli pewne fotografie j e m u się „ w y d a r z a ­ j ą " . Postanawia p o s z u k i w a ć istoty fotografii w ł a s n ą d r o g ą , d r o g ą , k t ó r a prowadzi poprzez badanie zdjęć, k t ó r e c o ś m u m ó w i ą , k t ó r e lubi. P o s t ę p o w a n i e t ą d r o g ą wiedzie go do rozróżnienia d w ó c h możliwych s p o s o b ó w opisu, czy też zainteresowania fotografią. Pierwszy z nich nazywa studium, drugie - punctum. Pierwszy wiąże się z k u l t u r o w ą , niejako o b i e k t y w n ą l e k t u r ą zdjęcia. Bazuje ona na w i e d z у osoby, k t ó r a je o g l ą d a . Barthes pisze: „ R o z p o z n a ć studium to nie­ chybnie s p o t k a ć się z intencjami fotografa, współbrzmieć z n i m i , a p r o b o w a ć je lub też o d r z u c a ć , ale zawsze je r o z u m i e ć , d y s k u t o w a ć je w swym wnętrzu, p o n i e w a ż kultura (do której studium przynależy) jest u m o w ą z a w a r t ą między t w ó r c a m i i konsumentami." [§11] Punctum to słowo, k t ó r e etymologicz­ nie związane jest z r a n ą , bolesnym miejscem; pewne fotografie są rozdzierające, przeszywają. Wiele fotografii - jak powiada Barthes - w ogóle nie ma punctum. Punctum jest spoza jakiegokolwiek kodu, trudno je zlokalizować, czasem dopiero po długim czasie, po poszukiwaniach i błądzeniach, po odłożeniu fotografii lub zamknięciu oczu udaje się ustalić co n a p r a w d ę było powodem niepokoju i b ó l u w danym zdjęciu - „ t o nie j a je [tj. punctum] wyszukuję, (...) lecz ten element wyrasta ze sceny, wystrzela z niej j a k strzała i przebija mnie" [§ 10]. Ż e b y zatem uchwycić punctum, trzeba niejednokrotnie pozwolić dojrzewać obrazowi bez patrzenia n a ń . Punctum często odnosi się do osobistych przeżyć, w s p o m n i e ń , jest spoza kultury. Jak pisze Barthes - trudno znaleźć jakikolwiek związek między studium a punctum. T o właśnie ten drugi aspekt fotografii go pociąga. Jako spectator Barthes interesuje się fotografią j a k o „ r a n ą " , a nie problemem. M o ż n a t u chyba widzieć pewne p o k r e w i e ń s t w o do Marcelowskiego rozróż­ nienia na tajemnicę i problem. 10 W swoich dawniejszych poszukiwaniach dotyczących litera­ tury Barthes wyróżnił literaturę n a d a j ą c a się do czytania i tę n a d a j ą c ą się do pisania. Prawdziwie g o d n ą uznania byłaby tylko ta druga. Odczucia jakie p ł y n ą z obcowania z nimi Barthes n a z w a ł odpowiednio przyjemnością i r o z k o s z ą (plaisir i jouissance). C h o ć trudno byłoby p o r ó w n y w a ć b e z p o ś r e d n i o jouissance z punctum, istnieje pewne p o d o b i e ń s t w o ze względu na intensywność uczuć, j a k i się z n i m i w i ą ż ą . P r z y p a d k o w o ś ć fotografii o d r ó ż n i a j ą od sztuki. Sztuka zmierza do uchwycenia istoty zjawiska. Potrafi syntetyzować cechy przedstawianego zjawiska. Fotografia zaś daje zawsze określony, jednostkowy w y g l ą d . Jest skrajnie metonimiczna i asymboliczna. Dalsze poszukiwania Barthesa w i o d ą go do odkrycia istoty fotografii - jest nią zwykłe, banalne to było. „ O b r a z , powiada fenomenologia, jest niebytem obiektu. O t ó ż Fotografia, j a k twierdzę, to nie tylko nieobecność obiektu, ale także, w t y m samym momencie i na r ó w n i fakt, że ten obiekt rzeczywiście istniał i że był tam, gdzie go widzę. T u właśnie t k w i szaleństwo, p o n i e w a ż aż do tego dnia ż a d n a reprezentacja nie m o g ł a zapewnić mnie co do przeszłości jakiejś rzeczy, chyba że tylko p o ś r e d n i o : jeśli chodzi o Fotografię, moja pewność jest natychmiastowa: n i k t na świecie nie m o ż e mnie p r z e k o n a ć , że się mylę. Fotografia staje się zatem dziwnym medium, n o w ą formą halucynacji: fałszywą na płaszczyźnie percepcji, praw­ 1 1 12 dziwą na płaszczyźnie czasu: halucynacją u m i a r k o w a n ą , m o ż ­ na by powiedzieć - s k r o m n ą , podzieloną halucynacją (z jednej strony 'tego t u nie ma', jednak z drugiej - 'ale to na n a p r a w d ę było': szalony obraz, o k t ó r y o t a r ł a się rzeczywistość). [§ 47] Oczywiście ta p e w n o ś ć , co do istnienia rzeczy, nie idzie w parze z pewnością, co do ich znaczenia. Jednym ze znaczących elemetów La chambre claire jest poszukiwanie w fotografiach egzystencji niedawno zmarłej matki. P o c z ą t k i są trudne. Barthes cytuje Prousta, k t ó r y powiada, że przed fotografiami trudniej jest p r z y w o ł a ć wspo­ mnienie jakiejś osoby niż przez zwykłe myślenie o niej. [§ 25] Cel j a k i sobie stawia Barthes jest umiarkowany: śladem Paula Valery'ego pragnie tylko napisać dla siebie skromne ze­ stawienie o niej. W poszczególnych fotografiach udaje m u się r o z p o z n a ć tylko pewne jej cechy - w j a k i s p o s ó b chodziła, j a k a była zdrowa i jasna, lecz nie udaje m u się odnaleźć jej twarzy. [§ 25] Ł a t w o przychodzi m u odróżnienie jej od tysięcy innych kobiet, ł a t w o r o z p o z n a j e j ą przez różnicę (semiotycznie), nie m o ż e zaś o d n a l e ź ć jej istotnościowo (fenomenologicz­ nie). [§ 27] „ D o b r z e wiedziałem, że za s p r a w ą owej nieuchron­ ności losu, k t ó r a jest j e d n ą z najokrutniejszych cech żałoby, nigdy j u ż nie p r z y p o m n ę sobie jej rysów (nie p r z y w o ł a m ich w sobie w całości, razem), c h o ć b y m przejrzał wszystkie jej wizerunki." [§ 25] Pewna fotografia, na której matka przytula go do siebie, pozwala m u nawet o b u d z i ć w sobie m i ę k k o ś ć jej zmiętej krepdeszyny i zapach ryżowego pudru - ale są to wszystko jedynie fragmenty. [§ 26] I w k o ń c u , gdy przegląda jej fotografie i p o d ą ż a wraz z n i m i wstecz w czasie, udaje m u się j ą odnaleźć: „ F o t o g r a f i a była bardzo stara. Jej rogi były p o s t r z ę p i o n e od wklejenia do albumu, sepiowy k o l o r wyblakły, i l e d w i e widoczny obrazek u k a z y w a ł dwoje dzieci stojących razem w k o ń c u m a ł e g o drewnianego mostka w Z i m o w y m Ogrodzie o szkla­ nym suficie. M o j a matka m i a ł a wówczas pięć lat (1898), jej brat siedem. O n oparty był o p o r ę c z mostka, wzdłuż której trzymał wyciągniętą rękę; ona, niższa niż on, stała nieco z tyłu, p a t r z ą c w aparat; czuło się, że fotograf powiedział: Zbliż się trochę, żeby cię było widać; w jednej dłoni ściskała palec drugiej ręki, częstym u dzieci niezręcznym gestem. (...) Obser­ w o w a ł e m tę m a ł ą dziewczynkę, odnajdując wreszcie m a t k ę . J a s n o ś ć jej twarzy, dziecinne ułożenia r ą k , miejsce, k t ó r e posłusznie zajęła, nie wysuwając się na pokaz ani się nie kryjąc, i w k o ń c u jej ekspresja, k t ó r a o d r ó ż n i a ł a j ą , j a k D o b r o od Z ł a , od histerycznej dziewczynki, sztucznie uśmiechniętej lali, k t ó r a gra dorosłą; wszystko to tworzyło p o s t a ć w najwyższym stopniu niewinną (...), wszystko to przekształciło fotograficz­ n ą pozę w niemożliwy do utrzymania paradoks, k t ó r y jednak ona u t r z y m a ł a przez całe swoje życie: potwierdzenie ł a g o d n o ­ ści. W t y m obrazie dziewczynki zobaczyłem d o b r o ć , k t ó r a stworzyła jej istnienie od razu i na zawsze, bez dziedziczenia jej po kimkolwiek; j a k m o g ł a ta d o b r o ć wywodzić się od niedo­ skonałych r o d z i c ó w , k t ó r z y tak źle j ą kochali. [...] Fotografie, k t ó r e fenomenologia n a z w a ł a b y 'zwykłymi' przedmiotami, były tylko obrazami analogicznymi, przywoły­ wały jedynie jej t o ż s a m o ś ć nie zaś jej p r a w d ę ; ale Fotografia z Ogrodu Zimowego była rzeczywiście i s t o t n o ś c i o w ą , ziściła ona dla mnie, utopijnie, niemożliwą naukę jedynej istoty." [§ 28, spacja moja - SS] Barthes powiada, że o d n a l a z ł tę fotografię cofając się w czasie i że p o s u w a ł się podobnie j a k starożytni Grecy, k t ó r z y w ten s p o s ó b - cofając się - wkraczali w śmierć: zacząć od ostatniej - wykonanej niedługo przed śmiercią - fotografii matki, by skończyć na pierwszej. Takie p o s t ę p o w a n i e Bart­ hesa, j a k również przywołanie kontekstu myśli greckiej, pozwala chyba na ukazanie z w i ą z k ó w jego p o s z u k i w a ń z grec­ k i m i w y o b r a ż e n i a m i na temat pamięci. Jak pisze Eliade, w Grecji istniały dwa typy rozumienia pamięci. Pierwszy z nich wiązał się z poszukiwaniem wiedzy o p o c z ą t k a c h , źródłach: „ M u z y śpiewają zaczynając od p o c z ą t k u - ix drkhes - pierw­ szego pojawienia się świata, pochodzenia b o g ó w , narodzin ludzkości. Przeszłość objawiona w ten s p o s ó b była czymś zdecydownie więcej, niż poprzedzeniem teraźniejszości; była jej ź r ó d ł e m . W r a c a j ą c do niej, wspomnienie nie poszukuje 109 �czasowej ramy, by umieścić w niej wydarzenia, lecz głębi bytu, chce o d k r y ć początek, p i e r w o t n ą rzeczywistość, z której wywodzi się kosmos i k t ó r a czyni możliwym zrozumienie stawania się j a k o całości." Poeci o p ę t a n i przez M u z y mogli czerpać b e z p o ś r e d n i o z Mnemosyne, czyli b e z p o ś r e d n i o ze źródeł p o c z ą t k ó w wiedzy. N a s t ę p n i e mitologia Pamięci i Za­ pomnienia została wzbogacona o w ą t e k eschatologiczny i ule­ gła zmianie: w a ż n a o k a z a ł a się wiedza o poprzednich wciele­ niach. „ C i , (...) którzy są zdolni p a m i ę t a ć swoje poprzednie życia, są przede wszystkim zainteresowani w odkryciu własnej 'historii', rozdzielonej pomiędzy niezliczone wcielenia. Starają się oni zjednoczyć te oddzielne fragmenty, by uczynić z nich pojedynczy wzór, w celu odkrycia kierunku i znaczenia swojego przeznaczenia. P o n i e w a ż zjednoczenie, poprzez ana­ mnesis, tych całkowicie nie związanych fragmentów historii implikowało również 'spotkanie p o c z ą t k u i k o ń c a ' ; innymi słowy, koniecznym jest odkrycie, w j a k i sposób p i e r w s z a ziemska egzystencja u r u c h o m i ł a proces w ę d r ó w k i dusz." Jak powiada Elżbieta Wolicka, według Platona teoria anamnezy nie jest jedynie ,,'tezauryzacją p a m i ą t e k w schowku pamięci, gromadzeniem i encyklopedycznym sumowaniem wiedzy, lecz zdolnością' w i d z e n i a i s t o t n o ś ć i ' . " Oczywiście, przywołanie greckich w y o b r a ż e ń na temat pamięci nie ma t u na celu bezpośredniego ich p o r ó w n a n i a z doświadczeniem Barthesa, chcę jedynie w s k a z a ć na pewne p o d o b i e ń s t w a strukturalne między tymi dwoma d o ś w i a d ­ czeniami. Myślę zresztą, że uwaga Barthesa na temat podobie­ ń s t w a jego p o s t ę p o w a n i a z greckim sposobem wkraczania w zaświaty, poczyniona było z całą świadomością szerszego kontekstu, j a k i ta myśl ze sobą niesie. W jego p o s t ę p o w a n i u m o ż n a dostrzec znaczące p o d o b i e ń s t w o szczególnie do drugie­ go sposobu wykorzystania pamięci: cofanie się w czasie, cofanie się poprzez medium kolejnych, u ł o ż o n y c h w odwrot­ nym do chronologicznego p o r z ą d k u fotografii, m o ż n a u z n a ć za p r ó b ę poznania w o d w r ó c o n y m p o r z ą d k u kolejnych „wcie­ l e ń " matki, by „zjednoczyć te oddzielne fragmenty, by uczynić z nich pojedynczy w z ó r " . C a ł a książka Barthesa j a w i się j a k o kolejne stadia przygoto­ wania do tego odkrycia i jednocześnie do pokonania fatalności fotografii - jej nieodwracalności ukrytej w prostej, banalnej formule: to było. Paul Ricoeur, pisząc o dyskursie, zwraca uwagę na wy­ stępującą w n i m dialektykę zdarzenia i znaczenia. O ile wszelki dyskurs realizuje się j a k o zdarzenie, o tyle jest on rozumiany j a k o znaczenie. T y m , co chcemy zrozumieć, jest znaczenie, zdarzenie przemija, znaczenie pozostaje trwałe. W piśmie dochodzi do oddalenia zdarzenia i znaczenia (w mowie to oddalenie jest ledwie zarysowane) :,,tym, co pismo rzeczywiście utrwala, nie jest zdarzenie mowy, lecz to, co powiedziane w mowie, t j . intencjonalne uzewnętrznienie kon­ stytutywne dla pary 'zdarzenie-znaczenie'. T y m , co stanowi przedmiot zapisu, jest więc noemat aktu mówienia, znaczenie zdarzenia mowy, nie zaś zdarzenie j a k o zdarzenie." Fotografia zachowuje się odmiennie od pisma. O ile pismo przechowuje znaczenie, o tyle fotografia przechowuje zdarze­ nie, znaczenie pozostawiając co najmniej niepewnym. Zna­ mienna dla fotografii p r z y p a d k o w o ś ć zatrzymanej, zaaresz­ towanej chwili, pozostawia zawsze - jeśli sami nie znamy kontekstu powstania zdjęcia - niepewność co do znaczenia. Prześledźmy raz jeszcze drogę Barthesa. Całe jego po­ stępowanie ma na celu przekroczenie fatum fotografii, jej „ p o r u s z e n i e " . Barthes twierdzi, że interesują go tylko pewne fotografie, te k t ó r e się wydarzają, k t ó r e są p r z y g o d ą . Podobnie jest z elementem punctum. O ile studium jest statyczne, o tyle punctum „ p o r u s z a , dzieje s i ę " , jest jakby wchodzenim „ w g ł ą b " fotografii, czy też raczej - jak powiada Barthes - „ t e n element wyrasta ze sceny, wystrzela z niej jak strzała i przebija mnie". [§ 10] Wszystko to wiedzie w kierunku uwzględnienia elementu czasowego w fotografii, do jej „ p o r u s z e n i a " . Foto­ grafia j a k o konkret zniewala, paraliżuje myśl i wyobraźnię. Jacob Bronowski napisał, że „nie m o ż e m y sformułować żadnej teorii (...) bez uformowania w naszym umyśle jakiegoś wzorca r u c h u , jakiegoś zaszeregowania i przeszeregowania 1 3 1 4 1 5 16 17 18 1 9 110 20 danych, k t ó r e w y w o d z ą się z naszego d o ś w i a d c z e n i a . " O tej ostatniej-pierwszej fotografii Barthes pisze „ w tym momencie wszystko zachwiało się i odnalazłem j ą taką, jaką była. [Chodzi oczywiście o m a t k ę - SS.] Tego r u c h u F o t o g r a f i i ( p o r z ą d k u fotografii) doświadczyłem w rzeczywistości." [§ 29, spacja moja - SS] Widzimy jasno, że Barthes, m ó w i ą c o tej jednej Fotografii, ma również na myśli wszystkie inne, te, k t ó r e d o p r o w a d z i ł y go do tej jedynej: ostatniej, lecz pierwszej. W t y m ruchu Fotografii d o k o n u j e s i ę p r ze к r o c z e n i e j e j a c z a s o w o ś с i . Paul Ricoeur pisze, że „ w k r a c z a m y do symboliki wtedy, gdy mamy za sobą śmierć, a przed sobą d z i e c i ń s t w o " . Dzieje się więc tak wtedy, kiedy potrafimy o d w r ó c i ć bieg czasu, kiedy potrafimy z a n e g o w a ć jego nieodwracalność. Barthesowi udaje się przekroczyć fatalność zastygłych fotografii, p a m i ę ć foto­ graficzną, zewnętrzną p a m i ę ć faktów, k t ó r ą Marcel Proust nazwał pamięcią u p a d ł ą . T o ożywienie pamięci dokonuje się dzięki sу n t e t у z u j ą ce j w ł a ś c i w o ś c i w y o b r a ź n i . ,,(...) w y o b r a ź n i a jest formą pamięci (...) Obraz powstaje dzięki umiejętności kojarzenia, a skojarzenia przygotowuje i pod­ suwa pamięć... W t y m znaczeniu z a r ó w n o pamięć, j a k i wyob­ raźnia są formą negacji czasu" — pisze N a b o k o v . N a związek pamięci z w y o b r a ź n i ą j u ż od dawna w s k a z y w a ł o wielu auto­ rów. Przypomnijmy zdanie Gastona Bachelarda „Przeszłość przypomniana nie jest tylko przeszłością postrzeżenia... W y o ­ b r a ź n i a zabarwia od p o c z ą t k u obrazy, k t ó r e pragnie raz jeszcze z o b a c z y ć . " Na tej drodze „ B a c h e l a r d odnajduje b a u d e l a i r o w s k ą koncepcję pamięci zasadzającą się na 'żywot­ ności' w y o b r a ź n i " - pisze Gilbert D u r a n d . Zaprezentowany „ p r z y p a d e k " jest trudny do jednoznacz­ nego zaklasyfikowania. Fotografia j a k o zastygły fakt jest silnie ahermeneutyczna: „Bez względu na to jak długo przypa­ t r y w a ł b y m się [fotografii], nie nauczy mnie ona niczego. T o właśnie na t y m zatrzymaniu interpretacji opiera się pewność Fotografii: wyczerpuję swoje możliwości stwierdziwszy: to było". [§ 44] Barthes p o r ó w n u j e j ą do haiku, podobnie jak ono fotografia uniemożliwia marzenie, nie daje nam „znaczeń otwartych", metaforycznych. Barthesowi udaje się p o k o n a ć , „ r o z m r o z i ć " te „ z a m r o ż o n e chwile" fotografii. Miejscem, w k t ó r y m dochodzi do przekroczenia zastygłości fotografii jest trudny do zdefiniowania element punctum. N a zakończenie swoich d o c i e k a ń Barthes odkrywa, że we wszystkich foto­ grafiach istnieje jeszcze jeden rodzaj punctum - jest n i m właśnie to było - czas, który wiąże fotografie ze śmiercią. P o w r ó ć m y jednak do wcześniej opisanego pierwszego rodzaju punctum. Zdaję sobie sprawę, że będę t u częściowo (niebezpiecznie - ?) przekraczał myśl Barthesa. Barthes omawia element punctum między innymi na pod­ stawie zdjęcia Jamesa Van der Zee (1926) przedstawiającego rodzinę M u r z y n ó w w odświętnych strojach. P o c z ą t k o w o wydaje m u się, że to, co go porusza w t y m zdjęciu, to przede wszystkim zapięte na paski buty stojącej kobiety: „ T o szczegó­ lne punctum wzbudza we mnie wielką sympatię, prawie rodzaj czułości. Ponieważ punctum nie oddaje pierwszeństwa moral­ ności ani dobremu smakowi: punctum m o ż e być źle wy­ chowane." [§ 19] A l e trzy paragrafy dalej Barthes pisze: „ N i c dziwnego zatem, że czasem, pomimo swej wyrazistości, punc­ tum m o ż e się objawić dopiero po fakcie, kiedy nie mam j u ż fotografii przed oczami i kiedy myślę o niej na nowo. M o g ę lepiej z n a ć fotografię, k t ó r ą p a m i ę t a m , niż fotografię, na k t ó r ą właśnie patrzę, jak gdyby bezpośrednie widzenie mylnie kierowało językiem, angażując go w wysiłek opisu, który zawsze chybia celu - gubi punctum. Odczytując fotografię Van der Zee, sądziłem, że u d a ł o m i się wychwycić to, co mnie poruszyło: zapięte na paski buty czarnej kobiety w odświęt­ nym stroju; ale ta fotografia pracowała we mnie i zrozumiałem później, że prawdziwym punctum był naszyjnik, który nosiła - ponieważ (z pewnością) był to taki sam naszyjnik (cienkie pasemka plecionego złota), j a k i widziałem zawsze na szyi u k o g o ś z rodziny (...) Z r o z u m i a ł e m wówczas, że pomimo całej swej bezpośredniości i natarczywości punctum m o ż e się p o d d a ć 2 1 2 2 2 3 2 4 25 �pewnemu utajeniu (ale nigdy ż a d n e m u badaniu)." [§ 22] Punctum to element zdjęcia, w k t ó r y m m o ż e dojść do głosu pewnego typu relacja dialogiczna między fotografią a ogląda­ jącym: punctum „ t o to, co dodaję do fotografii, ale co tym niemniej już tam jest". [§ 23] T o miejsce, k t ó r e m o ż e p o b u d z i ć myśl, p a m i ę ć marzenie, to miejsce, w k t ó r y m daje się p o k o n a ć „ j a ł o w o ś ć " i a h e r m e n e u t y c z n o ś ć zdjęcia, w k t ó r y m - m o ż n a by rzec - dochodzi do głosu „ p r y w a t n a symbolika" oglądają­ cego. Z a u w a ż y ć trzeba, że w elemencie punctum zawieszona zostaje bezpośrednia referencja zdjęcia, to co Barthes uznał za niepodważalny aspekt każdej fotografii. W tym rozdwojeniu referencji (analogiczny naszyjnik z plecionych pasemek złota na szyi M u r z y n k i i k o g o ś z rodziny) m o ż n a dostrzec pewne p o d o b i e ń s t w o do właściwej poezji rozszczepionej referencji. Paul Ricoeur, zastanawiając się nad związkiem procesu meta­ forycznego z poznaniem, w y o b r a ż a n i e m i odczuwaniem, pisze: „język poetycki m ó w i w nie mniejszym stopniu o rzeczywisto­ ści niż każde inne użycie języka, lecz odnosi się do niej za p o m o c ą skomplikowanej strategii, której zasadniczym skład­ nikiem jest zawieszenie i niejako usunięcie zwykłej referencji, właściwej językowi dyskursywnemu. Owo zawieszenie jest jednak tylko warunkiem referencji drugiego stopnia, referencji pośredniej, zbudowanej na gruzach referencji bezpośred­ n i e j . " W takim zawieszeniu referencji Ricoeur dostrzega znaczącą rolę w y o b r a ź n i : „jedną z funkcji w y o b r a ź n i jest nadanie konkretnego wymiaru zawieszeniu b ą d ź epoche właś­ ciwemu referencji rozszczepionej. W y o b r a ź n i a nie tylko s c h e m a t y z u j e upodobnienie predykatywne między terminami przez swój syntetyczny wgląd w p o d o b i e ń s t w o i nie tylko o b r a z u j e sens dzięki ukazywaniu o b r a z ó w 2 6 zrodzonych przez proces poznawczy i przezeń kontrolowa­ nych. Przede wszystkim przyczynia się w s p o s ó b konkretny do epoche zwykłej referencji i p r o j e k c j i nowych możliwości ponownego opisywania ś w i a t a . " Oczywiście, to zawieszenie bezpośredniej referencji w zdję­ ciu jest bardzo trudne, dlatego właśnie fotografia czasem odsłania się dopiero wtedy, gdy nie mamy jej już przed oczami. Barthes cytuje jedynie przykłady, w k t ó r y c h punctum oddziaływuje na p o k ł a d y „osobistej historii". Jeśli jednak uzna­ my za możliwe zaistnienie takiego osobistego symbolizmu m o ż n a s p r ó b o w a ć zrobić jeden krok dalej i u z n a ć , że j a k i ś element zdjęcia m o ż e poruszyć nie tylko ściśle prywatne, jednostkowe, historyczno-osobiste p o k ł a d y w jednostce, ale także głębsze p o k ł a d y symboliczne, że jednym słowem m o ż e ­ my wkroczyć na obszar symbolu. Zdaję sobie sprawę, że w ten s p o s ó b zaprzepaszczona zostaje istota fotografii - to było - ale jestem także ś w i a d o m , że drzwiami tymi przeszedł również sam Barthes, kiedy odnalazł na fotografii m a t k ę . Tak bowiem w przypadku Barthesa, jak i Prousta, nie idzie o odnalezienie przeszłej chwili w jej zastygłości, lecz o metaforyczne połącze­ nie przeszłości z teraźniejszością. Idzie, m o ż n a by rzec, korzys­ tając z terminologii Sorena Kierkegaarda, o przeciwstawiające się wspomnieniu, a bliskie rytuałowi p o w t ó r z e n i e : „ N a p r a w d ę żyje ten tylko, kto w y b r a ł P o w t ó r z e n i e . Nie biegnie on za motylami, jakby był m a ł y m chłopcem, ani nie wspina się na palce, ł a k o m y wspaniałości tego świata - bo już je zna. Nie tka, jak stara p r z ą d k a , tkaniny na krosnach w s p o m n i e ń , lecz robi swoje, rad z możliwości P o w t ó r z e n i a . (...) Dialektyka P o w t ó r z e n i a jest łatwa, bo to, co powtarza się - j u ż było (w przeciwnym razie P o w t ó r z e n i e nie jest możliwe) i właśnie owo ' b y ł o ' czyni P o w t ó r z e n i e nowością. (...) egzys­ tencja, k t ó r a była, teraz się staje." 2 7 2 8 PRZYPISY 1 Fragment wiersza Nie jestem aparatem fotograficznym, przel. J . Rostworowski, (w:) W . H . Auden, Poezje, W L K r a k ó w 1988. W motcie zamieniłem kolejność zwrotek. przeł. W. Witwicki, P W N Warszawa 1958, s. ' E . Wolicka, Pamięć i czas, „ Z n a k " 10—11 ( 4 2 5 - 4 2 6 ) , 1990, s. 121. Spacja moja — SS. 3 J . Berger, Uses of Photography, (w:) tegoż, About Pantheon Books, New Y o r k 1980, s. 50 128 1 4 5 1 6 5 R . Barthes, La chambre Gallimard, Le Seuil, 1980, 22 6 1 3 Looking, J . A. Keim, La photographie et 1'homme. Sociologie et psycho­ logie de la photographie, Casterman 1971, s. 19 Platon, Fajdros, „słabo intencjonalnego" zjawiskiem J . P. Vernant, Aspects mylhiques de la memoire en Grece, „Journal de Psychologie", 1959; cyt. za Eliade, Mythologies of Memory and Forgetting, ,,History of Religion", Vol. 2, 1965, s. 333 M . Eliade, op. cit., s. 335. Spacja moja — SS. 2 4 próbą uczynienia zjawiska „silnie intencjonalnym". claire. Note sur la photographie, J.Berger, op. cit.. s. 56 7 J . M . Ł o t m a n , Sztuka kanoniczna jako paradoks komentarz i tłum. St. Zapaśnik, „Literatura" nr 45, M . Eliade, op. cit., s. 335 P. Ricoeur, Język jako dyskurs, przeł. K . Rosner, (w:) tegoż, Język, tekst, interpretacja, P I W Warszawa 1989, s. 79 1 7 1 8 informacyjny. 1975 8 Fragmenty książki Barthesa pojawiły się w: ..Fotografia" nr 1(21), 1981 (§§ 36 i 48; tłum. U . Czartoryska), „Obscura" nr 5, 1982 (§§ 19, 33,34,48; tłum. S. Magala), „ K i n o " n r 3 , 1992(11 13,37, 38, 39, 41, tłum. E . Modzelewska-Sikora), Maski, t. I , Wydawnictwo Morskie Gdańsk 1986 (§ 15, tłum. J . Trznadel). 4 Wszelkie cytaty jeśli tego nie zaznaczę inaczej p o c h o d z ą z wy­ mienionej książki Barthesa. W nawiasach kwadratowych po cytacie zaznaczam miejsce (paragraf), z którego pochodzi cytat. Z a c h o w u j ę u ż y w a n e przez Barthesa duże litery. W słowie „ F o t o ­ grafia" Barthes stosuje je w ó w c z a s , kiedy m ó w i o fotografii w „ o g ó l e " , o istocie fotografii, a nie o jakiejkolwiek fotografii empirycznej. P. Ricoeur, Mowa i pismo, przeł. K . Rosner, (w:) Język..., cit., s. 97 op. 1 9 T a m ż e , s. 99 J . Bronowski, The Visionary Eye. Esseys in the Arts, Literature and Science, The M I T Press Cambridge, Massachusetts and L o n ­ don, England 1979, s. 28. Spacja moja — SS. Nieco podobnie dzieje się w Powiększeniu Antonioniego. Kiedy fotograf poszukuje z n a c z e n i a zdjęć wykonanych w parku „krąży p o m i ę d z y zdjęciami". Przechodzi od zdjęcia do zdjęcia, od całej sceny do jej detalu. T o dopiero w tym r u c h u fotografii objawia się prawdziwe znaczenie sfotografowanej sceny. Kiedy po kradzieży zdjęć w pracowni pozostaje jedna odbitka, jest ona „ n i e m a i mart­ wa". Fotograf przygląda jej się d ł u g o , lecz nic z niej nie wynika. Por. S. Sikora, Fotograficzna przygoda Antonioniego: ,,Powiększenie" (maszynopis, 1990). 2 0 2 1 2 2 1 0 Powszechnie znany jest przykład - podawany przez Melville'a Herskovitsa — Buszmenki, która nie była w stanie r o z p o z n a ć na fotografii swojego syna [Allan Sekuła, On The Invention of Photog­ raphic Meaning, „ A r t f o r u m " Jan. 1975]. 1 1 1 2 R. Barthes, Le plesir du texte, Editions du Seuil 1982 Z a u w a ż y ć trzeba, że fotografia często dąży do przezwyciężenia przypadkowości. W modelowej postaci m o ż n a to z a o b s e r w o w a ć w ukutym przez Henri Cartier-Bressona terminie moment dćcisif. O t ó ż m o ż n a chyba uznać, że dążenie fotografa do uchwycenia istoty zjawiska (Stiglitz miał p o n o ć przez trzy godziny czekać w czasie burzy śnieżnej, by we w ł a ś c i w y m momencie w y k o n a ć zdjęcie) przez wybranie najwłaściwszej chwili jest przy okazji niejako próbą przezwyciężenia istoty fotografii, którą jest przecież, przypadko­ w o ś ć . M o ż n a sądzić, że filozofia „decydującego momentu" jest P. Ricoeur, Konflikt hermeneutyk: Epistemologia interpretacji, przeł. J . Skoczylas, (w:) tegoż, Egzystencja i hermeneutyka. Roz­ prawy o metodzie, Inst. Wyd. P A X Warszawa 1985, s. 146 Cyt. za W. Karpiński, Portret z wyobraźni, (w:) W Central Parku, Res Publica Warszawa 1989, s. 83 Cyt. za G . Durand, Wyobraźnia symboliczna, przeł. C . R o w i ń ­ ski, P W N Warszawa 1986,"przyp. 45 do s. 92 Tamże. P. Ricoeur, Proces metaforyczny jako poznanie, wyobrażenie i odczuwanie, tłumaczyła G . Cendrowska, „Pamiętnik Literacki" 1984, z. 2, s. 280 T a m ż e , s. 281 S. Kierkegaard, Powtórzenie. Próba psychologii eksperymental­ nej przez Constantina Constantiusa, przeł. B. Świderski, „ R e s Publica" nr 6. 1990 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 111 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d6a64d71a7382cae648542fd2f90d4d7.pdf e21b846b8937d5911418ce139f04af35 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2936 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2740 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.64-65 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY J o a n n a T o k a r s k a - B a k i r , GADAMER'S HERMENEUTICS IN ETH­ NOGRAPHIC RESEARCH INTO ESTRANGEMENT This text offers an outline of the basic questions of hermeneutics discussed from the point of view of the interests of ethnography and the anthropology of culture. Gadamer's hermeneutics is sometimes known as philosophical anthropology (Gadamer frequently stressed his connection with the philosophy of Scheler, Gehlen and Plessner). It concentrates itself on the same phenomena as those considered by the ^anthropology of culture, although their comprehension differs slightly. Both domains examine two variants of estrangement: of the Other and that which emerges from alienation, the estrangement of man in relation to himself (in cultural anthropology this indicates the examination of the unconscious­ ness of culture). It is possible that by making use of hermeneutic experiences, the anthropology of culture would be capable of making its philosophical maturity sufficiently profound for it to become a reflection concerning not only culture, but also man. Gadamer's hermeneutics can boast of considerable accomplishments in recapturing for contemporaneity those realms of tradition whose impor­ tance has been blurred (..restoration for conversation"). The formulae of understanding, dialogue, historicity, language and chances for an ac­ quaintanceship with estrangement, which it construed, have made its position in modern humanities solid. Present-day hermeneutics often reaches for the hermeneutic critique of culture. Inasmuch as its statements reveal a certain intellectual anarchism and relativism, hermeneutics cons­ titutes a philosophically more mature current, and provides greater practical possibilities (it decidedly supports practical reason as opposed to theoretical one). Gadamerian opinions about estrangement and the cognition of the Other, frequently close to Buber's philosophy of dialogue, become particularly topical in a period of growing rampant nationalisms and xenophobia. J a n u s z B a r a ń s k i , ON THE HEURISTIC PRESENTATION OF TWO ETHNOLOGICAL THEORIES. THE DECONSTRUCTION OF THE „CASE OF THE ELEPHANT" Two theories in Polish ethnology: phenomenology and structuralis became mature already at the turn of the 1970s. Their representatives: Zbigniew Benedyktowicz (phenomenology) and Ludwik Stomma (struc­ turalism) have made precise the basic methodological theses and defined the concepts of both theories. The author of the article has decided to follow the theoretical foundations of the two methodologies, with the hope that the disclosure of those foundations will facilitate discussions conducted between representatives of the trends. Phenomenology as­ sumes a theory-cognitive objectivism. The Intellect, due to its inten­ tionally, is the reason why the subject makes contact with the object itself, its essence. The a priori nature of phenomenology is well aware of the actual state of things. The representative of structuralism maintains that it is only feasible to determine the sense with which reality is endowed by group consciousness, and that we can become acquainted only with the sphere of phenomena constituted by our own intellectual structures, categories and concepts. The world itself remains uncognizable. We are dealing, therefore, with a theory-cognitive subjectivism. The disclosure of methodological premises indicates the impossibility of combining both theories, a feat which was attempted upon several occasions. OF ARTICLES author emphasis that artificial barrier is often accepted even by folk artists themselves who could lead so called double life. C z e s ł a w R o b o t y c k i , FOOD FOR THOUGHT OFFERED BY THE SHRINE IN DŁUGIE MŁAKI NEAR MT.TURBACZ The title alludes to P.Ricoeur's essay concerning the food for thought offere by symbols. By exploiting those reflections and the ascertainments made by Z. Benedyktowicz, pertaining to the possibility of employing research into symbols for ethnological investigations, the author presents, upon the example of a mountainside shrine, the falseness of the division, frequently deduced by science, which assumes that symbolic thoughts are the exclusive domain of civilized man. The author also indicates the multiplicity of the possible interpretations of the roadside shrine. The ..canonical" meanings which lay at the base of the reaction to the shrine (which was raised in 1979 on the plan of the Virtuti Militari Cross — the highest Polish military medal and was offered to Pope John Paul II as a sign of gratitude for his first pilgrimage to Poland), commemmorating the 900th anniversary of the martyrdom of St. Stanislaus, the bishop of Cracow, with eagles symbolizing special moments in the history of Poland), are combined with legendary texts and interpretations proposed by passing tourists. All those elements, together with the interpretation added by the author, point to the poly-semantic nature of the described phenomenon. A n d r z e j E m e r y k M a ń k o w s k i , THE LEGEND OF SALAPATEK — „THE EAGLE" Jan Salapatek, a soldier of the Peasant Batallions during World War II, went into hiding after the war and fought in the Maków Beskidzki region against the emerging communist authorities. Despite the fact that he was undoubtedly an historical figure, his legend reveals striking structural similarities with old tales about the robbers in this region (predominantly in the sixteenth and eighteenth century). It is even possible to detect identical motifs — Salapatek is chivalrous, noble and just (the important motif of his help rendered to the poor): he is also handsome, wise and scheming, and remains under the protection of the Holy Virgin. The complete image is composed of clothes (which are frequently changed) as well as heroic martyrdom (the many versions of Salapatek's death usually mention treason or deceit). P i o t r K o w a l s k i , THE FOLKLORISM OF SCIENCES DEALING WITH FOLK CULTURE The problem of research into folk culture and ethnography consists of the fact that although both sciences do not have at their disposal a modern and precisely distinguished object of cognition, and continue to willingly exploit old instruments, they harbour variegated social ambitions and obligations. The multiplicity of social roles — that of a scholar, an activist, a museum worker, a popularizer — leads to a situation when it becomes increasingly difficult to determine the duties which should be ascribed to the currently fulfilled role. An emotional attitude to the object of examina­ tion, important in the humanities, ultimately results in the creation in contemporary conditions of a folklore fashioned after the skansen- Kolberg model. Ethnography, fascinated with folk culture, does not want to come to terms with the fact that when it seeks relics of the past and writes about traditional culture, it remains, above all, an historical science. Present-day cognitive interests require other instruments, a newlydefined object and different criteria of ..folklore". In this tangle of role, presentism — the transition of old times into contemporaneity — will always lead to hypostasizing images, and in social praxis — to folklorism. M i c h a ł G ł o w i ń s k i , THE FIRST MONTHS This essay was written in April 1982 as a form of „samizdat" and constitutet an outline of propaganda from the period of martial law, announced in Poland on 13 December 1981. The author notes that after the introduction of its pressure: it became involved, above all, in justifying the necessity of martial law. It forced through the concept of a lesser evil and indicated the need for halting a catastrophe: the possibility of outside intervention (the threat of Soviet intervention was never formulated explicite) and the destability of the state and economy. These elements were accompanied by emphasis placed on positive achievements: the return to law and order. The author calls the propagated optimistic vision of the future, which promised rapid improvement of living conditions, „a Stalinist idyll". General Jaruzelski was made into a hero who took upon his shoulders the burden of responsibility for the fate of the country. Journalism of the period was to a considerable extent based on commen­ taries to his oft cited words. Three basic slogans were offered: peace, state and work. The first was opposed to destability and the threat to everyday life which was the outcome of the previous period, full of strikes and uncertainty. No mention was made of the fact that this „peace" was accomplished by means of tanks and prisons. The state became a basic value, and journalists attained the heights of etatolatry (in place of patriolatry); the Party, it was officially confessed, had lost social trust and Jaruzelski was presented always as a soldier and not as the head of the Party. The next slogan propounded work, which, together with peace, served stability and thus constituted a step towards the abolishing of martial law. The author draws attention to the fact that these foundations were closer to the rhetorics applied by the Vichy government than, as was frequently claimed, to German propaganda in Poland during World War II. The fact that this propaganda differed depending on various social groups was supposed to divide society. A typical feature were attempts to place the responsibility for martial law upon outsiders and the presence, albeit limited, of anti-Semitic motifs. The leaders of Solidarity who were charged with striving toward the destability of the country, were shown as persons carrying out outside orders. The activity of Western radio broadcasting was described as a source of instructions and not of information. M a c i e j R y c h ł y , ANONYMOUS GENIUS OF THE PEOPLE WILL DIE TODAY AT THE SUNSET The author writes about a fiction created and concerned with folk activity. Folk creator is a figure often incapacitated — speaking meta­ phorically — put to death during life. It occurs that buying the équipement of the workshop for museums does not give the chance for the artist to continue his or her activity. A strange label — folk artist — is also an occasion to resign, sometimes, to lose his true name. In that way the myth of anonymity, of decline and of folk relicts go further and further. The Iza D y l e w s k a , E w a D y m k o w s k a , A DICTIONARY OF CONTEM­ PORARY ARMY SLANG The long years spent in Army service (until recently, basic service was for two years), isolation as well as norms and duties which differed from everyday life favoured the emergence of a distinct and hermetic language, incomprehensible to others. The material for this dictionary which contains expressions and phrases, was collected in 1990 during the course of conversations held with soldiers of three units. 64 �WARUNKI PRENUMERATY 1. W p ł a t y na prenumeraturę p r o w a d z o n ą przez „ R u c h " p r z y j m o w a n e są na okresy k w a r t a l n e 2. Cena prenumeraty k r a j o w e j na II k w a r t a ł 1 9 9 2 r. w y n o s i 8 0 0 0 zł; p o d w ó j n y numer (III i IV k w a r t a ł ) — 1 6 0 0 0 zl. Prenumerata ze zleceniem d o s t a w y za granicę jest o 1 0 0 % wyższa o d k r a j o w e j . 3. W p ł a t y na prenumeratę przyjmują: — na teren kraju — j e d n o s t k i k o l p o r t a ż o w e „ R u c h " i urzędy p o c z t o w e w ł a ś c i w e dla miejsca zamieszkania lub — na zagranicę — Zakład Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w 0 0 - 9 5 8 W a r s z a w a , k o n t o PBK, X I I I Oddział W - w a siedziby prenumeratora 370044-1195-139-11 4. D o s t a w a z a m ó w i o n e j prasy następuje: — przez j e d n o s t k i k o l p o r t a ż o w e „ R u c h " — w s p o s ó b u z g o d n i o n y z z a m a w i a j ą c y m , — przez urzędy p o c z t o w e — pocztą z w y k ł ą na w s k a z a n y adres, w ramach o p ł a c o n e j prenumeraty z w y j ą t k i e m zlecenia d o s t a w y na zagranicę pocztą lotniczą d o o d b i o r c y zagranicznego, której koszt w pełni p o k r y w a prenumerator. 5. T e r m i n y p r z y j m o w a n i a p r e n u m e r a t y na kraj i zagranicę — d o 2 0 XI na I k w a r t a ł roku następnego, d o 2 0 II — na II kwartał, d o 2 0 V na III kwartał, d o 2 0 V I I I na IV kwartał. Prenumeratę,,Polskiej Sztuki L u d o w e j " p r o w a d z i także firma A M O S , W a r s z a w a , u l . Szenwalda 1 . W p ł a t y na okresy p ó ł r o c z n e ( 2 n u m e r y ) , roczne p r z y j m o w a n e są n o n - s t o p , a d o k o n a n e na miesiąc przed ukazaniem się k o l e j n e g o numeru g w a r a n t u j ą j e g o o t r z y m a n i e z d o s t a w ą d o d o m u , miejsca pracy. O b e c n a cena półrocznej p r e n u m e r a t y k r a j o w e j w y n o s i 16 0 0 0 zł. Prenumerata zagraniczna jest o 1 0 0 % droższa. W p ł a t należy d o k o n y w a ć na k o n t o : A M O S , V I I I Oddział W a r s z a w a , nr 1 5 8 6 - 7 7 5 7 8 - 1 3 6 . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad93596d7cbb9525b9ff1ff23f07382e.pdf 185a8e57fba5b5651a48b8f38240d957 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2939 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2743 Title A name given to the resource Henri Corbin: "Czas Eranosa" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.7-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tokarska-Bakir, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Joanna Tokarska-Bakir HENRI C O R B I N : „ C Z A S E R A N O S A " Podstawą t y c h rozważań będzie artykuł Henri C o r b i n a The Time of Eranos z roku 1 9 5 6 , p o ś w i ę c o n y o s o b l i w e m u cyklicz­ nemu zjawisku, które każdego lata, poczynając o d roku 1 9 3 3 , gromadziło w o k ó ł d ę b o w e g o s t o ł u w d o m u Olgi F r o b e - K a p t e y n koło Ascony przeszło setkę w y b i t n y c h ludzi. Dość w y m i e n i ć ich nazwiska: Gerardus van der L e e u w , Carl G u s t a w J u n g , M i r c e a Eliade, Max K n o l l , Louis M a s s i g n o n , Erich N e u m a n n , H e l m u t Plessner, A d o l f P o r t m a n n , Henri-Charles Puech, Gilles Quispel, Helmut W i l h e l m , H e i n r i c h Zimmer, M a r t i n Buber, J e a n Przyluski, i last but not least, Henri C o r b i n . Cel niniejszego komentarza t o uważna lektura eseju, w k t ó r y m ostatni z w y m i e n i o n y c h rozważa fenomen Eranosa, a także ukazanie z w i ą z k u myśli C o r b i n a z losami współczesnej h e r m e n e u t y k i . Kojarzy się ją z w y k l e z nazwiskami jej n i e m i e c k i c h p i o n i e r ó w (Schleiermachera, Diltheya, Heideggera, Gadamera i i n n y c h ) i z b i e g i e m czasu coraz bardziej ujednoznacznia. Na n i e b e z p i e c z e ń s t w o takiej j e d n o ­ znaczności wskazuje w ł a ś n i e Henri C o r b i n . J e g o z d a n i e m her­ meneutyka jest przedsięwzięciem w y m i e r z o n y m p r z e c i w k o a n o ­ nimowości i d o g m a t y z m o w i M e t o d y , j a k k o l w i e k by ją r o z u m i e ć . Tej Hermeneutyki nie s p o s ó b n a u c z y ć , g d y ż uwierzytelnia ją dopiero osoba autora — s a m o u k a , o s o b i s t y w y m i a r j e g o życia. Hermeneutyka c o r b i n o w s k a , dzieląc w i e l e z p o p r z e d n i m i , idzie więc w e w ł a s n y m , o r y g i n a l n y m k i e r u n k u . Jej p e r s p e k t y w ę można określić jako „ o r i e n t a l n ą " , w s z c z e g ó l n y m znaczeniu z o r i e n ­ t o w a n i a w e w n ę t r z n e g o ( k t ó r e g o najlepszym przykładem jest p r e z e n t o w a n y dalej tekst C o r b i n a o phosie, c z ł o w i e k u ś w i e t l i s ­ t y m ) , a zatem j a k o g n o s t y c z n ą , c o s y t u u j e ją w o p o z y c j i d o ujęć innych badaczy. 1 2 3 4 A r t y k u ł Corbina zaczyna się jak przyczynek d o historii alter­ natywnej: być może kiedyś jakiś badacz w e ź m i e na warsztat t o o s o b l i w e d w u d z i e s t o w i e c z n e z j a w i s k o , j a k i m był Eranos. Badacz ó w , postępując w e d ł u g reguł krytyki historycznej, będzie ustalał szkoły i prądy i d e o w e , śledził ich przyczyny i w y j a ś n i a ł w z a j e m n e w p ł y w y , w ę d r ó w k i w ą t k ó w itd. „ A l e zachodzi o b a w a , że jeśli poprzestanie na z a s t o s o w a n i u m e t o d y n a u k o w e j , w y p o s a ż o n e j w e wszystkie zalety z w y j ą t k i e m tej najważniejszej, która polega na u s t a l e n i u p r z e d m i o t u p r z e z r o z p o z n a n i e s p o ­ s o b u , w j a k i m e t o d a ta u d o s t ę p n i a s o b i e swój p r z e d m i o t (recognizing the way it gives its object to itself), w ó w c z a s nasz przyszły historyk c a ł k o w i c i e przeoczy f e n o m e n Eranosa. Przekonany, że w y j a ś n i ł g o g ł ę b o k ą i p o m y s ł o w ą dialektyką przyczyn, nie będzie przeczuwał, iż p r a w d z i w y m problemem nie b y ł o o d k r y c i e , c o n a m w y j a ś n i a Eranosa, ale c o Eranos w y j a ś n i a , m o c ą t e g o , c o sam oznacza. A oznacza na przykład ideę autentycznej w s p ó l n o t y , zespalającej m ó w c ó w i słuchaczy, w s p ó l n o t y na tyle o s o b l i w e j , że p o z b a w i o n e j w s z e l ­ kich cech, które m o g ł y b y zainteresować statystykę i s o c j o l o g i ę . ' Ustalenie p r z e d m i o t u badania przez rozpoznanie s p o s o b u , w jaki nasza m e t o d a s w ó j przedmiot sobie uprzystępnia: tak pytając szturmuje się t o , c o Heidegger nazwał Urfaktum — p o d ­ s t a w o w y m f a k t e m m e t a f i z y c z n y m , przedzrozumieniem, z k t ó r e g o wyrasta wszelka w i e d z a i sens. W i d a ć , że C o r b i n rozpoczyna s w ą krytykę historii o d sedna: m e t o d a , która nie jest zarazem w ł a s n ą krytyką, nie zasługuje na m i a n o n a u k o w e j , spada d o rzędu przedteoretycznej. A l e C o r b i n o w i c h o d z i o coś w i ę c e j niż t y l k o o krytycyzm, który wszak p o s t u l o w a ł i Popper. C h o d z i o z w i ą z a ­ nie myśli i b y t u . Klasyczny podział filozofii na trzy działy: ontologię, e p i s t e m o l o g i ę i etykę, ulega t u ś c i ą g n i ę c i u w j e d n o : ontologię sensu. J u ż nie c h o d z i o t o , czy coś jest czy nie, ale o t o , co to znaczy „ j e s t " . D o p i e r o w ó w c z a s m o ż n a myśleć o k o l e j n y c h o d p o w i e d z i a c h . Pęka a l t e r n a t y w a : sens czy brak sensu, pytanie zaczyna dotyczyć t e g o , c o c h c e m y p o w i e d z i e ć m ó w i ą c „ s e n s " . Te kwestie, dobrze znane z w y p o w i e d z i t r z e ź w y c h i n a t c h n i o n y c h f i l o z o f ó w w s p ó ł c z e s n y c h , C o r b i n przenosi w obszar mistyki persko—arabskiej. S t a w k ą w grze jest d o s t ę p d o o b c o ś c i p o ­ d w ó j n e j , b o w y z n a c z o n e j dystansem k u l t u r o w y m i dystansem w y m u s z o n y m przez sacrum. W y s i ł e k zrozumienia takiej obcości będzie daremny, d o p ó k i nie wesprze się na w z m o ż o n e j s a m o ­ ś w i a d o m o ś c i i na p r z e d z r o z u m i e n i u . T e o r i ę p o j a w i a n i a się sensu C o r b i n zapożycza z mistyki islamskiej. Relacja badania zakrzywia się w ó w c z a s w s p o s ó b charakterystyczny dla hermeneutyki: w y z b y w s z y się urojeń badania o b i e k t y w n e g o i p r z e d m i o t o w e g o , p o d m i o t u d o s t ę p n i a sobie s w ó j przedmiot, zapożyczając odeń narzędzia s a m o p o z n a n i a ( t u : teorię zjawiania się sensu i i n n e ) . D l a t e g o zamiast pytać, czym w y j a ś n i ć Eranosa, pytamy, c o może n a m w y j a ś n i ć Eranos, m o c ą t e g o , c o implikuje. 6 * M u s i m y sobie n a j p i e r w u p r z y t o m n i ć p o w o d y odrzucenia per­ s p e k t y w y historycznej (tj. p e r s p e k t y w y h i s t o r y z m u ) , tak, aby nie stała się o n a naszą vis a tergo, która p o c h o d z i z przeoczenia i n i e r o z w a g i . A d a m Schaff w y m i e n i a następujące założenia historyzmu: 1) przekonanie o c a ł k o w i t y m o d e r w a n i u i niezależności p o ­ znającego p o d m i o t u ( h i s t o r y k a ) i p o z n a w a n e g o przedmiotu (dziejów), 2) m e c h a n i s t y c z n y m o d e l poznania, 3) p o g l ą d , że historyk (jako p o d m i o t poznający) może się z d o b y ć z a r ó w n o na bezstronność w p o t o c z n y m sensie t e g o s ł o w a , jak i w sensie s z c z e g ó l n y m , tj. odrzucić wszelkie społeczne u w a r u n k o w a n i a s w o j e g o p o g l ą d u na dzieje. 7 W tej charakterystyce m o ż n a dostrzec w i e l e w s p ó l n e g o z, kryty­ k o w a n y m przez Gadamera, p o z y t y w i s t y c z n y m m o d e l e m przyro­ d o z n a w s t w a . Historyczny postulat dotarcia d o t e g o , j a k b y ł o n a p r a w d ę , ł u d z ą c o p r z y p o m i n a p r z y r o d o z n a w c z ą nadzieję poznania „ r z e c z y w i s t o ś c i o b i e k t y w n e j " , a zatem świata, który czeka, by się u j a w n i ć , g d y badanie d o b i e g n i e końca. Obie dziedziny (tj. historia i p r z y r o d o z n a w s t w o ) z reguły nie problematyzują poznania s w e g o p r z e d m i o t u . Jest o n biernym, n i e r u c h o m y m f a k t e m . J e g o skrytość zmniejsza się w miarę ulepszania narzędzi, w które w y p o s a ż a m y inteligentny, ekspan­ s y w n y p o d m i o t . Doskonalenie m e t o d obserwacji ( w przyrodoz­ n a w s t w i e , czemu w przypadku historyka o d p o w i a d a doskonale­ nie t z w . aparatu k r y t y c z n e g o ) a u t o m a t y c z n i e przybliża d o przed­ m i o t u , który z d y s c y p l i n o w a n y już czeka na horyzoncie. Poznanie jest w i ę c f a k t e m z porządku natury: w i e d z a o przedmiocie p o c h o d z i z j e g o o d b i c i a w ś w i a d o m o ś c i , t y l k o przejściowa n i e d o s k o n a ł o ś ć percepcji (aparaty!) oddziela nas o d o b i e k t y w n e j w s z e c h w i e d z y . G d y b y j e d n a k oczyścić ś w i a d o m o ś ć ze wszyst­ kich uprzedzeń i przesądów, cóż za t r u d n o ś ć byłaby w o d z w i e r ­ ciedleniu? Okazało się, że jest w t y m j e d n a k trudność. Poznanie przez m e c h a n i c z n e o d b i c i e nie sięgało p o prostu p e w n y c h w a r s t w ś w i a t a , i t o w c a l e nie t y c h najbardziej m r o c z n y c h . Pierwsze s y m p t o m y klęski M e t o d y dostrzeżono bardzo wcześnie, jednakże w n i o s k i zostały starannie w y s e l e k c j o n o w a n e . Postulaty H i p o l i t a Taine'a straciły p o p u l a r n o ś ć , g d y t y l k o okazało się, że w y k l u c z e n i e zdań w a r t o ś c i u j ą c y c h p r o w a d z i d o likwidacji pola b a d a ń . A l e historyzm z a b a r w i o n y a m b i c j a m i science nadal trzy­ mał się m o c n o , m i m o d w ó c h w o j e n , surrealizmu, Heideggera i w i e l u i n n y c h . D o p i e r o H a n s - G e o r g Gadamer o d w a ż y ł się nazwać te ambicje — m a n o w c a m i , a ściślej: a p o r i a m i h i s ­ t o r y z m u . D o p i e r o Gadamer wskazał, że p o s t u l o w a n a przez scjentyzm dezynfekcja ś w i a d o m o ś c i faktycznie oznacza jej w y j a ­ ł o w i e n i e i kres : „ Ś w i a d o m o ś ć historyczna niszczy samą siebie, jeżeli c h c ą c zrozumieć, odrzuca t o , c o j e d y n i e u m o ż l i w i a zro­ z u m i e n i e " . P r a w d z i w y przedmiot historyczny nie jest de facto ż a d n y m p r z e d m i o t e m , lecz j e d n o ś c i ą t e g o , c o m i m o iż w przed­ m i o c i e obce, jest w ł a s n e . „ H i s t o r y c z n y o b i e k t y w i z m p o d o b n y jest d o statystyki, która w ł a ś n i e d l a t e g o jest ś w i e t n y m narzędziem 8 9 10 11 7 �p r o p a g a n d y , że przemawia językiem f a k t ó w , stwarzając fałszywe wrażenie o b i e k t y w n o ś c i , które zależy w istocie o d zasadności pytań w p u n k c i e w y j ś c i a . " Z w a ż y w s z y , że cała w i e d z a z w a n a n a u k o w ą z b u d o w a n a jest na d o g m a c i e f a k t u , przedsięwzięcie H e i d e g g e r o w s k o - G a d a m e r o w skie można uznać za najbardziej t w ó r c z ą destrukcję, z jaką w y s t ą p i ł a w s p ó ł c z e s n a filozofia. J u ż M a x Scheler d o w o d z i ł , że tzw. czyste spostrzeżenie jest „raczej k o ń c o w y m w y n i k i e m potęż­ nego aktu otrzeźwienia, ostatecznej redukcji nadmiaru fantazji, która kieruje naszym w i d z e n i e m " . P o d o b n i e f u n d a m e n t a l n e j krytyce p o d d a n o pojęcie czystej w y p o w i e d z i . Ostatecznie kate­ goria faktu została w ó w c z a s z d e m a s k o w a n a j a k o o n t o l o g i c z n y przesąd, zaś s u b i e k t y w n ą ś w i a d o m o ś ć , „ k t ó r a t w i e r d z i , że coś jest napisane czarno na b i a ł y m " , o k r e ś l o n o j a k o „ n a i w n ą " . Gadamer pisał: „ Ś w i a d o m o ś ć historyczna musi u p r z y t o m n i ć sobie , że w d o m n i e m a n y m n a k i e r o w a n i u na przedmiot lub tradycję, [...] kiedy z p e w n e g o dystansu historycznego, charak­ terystycznego dla całości naszej sytuacji historycznej, usiłujemy zrozumieć p e w n e zjawisko historyczne, zawsze p o d l e g a m y w p ł y w o m tej oddziałującej historii. Określa o n a z g ó r y przedmiot i aspekt badania i natychmiast z a p o m i n a m y całę p r a w d ę o w e g o zjawiska, jeżeli bierzemy t o , c o się n a m bezpośrednio j a w i , za całą prawdę." 1 2 1 3 1 4 1 5 * Wiele z t e g o , o czym m ó w i l i ś m y p o w y ż e j , C o r b i n wyraża następująco „ d l a c z e g o usiłując w y j a ś n i ć Eranosa przez o k o l i c z ­ ności, prądy i w p ł y w y d a n e g o okresu h i p o t e t y c z n y przyszły historyk zagubiły j e g o istotę i znaczenie, j e g o ' z a l ą ż k o w y s e n s ? C h o ć b y dlatego, że pierwszym i o s t a t n i m w y j a ś n i e n i e m r ó ż n y c h g n o s t y c k i c h rodzin, które o m a w i a niniejsza książka, są ci sami gnostycy. [...] Pierwszym i o s t a t n i m f a k t e m , zdarzeniem począt­ k o w y m i k o ń c o w y m , są w ł a ś n i e te o s o b y , bez k t ó r y c h n i g d y nie zdarzyłoby się nic, c o n a z y w a m y zdarzeniami. D l a t e g o też z m u ­ szeni jesteśmy o d w r ó c i ć p e r s p e k t y w ę p o t o c z n e j o p t y k i , zastępu­ jąc pseudodialektykę f a k t ó w , wszędzie i przez w s z y s t k i c h dziś u w a ż a n y c h za ź r ó d ł o o b i e k t y w n o ś c i , h e r m e n e u t y k ą ludzkiej osoby. T y l k o dzięki uznaniu t y c h f a k t ó w za konieczne ( n i e u n i k ­ n i o n e ) może b y ł o przypisać im p e w n ą a u t o n o m i c z n ą p r z y c z y n o w o ś ć , która je w y j a ś n i a . A l e w y j a ś n i e n i e nie musi oznaczać rozumienia. ' R o z u m i e ć ' t o raczej 'zakładać' ('mieścić w sobie', 'oznaczać')." 16 Z d a n i e m Corbina nie ma wyjaśnienia p o d s t a w o w e g o f a k t u , k t ó r y m jest t o , c o j e d n o s t k o w e i i n d y w i d u a l n e , w y j a ś n i e n i a , które można by w y p r o w a d z i ć z i n n y c h f a k t ó w : Individuum est ineffabile. Nie fakty t ł u m a c z ą osobę, ale o s o b a — fakty. W tej zmianie kierunku przekładu o d b i j a się cały s c e p t y c y z m w o b e c instancji orzekającej, której u p a t r y w a n o w pojęciu f a k t u . A b y głos osoby, p o której s p o d z i e w a m y się tłumaczenia o w y c h f a k t ó w , zabrzmiał d o n o ś n i e , trzeba zapytać, c o o s o b a ta oznacza, c o sobą implikuje, c o nie zaszłoby, g d y b y nie zaczęła być. M u s i m y zatem zrozumieć osobę. C o r b i n o w s k i e rozumienie zakłada t u p e w i e n rodzaj f e n o ­ menologicznej ź r ó d ł o w o ś c i , której się teraz przyjrzymy. Opiera się o n a na założeniu, że nasza w i e d z a przerasta naszą samowiedzę, że j e d y n y o w o c n y s p o s ó b poznania t o pytanie o znaczenie rzeczy, o „ s p o s ó b , w jaki o b e c n o ś ć rzeczy deter­ minuje p e w n ą konstelację zjawisk, które b y ł y b y całkiem inne, g d y b y nie b y ł o tej p i e r w o t n e j o b e c n o ś c i . " „ S a m o ś w i a d o m o ś ć jako o b c y " — w t y m zdaniu streszcza się cały p r o g r a m b a d a ń . Poznanie d o t y c z y w y ł ą c z n i e p r z e d m i o t ó w i n t e n c j o n a l n y c h , d o których nie stosują się p o w s z e c h n e zasady analityki u p r z e d m i o t o w i a j ą c e j . Przedmioty te nie są f e n o m e n a m i n a t u r a l n y m i , ale konstruktami k u l t u r o w y m i . Interpretacja jest w p i s a n a w ich o n t o l o g i ę , w ł a ś n i e d l a t e g o m ó w i się o o n t o l o g i i sensu. D l a t e g o też jest zasadniczym n i e p o r o z u m i e n i e m zarzucanie b a d a n i u , które ma d o p i e r o ustalić s w ó j przedmiot, nieprecyzyjności w s t ę p ­ n y c h określeń tegoż p r z e d m i o t u . Dając się zaskoczyć rzeczywis­ tości nic nie tracimy, przeciwnie zyskujemy szansę, by „ o p a d ł a nas cała o s o b l i w o ś ć b y t u " . M y ś l e n i e n i e u p r z e d m i o t o w i a j ą c e ryzykuje każdą interpretację, byleby t y l k o i n i c j o w a ł a sens. Interp­ 17 8 retacja, a raczej sam akt zrozumienia jest j a k b y w e k s l e m , k t ó r e g o pokrycie s p r a w d z a m y w c h w i l ę później, badając, c o w ł a ś c i w i e zrozumieliśmy. W c i ą g n i ę c i w r o z u m i e n i e " w c i ą ż s p ó ź n i a m y się na nadejście p r a w d y " ( G a d a m e r ) i d o p i e r o d z i w i ą c się r o z u m i a ­ n e m u m a m y szansę na przelotny z nią k o n t a k t . D l a t e g o zamiast szukać z e w n ę t r z n y c h w y j a ś n i e ń zjawisk reli­ g i j n y c h ( w y j a ś n i e n i e o s o b y przez f a k t y ) C o r b i n p r o p o n u j e u r u ­ c h o m i ć w n i c h m e c h a n i z m s a m o w y j a ś n i a n i a ( w y j a ś n i a n i a fak­ t ó w przez o s o b y ) , pytając: „ J a k i e m u a k t o w i p r z y t o m n o ś c i o d ­ p o w i a d a bycie u c z n i e m C h i d r a ? " , a l b o „ i l e k r o ć m ó w i m y o w y ­ jściu z gdzie, z kategorii ubi, c o przez t o c h c e m y p o w i e d z i e ć ? " W rzeczywistości jest t o paradoksalne u r u c h o m i e n i e p r z e d m i o t u w p o d m i o c i e , b o sens p o j a w i a się w przestrzeni u k o n s t y t u o w a n e j przez o b y d w a , rozwijając się dzięki r u c h o w i refleksji nad s o b ą . Apokatastaza p o d m i o t u i p r z e d m i o t u p r z y w r a c a fakty — o s o ­ b o m , ludzi — zdarzeniom. Kiedy C o r b i n m ó w i , że t o o s o b y w y j a ś n i a j ą fakty, nie oznacza t o p o w r o t u filozofii p o d m i o t u z a n t a g o n i z o w a n e g o ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m . C h o d z i m u raczej 0 sakralną kategorię o s o b y , rozumianej j a k o p o d w ó j n o ś ć złożoną z j a , o s o b o w o ś c i e m p i r y c z n e j , z e w n ę t r z n o ś c i , egzoterycznego sensus litteralis naszej o s o b y , i nie-ja, naszej o s o b o w o ś c i n i e e m pirycznej. A n i o ł a , t r a n s c e n d e n t a l n e g o p r o j e k t u , jej ezoterycznego sensus spiritualis, sensu, k t ó r e g o d o p i e r o p o s z u k u j e m y . Celem C o r b i n o w s k i e g o przedsięwzięcia jest taka interpretacja s y m b o l i , która p r z y w r a c a p r a w d ę nie t y l k o i m , ale i n a m s a m y m , b o t o m y ś m y s p o w s z e d n i e l i , nie s y m b o l e . Tę g ł ę b o k ą naukę można odczytać z mekkańskiej w i z j i I b n ' A r a b i e g o . G d y rozpaczając nad n i e o b e c n o ś c i ą B o g a okrążał o n Czarny Kamień, ukazała m u się kobieta ( n a z y w a sieją Sofią) i zapytała: „ K t o umarł. B ó g czy t y ? " . A d o r a c j a s y m b o l u , który, c h r o n i o n y przed f a ł s z y w ą interpretacją, z d e w a l u o w a ł się t y m c z a s e m w f o r m a l n y znak, jest w s w e j istocie t y m s a m y m b a ł w o c h w a l s t w e m , k t ó r e g o za w s z e l k ą cenę c h c i a n o uniknąć. C o r b i n pisze: „ T a k jak A n i o ł musiał u s u n ą ć k a m i e ń , tak 1 m y m u s i m y znaleźć w sobie o d w a g ę , by zajrzeć w g ł ą b g r o b u , aby się przekonać, że jest o n n a p r a w d ę pusty, i że Chrystusa m u s i m y [...] szukać gdzie indziej. N a j w i ę k s z y m nieszczęściem, jakie może się przydarzyć, jest g r ó b z a p i e c z ę t o w a n y i strzeżony t y l k o d l a t e g o , że są w n i m z w ł o k i . " 1 6 W trzydzieści lat później myśli C o r b i n a o d ż y ł y w s ł o w a c h V i n c e n t a D e s c o m b e s a . J u ż Gadamer p r o t e s t o w a ł p r z e c i w l i m i ­ tującej f u n k c j i mens auctoris, p r z e c i w o g r a n i c z a n i u interpretacji zjawiska rzekomego „ s e n s u p i e r w o t n e g o " , d o t e g o „ c o autor chciał p o w i e d z i e ć " , zaś w p r z y p a d k u s y m b o l u d o j e g o „ p r a w ­ d z i w e g o z n a c z e n i a " . D e s c o m b e s (za H e i d e g g e r e m p o „ z w r o ­ c i e " ) radykalizuje t o s t a n o w i s k o . T w i e r d z i , że f e n o m e n o l o g musi być w y p o s a ż o n y w p e w n ą szczególną p o d e j r z l i w o ś ć w o b e c narzucającego się sensu, k t ó r e g o r o z u m i e n i e jest f u n k c j ą bier­ n e g o w s p ó ł u c z e s t n i c t w a w jakiejś wizji ś w i a t a . M u s i o n p o d e ­ jrzewać, że ó w sens „ s t a n o w i raczej przeszkodę w rozumieniu sensu a u t e n t y c z n e g o , d o k t ó r e g o zdoła dotrzeć d o p i e r o w t e d y , kiedy odkryje, k i m jest o n s a m , k t ó r e m u ó w znak został prze­ znaczony. Znak w p r o w a d z a w błąd t e g o , k o g o ma oświecić, kiedy o d b i o r c a b o s k i e g o o b j a w i e n i a sam jest zabłąkany, z a g u b i o ­ ny, w e w n ę t r z n i e p o d z i e l o n y . " Ze s ł ó w Descombesa w y ł a n i a się projekt n o w e j lektury starych t e k s t ó w , t y c h , o k t ó r y c h m ó w i się, iż nie w y t r z y m a ł y p r ó b y czasu. O w ą t r u d n o ś ć z w a l c z a m y fortelem: w y c h o d z ą c o d t e k s t u , który m ó w i n a m o t y m , j a c y dziś jesteśmy, my, którzy t e g o tekstu nie r o z u m i e m y , p o w i n n i ś m y dojść do siebie „ t a k i c h , d o k t ó r y c h p r z e m a w i a o n p e ł n y m g ł o s e m " . I dalej: „ M a m y pełne p r a w o o d r z u c i ć wszelkie s p o s o b y rozumienia tekstu, które nie w y d o b y w a j ą z n i e g o sensu w a ż n e g o dla nas, pokazując j e d y n i e sens, jaki m ó g ł o n mieć dla naszych p r z o d k ó w , p i e r w s z y c h s ł u c h a c z y . " W ujęciu C o r b i n a na t y m polega p r a w o ­ m o c n a „ p o d m i o t o w a rekonstrukcja k u l t u r y " . H e m e n e u t y k a taka z e ś r o d k o w a n a jest w o k ó ł p o j e d y n c z e j , i n d y w i d u a l n e j ludzkiej egzystencji. M i e r z o n a a u t e n t y c z n o ś c i ą jej życia, jej w o l n o ś c i ą — w y m i e r z o n a zaś w terror Się (das Mań), przejawiający się w sile o p i n i i panującej w d a n y m czasie, p o w o ł u j ą c e j d o życia różne o b i e k t y w i z m y , k t ó r y c h m o c w y c z e r p u j e się wraz z upad­ k i e m i d e o l o g i i . O b i e k t y w i z m y n o w e j i d e o l o g i i będą równie e l o k w e n t n e i rozstrzygające jak d a w n e , skuteczne w l i k w i d o w a 19 20 21 �niu w ą t p l i w o ś c i , m a s k o w a n i u , bezradności, niewiedzy. Racje tych wszystkich p s e u d o i n s t a n c j i C o r b i n o d t r ą c a , c h c ą c fakty tłumaczyć przez osoby. Ten moment w y d a j e się na tyle w a ż n y w dziejach h e r m e n e u t y ­ ki, że usprawiedliwia a n a c h r o n i z m , k t ó r e g o się z a p e w n e d o p u ś ­ cimy zestawiając C o r b i n a z K.R. P o p p e r e m i J e a n - F r a n c o i s Lyotardem. W s p ó ł c z e s n y p o s t m o d e r n i z m , r e p r e z e n t o w a n y przez ostatniego z w y m i e n i o n y c h , u f u n d o w a n y jest na założeniu n i e o czywistości, w i e l o z n a c z n o ś c i , n i e u f n o ś c i d o w s z e l k i c h przeja­ w ó w społecznej przemocy, w postaci „ i n s t y t u c j i " , „ r e g u ł i n o r m " , „języka p o t o c z n e g o " , „ z w y c z a j o w e g o r o z u m i e n i a " , „ c o d z i e n ­ nego użycia" itd. Nic d z i w n e g o zatem, że z w r a c a się p r z e c i w k o popperowskiemu r a c j o n a l i z m o w i ( k r y t y c z n e m u w bardzo w ą s ­ kim sensie pojęcia k r y t y c z n o ś c i " ) , który z w i e l k i m o p t y m i z m e m odnosi się d o poznania nie t y l k o w ł a s n e j kultury, ale też tradycji obcych, o d l e g ł y c h w czasie i przestrzeni. Ten o p t y m i z m nie znalazł jednak p o t w i e r d z e n i a w p r a k t y c z n y m p o z n a n i u o b c o ś c i . Przeciwnie, zamiast przyrostu o w e j w i e d z y m o ż n a b y ł o obser­ w o w a ć jej u b y w a n i e . W k r ó t c e d o s z ł o d o rebelii k w e s t i o n u j ą c e j podstawę b e z p r o b l e m a t y c z n e g o p o p p e r o w s k i e g o podejścia. J ó ­ zef Życiński ujął t o następująco: „ w s p ó ł c z e ś n i e w filozofii nauki akcentowana jest coraz bardziej teza, iż b o g a c t w a i s t o t n y c h doświadczeń, składających się na ludzką egzystencję nie m o ż n a wyrazić w sposób a d e k w a t n y przy p o m o c y racjonalnego d y s k u r ­ su podlegającego j e d n e m u z e s p o ł o w i reguł m e t o d o l o g i c z ­ nych." 22 G ł ó w n y m celem ataku „ r e b e l i a n t ó w " stała się j e d n o z n a c z n o ś ć , ta sama, która w h i s t o r y c z n y m stroju L u t r o w s k i e j Schriftprinzip ogłosiła z w y c i ę s t w o zasady interpretacji gramatycznej nad ale­ g o r y c z n ą ^ sama, która P o p p e r o w i kazała uznać za z w y c z a j n y mit „ n i e m o ż n o ś ć zrozumienia, dzielącą różne tradycje, k u l t u r y i okresy h i s t o r y c z n e " . O w o n a i w n e przywiązanie d o j e d n o ­ znaczności Gadamer d e m a s k o w a ł j a k o w c i ą ż o d n a w i a j ą c e się dziedzictwo myśli n o m i n a l i s t y c z n e j : t y l k o sztucznie u s t a n o w i o n e znaki m o g ą być w p r o w a d z o n e i p o r z ą d k o w a n e w s p o s ó b w y ­ kluczający d w u z n a c z n o ś ć . Dla n e o p o z y t y w i s t ó w , ich s y m p a t y ­ k ó w i k o n t y n u a t o r ó w s ł o w o b y ł o c a ł k o w i c i e n e u t r a l n y m , prze­ zroczystym ś r o d o w i s k i e m życia i n f o r m a c j i . Praca nad s ł o w e m służyła w y ł ą c z n i e eliminacji s z u m ó w . I w ł a ś n i e o w e szumy zainteresowały h e r m e n e u t ó w ! S ł o w u w y j a ł o w i o n e m u , w y n i s z ­ czonemu d o s ł o w n o ś c i ą , p r z e c i w s t a w i l i o n i język n a s y c o n y , w i e ­ loznaczny, język b u d z ą c y w s ł o w a c h ich ż y w y e w o k u j ą c y sens, język dla którego ideałem była m o w a greckiej f i l o z o f i i , gdzie s ł o w o i pojęcie z n a j d o w a ł o się w stanie bezpośredniej k o m u n i k a ­ c j i . Należało w r ó c i ć d o p r o b l e m u metafory. Czy n a d w y ż k a znaczenia jest z w y k ł y m s z u m e m , r e d u n d a n c j ą , c z y n n i k i e m ze­ w n ę t r z n y m , „ z a l e d w i e " e m o t y w n y m , czy może s k ł a d n i k i e m s e n ­ su, istotnym c z y n n i k i e m p o z n a w c z y m ? M e t a f o r a przestała być ozdobą dyskursu, p o d n i e s i o n o ją d o rangi m e t o d y . „ Z u c h w a l s t ­ w o s e m a n t y c z n e " , „ z a m i e r z o n y błąd k a t e g o r i a l n y " u j a w n i a j ą c y p o k r e w i e ń s t w o t a m , gdzie p o t o c z n e r o z u m i e n i e nie dostrzega żadnego z w i ą z k u , przenosi wszak na n o w y plan myśli. Zaczęto dostrzegać bliskość języka n a u k o w e g o i p o e t y c k i e g o , osiągają­ cych rzeczywistość „ n a drodze okrężnej, przez z a n e g o w a n i e potocznego s p o s o b u w i d z e n i a ś w i a t a i języka, który t e n ś w i a t o p i s u j e . " „ M e t a f o r a potrzebuje napięcia w w y r a ż e n i u j ę z y k o ­ w y m , by utrzymać pełne napięcia pojęcie r z e c z y w i s t o ś c i " — pisał Ricoeur w rozważaniach nad t e r a p e u t y c z n ą f u n k c j ą n o w e j e p i ­ s t e m o l o g i i . Lyotard p o s u n ą ł tę afirmację w i e l o z n a c z n o ś c i jesz­ cze dalej: „ n a w e t w obrębie o g r a n i c z o n e j w s p ó l n o t y j ę z y k o w e j i kulturowej w y p o w i e d z e n i e d o w o l n e g o zdania może już stać się okazją d o s p o r u , t o znaczy nierozstrzygalnej różnicy s t a n o w i s k , które p r z e d y s k u t o w a ć i u r e g u l o w a ć da się t y l k o p o d w a r u n k i e m uprzedniego w y m y ś l e n i a jakiegoś w s p ó l n e g o , nie istniejącego dotychczas języka. M ó w i ć należy już nie tyle o n i e w s p ó ł m i e r n o ści zdań (czy ściślej rzecz biorąc zdarzeń j ę z y k o w y c h — /es occurences) w obrębie t e g o s a m e g o j ę z y k a . " Czy o g ł o s z o n y przez p o s t m o d e r n i z m u p a d e k m e t a o p i s ó w każe z a p o m n i e ć o p o znawniu o b c y c h kultur, p o c h y l a j ą c nas w y ł ą c z n i e nad tradycją własną? Na t o pytanie o d p o w i e d z i e ć m o ż n a i n n y m : czy o b c a jest naprawdę t y l k o o b c a kultura? W b r e w t e m u , c o przypisują m u 2 3 24 25 26 27 28 29 rozczarowani krytycy, przesłanie p o s t m o d e r n i z m u w c a l e nie musi być c y n i c z n e . N i e s p o d z i e w a n i e k o n t y n u u j ą c przedsięwzięcie p i o n i e r ó w hermeneutyki z r ó w n u j e o n w p r a w a c h i o b o w i ą z k a c h poznanie o b c o ś c i w ł a s n e j i cudzej. Z p e w n o ś c i ą oznacza t o impas dla w i e l u f i l o z o f i c z n y c h o p c j i . Są j e d n a k i takie, które potraktują ó w w n i o s e k j a k o s p ó ź n i o n y akt s p r a w i e d l i w o ś c i , niewiele jednak zmieniający. Tak p o w r a c a m y d o hermeneutyki Corbina, która u z b r o i w s z y się w s c e p t y c y z m w o b e c s w e g o rozumienia s w o j s k o ści ( o b c o ś ć t e g o c o w ł a s n e ) , w dalekich orientalnych o b c o ś c i a c h m o g ł a się czuć jak w d o m u ( s w o j s k o ś ć t e g o , c o o b c e ) . 30 Corbinowska hermeneutyka indywidualności przeciwstawia­ jąc się historycznej dialektyce zwalcza alienację osoby. Poza j e d n o s t k ą , poza tą j e d y n ą realnością, są już t y l k o s p o s o b y bycia, będące z a l e d w i e a t r y b u t a m i o w e j rzeczywistości f u n d a m e n t a l ­ nej. „Zdarzenia są a t r y b u t a m i działających p o d m i o t ó w . " Tak jak c z a s o w n i k i są t w o r z o n e przez w y k o n a w c ó w czynności, tak i zdarzenia nabierają egzystencji dzięki rzeczywistości, która je sobie uprzytamnia. D o p i e r o działające i n d y w i d u a l n e p o d m i o t y o d m i e n i a j ą c je w e „ w ł a s n y m czasie", który jest zawsze czasem teraźniejszym, p r z y p o r z ą d k o w u j ą o w y m zdarzeniom określony czas, g r a m a t y c z n y i historyczny. O d e r w a n e o d rzeczywistego p o d m i o t u , który je sobie u ś w i a d a m i a , fakty i zdarzenia stają się czymś j a k b y nierealnym. „Przypisać całą realność f a k t o m , m ó w i ć 3 1 0 p r a w a c h , lekcjach, m ó w i ć o materialności f a k t ó w , [...] dać się złapać w potrzask nierzyczywistości, którą sami z b u d o w a l i ś m y , a która z kolei obciąża nas w postaci historii jako jedynej n a u k o w e j ' o b i e k t y w n o ś c i ' " — o t o o d w r ó c e n i e , które w y o b ­ cowało podmiot, pozbawiając go odpowiedzialności i woli, umiejętności uczenia się z d o ś w i a d c z e ń . W jednostce, która dryfuje w ciemnej bezczasowej przestrzeni, przeszłość i przy­ szłość nie s p o t y k a j ą się już, ale o d e r w a n e o d rzeczywistego p o d m i o t u mijają się o b o j ę t n i e i przemijają. C o r b i n p r o p o n u j e zmianę p e r s p e k t y w y : „przyszłość i prze­ szłość same są a t r y b u t a m i w y r a ż o n y m i przez c z a s o w n i k i . Z a ­ kładają o n e p o d m i o t , który je o d m i e n i a , p o d m i o t dla którego 1 przez który j e d y n y istniejący czas (...) t o czas teraźniejszy, teraźniejszy w każdej sytuacji. Tak w i ę c w y m i a r y przeszłości są w każdej sytuacji mierzone i u w a r u n k o w a n e zdolnościami p o d ­ m i o t u , który je postrzega, j e g o c h w i l ą . M a j ą w y m i a r tej osoby, p o n i e w a ż zależą o d niej, o d zasięgu jej inteligencji, szerokości serca, o b e j m u j ą całe jej życie, totius vitae cursum, zawierając wszystkie jej ś w i a t y , rozciągając się d o najdalszych kresów jej o b e c n o ś c i . " T y l k o takie „ m i e r z e n i e " może się p r z e c i w s t a w i ć j a ł o w e j dialektyce rzeczy b e z p o w r o t n i e m i n i o n y c h . P r a w d z i w e g o przekroczenia przeszłości, p o k o n a n i a czasy d o k o n u j e się dzięki przeniesieniu jej w teraźniejszość w postaci z n a k u . „Przeszłość i przyszłość stają się [...] znakami, p o n i e w a ż znak postrzegany jest d o k ł a d n i e w teraźniejszości. Przeszłość musi zostać przeniesiona d o teraźniejszości, aby m o g ł a się o b j a w i ć j a k o 'dająca z n a k ' . " 32 33 Wszystkie te myśli w p r o w a d z a j ą nas w atmosferę spotkań Eranosa. Jeśli Eranos nie w y c z e r p u j e się w w y j a ś n i a n i u g o przez j e g o czas, przy p o m o c y i n n y c h z n a k ó w , t o d l a t e g o , że sam o n jest znakiem, i t y l k o w ó w c z a s m a m y szansę g o zrozumieć, g d y t r a k t u j e m y g o j a k o znak: „ j a k o p o d s t a w o w ą o b e c n o ś ć , która ciągle i w c i ą ż o d n o w a u o b e c n i a , przywraca teraźniejszość." Cała praca Eranosa p o l e g a na łączeniu przeszłości i przyszłości g ł ę b o k ą f o r m u ł ą teraźniejszości w y p e ł n i o n e j o s o b i s t y m znacze­ niem. W t y m s a m y m sensie Eranos jest s w o i m w ł a s n y m czasem, ale w sensie nieco i n n y m jest też nie na czasie. Teoria, na której p o d s t a w i e m o ż n a m u uczynić t e n ostatni zarzut, wyjaśnia byt przez u s y t u o w a n i e g o w a b s t r a k c y j n y m czasie, który jest czasem w s z y s t k i c h , a zatem czasem niczyim. P r z y c z y n o w o ś ć , k o n s t r u o ­ w a n a w oparciu o f a k t y o d e r w a n e o d o s ó b , nie może, zdaniem Corbina, d o p r o w a d z i ć d o historiozofii, d o filozofii historii, co najwyżej d o m i z o - s o f i i . W historii w y p a c z o n e j p o z y t y w i s t y c z n ą o b i e k t y w i z a c j ą rzeczywisty czas redukuje się d o czasu abstrak­ c y j n e g o , i l o ś c i o w e g o , o o b i e k t y w n o ś c i z w y k ł e g o ziemskiego kalendarza ś w i e c k i e g o , „ z k t ó r e g o zniknęły znaki m o g ą c e każdej 34 9 �teraźniejszej c h w i l i nadać sakralną j a k o ś ć " . Z d a n i e m C o r b i n a abdykacja p o d m i o t u , w y g n a n e g o w o b c o ś ć historii niczyjej, przebiegała w d w ó c h fazach. Pierwszym k r o k i e m była rezygnacja z s e m i o t y c z n e g o statusu historycznych f a k t ó w (zdarzenie j a k o znak) i przeniesienie ich na plan d a n y c h . Fatalnym w s p ó ł u d z i a ­ łem w tej laicyzacji historii obciążona była w s p ó ł c z e s n a t e o l o g i a , która następnie stała się jej ofiarą. Drugi krok d o t y c z y ł interp­ retacji sensu zdarzeń: „ a b y g o u j a w n i ć nie potrzeba już B o g a zrodzonego w ciele. Podręcznik filozofii głosi, że nie jest O n m u znany, i odrzuca g o , j a k o że filozofia stała się po t y m w s z y s t k i m już t y l k o ś w i e c k ą t e o l o g i ą społecznej i n k a r n a c j i . " I w a n Karamaz o w w i d z ą c y sam siebie w szkle o k u l a r ó w — o t o s y m b o l bezradności, jaką w n o s i w w i a n i e a g n o s t y c z n a s a m o w i e d z a , karykatura naszego w ł a s n e g o O b r a z u . 35 36 Sprzeciw w o b e c tej parodii w i e d z y nie nadejdzie, zdaniem Corbina, ze strony, w której p r z e b y w a j ą ludzie uznani dziś za ś w i a t ł y c h , b o ci, k o n t y n u u j ą c p e w n ą „ l o k a l n ą t r a d y c j ę " ( p a r a d o kasalnie z w a n ą " o ś w i e c e n i o w ą " ) , „ o ś w i e c a j ą r o z u m z a p o m i n a ­ jąc o w e w n ę t r z n y c h źródłach j e g o ś w i a t ł a " . „ G ł o ś n e nie p o ­ c h o d z i t u z i n n y c h i m p e r a t y w ó w . S w ą energię czerpie o n o z błysku światła, k t ó r e g o p i o n łączy niebo z ziemią , nie zaś z jakiejś poziomej linii siły, w y c z e r p u j ą c e j się n i e s k o ń c z o n o ś c i , z której nie p o w s t a j e żadne znaczenie. [...] Ale nasi f i l o z o f o w i e są zbyt p o w a ż n i , aby w z i ą ć serio takie d z i w a c t w o , które u c h o d z i c o najwyżej g n o s t y k o m i l u d z i o m W s c h o d u . " W ten s p o s ó b C o r b i n p o w r a c a d o istoty swej h e r m e n e u t y k i : rozumienie może się rozgrywać t y l k o w obrębie k o s m o l o g i i i a n t r o p o l o g i i triadycznej, gdzie p o m i ę d z y r o z u m i e j ą c y m i t y m , c o rozumie, zaistnieje ż y w e p o ś r e d n i c t w o , sympatia. Tę sferę pośrednią i zarazem p o ś r e d ­ niczącą zamieszkuje i jednocześnie s y m b o l i z u j e A n i o ł . J e g o 3 7 bezcielesność odsyła d o niesubstancjalności znaczenia, które żyje d o p ó t y , d o p ó k i jest niestałe, w i e l o z n a c z n e , nie w y c z e r p u j e się, a w z b o g a c a dzięki p o j e d y n c z y m aktualizacjom. Nie będąc nigdzie, o w a sfera pośrednia jest s a m y m gdzieś wszystkich rzeczy. M ó w i ą c o „ r y z y k u a n a l o g i i " w y r a ż a m y o b a w ę przed tą w ł a ś n i e pośrednią przestrzenią, którą u w a ż a m y za nicość, a którą z w y k l i ś ­ m y z a b u d o w y w a ć bezpiecznymi s y l o g i z m a m i . Ś w i a t A n i o ł ó w w w y m i a r z e k o s m o l o g i c z n y m , zaś a a n t r o p o l o g i c z n y m — dusza, obie te pośrednie sfery służyły o ż y w i e n i u , aktualizacji o w e j przestrzeni. G d y C o r b i n m ó w i o błysku ś w i a t ł a łączącym ziemię i niebo, ma na myśli p o ś r e d n i c t w o o b y w a j ą c e się bez „ f i z y c z n e g o kontaktu", „ w s p ó l n o t y historycznej", „materialnych związków", „ o b i e k t y w n y c h ś w i a d e c t w " i „ p r z y c z y n o w e j d e t e r m i n a c j i " . Sferę pośrednią trzeba mieć w sobie, trzeba być w ł a s n y m A n i o ł e m . Dziedziczenie sensu następuje b o w i e m t y l k o w linii w e r t y k a l n e j : nie m o ż n a g o przekazać, trzeba g o w sobie w z b u d z i ć , za­ k t u a l i z o w a ć . Ż y j e m y w ś w i e c i e , który zmarniał tak, że n a w e t nie w i e , iż brak A n i o ł a jest w ł a ś n i e brakiem. Europejczycy, szermierze p o s t ę p u m i e r z o n e g o o w ą n i e o b e c n o ś c i ą , są w i e l k i m i d ł u ż n i k a m i w y l u d n i o n y c h ś w i a t ó w , z a r ó w n o t y c h z i e m s k i c h , jak i t r a n s c e n ­ dentalnych. 38 Podpisując s w ó j artykuł trzema datami ( w e d ł u g kalendarza chrześcijańskiego, islamskiego i staroperskiego) C o r b i n sugeruje m o ż l i w o ś ć ekspiacji. Z e s t a w i e n i e t y c h trzech czasoprzestrzeni d o m a g a się b o w i e m h e r m e n e u t y k i , która p o z w o l i ł a b y je ze sobą z h a r m o n i z o w a ć . Interpretując je z g o d n i e z ich sensem, miałaby o n a tak je połączyć, „ b y raz c z w o r a k i e , a i n n y m razem s i e d m i o rakie znaczenia pism znalazły się w h a r m o n i i . " A b y tego d o k o n a ć , trzeba przestać uciekać w abstrakcyjny czas a n o n i m o ­ w y c h z b i o r o w o ś c i , lecz o d k r y ć czas k o n k r e t n y : czas Osób. 39 PRZYPISY Henri C o r b i n 1 9 0 3 — 1 9 7 8 . O d 1 9 5 4 w y k ł a d o w c a religio­ z n a w s t w a islamskiego w Ecole des Hautes-Etudes, S o r b o n n e . Działalność z a w o d o w ą związał z d w o m a miastami: Paryżem i Teheranem. Pierwszy t ł u m a c z Heideggera na język francuski (Qu'est-ce que la métaphysique, 1 9 3 8 ) . Uczestnik s e m i n a r i ó w f i l o z o f i c z n y c h Etienne Gilsona. W latach 1 9 3 9 - 4 5 w e Francuskim Instytucie A r c h e o l o g i i w Istambule, badania bibliotek m e c z e t o ­ w y c h . 1 9 4 6 — 1 9 5 4 dyrektor w y d z i a ł u s t u d i ó w irańskich I n ­ stytutu F r a n c u s k o - l r a ń s k i e g o w T e h e r a n i e . Założyciel i w y d a w c a Biblioteki Irańskiej, serii w y d a w n i c z e j , w której u k a z y w a ł y się teksty ź r ó d ł o w e t e g o kręgu k u l t u r o w e g o . W i e l o l e t n i uczestnik s e m i n a r i ó w Eranosa. A u t o r m.in. Oeuvres philosophiques et mystiques de Sohrawardi, I s t a m b u l - P a r i s - t e h e r a n 1 9 4 6 — 1 9 5 2 ; Les motifs zoroastriens dans la philosophie de Sohrawardi, Teheran 1 9 4 6 ; L'Imagination créatrice dans le soufisme d'Ibn 'Arabi, Paris 1 9 5 8 ; Terre céleste et corps de resurrection, Paris 1 9 6 0 ; L'Homme de lumière dans le soufisme iranien, Paris 1 9 7 1 ; En Islam iranien. Aspects spirituels et philosophique, 4 tomy, Paris 1 9 7 1 — 1 9 7 3 itd. 1 Man and Time. Papers from the Eranos Yearbooks, oprać. J . Campbell, Pricenton 1 9 8 1 ( p i e r w o d r u k 1 9 5 7 ) , dalej M A N . Pisał o t y m Gadamer w Prawdzie i metodzie; H.G. Gadamer, Wahrheit und Méthode. Grundzùge einer P h i l o s o p h i s c h e n Hermeneutik, T u b i n g e n 1 9 7 2 ( p i e r w o d r u k 1 9 6 0 ) s. 2 2 9 * P. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, oprać. S. C i c h o w i c z , W a r s z a w a 1 9 8 5 , s. 1 2 1 : " s t a w i a m sacrum na miejscu w i e d z y a b s o l u t n e j , nie jest t u o n o j e d n a k jej s u b s t y t u t e m , j e g o znaczenie pozostaje e s c h a t o l o g i c z n e i n i g d y nie może się przekształcić w p o z n a n i e i g n o z ę . " M A N , s.XIII, podkreślenie J T B . H e i d e g e r o w s k i e rozumienie (Verstehen) t o w a r u n e k w s t ę p ­ ny refleksji, a nie sama refleksja. A.Schaff, Historia i prawda, W a r s z a w a 1 9 7 0 , s.102, por. też o n i e u ś w i a d o m i o n y c h założeniach f i l o z o f i c z n y c h różnych historiozofii, s. 5 9 — 9 7 Wahrheit und Méthode, op. cit., passim. Bronk zauważa, że filozoficzna h e r m e n e u t y k a Gadamera jest j a k b y s p ó ź n i o n ą reakcją na Carnapa próbę l i k w i d a c j i metafizyki, na którą Heidegger w s w o i m czasie zupełnie nie zareagował. A. Bronk, Rozumienie, dzieje, język. Filozoficzna hermeneutyka H.G. Gadamera, L u b l i n 1 9 8 8 , s. 8 3 H.G. Gadamer, Wahrheit und Méthode, o p . cit., s. 3 7 4 Tamże, s. 2 8 2 2 3 5 6 7 8 9 1 0 1 1 10 Tamże, s. 2 8 5 M . Scheler, Die Wissensforme und die Gesselschaft, za: H.G. Gadamer, Rozum, słowo, dzieje. Szkice wybrane, oprać. K. M i c h a l s k i , przekład M . Ł u k a s i e w i c z W a r s z a w a 1 9 7 9 , s. 7 0 H.G. Gadamer, FilozoficznepodstawyXX wieku, ( w : ) tegoż, Rozum, słowo, dzieje, o p . cit., s. 7 0 H.G. Gadamer, Wahrheit und Méthode, o p . cit., s. 2 8 4 M A N , s.XIV M A N , s.XV Creative Imagination in the Sufism of Ibń Arabi, przeł z franc. Ralph M a n n h e i m , L o n d o n 1 9 7 0 , s. 97 Umykanie sensu, t ł u m . M . K o w a l s k a , „ L i t e r a t u r a na Ś w i e ­ c i e " , 8 — 9 , 1 9 8 8 , s. 3 2 7 — 9 Tamże. Tamże, s. 3 3 0 — 1 J . Ż y c i ń s k i , Posłowie d o : I.G. Barbour, Mity, modele, para­ dygmaty, K r a k ó w 1 9 8 3 , s. 2 5 8 P. S z o n d i , Wprowadzenie do hermeneutyki literackiej, prze­ kład M . Ł u k a s i e w i c z , w e : Współczesna myśl literaturoznawcza w Republice Federalnej Niemiec. Antologia, red. H. O r ł o w s k i , W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 31 Za: J . Bouveresse, Racjonalność i cynizm, przekład M . K o w a l s k a , " L i t e r a t u r a na Ś w i e c i e " , 8 — 9 , 1 9 8 8 , s. 3 6 6 H.G. Gadamer, Filozof Iczne podstawy XX wieku, ( w : ) tegoż. Rozum, słowo, dzieje, op. cit., s. 7 5 Tamże, s. 7 7 P. Ricoeur, Metafora i symbol, przekład K. Rosner, " L i t e r a t u ­ ra na Ś w i e c i e " , 8 — 9 , 1 9 8 8 , s. 2 5 2 Tamże, s. 2 5 3 P o g l ą d y J.F. Lyotarda zawarte w j e g o książce Le Différend (Paris 1 9 8 3 ) c y t u j ę w o m ó w i e n i u J . Bouveresse, Racjonalność i cynizm, o p . cit., s. 3 6 6 Por. u J . Bouveresse, Racjonalność i cynizm, o p . cit. M A N , s. X V I M A N , s. XVI M A N , s. X V I M A N , s. XVII M A N , s. X V I I I Tamże. Tamże. H. Corbi n, Face de Dieu, face de l'homme. Herméneutique et soufisme, Paris 1 9 8 3 , s. 13 M A N , s. XIX 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 18 19 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a580decf34b6b0741306ae1c23f07282.pdf 7c1cd86585bc153c20c6269560168227 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2386 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2214 Title A name given to the resource O grzechu łakomstwa i konflikcie kulturowym. Z powodu "Uczty Babette" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.85-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leśniakowska, Marta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O grzechu łakomstwa i konflikcie kulturowym. Z powodu „Uczty Babette" Marta Leśniakowska 1. Wydanie w I w.n.e. dzieła Apiciusa „ D e re c o q u i n a r i a " bodaj p o raz pierwszy w e r b a l i z o w a ł o p o g l ą d , iż s p o s ó b o d ż y w i a n i a jest w y s u b l i m o w a n ą „sztuką kulinarną" — u m i e j ę t n o ś c i ą , k t ó r a p r z y n a l e ż y do obszaru sztuki (arsjtechne), a więc umiejętności w y k o n y w a n i a czegoś wed­ ług reguł. Bliska arystotelesowskiej „ w i e d z y p r o d u k t y w n e j " , ars victuaria — w XII-wiecznej klasyfikacji Radulfa da C a m p o L u n g o zw. P ł o m i e n n y m i H u g o n a o d św. W i k t o r a — b y ł a j e d n ą z siedmiu sztuk mechanicznych. I c h o ć później w y ł ą c z o n a z o s t a ł a z tych klasyfikacji, k t ó r e zmierzały k u s f o r m u ł o w a n i u definicji sztuki j a k o wyłącznie z d o l n o ś c i wytwarzania p i ę k n a (siedem sztuk p i ę k n y c h w g Batteux z p o ł . X V I I I w . ) , t o dzięki estetyce idealistycznej „ s z t u k a k u l i n a r n a " m o g ł a znaleźć miejsce albo w ś r ó d umiejętności p o j m o w a n y c h nadal zgodnie z a n t y c z n ą , nieco t y l k o zredefin i o w a n ą d y s t y n k c j ą (sztuka j a k o wiedza fachowa, j a k kra­ wiectwo, medycyna, handel i o b r o n n o ś ć ) , lub — j a k to u j m o w a ł w nieco zawiły s p o s ó b Libelt — w ś r ó d tzw. sztuk s p o ł e c z n y c h , k s z t a ł t u j ą c y c h p l a t o ń s k i e ideały prawdy, pięk­ na i d o b r a w życiu oraz u p i ę k s z a j ą c y c h to życie. W tego rodzaju maksymalistycznych spekulacjach konstytuowano całą sferę k u l t u r y materialnej, o d k t ó r e j ż ą d a n o , by potrzeby czysto praktyczne z a s p o k a j a ł a na r ó w n i z potrzebami „ w y ­ ższego r z ę d u " ; by u ż y t e c z n e b y ł o zarazem przyjemne, j a k chciał Arystoteles. T o z a ś przesuwa całe zagadnienie w r ó w ­ n y m stopniu k u estetyce psychologicznej (zwłaszcza w jej hedonistycznej wersji k a r t e z j a ń s k i e j , zdynamizowanej przez z g r u n t u antyintelektualne, dwudziestowieczne spekulacje snute w o k ó ł teorii upojenia), j a k k u historii k u l t u r y i antopologii kulturowej. Sztuka k u l i n a r n a — z c a ł y m towarzy­ s z ą c y m jej r y t u a ł e m p r z e p i s ó w , k s i ą ż e k kucharskich, hierar­ c h i ą p o m i e s z c z e ń , mebli, n a c z y ń , n a k r y ć s t o ł o w y c h , służby itd.) — jest j e d n y m z kluczowych m o m e n t ó w o b y c z a j o w o ś c i (stylu życia), osadzonym w s p o ł e c z n y c h hierarchiach. Dzisiaj m o ż n a na to p o p a t r z e ć w jeszcze inny, n o w y s p o s ó b , b u r z ą c y dawne, segmentycyjne ustalenia, k t ó r e oddzielały t o , co wrodzone o d tego, co nabyte w trybie k u l t u r o w y m : dziś w i a d o m o , że o b y c z a j o w o ś ć — d o ś w i a d c z e n i e społeczne — konwencje k u l t u r o w e ( ś r o d o w i s k o w e ) , poprzez s w ą trwa­ łość/zakorzenienie kształtują naszą osobowość i wchodzą w zapis genetyczny. N a w y k i k u l t u r o w e s ą „ d r u g ą n a t u r ą " , d a j ą c ą o sobie z n a ć w najróżniejszych sytuacjach. k t ó r y staje się w r ó w n y m stopniu popisem jej kulinarnego mistrzostwa j a k o k u c h a r k i głośnej restauracji paryskiej, j a k m a n i f e s t a c j ą wysublimowanej i zawsze nieco libertyńskiej k u l t u r y francuskiego s t o ł u . T a fabularnie prosta historyjka, skonstruowana w nie­ spiesznym rytmie kolejnych sekwencji p r z y g o t o w a ń d o owe­ go przyjęcia — k t ó r e stopniem swej szczegółowości w pew­ n y m momencie w r ę c z b a l a n s u j ą na granicy telewizyjnego kursu gotowania — m o ż e b y ć analizowana j a k o p o d r ę c z ­ nikowe wręcz ćwiczenie z a n t r o p o l o g i i kulturowej. M a m y oto t y p o w ą sytuację zderzenia d w ó c h r ó ż n y c h stylów życia — odmiennych z e s p o ł ó w codziennych/rutynowych zacho­ w a ń w o b r ę b i e k u l t u r y europejskiej, w k t ó r e j stół ( k u l t u r a stołu) jest, j a k twierdzi N o r b e r t Elias, w o g ó l e p o d s t a w o w y m elementem cywilizacji Z a c h o d u i ś w i a d e c t w e m o k r e ś l o n y c h o b s z a r ó w kompetencji k u l t u r o w y c h (stylu ż y c i a / s p o s o b u b y c i a ) . T o oczywiste, iż „ z a c h o w a n i e się przy stole" (by s p a r a f r a z o w a ć t y t u ł podstawowego dla n o w o ż y t n e j cywiliza­ cji zachodniej p o d r ę c z n i k a autorstwa Erazma z Rotter­ damu) jest zarazem wyrazem o k r e ś l o n e j tezy egzystencjalnej, a w konsekwencji — j a k o kategoria behawioralna — elemen­ tem społecznej stratyfikacji i czynnikiem k s z t a ł t u j ą c y m za­ chowanie dystynktywne. Pozwala t o s y t u o w a ć o p i s a n ą w Uczcie Babette h i s t o r i ę w p o l e t k u znanej socjo-etnologicznej tezy orbis interior — orbis exterior, oraz j a k o ilustrację zderzenia kulturowego, inicjowanego przez poja­ wienie się „ o b c e g o " . W t y m w y p a d k u chodzi o zderzenie d w ó c h antytetycznych k u l t u r europejskich: z a m k n i ę t e j , su­ rowej k u l t u r y mieszczańskiej z o t w a r t ą , w y r a f i n o w a n ą , kosmopolityczną kulturą „ d w o r s k ą " — tą, którą stworzyła i „ u c y w i l i z o w a ł a " n o w o ż y t n a Francja i k t ó r e j s z c z e g ó l n y m symbolem s t a ł a się francuska kuchnia. T o z a s ł u g ą francus­ k i c h kucharzy ( M . A . Careme), arystokracji i m ę ż ó w stanu (np. k a r d y n a ł ó w Richelieu i M a z a r i n czy markiza L o u i s de Bechameil) b y ł o doprowadzenie nowoczesnej sztuki k u l i n a r ­ nej, j a k ą w X V I w. stworzyli u siebie W ł o s i , d o nieznanego d o t ą d wyrafinowania i urozmaicenia, rozpropagowanego n a s t ę p n i e przez dzieła w rodzaju słynnej Physiologie du gout A . Brillat-Savarina z 1825 r. 2 1 2. Uczta Babette: do małej osady d u ń s k i e j przybywa uciekinierka z o g a r n i ę t e j rewolucyjnym terrorem Francji. Życzliwe, ale p e ł n e dystansu D u n k i , k t ó r e udzieliły Francuz­ ce schronienia, p o w i e r z a j ą jej prowadzenie d o m u , w p r o w a ­ d z a j ą c w tajniki miejscowej sztuki kulinarnej — w proste, czy nawet p r y m i t y w n e w swej oszczędności przepisy oparte na k i l k u podstawowych s k ł a d n i k a c h (słynny przepis na polew­ k ę z ż y t n i e g o chleba, notabene stosowany d o dziś w tradycyj­ nej k u c h n i skandynawskiej). Babette, osoba nieco tajem­ nicza, o niejasnej przeszłości, aklimatyzuje się w n o w y m ś r o d o w i s k u , ale kiedy nieoczekiwanie otrzymuje znaczny spadek, wydaje go w całości na realizację osobliwego kap­ rysu — wystawnego przyjęcia dla d u ń s k i c h gospodarzy. 85 �W tej perspektywie, pokazana w Uczcie Babette historia nabiera w r ę c z cech „ w y z n a n i a w i a r y " . O d w o ł u j e się bowiem — j a k w o l n o sądzić — do istoty kantowskiej polemiki pomiędzy klasą średnią (mieszczaństwem) a dworską klasą wyższą. A w konsekwencji — do sporu m i ę d z y dwiema postawami m o r a l n y m i : p r o t e s t a n c k ą (w jej skrajnym wyda­ n i u p i e t y s t ó w ) i k a t o l i c k ą , wraz z o d p o w i a d a j ą c y m i m d w o j a k i m rozumieniem pojęcia cywilizacji: albo j a k o oby­ czajowości z a m k n i ę t e j , w e w n ę t r z n e j (protestantyzm), albo z e w n ę t r z n e j (katolicyzm). chodzenia do akceptacji przydatny m o ż e b y ć , znany z teorii t e k s t ó w mechanizm wzajemnego o d d z i a ł y w a n i a kultur: wia­ d o m o , iż owo o d d z i a ł y w a n i e sprowokowane jest bardziej przez r ó ż n i c e , niż p o d o b i e ń s t w a , i to z d w ó c h p o w o d ó w : albo dlatego, że „ o b c a " idea wpisuje się w znajome w y o b r a ż e n i a i w a r t o ś c i ( „ p o s z u k i w a n i e swojego"), l u b odwrotnie, dlate­ go, że jest nieznana, a więc b u d z ą c a zaciekawienie ( „ p o ­ szukiwanie obcego"). T o „ o b c y " wprowadza w w e w n ę t r z n e struktury k u l t u r o w e t o , co przychodzi „ z z e w n ą t r z " i w y w o ­ łuje impuls zmiany kulturowej. Wszystko to k a ż e też spojrzeć na Ucztę Babette j a k na moralitet, k t ó r y eksploatuje i m m a n e n t n ą cechę k u l t u r y stołu — tę mianowicie, iż owa k u l t u r a , j a k o kwintesencja o k r e ś ­ lonej filozofii życia, determinowana jest przez właściwe sobie p r z e s ł a n k i etyczne. Zgodnie z ż e l a z n y m i r e g u ł a m i filozoficzno-dydaktycznej p r z y p o w i e ś c i , toczy się w a l k a o dusze ludzkie, z a ś bohaterowie postawieni zostają wobec koniecz­ ności d o k o n a n i a w y b o r u p o m i ę d z y p o d s t a w o w y m i katego­ r i a m i i p o j ę c i a m i , k t ó r e zresztą zdają się alegorycznie u o s a b i a ć : m i ę d z y C n o t ą i Grzechem (tu: Ł a k o m s t w a ) , P y c h ą i W i a r ą , P r a w d ą i K ł a m s t w e m . Sytuacja w y b o r u balansuje t u na k r a w ę d z i k o n f l i k t u k u l t u r o w e g o / ś w i a t o p o g l ą d o w e g o w c a ł y m jego wymiarze. Decyzja wzięcia l u b nie u d z i a ł u w uczcie jest r ó w n o z n a c z n a z opowiedzeniem się za j e d n ą z d w ó c h opcji, w a r t o ś c i o w a n y c h jednak z p u n k t u widzenia protestantyzmu: za t r a d y c j ą (stabilnością, t r w a ł o ś c i ą , praw­ d ą ) , b ą d ź za z m i a n ą (rewolucją, ruchem, a więc też k ł a m s t ­ wem i pozorem). Przebieg uczty Babette, o narastającej dramaturgii stop­ niowego p r z e ł a m y w a n i a dystansu i k o n w e n a n s ó w , staje się nieomal o b r z ę d e m wzajemnego obdarowywania się, niczym w potlaczu; k l u c z o w y m momentem a k t y w i z u j ą c y m „ k u integracji" dwie antytetyczne k u l t u r y europejskie. Z pierw­ szym k ę s e m wykwintnej francuskiej z a k ą s k i dochodzi do integracji odmiennych tradycji i gest ten ma tutaj w y m i a r w r ę c z ekumeniczny, j a k ż e odległy od destrukcyjnej, lewac­ kiej wizji s a m o u n i c e s t w i a j ą c e g o się s p o ł e c z e ń s t w a konsump­ cyjnego, j a k ą pokazano w g ł o ś n y m swego czasu Wielkim żarciu. M o ż e jest to też gest polityczny, jeśli spojrzeć na ten p r o b l e m z perspektywy wciąż utopijnej wizji zjednoczonej Europy (i szerzej świata, w jakiejś kolejnej, raz p o raz uaktywnianej u ł u d z i e „ i n t e r n a c j o n a l i z m u " ) . W a r t o t u więc p r z y p o m n i e ć k o ń c o w e sceny Uczty: po w s p a n i a ł y m przyję­ ciu wszystko wraca do dawnego. P o z i o m porozumienia i akceptacji nie p r z e k r o c z y ł tutaj granic, j a k i e wyznacza np. obiad w egzotycznej restauracji — miły, o d ś w i ę t n y epizod w rutynie życia codziennego lub w turystycznym programie. N o w e doznania i d o ś w i a d c z e n i a t y m silniej w y z n a c z y ł y ustalone t r a d y c j ą i p r z e s ą d e m strefy „ s w o j s k o ś c i " („ojczyz­ ny mniejszej"), by c h r o n i ć je przed k o l e j n ą u t o p i ą . A l e m i m o z a r y s o w u j ą c e g o się n i e b e z p i e c z e ń s t w a zachwia­ nia r ó w n o w a g i , sam fakt zajęcia miejsca przy stole decyduje ostatecznie o porzuceniu k o n f l i k t u — na rzecz uczestnictwa i otwarcia na „ o b c e g o " . W wyjaśnieniu tego procesu doPRZ 1 Problemy te przedstawia wnikliwie Elżbieta G i e y s z t o r - M i ł o b ę d z k a , Na­ tura, nauka, sztuka — nowy paradygmat, [w:] Sztuka a natura. Materiały X X X V I I I Sesji Naukowej Stowarzyszenia H i s t o r y k ó w Sztuki przeprowadzo- 86 PISY nej 23—25 listopada 1989 roku w K a t o w i c a c h , Katowice 1991, s. 15—29, z w ł a s z c z a s. 17 2 Norbert Elias, Przemiany obyczajów w cywilizacji Zachodu, Warszawa 1980 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/253e9dc303009c4bb83cdf2752d85369.pdf d22afc1355bf11fa33c49ff0a5f8ae5c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6346 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Jackowski, Aleksander ( 1921- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5921 Title A name given to the resource Na skróty / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.148-159 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM ALEKSANDER JACKOWSKI Oto starymi uczyniłeś dni moje. Przemijają, A jak się to dzieje, nie wiem... (Św. Augustyn, Wyznania) est rok 2007. Lata minęły, zmienił się kraj, ustrój, moje życie. Zmienił jego rytm. Dawniej wydarzenia następowały szybko po sobie, ciągle przeżywałem coś innego, a teraz linia życia stała się ciągła, leni­ wa. Pewnie i ja jestem inny, no - trochę inny. Najważ­ niejsze - starszy. Od pasa w górę jeszcze wszystko jest dobrze, ale nogi nie chcą funkcjonować, lekarz każe jeździć na rowerku, mam teraz w domu taki, ale czy to pomoże? Jestem sam. Guteńka zmarła dziewięć lat te­ mu i wciąż trudno mi się z tym pogodzić. Ostatnie la­ ta z nią były piękne, ważne. Stałem się jej potrzebny, przestała chodzić, trzeba było ją umieścić w Domu Opieki w Łomiankach. Odwiedzałem ją niemal co­ dziennie, to ją radowało, do innych pensjonariuszy przyjeżdżano rzadko, a ja byłem zawsze do jej dyspozy­ cji. Kiedy tylko sobie czegoś życzyła, mogła mieć pew­ ność, że jej to następnego dnia przywiozę. Jadąc do niej, cieszyłem się, że się zobaczymy. Byłem potrzebny i spłacałem swą winę lat „osobnych”, kiedy to ja mia­ łem swoje zainteresowania, swoich przyjaciół, a ona w „Mazowszu” swoich. Sam ją na to „Mazowsze” na­ mówiłem, wiedząc, że pomoże Tadeuszowi Sygietyńskiemu. Ale ja, choć zaangażowany w tworzenie Ze­ społu, byłem w istocie w Państwowym Instytucie Sztuki. Tam znalazłem interesującą mnie pracę, przy­ jaciół, kolegów, historyków sztuki, krytyków, ona jed­ nak tkwiła bez reszty w „Mazowszu”. O świcie wyjeżdżała do Karolina, wracała z Mirą Zimińską około północy. Do Zespołu przyszła dyrektoro­ wać promienna, młodziutka. Mira miała już wtedy ży­ cie za sobą, tysiące zmarszczek, ale gdy Guteńka się zestarzała i zniszczona pracą odeszła, Mira była niemal taka sama jak na początku. Fenomen. Bezlitosna dla tych, których uznała za wrogów. Ja starałem się jej i Tadeuszowi pomagać, ale dla Gusti „Mazowsze” to było całe życie. Zapewne i kompensacja niedostatków naszego związku. Nie ciekawiły jej problemy, którymi żyło moje środowisko, źle się w nim czuła, mnie nato­ miast nie interesowały jej kłopoty. Żyliśmy obok siebie, choć razem. Ale wiedziałem, że jest mi bezgranicznie oddana, i za to byłem jej nieustannie wdzięczny. Mia­ łem oczywiście w życiu różne fascynacje, ale zawsze ze świadomością, że ona jest najważniejsza, jedyna. Łączy­ ła nas też miłość do dziecka. Ja miałem Oleńkę wciąż koło siebie. To było moje szczęście. Do dzisiaj. Jestem od niej uzależniony, jest bowiem najpiękniejszą, naj­ bardziej atrakcyjną kobietą. Dla Guteńki była wszyst­ kim, sensem istnienia, radością. Podróżując po świecie z „Mazowszem” wierzyła, że zapewni jej lepszą przy­ szłość. Ciągle o niej myślała, w czasie długich półrocz­ nych podróży; dla niej kupowała sukienki, lalki, pre­ zenty, rekompensując tym swą tęsknotę. Żyła z myślą N a skróty. Posłowie* J 0 niej, dla niej. Ale z daleka, ja natomiast byłem zawsze z małą. Do chwili gdy stała się duża i pewnego dnia oświadczyła z powagą: tato zakochałam się. On ci się będzie podobał, jest taki dobry, niezaradny... O Boże! zmartwiłem się, przecież wolałbym, by to był ktoś, kto zapewni jej przyszłość. A czy historyk, ar­ chiwista, nawet rokujący wielkie nadzieje takim bę­ dzie? Okazało się, że tak, i nie tylko w kraju, ale i za granicą. Zostałem sam. Ola, Marynia i Ania, urodzo­ na tuż przed odejściem Gusti, mieszkały kilka lat w Budapeszcie, a obecnie są w Wiedniu. Leszek kieru­ je jakimś wydziałem i departamentem ONZ-owskiej instytucji. Cudownie, ale czemu tak daleko? Marynia zajmuje się filmem, jest w Londynie, na 3. roku stu­ diów w Westminster University. Jest mądra, śliczna, 1nie dziwię się Sławomirowi Idziakowi, że przyjął ją ja­ ko asystentkę przy kręceniu filmu o Harrym Potterze. Ale ja jestem sam, to straszne, wszystko więc robię, by się samotności nie poddać. Kiedy mogę, telefonuję do Wiednia, jeżdżę, albo tu ich witam, kiedy Ola z Anią przyjeżdżają, by uczestniczyć w jakiejś mojej imprezie, wystawie czy promocji książki. Ciągle jednak coś tracę, Ania tak szybko staje się panienką... Od roku mieszkam w małym, ślicznym mieszkaniu, wreszcie ciepłym, z kaloryferami, z cząstką książek, pa­ pierów, pamiątek. Przyjaciele dziwią się, że nie żałuję tego, co zostawiłem. Z czterech pokoi są tylko dwa, do tego rzeczy po kradzieży... Właśnie, po śmierci Guteńki pojechałem do Wiednia, a w tym czasie moje miesz­ kanie, a także Leszka i Oli, okradziono. To dziwne wrażenie. Upokorzenie. Stos rzeczy, papierów, książek rzuconych na podłogę, oblanych jakąś cieczą, by zmy­ lić węch psa. Zabrano najcenniejsze książki Leszka, heraldyczne z XVII, a chyba i XVI wieku. Pokazywał je chętnie gościom zebranym na posiedzeniu towarzy­ stwa heraldycznego, no i włamywacz wiedział co, z której półki i szafy zabrać. Skradł także pamiątki po Bolesławie Prusie, rzeźby mojego stryja Stanisława, za­ dziwiający obraz Raj Adama Herszafta, przyjaciela Oj­ 148 * Posłowie przygotowane do drugiego wydania książki Aleksandra Jackowskiego N a skróty �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • NA SKRÓTY. POSŁOWIE ca, jedno z najważniejszych dzieł sztuki żydowskiej. Złodziej czytał moją książkę Sztuka zwana naiwną, za­ brał więc wszystkie obrazy i rzeźby reprodukowane w książce, niestety z adnotacją, że to z moich zbiorów. Skradł obrazy - podpisane przez darczyńców: Kobzdeja, Tadzia Brzozowskiego, Tadeusza Kantora. N a szczęście ich nie podpisał! Jestem nerwusem, cholerykiem, ale w tej sytuacji udawałem nawet przed sobą, że mnie to wcale nie załamuje. Nawet spałem na tych zgliszczach, a w dzień pisa­ łem, jak zawsze. Ale to był spokój pozorny, w istocie cios, który załamuje. Nie miałem siły, ochoty, by oba mieszkania uporządkować, uciekłem w codzienną pra­ cę, na szczęście pokój, ten Guteńki, uporządkował mój młody przyjaciel Alik Korulski. A ja, jak gdyby nic, nawet nie przestałem się kłaniać moim sąsiadom, którzy wszystko słyszeli, ale i policji, i mnie nie zawia­ domili. Sąsiadka, staruszka, bała się zatelefonować do policji, ona jedna miała telefon i się bała. No, można ją zrozumieć, ale sąsiadów z dołu? Tchórz, żyjący mi­ tem powstania warszawskiego, kłamiący nawet przed sobą. Bał się. Panicznie... Policja zajęła się szukaniem włamywaczy, „mój” in­ spektor był bardzo miły, zadzwonił kiedyś do mnie panie Aleksandrze! radosna nowina. No jaka? Coś się znalazło? - Ach nie, nie, ale sam minister Borusewicz dzwonił, pytając o sprawę. - I co, ucieszyłem się, to pomoże? - Ale skąd! zasmucił się policjant. Przecież wie pan, komputer mamy zepsuty, kserograf na trze­ cim piętrze, samochód - sam pan wie, jaki jest... No i wkrótce zamknęli śledztwo. Wkrótce przeprowadziłem się, właścicielka zwięk­ szyła komorne, a mieszkanie zimne - kaflowy piec w po­ koju, a hol, łazienka, kuchnia nieogrzewane. Szczęśli­ wie Oleńka zauważyła w Internecie anons - mieszkanie 2-pokojowe, w tej samej dzielnicy, ten sam przystanek, sklep, na 3. piętrze, w domu 6-piętrowym. To dom, w którym mieszkają moi rodzice - ucieszył się Leszek. Zadzwonili, ojciec Leszka umówił mnie z panem, który wyremontował lokal dla swej ciotki, która jednak wola­ ła zostać w Australii. Piękne! Zachwyciłem się, kiedy zobaczyłem czyste, ładnie wymalowane mieszkanie. No to właściciel podniósł cenę, o kilka tysięcy. Po co to po­ wiedziałeś, zrugała mnie Oleńka. Bo było piękne! Przyjaciel pomógł, mam oszkloną bibliotekę. Ola pracowała w dzień i w nocy, by przenieść z całego do­ bytku to, co ważne, co jest mi potrzebne. Ale wtedy uświadomiłem sobie, że w istocie nic, niewiele mi trze­ ba. Papiery? Ponieważ mogą się przydać do pracy - ale jakiej? Listy? Kto je przeczyta, znajdzie na to czas... Guteńka miała cały dom, rzeczy przez lata gromadzo­ ne, nieodzowne, no iw ciągu jednego dnia znalazła się w Domu Opieki. Szuflada w szafie, stolik przy łóżku i fotografie Oleńki, Maryni, Ani. Tylko to było ważne. Zostało z całego życia. Znam to. N a Syberii też miałem tylko fotografie rodziców, jedną książkę - Ewangelię. Leżę teraz na tapczanie, patrzę, tak tu pięknie. A co mi do życia naprawdę potrzebne? Niewiele, w istocie tylko pamięć. To, co ją uruchamia, listy, zdjęcia, kilka książek. A więc powrót do przeszłości, do tego, co by­ ło, co zrobiłem dobrze, źle, przeoczyłem, zaniechałem. O Boże! Mogłem być inny, stworzyć sobie inne życie. Czy lepsze? Nie, chyba nie... Walczę z tą swoją pamięcią, walczę o prawdę, ale ona dawkuje mi ją jak lekarz - terapeuta. Chroni od wspomnień złych, przykrych. Żadnych wyrzutów su­ mienia... Zmuszam się (!) by wydobywać z pamięci sceny, gdy byłem niedobry dla Gusti, zostawiłem pła­ czącą Jovankę w Belgradzie, nie uratowałem Niemki, jeszcze dziewczynki, przed bestialstwem sowieckich żołnierzy, przejechałem psa, który wypadł na szosę. A jak ocenić życie? Zobaczyć je z perspektywy cza­ su. Przecież przez lata zajmowałem się tym, czego nie znałem. Najpierw robiłem, później uczyłem się. Taki świat na opak. Role w życiu, jak w teatrze. Nie swoje. N a Syberii, w wojsku, po wojnie. Dopiero w redakcji byłem na swoim miejscu, przynajmniej tak sądzę. Teraz, gdy to piszę, panuje moda na lustrację. Ale jaką? Tylko z zewnątrz. To komuna d rebours. Nikt nie może być spokojny, nikt nie wie, co się znajduje w ak­ tach, które gromadziła Służba Bezpieczeństwa. Prze­ cież te akta to kloaka, donosy, prawdziwe, ale i wymy­ ślone, w istocie nie do sprawdzenia. Wymagające interpretacji. Choćby taka sytuacja: Ludwig Zimmerer (o którym napiszę za chwilę), przyjmował do pracy sprzątaczki, kucharki, kierowców. Każdy był wzywany do Urzędu Bezpieczeństwa, musiał podpisać zobowią­ zanie, że będzie donosił. I co? Natychmiast mówili o tym Zimmererowi, a on pocieszał, zapewniając, że bę­ dzie im pisał, kto był na koktajlu. A dzisiaj są to „tajni współpracownicy”, „osobowe źródła informacji”. Prawdziwa lustracja jest w nas. Teraz we mnie, gdy przypominam sobie dawne lata. Więc zastanawiam się - kim jestem? Osobowe źródło informacji? zły? dobry? Do wczoraj żadnych skrupułów nie miałem, nie dono­ siłem, nie wyrządziłem nikomu krzywdy, ale okazuje się, że źle walczyłem, nie w tym wojsku, w którym po­ winienem, nie na tym froncie, na jakim należało. N a­ wet nie w tej sprawie, co trzeba. Myślałem, że walczę z Niemcami, o Polskę, a okazuje się, że chciałem zsowietyzować kraj. Order mam też podejrzany, od ko­ munistów. Może mi go odbiorą? Może odbiorą i tego pułkownika, którym mnie przed kilkoma laty miano­ wano. Nawet bym się nie zdziwił, bo ta nominacja wy­ dała mi się humorystyczna. Sam pomysł mnożenia sta­ da kapitanów, majorów, pułkowników w stanie przedzawałowym. Wręczenie wyglądało zabawnie. Do budynku komendy uzupełnień zaproszono co naj­ mniej setkę osób. Starcy, kulawi, ledwie włóczący no­ gami w asyście małżonek, odświętnie ubrani - ci spod Monte Cassino i ci spod Lenino - jeszcze przed lustra­ cją, wszyscy razem. Usiedliśmy w świetlicy, miejscowi 149 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • N A SKRÓTY. POSŁOWIE pułkownicy przebiegali co jakiś czas korytarzem, wreszcie jeden z nich powiedział: przyjeżdża ekipa kontrolna, proszę wyjść, świetlica jest potrzebna. Po­ wędrowaliśmy na schody, po jakimś czasie poprosiła mnie siwa urzędniczka. Sprawdziła nazwisko, wpisała do książeczki oficerskiej nominację, no, tak zostałem pułkownikiem. Pisanie wspomnień to też forma autolustracji, za­ stanowienie się, w co i dlaczego wierzyłem, w co się an­ gażowałem. Niestety, złudzeń nie cofnę, życia nie zmie­ nię, mogę je tylko opisać, bo nawet nie wytłumaczyć. Czy jestem jednak dziś mądrzejszy, bardziej rozważny? Pewnie tak, ponieważ mam mniej sił i ochoty na ryzy­ ko. Nie wiem jednak, czy doświadczenie życia otwiera na nie oczy, czy też ogranicza zdolności poznawcze. Mam przyjaciół. To bardzo ważne, dawnych i no­ wych. Ale przyjaciół się nie wybiera. Ich się dostaje. Jak dar. Stajemy się sobie potrzebni, gotowi jesteśmy na wyrzeczenia, coś się kształtuje - więź? uczucie? od­ powiedzialność? Jakiś podtekst seksualny? Jadwigę Jarnuszkiewiczową poznałem w pociągu, wracaliśmy z sesji naukowej, a z Krakowa jechało się wówczas wiele godzin, wystarczająco, by się zaprzyjaź­ nić. Od tego czasu jej dom stał mi się szczególnie bliski, tam spotykałem ciekawych ludzi, tam zaprzyjaźniłem z fascynującym artystą, rzeźbiarzem, grafikiem, medalierem - jej mężem, Jerzym. Ciął znakomite ekslibrisy, wy­ rażające istotę modela, znak człowieka. Taka psycholo­ gia ilustrowana, ale jak! Rzeźby Jerzego mnie poruszały, najciekawsze były Aliny Szapocznikow, ale on mnie pa­ rę razy zapraszał i prosił o wyrażenie swej opinii. Mnie? To znaczy nikogo, przecież dopiero przy nim, przy Ja­ dwidze kształciłem swą wrażliwość. Zachwycał mnie prymityw, rzeźby ludowe, eskimoskie, Cyklady, ale Jerzy pytał, pokazując realistyczną kompozycję lepioną w gli­ nie, co o niej sądzę. A może tę rękę lepiej będzie pod­ nieść? Nie wiedziałem, ale by uczestniczyć w rozmowie, powiedziałem - może. A on już oderwał ją i inaczej ustawił. Zaklepał. Lepiej? Speszony coś bąknąłem, pło­ nąc ze wstydu. Cóż ja mu mogłem doradzić? Ale przy nim, przy Jadwidze uczyłem się, rozszerzałem wyobraź­ nię, coraz lepiej poznając rzeźbę ludową. Zwłaszcza du­ żo mi dała współpraca z nią przy albumie Sztuka ludu polskiego (1967). Jadwiga, by mi pomóc, została sekreta­ rzem redakcji „Polskiej Sztuki Ludowej”. Wykorzysty­ wałem to bezwstydnie, odciągając ją od zajmowania się rzeźbą a przecież była najlepszym znawcą i jej teksty przekonywały precyzją sądu, sformułowań. Ale ile za to płaciła! Pisanie to było pasmo udręki, walka o doskona­ łość, precyzję sformułowań, okupione dziesiątkami pa­ pierosów, środków podniecających, nasennych. Obła­ skawiła doktora, dyktując mu, co powinien zapisać (podobnie robiła to Guteńka). Skończyło się tragicznie, marskość wątroby i śmierć. A dawała z siebie masę, zwłaszcza studentom rzeźby i w galerii Repassage. Jej za­ wdzięczam piękno albumu. Komponowała ilustracje, które jej dawałem. Trzy lata pracowaliśmy, dążąc do te­ go, by najlepiej pokazać obiekt. Zwłaszcza rzeźbę. Bywa­ ło, że ją fotografowaliśmy tak długo, aż osiągaliśmy po­ żądany efekt. Te czarno-białe zdjęcia są piękne, ciekawsze niż barwne, w późniejszych moich książkach. Niemal wszystkie są dziełem Jana Swiderskiego, foto­ grafa w Instytucie Sztuki. Dzięki radom Jadwigi mądrze fotografował rzeźby. Wiele razy prosiliśmy go o ponowne zdjęcie, inne usta­ wienie. Były rzeźby niepokorne, które nie chciały być sfotografowane. Zbuntowane. Do Frasobliwego w Rabce jeździło kilku fotografów, Janek trzy razy. Kiedy wrócił, powiedział z zadowoleniem: „no teraz, szefie, złego słowa nie powiesz” . Nie musiałem... Kie­ dy wyjmował film otworzył kasetę tak, że go prześwie­ tlił. W albumie znalazły się więc zdjęcia tej rzeźby zro­ bione przez Andrzeja Wróblewskiego. (Też się z nią męczył). Janek był zawodowym fotografem, ale o etnografii wiedział więcej niż studenci, czytał, brał udział w eks­ pedycjach, dokumentujących sztukę ludową, a także pomagał mnie. Powiedzieć o nim, że był „oddany” pro­ fesorowi Reinfussowi i mnie, to mało. On żył naszymi sprawami, lojalny, pomocny. Wykonał ponad 100 tys. zdjęć, nieraz w karkołomnych pozycjach, oczywiście płacąc za to złamaniami. Niestety, Instytut nie miał dźwigu, nawet drabiny. Między nami toczyła się gra, za­ wsze ta sama. Ja prosiłem - zrób to czy tamto. N a kie­ dy? N a jutro. Nie mogę, mam masę pracy, weź innego fotografa. Udawałem zmartwienie. Mówiłem, no tak, ale nikt mi tych rzeźb nie zrobi tak jak ty. Wzruszał ra­ mionami, że nic nie poradzi. Dobrze, godziłem się, to kogo wziąć? Kaźmierskiego? Każdy dobrze ci zrobi... No to go zaraz poproszę... Wtedy przerywał mi - po­ czekaj... zastanowię się. Wiedziałem, że sprawa jest za­ łatwiona, po kilkunastu minutach przychodził - no, to ja to zrobię... Dziwiłem się, dziękowałem. I ta scena po­ wtarzała się raz za razem. Przez kilkanaście lat... Jemu dawała satysfakcję, wiedział, że jest potrzeb­ ny, niezastąpiony. Przynajmniej dla mnie, dla nas w redakcji. I był! On pierwszy czytał wydrukowany numer, ja drżałem, on marszczył brew i szturchał pal­ cem tekst - błąd! Jak mogłeś. Kiedy umarł - czegoś w redakcji zabrakło. Właściwie nie bardzo mi się już chciało myśleć o piśmie... Redakcja i Instytut pozwalały na zajmowanie się różnymi aspektami twórczości nieprofesjonalnej, ludo­ wej, naiwnej, psychopatologicznej, surowej - art brut. Patrzyłem jak socjolog kultury, trochę jak psycholog, etnolog, a nawet filozof. Ale naprawdę przejmowała mnie sztuka dawna, ta, od której życie mnie odsunęło. Ona mnie formowała. Ona, dzięki której, podobnie jak muzyce Mozarta i Bacha, przeżyłem Syberię. Pamięć, reprodukcje, obcowanie z tą sztuką w muzeach stały się dla mnie zarówno lekcją wrażliwości, jak i siłą napędo­ wą. Każdy może mieć w sztuce swój wybór, to tak jak 150 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • NA SKRÓTY. POSŁOWIE z urodą, jedno dzieło nie musi być od innego lepsze czy gorsze. Ważne, że jest „moje”, jak Velasquez, Goya, El Greco z Prado, Rembrandt z Ermitażu. Ile wzruszeń... Ostatnio, w Wiedniu w Kunsthistorischemuseum Oleńka woziła mnie inwalidzkim wózkiem! Wzrusze­ nie, drżenie serca. Jadę, wiem, że teraz, tam na lewo będzie mój ukochany Vermeer. Siedzę, wpatruję się, żyję tym obrazem. Tam jego autoportret, a w St. Pe­ tersburgu, w Ermitażu, wzrusza mnie Rembrandt Po­ wrót syna marnotrawnego. Jak to jest malowane! Jak przedstawione! Są obrazy i rzeźby mistrzowskie, ale ważne znaleźć coś, co nas z nimi połączy, taki nadda­ tek, duszę przedmiotu. Ale ta dusza bywa także w foto­ grafii. Nie zapomnę nigdy Chopina ze znanego dagerotypu - umęczonego, bolesnego, nie zapomnę przerażającej kopalni złota - wielkiego mistrza fotogra­ fii Salgado. Obraz piekła ludzkiego! Niestety, los inaczej pokierował mym życiem, że tyl­ ko tęsknota została za historią sztuki, teatrem, reżyse­ rią. Zostało zainteresowanie sztuką ludową i współcze­ sną. Ludową - ze 300 artykułów, ze współczesną kilkanaście tekstów o rzeźbie, Józefie Czapskim, Marku Żuławskim, o Jerzym Jarnuszkiewiczu. Sztuka ludowa ciekawiła mnie jako fenomen socjologiczny, choć znaj­ dowałem w niej także rzeczy piękne, wzruszające, dają­ ce satysfakcję estetyczną. Myślę tu choćby o pięknie form garnków, niezmiennej od wieków, o dawnych ha­ ftach walutowych, czy z Podegrodzia, strojach kobiet z Biłgoraja, architekturze, a więc o sztuce związanej z tradycją, doświadczeniem pokoleń. Z ludowej rzeźby bliska jest mi dawna, kapliczkowa. Często niepokorna, niezdarna, więcej mówiąca o twórcy niż o regionie. Ta rzeźba, której profesor Frankowski nie chciał uznać za ludową sztukę. Więcej w niej bowiem indywidualnej inwencji, buntu niż tradycji. Ludowym artystom po­ święciłem wiele lat pracy. Jeździłem do nich, pomaga­ łem, kiedy mogłem. Szanowałem ich, i kiedy mogłem, starałem się dać temu wyraz. Kiedyś zadzwoniono do mnie z komisariatu policji, zatrzymali człowieka z workiem drewnianych ptasz­ ków, powołuje się na mnie, twierdząc, iż jest artystą ludowym. Potwierdzałem. Wtedy go wypuszczali. Dy­ plomy twórców ja podpisywałem, to też na mnie się powoływali. Kiedyś przyszedł do Instytutu stary już człowiek, speszony, widać było, że źle się czuł w tym pałacowym wnętrzu. Pytam go, o co chodzi, w czym mógłbym mu pomóc. A on, że musi ze mną w cztery oczy porozmawiać. Siadamy w gabinecie, on nic nie mówi i wkłada mi w stos pism na biurku kopertę. Co pan! A on, że dwa razy mu pomogłem. To moja pra­ ca, tłumaczę, on się robi czerwony, coś majstruje w kieszeni... wkłada drugą kopertę. Grubszą... Więc ja mu znowu tłumaczę, żadnych „podziękowań”, to mo­ ja praca, on - że zaprasza na koniak, itd. W końcu pła­ cze, więcej już nie ma. Ściskam go, jest mi strasznie przykro... na to on, z płaczem, siedemdziesiąt lat żyje i zawsze musi miastowemu coś dać. Jezu! w jakim kra­ ju żyjemy... To bardziej bolesne niż afera Rywina. Wielu tak zwanych twórców ludowych poznałem dzięki Ludwigowi Zimmererowi. To była niezwykła po­ stać w naszej kulturze. Bardzo ważna. Dziwny Niemiec, ciepły, serdeczny, uśmiechnięty, mówiący cicho, nie jak to jego rodacy mieli w zwyczaju, hałaśliwie, bezczel­ nie. Wszyscy mieliśmy w tamtym czasie, po wojnie, niechęć do Niemców. On go przełamywał. W czasie wojny był sanitariuszem, potem wydawał pismo pacyfistyczne, o religijnym podtekście, anarchi­ styczne. Pisał sam artykuły, składał, drukował i sprzeda­ wał na ulicach. Wstydził się swej niemieckości, miał po­ czucie winy i dlatego chciał przyjechać do Polski, która tyle wycierpiała. Boże! Czemu ja się urodziłem Niem­ cem, bił głową o ścianę. W 1956 r. wypuszczono z wię­ zienia Gomułkę. Wiec przed Pałacem Kultury zgroma­ dził setki tysięcy ludzi. Wierzyli, że uchroni kraj przed komunizmem. Zimmerer też uwierzył. Przyjechał na­ tychmiast, nie znając języka, jako korespondent „Die Welt” i trzynastu rozgłośni radiowych. Zostawił nie­ miecką żonę i syna, wkrótce w Krakowie poznał, poko­ chał, poślubił Joannę Olczak. Wprowadziła go w krąg krakowskiej cyganerii, Piwnicę pod Baranami, której by­ ła jedną z inicjatorek. Lepiej nie mógł trafić. Język po­ znawał szybko, zręcznie się nim posługując, często z dowcipem. Twierdził, iż jeszcze wtedy miał jasną wizję Polski. Ale tracił ją szybko, zdany na prasowe konferen­ cje w Interpressie i MSZ. Jaki był naprawdę ten kraj? Jak przeżył okupację? Przypadek sprawił, że zobaczył w Ce­ pelii rzeźbę Pożegnanie z żoną przed pójściem do gazu. Po­ jechał do autora, Wacława Czerwińskiego. Odtąd wie­ dział, że od ludzi, rzeźbiarzy, artystów ludowych więcej się dowie o Polsce niż na konferencjach. Zaczął do nich jeździć. Wtedy go poznałem. Słuchał z niezwykłą uwagą, zapatrzony w rozmówcę. Czułeś, że jesteś dla niego naj­ ważniejszy. To był dar wielkiego reportera, powiedziałeś mu wszystko, więcej, niżbyś chciał. Rozwinęła się wów­ czas moda na rzeźby ludowe, kupowali zwłaszcza Niem­ cy, jako pamiątki. Ale jego interesowali ludzie, artyści. Jeździł do nich po kraju, a wkrótce oni przyjeżdżali do niego. Kolekcja powstawała szybko, płacił dobrze, wszak otrzymywał pensję w dolarach, a te wymieniał na czar­ nym rynku. Początkowo ja jemu pomagałem, ale wkrót­ ce on mnie informował o ciekawych artystach. Kolekcja po kilku latach liczyła 13 tys., zajęła cały dom, trzynaście pokoi i garaż. Obrazy wisiały na suficie, na podłodze, pod folią, na skrzydłach drzwi, w ubikacji. Umieszczał je z fantazją Marcin Brykczyński, późniejszy autor książek dla dzieci. W kolekcji pracowali etnograf, dwóch asy­ stentów... Dzięki niesamowitemu zbiorowi dom Zimmerera stał się znany. N a piątkowe koktajle zapraszał prze­ różnych ludzi, od wicepremiera poczynając, filmowców, artystów, po nieznanego nikomu pana znakomicie opo­ wiadającego o bitwie pod Saragossą, właściciela stoiska na bazarze Różyckiego. 151 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • N A SKRÓTY. POSŁOWIE O Polsce wiedział oczywiście więcej niż inni dzien­ nikarze, angażował się w dyskusje polityczne, walkę 0 uznanie granicy na Odrze i Nysie. Pisał koresponden­ cje dla rozgłośni radiowych, zawsze krótkie, kilkuminu­ towe. Celne, czasem trafiające w sedno problemu dow­ cipem. Pamiętam jedną, w czasie napięć między Państwem a Kościołem, prymasem Wyszyńskim a Go­ mułką. Dwa wściekłe psy biegną po obu stronach siat­ ki, gotowe się rozszarpać. Nagle widzą w siatce dziurę, chwila namysłu i znów wściekle ujadając biegną z po­ wrotem. Kolekcja stawała się pomnikiem do chwały. Gdyby nie ona, Ludwig nie poznałby elity kulturalnej kraju, nie stałby się postacią legendarną. Ale kolekcja stawała się też kotwicą. Jak wyjechać do innego kraju? Przecież kolekcja należy (to zawsze podkreślał) do Pola­ ków. Otrzymywał ciekawe propozycje - Meksyk, Para­ gwaj. Nic z tego, kolekcja wiązała go z Polską. Nastąpi­ ły lata trudne. Niepokoje, stresy, spowodowane zarówno tym, co się działo w Polsce (stan wojenny), jak 1 w życiu osobistym. Joanna odeszła, nie wytrzymała stresów, które przeżywał, zawiedziony tym, co widział dokoła. Karina, którą poślubił, była ładna, efektowna, ale po kilku latach stało się dla niego oczywiste, że nic ich dobrego nie łączy. Postanowił przenieść kolekcję, ofiarować - ale nikt w Warszawie nie chciał jej przyjąć. Wyprowadził się z domu i zamieszkał pod Warszawą. Tęsknił do Joanny, widywał się z nią coraz częściej. Per­ traktował z Muzeum Etnograficznym w Krakowie, któ­ re zapewniło, że da mu kamienicę na ul. Kanonicznej, będzie rozwijało kolekcję, a on zostanie jej kustoszem. Ale te projekty przerwała moja wizyta w Krakowie. Pro­ fesor Włodzimierz Hodys, spotkany na Rynku, powie­ dział, że byli u niego smutni panowie, pytali o Zimmerera, powiedzieli, że chce za ileś tam dziesiątków tysięcy dolarów sprzedać swe zbiory... Zapytany przeze mnie dyrektor Muzeum Edward Waligóra zmieszał się, przy­ znał, że kazano mu kolekcję przyjąć, a Niemca wyrzu­ cą... W czasie stanu wojennego Kasię, córkę Ludwiga, aresztowano. N a domiar złego miał przyjechać wydaw­ ca, któremu Zimmerer obiecał książkę o Polsce. Oczy­ wiście jej nie miał, ciągle pisał kilkuminutowe teksty i większa forma sprawiała mu ogromne trudności. W nocy nastąpił udar. Leżał bez pomocy wiele go­ dzin, mieszkał bowiem z dala od żony, pod Warszawą, u dr. Stankiewicza. Zabrano go do Niemiec, a gdy wrócił po wielu miesiącach - to już odmieniony. Siwy patriarcha o płomiennych oczach, skazany na pomoc rehabilitantów. Zabrała go do siebie, tak jak chciał, Joanna. Miał w sobie powagę śmierci, wyzbyty z wszel­ kiej próżności, wdzięku, kokieterii. Mądry. Przestała go interesować kolekcja, bliscy mu z niej byli tylko Ro­ man Śledź i Józef Lurka. Poprosił Karinę o kilka ich rzeźb. Odmówiła! Nieprawdopodobne! Stał mi się wtedy jeszcze bliższy. Przyjechałem do niego, wychudł, nogę miał bezwładną, z trudem mówił jeden, dwa wy­ razy. Pokazywał ikony w rozłożonych księgach, rysu­ nek postaci, różnice. Były tam też anioły średniowiecz­ ne i z kręgu kultury buddyjskiej. Zestawiał ilustracje ze sobą, wierząc, że zrozumiem, o co mu chodzi. Unosił palec do góry - widzisz? Byłem wstrząśnięty. Ktoś po­ wiedział - jego należałoby ubezwłasnowolnić... Jego? Który już był w wyższym kręgu wtajemniczenia. Umarł. Pogrzeb miał się odbyć w Krakowie. W ko­ ściele zebrał się tłum ludzi, przyjaciele, znajomi, my z Warszawy i oto dowiedzieliśmy się, że Karina przysła­ ła w nocy samochód po ciało z nakazem prokurator­ skim wydania go prawowitej żonie. Kazała zedrzeć ubranie (bo od Joanny) i założyć na trupa nowe, od niej. Krakowski grób został pusty. Po kilku dniach po­ chowano Ludwiga w Warszawie. Zaczęły się targi 0 dom, o kolekcję. Dziś dostępu do niej nie ma. N a­ wet nie wiem gdzie i... co z niej zostało. Kolekcja początkowo była tylko zbiorem rzeźb zwa­ nych ludowymi, później wzbogaciła się o obrazy naiw­ ne. Rosła nieprawdopodobnie szybko, przybywały rze­ czy świetne, muzealnej wartości, ale i takie, które świadczyły nie o sztuce, lecz o człowieku. Nieudolne, chociaż przejmujące, kicze ludowe, jarmarczne, obra­ zy perwersyjne, także obrzydliwe. Nigdy bym tego ob­ razu nie chciał mieć w domu, śmiał się Ludwig, ale w kolekcji jest potrzebny. Kryteria estetyczne przesta­ ły obowiązywać, kolekcja stała się muzeum człowieka, świadectwem tego, czym bywa twórczość dla człowie­ ka. Podkreślam - twórczość, więc swoisty znak tożsa­ mości, świadectwo przeżywanych koszmarów, wyzwa­ lania się ze strachu, przezwyciężanie kalectwa. W „normalnym” muzeum słaby artystycznie obraz nie­ widomej kobiety nie miałby racji istnienia, ale tu sta­ wał się niezwykle ważny. Wiedzieliśmy o tym obaj, dlatego w rozmowach często pojawiało się pytanie co dalej. Te tysiące obrazów i rzeźb stało się ważnym dokumentem człowieczeństwa, tego, kim człowiek jest 1jak twórczość go zmienia, kształtuje. Jak oswaja z bó­ lem, cierpieniem; jak uwalnia z lęku, jak uspokaja, czyni los znośnym. Każdy może stać się artystą, prze­ kroczyć próg swych możliwości. Bywa, że malując, rzeźbiąc, czyni to podświadomie, angażując siły, o ist­ nieniu których nie wiemy, nie myślimy. Wspaniałe w twórczości bywa przekraczanie możliwości, przez trud, wysiłek, pracę. Zaufanie intuicji. W twórczości amatorów widzę dwa kryteria, jedno estetyczne - wzór, do którego się dąży, i drugie psy­ chologiczne - przekraczanie progu swych dotychcza­ sowych osiągnięć, możliwości. Dlatego buntuję się przeciw tylko „artystycznym” ocenom dzieł, przeciw konkursom i nagrodom dla amatorów. Ludwig więcej wiedział o ludziach niż ja, lepiej umiał ich słuchać. Poświęcał wiele czasu na rozmowy, pamięć miał znakomitą, więc oczywiste było, że ja na­ piszę książkę o sztuce, a on o ludziach. Kiedy jednak odszedł, musiałem także tę jego część wziąć na siebie. I tak powstała książka Sztuka zwana naiwną (1995), 152 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • NA SKRÓTY. POSŁOWIE naprawdę ważna, coś dająca czytelnikowi. Powstała z setek moich zapisków, rozmów, wspomnień. Nieste­ ty, drukowano ją w Hongkongu, tam zostały klisze, a wydawnictwo upadło. O niektórych twórcach, a także problemach sztuki piszę w obecnie wydawanej książce Talent, pasja, intuicja. Ale nie jest to już opo­ wieść o ludzkich losach, jak w Sztuce..., o tajemnicy życia, klęskach i wyzwoleniu, o sztuce, która przekra­ cza bariery niemożności, kalectwa. Piszę w niej o po­ trzebie sztuki, o tym, co może dać „zwykłemu” czło­ wiekowi, zwłaszcza temu wciąż sprawnemu, którego los skazuje na emeryturę, a więc na samotność. Sa­ motność, do której nie jest przygotowany. Kiedy zosta­ je pustka. Coś więcej niż tylko brak środków do życia. Zostaje pytanie - co robić? Jak zagospodarować czas, energię. Odwołam się do bliskich mi przykładów. Mój ojciec zmarł pół roku po zwolnieniu go z pracy. Miał jeszcze wiele sił. A wuj? Władysław Kapon, dobry, szlachetny i fajtłapowaty. Był potomkiem Garybaldczyków, którzy znaleźli w Polsce nową ojczyznę. Jedy­ ny, który w 40. rocznicę małżeństwa mych rodziców ofiarował mojej mamie podarek. Z ciotką Emilią łatweg życia nie miał. Miał pasję, która jej nie cieszyła prenumerował gazety, do których dodawano zbroszurowane powieści, ale... nie czytał ani ich, ani gazet, ale je miał. Zwały numerów, zakurzonych, podpierały ściany. Kiedy we wrześniu bomba zniszczyła mieszka­ nie, pieczołowicie przenosił je do drugiej ciotki - Ma­ rysieńki - na ul. Śniadeckich. Po wojnie pracował ja­ ko księgowy, ale kiedy się zestarzał, podziękowano mu. Nie umiał sobie poradzić z nową sytuacją, gazety mu zabrano, nowych nie mógł zbierać. Najpierw chodził do swojej firmy, ale przeszkadzał w pracy, więc brał z domu stołek i siadał na nim pod oknem swego biura, na chodniku. Zmarł po pół roku. To ważne mieć cel, coś, o czym się myśli. Cokol­ wiek, malowanie, rzeźbienie, hodowanie gołębi, kwia­ tów, uprawianie działki, zbieranie kart pocztowych, znaczków. Taki cel życia wtedy, gdy przychodzi stres odejścia z pracy. Z racji swych zainteresowań stykałem się często z amatorami, widziałem, ile im może dać sa­ tysfakcji to, co robią. Jaka to radość ulepić dzbanuszek i dać sąsiadowi, namalować obrazek „jak żywy”. Cza­ sem obraz bądź rzeźba dają poczucie spełnienia. Myślę, tu przede wszystkim o nieprawdopodobnych osiągnię­ ciach ludzi niepełnosprawnych, obrazach malowanych pędzelkiem w ustach czy palcach stopy, rzeźbach le­ pionych przez ludzi niewidzących i niesłyszących. Każ­ dy zdaje się przekraczać próg swoich możliwości. I wtedy jest wielki. Jak trudno oceniać prace osób, których nie znamy, a więc nie wiemy, z jakim wysiłkiem są stworzone, jak wątpliwe wydają się w tej sytuacji nagrody, kryteria tyl­ ko estetyczne. Jak mogą być bolesne dla pominiętych... Przed laty odrzuciłem z konkursu niewielką rzeźbkę w drewnie przedstawiającą gen. Świerczewskiego. Było to precyzyjnie rzeźbione, lakierowane, brzydkie. Zade­ cydowaliśmy - żadna sztuka! Rzemiosło. A po kilku la­ tach spotkałem za Gibami głuchoniemego we wsi nad­ granicznej, w zupełnej głuszy. Miał niezwykłe ręce, rzeźbił ptaki, zwłaszcza wróble, stawiał je na podwórzu i śmiał się, szczęśliwy, kiedy się na nie kot rzucał. To był jego triumf. Domyśliłem się, że to on był autorem odrzuconej przeze mnie z konkursu pracy. Zrobiło mi się wstyd. Wspomnę też pierwszą moją przygodę z wy­ stawy amatorów, kiedy to z pogardą oceniłem obraz namalowany przez kalekę. Jak to ważne - wiedzieć, kto i dlaczego maluje i dopiero wtedy oceniać obrazy nie­ widomej pani Budzyn-Nowakowej, czy oceniać malar­ ski dorobek Alfreda Długosza, który umierając, ucało­ wał mnie i powiedział: „Panie, ja miałem szczęśliwe życie. Byłem artystą!”. Miał wtedy 97 lat. Ważna była lekcja Długosza, uświadomiła, jak wie­ le czynników składa się na emocjonalny odbiór sztuki. Nauczyłem się cenić, podziwiać dzieła stworzone jak­ by na przekór dyspozycjom. Ale gdy patrzę na dzieła sztuki, w muzeach, galeriach poruszają mnie doznania estetyczne, interesują swą materią obrazy, a nie to, ko­ go przedstawiają, kim jest pan po lewej czy prawej stronie, z jakiego rodu pochodzi księżniczka. Nie lubi­ łem komentarzy w muzeach, przeszkadzały mi, tworzy­ łem na własny użytek hierarchię wartości, swoje mu­ zeum wyobraźni. Ale zajmując się twórczością nieprofesjonalną, natrafiłem na zjawisko fascynujące sztukę surową, nieokrzesaną, spontaniczną. Art Brut. N a sztukę, którą poznałem w paryskiej kolekcji Jeana Dubuffeta. Działającej swą formą, a przy tym związaną z osobowością twórcy. Miałem szczęście, poznałem w resorcie kultury Zofię Bisiak, która zajmowała się animacją sztuki, ruchem amatorskim. Do dziś jest dla mnie kimś bliskim, przyjacielem, kimś, kto czuje i my­ śli podobnie. Współpracuję z nią od lat. Zosia ma wiel­ ką wadę, nie oszczędza się, spala w pracy, robi to, co zdawałoby się - skazane jest na przegraną. Wymyśliła, stworzyła Łucznicę, ośrodek niezwykły, w którym set­ ki ludzi poznało warsztat ceramiczny, witraż, wikliniarstwo, zabawkę. Ale to, co było tak ważne, zostało przed paru laty zniszczone. Bezmyślnie? Nie, to by by­ ło za proste. Celowo, w imię nowoczesności, ale tak naprawdę z zawiści. Z tej okropnej polskiej choroby. Sam nie zrobię, więc zniszczę, co jest, co było. Tak więc nowa pani dyrektor w resorcie kultury wyrzuciła wszystkich pracowników Centrum Animacji Kultury, w Węgorzewie pozbyto się dyrektor Barbary Chludzińskiej, która stworzyła regionalne muzeum o międzyna­ rodowej renomie, w Myślenicach - Jana Koczwary. Ludzi, którym powinno się pomnik postawić. Wyrzu­ cono Trelińskiego, twórcę wielkich przedstawień, któ­ ry podobnie jak przed laty Bohdan Wodiczko nadał operze warszawskiej światową rangę. Niech działa wszędzie, byle nie tu. Wodiczkę zresztą też wyrzucono, miernoty nie tolerują talentów. A dzieje się to w kra­ 153 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • N A SKRÓTY. POSŁOWIE ju, w którym od lat niszczona jest inteligencja (Katyń, okupacja niemiecka, Powstanie, sowietyzacja). Ale wróćmy do współpracy z Zosią. Pomagałem jej w organizacji Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej, gi­ gantycznej imprezie, możliwej dzięki zaangażowaniu wielu wspaniałych ludzi, instruktorów plastycznych. Obejrzeliśmy przy każdej edycji Triennale ok. 20-25 ty­ sięcy prac. To był prawdziwy, solidny przegląd, a fina­ łowe wystawy mogły zadziwić najbardziej kompetent­ nych znawców sztuki. Dyrektorka galerii „Awangarda” we Wrocławiu przypłaciła to dymisją. Środowisko pro­ fesjonalistów poczuło się zagrożone! Ale artyści przy­ chodzili w nocy oglądać podświetloną od środka wysta­ wę, ponieważ w dzień się krępowali. Taki to nasz świat. Triennale było wydarzeniem. Zwracało uwagę na ludzi, dawało im szansę, satysfakcję. Po nim zrobiłem jeszcze kilka wystaw, ważona była jeszcze jedna w Rou­ en, we Francji. Organizatorzy zwrócili się do mnie pro­ sząc o przywiezienie ekspozycji twórców nieprofesjo­ nalnych. Miasto co rok przygotowuje wystawy, pokazy, imprezy teatralne, na które przyjeżdża z Francji (ale też i innych krajów) kilka tysięcy niepełnosprawnych. Uję­ ło mnie to, że jest to naprawdę impreza społeczna, or­ ganizowana przez miejscową inteligencję. Ordynator szpitala był na przykład kierowcą ciężarówki, którą przysłali po eksponaty, a kiedy w ciągu jednej nocy montowałem wystawę, pomagali mi, przygotowując ra­ my do obrazów czy ustawiając rzeźby - lekarze, adwo­ kaci. Polska była honorowym gościem festiwalu, a więc nasza wystawa odbyła się w najważniejszej sali, z której okien widziałem słynną katedrę, tak często malowaną przez Claude’a Moneta. Wszyscy w Polsce, gdy mówi­ łem o wystawie, wypożyczali chętnie najlepsze dzieła. Leszek Macak, świetny człowiek, kolekcjoner i propa­ gator sztuki naiwnej, sam przywiózł eksponaty z Krako­ wa. Przyjechał dosłownie przywalony eksponatami, które upchnął w samochodzie. A przecież taka jazda to spory koszt... W niby-socjalistycznym kraju inicjatywa obywatelska wydała mi się czymś pięknym, wyjątko­ wym. Rozumiało to wielu ludzi, tylko dyrektor war­ szawskiego muzeum etnograficznego p. Suliga zapytał a co ja będę z tego miał, wprowadzając w konsternację organizatorów. Jednak go zaprosili. Zaimponowali mi, miasto (prześliczne) żyło imprezami. Wózki z niepełno­ sprawnymi jeździły po chodnikach, ludzie się serdecz­ nie opiekowali gośćmi. Z szacunkiem, ciepłem. Zosia miała ciekawe pomysły: zafundowała grupie instruktorów plastycznych tygodniowe zajęcia z psy­ choterapeutami, a więc poszerzenie wiedzy nie tylko o świecie, ale i sobie samych. Prowadzili je Wojciech Eichelberger i Jacek Santorski, sami ucząc się wiele w kontakcie z ludźmi szczególnie uwrażliwionymi na sztukę. Ja też brałem udział w zajęciach i chyba nigdy nie dowiedziałem się tylu rzeczy o sobie jak wówczas. Przeżywałem w tym czasie gorzko starzenie się: nicze­ go nie zrobiłem, jestem na aucie, nikt mnie nie kocha, siły już nie te itp. Od razu znalazłem w zespole prze­ ciwwagę - nauczyciel tańca z Akademii Teatralnej. Pyszałkowaty, zarozumiały. Nie znosił mnie, więc sprowokował do tego, że boksowaliśmy się, stojąc na jednej nodze na belce podniesionej nad podłogę. No i trzy razy go z tej belki zwaliłem, przy ogólnej radości. Wszyscy mi kibicowali. Zresztą nie tylko wtedy okazy­ wali mi swą sympatię. Zbliżyliśmy się na zajęciach do siebie, nawet po latach spotkana na lotnisku koleżan­ ka podbiegła, ucałowaliśmy się serdecznie, jakby złą­ czeni długą przyjaźnią. W programie zajęć ważna była dla mnie, ale też dla dziewczyny po ciężkich zabiegach leczniczych, walka. Leżeliśmy na podłodze, sześć osób miało cię przytrzy­ mywać (ale nie za przeguby), a ty miałeś się oswobo­ dzić. Każdy, komu się wyrwałeś, odpadał. Kobieta, która nie wiedziała, co jej jest, co grozi, bo nie umia­ no tego ustalić, walczyła nadzwyczajnie, na końcu z asystentką, wysportowaną, silną. Po półgodzinie Eichelberger przerwał walkę, uznał remis. Dla niej to było zwycięstwo. Nigdy by nie przypuszczała, że ma ta­ ką siłę, taką moc. Ja też bym nie sądził, że się wyrwę, pięć dziewczyn szybko zwaliłem, została asystentka, dżudoczka. Nie wiem jak, raczej siłą woli niż mięśni wstałem razem z nią, wczepioną we mnie, i rzuciłem ją na podłogę. To była dla mnie lekcja tego, co można, kiedy się myśli, że już nic nie można. Ciekawe było krążenie po sali - idziesz, jak chcesz, na gwizdek masz zatrzymać się w ułamku sekundy, za­ mrzeć w geście. A wtedy ciebie oceniano z zewnątrz i sam analizowałeś swój wygląd, pozę, gest. Jak to, dzi­ wiłem się, to ja mam zawsze nerwowo zaciśnięte palce, jeśli nie rąk, to nóg? Artyści studiują pozę modela, wy­ bierają u osoby portretowanej taką, a nie inną, by był „sobą”, a tu się okazuje, że każdy gest jest twój, każdy ciebie charakteryzuje! To ćwiczenie też mnie czegoś nauczyło. Patrzenia. Widzenia. Zresztą inne też temu służyły, pomagały zobaczyć czy usłyszeć to, czego się za­ zwyczaj nie widzi i nie słyszy. Leżysz w trawie, oczy za­ mknięte, cisza. Powoli zaczynasz w niej słyszeć szelest trwa, szurania, ruchy, ujawnia się cały utajony świat łą­ ki. Z dala dochodzą dźwięki jadącego wozu, szczekanie psów. Z każdą minutą słyszysz więcej, dalej... Różne ćwiczenia były ważne, także krążenie po sali z zamkniętymi oczami, kiedy chcesz zetknąć się z kimś, kto cię zafrapował, kogo polubiłeś. Maria... pomyśla­ łem, i już po chwili czułem jej ręce, ciepło ciała. Maria, cudowna, mądra, dobra. To też dar, który dostałem. Teraz ma męża, nazywa się Grażyńska, ma z nim dwie urocze córki. Z Zosią zrobiliśmy ważną, piękną wystawę w Rado­ miu Talent, pasja, intuicja. Prace z niej znalazły się we wspomnianej już przeze mnie książce Sztuka zwana na­ iwną. Po 20 latach muzeum w Radomiu wraz z war­ szawskim Muzeum Etnograficznym urządziło powtór­ kę wystawy z dodatkiem prac artystów odkrytych 154 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • NA SKRÓTY. POSŁOWIE później. Słowem jednak nie wspomniano kto, kiedy „odkrywał” tę sztukę. N a szczęście powiedział o tym, już po oficjalnym otwarciu, dyrektor radomskiego mu­ zeum Janusz Pulnar. Ważna postać w naszej kulturze, człowiek, dzięki któremu w Radomiu pokazano kilka fantastycznych wystaw ze zbiorów lwowskich. W Instytucie Sztuki czuję się coraz bardziej obco. Emeryt. Portier, kiedy przyszedłem, zapytał: a pan do kogo? Do siebie, mruknąłem, ale to już nie było moje miejsce. Coraz to nowi byli pracownicy, jeden nie znał drugiego. Dawniej ideę Akademii Sztuk, związku dys­ cyplin, realizował w praktyce bufet. Tam, przy kawie rozmawialiśmy ze sobą, ci od dawnej sztuki i ci z te­ atru, muzyki. Wiedziałem więc, co i gdzie robią. Ale dyrekcja bufet zlikwidowała i w ten sposób idea A ka­ demii Sztuk - zakończyła swój żywot. Wspólny jest tylko budynek. Po kilku latach dyrekcja postanowiła, że wyrzuci archiwa z poddasza, no i dyrektor zlecił to wicedyrektorowi, ten kierownikowi administracyjne­ mu, ten podwładnemu. Co tam papierki! - pomyślał, wszystko co było w szafach, na stołach, wrzucono na śmieciarkę, wywieziono na zwałkę. Przepadło całe ar­ chiwum Janusza Boguckiego, dokumentacja ważnego epizodu powojennej kultury poszła do śmietnika. Biedna Nina Smolarz, partnerka Janusza, przez wiele dni grzęzła w śmieciach papierni w Jeziornie, wy­ patrując skrzyń, które nieopatrznie powierzyła Insty­ tutowi. Mnie ta akcja „uwolniła” od zbieranego przez miesiące stosu dokumentów, wypisów, kserokopii, przygotowywanych do książki Epizod zakopiański w sztuce polskiej końca XIX i początku XX wieku. Cie­ szyłem się, że jak będę miał czas, napiszę o tym epizo­ dzie, sięgając do związanych z nim mitów. Właśnie one mnie frapowały, to jak tworzono obraz górala greckiego herosa, i jak idealizacja góralszczyzny wiodła do sytuacji znanych z podboju Indian przez Ameryka­ nów. Pióropusze i wódka. Ale już nie napiszę, wszyst­ ko zniszczono! Dobrze, że chociaż prof. Jacek Woźnia­ kowski, choć w części, to uczynił. A dlaczego ja przez lata tego nie zrobiłem? Najłatwiej powiedzieć, nie czu­ łem się na siłach, inne sprawy wydawały się pilniejsze. To prawda, ale zaważyła też na tym decyzja prof. Sta­ rzyńskiego, który podobny temat (tyle, że ograniczony do architektury) dał Andrzejowi Olszewskiemu. No i on to napisał, zresztą świetnie. Powtarzać? Straciłam ochotę, a kiedy już ją odzyskałem materiału nie było... Skandal? Pewnie... Sporo czasu zajmowała mi redakcja. Przygotowywa­ łem numery przy dużej pomocy Zbyszka Benedyktowicza i ze świadomością tego, że powinienem mu pismo przekazać. Wiedząc, że będzie inne. To było dotąd na­ prawdę moje pismo, takie, z którego mogłem być zado­ wolony, ale teraz kiedy po 48 latach mojego redagowa­ nia, Zbyszek je przejmuje, stało się wyrazem jego ekspresji, jego upodobań. Ja chciałem mieć pismo żywe, nieco publicystyczne, sygnalizujące nowe zjawiska, na­ tomiast Zbyszek tworzy pismo naukowe, w którym każ­ dy numer ma wyraźną tematykę. Są to w istocie książ­ ki, precyzyjnie zbudowane. Mądre, ciekawe. Jeśli łatwo się rozstałem z redagowaniem to dzięki postawie Zbysz­ ka, redaktora i przyjaciela, człowieka wielkiej prawości, lojalnego i serdecznego. Przemiany w kraju następowały szybko, ale sam po sobie widziałem, jak trudno jest wyzwolić się z pęt my­ ślenia, ukształtowanego przez propagandę. Byłem pewny, że się jej nie dałem, tymczasem już rozmowy z Janką Ludawską w Sztokholmie pokazały, że jednak oddziałały na moje oceny. Bliskie mi się stało środowi­ sko KOR-u. Dzięki Ewie Korulskiej, mojej najserdecz­ niejszej współpracowniczce, poznałem Anielę Steinsbergową, osobę absolutnie niezwykłą, adwokatkę, ledwie już chodzącą, która jeździła do Radomia na procesy robotników. Starałem się pomóc Stefanowi Starczewskiemu, którego znałem z resortu kultury. Powierzył mi jakieś zadanie, sprawy edukacji plastycz­ nej, później, gdy powstał rząd Tadeusza Mazowieckie­ go, a on został wiceministrem kultury funkcję dorad­ cy. Stefan jest mi bardzo bliski i drogi, nie zmienia się, uczciwy, mądry, bezkompromisowy. Ale to, co w nim cenię, nie ułatwia życia. Zwłaszcza politycznego. Ideal­ ny minister edukacji, kultury..., ale tego koledzy z Unii Wolności nie zauważyli. W ministerstwie rządziła piękna i dumna caryca Izabella Cywińska. Waliły się dawne struktury, łatwiej było niszczyć, niż budować. Cywińska lansowała kon­ cepcję pomagania tym, którzy coś robili, a odebraniu środków instytucjom zajmującym się kulturą z urzędu. Reforma uderzyła w placówki kulturalne, nawet te, które prowadziły także sensowne działania. Kultura wymaga wsparcia, a tego zabrakło. Nie umiałem bro­ nić sieci doradztwa i animacji. Zniknęły domy kultury w pasie polsko-niemieckim, pozbawione zostały wsparcia placówki wiejskie, rozproszono znakomite zespoły ludzi, fachowców. Kiedy Cywińska przestała być ministrem stworzyła Fundację Kultury. Środki po­ chodziły z budżetu państwa. Fundacja miała szansę działania dzięki pomocy kompetentnych ludzi. Z rado­ ścią przyjąłem propozycję współpracy. Fundacja ogło­ siła ogólnopolski konkurs na „Małe Ojczyzny”. Powo­ łano mnie do grona jurorów i odtąd przez jedenaście lat (do 2005 r.) jeździliśmy po Polsce, oceniając nade­ słane projekty. Nazwę, „Małe Ojczyzny”, wylansowała Cywińska, nie przypuszczając nawet jaką karierę zrobi to pojęcie. Była wspaniała, z pomysłami, ideami. Ale zrobiła błąd, sprawy finansowe powierzyła, zdawałoby się najbardziej kompetentnym osobom. Ale okazało się, że inwestycje są chybione, kapitał zakładowy top­ nieje. Katastrofa. Byłem członkiem Rady Fundacji i wielbiąc Cywińską głosowałem wraz z kolegami prze­ ciw niej. Prezes ponosi bowiem konsekwencje podej­ mowanych decyzji. Jednak po jej odejściu nie była to już ta sama Fundacja. Wycofałem się więc z niej. Ste­ 155 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • N A SKRÓTY. POSŁOWIE fan Starczewski wprawdzie pozostał, ale prowadzone przez niego projekty coraz bardziej ograniczono. Ostał się jednak konkurs „Małych Ojczyzn”. Dla mnie zna­ komita szansa zobaczenia kraju. Co dwa lata jeździli­ śmy do różnych miejsc. Lubiłem te podróże, godziny spędzone z ciekawymi, wybitnymi ludźmi. Każdy pre­ zentował inne stanowisko, jedni zwracali uwagę na projekty ważne dla środowiska, inni na oryginalne, śmiałe koncepcje. Wojciech Nocuń zachwycał mnie sprawnością działania, Andrzej Kaleta konsekwencją w ocenach. Artur Kostarczyk - wiedzą o „wszystkim”, wyobraźnią, Michał Bogusławski, autor dokumentacji filmowej konkursu i wielu filmów. Rzetelne były oce­ ny socjologa Barbary Weber. Ale szczególnie bliski i drogi stał się dla mnie Ireneusz Szymczak, wysoki, schorowany, chudy mężczyzna o promiennej twarzy i oczach dziecka. Od razu się czuło, że to człowiek do­ bry, serdeczny, gotów pomagać innym. W kręgu jego oddziaływania uformował się Marek Kotański. Konkurs pozwolił mi poznać ciekawe miejsca, zna­ komitych ludzi. Polskę, do której wciąż przyjeżdżają młodzi z całego świata. Miejsca, w których coś się dzie­ je, powstają cudowne rzeczy. Zaprzeczenie obrazu, w którym nudzi nas telewizja. Już tworzą inne, normal­ ne. Nie te z telewizyjnych dzienników, napięte nienawi­ ścią, patologiczną złością. Dwie Polski, dwa światy. Mo­ je szczęście, że dzięki konkursowi mogłem zobaczyć to, co jest w naszym kraju piękne. Dziwnych i cudownych ludzi - jak pani Zofia Langowska z Rzepczyna, która sa­ ma (mówi, że z pomocą Matki Boskiej) odbudowała pa­ łac, stworzyła w nim szkołę artystyczną dla młodzieży; jak fizyk (z wykształcenia) Tomasz Pietrusiewicz, który z zespołem teatru N N zajął się w Lublinie pamięcią umarłego miasta żydowskiego. Odbudował Bramę Grodzką, a w niej urządził nowoczesne muzeum z ma­ kietą żydowskiej dzielnicy (40 proc. miasta), z tysiącem fotografii, z nagraniami wspomnień ludzi, którzy ocale­ li. A Krzysztof Czyżewski, fantasta, który - jak go znam - rzeczywiście wskrzesi w Krasnymstawie nad granicą li­ tewską dwór Miłosza. Czyżewski jest ważną postacią Pogranicza, znany w Europie, zwłaszcza tej środkowej i wschodniej. Dwór na Wysokiej - piękne miejsce, nie­ opodal Rabki. XVI-XVII-wieczny budynek odbudowali państwo Pilchowie. On jest lutnistą, muzykiem. Stwo­ rzył ośrodek kultury dworskiej, muzyka renesansu, po­ wołał zespół lutnistów, chorału gregoriańskiego. W cu­ downym krajobrazie, z widokiem na Tatry powstało miejsce niezwykłe, do którego przyjeżdżają zespoły z za­ granicy, muzykolodzy, młodzież. Ale wieś ma swoją kul­ turę, w strażackiej remizie. Dwa są tylko w Polsce miej­ sca styku kultury wysokiej i niskiej - dzieci, które Pilch uczy muzyki, kościół, w którym czasem śpiewa młodzież uczona w sztuce chorału. Kiedyś na Wysokiej (w latach rabacji) chłopi rżnęli pana, teraz jest tylko dystans kul­ turowy, dwór ma swoją kulturę, a wieś swoją, popular­ ną, serialową. Ale w Nadrzeczu k. Biłgoraja aktor Stefan Szmidt stworzył ośrodek łączący w mądry sposób kulturę wy­ soką z niską. N a przedstawienia teatralne przychodzi ludność z okolicznych wsi, w pawilonie wystawowym można zobaczyć obrazy „czytelne” a zarazem piękne. Występują wielcy aktorzy, z Norwidem - Teresa Budzisz-Krzyżanowska (wielki sukces), entuzjastycznie przyjęty Wiesław Ochman. Szmidt, gdy przyjechał, za­ czął od zbudowania przy wlocie do wsi dużej, pięknej kapliczki. Stał się swoim. Wieś czuje się związana z je­ go działalnością i tylko tam można to zauważyć tak wyraziście. Dla mnie Nadrzecze to także najpiękniej­ sze, jakie znam, stroje ludowe - biłgorajskie. „Małe Ojczyzny” to zastrzyk optymizmu, kontakt ze wspaniałymi ludźmi, zobaczenie Polski od podszew­ ki. Wszędzie chciałem być dłużej, żegnałem się jak z przyjaciółmi i kiedy mogę, wracam do nich. Oni zmieniają kraj, tworzą enklawy, gdzie dzieje się wiele dobrego. Ratują małe, wiejskie szkoły, tworzą lokalne elity. Te elity przechowują tradycje, krzewią dobro, są solą naszej ziemi. W nich widzę szansę rozwoju kultu­ ralnego kraju. O Ojczyznach napisałem książkę, o programach, które mi się wydały najciekawsze, ale też o nieuda­ nych, niespełnionych. Książka Miejsca i ludzie ukazała się dzięki pomocy Macieja Formanowicza, z którym wiele razy rozmawialiśmy o potrzebie prywatnego me­ cenatu. Nie tylko sponsoringu, czyli umowy „coś za coś”, ale świadomego wspierania ważnych przedsię­ wzięć, tak jak to czyni choćby pan Janusz Palikot, or­ ganizator Roku Gombrowiczowskiego, opiekujący się fundacją Kresy 2000. Promocję książki zorganizowali­ śmy więc w Klubie Biznesu. „Bogaczy” było sporo. Pa­ likot, Formanowicz mówili mądrze, wskazywali na możliwości mecenatu. Ale odzewu nie było. To jeszcze nie Stany Zjednoczone, gdzie wielkie szpitale, muzea, opery istnieją dzięki mecenasowi. Formanowicz należy do wyjątków, chciałbym więc powiedzieć, jak go po­ znałem, jak stał się moim przyjacielem. On i jego żona Anna. Miałem właśnie promocję książki Polska sztuka lu­ dowa. Do Pałacu Ujazdowskiego przyszło wiele osób, ponad 300, zabrakło krzeseł. Z Wiednia przyjechała Oleńka z Anią, która biegała dokoła sali, nie bardzo wiedząc, co się dzieje. Popatrz, powiedziała Ola, jak lubią twojego dziadka. Mała zastanowiła się - a co ty robisz? Piszę książki. Drukujesz? Nie... Piszesz na kom­ puterze? Nie... Wymyślasz? Nie... Straciła zaintereso­ wanie, więc dodałem, że piszę to, czego uczę studen­ tów. Och! - ucieszyła się, to jesteś nauczycielem! Odzyskałem odrobinę szacunku. Zabraliśmy do domu część kwiatów, resztę przywieziono nazajutrz. Zaraz potem znów zadźwięczał dzwonek. Zapomnieli czegoś, pomyślałem, ale za drzwiami stała dama. Nie dziew­ czyna, nie kobieta - dama. Z pudłem w ręku. Dama uśmiechnęła się jak gwiazda filmowa, tyle że natural­ 156 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • NA SKRÓTY. POSŁOWIE nie. Byłem speszony. Postawiła pudło na stole, otwo­ rzyła - trzy rzeźby Śledzia! Jedynego żyjącego rzeźbia­ rza, którego lubię. Niech Pan jedną wybierze, powie­ działa, to zamiast kwiatów... O rzeźbach Śledzia marzyłem, spoglądałem na nie, brałem do rąk, każda była piękna... Dama opowiadała, że mają z mężem fundację. Chcieliby wybudować koło skansenu, który już postawili, dom spokojnej starości dla twórców lu­ dowych. Liczy, że im pomogę. Szlachetna istota, jak z pozytywistycznej powieści... A ja patrzę na rzeźby Śledzia - która najładniejsza? Wszystkie piękne. Tłu­ maczę, że na wsi, gdzie rodziny są trójpokoleniowe, lu­ dowi artyści przeważnie nie są sami, i szczęścia im nie dadzą nawet komfortowe warunki z dala od ich środo­ wiska, krajobrazu. Skończyła się rozmowa. Dama wi­ dząc moją rozterkę, roześmiała się i zostawiła mi dwie rzeźby. Tak się zaczęła przyjaźń, potem poznałem mę­ ża, dużego, zwalistego, pełnego uroku mężczyznę przedsiębiorcę. Pomyślałem - fabrykant, czyli wyzyskiwacz. Czło­ wiek był ciekawy, wrażliwy, na moje naiwne i głupawe pytania rozsądnie odpowiadał, wyjaśniając różnicę między kimś, kto zdobywa miliony, korzystając z infor­ macji na styku biznesu i polityki, a przedsiębiorcą, któ­ ry tworzy, zdany tylko na siebie i ponoszący ryzyko swych decyzji. Pan Maciej Formanowicz, technolog drewna w fa­ bryce mebli, gdy fabryka zaczęła upadać, wykupił ją... no i teraz ma fabryki w Polsce, na Ukrainie, w Rosji. W domu, co mnie do końca zjednało, Formanowiczowie mają z ludowych rzeźb tylko Śledzia, obok obrazy Boznańskiej, Ruszczyca, Fałata, Tetmajera, Beksiń­ skiego. Wybrane z kulturą, smakiem. No i piękny ogród. A w miejscu rodzinnym Pani Domu, w Budlewie nieopodal Brańska, obok parterowej rezydencji zbudowali prywatny skansen. Wzruszająca była jego inauguracja, pamiętam ją - wicher rwał płachty wiel­ kiego namiotu, zapachy z grilla wirowały w powietrzu, balowały przynajmniej trzy setki gości z Warszawy, Ostrowi, Białegostoku, wielu w ludowych kostiumach (wypożyczonych z teatrów), bądź w ich fragmentach, kotylionach z kolorowymi wstążkami. Tylko miejsco­ wi gospodarze mieli na sobie czarne garnitury. Wzru­ szyło mnie, gdy ksiądz poświęcił stodołę, w której pa­ ni A nna zorganizowała wystawę lnu. Wstęgę przecinała starowinka w chuście na głowie, matka Pa­ ni Domu, a obok stał ojciec gospodarza, Wielkopo­ lanin. Taki to był wyraz szacunku dla rodziców, dla rodzinnych korzeni. Trafili mi się na stare lata przyja­ ciele. Rodzina, oni, córki, Magda i szczególnie mi bli­ ska Marysia, jeszcze dziewczynka, jak Marynia. Pani Anna jest lekarzem. To taki anioł opiekuńczy. Mają z mężem fundację, zajmują się w Ostrowi Mazowiec­ kiej młodzieżą, powołali grupę kilkudziesięciu stypen­ dystów, wspomaganych finansowo, uczestniczących w spotkaniach z wybitnymi ludźmi, zwłaszcza z księż­ mi. Nigdy w życiu nie słyszałem tak mądrych homilii jak księdza Romana Tkacza, tak pięknie powiedzia­ nych. Przed dwoma laty stypendyści w ramach progra­ mu Śladami Leonarda pojechali do Włoch. Papieżowi zawieźli album z osobistymi zwierzeniami - jak się każ­ dy z nich podnosił z upadku. Teraz przygotowują się do pielgrzymki w Santiago de Compostella. Sto sie­ demdziesiąt kilometrów samotnej wędrówki w cudow­ nym pejzażu, który, tak jak widoki z gór, wprowadza w stan medytacyjny. Modlitwa, pejzaż, muzyka - two­ rzą to doświadczenie metafizyczne, które tak silnie od­ czuwamy w gotyckich katedrach. Formanowicz jest mądry i szlachetny. N a jego przy­ kładzie widzę, jak ważne jest silne zaplecze wiary. Jak chroni osobowość człowieka, trzyma ją w ryzach, ratu­ je przed upadkami. Wiara... Dzieci wierzą ufnie, dorośli tę ufność za­ tracili. Mamy wątpliwości, to naturalne, zdumiewa mnie, kiedy ktoś mówi, że ich nie ma. Zapytany mó­ wię, że nie wierzę, ale w trudnych życiowych chwilach, zwłaszcza lęku o najbliższych, chciałbym, żeby ten Bóg był. Ktoś, coś, nierozpoznawalne, w innym wymiarze. Ksiądz Janusz Pasierb, którego bardzo lubiłem, żarto­ wał, że mam wrażliwość religijną. Naprawdę, nie wie­ rzysz? - dziwił się. Naprawdę. Ale chciałbym, by Pan Bóg (jeśli jest) wierzył we mnie. To go trochę uspoko­ iło. Miał oczywiście rację, jestem przecież zakorzenio­ ny w duchowości chrześcijańskiej, zachowuję się jak człowiek, któremu niedana jest łaska wiary. Zresztą, tak jak wielu ludzi w relacjach z Niepojętym nie chcę pośrednictwa księży, obrzędów. Ale gdyby mnie zno­ wu mieli wysłać na Syberię, i to z jedną książką, pew­ nie wziąłbym Ewangelię. Ważne są dla mnie stany skupienia, modlitewne, w mroku kościoła, w górach, wieczornych pejzażach, przy muzyce Bacha, Haydna, Mozarta. Jeśli jest Bóg, to w fugach Bacha... także w muzyce, w Mozarcie. Zakorzeniony jestem w naszym języku, kulturze, krajobrazie. Gdybym żył w Azji, Meksyku czy Indii, nawet moja niewiara byłaby inna. Moja mama była ateistką, ale przy trumnie mego ojca prosiła, bym jej pomógł odmówić Ojcze Nasz. Bo­ ga wzywamy bowiem zwłaszcza w obliczu śmierci. W naszej religii ważne jest przeświadczenie o opie­ kuńczości. Taka jest Matka Boska, takie modlitwy. Bóg, nawet jeśli jest to tylko konstrukcja człowieka, daje wiarę w życie pozagrobowe. Godzi z losem. Poma­ ga żyć. Ja, nie wierząc, ulegam jednak utajonej wierze, nie­ raz toczę dialog z Bogiem. Podejrzewam, że mi pomaga. Jak bowiem objaśnić odnalezienie w czasie wojny Gusti? Telepatia... fale? Być może, ale dziwne to było i piękne. A strach, który miałem, widząc trzy katastro­ fy samolotów. Można zapewne znaleźć przesłanki tych katastrof, ale po trzeciej bałem się patrzeć na samolot, aby nie spadł. 157 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • N A SKRÓTY. POSŁOWIE Pierwszy zestrzeliła artyleria we wrześniu 39 roku, drugi rozbił się w czasie wojny, trzeci w Karolinie. Latał nad drzewami, w niedzielne popołudnie. Pilot chciał za­ imponować swej dziewczynie w „Mazowszu”. Hałaso­ wał. Coś pomyślałem źle. No i spadł. Czułem też swoją winę kilka lat temu. Wracałem z Budapesztu. Do tecz­ ki włożyłem butelkę wody. Obok leżały dokumenty. No i woda zmoczyła dowód osobisty, paszport. Katastrofa. N a granicy miałem kłopoty. Przepuścili, ale trzeba było wyrobić nowy dokument. Urzędniczka zażądała wpisu z parafii, a tam okazało się, że był błąd. Kościelny wpi­ sał Bronisław zamiast Bolesław, a ja zawsze używałem właśnie tego imienia. W domu mówiono - Bolek, jako że ojciec też był Aleksandrem i nazywano go Olek. We wszystkich dokumentach szkolnych, wojskowych, cy­ wilnych, stempel w książkach był Aleksander Bolesław, ale urzędniczki to nie przekonało. Odesłała mnie do pa­ ni dyrektor w urzędzie miasta. Kilka razy z nią rozma­ wiałem, tłumaczyłem, że to błąd kościelnego, ale była nieugięta. Mówiłem, że te imiona to wola Bolesława Prusa... Wzruszyła ramionami. Wreszcie zgodziła się, bym miał tylko jedno, pierwsze imię. Musiał to zatwier­ dzić prezydent Warszawy. Wściekły, umęczony, wes­ tchnąłem: Boże, że też na takie... nie ma kary. Po tygo­ dniu wróciłem po nowy dokument. Wchodzę do gabinetu, a ona skulona, postarzała, biedna, do rany przyłóż. Co się stało? Spojrzała na mnie ze smutkiem, kiedy wróciła po naszej rozmowie do domu, okazało się, że telewizor wybuchł, cały pokój zniszczony, osmalony dymem. Zrobiło mi się jej żal. Boże - pomyślałem, chy­ ba tym razem przesadziłeś... Sumuję teraz moje życie. Wspominam ludzi, ilu ich przewinęło się w tym czasie, ile zdarzeń. Jak silne są wczesne doznania. Wielkie, dramatyczne - zamordo­ wano prezydenta Narutowicza. To był dla dziecka wstrząs. Jeśli dziś nienawidzę Giertycha, endecji - to zapewne nie tylko w wyniku przemyśleń. Kiedyś sie­ działem w kawiarni Ujazdowska, kręcono film o Naru­ towiczu, Śmierć Prezydenta. Usłyszałem werble, aleja­ mi posuwał się kondukt. Wybiegłem, wsunąłem się w tłum statystów, wzruszony, ze łzami w oczach, tak jakby to była trumna z moim ojcem. Przeżycia z dzie­ ciństwa wróciły. Są we mnie ciągle i pewnie w moich wyborach. A więc niechęć do prawicy, w efekcie wstąpienia do partii, PPR-u. A widok zrzucanej ze schodów skrwawio­ nej asystentki profesora Czarnowskiego, czy nie zaważył na tym, że zdawałem maturę na ławkach „żydowskich”? Bicie Żydów... Tłum studentów w „bratniackich” czap­ kach walący kijami w szyby żydowskich sklepów, przej­ mujące aj-waj! Płacz kobiet - czy to nie miało wpływu na wybory emocjonalne, nawet na to, że wyprowadzi­ łem się z domu, by zamieszkać na Śliskiej, w dzielnicy żydowskiej. Utożsamianie się z bitymi, krzywdzonymi, „innymi” zaważyło na poglądach, wyborach, także inte­ lektualnych. Dochodzenie do „prawdy” , rewizje wyjściowych, emocjonalnych postaw to już etapy późniejszych do­ świadczeń życiowych wyborów. Także w ocenie naj­ bliższych, najdroższych mi ludzi, matki, ojca. Mama... Od początku czułem jej ból, krzywdę. Była inna, Fran­ cuzka początkowo w ogóle niemówiąca po polsku, wy­ chowana w kulcie Oświecenia. Encyklopedystów, w środowisku naukowym - jakże innym od tradycyj­ nej, szlacheckiej rodziny mego ojca. Do tego tracąca wzrok, bezradna, nieszczęsna, zdana tylko na czułą troskę ojca. Obca w rodzinie... obca. A więc i ta rodzi­ na była dla mnie obca. I ojciec mniej od niej kocha­ ny... To mnie teraz najmocniej boli, gdy myślę o cza­ sie minionym, nie dałem mu bowiem tego uczucia, tej miłości, na jaką czekał. Był cudowny, naprawdę wspa­ niały, ale ja tego nie umiałem dostrzec; widząc krzyw­ dę matki, jej poświęcałem całą uwagę. Lekceważyłem jego dobroć, śmiałem się z tego, że jest tak przez wszystkich lubiany, że każdy, kto go spotyka, rozkłada ręce, uśmiecha się - kochany Oleś! Kpiłem - głupia dobroć! Do wszystkich. A teraz mi gorzko, tak bym chciał mu dać to, czego nie dałem. Odkryłem go za późno... Bożenka Dudko, moja droga przyjaciółka, przywio­ zła mi z Ermitażu pocztówkę - Rembrandta Powrót sy­ na marnotrawnego. Postawiłem ją na biurku, obok zdjęcia Oleńki, patrzę na tego Rembrandta i jest dla mnie coraz bardziej ważny. Konieczny. Zawsze sądzi­ łem, że jest to obraz niezwykły, najważniejszy, jak w muzyce IX Symfonia Beethovena, ale teraz patrzę na niego jak na mój los. To ja wracam, syn marno­ trawny, ale już moich pleców nie obejmą dłonie ojca. Stu rzeczy nie załatwiłem w życiu jak należy, ale ta cią­ ży mi szczególnie. Nie dałem ojcu miłości, na jaką za­ sługiwał, na którą czekał... Jemu, do którego - jak to teraz widzę - staję się podobny... Jak to powiedział ksiądz Twardowski? „Spieszmy się kochać ludzi, tak szybko odchodzą...” A ja nie zdążyłem... już nie po­ wiem ojcu, jak mi się stał bliski. „Poczciwa dobroć” jakże głupi byłem, jak naiwny. A teraz już za późno... Gorzko myśleć. Oceniać, co źle, nie tak. Pisanie jest autoterapią. Spowiedzią niewierzącego. Spowie­ dzią, w której jestem słuchany, i to z uwagą. I pouczo­ ny - nie zawracaj głowy, twoje bóle, kłopoty, wspo­ mnienia nie mogą przesłonić prawdy najważniejszej jesteś w istocie człowiekiem szczęśliwym. Mogą mi za­ zdrościć. Przeżyć Syberię, wojnę, front - robić tylko to, co sprawia przyjemność, z ludźmi, których lubię, ce­ nię, którzy wciąż są obok mnie. Szczęście... To pogod­ ny smuteczek. Szczęście to coś innego niż chwilowy wybuch radości, w nim jest jakaś rozwaga, poczucie czasu. A radość to chwila. Cudowna, ogarniająca zmy­ sły. Moje szczęście to brak nieszczęść. Wszyscy bliscy zdrowi, Leszek ma dobrą pracę, Ola czuwa nad do­ mem, Marynia zajęta filmem, Ania - rośnie, dorośle­ je, wciąż pełna uroku. Ja jeżdżę, jak do pracy, do mo­ 158 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • NA SKRÓTY. POSŁOWIE jej kawiarenki Astra w Domu Polonii na Krakowskim Przedmieściu. Piszę „mojej”, ponieważ jest to w istocie też mój dom, miejsce moich spotkań z ludźmi. Wiele lat pracuję, piszę, redaguję w kawiarniach. Ile już ich było? Ali Baba, U Literatów, Na Rozdrożu, Ujazdow­ ska, Bombonierka, Czarownica, teraz Astra. Najładniejsza, najsympatyczniejsza. Są w niej ślicz­ ne dziewczyny i co najważniejsze Grażyna, którą jakby na przekór jej delikatności nazwano Śmiałek. Rezer­ wuje mi stolik, muszę więc być punktualny. A na sto­ liku, gdy się pojawiam, leży już gazeta, a po chwili ca­ fé latte. Tak się dzień zaczyna. Przeglądam pocztę, czytam - i piszę. Jest mi dobrze, to także małe szczę­ ście. N a 87. urodziny. Źle się czuję. Tyle podłości, tyle obrzydliwych lu­ dzi. Już same twarze mówią o nich. Conrad miał rację - po pięćdziesiątce odpowiadamy za swoją twarz. Ale dlaczego „ludzie” tego nie widzą? Dlaczego wstrętnych wybierają w czasie wyborów? Żartowałem kiedyś, że należałoby zacząć wybory od selekcji fotografii kandy­ datów. Mądrzy, doświadczeni psychologowie od razu by mogli ocenić - ten tak, drugi nie - zboczeniec, trze­ ci - nie, ile w nim zawiści itd. A tych, którzy by się ostali, poprosiłbym do psychiatry. Znów część by od­ padła. A na pozostałych - proszę - głosujcie! Może by­ łoby lepiej... Czy na pewno? Pierwszy sejm, który wirtualnie chciałem wysadzić w powietrze, działał na początku lat 50. Wielu posłów znałem. Sukinsyn, bydlę, zbrodniarz, łotr. No dobrze, myślałem, wysadzamy gmach w powietrze. Ale na miejsce ministra przyjdzie wiceminister, dyrektor, nie mniejszy skurwysyn... Zmartwiło mnie to. A jak jest dzisiaj? Czy drań nie wybiera drania na zastępcę? Właśnie są wybory, do samorządów? Po raz pierwszy w życiu nie głosowałem. Nie mogłem wyjść z domu, no­ gi bolą, starość to i bezradność. Martwi, że jestem tylko obserwatorem. Widzę, jak kraj staje się ciemnogrodem. Wraca pamięć lat przedwojennych, ONR-u, kultu siły. Nie chcę takiego kraju, nie chcę. Gdybym był młody, pewnie wyjechałbym z niego. Tyle tu zła. A patriotyzm? Taki, że zło więcej boli w sobie, że to, co się dzieje, za­ wstydza mnie. A jestem bezradny. Co robić? Aleksander Jackowski, W kawiarni „Astra”, Warszawa 2007. Fot. Tomasz Szerszeń 159 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f38c44d9d2a3e803ec5fc4c27f7eb13.pdf 21a4683d19746349d77f6d1952ca5403 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6350 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Muraszkowcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5925 Title A name given to the resource Stara historia Nowej Jerozolimy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.171-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chmielewska, Justyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM JUSTYNA CHMIELEWSKA W szystko zaczęło się na długo przed wojną, w czasach gdy ziemie zachodniej Białorusi i Ukrainy znajdowały się pod polskim pa­ nowaniem, w początkach lat 30. Choć Bóg jest jeden - wiar wiele, jak mawiają. Byli więc w okolicy Koso­ wa1 prawosławni, katolicy, żydzi, baptyści... Dzwony cerkwi konkurowały z kościelnymi, idąc do synagogi, mijało się chatę, w której swe modlitwy odmawiali zie­ lonoświątkowcy. Skąd się wzięli syjoniści? Mało kto potrafi dziś na to pytanie odpowiedzieć. Ludzie pamiętają - któregoś dnia Iwan Muraszko, po kolejnej przedłużającej się nieobecności, wrócił do rodzinnej wsi Razmierki i zaczął wołać ludzi na modli­ twę. Przyszli baptyści, którzy już wcześniej chodzili na organizowane przez Iwana nabożeństwa zielonoświąt­ kowców. Wokół chaty zebrali się krewni i ciekawscy sąsiedzi. Iwan krzyknął do matki, by nagotowała zupy dla wszystkich, żeby każdy mógł się posilić przy wspól­ nym stole. Ludzie już się przyzwyczaili - Muraszko, odkąd pa­ rę lat wcześniej wrócił z pierwszej wyprawy do Amery­ ki, całą duszą oddał się dziełu nawracania ludzkich myśli ku sprawom Bożym. Chodził po okolicy, nama­ wiał do przyjęcia zielonoświątkowej wiary, nauczał. Początkowo odnoszono się do niego niechętnie, stop­ niowo jednak kolejni ulegali namowom i przystępowa­ li do nowej wspólnoty wiernych. Iwan szybko awanso­ wał na prezbitera zielonoświątkowców, stał się wśród nich znaczącą postacią. Potrafił przemawiać, przycią­ gać wątpiących - ludzie słuchali go chętnie, wielu po­ szło za nim. W odległych o pięć kilometrów Stajkach przeznaczono nawet jeden z domów specjalnie na mo­ dlitwy. N a nabożeństwach spotykało się rodzinę Iwa­ na, sąsiadów i grono jego najbliższych pomocników, którzy wraz z nim nakłaniali ludzi do przyjęcia wiary zza oceanu. Ten wychowany w prawosławnej chłop­ skiej rodzinie kaznodzieja, którego los - jak wielu mu podobnych - rzucił po pierwszej wojnie do Ameryki, miał dar przekonywania ludzi do słuszności głoszonych słów. Wielu przypisuje mu zapoczątkowanie ruchu zie­ lonoświątkowego w okolicach Kosowa. Jednak dziś piatidziesiatniki odżegnują się od tych powiązań - prze­ konamy się niebawem dlaczego. Tym razem, jakoś około 1933 roku, czuło się, że coś się zmieniło - Iwan, zachęcając do udziału w na­ bożeństwie, mówił rzeczy nowe, niezwykłe. Jego słowa różniły się od dawnych kazań, gdy przekonywał do przystąpienia do zielonoświątkowców. Opowiadał te­ raz o Królestwie Bożym, które ma się stać udziałem tych, którzy pójdą za nim, tu - na ziemi. Siebie same­ go nazywał prorokiem Ilią, który przyszedł, żeby przy­ gotować maluczkich na planowane przez Boga zmia­ ny. Grzmiał, potępiając upadek obyczajów krewnych i sąsiadów. Był odmieniony - długa, gęsta broda nadała jego twarzy wyraz groźny i poważny, podkreślając jeszcze Stara historia Nowej Jerozolimy Rzecz o Świętych Chrześcijanach Syjonistach - Muraszkowcach mocniej czarne, magnetyczne oczy. Ludzie mówią, że potrafił zahipnotyzować - kto dłużej w nie spoglądał, ulegał woli dziwnego, strasznego Iwana. I tak chodził po wsiach - zachęcał i kusił, ganił i krzyczał. W Stajkach baptystów - swych dawnych podopiecznych, którzy teraz nie chcieli zgodzić się na głoszone przez niego nowości - tłukł Biblią po głowie. A nowe przykazania, które kazał ludziom wypełniać, nie należały do lekkich. Aby osiągnąć zbawienie, należało przestać jeść wieprzowinę, świętować w sobotę i niedzielę, wieść ży­ cie skromne i bogobojne, we wszystkim kierować się Pismem Świętym. Chłopi mieli zapuścić brody, kobie­ ty na znak pokory powinny okrywać głowę chustką, na spódnicę zaś zakładać fartuch. Wszyscy mieli ocze­ kiwać rychłego nadejścia Królestwa Bożego; dnia, w którym ziści się Nowa Jerozolima. Opowieści Iwana ciekawiły słuchaczy; nie na tyle jednak, by skłonić do przejścia na nową wiarę. Bo jak tu nie jeść słoniny, która od pokoleń była w domu jed­ nym z najważniejszych produktów? Jak poświęcić aż dwa dni w tygodniu na modlitwę, gdy trzeba wykarmić dzieci i zająć się gospodarstwem? Dlaczego wierzyć śle­ po temu, który jeszcze parę miesięcy wcześniej zachę­ cał do przystąpienia do zielonoświątkowców, teraz zaś potępia ich wyznanie? Iwan nie ustawał w swych wysiłkach. Choć rzadko zjawiał się w okolicy, ilekroć przyjeżdżał, spotykał się z ludźmi, modlił się z nimi, głosił kazania, nakłaniał do przyjęcia nowej wiary, mówiąc o Syjonie, który stanie się udziałem tych, którzy go posłuchają. Różne rzeczy ludzie opowiadają o tych muraszkowych nabożeń­ stwach - a to, że po zakończeniu modlitwy ludzie zrzu­ cali ubrania i robili to, czego nawet mąż wstydziłby się wobec żony; a to, że w nabożnej ekstazie wybiegali na pole i wymachując rękami, próbowali lecieć na niebio­ sa. Gadają, że w Stajkach pewnego dnia wierni wdra­ pali się na dach chaty, by stamtąd wznieść się do Bo­ ga. Rezultat był podobno mizerny - pierwszy śmiałek złamał nogę, spadając ze strzechy, inni zaś rozeszli się do domów. Ludzie z uśmiechem wspominają, że ich modlitwy przypominały bardziej gdakanie indyka niż 171 �25_CHMIELEWSKA.ps 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Iwan Muraszko, przez syjonistów zwany prorokiem Ilią i Ojcem Syjonu, lata 30. nabożną prośbę - niezrozumiałe słowa i dziwne gesty dalekie były od skupienia i powagi towarzyszących ko­ ścielnej mszy czy służbie w cerkwi. Cokolwiek by o zwolennikach proroka Iwana po wsiach mówiono, jedno nie ulega wątpliwości: byli niezwykli. Dostojni brodacze unikali towarzystwa mirskich ludziej - światowych ludzi, jak nazywali wszyst­ kich spoza własnego kręgu - prawosławnych sąsiadów, Zydów handlujących w swych sklepikach, gromadzą­ cych się w kościele katolików. Potępiali ich rozwią­ złość, odejście od zasad wyznaczonych w Piśmie Świę­ tym; to, że poszli „na łatwiznę” w sprawach wiary, zapomnieli najważniejsze wskazówki płynące z Pisma, dali się zwieść popom i księżom. Sami poplecznicy Iwana Muraszki prowadzili ży­ wot srogi, surowy. Pościli często, już w piątek po za­ chodzie słońca zamykali się w chatach, by modlić się przez całą sobotę. Zyskali tym sobie wśród ludzi prze­ zwisko - subotniki. Niekiedy nazywano ich po prostu brodaczami. Oni sami zaś woleli mówić o sobie syjoni­ sty. Byli bowiem przekonani, że wiara pomoże im zbu­ dować na przedwojennej białoruskiej ziemi Nowy Sy­ jon - na podobieństwo biblijnej, pierwotnej wspólnoty wiernych. N a urzeczywistnienie tej wizji nie musieli długo czekać. Nie uprzedzajmy jednak zdarzeń i po­ wróćmy do historii proroka z Razmierek. W okolicach Kosowa Iwan zgromadził niebawem grupę kilkunastu, może dwudziestu paru wiernych, go­ towych przestrzegać głoszonych przez niego zasad, go­ towych rzucić wszystko na jedno jego skinienie. Wielu spośród nich wcześniej już zetknęło się z Muraszką, gdy prowadził nabożeństwa zielonoświątkowców; inni przechodzili na nową wiarę bezpośrednio z prawosła­ wia. Kaznodzieja nie ustawał w wysiłkach, by przeko­ nać jak najwięcej wątpiących - chodził po wsiach i sam nawracał lub posyłał z podobną misją swych pomocni­ ków. Zwracał się przede wszystkim do najbiedniejszych - w większości Poleszuków. Obiecywał im życie bliskie Bogu, we wspólnocie, w której wszyscy będą równi. I tak przyjeżdżał do rodzinnych Razmierek, by ry­ chło znów ruszyć w drogę. Ojciec złościł się, że Iwan włóczy się po całym świecie, zamiast - jak inni bracia - uprawiać ziemię, założyć rodzinę, żyć jak inni. Gdzie bywał? Mówią, że jeździł do Ameryki, inni - że na Wołyń. Podobno właśnie tam, na ziemiach dzisiejszej zachodniej Ukrainy, wszystko się zaczęło. Cofnijmy się zatem o parę miesięcy. Podczas zjazdu prezbiterów ruchu zielonoświątko­ wego, gdzieś około 1933 roku, Iwan spotkał kobietę, która od tego czasu towarzyszyła mu aż do śmierci Olgę Kirylczuk-Korniejczuk. Urodziła się na Ukrainie, w chłopskiej rodzinie, była od niego sporo starsza. Miała szóstkę dzieci i męża, który nie stronił od kie­ liszka. Choć stała wysoko w hierarchii piatidziesiatników, od pewnego czasu głosiła zasady sprzeczne z ogól­ nie przyjętymi. Mówiła, że przemawia przez nią Duch Święty, lecz nikt nie chciał jej słuchać. T a samozwańcza prorokini od dziecka była blisko Bożych spraw. Powiadają, że już jako dziewczynka czę­ sto na piechotę chodziła się modlić w Ławrze Poczajowskiej. Prawosławie nie spełniło jej oczekiwań - przystą­ piła więc do zielonoświątkowców, wśród których osiągnęła rangę prezbitera. Prowadziła nabożeństwa, nakłaniała ludzi do konwersji, stała się autorytetem w kwestiach religijnych. Jednak swe powołanie proroc­ kie odkryła już jako dorosła kobieta, żona i matka. Wierni tłumaczą, że pewnego dnia Bóg przemówił do niej, objawiając, że niebawem zabierze ją do Siebie. Olga padła na kolana i zaczęła się modlić, w pełni pod­ dając się Bożej Woli. Wówczas w domu, w którym prze­ bywała z mężem, dziećmi i pomocnicą, wybuchł pożar błyskawicznie zajął się kryty strzechą dach, płonąć za­ częły ściany. Pijany mąż salwował się ucieczką, Olga jednak nakazała dzieciom i towarzyszce trwać przy so­ bie, na kolanach, w modlitwie. Cała wieś zbiegła się, by gasić ogień, ale ich wysiłki były daremne - zdawało się, że z chaty nikt już nie ujdzie z życiem. Stało się jednak inaczej - Bóg, widząc u Olgi gotowość do pełnego po­ święcenia, wyjawił jej Swe plany - miała pójść w świat, głosić Nowy Syjon, budować nową wiarę, utorować drogę mającemu zstąpić na ziemię Chrystusowi... Pożar, jak powiadają muraszkowcy, w cudowny sposób sam ucichł, prorokini zaś bezpiecznie wypro­ wadziła dzieci ze zgliszcz. Ku zdumieniu zgromadzo­ nych wokół chaty sąsiadów od ocalonych nie czuć by­ ło nawet zapachu dymu. Po tym zdarzeniu Olga ruszyła w świat głosić Słowo Boże, nazywając siebie odtąd Ofiarą Chrystusową - bowiem tak jak Zbawiciel gotowa była do największego poświęcenia. Niebawem - podczas owego wołyńskiego zjazdu, w 1933 roku - objawione jej zostało, że Pan Bóg przy­ szykował dla niej lepszy los niż ten dotychczas będący jej udziałem. Miała rzucić dawne życie, zostawić męża pijaka i rozpocząć nowy etap u boku mężczyzny - pro­ roka, który pomoże jej zrealizować Boży plan. 172 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Wybrańcem tym okazał się aktywnie działający wśród zielonoświątkowców kaznodzieja, postać rów­ nież nienależąca do przeciętnych - nasz prorok. W okresie zjazdu Iwan Muraszko był niemy; wierni powiadają, że to Bóg odebrał mu mowę. Jedni twier­ dzą, że nie wypowiedział ani słowa przez pięć lat i osiem miesięcy poprzedzających spotkanie z Olgą, in­ ni przeczą tej wersji. Jak wspominają niektórzy, Pan Bóg pozwalał mimo wszystko swemu słudze odprawiać zielonoświątkowe nabożeństwa - na czas kazania i modlitwy Iwan odzyskiwał głos, by zaraz po tym po­ nownie zaniemówić. Jakikolwiek charakter by miała niemota Muraszki - kary czy postu, próby czy świado­ mego wysiłku - w jednym świadkowie są zgodni: pod­ czas wołyńskiego zjazdu zielonoświątkowców Iwan był niemy, z otoczeniem zaś porozumiewał się, zapisując swe słowa na noszonej na piersiach tabliczce. Olga nie wahała się długo - kazała przyprowadzić do siebie niemego Iwana Muraszkę i w zwięzłych sło­ wach wyłożyła mu swoje zamiary: miał zostać jej mę­ żem i jako prorok Ilia wraz z nią szerzyć po świecie no­ wą wiarę; wiarę prawdziwą, bo płynącą wprost od Ducha Świętego poprzez usta prorokini. Do przekonania Iwana posłużyły mocne środki by dowieść prawdziwości swego proroctwa, Muraszce na trzy dni odebrane zostały pozostałe zmysły - leżał na ziemi skulony, pozbawiony wzroku, słuchu i mowy; jak niemowlę, powiadają syjoniści. Od tego czasu zwać się począł prorokiem Ilią. I tak dwójka heretyków, wykluczona z zielono­ świątkowej wspólnoty, rozpoczęła swe dzieło. Para ka­ znodziejów, w której on pełnił funkcję organizatora i mentora, ona zaś uduchowionej pośredniczki między Niebem a Ziemią, Bogiem i ludźmi. On mienił się od­ tąd Ojcem i prorokiem Eliaszem (ros. Ilia), ona Matką Syjonu i Ofiarą Chrystusową. Dzieło ich miało być do­ niosłe: szerzenie nowej wiary, doskonalszej od wszyst­ kich poprzednich; wiary, na łono której Chrystus po­ wróci w swym ponownym przyjściu na Ziemię; wiary, której wyznawcy na Ziemi urzeczywistnią ideę Króle­ stwa Bożego i własnymi rękami zbudują Nową Jerozo­ limę. Prorocy zaczęli swą tułaczkę. Po pierwszych, sa­ motnych wizytach w rodzinnej wsi, kiedy to - można by rzec - przygotowywał grunt dla nowej wiary, Muraszko przywiózł niebawem Olgę do Razmierek. Jakież musiało być zdziwienie ludzi - Iwanowi, dotąd cenio­ nemu kaznodziei zielonoświątkowców, towarzyszyła o wiele starsza kobieta twierdząca, że przemawia przez nią Duch Święty, negująca dawne nauki Muraszki; matka, która porzuciła własne dzieci, by wieść wę­ drowne życie z obcym mężczyzną... Nowe nauki Iwana nie spotkały się z życzliwym przyjęciem - wielu wspomina, że zwyczajnie wymagał zbyt dużo. Zakaz jedzenia wieprzowiny i golenia brody, rytualny ubój bydła, surowe zasady dotyczące sobotnie­ go kultu, obowiązek skromnego, pełnego wyrzeczeń ży­ cia... Dodajmy do tego ostre potępienie Cerkwi Prawo- Nowa Jerozolima 2005. Wołyń, okolice Dubrowicy. 173 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Olga Kirylczuk-Korniejczuk, Matka Syjonu (na piersi rana pozostała po obrzędzie zdjęcia pieczęci), lata 30. sławnej, mającej najsilniejszy wpływ na religijność oto­ czenia. Muraszko kazał odrzucić jako bałwochwalczy kult ikon, uderzając tym samym w najważniejsze miej­ sce w chacie - święty kąt, gdzie wyobrażenia Chrystu­ sa i świętych od dziada pradziada ozdabiane były pięk­ nie haftowanymi Tucznikami. Mówił, że dusza po śmierci nie idzie - jak po­ wszechnie wierzono - do Raju czy Piekła, ale przecho­ dzi w inne ciało. W zależności od bilansu uczynków dusza dobrego człowieka wcieli się w jeszcze zacniejsze­ go, grzesznik zaś może spodziewać się, że karą za jego grzechy będzie odrodzenie w postaci kaleki, złoczyńcy czy zwierzęcia. Muraszko obarczał tym samym wierne­ go odpowiedzialnością za czyny - twierdził, że każdy sam pracuje na swój przyszły los, a zatem dla własnego dobra powinien jak najskrupulatniej wypełniać to, co Pan objawił w Piśmie i przez usta Olgi. Ludzie nie chcieli słuchać - jakże mogli uwierzyć, że ich własna dusza może trafić w przyszłości do ciała psa czy krowy? Lecz i to nie koniec niespodzianek, jakie czekały otoczenie proroka. Po pierwszych, skromnych nabożeń­ stwach, gdy Iwan zgromadził już wokół siebie grupę za­ ufanych wiernych - syjonistów, przyszła kolej na rozbu­ dowę rytuału. Dotychczas składały się nań wspólne modlitwy, zbliżone do spotkań zielonoświątkowców pod przewodnictwem kaznodziei wspólnie czytano Pi­ smo, modlono się, śpiewano pieśni. Modlitwy te bywa­ ły tak żarliwe, że niemal ekstatyczne - sąsiedzi podśmie­ wali się między sobą z dziwacznego zachowania muraszkowców, ale nie reagowali negatywnie. Opowia­ dają, że syjoniści, modląc się, podrygiwali rytmicznie, wykonywali coś na kształt tańca, wypowiadając niezro­ zumiałe słowa. Mówią, że jeden z apostołów Syjonu, gdy myślami zwracał się ku Bogu, zapominał o całym świecie, chodził w kółko i gwizdał, dostarczając rozryw­ ki całej wsi. Powróćmy jednak do historii proroków. Olga pewnego dnia doznała objawienia, w którym Duch Święty nakazywał Bożym wysłannikom przepro­ wadzić obrzęd zdjęcia pieczęci. Muraszkowcy wierzyli, że krew prorokini - jak przed wiekami krew Chrystu­ sa - ma moc odkupicielską. Ludzie w okolicy do dziś wspominają, jak to nazywają, rezanie baby - dni owych uroczystych, niezwykłych nabożeństw syjonistów. Iwan posyłał wówczas po fotografa, zapraszał księdza i batiuszkę pobliskiej cerkwi - by na własne oczy prze­ konali się o wyjątkowym posłannictwie Olgi; by nikt już nie wątpił, że ma do czynienia z prorokinią i wiarą prawdziwą. Wierni gromadzili się w te uroczyste dni w jednej chacie i modlili długo, zanim dokonało się najważniej­ sze - Matka Syjonu zdejmowała koszulę i wskazywała Iwanowi miejsca, z których ma zostać pobrana święta krew. Prorok przystępował do dzieła z obcęgami i brzy­ twą - naciągał skórę i robił na piersi towarzyszki serię nacięć. Bywało, że ran było sześć, bywało, że dwana­ ście - obrzędem kierowała Olga, znając scenariusz z objawień woli Ducha Świętego. Wierni, skupieni na modlitwie, w napiętym milczeniu obserwowali, jak Muraszko przecina skórę chudej, starszej kobiety, któ­ rą oni sami nazywali Matką. Widzieli spokój Olgi, brak jakiejkolwiek reakcji na ból, gotowość poświęce­ nia własnego ciała dla ratowania dusz grzeszników. Pomocnicy zbierali płynącą z ran krew do talerzy, by następnie przelać ją do zawczasu przygotowanych butelek. Krew ta, zmieszana prawdopodobnie z wi­ nem, używana była potem do święcenia rzek, jezior, studni, źródeł. Wielu wspomina także, że służyła pod­ czas muraszkowskich komunii, kończących ważniejsze nabożeństwa i wraz z chlebem podawana była wier­ nym, przypominając spotkanie Mistrza i uczniów w wieczerniku. A wszystko to na oczach świata - są­ siadów, fotografa, ciekawskich. Co na to świat? Mirskije ludzie nie znaleźli w ser­ cach zrozumienia dla muraszkowskich misteriów. Iwa­ na do dziś wielu postrzega jako oprawcę, znęcającego się nad Bogu ducha winną kobietą. Olgę mają tyle za oszustkę, ile za szaloną. Dziwią się niektórzy, że wy­ trzymywała ból bez najmniejszego grymasu, nie skarży­ ła się, sama wskazywała, w których miejscach ciąć. Wielu widzi w prorokach dobrych aktorów, sugerując, że rany i krew nie były prawdziwe, że kaznodzieje uży­ wali magicznych sztuczek, obserwatorzy zaś dawali się im zwodzić. Niektórzy tłumaczą, że Muraszko hipno­ tyzował zgromadzonych w izbie wiernych tak, iż zda­ wało im się, że widzą rzeczy, które nie miały w rzeczy­ wistości miejsca. Inni burzą się, nazywając Iwana dręczycielem, Olgę zaś przedstawiając jako słabą, w pełni mu podporządkowaną ofiarę. Zgoła inne jednak historie usłyszymy od syjoni­ stów, którzy w obrzędach zdjęcia pieczęci widzieli je­ den z najdonioślejszych przejawów proroczego daru Olgi. W niej samej niektórzy upatrują wcielenia 174 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Chrystusa, który w swym powtórnym przyjściu na Zie­ mię miał ponownie odkupić grzechy ludzi. Daty oraz sposób przeprowadzenia obrzędu prorocy poznawali dzięki objawieniom; wówczas też odkrywany był cel poszczególnych nabożeństw - poświęcenie wody, ja­ dła, czy wreszcie najważniejszy - odkupienie grzechu Adamowego. Matka Syjonu doznawała objawień często - świad­ kowie relacjonują, że zapadała wówczas w rodzaj transu, wypowiadając zmienionym głosem słowa pro­ roctwa. Dotyczyły one interpretacji Pisma Świętego, zawierały nowe modlitwy, niekiedy służyły rozwiąza­ niu bieżących problemów nękających wspólnotę. Lu­ dzie powiadają, że prosta Ukrainka nagle zaczynała wówczas przemawiać językiem uczonym, niezwykłym, pomocnicy zaś skrupulatnie zapisywali święte dla nich słowa. Dar ten przejawiał się podobno także podczas wspólnych modlitw, kiedy to wierni zaczynali mówić w językach, których nie mogli znać - niektóre ze spi­ sanych podczas takich ekstatycznych nabożeństw tek­ stów do dziś pozostają niezrozumiałe. Tę nadzwyczaj­ ną umiejętność muraszkowcy przypisują łasce Ducha Świętego, który udzielał wiernym daru języków - tak jak Apostołom podczas Pięćdziesiątnicy. Podobnie wyglądają do dziś nabożeństwa niektórych odłamów ruchu zielonoświątkowego. Wróćmy jednak do spraw bardziej przyziemnych. W obrzędach zdjęcia pieczęci uczestniczyli syjoniści i opłacony przez nich fotograf, ale zdarzali się i goście mniej serdecznie witani. N a jedno z takich nabo­ żeństw przyjechali polscy policjanci, chcąc aresztować proroka Iwana za krzywdy wyrządzane Oldze. Akcja nie doszła podobno do skutku - niektórzy twierdzą, że przedstawiciele władzy jakby skamienieli, nie mogąc przestąpić progu izby, w której odbywała się uroczy­ stość. Dostrzegają w tym Boską ingerencję i ochronę, mającą dowodzić autentyczności proroczego daru. Jednak ci bardziej krytyczni wspominają, że gdy poli­ cjanci podeszli do leżącej i broczącej krwią Olgi i po­ grozili jej karabinem, kobieta czym prędzej poderwała się i uciekła z chaty, funkcjonariusze zaś odjechali, prześmiawszy proroków. Obserwatorzy niezwiązani z muraszkowcami widzą w tym dowód nieprawdziwo­ ści obrzędu, Iwana i Olgę nazywając fałszywymi proro­ kami, czy też - mocniej - oszustami. Trzeba przyznać, że sąsiedzi nie żywili do syjoni­ stów najcieplejszych uczuć. Jeszcze dziś wspominają jak - będąc dziećmi - chodzili podglądać przez okna muraszkowskie misteria, jak rzucali w nich kamienia­ mi, jak uciekali potem przed razami rozsierdzonego Iwana. Opowiadają z rozbawieniem, że gdy tylko uda­ wało im się dorwać któreś z muraszkowskich dziecia­ ków, smarowali im twarze słoniną, tak surowo zakaza­ ną wiernym jako nieczysta. Te animozje doprowadziły z czasem do izolacji „brodaczy”. Zamknęli się we własnym kręgu, zerwali niemal zupełnie kontakty z otoczeniem, które ich od­ rzuciło; ale i zostało przez nich odrzucone - jako ob­ szar działania Szatana, świat zepsucia i upadku. Jeden z pomocników proroka Ilii przestał posyłać swe dzieci do szkoły, trzymając trzech synów pod kluczem... Inna Syjoniści z okolic Kosowa (Białoruś zachodnia), lata 30. 175 �25_CHMIELEWSKA.ps 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Syjoniści w Nowej Jerozolimie, z lewej Iwan Muraszko. Eljasz ze św. Sjonistami, orka 1936 r. Widok obozu św. Sjonistów - Iwan Muraszko z pierwszymi osadnikami w Nowej Jerozolimie. Wołyń, lata 30. 176 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Zdięcie pieczęci św. Prorok Eljasza, lata 30. Olga po obrzędzie zdjęcia pieczęci. Obrzęd zdjęcia pieczęci. Obrzęd zdjęcia pieczęci. 177 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY wierna nie pozwalała córce chodzić na wiejskie zaba­ wy i spotykać się z rówieśnikami, co doprowadziło do buntu młodej dziewczyny i ucieczki w małżeństwo z mirskim chłopakiem... W sobotę muraszkowcy ryglo­ wali drzwi, nie wpuszczając nikogo do chaty, by móc spokojnie oddać się modlitwie. Prawosławni w więk­ szości sąsiedzi burzyli się, widząc, jak brodaci syjoniści na pokaz rąbią w niedzielę drwa i na oczach wszyst­ kich wykonują najcięższe prace, bezczeszcząc Dzień Pański... Obserwowali z przestrachem krwawe obrzę­ dy, które przecież odbywały się tuż za płotem... Jak można sobie wyobrazić, nie sprzyjało to utrzymaniu przyjacielskich stosunków z otoczeniem. Historie te przez lata krążyły z ust do ust, mieszały się z opowieściami o innych barwnych postaciach z okolicy, osiągając niekiedy zaskakujące formy. Dziś ciężko jest ocenić, ile z nich ma cokolwiek wspólnego z prawdą. Pamięć zawodzi, sceny zmieniają aktorów w zależności od opowiadającego, wątki splatają się, niektóre gubią zupełnie. Muraszkowcy funkcjonowali na marginesie spo­ łecznego i religijnego życia okolic przedwojennego Kosowa. Wierzyli inaczej, jedli inaczej, ubierali się inaczej niż wszyscy. Ich dzieci nosiły dziwne, niespoty­ kane imiona - Safir, Jakim, Jeroma... Obracali się we własnym kręgu, nie szukali kontaktu z prawosławnym otoczeniem - jeśli zwracali się do mirskich ludziej, to po to, by nakłonić ich do wstąpienia w swe szeregi. Również prorocy, postaci wyraziste i niezwykłe, od­ biegali od przyjętych na białoruskich ziemiach wzor­ ców kobiety i mężczyzny, czy może - kapłana i kapłan­ ki. Odrzucili życie „wśród swoich”, wybierając tułacz­ kę. On nigdy nie założył rodziny, ona swoją porzuciła. Żyli razem, ale bez ślubu - młody jeszcze i silny Iwan i o wiele od niego starsza, drobniutka Olga. Ona po­ dobno potrafiła przepowiedzieć przygodnie spotkanej osobie, co spotka ją w przyszłości. On dał się poznać raczej jako organizator życia wspólnoty wiernych i ja­ ko krytyk ówczesnej obyczajowości - nie bał się otwar­ cie występować przeciwko Cerkwi i Kościołowi, potę­ piać moralność swych bliskich. Byli charyzmatyczni, potrafili poruszać ludzi, przekonać do porzucenia całe­ go dotychczasowego życia. Relacje z otoczeniem były napięte, prorocy zaś wciąż myśleli o realizacji misji powierzonej Oldze pod­ czas pierwszych objawień. Do dzieła przystąpili w roku 1936, wzywając wiernych do przybycia na Wołyń, gdzie wspólnie budować mieli Królestwo Boże. Tam to, nieopodal miasta Sarny, Iwan za zebrane od wier­ nych pieniądze kupił paręnaście hektarów ziemi z do­ mem i trzema stajniami. Miejsce to na ponad trzy lata stało się scenerią zdarzeń niezwykłych. Prorocy przystąpili bowiem wówczas do wprowa­ dzania w życie największego i - z punktu widzenia muraszkowskiej teologii - najdonioślejszego przedsięwzię­ cia: budowy ziemskiej Nowej Jerozolimy. Miała to być wspólnota na wzór biblijnej - zgromadzenie wiernych, w którym wszyscy będą równi i w tej równości będą wieść życie bliskie Bogu, w dystansie do spraw ziem­ skich, przygotowując się na przyjęcie Chrystusa. Wier­ ni mówią wręcz o Królestwie Bożym na Ziemi, wspo­ minając wołyński Nowyj Jerusalim. Prorocy i wierni na wzgórzu ofiarnym w Nowej Jerozolimie. Wołyń, 1937-38. 178 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Wierni w Nowej Jerozolimie, 1938 r. Syjoniści ściągali tu z całych dawnych Kresów zewsząd, gdzie prorok Ilia i Matka Syjonu zasiali ziar­ no nowej wiary. Chłopi sprzedawali cały dobytek, by uzyskane w ten sposób środki oddać do dyspozycji Muraszki. Zony porzucały mężów, by iść za swym ka­ znodzieją i budować Królestwo Boże. W niedługim czasie w Zareczycy pod Sarnami zgromadziło się po­ nad 700 osób. Przeważnie byli to najbiedniejsi - Poleszucy, białoruscy i ukraińscy chłopi. Muraszko ape­ lował do maluczkich, ci bowiem mieli być Bogu najbliżsi. Oni też mieli najmniej do stracenia - żyło się wówczas biednie, niejeden głodował. Prorok Ilia proponował zaś nowe życie, świat bez podziałów na bogatych i biednych. Wszyscy bowiem mieli być rów­ nymi przed obliczem Ojca. Sprzedawali wszystko, co mieli, zostawiając przy sobie jedynie krowy i konie, które mogły przydać się w Nowym Syjonie; ruszali w drogę, na Wołyń, za prorokami, w oczekiwaniu lepszego losu. Ci, którzy żyli w Nowej Jerozolimie, wspominają dziś ten okres ze wzruszeniem, rysując obraz życia trudnego, srogiego i surowego, ale pięknego. Całkowi­ te skupienie na sprawach Bożych nadawało nawet najcięższej pracy sens i głębszy wymiar. Choć nie było łatwo, wierni nie doznali zawodu: budowali swą nową rzeczywistość w pocie czoła, lecz z przekonaniem, że uczestniczą w dziele wielkim. Niebawem wśród ludzi najbliższych Matce i Ojcu Syjonu ukształtowała się hierarchia na wzór biblijnej prorocy wyznaczyli 12 apostołów pomagających im ogarnąć 700-osobową wspólnotę. Ponad nimi stał Mi­ chaił Dikon, który był głównym pomocnikiem Iwana i Olgi. On sam określał się niekiedy również mianem Archanioła Michała - mówił, że gdy nadejdzie oczeki­ wany Dzień Sądu, zadmie w trąby, by obwieścić to ca­ łemu światu. Powołano także rzeźników zajmujących się rytualnym ubojem bydła - by spożywane przez wiernych mięso było czyste. Wymagało to specjalnych modlitw, znanych tylko nielicznym. Reszta wiernych zajmowała się przeważnie pracą na roli, wielu też wy­ syłanych było z misją nawracania chłopów z okolicz­ nych wsi. A roboty nie brakowało - żeby uprawiać ziemię, należało najpierw wykarczować las, zaorać nieużytki, znaleźć pastwiska dla przygnanego z własnych gospo­ darstw bydła. Ale wszyscy pracowali razem, razem opadali z sił, razem jedli i razem się modlili. Dzieci ba­ wiły się w dużych grupach, pod opieką wyznaczonych do tego celu kobiet. Szczególnie podkreślanym wyra­ zem owej równości była wspólnota stołu - wszyscy jed­ nocześnie zasiadali w wykopanych naprzeciw siebie długich rowach, pomiędzy którymi, bezpośrednio na ziemi, stawiane były skromne potrawy. Prorocy często, dla odkupienia grzechów lub w ramach kary, nakazy­ wali wiernym posty - zwykle żywieniowe, niekiedy i nieme. Mieszkali w ciężkich warunkach - każda rodzina dostawała małą klitkę w jednej ze stajni, płócienną za­ słoną oddzieloną od reszty. Ludzie opowiadają, że po­ mieszczenia te znajdowały się na trzech poziomach, że wewnątrz panował niezwykły, ciężki do zniesienia ścisk. Nawet entuzjaści wspominają, że z zatłoczonych 179 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Pogrzeb syjonisty, lata 50. budynków bił silny odór. Po pewnym czasie Nową Je­ rozolimę ogarnęła epidemia ospy - umierały przede wszystkim dzieci. Wielu wiernych opuściło wtedy wspólnotę, pojawiły się ostre głosy krytyczne. Rzeczywistość musiała chyba odbiegać nieco od wzruszających opisów syjonistów, skoro prorocy miesz­ kali w osobnym, wygodnym domu, przed którym dzień i noc czuwały straże. Wierni wspominają bowiem, że Szatan, chcąc pomieszać szyki Bożym wysłannikom, wszedł w ciała złych ludzi i parokrotnie próbował ode­ brać Oldze i Iwanowi życie. Również z władzą - a W o­ łyń znajdował się wówczas w granicach Polski - sto­ sunki nie układały się najlepiej. Ludzie opowiadają, że policja wielokrotnie odwiedzała Nową Jerozolimę, zwy­ kle kontentując się stwierdzeniem fatalnych warun­ ków sanitarnych i nie podejmując poważniejszych kro­ ków. Jednak w 1939 roku zapadła ostateczna decyzja o rozprawieniu się z muraszkowcami - wspólnota zo­ stała rozwiązana, wierni zaś rozpędzeni do domów. Wielu jako powód wskazuje podejrzenie o sympatie komunistyczne - grupa, której naczelnik głosi zasadę równości, oparta na wspólnocie ziemi i majątku, nie budziła u polskich urzędników pozytywnych uczuć, zważywszy na sytuację międzynarodową i grożące ze wschodu widmo ZSRR. Inni motywują likwidację wspólnoty obawą o dalsze rozprzestrzenianie się epide­ mii ospy (rzeczywiście, wierni powracający z Nowej Je­ rozolimy przywieźli tę chorobę także w okolice Koso­ wa). Dodajmy jedynie, że już we wcześniejszych latach Iwan Muraszko wielokrotnie był przez policję zatrzy­ mywany i przesłuchiwany. 1939 rok stanowi dla syjonistów datę graniczną po rozpadzie Nowej Jerozolimy do dziś nie udało się im osiągnąć podobnej wspólnoty - dalsze lata naznaczo­ ne są piętnem tułaczki i prześladowań ze strony komu­ nistycznej władzy. Wierni - wśród których wielu spę­ dziło w wołyńskim Królestwie Bożym kilka lat musieli uciekać. Dokąd, skoro przed wyjazdem sprze­ dali wszystko, co posiadali? Wielu wróciło w rodzinne strony, starało się ułożyć życie na nowo pośród wojennej zawieruchy. Część po­ została na Wołyniu, osiadając w pobliskich wioskach - w ten sposób powstały mniejsze muraszkowskie en­ klawy w okolicach wołyńskiego miasta Sarny. Byli też i tacy, którzy - rozczarowani niechlubnym upadkiem Nowego Syjonu - odstąpili od wiary proroków, usiłu­ jąc wrócić do dawnego życia, z powrotem wtopić się w prawosławne otoczenie. Duża część wiernych, pod przewodnictwem aposto­ łów i pomocników Iwana, rozpoczęła wędrówkę - po terenach obecnej Białorusi, Ukrainy, Rosji, a wreszcie - odległej Azji Centralnej. Niektórzy mieszkają tam do dziś - na dalekiej, kazachskiej ziemi funkcjonują obec­ nie dwie małe wspólnoty - pod Kustanajem i Dżambulem. Ci, których los rzucił do Uzbekistanu, podjęli w latach 70. próbę powrotu w rodzinne strony, osiada­ jąc ostatecznie w oddalonym o 50 kilometrów od Ode­ ssy miasteczku Kominternowo. Dziś mieszka tam 350 syjonistów, tworząc zwartą, sprawnie funkcjonującą, rozwijającą się wspólnotę. Nieliczne grupy wiernych przez długi czas mieszkały w Mołdawii - obecnie więk­ szość z nich dołączyła do odeskiego odłamu ruchu, skupionego wokół żyjących do dziś wnuczek prorokini Olgi - Liuby i Marii. Lata powojenne były dla syjonistów szczególnie ciężką próbą - zaczęły się aresztowania trwające aż do śmierci Stalina w 1953 roku. W ich wyniku większość z tych, którzy wrócili do podkosowskich wsi, trafiła do więzień. Michaił Dikon, pomocnik proroka Ilii, dostał 15 lat wyroku. Kostia Szupienik i jego żona Sara, daw­ na pomocnica Olgi, która wraz z prorokinią była w płonącej chacie podczas pierwszego objawienia, za kratkami spędzili po 10 lat. Muraszkowcy na długi czas zniknęli z mapy okolicy. Ci, którzy wrócili i pozo­ stali przy syjońskiej wierze, porównywali sami siebie do cierpiącego męki i upokorzenia Chrystusa, wskazując na religijny, głęboki sens próby, której zostali poddani. Po powrocie z więzienia ich wiara stała się niemal fanatyczna, jak podkreślają prawosławni sąsiedzi - Kostia, Dikon, Ustina i inni żyli jak asceci, wciąż po- Wnuczki Olgi - Liuba i Marusia z wiernymi, lata 50. 180 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Liuba i Marusia, Kominternowo 2005. szcząc, spędzając czas na modlitwie i czytaniu Pisma. Zerwali kontakty z otoczeniem, w sobotę ryglowali drzwi chaty, by świętować w skupienu. Czekali Dnia Sądu, który, jak się spodziewali, miał nadejść nieba­ wem. Wniosek ten wyciągali ze znaków, odczytywa­ nych z codziennych zdarzeń, uważnej lektury Biblii i reinterpretacji Pisma. Odmawiali sobie wszelkich udogodnień w codziennym życiu; Dikon, który zmarł w 1989 roku, do dnia śmierci nie używał elektryczno­ ści ani gazu, otaczając się jedynie niezbędnymi sprzę­ tami. Otoczenie zdążyło już przywyknąć do muraszkowskich dziwactw - niektórzy dziś mówią wręcz, że z perspektywy czasu podziwiają hart ducha i surowość życia następców proroka Ilii i Matki Syjonu. Co stało się z prorokami? W chwili rozpędzenia przez polską policję wołyńskiej Nowej Jerozolimy orze­ kli, że ich rola w Bożym planie na tym się kończy - że dopełnili tego, co było im przeznaczone, budując wspól­ notę wiernych i wskazując im drogę postępowania. Iwan musiał ponadto uciekać przed policją, która tym razem miała już wobec niego całkiem poważne zarzuty. Ilia i Olga spakowali więc pośpiesznie teksty obja­ wień i parę niezbędnych w podróży przedmiotów, po­ żegnali wiernych i ruszyli w drogę. Dokąd pojechali? Którędy? Dlaczego tak daleko? N a te, i wiele innych pytań, nie znalazłam zadowalającej odpowiedzi. Grunt, że gdy nastała wojna, Ojciec i Matka Syjonu byli za oceanem, tysiące kilometrów od swych wier­ nych i Nowej Jerozolimy - w argentyńskim Buenos Aires. Ludzie mówią, że przyjęli ich tam dawni znajo­ mi, być może jeszcze z czasów zielonoświątkowych. Złośliwcy nie omieszkają dodać, że podróż za Wielką Wodę pochłonęła wszystkie wspólne środki, oddawa­ ne w ciągu ostatnich trzech lat przez przybywających do Nowego Syjonu wiernych; Muraszkę wielu nazywa złodziejem. Początkowo prorocy wymieniali listy z najbliższymi współpracownikami - pisali, że żyje im się ciężko i biednie, pytali o sytuację tych, którzy zostali w oj­ czyźnie. Pozostawali jednak bierni - stracili kontrolę nad wspólnotą, wycofali się z roli przywódców. Funk­ cję tę na miejscu przejęło kilku dawnych pomocników i apostołów - ci najbardziej charyzmatyczni, najmoc­ niej przywiązani do głoszonych przez proroków idei. W Argentynie Olga przestała doznawać objawień, skończyła się też działalność misjonarska - syjoniści nie wiedzą nic na temat tamtejszych konwertytów. Wydaje się, że prorocy - być może złamani faktem upadku wymarzonej, upragnionej, z takim trudem bu­ dowanej Nowej Jerozolimy - skupili się na codzien­ nym, doczesnym, nastręczającym wiele trudności ży­ ciu w nieznanym kraju. Z listów wynika, że nie wiodło im się najlepiej, kontakt z ojczyzną stopniowo się roz­ luźniał. Wierni wspominają, że w listach z ostatnich lat przeważa wątek szaleństwa Iwana - z bólem opo­ wiadają, że ich Ojciec, ich prorok Ilia i przywódca pod koniec życia stracił poczucie rzeczywistości, bawiąc się w piasku i śpiewając piosenki z dzieciństwa... Iwan Muraszko i Olga Kirylczuk-Korniejczuk zmar­ li w 1959 roku - niemal jednocześnie, pomimo znacz­ nej różnicy wieku. Pochowali ich miejscowi. Nikt z wiernych nie uczestniczył w pogrzebie; prorocy doko­ nali życia w osamotnieniu, być może w nędzy. Syjoni­ ści tłumaczą, że w 1939 roku zakończyła się ich misja wykonali bowiem to, co przeznaczył im Bóg, nadając rzeczywistą postać temu, co idealne. Nowa Jerozolima jawi się podczas rozmów z wier­ nymi jako miejsce uświęcone, niezwykłe, przesiąknię­ te ideą dążenia do Boga. Być może w pamięci to, co złe, ulega zatarciu - jednak dla syjonistów te parę hek­ tarów słabej ziemi z domkiem i trzema stajniami stało się na trzy lata przestrzenią świętą i jako takie są wciąż przywoływane. Święta przestrzeń, święty czas, święci ludzie - tak widzą Nową Jerozolimę muraszkowcy. Sukces proro­ ków, według ich teologii, nie był jednak pełen - nie udało im się powstrzymać zła, nadciągających szatań­ skich mocy, uosobionych w syjońskich tekstach a to przez Piłsudskiego, a to armie okupantów. Wierni przyznają, że prorocy, pomimo obrzędów i misteriów, mających na celu powstrzymanie rozprzestrzeniania się zła, nie zdołali ochronić bożego ludu przed okru­ cieństwami kolejnych lat - wojny i komunizmu. Wskazują jednocześnie religijny wymiar cierpienia do­ świadczanego przez kontynuatorów dzieł proroków interpretują je jako próbę, której syjoniści zostali pod­ dani przez Boga, zanim przyjdzie im znaleźć się w Jero­ zolimie Niebieskiej, przeprowadzając analogię z po­ kornie znoszącym męki Chrystusem. 181 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Gdy słuchałam historii proroków i wiernych, zdu­ mienie mieszało się z fascynacją, niekiedy ciężko było powstrzymać uśmiech. Sami syjoniści tworzą hagiograficzną, odrealnioną, świętą opowieść o swym Ojcu i Matce Syjonu - cudotwórcach, uzdrowicielach, bo­ haterach, mistrzach; opowiadają o wspaniałym - choć niełatwym - życiu w wołyńskiej Nowej Jerozolimie, gdzie to, co duchowe, przeważało nad tym, co docze­ sne; gdzie codzienne życie zyskiwało głęboki sens. Mirskije ludzie nie boją się otwarcie krytykować, a niekiedy i wyśmiewać muraszkowców - ich komicz­ ne modlitwy, dziwne obyczaje, niezrozumiałe obrzędy stały się tematem plotek i żartów. Wielu potępia dzia­ łania Iwana i Olgi - opisują je raz w kategoriach od­ stąpienia od prawdziwej, prawosławnej wiary, raz w kontekście życia zwykłego człowieka - jako złodziei, oszustów, szarlatanów. Nie ma jednej historii muraszkowców - wersji ist­ nieje tak wiele, że niekiedy wydają się wręcz nie do po­ godzenia. Komu zaufać, by maksymalnie zbliżyć się do prawdy? Sąsiadom Iwana, którzy znali go w dzieciń­ stwie, obserwowali na przestrzeni dziesiątków lat; czy może wiernym, spośród których wielu nigdy się z pro­ rokami nie zetknęło, a przekazywane im przez star­ szych opowieści są przy każdym powtórzeniu „wybiela­ ne”, cechuje je jednak głęboka wiara w Palec Boży powodujący tymi niezwykłymi ludźmi? Opowieść 0 białoruskich prorokach i ich Królestwie Bożym na­ brała cech legendy, w której fantazja miesza się z rze­ czywistością, Pan Bóg kieruje ręką proroka-szaleńca, a Józef Piłsudski staje się wysłannikiem Szatana. Nie ma jednej historii muraszkowców - bo i dziś nie tworzą oni jednolitej grupy. Osobne, rozbudowane 1 równie ciekawe opowieści można by snuć o każdej spośród żyjących w diasporze wspólnot - syjonistach odeskich, którzy we wnuczkach prorokini Olgi widzą dziedziczki szczególnej, danej od Ducha Świętego mo­ cy; wiernych z Kazachstanu - tych skupionych wokół Mirolieta Tajnarana, którzy wierzą, że Chrystus, W ło­ dzimierz Lenin i Tadeusz Kościuszko to wcielenia jed­ nej i tej samej duszy, i tych spod Dżambula, gdzie ko­ biety i mężczyźni mieszkają w osobnych osadach, prowadząc życie na wzór zakonnego. Historia syjonistów, tak bogata i wielowątkowa, nie stanowi zamkniętego rozdziału. Grupa zmienia swój charakter, w jednych ośrodkach rozwija się, w in­ nych zamiera. Dziś w okolicach pierwotnego centrum ruchu - w podkosowskich wsiach na zachodniej Bia­ łorusi - pozostał tylko jeden wierny, który zresztą nie pamięta proroków, a opowieści z ich życia zna jedynie z przekazu tych, którzy uczestniczyli w tworzeniu pierwszej wspólnoty. Większość towarzyszy Muraszki z czasów przedwojennych umarła w latach 80., ich dzieci zaś odstąpiły od wiary ojców, wtapiając się w prawosławne otoczenie. Obecnie najprężniej rozwija się grupa skupiona w Kominternowie pod Odessą (Ukraina) - liczy po­ nad 350 osób i z każdym rokiem rośnie w siłę. Przewo­ dzą jej Liuba i Maria - dziś już ponad 60-letnie wnucz­ ki Olgi Kirylczuk-Korniejczuk. Swiatyje chrestijanie syjonisty, jak sami się określają, tworzą zamknięty krąg, nie przyjmując w swe szeregi mirskich ludziej. Wierni w większości trudnią się ciesielstwem, pracując w du­ żych grupach, zwykle rodzinami. Taki wybór profesji niektórzy próbują motywować podążaniem śladami Świętej Rodziny - nawiązują w swych opowieściach do Józefa - prostego biblijnego cieśli. Olbrzymią wagę przykładają do życia rodzinnego - ponieważ śluby za­ wierane są w bardzo młodym wieku, rodzice i dziadko­ wie pomagają wychowywać powiększającą się gromad­ kę dzieci, wielopokoleniowe rodziny mieszkają razem, w jednym domu. Mężczyźni wyjeżdżają zazwyczaj na cały tydzień na budowę, kobiety zaś zostają na gospo­ darstwie, troszcząc się o codzienne sprawy. Religijna działalność odeskich syjonistów bardziej przypomina dziś zgromadzenia zielonoświątkowców niż mistycyzm Iwana i Olgi, choć wierni w modlitwach wciąż odwołują się do tekstów objawień. Prowadzą ży­ cie proste, lecz dostatnie, w codziennych zmaganiach kierując się Pismem i wskazówkami proroków. * * * Iwan Muraszko i Olga Kirylczuk-Korniejczuk byli w ciągu ostatnich 70 lat wyklinani i ubóstwiani, prześmiewani i podziwiani. Są to postaci niezwykłe; takie, których ramy przedwojennej białoruskiej czy ukraiń­ skiej wsi pomieścić wręcz nie mogły. Ich działania pro­ wokowały do skrajnych sądów, stąd tak czarno-biała jest historia kresowej utopii. Jednak, mimo że pełna niejasności i sprzeczności, legenda proroków żyje wciąż w umysłach ludzi, prowokuje do dyskusji, wywo­ łuje żywe komentarze. Kolejna efemeryda na religijnej mapie okolicy czy prawdziwa droga do zbawienia? Niech oceni to sam czytelnik... Przypis 182 1 Kosowo, w przedwojennym nazewnictwie polskim Kosów Pole­ ski - miasto na zachodniej Białorusi, w ohłasti brzeskiej. Tam po raz pierwszy natknęłam się na muraszkowców, stamtąd też po­ chodził prorok Iwan Muraszko. Moje badania, prowadzone w la­ tach 2002-06, objęły obszar wspomnianych wyżej okolic Kosowa na Białorusi (wsie Razmierki, Stajki, Starożowszczyna) oraz wsie otaczające miasto Sarny na zachodniej Ukrainie (okolice Nowej Jerozolimy - Bereżnica, Berestie). Wiedzę o współczesnym funk­ cjonowaniu grupy czerpię z wywiadów prowadzonych wśród sy­ jonistów w Kominternowie (50 km od Odessy). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f705926a20c9e1eed761eba0a92f6a98.pdf 2cf16907a4108b9b84ed70ef15aab731 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6352 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource summary Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5927 Title A name given to the resource Noty o autorach , summary, contens / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.188-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol, ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM Noty o autorach Teresa Ryf Esbert - studentka historii sztuki na Uni­ wersytecie w Bernie w Szwajcarii. Aleksander Jackowski - antropolog kultury i krytyk sztuki, autor wielu tekstów o współczesnej kulturze ar­ tystycznej, zwłaszcza ludowej. Organizator kilkudzie­ sięciu wystaw sztuki ludowej i naiwnej w kraju i zagra­ nicą. Ostatnio wydał Sztukę zwaną naiwną, N a skróty, Obrazy ludowe. Redaktor „Kontekstów”. Jerzy Jarnuszkiewicz (1919-2005) - studiował w Szko­ Wojciech Bałus - prof. dr hab., historyk sztuki, dy­ rektor Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiel­ lońskiego. Zajmuje się teorią i historią sztuki XIX i XX wieku (architektura, malarstwo, sztuka ogrodowa, sztuka sakralna). Redaktor rocznika „Modus. Prace z Historii Sztuki” i serii „Ars Vetus et Nova”. Członek rady redakcyjnej czasopisma ”Centropa. A Journal of Central Europe­ an Architecture and Related Arts” (Nowy Jork). A u­ tor książek: Mundus melancholicus. Melancholiczny świat w zwierciadle sztuki (1996), Malarstwo sakralne (2001), Figury losu (2002), Krakau zwischen Traditio­ nen und Wegen in die Moderne. Zur Geschichte der A r­ chitektur und der öffentlichen Grünanlagen im 19. Jahr­ hundert (2003), Sztuka sakralna Krakowa w wieku XIX. Część pierwsza (współautor, 2003). Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, re­ daktor naczelny miesięcznika „Konteksty. Polska Sztu­ ka Ludowa”. Członek redakcji „Kwartalnika Filmowe­ go”. Kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej Polskiej Akademii Nauk. A u­ tor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropolo­ gii współczesnej. Współautor książki Dom w tradycji lu­ dowej (1993). Autor pracy Portrety obcych (2000). Krzysztof Bielawski - adiunkt w Zakładzie Filologii Greckiej Instytutu Filologii Klasycznej UJ, w badaniach skoncentrowany na leksykografii greckiej i dramacie greckim okresu klasycznego. Tłumacz, wydawca, założy­ ciel i redaktor naczelny Wydawnictwa Homini, redaktor serii monografii naukowych, obejmującej m.in. Starożyt­ ne kulty misteryjne Waltera Burkerta, Grecy i irracjonalność Erica R. Doddsa, Homoseksualizm grecki Kennetha Dovera i Tragedia grecka w działaniu Olivera Taplina. Justyna Chmielewska - studentka Instytutu Etnolo­ gii i Antropologii Kulturowej UW oraz Instutu Orientalistycznego UW. Od 2002 roku prowadzi badania wśród Świętych Chrześcijan Syjonistów Muraszkowców na zachodniej Białorusi oraz zachodniej i połu­ dniowej Ukrainie. le Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Artystycznego w Kra­ kowie, następnie w Warszawskiej Szkole Sztuk Zdobni­ czych i Malarstwa, początkowo w pracowni Tadeusza Breyera. Po wojnie kontynuował studia w ASP w War­ szawie, gdzie po uzyskaniu dyplomu w pracowni Fran­ ciszka Strynkiewicza. W 1950 r. prowadził Pracownię Kompozycji Brył i Płaszczyzn przy Wydziale Rzeźby. Od 1952 r. kierował samodzielną Pracownią Rzeźby z pra­ wem dyplomowania. W roku 1957 został docentem, a w 1968 otrzymał tytuł profesora zwyczajnego. Począ­ tek samodzielnej twórczości artysty przypada na czas okupacji i obejmuje małe formy, figurki, portrety w gip­ sie, studia natury. Realistyczne przedstawienia zastępuje z czasem inna skala obrazowania i ekspresji, dążność do monumentalizmu, heroiczności gestu. Z drugiej strony artysta rozwija bardziej prywatny, dekoracyjny styl wi­ doczny głównie w exlibrisach. W końcu lat 50. przecho­ dzi do zagadnień przestrzeni i otoczenia, widocznych w nowatorskich projektach pomnikowych. W początku lat 60. znikają z rzeźb Jarnuszkiewicza motywy figuralne i ekspresyjne interpretacje form na rzecz poznawania nowych możliwości pracy w metalu. Powstają geome­ tryczne konstrukcje z blachy i prętów, poetycko-ekspresyjne, pełne metaforycznych odniesień. Tworzy również konstrukcje skupione na mnożeniu przestrzeni, rytmizacji i dynamizacji kompozycji. W końcu lat 60. Jarnusz­ kiewicz powraca do przedstawień figuralnych, sięga po tematy o metafizycznym i duchowym sensie. Tworzy po­ mniki, jest też wybitnym medalierem, autorem monet obiegowych oraz rysownikiem i grafikiem. Artysta uczestniczył w kilkudziesięciu pokazach zbiorowych w kraju i za granicą, miał również wystawy indywidual­ ne; m. in.: 1964 - Ravne; 1966, 1970, 1990 - Warsza­ wa; 1972 - Montreal; oraz z okazji 75. Rocznicy Urodzin w CRP w 1994 roku. Przykładowe realizacje: 1950 grupy rzeźbiarskie na Cmentarzu-Mauzoleum Żołnierzy Radzieckich w Warszawie, 1952 - płaskorzeźby Hutnik i Nauczycielka na MDM w Warszawie, 1960 - Pomnik Adama Asnyka w Kaliszu, 1963 - ołtarz i krucyfiks w kościele w Quebec, Kanada, 1964 - kompozycja rzeź­ biarska w Ravne, Jugosławia, 1967 - Międzynarodowy Pomnik Pamięci Ofiar Faszyzmu w Oświęcimiu-Brzezince, 1968-71 - krucyfiks w kaplicy KUL-u w Lublinie, 1973-78 - cykl Kagańce, 1983 - Pomnik Papieża Jana Pawła II i Prymasa Wyszyńskiego na dziedzińcu 188 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM NOTY O AUTORACH KUL-u w Lublinie, 1983 - Pomnik Małego Powstańca w Warszawie, 1983 - cykl Stacje Męki Pańskiej. Tadeusz Kantor (1915-90) - reżyser, twórca happenin­ gów, malarz, scenograf, pisarz, teoretyk sztuki, aktor we własnych przedstawieniach, wykładowca krakowskiej ASP. Czerpał inspiracje z konstruktywizmu i dadaizmu, malarstwa informel i surrealizmu. Kształcił się w Akade­ mii Sztuk Pięknych w Krakowie pod okiem wybitnego scenografa międzywojnia Karola Frycza. W roku 1955 grupa plastyków, krytyków i teoretyków sztuki pod jego kierownictwem założyła teatr CRICOT 2. Pierwszą pre­ mierą CRICOT 2 była Mątwa wg Witkiewicza (1956), W drugim przedstawieniu Cyrk, odnaleźć można było kolejny rozpoznawalny element ówczesnych widowisk Kantora - ambalaż. Ambalaż miał pozbawiać aktorów i przedmioty właściwego im kształtu, czynić z nich niezróżnicowaną materię. Kolejnym krokiem od ambalażu było przejście do „teatru informel” (1960-62) - teatru au­ tomatycznego, poddającego się przypadkowi, ruchowi materii. Aktorzy w przedstawieniu „teatru informel” W małym Dworku wg Witkiewicza (1961) - byli trakto­ wani na równi z przedmiotami, zostali całkowicie pozba­ wieni indywidualności. Ideę „teatru informel” zastąpiła koncepcja „teatru zerowego” (1962-64), pozbawionego akcji dziania się. Jej najpełniejszym wyrazem był spektakl Wariat i Zakonnica także wg Witkiewicza, wystawiony przez Kantora w 1963 roku. Następnie ewolucja prakty­ ki i estetyki akcji scenicznych doprowadziła Kantora do granicy teatru pojmowanego tradycyjnie. W roku 1965 powstają pierwsze polskie happeningi - Cricotage i Linia Podziału. Dwa lata później słynne: List oraz Panoramiczny Happening Morski. Rozczarowanie happeningiem przy­ wiodło Kantora na powrót do teatru. W 1972 roku po­ wstają Nadobnisie i Koczkodany wg Witkiewicza, w któ­ rych elementy happeningu zostały wchłonięte przez widowisko. Trzy lata później spektaklem Umarła Klasa rozwinął Kantor kolejny nurt w swym teatrze opatrzony przez autora mianem „teatru śmierci”. Właśnie do tego nurtu przypisywane są najwybitniejsze i najbardziej znane spektakle artysty: Wielopole, Wielopole (1980), Niech sczezną artyści (1985), Nigdy już tu nie powrócę (1988) oraz wystawione pośmiertnie Dziś są moje urodziny (1991), których motywem głównym jest śmierć, przemijanie i pa­ mięć oraz utrwalona w niej historia. W widowiskach „te­ atru śmierci” uwypukla się obecna w całej twórczości Kantora koncepcja „Realności Najniższej Rangi”. Agnieszka Karpowicz - asystentka w Instytucie Kul­ tury Polskiej na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się awangardową i neoawangardową kulturą artystyczną XX wieku oraz antropo­ logią słowa. Prezentowany tekst jest fragmentem roz­ prawy doktorskiej Kolaż. Awangardowy gest kreacji. Themerson. Buczkowski. Białoszewski. Książka ukaże się w 2007 roku. Ważniejsze publikacje: Słowo kolażu („Przegląd Huma­ nistyczny” 2005, nr 1), Ready-made. Przedmiot w pro­ zach Mirona Białoszewskiego, („Pamiętnik Literacki” 2006, z. 1). Jacek Leociak - adiunkt w Instytucie Badań Literac­ kich PAN, kierownik Zakładu Badań Nad Literaturą Holocaustu IBL PAN. Opublikował: Tekst wobec Za­ głady. O relacjach z getta warszawskiego (1997, przekład angielski 2004) oraz (wspólnie z Barbarą Engelking) Getto warszawskie, Przewodnik po nieistniejącym mieście (2001, przekład angielski ukaże się w 2006 w Yale University Press). Artykuły, szkice, recenzje publiko­ wał w „Pamiętniku Literackim”, „Tekstach Drugich”, „Tygodniku Powszechnym”, „Nowych Książkach”, „Res Publice” i „Res Publice Nowej”, „Midraszu”, „Gazecie Wyborczej” , „Rzeczpospolitej” oraz w książ­ kach zbiorowych. Zajmuje się literaturą dokumentu osobistego i formami zapisu doświadczeń granicznych (w tym doświadczenia Zagłady). Aleksandra Melbechowska-Luty - historyk sztuki, studia na UW, doktorat z nauk humanistycznych (UW 1966). Specjalizacja: historyk sztuki polskiej XIX/XX w. Adiunkt w Instytucie Sztuki PAN (gdzie pracowała w latach 1955-85), Pracownia Słownika Artystów Pol­ skich. Autorka 8 książek, m.in. Teofil Kwiatkowski (mo­ nografia), Ossolineum, Wrocław 1966; Widmo. Zycie i twórczość Ludwika De Laveaux, Wrocław 1988; Posągi i ludzie. Antologia tekstów o rzeźbie polskiej XIX w., IS PAN, Warszawa 1993 (wspólnie z Piotrem Szubertem); Mali mistrzowie polskiego pejzażu XIX w., Neriton, War­ szawa 1997; Nokturny. Widoki nocy w malarstwie pol­ skim, Arkady, Warszawa 1999 Sztukmistrz. Twórczość artystyczna i myśli o sztuce Cypriana Norwida, 2001; Posągi i ludzie. Rzeźba polska dwudziestolecia między­ wojennego 1918-1939, 2005. Marek Nowakowski - pisarz, debiutował w 1957 r. opo­ wiadaniem Kwadratowy na łamach „Nowej Kultury”, które opisywało świat marginesu społecznego. W kolej­ nych tomach (powieść Trampolina, 1964; zbiory opowia­ dań Silna Gorączka, 1963; Zapis, 1965; Gonitwa, 1967; Mizerykordia, 1971; Układ Zamknięty, 1972; Śmierć żół­ wia, 1973) pisarz poszerzał krąg peryferyjności. Następnie wydał Wesele raz jeszcze (1974), Robaki (1968); Książę no­ cy (1972); Chłopiec z gołębiem na głowie (1979), Raport o stanie wojennym (1982-1984), Notatki z codzienności (1983), Dwa dni z aniołem (1984), Wilki podchodzą ze wszystkich stron (1985), Grisz, Ja tiebia skażu (1986). Ra­ port o stanie wojennym zapewnił mu europejski rozgłos. Rozważania autotematyczne pojawiły się w tomach Por­ tret artysty z czasów dojrzałości, (1987), Karnawał i post (1989) oraz w opowiadaniu Bożydar z tomu Grecki bożek (1993). Po 1989 roku wydał m.in. Homo Polonicus (1992), Grecki bożek (1993 Strzały w motelu George 189 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM SUMMARIES (1997), a także zbiory opowiadań, będących rodzajem nostalgicznego powrotu do Warszawy tuż-powojennej i jej barwnego półświatka (Powidoki, 1995, 1997). Dorota Piekarczyk - językoznawca, adiunkt w Zakła­ dzie Językoznawstwa Ogólnego UM CS w Lublinie. Autorka prac z zakresu językowego obrazu świata, m.in. książki Kwiaty we współczesnym językowym obra­ zie świata (Lublin 2006). Joanna Pietruszka - absolwentka Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszaw­ skiego. Interesuje się życiem codziennym w krajach postsocjalistycznych. Czesław Robotycki - etnograf, antropolog kultury, prof. dr hab., dyrektor Instytutu Etnologii i Antropolo­ gii Kulturowej UJ. Autor książek: Tradycja i obyczaj w środowisku wiejskim, Environment and Pollution (ra­ zem z M. Ekstromer), Etnografia wobec kultury współ­ czesnej, Nie wszystko jest oczywiste oraz 140 artykułów. Redaktor wydawnictw UJ: „Prace Etnograficzne”, serii „Anthropos”, Przewodniczący Rady programowej serii „Cultura”. Zajmuje się analizą różnych form polskiej kultury współczesnej i Europy środkowej (świadomość narodowa i etniczna, twórczość amatorska i inne formy ekspresji kulturowej, etos, obyczajowość itp.). (1930—39), Polacy na Biennale Sztuki w Wenecji 1895—99 oraz Poza kanonem. Sztuka polskich artystek 1880—39. Pu­ blikowała m.in. w „Biuletynie Historii Sztuki”, „Twór­ czości”, „Kresach”, „Znaku”, „Architekturze”. Paweł Stangret - absolwent filologii polskiej Uniwer­ sytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Doktorant Instytutu Badań Literackich PAN. Publi­ kował m.in. w „Didaskaliach”, „Tekstach Drugich”, „Teatrze”, „Dialogu”. Zajmuje się twórczością literac­ ką Tadeusza Kantora, interesuje go także pogranicze sztuk plastycznych i literatury. W IBL PAN przygoto­ wuje rozprawę doktorską na temat Lekcji mediolańskich Tadeusza Kantora pod kierunkiem prof. Marii Prussak. Obecnie na UKSW prowadzi konwersatorium Co to jest teatr? Jest stypendystą Polskiej Akademii Nauk. Bernd Stieghorst - kolekcjoner, pracował jako kura­ tor w muzeum rzeźby w Zurichu. Żyje i pracuje w Zurichu i Monachium. Joanna Szadura - językoznawca, adiunkt w Zakładzie Tekstologii i Gramatyki WspółczesnegoJęzyka Polskie­ go IFP UM CS w Lublinie. Swoje zainteresowania do­ tyczące problemów językowego obrazu świata i stereo­ typów językowych rozwija, uczestnicząc w pracach nad wydawanym w Lublinie Słownikiem stereotypów i symbo­ li ludowych. Członek Komisji Etnolingwistycznej Komi­ tetu Językoznawstwa Polskiej Akademii Nauk. Artur Rumpel - absolwent Śląskiej Akademii Me­ dycznej (farmacja) i Uniwersytetu Śląskiego (etnolo­ gia). Bada religijność ludową i symboliczne aspekty folkloru. Publikował w „Gadkach z Chatki”, „Panacei” i „Uniwersytecie Kulturalnym”. Mieszka w Rybniku. Wiesław Szpilka - etnolog (studia UJ), studia dokto­ Joanna Sosnowska - dr hab. historyk sztuki, docent Bartłomiej Walczak - socjolog, antropolog kultury w Instytucie Sztuki PAN w Warszawie. Ukończyła stu­ dia na Uniwersytecie Warszawskim, doktoryzowała się w Instytucie Sztuki PAN, tam też uzyskała habilitację w 2004 roku. Wykłada na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Zajmuje się polską sztuką XIX i XX wieku. Wydała Materiały do dziejów Instytutu Propagandy Sztuki w Wyższej Szkole Pedagogiki Resocjalizacyjnej Peda­ gogium w Warszawie. Zainteresowania badawcze: epi­ stemologia i metodologia nauk społecznych, metodo­ logia badań on-line, teoria i historia antropologii amerykańskiej, analiza i filozofia tekstu, narratologia i teorie dyskursu, yanomamologia. Summaries eidetic (phenomenological) ethnography, outlined in his previous texts. The experiences registered by Stoller are analysed with the assistance of the conception of triple mimesis (Paul Ricoeur) and instruments ap­ plied for text analysis. Regardless of the dramaturgy of the experience itself, the case of Paul Stoller is an excellent contribution to reflections on the boundary of cognition in anthropology, and the translatability of perspectives between distinct varieties of Lebenswalt. The dramatic history of the author of Money Has No Smell demonstrates that an attempt at a total opening up towards local cognitive categories, the detextualisation of culture, and the assumption of ”the skin” of the Bartłomiej Walczak Paul Stollers Project of Eidetic Ethnography A presentation of the controversial In Sorcery’s Shadow by Paul Stoller and Cheryl Olkes - a record of Stoller’s experiences with the Songhay in Niger. The au­ thor of this review formulated the thesis that Stoller’s mimetic involvement in sorcery and the resultant strong emotive (and psychosomatic) reaction are the consequence of an attempt at realising a programme of ranckie Instytut Sztuki PAN, pisze pracę doktorską poświęconą etnologicznej interpretacji kultury maso­ wej. Mieszka w Kościelisku. 190 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM SUMMARIES Other may end in a significant deprecation of research objectives and a mimetic merge of two identities. The text is partly based on chapter V of the Ph. D. dissertation Podmiot a przedmiot poznania nauk społecz­ nych na przykładzie antropologii kulturowej. Analiza wy­ branych struktur narracyjnych w pisarstwie antropolo­ gicznym (The Subject and the Object of Cognition in the Social Sciences upon the Example of Cultural Anthropology. An Analysis of Selected Narration Structures in Anthropological Writings), presented in 2006 in the Institute of Applied Social Sciences at Warsaw University. Agnieszka Karpowicz The Collage Experiment. The Leopold Buczkowski Archive The "ephemera of memory” comprise a category con­ stitutive for the works of Leopold Buczkowski. Punctualistic, aleatoric non-fiction constructions create museum space in which the author tries to revive "Rusin words-sounds”, i. e. the living, dialogical and multicultural vernacular of pre-war Podolia. His sto­ ries, however, progress more in time than in space by creating simultaneously overlapping strata of myriad versions of events, myths, and imagery, enrooted in collective imagination. The homophonic quality of the ephemera corresponds to the fleeting nature of human memory. With attempts at capturing living speech and music as his point of departure, Buczkowski arrived at decontextualised records or even written down conver­ sation when, for instance, he creates narration com­ posed of quotations from Polish-French phrase-books. Only decontextualisation, characteristic for the writ­ ten word, is regarded by the author as a tool suitable for building a memory museum; he thus endeavours to create an archive of forms no longer existent after the Second World War, in this way salvaging a dying world and chronotypes doomed to oblivion. By setting up an archive of past forms of culture and art Buczkowski also conducts an in-depth analysis of modern culture based on the bourgeois ethos and wri­ tings which he holds responsible for the catastrophe of the Second World War. In the ”museum of memory” writing has assumed the shape of archaeology, i. e. the extraction of the relics and forms of a vanishing world from oblivion. This is the reason why narration brings to mind a collection. It re­ mains specific because its medium is the printed word. Just as in collections of objects, it constitutes an attempt at reaching, via material (here: the letter, the visible sign of writing), that which is invisible and impalpable forms of a world which perished in World War II. The instruments applied by the author are close to the techniques of twentieth-century art which also frequ­ ently turns into archaeology by gathering actual objects and the debris of contemporary civilisation. Prose by Buczkowski resembles a visual art collage, an assembla­ ge executed with the help of the recycling technique. Jacek Leociak Contemporary Antigone One the determinant of humanity mentioned by Giambatisto Vico is burial of the dead. The author of this study does not deliberate on burial conceived as attempts at taming dread of the deceased or an act stemming from fear of the impurity of the corpse. He is interested in testimonies describing situations in which the human corpse is defiled and the burial ritu­ al - violated, as well as in attempts at restoring the thus undermined order of things. Subsequently, he ponders on the nature of interment in extreme situ­ ations (such as the world wars or the Holocaust) and the cultural meanings borne by the act of defiling the corpse and desacralising the burial ground. The artic­ le starts with recalling classical tradition (Homer, So­ phocles, Virgil, and the Bible) and goes on to study re­ cords from the Warsaw ghetto (primarily those by Rachela Auerbach). In doing so the author focuses on burial comprehended as the obligation of the living towards those who were not allowed to survive. In this context, efforts to fulfil the burial ritual should be understood as a final protection of the foundations of humanity at the time of Shoah. Paweł Stangret A Concise History of the Avantgarde in Tadeusz Kantor’s Lekcje mediolańskie The article considers the presence of the avantgarde in the oeuvre of Tadeusz Kantor, and tries to capture the artist’s conceptions relating to contemporary art. The helpfulness of Lekcje mediolańskie (The Milan Lessons) lies in the fact that this publication is situ­ ated on a margin of Kantor’s theoretical reflections and artistic undertakings. The text shows how abs­ traction, Constructivism and Surrealism affected the work of the author of Umarła klasa (Dead Class). Lekcje mediolańskie also indicates the reasons why Kantor referred to precisely those three trends, sum­ ming up their role and significance in twentieth-cen­ tury art. Kantor returned to the bases of modern art in order to define his whole oeuvre and contempora­ neity as such vis a vis the listed currents. Aleksandra Melbechowska-Luty, Elegy and Drama. 191 The Niches, Passages and Thresholds of Jacek Sempoliński. In March 2006 the Studio Gallery in Warsaw held an exhibition of paintings and drawings by Jack Sempo­ liński, testifying to the considerable extent in which his oeuvre is connected with the ingenium of Kazi­ mierz on the Vistula, an exceptionally picturesque �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM SUMMARIES small town whose symbolic, myth and legend have successively grown in the course of past centuries. Sempoliński used to come here already as a child, and from 1979 he spends his summer vacations in an old thatched-roof cottage in nearby Męćmierz. The show featured numerous "Kazimierz” works (executed in mixed techniques) in which objects and motifs chan­ ge into sui generis phenomena of spiritual art, functio­ ning on a lower level and living a life of their own. The works in question include a Baroque statue of St. John from the parish church, transposed by the artist, The Crucified from the church of St. Anne, dramatic Heads of the dying Christ, simple crosses without the figure of Jesus, executed in pencil, water paint or pa­ stel, the local quarry with outlines of blocks of stone, the shadow of a cross or a skull, as well as views of the castle in Janowiec, a metaphor of the author’s recol­ lections and youthful experiences. Aleksander Jackowski Jerzy Jarnuszkiewicz In this fragment of a book currently in print, Aleksan­ der Jackowski reminisces about the outstanding sculp­ tor Jerzy Jarnuszkiewicz, recalling the post-war years, the 1950s and the 1960s in the artist’s oeuvre. This pe­ riod certainly differed from the contemporary condi­ tions of Polish art ”His era required memory and forced the artist to tackle the setting of lies and the gag of cen­ sorship. Today, young artists are free of such determi­ nants and feel no need to commemorate anything. The world of their imagination is open. They astonish and even shock, without having to paying any price for do­ ing so (...) Could a portrait of an artist, even such an acclaimed one, be of any interest at a time when all the components of art are changing, and when it has beco­ me outright embarrassing to speak about the categories of beauty and consider what which is ethical (...)?” The proposed text is also an attempt at personal me­ ditation on memory: ”We live in such rapid times that unrecorded memory vanishes instantly. Art? Everyday there appear more painters and sculptors than in the whole history of mankind. The rushing tide of facts is simply enormous. Which young intelligent person to­ day knows anything about Tadeusz Sieklucki, Tade­ usz Brzozowski, Józef Gielniak or Jerzy Panek? About the great artists? What are you working on at the moment? - I was asked by a female journalist from an important daily. - I’m writing about Jarnuszkiewicz... - And who’s he? Well, I am writing so that she would know”. Aleksandra Melbechowska-Luty Tribal Rhapsody. Private Notes on the Art of Magdalena Abakanowicz The numerous sculptures by Magdalena Abakanowicz (and her examples of related arts) include unusual vi­ sual concepts, meanings and contents relating to man’s individual and group experiences. Abakano­ wicz is interested in all that is alive: man, animal and plant, their diverse” bodies”, which she shapes or commemorates in anthropomorphic or biomorphic forms by using natural material, e. g. wool, canvas, ju­ te, hide, horsehair, and wood but also stone and me­ tal. The characteristic features of her works include monumentalism and a masterly treatment of ”mobile” textures which link the structures of the surface with the very core of a given composition. Abakanowicz is the author of highly unconventional fabrics known as Abakany; these by no means decorative or utilitarian objects comprise large-scale soft sculptures organising space. She finds the thread which ties together the structure of living organisms to be fascinating mate­ rial. The human figures which are, as a rule, incom­ plete, maimed, naked, headless, armless, and sexually undefined (derived from the myth of Androgyne), are accompanied by Sitting Figures, Backs, Heads, Faces, Self-portraits and the figures and heads of animals. Hundreds of figures - swathed in sacking or cast in bronze - are arranged in rows and crowds against the backdrop of a panorama of large towns, in parks and gardens or on the banks of rivers and lakes. These “collective” compositions carry universal symbolic messages and speak about ”primary things” extracted from the depths of time; simultaneously, they are transposed into contemporary life and evoke a meta­ phorical image of the endless ”migration of the pe­ oples”. Abakanowicz constantly resorts to the oldest motifs, such as the form of the circle. She executes ro­ und spoke constructions and rolled bearings, and in Israel arranges large circles composed of limestone in the Negev Desert. She also embarks upon the cathar­ sis motif and depicts perennial War Games involving wounded human bodies and war machinery - guns and missiles, resembling toppled trees. Her Sarcophagi bring to mind coffins and the covers of nuclear reac­ tors. Untamed imagination directs her towards archi­ tectural-town planning sculpture designed on an im­ mense scale. Abakanowicz is the author of visions of plant-entwined houses-gardens intended for Paris and the 640-metres high Hand Monument, probably the loftiest statue in the world, stretched towards the sky and commemorating the victims of Hiroshima. Her entire oeuvre refers to the existential and spiritual condition of homo universalis and all cultures, at the same time becoming part of the ”correspondence of the arts” since the compositions resound with the echoes of musical rhythm or correspond to the visions of poets (T. S. Eliot) and architects (Hand Monument evokes the conception launched by Le Corbusier who half a century earlier executed a sculpture of The Open Hand raised towards the heavens in the Indian town of Chandigarh). 192 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM SUMMARIES Joanna Sosnowska An Old Female Artist Paints Wojciech Bałus Dan Brown, his Macho and the Qu­ estion of Truth Only recently has old age become the object of reflec­ tions pursued in assorted domains of science. Indubita­ bly, the reason for this phenomenon lies in constantly expanding longevity. We still do not have at our dispo­ sal criteria for determining the precise onset of old age, and prevailing opinions remain at odds. As a rule, it is accepted that old age is tantamount to maturity when spiritual issues predominate over material ones, parti­ cularly corporeal. Marcel Proust was an exponent of a contrary view claiming that the commencement of old age is marked by a changed attitude towards the surrounding world, when bodily relations, to use the expression coined by the writer, become more impor­ tant than spiritual ones. This is the moment when con­ tact with the object, the landscape and another person assumes a new significance, and becomes a nourish­ ment of sorts, indispensable for life and creativity. Późna twórczość wielkich artystów (The Late Works of Great Artists), a book by Mieczysław Wallis published more than thirty years ago and devoted predominan­ tly to aged artists - albeit not exclusively, since the very term ’’late works” does not have to denote creati­ vity dating from an artist’s old age, makes no mention of female artists as if the very problem did not pertain to them. From a statistical viewpoint, for centuries women tended to die earlier than men, but this was not the essential reason for the omission. The expla­ nation should be sought in the category of womanho­ od obligatory in our culture. Only a woman capable of fulfilling maternal functions was regarded as notewor­ thy. An old woman who had already completed all her duties towards the family and society, became a matron and was accepted only in this guise. Appa­ rently, the combined status of a matron and an artist was excluded. Those two social constructions could not be mixed, and female artists were refused the ri­ ght to have a family; for all practical purposes old fe­ male artists did not exist. Nevertheless, there always remained the sort of a woman who violated the impo­ sed rules of conduct, and frequently she was an artist. Already in her youth Olga Boznańska rejected the de­ mands of the patriarchal world and did not accept the functions deemed fitting for a woman by totally devo­ ting herself to art. By refuting all subjugation to co­ nventions, in time she drew attention to something which usually remains invisible, i. e. otherness atta­ ined by age itself. As an older woman she fascinated the visitors who appeared in her rather unkempt stu­ dio. Physical relations, understood as contact with ob­ jects and people, remained extremely important due to the very fact that she was a painter, and with age they grew even more intense. She needed them in the same manner as the one described by Proust, succum­ bing to the tide of life delineated by old age. In his critical comments about Dan Brown’s bestsel­ lers, W. Bałus, an historian of art, omits their widely commented factographic preposterousness and focu­ ses on the measures applied by the novelist in order to construct the leading protagonist as well as the lat­ ter’s conceptions about culture. Robert Langdon, the hero of Brown’s books, appears to be a scientific ma­ cho and an advocate of scientism, whose knowledge possesses all the traits of total unambiguity akin to ni­ neteenth-century visions of culture. Brown is descri­ bed as yet another "master of suspicions”, and his bo­ ok is regarded as a successive example of postmodern para-religious nonsense. Artur Rumpel Pious Inscriptions in the Tworki Deanery Folk songs are suffused with symbolic, in the past uni­ versally understood and today largely forgotten. A l­ most every song had not a single meaning but at least two or even more. A t present it has become impossi­ ble to discover all of them although in certain cases such an objective may be attained. The presented song Miała Kasia Jasia (Kate and her Johnny) descri­ bes the tragic death of a young man on the battlefield and the complicated love for a poor boy, disclosed by a sequence of legible symbols which create a logical whole. Czesław Robotycki Against Kopaliński and towards Bartmiński. On a Polish Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols The title of the article suggests a cautious use of dic­ tionaries of catalogue-arranged symbols in all inter­ pretations of culture (in Poland the author of the most popular dictionary of this sort is W. Kopaliński). C. Robotycki claims that the anthropologist will find ethno-linguistic dictionaries of greater use. Dictiona­ ries of symbols list meanings without indicating their pragmatic context, while the latter variety locates symbolic meanings within the context of the vocabu­ lary, grammar and pragmatic rules. Such a dictionary has been written by Jerzy Bartmiński (together with a team of collaborators). The range of this publication encompasses folk symbols and linguistic stereotypes, making it possible to reconstruct the linguistic image of the world of culture. The author discusses the pre­ mises of the presented dictionary and the manner of their realisation; he also emphasises the importance of links between ethno-linguistic and anthropological reflections, indicating the long tradition of ethno-linguistics derived from the philosophy of the language, anthropology and linguistic studies. 193 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM SUMMARIES Aleksander Jackowski “N a Skróty”. Postscript towards the maintenance of a continuum and resistan­ ce against the gradual loss of impact on one’s fate. A postscript to the autobiographical N a Skróty (Shortcuts) by the long-term editor-in-chief of ’’Pol­ ska Sztuka Ludowa” and a steady collaborator of the quarterly ’ Konteksty” ; the book was published seve­ ral years ago. Joanna Pietruszka On Those who Stayed Behind. A Stu­ dy on Old Age and the Looming Extinction of the Ukrainian Countryside A presentation of old age along the borderline betwe­ en contemporary society and a Ukrainian traditional rural community facing extinction. The portrayed gro­ up of people share their place of residence, age, and experiences of historical events as well as the progres­ sing disappearance of village life. Upon the basis of a local comprehension of the conception of age - wi­ thin the context of performed social roles and health, the author interprets the organisation of life and the changes transpiring within the community. Observa­ tions of daily life, communication and memory of the deceased serve as a foundation for describing strivings Justyna Chmielewska An Old Story of New Jerusalem An attempted reconstruction of the history of the Murashkovtsy Christian Holy Zionists - a religious communi­ ty established in the 1930s in present-day Western Bela­ rus and Ukraine. The chief protagonists are the prophets Ivan Murashko and Olga Kirylchuk-Korneychuk who, according to the Zionists, embodied the Second Coming of Christ. By basing herself on on-the-spot interviews the author tried to bring the reader closer to hagiographic narrations about the miracles and sanctity of the Father and Mother of Zion, as the founders of the movement were known, and the history of New Jerusalem - a holy city built in 1936-39 in Volhynia as a realisation of the idea of the Kingdom of God on Earth. We learn about prophets, apostles, holy blood and New Zion as well as about rejection and strong social stigma­ tisation. The post-war history of the group is branded with persecution, arrests and imposed wanderings from Volhynia across the Caucasus to Central Asia and fi­ nally to the environs of Odessa where more than 350 members of the congregation continue to reside. From the very onset the Zionists, engaged in imple­ menting their utopia, remained on the margin of so­ cial and religious life. Ridiculed by some and openly branded by others, they sought refuge in isolation, fled the outside world, and closed themselves in enclaves governed by rules formulated by the prophets. The presented text is an attempt at bringing the reader close to the alternative created by the Murashko ad­ herents in their New Jerusalem. Wiesław Szpilka No So Long Ago In 1981 ”Polska Sztuka Ludowa” published a survey on Ethnography - ethnology - anthropology of culture. What are they? What is their objective? The survey was a sui generis generation manifesto issued by researchers connec­ ted with the editorial board of ”Polska Sztuka Ludowa” (today: ’’Konteksty”), who at the time perceived ethno­ graphy as a ’ science without boundaries” and one which ”opts for freedom”. This methodological breakthrough (which coincided with the proclamation of martial law) became the reason why, according to the author of the article, Polish ethnography lost its innocence. The presented text, written in the form of a recollec­ tion, challenges oblivion. Józef Czapski wrote that ”personal reminiscences rebel against the reduction of our past, which has been already pigeonholed by hi­ storians and devoured by statistics and figures in the order of millions to become abstract and almost me­ aningless for the next generation”. Fot. Marta Leśniakowska 194 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY f CULTURAL ANTHROPOLOGY f ETHNOGRAPHY f ART 2007 rok LXI nr 1 (276). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, SOCIETY LIBER PRO ARTE Contents 1 2007 B artłomiej W alczak Paul Stoller’s Project of Eidetic Ethnography A gnieszka K arpowicz The Collage Experiment. The Leopold Buczkowski Archive J acek L eociak Contemporary Antigone Paweł S tangret A Concise History of the Avantgarde in Tadeusz Kantor’s “Lekcje mediolańskie” A leksandra M elbechow ska -Luty Elegy and Drama. The Niches, Passages and Thresholds of Jacek Sempoliński A leksander J ackow ski Jerzy Jarnuszkiewicz W ojciech B ałus Gothic with no roots A leksandra M elbechow ska -Luty Tribal Rhapsody. Private Notes on the Art of Magdalena Abakanowicz B ernd S tighorst The Crowd and the Individual T eresa R yf E sbert Magdalena Abakanowicz J o a n n a S o sn o w ska An Old Female Artist Paints W ojciech B ałus Dan Brown, his Macho and the Question of Truth A rtur R umpel Pious Inscriptions in the Tworki Deanery C zesław R obotycki Against Kopaliński and towards Bartmiński. On a Polish Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols 195 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM CONTENTS J ERZY B artmiŃSKI Polish Dictionary Folk Stereotypes and Symbols A leksander J ackow ski “N a Skróty”. Postscript J o a n n a Pietruszka On Those who Stayed Behind. A Study on Old Age and the Looming Extinction of the Ukrainian J ustyna C hmielewska An Old Story of New Jerusalem W iesław S zpilka No So Long Ago K RZYSZTOF B ielawski A Pterodactyl in a Compote. The answer to Maciej Rychły 196 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2357c94ade4539a6d06ce11885166f96.pdf d9ed920760402dd848814a42483e473f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2943 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2747 Title A name given to the resource Interpretacja postaci Judasza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.39-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gieryszewska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krystyna Gieryszewska INTERPRETACJA POSTACI J U D A S Z A * W okresie w i e l k a n o c n y m istniała w Polsce południowo- ma o n pełnić. O losach o b u a p o s t o ł ó w z a d e c y d o w a ł y w e d ł u g -wschodniej tradycja wieszania k u k ł y J u d a s z a ; tradycja ta w Pru­ r e s p o n d e n t ó w cechy, które ich różnią: pycha i pokora. Ale — chniku i o k o l i c z n y c h w s i a c h przetrwała d o dziś. Łączy o n a znaki głosi j e d n a ze skrajnych o p i n i i — śmierci i destrukcji ze znakami p ł o d n o ś c i . Judasz byłby pierwszym ś w i ę t y m " (29). jak „ g d y b y nie s a m o b ó j s t w o , t o Tekst biblijny m ó w i o postaci J u d a s z a bardzo skąpo. Nie J e d n y m z s y m b o l i łączących o p o w i e ś c i o Piotrze i J u d a s z u jest dowiadujemy się najważniejszego: d l a c z e g o w ł a ś n i e o n spełnił k o g u t . „ J u d a s z w y d a w s z y Pana Jezusa poszedł d o d o m u . Ż o n a rolę zdrajcy . W i a d o m o o n i m t y l k o , że p o d k r a d a ł z trzosu, nad dała j e m u jeść, kurę zarąbała, p i e t u c h a . O n je, a o n a poczęła na którym miał pieczę. Ś w . J a n n a z y w a g o w p r o s t złodziejem. niego narzekać: Dlaczego t y j e g o w y d a ł e ś , t o taki człowiek, ludzi W czasie Ostatniej Wieczerzy diabeł nakłania g o d o zdrady z g r o b u p o d e j m o w a ł , taki był d o b r y . A J u d a s z m ó w i jej tak: tak o n i Judasz w y c h o d z i w c i e m n o ś ć , by sprzedać Jezusa za 3 0 p o w i e d z i a ł , że z m a r t w y c h w s t a n i e ; tak z m a r t w y c h w s t a n i e jak ten srebrników. Po skazaniu Chrystusa rzuca srebrniki d o ś w i ą t y n i , k o g u t z miski z m a r t w y c h w s t a n i e i zaśpiewa. I w ten raz k o g u t ale pieniądze s p l a m i o n e k r w i ą nie m o g ą p o w r ó c i ć d o skarbca. skoczył i zaśpiewał. A o n w t e d y c h o d u i p o w i e s i ł s i ę " ( 1 ) . Faryzeusze k u p u j ą za nie Pole Garncarza, które przeznaczono na cmentarz dla c u d z o z i e m c ó w . J u d a s z o d c h o d z i Odmienną wersję w y d a r z e ń przedstawiają Dzieje i wiesza się. Apostolskie. Judasz sam k u p u j e ziemię za srebrniki, p o t e m zaś „ s p a d ł s z y głową w dół, pękł na pół i w y p ł y n ę ł y w s z y s t k i e j e g o w n ę t r z n o ­ W tej o p o w i e ś c i z Wileńszczyzny, która ma s w ó j o d p o w i e d n i k w Ewangelii Nikodema, k o g u t jest nie t y l k o s y m b o l e m niewiary i zdrady (jak w o p o w i e ś c i o ś w . Piotrze), ale r ó w n i e ż Z m a r t w y c h ­ wstania. W kulturze tradycyjnej przeznaczono dla o b u a p o s t o ł ó w g r a n i ­ ści". Mieszkańcy J e r o z o l i m y n a z w a l i tę ziemię H a c e l d a m a c h . t z n . ce nieba i piekła. J a k w i a d o m o , ś w . Piotr jest Pole Krwi (Pismo i w p u s z c z a dusze przez bramę raju, zaś J u d a s z przebywa za Święte Dz. 1 , 1 8 — 2 0 ) . Klucznikiem R o z m ó w c y z Wileńszczyzny i Polski p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j d r z w i a m i piekła. „ W piekle J u d a s z za d r z w i a m i w i s i i w o r e k przy często p o r ó w n y w a l i J u d a s z a ze Św. Piotrem j a k o d w ó c h zdraj­ nim leży"; „ J u d a s z za d r z w i a m i będzie czekał sądu ostatecz­ ców oraz postacie d w u z n a c z n e . Judasz, chociaż uległ pokusie n e g o " ; „ G d y Pan Jezus zstąpił d o piekieł, Judasz skrył się za diabła, „ t o b y ł o dane przez B o g a , tak miało b y ć " ( 1 8 ) * * . Tę d r z w i a m i , a Lucyfer za s ł u p doniosłą rolę w dziele z b a w i e n i a t r u d n o j e d n a k p o g o d z i ć ze złem, 19 — 2 0 ) . T o samo miejsce przypisuje się J u d a s z o w i jakiego J u d a s z się d o p u ś c i ł ; sprzeczność ta w y m a g a rozwiązania. w s p ó ł c z e ś n i e , chociaż niektórzy r o z m ó w c y Zarazem często w y t y k a n e Św. P i o t r o w i t c h ó r z o s t w o i słabość Jezus w y p r o w a d z i ł J u d a s z a z piekła wraz z i n n y m i duszami ( 4 ) . charakteru są uznane za n i e w s p ó ł m i e r n e w o b e c roli o p o k i , jaką M o t y w przebaczania J u d a s z o w i wiąże się — j a k się zdaje — ze kamienny" ( K o l b e r g , 1 9 6 2 , s. także uważają, że Pan II. 1, 2, 3. W ł ó c z e n i e , bicie i wieszanie Judasza. Pruchnik 1 9 8 0 r. Fot. Krzysztof C h o j n a c k i Praca powstała w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW pod kierunkiem dr Magdaleny Zowczak. " Cyfry w nawiasie wskazują informatora. Dane o informatorach na s. 48. 39 �zmieniającymi się n o r m a m i i w a r t o ś c i a m i w e współczesnej w i e j s ­ Niekiedy ł ą c z o n o z J u d a s z e m Kaina; z j e g o r o d u miał się kiej kulturze. D a w n ą interpretacja czyniła o b u grzesznych a p o s ­ w y w o d z i ć zdrajca, z nim też w s p ó l n i e p r z e b y w a ł za piekielnymi t o ł ó w postaciami d w u z n a c z n y m i , stojącymi na granicach o d ­ d r z w i a m i . Okazją d o kojarzenia o b u postaci s t a n o w i ć miennie w a l o r y z o w a n y c h sfer z a ś w i a t ó w : piekła i nieba. Na m o t y w przeklętej, zbrukanej k r w i ą ziemi. „ K a i n zabił A b l a na Wileńszczyźnie z a n o t o w a ł a m o p o w i e ś ć , w której m o c szatana s w o j e j ziemi. Kain był r o l n i k i e m , a A b e l pasterzem. Z zazdrości g o nad złem została silnie podkreślona. Tak r e s p o n d e n t k a przekazała zabił na rolniczej, na k a i n o w e j roli. I m ó w i ą , że t o jest k a i n o w a r o z m o w ę Pana Jezusa z J u d a s z e m : „ J a k Pan Jezus zstąpił d o rola, bo t a m k r e w A b l a jest z b r o c z o n a " ( 2 9 ) . może piekieł i w y p r o w a d z i ł dusze s p r a w i e d l i w y c h , t o J u d a s z był przy Charakterystycznym dla k u l t u r y tradycyjnej s p o s o b e m obrazo­ Lucyferze, a Jezus spytał: «Co t y t u robisz? A m n i e t u dobrze. T o w a n i a p o s ł u g u j e się r o z m ó w c z y n i z W ę g i e r k i : „ K u p i l i pole na w t e d y Lucyfer c h w y c i ł g o za szczękę i teraz Judasza boli» ( 4 2 ) . cmentarz, ale ktoś nie wiedział, jakie t o pieniądze, t o g o p o t e m W relacjach Jezus — J udasz — diabeł, na zdrajcę spada zło, które strasznie dręczyły. I pomyślały, że jak przetopią te pieniądze na kierowało się przeciw C h r y s t u s o w i : „ S z a t a n , który chciał s m y k - d z w o n , t o u s p o k o i t o . A l e m ó w i ą , że jak przetopiły, t o ten d z w o n nąć duszę Jezusa, złapał J u d a s z a " ( 2 9 ) . w t y c h miejscach, gdzie miał srebrniki, t o pękał. I p o d o b n o Fatalizm przeznaczenia Judasza ujmuje najkrócej w y p o w i e d ź : w r z u c i ł y ten d z w o n d o o c e a n u " ( 3 0 ) . „ J u d a s z t o był 1 3 - t y apostoł w p r o s t tak p o w i e d z i e ć . Było 1 2 - t u S a m o b ó j s t w o J u d a s z a jest j e d n y m ze s p o s o b ó w w y t ł u m a c z e ­ a p o s t o ł ó w z Panem J e z u s e m , a o n był 1 3 - t y " ( 5 1 ; por.: Bednarek, nia ciągłego drżenia osiki. Po t y m jak zdrajca z a w i s n ą ł na niej, 1 9 8 8 , s. 3 ) . W P r u c h n i k u , Osielcu i M a k o w i e osika już w i e c z n i e drży ze s t r a c h u . Podhalańskim z a n o t o w a n o także kościelny z w y c z a j , który o d p o w i a d a t e m u Przytoczone przeze mnie w ą t k i w i e r z e n i o w e w większej swej p o g l ą d o w i : „ W W i e l k ą Środę b y ł o n a b o ż e ń s t w o . Stawiali taki części mają o d p o w i e d n i k i w wersjach z a n o t o w a n y c h w XIX w i e k u , trójkątny świecznik z 1 3 - t o m a ś w i e c a m i , b o b y ł o 1 2 - t u apos­ lub też posługują się k o d e m w ł a ś c i w y m dla języka kultury tradycyj­ t o ł ó w i Pan J e z u s " ( 4 ) . „ K o ś c i e l n y gasił 1 3 - t ą ś w i e c ę i szedł z nią nej. Bardziej współczesny charakter ma utożsamienie Judasza za w i e l k i ołtarz. T a m czekali c h ł o p c y z J u d a s z e m " (Wyrobek, z w i z e r u n k i e m człowieka n e r w o w e g o . Tak opisuje zdrajcę młoda 1 9 1 3 , s. 1 9 0 ) . Potem n a s t ę p o w a ł o w ł ó c z e n i e J u d a s z a p o w s i . r o z m ó w c z y n i z Chłopic: „Straszny był, w ł o s y miał takie roztech- W y d a j e się, że i tutaj fatalna 1 3 - t k a została przypisana zdrajcy. rane, duże. Takiego szoku dostawał. Pan Jezus powiedział, przy Nie t y l k o Judasz, ale także j e g o ziemia jest, z g o d n i e z w y o b ­ wieczerzy, że jeden z w a s mnie w y d a . On t o sobie d o g ł o w y nabrał, rażeniami r o z m ó w c ó w , przeklęta. Pole, na k t ó r y m się p o w i e s i ł , że g o sprzeda, n e r w y nie wytrzymały..." ( 1 0 ) . b y ł o p o t e m j a ł o w e , nic nie chciało się na n i m rodzić, ziemia ta, Z g o d n o ś ć interpretacji obrazu Judasza w w ą t k a c h wierzenio­ którą k u p i o n o za s p l a m i o n e k r w i ą pieniądze, była jak m a r t w a ( 1 2 , w y c h i obrzędzie w y s t ę p u j e w pełni t y l k o w przypadku przed­ 50). stawiania Judasza j a k o samobójcy. Zdrajca zapoczątkował przez Przyczynkiem d o interpretacji i n n e g o już zagadnienia jest s w ą śmierć pokolenie s a m o b ó j c ó w , g d y ż „ l u d z i e p o t e m naślado­ o p o w i e ś ć o zakupie za 3 0 s r e b r n i k ó w księżej roli, czyli plebanki. w a l i Judasza i wieszali się, i na nich m ó w i się «Judasz»" ( 3 9 , 5 1 ) . „ W J e r o z o l i m i e o n i kupili tej ziemi i przy tej ś w i ą t y n i była. I t o teraz zawsze jest przy księżach, ta ziemia g a r n c a r z a " ( 3 ) . Śmierć samobójcza jest u z n a w a n a w kulturze tradycyjnej za najgorszą. Tak zmarłe o s o b y c h o w a n o w pobliżu cmentarza lub w r o w a c h , które otaczały miejsce p o c h ó w k u ( 1 5 , 3 9 ) . Teren ten o b c h o d z o n o ze strachem o b a w i a j ą c się dusz p o t ę p i e ń c ó w , „ b o kto popełnił s a m o b ó j s t w o miał d o czynienia z d i a b ł e m " . Przedmioty związane z wisielcami posiadają szczególną moc: „jak ktoś miał sznurek z wiślaka (t.j. w i s i e l c a ) , t o m ó w i l i , że m u się dobrze p o w o d z i . J a k ktoś miał interes (t.j. p r o w a d z i ł sklep), t o m ó w i l i , że ma sznurek z wiślaka, b o t a m ludzie idą i t a m diabeł p o m a g a " ( 1 5 ) . Te informacje w y m a g a j ą u p o r z ą d k o w a n i a . W kulturze t r a d y c y j ­ nej istnieje przekonanie, że złe m o c e stają się szczególnie niebezpieczne w czasie przesilenia z i m o w o - w i o s e n n e g o , a zatem w o k o l i c a c h W i e l k i e g o T y g o d n i a . Obrzęd wieszania i w ł ó c z e n i a J u d a s z a r o z p o c z y n a się n o c ą z W i e l k i e g o C z w a r t k u na Piątek i t r w a d o p o p o ł u d n i a w i e l k o p i ą t k o w e g o . M.in. w G n i e w c z y n i e Łańcuckiej nadawano kukle w y r a ź n e c e c h y w i s i e l c a : „pysk n a m a l o w a l i , jęzor taki w y w a l o n y , c z e r w o n y z r o b i l i " ( 3 9 ) . Na koniec kukłę p a l o n o i t o p i o n o , by zniszczyć zło, k t ó r e g o była wyobrażeniem — p o d o b n i e c z y n i o n o na i n n y c h terenach z M a ­ rzanną. Z w y c z a j ten interpretuje się z w y k l e j a k o w y g n a n i e śmierci i zła poza o b r ę b ś w i a t a , który jest znany, s w ó j , który ma stanowić całość u p o r z ą d k o w a n ą i bezpieczną (Zadrożyńska, 1 9 8 5 , s. 95). Dalej rozciąga się nieznany obszar c h a o s u , z n i e g o przychodzi śmierć i do niego p o w i n n a powrócić. Jednocześnie, dzięki w y g n a n i u śmierci, zostaje p o b u d z o n a w e g e t a c j a , życie. Symbole płodności i śmierci n a d a w a n e kukle Judasza są w różny s p o s ó b w y r a ż o n e . W Ujeznej „ t o się r o b i ł o w Wielki Czwartek, w n o c y wieszali d z i e w c z y n o m . T o były takie dziew­ czyny, które się źle s p r a w o w a ł y z c h ł o p a k a m i , nie chciały hulać na z a b a w i e z n i m i . J a k robili taką kukłę, ciuraka t a k i e g o m u ze słomy zrobili i tak się prześmiewali. A dziewczęta uciekały, b o przytulił ją d o Judasza i musiała g o c a ł o w a ć , c m o k a ć " (5). W innych m i e j s c o w o ś c i a c h n a d a w a n o kukle J u d a s z a cechy, które według 40 �Michaiła B a c h t i n a , w y s t ę p u j ą w z w i ą z k u z groteską i k a r n a w a ­ łem. Zaznaczenie w rozpadającej się, słomianej czy zrobionej ze starych szmat kukle w s z e l k i c h w y p u k ł o ś c i i otworów łączy w sobie s y m b o l i k ę życia i śmierci; d o p r o w a d z a się d o m o n s t r u a l ­ nych rozmiarów samą w i e l k o ś ć kukły: ma o n a czasami 3 metry wysokości. W s p o s ó b w y r a z i s t y zaznacza się: fallus, c z e r w o n y jęzor, przyszywa się k u p i o n e u rzeźnika, w i e l k i e „ k r ó w s k i e o c z y " , najczęściej jednak u w y d a t n i a się nos. Bachtin analizując system z n a k ó w ś w i a t a wskazuje, że góra t o n i e b o , a d ó ł — karnawałowego ziemia, o d p o w i e d n i o : sprowadzenie na d ó ł t o degradacja, uśmiercenie i j e d n o c z e ś n i e zapłodnienie. W inscenizacji obrzędu starano się, by kukła Judasza spadła z jak najwyższej w y s o k o ś c i . A b y t o uzyskać, wieszano ją nie t y l k o na s ł u p a c h , d r u t a c h t e l e f o n i c z n y c h , d a ­ chach i k o m i n a c h , ale także na specjalnie na tę okazję s k o n ­ struowanym d r z e w c u . „ W W i e l k i C z w a r t e k szło się d o składu budowlanego i t a m się w y b i e r a ł o drąga d ł u g i e g o na 10— — 1 5 metrów. Takie d w a drągi się ze s o b ą łączyło. Kamienie w rynku ( w i a d o m o ś ć p o c h o d z i z Kańczugi — K.G.) się r o z s u w a ł o i kopało dziurę. J u d a s z w i s i a ł ( w n o c y — K.G.), ale d o p i e r o p o mszy go z d e j m o w a n o . T o b y ł o o k r o p n i e w y s o k o , rżnęli t e n słup, a Judasz leciał h e t " ( 1 5 ) . D o wieszania w y k o r z y s t y w a n o także drzewa; mogła t o być z a r ó w n o t o p o l a , czy w s p o m n i a n a już wcześniej osika, jak i w i e r z b a lub trześnia. Potem n a s t ę p o w a ł o bicie, szarpanie i w ł ó c z e n i e kukły, by na koniec ostatecznie ją u n i c e s t w i ć przez w y s y p a n i e z niej słomy, podpalenie i utopienie w p o b l i s k i m s t a w i e . T o r o z c z ł o n k o w a n i e kukły być może z a c h o w u j e dalekie p o k r e w i e ń s t w o z w y o b ­ rażeniem śmierci Judasza b i b l i j n e g o . R e s p o n d e n c i w s k a z u j ą na podobieństwo w ł ó c z e n i a J u d a s z a z w o d z e n i e m Jezusa o d A n ­ nasza do Kajfasza. Wśród przywar, które p r z y p i s y w a n o J u d a s z o w i jest także pijaństwo. „Taką brodę, k r a w a t k ę , s p o d n i e m u zrobili... Śmiali się, II. 4 . Palenie Judasza. P r u c h n i k 1 9 8 0 . Fot. Edward K o p r o w s k i że tyle pieniędzy wziął. Coś zrobił! Przepiłeś! I jeszcze m u flaszkę wieszali" (5). Najpopularniejszy t y p W y p o w i e d z i na temat Judasza prezen­ t u j e następujący cytat z S i e n i o w a : „ J u d a s z t o był Ż y d , inni a p o s t o ł o w i e też byli Ż y d z i , ale już nie tacy. T o był taki t y p o w y Żyd" (9). Jest t o poparte w y o b r a ż e n i a m i p o c h o d z ą c y m i także ze źródeł i k o n o g r a f i c z n y c h . Przy opisie w y g l ą d u Judasza często p o w o ł y ­ w a n o się na obraz Ostatniej Wieczerzy, na k t ó r y m Judasz jest rudy albo czarny. O b u s t r o n n y w p ł y w w i z e r u n k ó w Judasza i Żyda znajduje także inne p o t w i e r d z e n i e : „ J u d a s z był skarbnikiem i nosił pieniądze. M i a ł p e w n i e tą ż y d o w s k ą żyłkę, że pieniążki, p i e n i ą ż k i " ( 2 3 ) . A tak w y g l ą d a opis Żyda w „ H e r o d a c h " : „ d a l i Ż y d o w i czarny płaszcz, zrobili brodę, taki garb z siana, w o r e k . Bo o n tak zawsze d o w o r k a coś ukradł i hulał. B o o n tak zawsze hulał z Dziadami, Śmiercią i D i a b ł e m " ( 5 ) . Charakterystyka J u d a s z a j a k o „ t y p o w e g o Ż y d a " w obrzędzie W i e l k i e g o Piątku n a s t ę p o w a ł a dzięki kilku e l e m e n t o m . Kukłę ubierano w skradzione o d Ż y d ó w rzeczy: j u p ę ż y d o w s k ą , czyli czarny płaszcz, sztramę (czapkę), doczepiano pejsy, brodę, u w y d a t n i a n o nos. Na n o g i zakładano jej białe p o ń c z o c h y , „żeby był jak r a b i n " , d o rąk p r z y m o c o w y w a n o macę lub sakiewkę z o d ł a m k a m i szkła. Miejsce zawieszenia z n a j d o w a ł o się w pobliżu d o m ó w ż y d o w s k i c h , a trasa w ł ó c z e n i a przebiegała p o d oknami Ż y d ó w . W ł ó c z e n i u t o w a r z y s z y ł y w y z w i s k a , m.in. „ t y ż y d o w s k i w u j k u " . Przed każdym d o m e m ż y d o w s k i m z a t r z y m y w a n o się 3 i b i t o Judasza ( „ d o s t a w a ł tyle pał za ile s r e b r n i k ó w sprzedał 41 �II. 5. J u d a s z p o w i e s z o n y . Fot. A d a m Bujak BIBLIOGRAFIA J e z u s a " , czasami i n s c e n i z o w a n o rodzaj s ą d u ) . Podczas w ł ó c z e ­ nia o b r z u c a n o d o m y ż y d o w s k i e b ł o t e m i w s a d z a n o tył k u k ł y w o k n a . W s z y s t k o t o się działo w ś r ó d k r z y k ó w , hałasu w a r k o t e k i klapaczy. Imię Judasza nie jest p r z y p o r z ą d k o w a n e t y l k o z d r a j c o m , a m o ­ Bednarek B o g u s ł a w 1 9 8 8 Okruchy judaszologii. Jakub de Voragine-Borges-Kardyna/ Etchegraray, „ L i t e r a t u r a L u d o w a " R. X X X I I , Nr 3 że żeby o d w r ó c i ć , t o pojęcie zdrajcy zostało w kulturze t r a d y c y j ­ Kolberg Oskar nej rozszerzone, w tej klasie o s ó b mieszczą się: Żydzi (czy raczej 1925 ci, k t ó r y c h za Ż y d ó w się u w a ż a ) , w a r i a c i , stare panny. Pojęcie Land Eugeniusz zdrady jest utożsamiane z brakiem — czy też niepełną przynależ­ 1925 nością d o g r u p y s w o i c h ; o d n o s i się d o o s ó b , które łamią reguły i nie przestrzegają o b o w i ą z u j ą c y c h w e w s p ó l n o c i e w a r t o ś c i . Sankcją jest ośmieszenie. K a r n a w a ł o w y charakter obrzędu łączy w sobie symbolikę p ł o d n o ś c i i śmierci, t ł u m a c z y t o o b e c n o ś ć — tak o d m i e n n e g o o d b i b l i j n e g o w z o r u — seksualnego aspektu postaci J u d a s z a w k u l ­ turze wiejskiej. II. 1 — 4 42 Pismo Krakowskie, [ w : ] Dzieła wszystkie, t. 7, cz. 3 Obrzędy judaszowe w Polsce, „Teatr L u d o w y " nr 4, s. 5 2 — 5 6 Święte Starego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, 1980, w y d . III, P o z n a ń — W a r s z a w a W y r o b e k Piotr 1913 Wielkotygodniowe obrzędy ludowe „ Z i e m i a " , R. IV, Nr 1 2 , s. 1 9 0 Zadrożyńska A n n a 1 9 8 5 Powtarzać czas początku, spod Babiej Góry, cz. I, W a r s z a w a . p o c h o d z ą z a r c h i w u m P a ń s t w o w e g o M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w W a r s z a w i e , il. 5 z a r c h i w u m W y d a w n i c t w a „Sport i Turystyka" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c4f59286abec83131926bb059a5e6de.pdf aa8dec8cb0869cc0c61d195138ea5734 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2942 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2746 Title A name given to the resource Dlaczego Cygan kradnie? Przyczyny zróżnicowania ludzi według biblii ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.33-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Magdalena Zowczak DLACZEGO CYGAN KRADNIE? PRZYCZYNY ZRÓŻNICOWANIA LUDZI WEDŁUG BIBLII LUDOWEJ Legendy, które t w o r z ą l u d o w y o d p o w i e d n i k Biblii, o p o w i a d a j ą o p e w n y c h t y p o w y c h sytuacjach, w i ą z a n y c h z w y k l e w y m i e n n i e jednego w z potomków konsekwencji zakłócenie formuje pojęcie grzechu, p o z o s t a w i a j ą c e g o protoplasty. Owo wieczne Owa p i ę t n o na s p r a w c y i j e g o p o t o m k a c h . Z a n i m przejdziemy o d t y c h wymienność, c h o c i a ż zrazu s p r a w i a w r a ż e n i e c h a o s u , często o g ó l n y c h konstatacji d o bardziej precyzyjnego opisu m o m e n t u z różnymi postaciami i zdarzeniami o b u Testamentów. jednak nie jest p r z y p a d k o w a , lecz w y n i k a z n i e ś w i a d o m e j t y p o l o ­ z r ó ż n i c o w a n i a , s p r ó b u j m y scharakteryzować p e w n e gii; kojarzy b o w i e m t y p o w e dla t e k s t ó w biblii l u d o w e j , z a r ó w n o w s p ó ł c z e s n y c h jak postacie ze w z g l ę d u na podobieństwo zjawisko strukturalne zdarzeń, w k t ó r y c h o d g r y w a j ą o n e a n a l o g i c z n e role. z c z a s ó w Kolberga. Jest n i m w y m i e n n o ś ć postaci A d a m a i N o e g o M ó w i ą c o biblii l u d o w e j jej j a k o p i e r w s z y c h ludzi, w y m i e n n o ś ć p r z y p i s y w a n y c h im c z y n n o ­ Św.; p r ó b y u p o r z ą d k o w a n i a jej w ą t k ó w ści a także p o d o b i e ń s t w o z a c h o w a n i a ich ż o n , g r z e c h ó w ich i ich bezpośrednio z Pismem nie m o ż n a zatem p o r ó w n y w a ć nie m i a ł y b y w i ę k s z e g o dzieci, wreszcie niemal w s z y s t k i e g o , c o z nimi związane. K o n - sensu niż sztucznie s k o m p l e t o w a n a a n t o l o g i a . Nie znaczy t o , by taminacje w ą t k ó w d o t y c z ą c y c h t y c h d w ó c h b o h a t e r ó w nie są nie istniało p o k r e w i e ń s t w o między znaczną częścią t y c h legend p r z y p a d k o w e . Przytoczmy kilka p r z y k ł a d ó w . w e d ł u g Starego i Nowego Testamentu a kanonem chrześcijańskim; a j e d n a k w przekazach l u d o w y c h Kolberg n o t u j e , iż „staruszek j e d e n w M o d l n i c y " o p o w i a d a ł obowiązuje s w o i s t y porządek, ś w i a d e c t w o o d m i e n n e g o s p o s o ­ 0 N o e m , „ c o w harce p o p o t o p i e p ł y w a ł , i w s z y ć k i e zwierzęta miał bu w a r t o ś c i o w a n i a . ze s o b ą p a r a m i " , że „ k i e d y je w y p u s c a ł z harki na Ś w i a t , d a w a ł P o d o b i e ń s t w o między tekstem l u d o w y m i b i b l i j n y m opiera się każdej parze chrzest i n a z w i s k o , — z e az d o t e g o casu takie imię często t y l k o na a n a l o g i i , tak, że n a s u w a j ą się w ą t p l i w o ś c i , czy nosi w s y ć k o i p t a c t w o i gadzina r ó ż n a " ( K o l b e r g , 1 9 6 2 , s.105). chodzi o zapożyczenie, czy też — podobieństwo L u d o w a postać apokryficznej legendy o N o e m s t a n o w i trans­ o p i s y w a n y c h zdarzeń. Tak się dzieje c h o ć b y w przypadku Pios­ formację biblijnej wersji grzechu p i e r w o r o d n e g o . Ś w i a d c z y o t y m neczki o matce tekst zapisany przez E. Klicha w p o w . l i m a n o w s k i m , w y d r u k o w a ­ dzieciobójczyni, o wtórne pamiętanej d o dziś w Polsce p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j , którą J a n S. Bystroń uznał za o d ­ p o w i e d n i k f r a g m e n t u Ewangelii św. Jana ny w 1 9 1 0 r. (IV, 6 — 2 6 ) o roz­ N o e c h o d z i ł kilka lat d o jakiejś pracy z siekierą, a żona nie mowie Chrystusa z Samarytanką przy s t u d n i ( B y s t r o ń , 1 9 2 5 , wiedziała, d o k ą d c h o d z i . Diabeł ją kusił, żeby się dowiedziała. s.105). O p i n i ę tę p o w t a r z a C. Hernas ( 1 9 6 5 , s. 2 3 4 ) . Tymczasem Ukręcił z nosa w ó d k i i p o w i e d z i a ł j e g o żonie, żeby m u się dała rozmowa Pana Jezusa z „ d z i e w k ą ze d w o r a " s t a n o w i w tekstach napić, t o jej się przyzna. Tak się stało i d r u g i e g o d n i a , kiedy Noe l u d o w y c h w p r o w a d z e n i e d o obrazu p o k u t y piekielnej kobiety, przyszedł d o r o b o t y , już m u tak nie szło, jak przedtem, już grzech która p o z b a w i ł a życia s w e nieślubne dzieci ( p e w n e w a r i a n t y w i e l k i g o obciążył. Przedtem, jak d r z e w o za krótkie, pociągnął modlitewek zebranych przez F. Kotulę w p r o w a d z a j ą skruchę siekierą, w y d ł u ż y ł o się, teraz musiał nastawiać i s z t u k o w a ć , a jak dzieciobójczyni b y ł o dłuższe, urzynać ( K l i c h , 1 9 1 0 , s . 2 6 ) . i akt łaski w o b e c niej, g d y ostatni, pozostały przy życiu syn zostaje księdzem). Natomiast jedyny Biblia O b e c n e są t u wszystkie elementy w y s t ę p u j ą c e również w przy­ nieślubnym. p a d k u grzechu p i e r w o r o d n e g o : zakusy diabła i c i e k a w o ś ć kobie­ A n a l o g i a polega na podkreśleniu w i e d z y Chrystusa o przestępst­ ty, która podaje m ę ż o w i zatruty napój, d o p r o w a d z a j ą N o e g o d o mówi o pięciu mężach Samarytanki i szóstym w a c h kobiety, która, ś w i a d o m a swej zmazy, o b a w i a się p o d a ć M u pierwszego grzechu, j a k i m jest upicie się i w y j a w i e n i e tajemnicy. w o d ę . O d m i a n ą l u d o w e g o tekstu jest ballada Według porwana Dzieciobójczyni do pieklą, gdzie bohaterka r o z m a w i a nie z Chrystusem, średniowiecznej legendy anioł, przekazując posłanie o d B o g a , nakazał m u b o w i e m działać w Noemu, tajemnicy. lecz z d i a b ł e m , który ją p o r y w a i o d d a j e na męki ( J a w o r s k a , 1 9 9 0 , Diabeł zaś, przyszedłszy w ludzkiej postaci d o żony s . 2 6 8 — 2 7 1 ) . W zbiorze F. Kotuli Znaki przeszłości p o b u d z i ł jej zazdrość o p o w i a d a j ą c o sekretnych schadzkach jej p o j a w i a się kontaminacja o b u t e k s t ó w : p a n n a najpierw r o z m a w i a z Chrys­ tusem, p o t e m — z d i a b ł e m ( 1 9 7 6 , s.156 — 1 5 7 , 1 6 8 — efekt zaś pozostaje ten sam; z g o d n i e z l u d o w y m sprawiedliwości jest n i m m a l o w n i c z y opis mąk 169), poczuciem piekielnych. Noego, małżonka ( R ś a u , 1 9 5 7 , I I , s . 1 0 6 ) . Inaczej nieco interpretuje tę historię X V I - w i e c z n y prawa czartowskiego przeciw narodowi ludzkiemu, Postępek gdzie znaj­ d u j e m y pierwszą ( w e d ł u g J . Krzyżanowskiego) jej wersję polską. W tych tekstach przesłanie grzesznicy d o m a t k i , by lepiej w y ­ „Przemienił się czart w o s o b ę m ł o d z i e ń c a g ł a d k i e g o , szedł d o chowała pozostałe córki, p r z y p o m i n a k o ń c o w y morał niektórych ż o n y N o e g o , pytając jej, aby m u p o w i e d z i a ł a , c o Noe ma czynić wersji pieśni o Łazarzu i b o g a c z u , który także pragnie ostrzec z t y m b u d o w a n i e m ; rzekła, iż jej nie c h c e powiedzieć. Nauczył ją grzeszników z czeluści piekła. w t e d y czart gorzałki naczynić ze zboża, a u p o i ć N o e g o , który, g d y J a n o w e j a jej l u d o w y m i się upił, p o w i e d z i a ł żonie, iż Pan B ó g ma zatopić wszytek świat „ p r z e r ó b k a m i " są większe niż p o d o b i e ń s t w a , chociaż o c z y w i ś c i e o k r o m nas, c o będzie w okręcie. Czart szedł, p o w i e d z i a ł t o w a r z y ­ trudno w y k l u c z y ć między nimi jakiś związek. T o stwierdzenie szom w s z y s t k o , c o się miało dziać. P i l n o w a l i t e g o , j a k o b y mogli odnosi się d o l i c z n y c h legend określanych p o t o c z n i e m i a n e m ostatek ludzi w y g ł a d z i ć ze ś w i a t a przez rozmaite fortele, ale Noe Różnice między f r a g m e n t e m Ewangelii apokryfów; w ł a ś c i w s z e j e d n a k w y d a j e się uznanie ich przynależ­ miał d o b r ą straż o d Boga u s t a w i o n ą , iż m u nie m o g l i nic uczynić, ności d o oryginalnej biblii l u d o w e j . Składają się na nią r ó w n i e ż te tylko przekazy, które w s p o s ó b o c z y w i s t y p o w i e l a j ą t e m a t y biblijne, s. 6 0 — 6 1 ) . zmieniając j e d n a k z d e c y d o w a n i e ich sens. Stereotyp o b c e g o znajduje bardzo m o c n e oparcie w zwierząt wiele wygładzili (...)" (Postępek..., 1892, Wszystkie wersje zdarzenia łączą d w a najpopularniejsze aspek­ biblii t y postaci N o e g o (nie na d a r m o był z a r ó w n o patronem cieśli ludowej, czy też raczej jest z nią p o w i ą z a n y w i e l o r a k i m i zależnoś­ 1 b u d o w n i c z y c h łodzi, jak też bednarzy i p i j a k ó w ) , a d w a odrębne ciami. W p r a w d z i e samo pojęcie grzechu nie d o t y c z y w zasadzie e p i z o d y biblijne zlewają się, t w o r z ą c n o w ą historię grzechu. Na obcego, p o n i e w a ż f u n k c j o n u j e o n poza u z n a n y m porządkiem u w a g ę zasługuje n a t y c h m i a s t o w y zanik c u d o w n y c h zdolności wartości, w ś w i e c i e „ n a o p a k " ; o b c y nie z j a w i ł się j e d n a k z pustki, N o e g o w l u d o w y m tekście; jest t o bezpośrednia kara za popeł­ mit w y w o d z i g o z sytuacji p i e r w o t n e g o z r ó ż n i c o w a n i a ludzkości, n i o n e w y k r o c z e n i e . Noe musi o d t ą d ciężko p r a c o w a ć , p o d o b n i e która nastąpiła w w y n i k u zakłócenia p o c z ą t k o w e j harmonii przez jak A d a m i Ewa p o w y g n a n i u . Umiejętnością skracania lub 33 �w y d ł u ż a n i a desek odznaczać się też miało Dziecię Jezusa, które dzięki temu n a p r a w i a ł o fuszerki ś w . Józefa. Ten sam m o t y w , t y l k o o d w r ó c o n y , ł ą c z o n o też z d r z e w e m Krzyża Św.; kiedy S a l o m o n chciał je użyć d o b u d o w y ś w i ą t y n i , raz b y ł o za krótkie, t o z n ó w zbyt d ł u g i e , tak, że musiało pozostać n i e w y k o r z y s t a n e ( W r o c ł a w ­ ski 1 9 8 5 , s.66 — 6 7 ; E. K., 1 8 9 5 , s.173 — 1 7 4 ) . Tekst l u d o w y reprezentuje najbardziej k o m p l e t n ą t r a n s f o r m a ­ cję grzechu p i e r w o r o d n e g o , mniej może j e d n a k w j e g o biblijnej, c o raczej — z n ó w — w l u d o w e j postaci, czyli i n t e r p r e t o w a n e g o jako pierwszy akt seksualny. J e g o o d p o w i e d n i k i e m jest w przy­ p a d k u N o e g o o p i l s t w o , które p r o w a d z i d o w y j a w i e n i a tajemnicy. Następnym przyczynkiem d o identyfikacji A d a m a i N o e g o jest p o w s z e c h n e utożsamienie ich s y n ó w , Kaina i C h a m a . Wiązało się t o być może z p e w n y m p o d o b i e ń s t w e m f o n e t y c z n y m l u d o w e j postaci ich i m i o n : pierwszy z n i c h w y s t ę p u j e j a k o Hain ( K o l b e r g , 1 9 6 2 , s.8) bądź C h a i m ( D o w o j n a S y l w e s t r o w i c z , s.2). Obaj są protoplastami gorszej części ludzkości, blisko związanej ze złym d u c h e m , czy też, p o prostu, o b c y c h , z g o d n i e zresztą ze starotest a m e n t o w y m zamysłem. „ N i e śmiej się z ojca, b o zostaniesz M u r z y n k ą ! " — o s t r z e g a n o m n i e w dzieciństwie. Traktując o w ą M u r z y n k ę — c z y też raczej M u r z y n a — w s p o s ó b metaforyczny, m o ż e m y p o d s t a w i a ć na j e g o miejsce w rodzinie A d a m a - N o e g o przedstawiciela d o w o l n e j ludzkiej społeczności, skoro t y l k o ze­ c h c e m y uzasadnić jej ujemne w a r t o ś c i o w a n i e , c o d o n a ś m i e w a ­ nia się zaś z rodziciela, t o nie u s t ę p o w a ł o b y o n o j a k o przestępst­ w o ś m i e c h o w i w kościele, tradycyjnie u z n a w a n e m u za grzech (por. Świętek, 1 8 9 3 , s.461 — 4 6 2 ) ; T. M a n n podkreśla d e m o n i ­ czny charakter t a k i e g o ś m i e c h u pisząc, iż C h a m urodził się śmiejąc się d o r o z p u k u , c o n i e w ą t p l i w i e b y ł o s p r a w k ą szatana. P r z y s ł o w i o w y śmiech Chama był jednak d l a t e g o szczególnie grzeszny, p o n i e w a ż został w y w o ł a n y w i d o k i e m nagości N o e g o . W t y m fragmencie interpretacje biblijna i l u d o w a są c a ł k o w i c i e ze sobą zgodne. Oto współczesna wersja przestępstwa Cha­ m a — Kaina: „ I c h ojciec w ó d k ę pił bardzo, o n i szli, Kain szedł w p r z ó d , a A b e l z t y ł u . Kain zobaczył ojca pijanego na drodze i plunął na ojca. A b e l nadszedł, p a t r z y — o j c i e c r o z p y l o n y taki, rozkudłany, t o ubrał g o , majtki j e g o w z i ą ł . ( W e d ł u g ś r e d n i o w i e c z n y c h m a t e r i a ł ó w w w y ­ niku e p i z o d u z w i n e m Noe miał zamienić suknię na s p o d n i e ; Rśau, 1 9 5 7 , II s . 1 1 4 — M . Z . ) . T o Kain został L i t w i n e m , a A b e l , j e g o serce szlachetne, został Polakiem (...). Kain miał serce takie zakajane, nieżyczliwe dla c z ł o w i e k a , w i e k i nie daruje, a A b e l nie, był dobry. Kainska k r e w t o chamska krew, litewska, a polska — łagodna krew" ( 1 0 ) * . Z g o d n i e z c y t o w a n ą już wersją Kolberga, Kain j a k o zabójca A b l a musiał p r a c o w a ć na j e g o dzieci, „ k t ó r e m u t o p o t o m s t w u B ó g p o z w o l i ł żyć na świecie, żeby nic nie robili a dobrze się m i e l i " ( 1 9 6 2 , s. 8 ) , był w i ę c — p o d o b n i e jak C h a m — u w a ż a n y za protoplastę p o d d a n y c h c h ł o p ó w . C h a m zaś, p o d o b n i e jak herod Kain był synem E w y i szatana, m o ż n a t u przytoczyć oryginalną interpretację litewską zapisaną przez M . D o w o j n ę S y l w e s t r o w i cza, w y k o r z y s t u j ą c ą p o p u l a r n e w ą t k i b a j k o w e d o o p r a c o w a n i a tematu cyrografu Adama. „ A g d y o n ( A d a m — M.Z.) począł orać w p i e r w s z y m d n i u przyszedł d o n i e g o diabeł, i rzekł m u : Na c o ty m o j ą ziemię porzesz, ja s t w o r z y ł e m ją? J a zaraz zabiję ciebie i t w o j e w o ł y , lecz jeżeli t y tak zrobisz jak ja chcę: t o c o się dziś urodzi t o moje; a c o j u t r o t o t w o j e . W t e d y A d a m zląkł się i nie w i e d z i a ł c o ma o d p o w i e d z i e ć g d y ż o b a w i a ł się a b y g o nie zabito. I przyrzekł m u A d a m , że c o dziś t o t w o j e , a c o j u t r o t o moje. I z d r o w y m został A d a m , nic m u złego nie zrobił diabeł. A g d y A d a m przyszedł o r a w s z y d o d o m u znalazł u r o d z o n e g o C h a i m a , i zląkł się. Że nierozważnie zrobił, że d i a b ł u przyrzekł s w o j e g o syna p i e r w o r o d ­ nego. S ł o w a o j c o w s k i e u m ó w i o n e z d i a b ł e m w y p e ł n i ł y się c h o ć nie p r ę d k o , g d y C h a i m zabił s w o j e g o brata, pozostając prze­ klętym ( D o w o j n a S y l w e s t r o w i c z , s. 2 ) . W d a w n e j sztuce chrześcijańskiej Kain p r z e d s t a w i a n y w szpi­ czastej czapce, jaką nosić musieli mieszkańcy getta, s y m b o l i z u j e Ż y d ó w , podczas g d y A b e l s t a n o w i prefigurację szlachcica, lecz także Chrystusa (Reau, I I , s. 9 6 ) . Kain jest także — jako u o s o b i e n i e zdrady — t r a d y c y j n i e k o j a r z o n y z J u d a s z e m ( o b u o b d a r z a n o o g n i ś c i e r u d y m i w ł o s a m i ) , c o w interpretacji l u d o w e j znajduje w y r a z w umieszczeniu ich o b o k siebie za d r z w i a m i piekła, a n a w e t w uznaniu ich p o k r e w i e ń s t w a . „ J u d a s z jest z Kaina p o t o m e k . Pan Jezus by m u przebaczył, ale J u d a s z z w ą t p i ł o miłosierdziu b o ż y m . Piotr zaparł się trzykrotnie przed taką z w y k ł ą służącą i został papieżem. Z a d a m pani zagadkę. Ilu ludzi Pan Jezus z b a w i ł , jak zstąpił d o piekieł?(...) W s z y s t k i c h ludzi oprócz d w ó c h : J u d a s z a i Kaina, b o się s c h o w a l i przed Panem J e z u s e m za d r z w i a m i . Pan Jezus chciał z b a w i ć w s z y s t ­ k i c h , ale za d r z w i już nie z a g l ą d a ł " ( 3 ) . Historii z a b ó j s t w a A b l a l u d o w e interpretacje d o d a j ą charak­ terystyczny szczegół, a m i a n o w i c i e p r ó b ę ukrycia j e g o ciała. „ P o n i e w a ż ziemia (chociaż t o już nie b y ł o w Raju) b y w a ł a w t e d y biała jak kreda, miejscami przeźroczysta g d y b y kryształ, w i ę c Hain się t u r b o w a ł ; b o gdzie t y l k o s c h o w a ł zabitego brata, w s z ę d y o n w y g l ą d a ł z ziemi. Zaczął w i ę c przeklinać, p o m s t o w a ć ziemi, i z t y c h p r z e k l e ń s t w Haina ziemia poczerniała, że aż p o dziś dzień pozostała w kolorze b r u d n y m , rozlaną k r e w zsiadłą przypo­ m i n a j ą c y m " ( K o l b e r g , 1 9 6 2 , s. 8 ) . „ G d y Pan B ó g s t w o r z y ł ziemię, była o n a zupełnie przeźroczystą i ś w i e c i ł a jak brylant, tyle jest w niej d r o g i c h kamieni, złota i srebra. Później d o p i e r o stała się czarną i nieprzeźroczystą, jak teraz, a t o d l a t e g o , b o ją przeklął Kain. G d y Kain zabił A b l a , chciał g o ukryć w ziemi, lecz nie m ó g ł t e g o dokazać, chociaż g ł ę b o k ą jamę w y k o p a ł , b o wszędzie i zawsze b y ł o w i d a ć ciało zabitego brata. Rozzłoszczony Kain z a w o ł a ł tedy: Przeklęta ziemio, czemu nie jesteś czarną? I ziemia stała się o d t e g o czarną, b o jest przeklętą" ( S i e w i ń s k i , 1 9 0 3 , s. 6 8 ) . o n ( C h a m — M.Z.) został c h a m e m . Został w l i c z o n y przez B o g a , Scena w której Kain usiłuje ukryć s w o j ą z b r o d n i ę , p o j a w i a się, c h o ć sporadycznie, w sztuce ś r e d n i o w i e c z n e j (Reau, II, s.97). N a s u w a się t u skojarzenie o w e j biało-przezroczystej, świetlistej ziemi z przezroczystością bądź ś w i e t l i s t o ś c i ą p i e r w s z y c h ludzi, którzy wszak z niej p o w s t a l i , c h o ć ten ostatni m o t y w na S ł o w i a ń szczyźnie należy d o rzadkości ( T o m i c k i , 1 9 8 0 , s . 7 2 — 7 3 ) . Na u w a g ę zasługuje fakt, że w o b u s y t u a c j a c h utrata przezroczysto­ ści s p o w o d o w a n a jest grzechem ( w p r z y p a d k u p i e r w s z y c h ludzi oznaczony c h a m e m . (...) (Żyd — M.Z.) nie m ó w i ł , że t o c o na — czy judasz, t o tradycyjne pojęcia, które o d e r w a ł y się o d b i b l i j n y c h postaci i żyją s w y m w ł a s n y m życiem. „ O chamie j e d n y m m o g ę o p o w i e d z i e ć a n e g d o t ę , t o m n i e Ż y d w y t ł u m a c z y ł . Że nie ten c h a m , c o na w i o s c e żyje, a t e n , c o kajstrował s w e g o ojca. Ojciec pijany leżał, a o n takie ś w i ń s t w o zrobił. T o Ż y d mi p o w i e d z i a ł , t o o n już w i ę c e j wiedział. T o znaczy, w i o s c e , jak t o często (...) tak b y w a , że t o c h a m z w i o s k i . A t o Boże b r o ń , m ó w i , t o nie, t e n c h a m , c o takie sztuki w y r a b i a — t a k i p o d ł y , komuś szkodzi" (2). Przyczyny pierwszego z a b ó j s t w a t ł u m a c z y się, wykazując związki zabójcy ze złym d u c h e m . O b o k wersji apokryficznej, ( r o z p o w s z e c h n i o n e j przez Ż y d ó w , ale nieobcej także tradycji chrześcijańskiej, por. Klinger, 1 9 8 1 , s.31 — 3 2 ) , z g o d n i e z którą * Cyfry w nawiasach w s k a z u j ą informatora. Lista i n f o r m a t o r ó w na s. 4 8 34 grzechem p i e r w o r o d n y m ) . W materiałach w s p ó ł c z e s n y c h p a n u j e o d m i e n n a , bardziej s w o ­ jska wizja pejzażu, w k t ó r y m r o z g r y w a się dramat, interpretowany często j a k o w y n i k rywalizacji d w ó c h r o l n i k ó w , bądź Kaina — pasterza, i A b l a — rolnika: z a b ó j s t w o d o k o n a n e zostaje na p o l u , w życie, d l a t e g o w s c h o d z ą c e żyto jest c z e r w o n e . Pokutę o d b y w a zabójca u k r y t y za d r z w i a m i piekła, bądź też, w e d ł u g znacznie popularniejszej w e r s j i , p r z e c i w n i e — ze z w ł o k a m i Abla na księżycu, w y s t a w i o n y n a w i d o k p u b l i c z n y : stamtąd musi oglądać wszystkie niecne u c z y n k i d o k o n y w a n e nocą przez s w y c h p o t o m k ó w ( o b o k w s p ó ł c z e s n y c h m a t e r i a ł ó w polskich por. W r o c ł a w s k i , 1 9 8 5 , s. 5 3 — 51 — w a r i a n t m a c e d o ń s k i ) . �S c e n y z Księgi Rodzaju, d r z e w o r y t z Płazowa, 13,5 x 3 9 , 7 c m . Pierwsza poł. XIX w . Ze z b i o r ó w M u z e u m Etnograficznego w Krakowie związku o d b y w a się o n a w u k r y c i u , p o d nieckami, zaś efekt jest taki z A d a m e m bądź N o e m , wyjaśniają z r ó ż n i c o w a n i e kobiet; t y l k o sam, jak w w y n i k u grzechu różnicującego: p o w s t a j ą gorsze niektóre mają b o w i e m p r a w d z i w i e ludzką naturę, inne zaś p o ­ kobiety. D w a w ą t k i , które także w y s t ę p u j ą w y m i e n n i e w A b y zakończyć s p r a w ę w z a j e m n e g o przenikania się historii chodzą o d zwierząt p r z e m i e n i o n y c h w kobiety, aby każdy z sy­ A d a m a i N o e g o poprzez liczne kontaminacje, przytoczmy opinię nów protoplasty m ó g ł się ożenić. A d a m i Ewa mieli jedenastu s y n ó w i j e d n ą córkę. „ N o i jakoż biblisty, który charakteryzując pozabiblijne źródła o p o w i a d a n i a żenitsia? J e d e n ożenisia (...) a te jeszcze dziesięć, t y c h braci, o p o t o p i e zwraca u w a g ę , iż „ w p e w n e j liczbie z n a n y c h relacji (...) gdzie oni ożeniosia? N o i później ta córka s c h o w a l i i o n i takie losy katastrofa łączy się bezpośrednio i organicznie albo przynajmniej ciągnęli. I zrobili dla t y c h miejsca jedenaście, c h t o jakie w y c i ą g ­ p o ś r e d n i o z f a k t e m s t w o r z e n i a . Ż y w i o ł p o t o p u zlewa się niekiedy nie. Kto w y c i ą g n ą ł s p r a w i e d l i w a , siostra, ta i żona d o b r a . (...) A t o z p r a ż y w i o ł e m w o d n y m , p o j a w i a j ą c y się pierwszy była i gadzina, i ś w i n i a , i małpa, i rozmaite byli. I kto jaka necka — o d w r ó c i , t a k o o n (dostanie — M.Z.). A później o n i t o ostali panienkami (...). I b y w a takie, o, tera (...) o n i nie p i l n u j ą się ni męża, ni co, rozmaicie idą. J a nie w i e m , jak t o p o w i e d z i e ć , że czego o n a nie może żyć z mężem? 0 , t a k i c h d u ż o jest, (...), człowiek z u r a t o w a n y m z p o t o p u protoplastą ludzkości p o p o t o p o w e j " ( S t a c h o w i a k , 1 9 8 5 , s. 1 5 ) . O p i n i a ta o d n o s i się również d o t e k s t ó w biblii l u d o w e j . Ujawniony acz t r u d n y d o s p r e c y z o w a n i a związek między w ą t k a m i z r ó ż n i c o w a n i a ludzkości i m o t y w e m ukrycia, w y s t ę p u j e gadzina taka, o. N o ot i b y w a , że o n a jest gadzina na całe w znanej historii o pramatce Ewie, która zaprezentowała B o g u życie" ( 4 ) . t y l k o część s w y c h licznych dzieci, resztę pozostawiając w ukry­ W e d ł u g innej o p o w i e ś c i pierwsi rodzice mieli w i ę c e j córek niż c i u , przez c o p o z b a w i ł a je b ł o g o s ł a w i e ń s t w a Pańskiego. Skazała synów. N a d l i c z b o w a córka, skazana na s a m o t n o ś ć , jest narzę­ je t y m s a m y m na służbę dla w y r ó ż n i o n e j części r o d z e ń s t w a . Ten dziem szatana, poprzedniczką zawitek w ą t e k , p o p u l a r n y w X V I - w i e c z n e j literaturze europejskiej (Wasy- czy też przeskoczek, tem i naszej „ m a t k i d z i e c i o b ó j c z y n i " . W n i e k t ó r y c h a za­ wersjach lewski, 1 9 1 0 , s.109 — 1 1 0 ; Fischer, 1 9 1 0 , s. 3 5 8 ) , f u n k c j o n u j e miejsc d o dziś. Opiera się o n na schemacie, b ę d ą c y m w ł a ś c i w i e w a r i a n ­ p o c h ó w k ó w , czy też raczej ukrycia z w ł o k k o l e j n y c h dzieci, która t e m przypadku Kaina, a p o w i e l a n y m w wielkiej ilości l u d o w y c h opowiadających o niej t e k s t ó w zwraca uwagę lista wyraźnie pogłębia w i n ę matki. ,,(...)jedno leży p o d ł a w ą , /przyroś­ legend e t i o l o g i c z n y c h . W interpretacji chrześcijańskiej wiąże się nięte m u r a w ą . / D r u g i e leży p o d p r o g i e m , /przytrzaśnięte bar­ o n z grzesznym p o w ą t p i e w a n i e m w boską w s z e c h w i e d z ę oraz łogiem./ Trzecie leży p o d ł ó ż k i e m , /przykryłaś je fartuszkiem./ wystawianiem czwarte leży w oborze /i w y r z e k a : m ó j Boże!/ Piąteś ś w i ń m i z a m o r d o w a n e g o brata, czy — skarmiła,/ szóste w piecu spaliła, " itp. ( J a w o r s k a , 1 9 9 0 , s. 2 7 0 ) . dzieci n i e u d a n y c h ) . Z t y m s a m y m s c h e m a t e m m a m y d o czynienia B o g a „ n a p r ó b ę " , czy t o przez ukrycie ciała nadmiernej ilości dzieci (bądź też u k r y w a n i u grzechu. w popularnych opowieściach o „żydowskiej ciotce", dziew­ G o d n y u w a g i w y d a j e się j e d n a k fakt, iż z reguły samo u k r y w a n i e czynie zamienionej w k u k u ł k ę za t o , że z ukrycia u d a w a ł a ptaka Nie ma o c z y w i ś c i e nic o s o b l i w e g o w siebie czy czegoś t o w a r z y s z y w y d a r z e n i u z a p o c z ą t k o w u j ą c e m u (np. Świętek, 1 8 9 3 , s. 5 8 0 ) , o młynarzu, w p o d o b n y c h okolicz­ zróżnicowanie ludzkości w z a j m u j ą c y m nas t u rodzaju o p o w i a ­ nościach z a m i e n i o n y m w niedźwiedzia ( S i e w i ń s k i , 1 9 0 3 , s. 6 9 ) . dań e t i o l o g i c z n y c h . popełniane W ą t e k „ ż y d o w s k i e j c i o t k i " , będący o d w r ó c e n i e m historii o s y n o ­ w nich p r z e s t ę p s t w o grzechem r ó ż n i c u j ą c y m , p o n i e w a ż p r o w a ­ w y c h protoplasty, za k t ó r e g o o d p o w i e d n i k można uznać f r a g ­ Nazwijmy zatem umownie dzi on d o m e t a m o r f o z y , p o w s t a n i a n o w e g o , z w y k l e gorszego czy m e n t staroserbskiego a p o k r y f i c z n e g o w a r i a n t u Ewangelii upośledzonego g a t u n k u istot. W p r z y p a d k u s y n o w y c h — z w i e ­ ciństwa rząt metamorfozie nie t o w a r z y s z y w o g ó l e grzech, natomiast m ó w c y często wiążą z męką Chrystusa, traktując g o jako jeden Tomasza{Apokryfy, Dzie­ 1 9 8 6 , I, c z . 1 , s. 2 7 5 — 2 7 8 ) roz­ 35 �pierwszego k o w a l a w Genesis. z jej e p i z o d ó w . Stąd już ł a t w o w y w i e ś ć C y g a ­ „ Ż y d z i nie jedzą sadła, b o jak złapali Jezusa Chrystusa, t o n ó w , z a r ó w n o ze w z g l ę d u na p o p u l a r n o ś ć w ś r ó d n i c h t e g o m ó w i ą : Ty m ó w i s z , żeś król, t y w s z y s t k o wiesz, znajesz, t o rzemiosła, jak i na k o c z o w n i c z y t r y b życia. B y w a l i oni także p o w i e d z , c o trzeba zrobić. Wzięli ż y d ó w k ę p o ł o ż y l i , obłożyli u z n a w a n i za p o t o m k ó w korytem ( w w i e l u wersjach p o j a w i a się niecka, k o p a ń k a — M o t y w tułaczki u m o ż l i w i a w myśleniu m i t y c z n y m społeczności M.Z.), Chama ( M r ó z , 1 9 8 7 , s.194 — 1 9 6 ) . przywiedli Jezusa Chrystusa. Ty król, p o w i e d z , c o t a m jest p o d rolniczej połączenie Ż y d ó w i C y g a n ó w s y m b o l i c z n y m z w i ą z k i e m . korytem. Jezus Chrystus m ó w i : To ś w i n i a leży i d w a n a ś c i e T y c h o s t a t n i c h uznaje się zatem za p o t o m k ó w p r z e ś l a d o w c ó w prosiąt, a o n i : che, che, my ci pokażemy, jaki ty B o h , o d k r y w a j ą , ż y d o w s k i c h z Exodus a t a m ś w i n i a i d w a n a ś c i e prosiąt" ( 5 ) . — „faraonów". „ M o j ż e s z ich ( I z r a e l i t ó w — Ta sama historia została n a w e t uznana za wydarzenie, które M.Z.) w y p r o w a d z i ł przez Morze C z e r w o n e , w t e d y laską m a c h n ą ł i b y ł o s u c h e przejście. A faraony z a p o c z ą t k o w a ł o zwyczaje p r i m a - a p r i l i s o w e : „ t o na pamiątkę, że o b m y ś l i l i jak t o będzie, że będą p r a c o w a ć i chcieli ich zawrócić. Żydzi oszukiwali Pana Jezusa t e g o d n i a , t o b y ł o w i e l k i m grze­ Te faraony, którzy przelecieli, t o teraz się tułają. T o z t y c h c h e m (...)" ( 6 ) . f a r a o n ó w są C y g a n i e , z t y c h , którzy zdążyli przejść" ( 1 0 ) . O b o k schematu zatajenia, czy też p r ó b y oszukania B o g a , nie „ C y g a n i e p o c h o d z ą z f a r a o n ó w , t a m gdzie Żydzi mieszkali. J a k mniejszą popularnością cieszy się j e g o o d w r o t n o ś ć , czyli bez­ Mojżesz zrobił c u d , w o d a się rozstąpiła, Żydzi przeszli, a f a r a o n ó w w s t y d n a c i e k a w o ś ć , p r o w a d z ą c a d o u j a w n i e n i a tajemnicy, o b ­ zatopiło. J e d n a C y g a n k a c h w y c i ł a się k o n i o w i o g o n a i w y s z ł a na łożonej b o s k i m zakazem. M o t y w Pandory p o j a w i a się szczegól­ ląd. Z tej jednej C y g a n k i p o w s t a l i Cyganie. (...) D a w n i e j m ó w i l i nie wyraźnie u P o l a k ó w na L i t w i e . T a m w ł a ś n i e c h ł o p a , przemie­ starzy ludzie, że nie C y g a n k a idzie, t y l k o f a r a o n k a " ( 1 1 ) . n i o n e g o w bociana za c i e k a w o ś ć i przekroczenia zakazu, za­ „ C y g a n i e tułają się, b o j e d n a C y g a n k a u r a t o w a ł a się w czasie stępuje „kiepska b a b a " , a czasami n a w e t w p r o s t Ewa, która ucieczki przez M o r z e C z e r w o n e . C h w y c i ł a się k o ń s k i e g o o g o n a p o w t ó r n i e popełnia grzech. i diabeł ją s k u r w i ł " ( 1 2 ) . „ P a n B ó g zebrał wszystkie p a s k u d z t w a : komary, żmiji, hady, złożył d o w o r k a i kazał zanieść d o jeziora, usiąść na ł ó d k a i t o „ M ó w i l i , że Cyganie z Egiptu. Zaś coś ich Pan B ó g pokarał, bo utopić wszystko. A Ewa niosła t e n w o r e k i bardzo ją c i e k a w i , c o oni się mścili bardzo na Ż y d a c h . I oni robili Ż y d a m i jak k u ń m i . No t a m siedzi. N o i myśli: rozwiążę, zobaczę, może c o d o b r e g o , t o i że ich Pan B ó g rozproszył p o ś w i e c i e , że nie będą mieli własnej sobie zabiorę. A t a m żmieji, hady, robaki w y s k o c z y l i . Ona zbierała ojczyzny. Tu był taki stary C y g a n przed w o j n ą , t o jak Żyda t o wszystko, ale nie wyzbierała. Tą kobietę Pan B ó g o b r ó c i ł zobaczył, t o tak w o ł a ł za n i m : Jeszcze m a m y w a m i robić pięć d n i ! b o c i a n e m . Bocian t o jest kobieta: biała bluzka, czarna s p ó d n i c z ­ — ka. Ona zbiera te p a s k u d z t w a " ( 7 ) . że jeszcze nie o d s ł u ż y l i " ( 1 3 ) . Los Ż y d ó w i C y g a n ó w ustala się j e d n a k ostatecznie w e d ł u g ról „ ( . . . ) m ó w i się tak, że kobieta jest taka c i e k a w a jak b o c i a n . Tak bociana się pokazuje i m ó w i się: t o t w o j a siostra tak ł o w i " ( 8 ) . Ewa, pierwsza „ c i e k a w a b a b a " , o b j a w i a jednak s w o j ą naturę p r z y p i s y w a n y c h im w w y d a r z e n i a c h pasyjnych. Tułaczka ma być karą za przelanie k r w i Chrystusa. Rola C y g a n a jest jednak i n t e r p r e t o w a n a w s p o s ó b bardzo d w u z n a c z n y . Z n a n a historia kradzieży g w o ź d z i a czy też ć w i e k a p r z y g o t o w a n e g o d o przybicia jeszcze przed grzechem p i e r w o r o d n y m , z n a n y m z Genesis. „ E w a i A d a m byli w raju u Boga. I B ó g zrobił ciasto na chleb Pana Jezusa d o krzyża t ł u m a c z y powszechnie „smykawkę" i zostawił. I zakrył t o , zawiązał, t y l k o nie patrzajcie, nie w o l n o . Cygana d o kradzieży, za którą nie jest przez B o g a karany. Na czym Ewa m ó w i : popatrzmy, A d a m : nie w o l n o . A d a m zasnął, Ewa j e d n a k p o l e g a zasługa C y g a n a , precyzują materiały z zobaczyła, że A d a m już śpi, zajrzała i ciasto w y c i e k ł o z beczki. i z Ł e m k o w s z c z y z n y . Otóż nie c h o d z i o t o (czy też nie t y l k o o t o ) , Potem B ó g m ó w i : źle zrobiliście, i w y g n a ł ich na ulicę, p o d j a b ł o ń , że chciał o n zapobiec t y l k o , żeby nie rwali j a b ł e k " ( 5 ) . — Ta sama c i e k a w o ś ć p o w o d u j e ż o n ą N o e g o w opisanej już ukrzyżowaniu Chrystusa, że Litwy „Żydów h e r o d ó w o k r a d ł " czy że dzięki j e g o kradzieży Chrystus miał mniej (?!) ran; j e g o uczynek z a p o b i e g ł „ r o z k r z y ż o w a n i u n ó g " . Lota A r g u m e n t a c j a ta jest o tyle „ l e p s z a " niż poprzednie (z Polski „ N o e kazał, żeby żona nie oglądała się, b o się stanie nie t e g o w ą t k u ; inne tłumaczenia stają się przy niej bardzo o g ó l n e . transformacji grzechu p i e r w o r o d n e g o , a także — żoną p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j ) , p o n i e w a ż jest specyficzna t y l k o dla ( u t o ż s a m i a n e g o czasami z N o e m ) . sobie „ K i e d y Jezus Chrystus umierał, t o przynieśli cztery g w o ź d z i e , p o p r a w i ć i o d w r ó c i ł a się i w słup soli zamieniła się r a p t e m " ( 9 ) . żeby w s z y s t k o o s o b n o przybić. C y g a n gdzieś był, krążył i jego Kolejnym przypadkiem s c h e m a t u , w e d ł u g k t ó r e g o grzeszna z d z i w i ł o , że jak t o mężczyzna będzie tak, że będzie rozłożony wiadomo co, ale o n a nachyliła się, żeby pończoszki c i e k a w o ś ć zostaje ukarana poprzez w i e c z n e n a p i ę t n o w a n i e , bądź i w s z y s t k o będzie w i d a ć . Przybijają, patrzą, że g w ó ź d ź zabrany, niekorzystną metamorfozę grzesznika, jest też ukraińska legenda złożyli n o g i i przybili. I z t e g o czasu w o l n o C y g a n o m kraść" (5). o przyczynie kobiecej miesiączki, z a n o t o w a n a przez J . T a l - „ I m Pan B ó g p o w i e d z i a ł tak: To teraz w i e l e będziecie żyć na świecie, t o kraść w a m m o ż n a . (...) Dla n i c h nie ma g r z e c h u " ( 1 4 ) . ko-Hryncewicza. „(...) d o czasu narodzenia Chrystusa kobiety miesiączki nie U c z y n e k b ł o g o s ł a w i o n e g o złodzieja, k t ó r e m u w o l n o cyganić m i e w a ł y , t y l k o p o p o r o d o w e oczyszczenie. Z m i a n a j e d n a k n a ­ i kraść bezkarnie, b y w a j e d n a k na t y c h s a m y c h terenach ( L i t w a , stąpiła o d czasu, g d y N. Panna p o w i ł a Chrystusa i rozkazała Ł e m k o w s z c z y z n a ) i n t e r p r e t o w a n y zgoła o d w r o t n i e . Pan Jezus służącej s w ą koszulę k r w i ą z b r o c z o n ą w r z u c i ć d o rzeki z t y m w s k u t e k kradzieży cierpiał p o d w ó j n i e : „ B o nie kradnij, nie trzeba, zastrzeżeniem, aby jej nie rozwijała i nie oglądała. Służąca nie tak robić nie w o l n o . Pan Jezus w Ewangelii usłuchawszy t e g o , stała się przyczyną, że Najś. Panna w g n i e w i e u k r z y ż o w a n y , będzie z a m o r d o w a n y i nie w o l n o b y ł o komuś rozkazała, aby o d t ą d cały ród niewieści c o miesiąc w t r ą c a ć się, że ukradli t a m g w o ź d z i e , a p o t e m przytępionymi odbywał oczyszczenie, a o d t e g o zdarzenia i samo oczyszczenie miesięczne otrzymało nazwę «soroczka» (koszula)" (Talko-Hryncewicz, 1 8 9 3 , s. 3 7 ) . Odnotowawszy g w o ź d z i a m i Pana Jezusa p r z y b i w a l i " ( 1 5 ) . Niekiedy n e g a t y w n a interpretacja u c z y n k u Cygana wiąże się z s a m y m f a k t e m j e g o udziału w u k r z y ż o w a n i u ; w y s t ę p u j e on postacie p i e r w s z y c h , różniących ludzkość g r z e c h ó w , p o w r ó ć m y d o K a i n o w e g o p o t o m s t w a . Kain, przed­ s t a w i a n y j a k o protoplasta Ż y d ó w , był p r z o d k i e m T u b a l k a i n a , 36 m ó w i ł , że będzie w ó w c z a s przede w s z y s t k i m w f u n k c j i k o w a l a — dostarczyciela g w o ź d z i , później d o p i e r o j a k o złodziej. „Cygany (...) będą r o z w l e c z e n y p o c a ł y m świecie, bo też �pomagały Pana Jezusa męczyć. T o o n y nie mają swojego p r z y p o m i n a grecki inicjał imienia Chrystusa. W e d ł u g L. Reau taki s p o s ó b u k r z y ż o w a n i a został w y o b r a ż o n y , aby odróżnić Andrzeja, państwa, nie mają w s z y s t k o , b o tak r o b i ł y " ( 1 6 ) . Czasami taka o c e n a roli Cygana w z b o g a c o n a b y w a d o d a t ­ z g o d n i e z tradycją pierwszego apostoła p o w o ł a n e g o przez Chry­ kowym m o t y w e m u k r y c i a g w o ź d z i a p o d j ę z y k i e m ; czyni t o nie stusa, o d j e g o brata Piotra z a w i e s z o n e g o na krzyżu g ł o w ą w dół sam producent, lecz j e g o żona. Karą za t o jest „ n i e c z y s t a " m o w a . ( 1 9 5 3 , III, s. 7 6 — 8 0 ) . Taką wizję własnej przeszłości roztacza n a w e t sam C y g a n ( 1 7 ) . Należy c h y b a przypuszczać, że m o t y w „ u k r z y ż o w a n i a inaczej" „Żołnierze Piłata prosili C y g a n a - k o w a l a , by zrobił cztery g w o ź ­ p o w s t a ł w w y n i k u skojarzenia w i z e r u n k ó w Chrystusa i ś w i ę t e g o dzie do krzyża. C z w a r t y m mieli g ł o w ę Chrystusa przebić. Ż o n a Andrzeja na p o g r a n i c z u k a t o l i c k o - p r a w o s ł a w n y m , p o d w p ł y ­ Cygana s c h o w a ł a g w ó ź d ź p o d język. Kiedy żołnierze przyszli d o w e m silnego o d d z i a ł y w a n i a k u l t u patrona kościoła w s c h o d ­ kowala, j e g o nie było w domu, więc o n a musiała z nimi rozmawiać — przebiła se język, d l a t e g o ich język jest t r u d n y , niego, apostoła Andrzeja z w a n e g o Pierwozwannym lopedia, 1 9 7 3 , I, s. 5 3 3 — 5 3 4 ; Mify, (por. Encyk­ 1 9 8 0 , I, s. 8 0 — 8 1 ) . M o ż l i w o ś ć tę p o t w i e r d z a fakt, iż niektórzy Ł e m k o w i e , pytani czerkodoczą (...)" ( 1 8 ) . Wersja zdarzenia, w e d ł u g której C y g a n k a zostaje przeklęta (a o s y m b o l i k ę krzyża, t ł u m a c z ą ukośną d o l n ą poprzeczkę związ­ zatem dopuściła się g r z e c h u ) , jest kolejną transformacją s c h e m a ­ kiem z krzyżem ś w i ę t e g o Andrzeja ( 1 9 ) . Samo jednak s y m b o l i c z ­ tu, na k t ó r y m opiera się w ą t e k u k r y t y c h dzieci E w y i „ ż y d o w s k i e j ne znaczenie r o z p a t r y w a n e g o t u m o t y w u nie staje się dzięki t y m ciotki"; nie c h o d z i t u już b o w i e m o p o m o c o p r a w c o m , lecz w s z y s t k i m s z c z e g ó ł o m d u ż o jaśniejsze. W r ó ć m y zatem d o pytania poniekąd przeciwnie: o przeszkadzanie w zbawienia. 0 p r a w d z i w ą zasługę Cygana, n a g r o d z o n ą przez Boga. Było nią Zgodnie z taką interpretacją kradzież i o s z u s t w o , objęte w poprze­ u n i e m o ż l i w i e n i e u k r z y ż o w a n i a Chrystusa w pozycji szczególnie dziele dnich w y p o w i e d z i a c h i m m u n i t e t e m , zmieniają się w nieczyste hańbiącej. Z p e w n ą ostrożnością m o ż n a t u p o w o ł a ć się na piętno Kaina. f r a g m e n t prozy pisarza, który p o c h o d z i z Wileńszczyzny i jest z nią właściwych g ł ę b o k o związany, a zatem w sferze s y m b o l i c z n e g o o b r a z o w a n i a apokryfów. L. Reau utrzymuje, iż p o w s t a ł a o n a w s k u t e k p o p u l a r ­ może być bliski interesującej nas interpretacji legendy. Tadeusz Nie znalazłam o d p o w i e d n i k a tej historii w ś r ó d ności Ś w i ę t y c h G w o ź d z i , które miały zostać o d n a l e z i o n e wraz Konwicki z drzewem Krzyża Ś w . przez c e s a r z o w ą Helenę. W e d ł u g ś r e d n i o ­ polskiego, wiecznej legendy k o w a l o d m ó w i ł zrobienia g w o ź d z i d o ukrzyżo­ ucieczce j e g o z t r u d e m s k l e c o n e g o o d d z i a ł u , kiedy chory i opusz­ wania Chrystusa, w y m a w i a j ą c się nagłą o p u c h l i z n ą ręki. J e g o c z o n y zostaje w y d a n y Kozakom przez c h ł o p ó w ; ci w r z u c a j ą g o na żona, porażona d z i w n ą n i e n a w i ś c i ą , sama w y k u ł a je na m ę ż o w s ­ w y ś c i e l o n ą n a w o z e m furę i „ z g o s p o d a r s k ą d r o b i a z g o w o ś c i ą " kim k o w a d l e . p r z y w i ą z u j ą d o kłonic j e g o „rozkraczone haniebnie nogi jak ( W teatralnych adaptacjach Pasji wykuwa z p o m o c n i k i e m , ś p i e w a j ą c ) . Temat t e n p o j a w i ł się w je sztuce ukazuje m ł o d e g o p o w s t a ń c a , bohatera Kompleksu w sytuacji ostatecznego upokorzenia i hańby po u patroszonego k a b a n a " . „ W W i l n i e budiet sud i wieszatielnica, w XIII w . K o w a l o w a żona w y o b r a ż o n a jest z w y k l e w trakcie rozumisz p a n ? " — kucia, z g w o ź d z i a m i w mękę Z y g m u n t M i n e y k o w i d z i omszały przydrożny krzyż i prze­ ręce ( R ś a u , 1 9 5 7 , I I , s . 4 7 2 — 4 7 3 ) . Współczesne w y p o w i e d z i , przypisując tę historię Cyganom, pyta stary podoficer. J a d ą c zatem na p e w n ą c h o d z ą c ą o b o k n i e g o jakąś nieszczęśliwą postać, p r z y p o m i n a j ą ­ prezentują w y n i k skojarzeń szeregu w y m i e n i o n y c h w y ż e j p o - cą m u j e d n e g o z j e g o ż o ł n i e r z y - z d r a j c ó w , Chaima, Polaka w y ­ staci-typów: Kain — T u b a l k a i n — znania mojżeszowego... kowal — C y g a n , p o n a d t o zaś ( K o n w i c k i , 1 9 8 9 , s. 6 7 — 6 9 ) . Jest dodają trzy m o t y w y : zamierzone „ r o z k r z y ż o w a n i e " n ó g Chrys­ zatem i „ d r z e w o h a ń b y " , szubienica niczym krzyż, są o p r a w c y , tusa, kradzież i s c h o w a n i e g w o ź d z i a p o d językiem. zadający c h ł o p c u ciosy nahajką czy kolbą, s p o k o j n i c h ł o p i , którzy W e w c z e s n y m ś r e d n i o w i e c z u w i z e r u n k i przedstawiają Ukrzy­ w imię porządku w y d a j ą g o na śmierć, a n a w e t C h a i m — Judasz, ż o w a n e g o przybitego czterema g w o ź d z i a m i , o d XIII w . — t r z e m a . tragiczny zdrajca. Ten obraz, w y p e ł n i o n y znakami sacrum, T w ó r c y kontrreformacji nie podjęli w tej s p r a w i e o b o w i ą z u j ą c y c h fituje zarazem w realia chłopskie. Być może nie p o m y l i m y się w i ę c ob­ ustaleń, toteż niekiedy artyści p o w r a c a j ą d o p i e r w o t n e j ilości bardzo, łącząc g o ze s p r a w ą Cygana. Przeciwstawne jej interp­ prawosławnych retacje, n o t o w a n e w y m i e n n i e na t y c h samych terenach, upat­ stopy Chrystusa przybite są r ó w n o l e g l e , zatem g w o ź d z i e muszą rujące w j e g o u c z y n k u t o zasługę, t o w i n ę , pozwalają uważać jej (Reau, 1 9 5 7 , II, s . 4 8 0 ) . W p r z e d s t a w i e n i a c h być cztery. Trzeba t u j e d n a k p o w i e d z i e ć , że legenda o skradzio­ bohatera za idealnego pośrednika między różnymi sferami rzeczy­ nym g w o ź d z i u f u n k c j o n u j e bez różnicy u k a t o l i k ó w jak i u g r e k o - w i s t o ś c i mitycznej. katolickich lub p r a w o s ł a w n y c h Ł e m k ó w , przy czym w ł a ś n i e na J a k stwierdził c y t o w a n y już C y g a n z Ł e m k o w s z c z y z n y , oprócz terenach Ł e m k o w s z c z y z n y m o t y w ukrycia g w o ź d z i a p o j a w i ł się j e g o w s p ó ł b r a c i przeszkadzały C h r y s t u s o w i w czasie męki ptaki ze szczególną wyrazistością. ( 1 7 ) . Nie w y j a ś n i ł w p r a w d z i e tej u w a g i , lecz w i a d o m o , że istnieją Zaskakujący pomysł, iż n o g i Chrystusa miały być „ r o z k r z y ż o wane" tak jak i ręce, znajduje p o w s z e c h n e p o t w i e r d z e n i e w m a ­ liczne p o w i a s t k i etiologiczne o z a c h o w a n i u ptaków wobec U k r z y ż o w a n e g o ; uzasadniają one, dlaczego w o l n o tępić w r ó b l e teriałach z Wileńszczyzny. S p o r a d y c z n i e p o j a w i ł się r ó w n i e ż 1 ich pisklęta oraz niszczyć u Ł e m k ó w , c h o ć uległ już t a m zatarciu, na c o w s k a z u j e c y t o w a n a zabronione w ich gniazda, czemu zaś jest t o wyżej w y p o w i e d ź , w e d ł u g której c z w a r t y g w ó ź d ź służyć miał d o jednej z t y c h legend w r ó b l e przyniosły g w o ź d z i e d o u k r z y ż o w a ­ przypadku s k o w r o n k ó w lub jaskółek. Według przebicia g ł o w y Chrystusa. O s o b l i w o ś ć ta p r z y w o d z i na myśl nia Z b a w i c i e l a ( G u s t a w i c z , 1 9 8 1 , s. 1 7 8 ) ; p o d o b n i e jak Cygan, krzyż ś w . Andrzeja, r ó w n i e ż zresztą należący d o dziedziny a p o ­ k r z y w o n o s chciał p o w y c i ą g a ć g w o ź d z i e i u w o l n i ć z krzyża Pana kryfów. Tak z w a n y crux decussis Jezusa o d męki, lecz przy tej daremnej pracy w y k r z y w i ł sobie — d z i e s i ę ć ) , w p r o w a d z o n y w sztuce w X w i e k u , stał się szczegól­ d z i ó b i t o m u zostało na pamiątkę (tamże, s.14). I n n y tekst m ó w i , decussata ( o d łacińskiego nie p o p u l a r n y w malarstwie X V I I - w i e c z n y m . (Najstarsze przed­ iż jaskółki o t o c z y ł y zmarłego „płacząc i w o ł a j ą c z rozpaczą: stawienia t e g o ś w i ę t e g o ukazują g o na krzyżu rzymskim; Farmer, «umarł, umarł», a w r ó b l e na przekór: «żyw, ż y w , ż y w » " . Za t o 1987, s.18 — 1 9 ) . W e d ł u g a p o k r y f i c z n y c h Dziejów świętego diabły w o k r e ś l o n y m d n i u łapią je garściami i w s y p u j ą d o piekła, Andrzeja, apostoł głosił kazania, p o ś w i ę c o n e c a ł k o w i t e j w s t r z e ­ zaś jaskółki są u l u b i e ń c a m i nieba i ziemi ( S t e l m a c h o w s k a , 1 9 3 3 , mięźliwości cielesnej, c o ściągnęło nań n i e n a w i ś ć s . 1 9 0 ) . W g r u n c i e rzeczy interpretacje ptasich o k r z y k ó w m o g ł y mężczyzn (Langkammer, 1 9 8 9 , s . 5 2 ) . Egeasz, w ł a d c a Partos (Azja M n i e j ­ być o d w r o t n e ; nie zdarza się t o jednak ze w z g l ę d u na ustalone sza), kazał przywiązać apostoła d o krzyża w kształcie X, który w a r t o ś c i o w a n i e w y m i e n i o n y c h g a t u n k ó w . Najwyraźniej z C y g a - 37 �nem rzecz się ma inaczej: b y w a o n raz w r ó b l e m , raz jaskółką. Związek historii o o b c y c h z ukryciem, zatajeniem oraz j e g o przeciwieństwem: odkryciem przez „podglądacza" tego, co retacją wydarzenia zapoczątkowującego zróżnicowanie jako grzechu, biblia l u d o w a u k r y w a bardziej archaiczne zależności. M o ż n a t u t y l k o o g ó l n i e s k o n s t a t o w a ć , iż w y n i k i e m zaprezen­ z w o l i boskiej miało pozostać n i e w i a d o m e , ma z a p e w n e charakter towanej w strukturalny. Te d w i e sytuacje, czy raczej j e d n a ze s w ą o d w r o t ­ jednej z p o c z ą t k o w o r ó w n y c h sobie istot w zwierzę, ptaka, bądź r ó ż n o r o d n y c h w a r i a n t a c h sytuacji jest przemiana nością, posłużyły t u j a k o schemat, u m o ż l i w i a j ą c y u p o r z ą d k o w a ­ — nie przekazów o z r ó ż n i c o w a n i u ludzi. Pod chrześcijańską interp­ d e m o n i c z n e j , inaczej m ó w i ą c — c z ł o w i e k a gorszej kategorii, o naturze na poły zwierzęcej lub w obcego. L I T E R A T U RA Apokryfy 1 9 8 6 Apokryfy Nowego Testamentu. Pod red. M . S t a r o w i e y s ­ kiego, t . 1 , L u b l i n . Bystroń J.S. 1 9 2 5 Polska pieśń ludowa. Wybór, Kraków. Dowojna Sylwestrowicz M. Podania zebrane w okolicach Rossień. 1 8 8 3 . N i e p u b ­ l i k o w a n y rękopis z tek J . Karłowicza ze z b i o r ó w W i l e ń s ­ kiego A r c h i w u m Historycznego, nr 1 1 3 5 E. K. 1895 Gwiazdy i grzyby w wierzeniach ludu, „ L u d " , t. 1 Encyklopedia katolicka, Lublin. The Oxford Dictionnary of Saints, O x f o r d . Fischer A. 1910 Wątek nierównych dzieci Ewy, „ L u d " , t. XVI Gustawicz B. 1 8 8 1 Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe w dziedzinie przyrody, „ Z b i ó r W i a d o m o ś c i d o A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , t. 5 Hernas C. 1965 W kalinowym lesie. Antologia polskiej pieśni ludowej ze zbiorków polskich XVIII wieku, W a r s z a w a , t. 2 J a w o r s k a E. 1 9 9 0 Katalog polskiej ballady ludowej, W r o c ł a w . Klich E. 1 9 1 0 Materiały etnograficzne zpd.-zach. częścipow. limanow­ skiego, „ M a t e r i a ł y A r c h e o l o g i c z n e , A n t r o p o l o g i c z n e i Et­ n o g r a f i c z n e " , t. XI Klinger M . 1981 1980 1987 Farmer D. H. 1987 polski, Warszawa. Kotula F. 1 9 7 6 Znaki przeszłości, W a r s z a w a . L a n g k a m m e r H. 1 9 8 9 Apokryfy N o w e g o Testamentu, Katowice. Mify Mify narodov mira, M o s k v a . M r ó z L. Encyklopedia 1973 K o n w i c k i T. 1 9 8 9 Kompleks Tajemnica Kaina, W a r s z a w a . Kolberg O. 1 9 6 2 Krakowskie, cz. 3, ( w : ) Dzieła wszystkie, t. 7, W r o c ł a w . Z rodu Kaina, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X I , z. 2. Postępek 1 8 9 2 Postępek prawa czartowskiego przeciw narodowi ludz­ kiemu, 1 5 7 0 . W y d . A. Benis, K r a k ó w . Réau L. 1 9 5 7 Iconographie de l'art chrétien, t. 2, 3, Paris. S i e w i ń s k i A. 1 9 0 3 Bajki, legendy i opowiadania ludowe zebrane w pow. sokalskim, „ L u d " , t. IX S t a c h o w i a k L. 1 9 8 8 Potop biblijny, L u b l i n . S t e l m a c h o w s k a B. 1933 Rok obrzędowy na Pomorzu, Toruń. Swiętek J . 1 8 9 3 Lud nadrabski, Kraków. Talko-Hryncewicz J. 1 8 9 3 Zarys lecznictwa ludowego na Rusi Południowej, Kra­ ków. T o m i c k i R. 1 9 8 0 Ludowe mity o stworzeniu człowieka, „Etnografia Pol­ s k a " , t. XXIV W a s y l e w s k i S. 1 9 1 0 Lament chłopski na pany, „ L u d " , t. XVI W r o c ł a w s k i K. 1 9 8 5 O Bogu, jego sługach i diabelskich sztuczkach. Setnik legend Południowej Słowiańszczyzny, Warszawa. W y k a z m a t e r i a ł ó w t e r e n o w y c h c y t o w a n y c h w artykule ( A r c h i w u m Katedry Etnologii U W ) . 1. K. ur. 1 9 0 4 , Pogiry, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszewska, 1 9 9 0 1 1 . M . ur. 1 9 1 1 , Ł e m k o , Ś w i ą t k o w a W i e l k a , w o j . krośnieńskie. Not. M . Z o w c z a k , 1 9 9 1 2. M. ur. 1 9 1 3 , Rajstele, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Zapis magnet. K. Kocjan, 1 9 9 0 12. M . ur. 1 9 1 1 , Mszana, w o j . krośnieńskie. Not. J . Domańska, 1991 3. K. ur. 1 9 1 3 , Pruchnik, w o j . przemyskie. Not. M . Z o w c z a k , 1989 13. M . ur. 1 9 1 5 , Ł e m k o , Ś w i ą t k o w a W i e l k a , w o j . krośnieńskie. Not. M . Z o w c z a k , 1 9 9 1 4. M . ur. 1 9 2 1 , Ryliszki, rej. orański, L i t w a . Zapis magnet. J . D o m a ń s k a , 1991 5. K. ur. 1 9 2 0 , L i t w i n k a , Pogiry, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszewska i K. Kocjan, 1 9 9 0 6. M . ur. 1 9 2 9 , Pogiry, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszew­ ska, 1 9 9 0 7. K. ur. 1 9 0 5 , M. Zowczak, 1991 Gowkieliszki, rej. w i l e ń s k i , Litwa. Not. 8. M . ur. 1 9 2 9 , Pogiry, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszew­ ska, 1 9 9 0 9. K. ?, W o j d a t y , rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Zapis magnet. M . M a r ­ cinkowska, J . Lewicka, 1990 10. K. ur. ok. 1 9 4 0 , Krawczuny, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszewska, 1 9 9 0 38 14. K. ur. 1 9 0 8 , Stare T r o k i , rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Kocjan, 1991 1 5. K. ur. 1 9 1 4 , M e j s z a g o ł a , rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Kocjan i A. M a ń k o w s k i , 1 9 9 1 16. K. ur. 1 9 1 3 , Ł e m k i n i , Krempna, w o j . krośnieńskie. Zapis magnet. A. K o w a l c z y k , M . Olszewski, 1 9 9 1 17. M . ur. 1 9 0 9 , C y g a n , Ś w i ą t k o w a M a ł a , w o j . krośnieńskie. Not. M . Kucharska, P. K o w a l s k i , 1 9 9 1 18. Brak d a n y c h , K e m p n a , w o j . krośnieńskie. Z bad. L. Mroza, 1978 19. M . ur. 1 9 1 0 . Ł e m k o , Bartne, w o j . n o w o s ą d e c k i e . Not. M. Zowczak, 1991 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/177d8d8f0c4a3c1373362ec72f8a1aff.pdf 8b01632adba7e925db73c2394d6f0e18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4926 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4565 Title A name given to the resource Od redakcji/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; s.139-140 Creator An entity primarily responsible for making the resource a. j. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Kazimiera O D Sygułowa: Dama г pawiem, ol. na płycie pilśniowej, 47,5 X 73 cm, 1963 r. Wielkanoc, pow. Miechów. R E D A K C J I Jesteśmy ciągle ś w i a d k a m i zachodzących procesów r e w a l o r y z a c j i poszczególnych dzieł s z t u k i , a n a w e t całych okresów h i s t o r y c z n y c h . J e s t t o z j a w i s k o n a t u r a l n e , t y l e że w n a s z y c h c z a s a c h t e m p o p r z e m i a n u l e g ł o z n a c z n e m u przyśpieszeniu. P a t r z y m y n a przeszłość i z j a w i s k a n a s otaczające p r z e z p r y z m a t doświadczeń współczesnej n a m sztuka. D o s t r z e g a m y o o w e sterany r z e c z y pozomnie już z n a n y c h . P r z y w r a c a m y d o łask i odtrącamy. R e h a b i l i t u ­ jemy coraz t o n o w e dziedziny s z t u k i l u d o w e j , poddaje­ m y się d w u z n a c z n y m u r o k o m s z t u k i p e r y f e r i i . O t o s t a r e s z y l d y , - r y s u n k i n a s z y b a c h r e m o n t o w a n y c h sklepów, e k r a ­ ny u l i c z n y c h fotografów, bajecznie k o l o r o w e k w i a t y z p a ­ p i e r u i strużyn, n i e p o r a d n e i w z r u s z a j ą c e m a l u n k i „ n a i w ­ nych", f i g u r k i gipsowe i makatki,, baranki, c u k r y i pier­ n i k i . Oszałamia n a s k o l o r o w y z g i e ł k j a r m a r k ó w , o d ­ pustów i b a z a r ó w . J e d n i m ó w i ą „ k i c z " , d r u d z y „ w s p ó ł ­ czesna s z t u k a l u d o w a " . J e d n i chcą w a l c z y ć z j e l e n i e m , i n n i wykupują „kicze" n a łowickich o d p u s t a c h i j a r m a r ­ k a c h . „ K i c z e " . C z y n a p r a w d ę w s z y s t k o co t a m z n a j d u j e ­ m y j e s t k i c z e m ? Z a w c z e ś n i e n a spokojną, w y w a ż o n ą ocenę, b r a k n a m jeszcze p o t r z e b n e g o d y s t a n s u . A l e m o ż ­ na i c h y b a t r z e b a p o p r o s t u p r z y j r z e ć się t y m p e r y f e r i o m s z t u k i , r z e c z o m i d z i e d z i n o m , o których n i e z a w s z e j e s z ­ cze w i a d o m o j a k m ó w i ć . N a p e w n o w y k r a c z a m y t u p o z a krąg z j a w i s k c z y s t e j s z t u k i l u d o w e j , n i e c h w i ę c n a s t o tłumaczy, ż e w e w s p ó ł ­ czesnej k u l t u r z e s z t u k a l u d o w a też n i e w y s t ę p u j e w s w e j czystej p o s t a c i . W p i ś m i e n a s z y m p o ś w i ę c i l i ś m y już n i e r a z m i e j s c e n o w y m z j a w i s k o m z a c h o d z ą c y m w twórczości l u d o w e j i próbowaliśmy omawiać dziedziny d a w n i e j p o m i j a n e (np. e k r a n y f o t o g r a f ó w , k w i a t y l u d o w e ) . Z e s z y t p o d w ó j ­ n y , k t ó r y o d d a j e m y d o irąk C z y t e l n i k ó w , m a c h a r a k t e r wstępnego r o z e z n a n i a w z a g a d n i e n i a c h p e r y f e r i i s z t u k i popularnej, sztuki zaspokajającej potrzeby różnych w a r s t w społecznych. Cechą charakterystyczną kultury a r t y s t y c z n e j t y c h w a r s t w j e s t t o , że odchodząc o d d a w ­ n y c h w z o r ó w i t r a d y c j i l u d o w y c h , n i e zatraciły jeszcze c a ł k o w i t e g o z n i m i k o n t a k t u , a grawitując w k i e r u n k u m o d e l u s z t u k i „oficjalnej", przejmują z niego t y l k o p e w ­ nie konwienicje,, p r z e w a ż n i e z u ż y t e już s t e r e o t y p y . W ę d r u j ą c p o j a r m a r k a c h , b a z a r a c h , o d p u s t a c h , oglą­ dając w s p ó ł c z e s n e w n ę t r z a w i e j s k i e , n a p o t y k a m y p r z e d ­ m i o t y , k t ó r e p r z e w a ż n i e określa się m i a n e m „kiczu". Chcąc podjąć z a g a d n i e n i e współczesnej twórczości p e r y ­ f e r i i i — t r z e b a w i ę c ustosunkować się d o t e g o pojęcia. Stąd powstała m y ś l z o r g a n i z o w a n i a seminarium,poświęconego p r o b l e m a t y c e k i c z u . S e m i n a r i u m t a k i e , z a i n i c j o ­ w a n e p r z e z Zespół B a d a n i a S z t u k i N i e p r o f e s j o n a l n e j P A N i r e d a k c j ę „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " odbyło się 1 3 . X I . 1965 r . R e f e r a t w p r o w a d z a j ą c y w y g ł o s i ł s o c j o l o g P a w e ł B e y l i ą , p o c z y m nastąpiła d y s k u s j a , w której udział wzięli: socjolog, etnograf, m u z y k o l o g , h i s t o r y c y sztuki, h i s t o r y c y l i t e r a t u r y , działacz k u l t u r y . T ł e m d o o b r a d była w y s t a w k a s z t u k i l u d o w o - j a r m a r c z n e j o r a z k i c z u . Zorganizowaliśmy ją p r z y p o m o c y r e d a k ­ c j i „ G r o m a d a " . F o t o g r a f i e części eksponatów zamiesz­ czamy w numerze. O c z y w i ś c i e p r o b l e m a t y k a s z t u k i l u d o w e j czy „ j a r ­ m a r c z n e j " stanowiła t y l k o f r a g m e n t r e f e r a t u i d y s k u s j i , n i e m n i e j z d e c y d o w a l i ś m y się w y d r u k o w a ć (po n i e w i e l ­ k i c h retuszach przez autorów) wszystkie w y p o w i e d z i . Po­ n a d t o w ł ą c z y l i ś m y z ł o ż o n y n a piśmie głos d r J a n u s z a Sławińskiego o r a z opracowaną po zapoznaniu się. z c a ­ łością d y s k u s j i w y p o w i e d ź p r o f , d r K s a w e r e g o P i w o c k i e g o , który n i e m ó g ł w z i ą ć bezpośredniego udziału w se­ minarium. W d r u g i e j części n u m e r u z a m i e s z c z a m y materiały z z a ­ k r e s u s z t u k i p e r y f e r y j n e j oraz l u d o w e j . W p a r u w y p a d ­ k a c h są t o w i s t o c i e t y l k o s y g n a ł y p e w n y c h tematów, w y d a w a ł o n a m się j e d n a k , że n a w e t w t e j f o r m i e uzupeł­ niają o n e całokształt z a r y s o w a n e j t e m a t y k i . a - /'• 139 �2 II. 2. Aleksander Cabanel: Narodziny Venus, druk kolorowy sprzedawany na bazarach we jącego śpiącą damę otoczoną aniołkami, 16,5 X kupiony na targu ok. 1962 г., 80 X 180 cm, ок. 1863 r. Paryż — Luwr. II. 3. Włoszech (repr. obrazu A. Collino 22,5 cm, 1964 г.). II. 4. Obraz olejny jedna z licznych wersji tego tematu Współczesny przedstawia­ na płótnie w Polsce. 3 140 i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f76ecfaad30e009bce41ee63e3c73254.pdf 6fa76d58b6503d4f692ec5a456432b76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3150 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2950 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.132-138 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J K E S I Ą Ż E K HANS JOACHIM SCHAUSS: ES KOMMT ALLES At)S M I R SELBST. BEGEGNTJNGEN M I T POLNISCHEN VOLKSKUNSTLERN Książka Schaussa wprowadzająca c z y t e l n i k a w świat polskich istnienie różnych jej postaci, n a w e t w obrębie jednej w s i . Dlatego artystów l u d o w y c h zasługuje na szczególną uwagę. Opracowana też nie usiłował porządkować obrazu t e j s z t u k i a n i p r z e d m i o t o w o , na podstawie materiałów zebranych przoz a u t o r a drogą bezpo­ a n i regionalnie, a jej autorów w swojej książce nio uszeregował średnich kontaktów z twórcami odznacza się o r y g i n a l n y m sposo­ a n i alfabetycznie, a n i według u p r a w i a n y c h dziedzin, bo chciał b e m i c h przedstawienia. J a k zapowiada j e j tytuł — a u t o r nio ukazać i odtworzyć całe t o s p e k t r u m t a k , j a k j e m u się objawiło zamiorza dokonywać w niej jakiejś formalnej analizy dzieł n a ­ u poszczególnych twórców. szych artystów l u d o w y c h , lecz usiłuje dać obraz i c h osobowości, Sposób pokazania każdego z n i c h jost p r o s t y , a w swej prosto­ wgląd w i c h duchowe jestestwo, pokazać icli a r t j ' s t y c z n y rodowód cie n i e z w y k l e oraz ujawnić te wszystkio okoliczności, które złożyły się n a treść p o r t r e t twórcy o uderzającym ładunku psychologicznym, związa­ i kształt i c h dzioł. n y m z treścią dwudzielnego n a t u r a l n y . Jest więc n a wstępie fotograficzny t e k s t u , składającego się z ogólnej Z ludową polską sztuką zetknął się a u t o r p o raz pierwszy, j a k c h a r a k t e r y s t y k i prozentowanogo a r t y s t y , napisanej przez Schaus­ w s p o m i n a , g d y przed l a t y j a k o g r a f i k , z a t r u d n i o n y w lipskiej sa i w y p o w i e d z i samego twórcy. W każdorazowej toj dwudzielnej f i r m i e wydawniczej, udał się do K r a k o w a i t u u polskiego kolegi części tekstowej najpierw sam a u t o r opowiada, w j a k i c h okolicz­ zobaczył rzeźbę wykonaną przoz jakiegoś górala. Patrzył n a nią nościach poznał twórcę, j a k uzyskał wiadomości o jego życiu zaskoczony i z d u m i o n y . N a z a j u t r z zawiózł go ów kolega do Z a l i ­ i potrzebne dane biograficzne, dalej opisuje mieszkanio, jego oto­ p i a . T o co t a m ujrzał, było d l a niego objawieniem nieznanych m u czenie, środowisko społeczne, w którym żyje, jego zainteresowania dotąd obszarów piękna. F e n o m e n sztuki ludowej, pulsującej i u p o d o b a n i a , wreszcie co i j a k i z j a k i m a r t y s t y c z n y m rezultatem życiem w całej swej krasie, wywołał poruszające go do głębi wykonuje. W wrażenie. Odtąd opanowała go nioodparta żądza poznania twór­ Schauss nagraną n a taśmie wypowiedź samego twórcy, uzyskaną równoległej szpalcie z t y m tekstem umieszcza ców tego zaczarowanego świata i ukazania i c h s w o i m n i e m i e c k i m w t r a k c i e swobodnej pogawędki, prowadzonej n i e k i e d y w f a m i ­ r o d a k o m . T a k zrodziła, się idea Schaussa, a k t u a l n i o docenta t y p o - l i a r n y m zgoła n a s t r o j u , nie p o z b a w i o n y m nawet czasom żartobli­ g r a f i i Wyższej Szkoły A r t y s t y c z n e j w B e r l i n i e , w y d a n i a książki- w y c h akcentów, zwłaszcza g d y gościnny gospodarz nie szczędził - a l b u m u naszym twórcom poświęconej. poczęstunku. W o w y c h interesujących wypowiedziach Zapragną! też, j a k wyznajo, zobrać p r o doino sua choćby skromną, w porównaniu z Z i m m o r o r o m , kolekcję o w y c h zadzi­ wiających prac p o l s k i c h artystów. Zaczął o d tego, że w Warsza­ autorzy mówią wiele o sobie, o s w y c h przeżyciach, o t y m j a k powstawały pokazywane Schaussowi praco, często też o wysiłkach zmierzają­ cych do wcielania w pożądane kształty k r e a t y w n y c h pomysłów, wie okazyjnie nabył kolorową ludową rzeźbę. Choć zachwycał 0 towarzyszących t y m p r a c o m n a s t r o j a c h , o się j o j w a l o r a m i , j o j ekspresją, odczuwał — j a k p o w i a d a —• 1 sukcesach, zwłaszcza t y c h u k o r o n o w a n y c h bardzo c e n i o n y m i pewien niedosyt, bo nie wiedział, k t o jost j o j a u t o r o m . Zabrakło n a g r o d a m i i wyróżnieniami, nobilitującymi i c h w r o d z i n n y m m u tego, co pogłębia stosunek do dzioła s z t u k i , k o n t a k t u bez­ i m i e j s c o w y m środowisku i zachęcającymi do dalszej działalności pośredniego z twórcą, którego każdo dzieło m a przecież swoją twórczej. osobliwą, niepowtarzalną, historię. Odtąd więc Scbauss rozczarowaniach wyko­ Z r z a d k a t y l k o taką autocharakterystykę ludowego a r t y s t y rzystywał każdorazowo p o b y t w Polsce n a zbieraniu wiadomości zastępuje w p u b l i k a c j i Scłiaussa wypowiedź kogoś z r o d z i n y l u b 0 twórcach i nawiązywaniu z n i m i k o n t a k t u . Musiał oczywiścio kręgu z n a j o m y c h pokonywać barierę językową, którą odczuwał p r z y k r o o d pierw­ twórców głuchych i n i e m y c l i , czy glucliawego szego w y w i a d u z J e r z y m W i t k i e m w 1969 r o k u . Opanował j o d n a k albo z czasem język p o l s k i n a t y l e , że mógł swobodniej z u p a t r z o n y m i etnografa, twórcami gawędzić, wracając do niektórych po k i l k a razy. Так całostronicowe fotografie dzieł o m a w i a n y c h autorów, w y k o n a n e zaprzyjaźnił się z n i m i i , niemal u nicłi zadomowiony, gromadził przez w l a t a c h 1979—1983 materiały do swoj p u b l i k a c j i . Przedstawił z doskonałością godną p o d z i w u . w niej 17 rzeźbiarzy — Jana Gacka, J a n a Madeja, E d w a r d a K o ­ łacza, Stanisława Hołdę, Wacława Suskę, Stanisława D o n k i e w i eza, Antoniego B a r a n a , Wojeiecha Oleksego, Stanisława Mar­ cisza, Władysława Cliajca, Wacława Czerwińskiego, Stanisława Majewskiego, Bronisława Chojętę z żoną Adelą, Józefa Lurkę, Józefa Cliajca, Szczepana Muchę i A d a m a Zegadłę, dalej 3 osoby uprawiające malarstwo — Władysławę Włodarzewska, Władysła­ wę Iwańską i Bazylego A l b i c z u k a , wreszcie 3 garncarzy parają­ cych się rzeźbą ceramiczną — Stanisława Soredyńskiogo, Jana Reczkowskiego i Jerzego W i t k a oraz związanego z n i m i rodzajem używanego t w o r z y w a — Stanisława Zagajewskiego. krótka dotycząca Schaussa Soredyńskiogo, c h a r a k t e r y s t y k a pióra chorego Witka. z zawodowym Teksty mistrzostwom, miarodajnego te przoplatają reprodukowane Twórcy, których przedstawił sam Schauss w s w y m dziele, t o tylko wybór z wielu polskich artystów nieprofesjonalnych. Możnaby zatem powątpiewać, czy ukazał wystarczająco pełny obraz różnorakich w treści i formie osiągnięć naszych twórców, czy t o n obraz daje o n i c h zamiorzone ogólne pojęcie. Może są w t y m wyborze uwzględnione t y l k o szczytowe osiągnięcia, p o ­ k a z a n i najlepsi twórcy, c i już powszechnie z wystaw podziwiani, znani i p u b l i k a c j i . Porównanie tego w y b o r u z ogłoszoną w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " w 1970 r o k u listą czołowych p o l ­ skich twórców ludowych, wytypowanych przez uczestników próbnej a n k i e t y , w y k a z u j e , że z niej pojawiły się u Schaussa t y l k o J a k z zostawienia widać, interosują naszego a u t o r a niemalże wyłącznie twórcy rzeźby, w p o w n y m wyjątkowo — j a k w p r z y p a d k u Hołdy i Oleksego — s t o p n i u toż malowideł. nazwiska Chajcy, Zogadły, L u r k i , M u c h y , Kołacza i Hołdy. I n ­ n y c h uwzględnił a u t o r w swej książco według własnego u z n a n i a , kowalstwo, na ogół jednak też już m n i e j czy więcej z n a n y c h . Dokonując w y ­ słomkarstwo i t d . , tłumaczy Schauss t y m , że kształty t y c h w y ­ b o r u n a własną rękę Schauss nie zamiorza! w eale, j a k już powio- robów i ich f o r m y zdobnicze wiążą się z t r a d y c j a m i t e r y t o r i a l n y m i dziano, do jakiegoś systematycznego 1 poszczogólni twórcy w małym t y l k o s t o p n i u wpływają n a i c h cjonowanych n a zasadzki s u r o w y c h kryteriów wartościujących, Zrezygnowanie z i n n y c h dziodzin, jak tkactwo, T zestawu autorów wyselek­ zróżnicowanie. A j e m u chodzi właśnie o t o , b y pokazać zachwy­ c z y l i ukazania wylącznio szczytowych cającą wiolorakość zjawisk a r t y s t y c z n y c h polskiej s z t u k i nie­ a n i toż do napisania „podręoznikowoj" p u b l i k a c j i o naszej ludowoj osiągnięć a r t y s t y c z n y c h , profesjonalnej, jej mieniące się nieskończoną wiolością o d m i a n bo­ sztuce rzeźbiarskiej i m a l a r s k i e j . Chodziło m u n a t o m i a s t o bez­ gactwo i oryginalność, j e j kalejdoskopowo pojawianio się i współ­ pośredni wgląd w t o fascynujące go zjawisko, w ową twórczość 132 �inną, u każdego twórcy swoistą, ową nie- samochwalno, o ilo chodzi o koncepcje i realizacjo a r t y s t y c z n e , przobraną mnogość k o n c e p c j i nasyconych głębokimi treściami, przoz Schaussa p r z y j m o w a n o bez zastrzeżeń — stąd tjduł książki różnorodną, zawsze wyrażonymi w f o r m a c h przejmująco eksprosywnych, językiem — podajo o n bez retuszu, z całą i c h świeżością i bezpośrednością. p l a s t y c z n y m s u r o w y m , alo szczerym. Sądzimy, że col t e n osiągnął Odtworzone s w o i m i o twórcach i i c h pracach w y p o w i e d z i a m i oraz w y p o w i e ­ doskonały przez L . M o h l l i o r n a i E . Warzechę językiem p o t o c z n y m ono zostały w tłumaczeniu n i e m i o c k i m w sposób d z i a m i samych twórców o t y m , co czują, co myślą i co z o w y c h z zachowaniem icłi swobody, b a r w y i n a s t r o j u . Uznać więc należy myśli i r o f l o k s j i chcieli w swych dziełach wyrazić. I c h w y p o w i e d z i publikację Schaussa za jedną z cenniejszych p o z y c j i zagranicznych uzyskał a u t o r dzięki oddanemu zainteresowaniu się i c h życiem, ukazującą polską sztukę nioprofosjonalną w sposób w n i k l i w y , szczeremu orj-ginalnie, zgrabnie — i z snreern. p o d z i w i a n i u i c h prac, dzioleniu się z n i m i swymi myślami, współbrzmieniu z n i m i w a r t y s t y c z n y m przeżywaniu ich p l a s t y c z n y c h k r e a c j i . Wypowiedzi swoich rozmówców, często STANISŁAW BŁASZCZYK K A R O L P I E G Z A , CIESZYŃSKIE C E S K Y T E S I . N 1983, SKRZYNIE 61 S., I L U S T R . MALOWANE Przyszedł k u n i m i t y : „Serce kazało m u ocalać od zapomnienia r e l i k t y dawnoj a r c h , ,,Co t u p a n i c z y n i ? " tektury góralskiej, strojo ludowe, pieśni, obrzędy i zwyczaje Wiła w i a n o k garncarstwo, sztukę ludową, i wlaściwio wszystko, co p o w o l i lewandowy zaczyna topnieć w pamięci ludzkiej i życiu c o d z i e n n y m . Dlatego na, zielonej s k r z y n i . zbierał, notował, sporządzał dokumentację, fotografował i m a ­ (Cieszyńskie) Pasje badawcze ludoznawców p o l s k i c h z zaolziańskiego Śląska lował, a takżo opisywał" . Efektem takiego, właśnie sposobu 1 Cieszyńskiego o d d a w n a budzą szczery p o d z i w i zainteresowanie traktowania różnorodnych przejawów k u l t u r y ludowej jost rów- wśród naszych folklorystów i etnografów. Specjalistyczne nioż praco naukowe podejmowano przez członków Sekcji F o l k l o r y s t y c z n e j ostatnia monografia śląskiego ludoznawcy poświęcona trólilom cieszyńskim. Zarządu Głównego Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego T e m a t podjęty przez Piegzę b y l już w i o l o k r o t n i o o m a w i a n y w Czeskim Cieszynie weszły na stale do rejestru p o d s t a w o w y c h przez etnografów. Obok klasycznej dziś m o n o g r a f i i R . Rcinfussa , opracowali, poświęconych zarówno m a t e r i a l n e j , j a k i duchowej w a r t o wspomnieć o pracach, w których autorzy charakteryzują 2 k u l t u r z e l u d u śląskiego. Myślę t u przede w s z y s t k i m o t a k i c h po­ ludowe skrzynie malowane pochodzące z jednego t y l k o r e g i o n u . zycjach Spośród t y c h szczegółowych opracowań trzoba wymienić książkę z w a r t y c h , j a k 2-tomowa monografia k u l t u r y ludowej Śląska Cieszyńskiego p o d redakcją K . D . K a d l u b e a zatytułowana T . Seweryna p o e t y c k o Płyniesz Olzo (1970—72), monografia K . D . K a d l u b c a , wszystkim liczne prace, traktując o o skrzyniach z t e r o n u c-vjska: poświęcona utalentowanemu narratorowi z Zaolzia, p t . Gawę­ M . Gładysza , L . M a l i c k i e g o , cieszyński Józef Jeżowicz (1973), antologia podań i bajek dziarz 4 folklorystycznych, opracowane przez Karola w postaci aż trzech książek: Sękaci ludzie (1960, 1979), Piegzę Opowiada­ nia beskidzkie (1971) i Tam pod Kozubkową. Jablo>ikowskie wieści ludowe (1975). Na opo­ 5 L. Dubiela 6 czy A . B k . i o w - skieg г . 7 l u d o w y c h J . Ondrusza p n . Godki Śląskie (1973, 1974) czy zbiory tekstów o s k r z y n i a c h w i a n n y c h z K r a k o w s k i e g o , a przode 3 Wśród p r z y t o c z o n y c h opracowań książka P i e g . y wyróżnia się szczegółowością opisu oraz bogactwem materiału i l u s t r a c y j ­ nego z t e r e n u Śląska Cieszyńskiego. M o n o g r a f i a składa się z k i l k u zasadniczych rozdziałów, w których a u t o r kolejno omawia t r a ­ dycje s k r z y n i j a k o sprzętu odzieżowego, kształt i konstrukcję oddziełno uznanie zasługują prace publikowano przez trólrel, i c h zewnętrzną dekorację oraz inne sprzęty domowe, członków Sekcji w dwóch seriach w y d a w n i c z y c h , t z n . artykuły t a k i o , j a k : szafy n a odzież (malowane w podobno ludoznawcze ukazujące się od 1968 r. w zoszytach zaś czoło i c h dzielono n a cztery pola zdobnicze), malowano półki Ludoznawczego" „Biuletynu opracowania (tzw. ohnaryje), szafki na książki (tzw. szafki rogowo), k o m o d y w c y k l u „Zeszytów Ludoznawczych''. W serii „Zeszytów L u d o ­ czy wioszcie k u f r y , które przetrwały dłużej niż malowane s k r z y ­ z n a w c z y c h " ukazało się dotychczas wielo wartościowych prac. nie. Szczególną oraz od 1970 r . monograficzne ornamenty, uwagę zwracają opracowana przez a n t o l o g i a tekstów f o l k l o r y s t y c z n y c h p n . Proza (1974) oraz monograficzne karwińskich J . Ondrusza ludowa górników praco człowioka o nie­ spożytej energii i szerokich zainteresowaniach ludoznawczych, społecznika, i nauczyciola, malarza, f o t o g r a f i k a i pisarza l u d o ­ wego w jednej osobio, j a k i m jost K a r o l Piegza. Trzeba t u zatom wymienić jego wcześniejsze monografio, poświęcone k u l t u r z e m a t e r i a l n e j ; stanowią je dwa zoszyty cieszyńska (1971) oraz Nakrycia pt. śląskiej Ceramika głowy kobiet cieszyńskich (1979), j a k i najnowszy, 11 już w dziejach Sekcji folklorystycznej „ Z e ­ szyt Ludoznawczy", skrzynie również jego a u t o r s t w a p t . Cieszyńskie malowane. Wydana osta-tnio praca o skrzyniach w i a n n y c h , zwanych W i a d o m o , że do najstarszych skrzyń zaliczamy t z w . kadłu­ bowe, wykonywano techniką dłubaną. Podobnie n a Śląsku Cie­ szyńskim robiono k o r y t a i t z w . t r o k i , wędzoki oraz różne naczynia pasterskie (np. łyżki drewniane, chochlo, czerpaki e t c ) . Ocl X V I I w . na t y m terenie znano były skrzynio sąsickowe, zwane t u sztrycha,mi bądź sąsieczkami. Podobno do nich były skrzynie szalaśniczo, t z w . wołoskie* (waiaskio), z ktcnych j e d n a z najstar­ szych zachowała się do dziś w M u z e u m M i e j s k i m w Cieszynie. Okres największej popularności skrzyń m a l o w a n y c h n a Śląsku Cieszyńskim, któro wyparły n a początku X V I I I w . p r y m i t y w n e wołoskie, stosunkowo ła,two można ustalić, ponieważ na t y m tere­ nie w odróżnieniu o d innych, rogiuimw Polski, n a s k r z y n i umiesz­ czano napisy bądź dokładną datę jej p o w s t a n i a . J a k piszo Piegza, inaczej szatnimi s k r z y n i a m i , a na Śląsku Cieczyńskim tróhlaini. przeważająca ilość oznaczeń rozpoczyna tróglami bądź trówlami weselnymi, j a k i wcześniejsze książki, stulecie). Do w y r o b u tróhel cieszyńskich używano drzewa świer­ się cyfrą 18— ( X I X sędziwego dzisiaj K a r o l a Piegzy (ur. się w 1899 r.) uwidaczniają kowego lub sosnowego, j e d y n i e zamożniejsi gospodarze wielką znajomość śląskiej k u l t u r y ludowej ich a u t o r a . A w a r i o w i a l i tróhlę z drzewa jesionowego. przypomnieć, że penetrację terenową rozpoczął o n już w okresie w y c h ua temat wyruia,rów (róh'1. i - i i p,.elsta.woa, t z w , „ n ó ż e k " , zama­ A u t o r obok uwag szczegóło­ iniędzyn-ojermym. co pozr, obło m u zarejestrować wiole zabytków, ich wnętrza, okuć i zawiń ców m e t a l o w y c h wiolo miejsce, poświęca za.równo duchowej, j a k i m a t e r i a l n e j , k u l t u r y l u d u . .lak słusznie i c h zewnętrznej dekoracji. Owo dekorowaliie rozpoczynano (po zauważa K . D . Kadłubiec, pisząc o niespożytych pasjach Piegzy, n a s m a r o w a n i u p o k o s t o m , gipsom bądź „spodnią barwą") o d za- 133 �m a l o w a n i a tła. N a Śląsku Cieszyńskim przeważnie były t o b a r w y j o d n a k , że drobiazgowo p o t r a k t o w a n y przez Piegzę temat, za­ ciemnoniebieskie zielone l u b brązowe. Ilość zaś z n a n y c h n a t y m wężony do jednego regionu, bez r e f l e k s j i porównawczych z i n ­ teronio wzorów zdobniczych na ścianach tróheł sięga około 1 n y m i częściami Śląska i p r z y g r a n i c z n y m i r e j o n a m i Słowacji nie tysiąca. M o t y w c'ekoracyjny w p r o w a d z o n y n a ścianie czołowej p o z w o l i szerszemu w formie o r n a m o n t u roślinnego ujęty b y l przeważnie w dwóch w różnicach i podobioństwach, które składają się n a oryginalność polach zdobniczych, t z w . „okiynkaeh" l u b „tabulkach". I n n y m cieszyńskiej s k r z y n i , odróżniającą ją o d górnośląskiej czy opol­ kręgowi odbiorców książki zorientować się t y p e m , rzadziej s p o t y k a n y m w Cieszyńskim, były skrzynie jedno- skiej. Z drugiej j e d n a k s t r o n y widać, żo a u t o r konsekwentnie polowo, n a których m o t y w k w i a t o w y rozwijał się o d środka roalizował p o s t a w i o n y sobio ceł, a t o : k o m p l e k s o w y opis tróhly przedniej cieszyńskiej. Stąd b r a k k o m p a r a t y s t y c z n y c h uwag, które być m o ­ ściany k u joj brzegom. W świetlo zgromadzonych przez a u t o r a materiałów n a s k r z y n i a c h cieszyńskich nieomal że przeszkadzałyby w syntetycznej charakterystyce i opóźniałyby powszechnie stosowanym o r n a m e n t e m zdobniczym były b u k i e t y z w a r t y t o k n a r r a c j i . N i e da się jednakże ukryć, żo Piegza jest k w i a t o w o i wiązanki złożone bądź to z kwiatów dużych, k o l i s t y c h nieprzeciętnym znawcą przodstawionogo (przypominających kształtem różo i p i w o n i e ) , z kwiatów t u l i ­ dosyt, spowodowany przekonaniom piszącej to słowa, że a u t o r a p a n o w y c h i n a r c y z o w y c h , bądź też z kwiatków drobniejszych, stać było na k o m p a r a t y s t y c z n e ujęcie gwiaździstych i p r o m i e n i s t y c h (np. n a g i e t k i , zlocionio, s t o k r o t k i ) . zwięzłych p u n k t a c h . B u k i e t y te przoważnio wychodzą z ozdobnych wazonów, dzba­ nuszków, koszyków, bądź związano są wstążką zawiązaną w t z w . kokardkę. W zarazem konsekwencji a u t o r w sposób drobiazgowy, i przejrzysty, omawia różne m o t y w y ale dekoracyjne, charakterystyczno d l a prezentowanego regionu. W a r t o uzupełnić, że najbardziej p r o b l e m u , stąd i nie­ tematu, choćby w k i l k u cenne materiały do swej m o n o g r a f i i a u t o r zobrał w łatach 1910—1960. Sporą i c h część uzyskał dzięki uczniom p o l s k i c h szkół zaolziańskich, którzy p o ­ m a g a l i m u w w y s z u k i w a n i u i k o p i o w a n i u motywów zo skrzyń. I m też Piegza składa oddzielne podziękowanie w książce. Szkoda K a r o l Piegza w t r a k c i e p r a c y teronowoj zaintoresował się rów­ j e d n a k , że wymieniając miojscowości, z których pochodzą m a ­ nież wytwórcami tróheł cieszyńskich i w a r s z t a t a m i rzemieślni­ teriały, nie pokusił się o opracowanie c z y m i , w k t o n ' o h w y r a b i a n o sprzęt domoww. ilustrującej penetrację terenową. Spośród w i e l u nazwisk informatorów zbieracz wyróżnia dwóch s t o l a r z y : Józefa Krężeloka z B u k o w c a i Pawia Kufę z Nawsia kolo Jabłonkowa. Zaś wodług wspomnieli K u f y jako u t a l e n t o w a n y m i s t r z , który nie używał szablonu p r z y wyrobie m a l o w a n y c h tróheł j a w i się jego majster — J a n Hoezko z B y s t r z y c y n a d Olzą. m a p k i , bezpośrednio Praca Piegzy o tróhlaoh cieszyńskich napisana została z wiel­ k i m znawstwom przedstawianego zagadnienia. Zawiera ona — można rzec —• k o m p l e k s o w y opis malowanoj s k r z y n i cieszyńskiej. Dobrze się więc stało, że Polskie T o w a r z y s t w o Kulturalno-Oświatowe w Czeskim Cieszynie zdecydowało się n a o p u b l i k o w a n i e t e j A u t o r usiłuje w przedstawionej m o n o g r a f i i pogodzić aspiracje książki o dużych wartościach poznawczych, w której a u t o r zawarł n a u k o w o z p o p u l a r y z a t o r s k i m i . Trzoba przyznać, że te d w a cele w y n i k i badań t e r e n o w y c h , g r o m a d z o n y c h przez swe całe praco­ znakomicie się w książco przoplatają i uzupołniają. O b a w i a m się w i t e życie. P R Z Y P I S Y D . K a d l u b i e c , Karol Piegza, jego pasje i laboratorium folk­ lorystyczne. |w:] K . Piegza, Tam pod Kozubową. Jabłonkowskie opowieści ludowe, Ostrava. 1975, s. 103 R. Roinfuss, Ijudowe skrzynie malowane, Warszawa 1954 T . Seweryn, Krakowskie skrzynie malowane, Kraków 1928 M . Gladv.-.z. Góralskie zdobnictwo drzewne na- Śląsku, Kraków 1935 L . M a l i c k i , Kultura materialna górali śląskich. K a t o w i c e 1936 L . D u b i e l , Wnętrze domów chłopskich w Beskidzie Śląskim 1 2 3 4 5 6 w latach 1860—1950, „Prace i Materiały E t n o g r a f i c z n e " , Wrocław 1957, t . 10, s. 7 — 7 2 ; tenże, Zdobnictwo skrzyń na Śląsku Cieszyń­ skim i Górnym, „Polska Sztuka L u d o w a " , R. 10, 1956, z. 4 — 5 , s. 2 6 6 — 2 7 8 ; tenże, Ludowe skrzynie malowane na, Górnym Śląsku, „Prace i Materiały E t n o g r a f i c z n e " , Wrocław 1963, t . 23, s. 171—243 A . Błachowski, Z badań nad sztuką ludową Opolszczyzny, „Polska Sztuka L u d o w a " , R . 14, 1960, s. 2 3 — 3 5 7 TERESA SMOLIŃSKA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5cb7bf1d90d3f39b75bcc311dbeb8127.pdf 6732496b6af4b5edcb2f2a799594401e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3029 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2833 Title A name given to the resource Dionizos kourotrophos / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.63-83 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lengauer, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Włodzimierz lengauer • DIONIZOS KOUROTROPHOS W V I I księdze swojej Wędrówki po Helladzie opisując achajskie Patraj (18,5-21,1) wspo­ mina Pauzaniasz (19,1-9) dawne sanktu­ arium Artemidy z przydomkiem Triklaria i związaną z tym miejscem opowieść mityczną, która stała się uza­ sadnieniem sprawowanego jeszcze w jego czasach ob­ rzędu. Ten typowy aition mógł, rzecz jasna, powstać d u ­ żo później niż opisany przez Pauzaniasza obrzęd. Ze względu na postać Eurypylosa, jakoby jednego z boha­ terów wojny trojańskiej, można m i t z Patraj wiązać z okresem albo rozwoju epiki archaicznej, albo nieco późniejszych badań i poszukiwań autorów lokalnych kronik czy genealogii. O samym, obrzędzie, naturalnie, niewiele da się powiedzieć, gdy idzie o datowanie jego wprowadzenia. Są wprawdzie pewne ważne ślady: daw­ ne sanktuarium Artemis Triklaria zostało bowiem włą­ czone w kult Artemis Laphria (jej świątynia i dziwny obrzęd ofiarny bogini są także opisane u Pauzaniasza) Zapewne w jej przypadku m.am.y do czynienia z bardzo dawnym kultem wvwodzacvm się z Etolii a może tak naorawde wiążącym sie z orzedheUeńskim leszcze k u l tern Wielkiej Bogini zwanej Laphria na obszarach pół' środkowei O rii imie ereck i p i etymologii) 7 na nk czy p narrnnke rr erb Triklaria ŁŁrrni ier opieKunKę a t r o n a trzecn Kia oi aa wskazuie lęc iakirhś jaKicns 1 okręgów urn jednostek poaziaiu administracyjnego ludności, cyc może jest to kuit z czasów Kształtowania się ratraj jako polis, L tego samego okresu mogmy pocnodzic obrzęd przedstawiony przez auzaniasza, co jednak nie przesądza wcale kwestii jego genezy, lecz co najwyżej mowi o jego włączeniu do obrzędowości zor¬ ganizowanej polis. Niewątpliwie i opowieść Pauzaniasza zawieta wątki czy tylko tropy znacznie wcześniejsze. Periegeta za­ czerpnął ją zapewne z jakiegoś źródła pisanego, które z kolei samo musiało już być obciążone całą tradycją l i ­ teracką od eposu po mitografów epoki hellenistycznej. Stąd występujący w niej Eurypylos, heros pochowany następnie w świętym okręgu Artemidy, został uznany za bohatera wojny trojańskiej. Postać o t y m imieniu rzeczywiście występuje u Homera. Jak wiadomo, pochodzenie różnych herosów grec­ kich to nieprosta sprawa. Z pewnością jest przynaj­ mniej w części prawdziwy pogląd dawniejszych uczo­ nych (wśród których na pierwszym miejscu przypo­ mnieć należy Farnella ), że niektórzy z nich to dawne bóstwa przedgreckie, przyjęte w nieco zmienionej po­ staci i obudowane często nowymi mitami przez grec­ kich przybyszów. Nieomal klasycznym takim przypad­ kiem jest najpewniej Hiakinthos. Jest więc wysoce prawdopodobne, że i w wypadku Eurypylosa mamy do czynienia z podobną metamorfo­ zą. Za Nilssonem wolno w każdym razie przyjąć, że je­ go greckie imię (szerokobramny) świadczy o jego praw2 63 WŁODZIMIERZ LENGAUER Dionizos kourotrophos Kult Dionizosa i inicjacje młodzieży męskiej w Grecji starożytnej dziwej postaci - dawnego bóstwa podziemnego . Moż­ liwe więc, że historia opowiedziana przez Pauzaniasza jest mitem greckim ukształtowanym w związku z posta­ ciami (które uległy hellenizacji) z dawniejszej epoki. Podobnie przecież zdarzyło się właśnie z opowieścią o Apollonie i Hiacyncie. Dotyczyła więc ona pierwot­ nie trojga bóstw - bo obok Eurypylosa i Artemidy po­ jawia się tak w micie, jak i obtzędzie jeszcze Dionizos. Jej korzenie sięgają zaś najpewniej I I tysiąclecia. Ale przejdźmy do opowieści Pauzaniasza. 3 Periegeta opowiada zdarzenie z odległej przeszłości, kiedy to w sanktuarium Artemidy pełniła służbę ka­ płanki dziewica przed zamążpójściem. Była nią kiedyś niejaka Komajto („o długich włosach"), w której zako­ chał się młodzieniec imieniem Melanippos („czarny koń"). Ojciec Komajto nie zgodził się na małżeństwo, młodzi nie mogli się nawet widywać. Ostatecznie więc spełnili miłość w sanktuarium Artemidy. Natychmiast zagniewana bogini zesłała różne klęski - głód i choroby (loimos), a zapytana o przyczyny (jak zwykle w takich historiach) wyrocznia delficka wyjawi­ ła przyczynę gniewu Artemidy i poleciła złożyć w ofie­ rze oboje młodych oraz czynić tak na przyszłość, co ro­ k u ofiarowując parę najpiękniejszą z miejscowej mło­ dzieży. Zatrzymajmy się, n i m opowiemy dalszą część historii (kończy się ona, oczywiście, dobrze), nad pewnymi istotnymi cechami tej opowieści. Motyw dziewczynki lub dziewczynek na służbie u bogini albo postać dziewiczej kapłanki jest dobrze znanym elementem wielu opowieści mitycznych nader często z kręgu mitologii Artemidy, choć nie tylko. Po­ dobną rolę, tak w micie, jak i w obrzędowości, odgry­ wać może także Atena (jak w najbardziej znanym przy­ padku, poświadczonym dobrze dla czasów historycz­ nych, wysyłania z Lokrydy dwóch dziewczynek na służ­ bę Atenie w greckim już Ilion, jakoby na pamiątkę bez­ bożnego czynu Ajasa). W obu tych przypadkach mamy �Wladnmkn Lengnuer • DIONIZOS K O U R O T R O r H O S do czynienia z dziewiczymi boginiami, ale wskazać też można na związek młodych panien przed zamążpójściem z Herą. Stosunkowo obfity materiał tak ze sfery mitu, jak i obrzędu zbadał dokładnie całkiem niedawno w zna­ komitej i pięknej książce Deatfi and the Maiden Ken Dowden , którego rozumowania nie warto tu w całości przytaczać. Nie ulega wątpliwości inicjacyjny charak­ ter tych opowieści i wiązanych z nimi obrzędów. Mło­ da dziewczyna w okresie dojrzewania płciowego (często nawet przed pierwszym miesiączkowaniem) poświęco­ na jest Artemidzie, znajduje się pod jej opieką, musi z niej wyjść, wyzwalając się spod jej wpływów, mitycz­ na śmierć symbolizuje przemianę jej statusu, osiągnąw­ szy dojrzałość płciową (czyli - dojrzałość do małżeń­ stwa) staje się kimś innym. Jak ptzy każdym rite de pas¬ sage i obrzęd, i opowieść mówią o niebezpieczeństwie związanym z tym przejściem. 4 Ale warto może wydobyć dwa jeszcze aspekty takie­ go wiązanego z Artemidą mitu inicjacyjnego. Pierwszy z nich dotyczy natury bogini. Otóż nie jest ona opie­ kunką tylko dziewczynek. Nosi określenie kourotrophos - czyli w ogóle wychowawczyni młodych i nawet to ona właśnie miała jakobv „wynaleźć" opiekę nad dzieć­ mi (ten tonpaidion therapeian - Diodor V 73,5). Pauzaniasz zna w Koronę (w Messenii) świątynię Artemidy Paidotrophos (IV 34,6), epigraficznie jest dobrze po­ świadczona w Knidos Artemis Hiakinthotrophos. Wy­ chowuje więc ona także chłopców czy wręcz ich żywi. Wystarczy przytoczyć znany przykład Hippolita (zresz­ tą herosa czczonego w Trojdzenie) by wskazać, że po­ dobnie jak i w przypadku dziewcząt, zajmuje się A r t e ­ mida chłopcami dziewiczymi, przed osiągnięciem doj­ rzałości płciowej, na pewno przed ożenkiem. Stało się tak, rzecz jasna, w Patraj, gdzie znana była też przepowiednia, że ofiary ludzkie ku czci Artemidy będą trwać do czasu, gdy „pewien król przybędzie z obcych stron, przywiezie z sobą obcego boga i położy koniec ofiarom na cześć T r i k l a r i i " (Pauz. V I I 19,6). Dionizos w Patraj otrzymał przydomek Ajsymnetes (nieptzetlumaczalny właściwie termin oznaczający „rozjemcę" w wewnętrznych sporach politycznych, ale wobec tego władcę, kogoś, kogo poleceń i n n i słu­ chają), a na jego cześć i zarazem na wspomnienie dawnego obrzędu ofiar z ludzi składanych Artemidzie ustanowiono obrzęd dość szczegółowo opisany przez Pauzaniasza. Zanim go przedstawimy, zwtoćmy uwagę na inne ślady łączące Dionizosa z Artemidą Kourotrophos. Chyba najlepiej dziś znanym i najdokładniej przeba­ danym kultem Artemidy w Grecji jest kult brauroński. Wspomniany wyżej przypadek obrzędów inicjacyjnych dziewcząt (nawet: dziewczynek, chodzi bowiem o dzie­ ci w wieku między 6 - 1 0 lat) też właśnie najlepiej zna­ my z Brauron, a obrzęd arkteia (odgrywanie niedźwiad­ ków) stał się przedmiotem dogłębnych analiz tak we wspomnianej już książce Dowdena, jak u Pierre Brule i w pracach Christiane Sourvinou-Inwood. Przypo­ mnijmy, że zapewne doroczny obrzęd w Brauron speł¬ niany byt przez maté dziewczynki, które zapewne wcze** śniej pełniły służbę w świątyni Artemidy, a potem jako niedźwiadki wykonywały nie do końca dla nas jasny ryt. Jego częścią był bieg, może nago, chociaż c\ rajeni były one niedźwiadkami, nosząc szafranową szatę (mo­ że w którymś momencie obrzędu następowało zrzucę* nie szary), lest ciągle przedmiotem dyskusji skąd wła¬ ściwie btaly się braurońskie niedźwiadki i ile ich speł­ niało obrzęd. Informację z księgi Suda, że obrzęd speł­ niały wszystkie dziewczęta ateńskie (i tylko po odegra­ niu niedźwiadka w Brauron mogła dziewczyna wyjść zamaż) odrzucaia dziś raczei zgodnie niemal WSZYSCY komentator-Y Wvdaie sie że doroczny obrzęd orarbie rai nostać szczetóm.e uroczystego święta co cztery lata chociaż jest możliwe, ze arkiem w Brauron spełniano w ogóle tylko w cyklu pentetrycznym 5 t Drugi jednak'aspekt inicjacyjnego mitu Artemidy jest batdziej jeszcze złożony i w gruncie rzeczy dość nie­ jasny. Otóż pojawia się przy takiej wyraźnie kourotrophos Artemidzie także Dionizos. Wypada wrócić w t y m miejscu do przerwanej opowieści Pauzaniasza. Otóż Eurypylos (w micie znanym Pauzaniaszowi uczestnik wojny trojańskiej) przy podziale łupów otrzy­ mał skrzynię zawierającą wykonany przez Hefajstosa posąg (należałoby może powiedzieć ostrożniej: wyobra­ żenie, agalma) Dionizosa. Dostał się on do T r o i jako dar Dzeusa dla Dardanosa. Miał on jakoby zostać w T r o i umyślnie porzucony przez Kassandrę, by spro­ wadzał nieszczęście na Greków. Eurypylos zajrzawszy do wnętrza skrzyni, dostał się pod władanie marna, co w wypadku Dionizosa nie może dziwić. Bohater miewał jednak okresy przytomności umysłu i w Delfach radził się co do przyczyn swojej choroby. Otrzymał tam wróż­ bę, że szał jego minie, gdy spotkawszy ludzi składają­ cych ofiarę nie według helleńskiego obyczaju, zatrzyma się tam, pozostawi fatalny ładunek i sam się osiedli. Nas interesować będzie w tej chwili jedynie ślad dionizyjski w Brauron oraz związek tego typu mitów i ob­ rzędów z sytuacją w Patraj, gdzie, jak powiada Pauzaniasz, ustanowiono święto (zapewne doroczne) na cześć Dionizosa, wspominając zarazem dawne ofiary z ludzi składane Artemidzie. Opowieść o Komajto (to, że jest ona „długowłosa" wskazuje na jej status przedmałżeński) należy do klasy mitów Death and the Maiden, podobnie jak m i t brau­ roński, jak opowieści o innym obrzędzie arkteia w M u nichii czy wreszcie mit Ifigenii. W Brauron pozornie nie występuje ofiara czy śmierć dziewczynki, ale przyn a j m m n i e j od Fanodemosa (attydograf z I I połowy 64 �! l,,mb™>. • METAMORFOZY Metamorfozy, plakat do spektaklu. Proj. A n t o n i Rodowicz 65 �GcirJaeniLï • M f l AMORFOZY �I Üurdíimicí • Meummfm METAMORFOZY F « * Zbigniew Bielawka 67 �I WEWRÎEÏ • METAMORFOZY �I I G,.«lrifiiiLV • Mi;TAM0RF07Y Metamorfozy, „Chrystus Frasobliwy". Fot. archiwum OVT 69 �Gtmkienke * METAMORFOZY �71 �t'l �Gontóenk* • METAMORFOZY �Ganfefenia • METAMORFOZY Hefajstos, Dionizos, Satyrowie i Menady, hydria na wodę, 530/520 r. p.n.e., Londyn Książę M e n a d i Satyrów w ekstazie, 450 r. p.n.e., British Museum, Londyn Satyr i Menada, m a k r o n , wnętrze kielicha, 500 r. p.n.e., Florencja 74 i �! \Jmk}BÙa * METAMORFOZY Meumuirfozy. Fot. Zbigniew Bielawka 75 �Gaidturnkt • MKTAMORl'OZY �W ' i « W - r ; laęma * DIONIZOS KOUROTROPHOS I V w. p.n.e.) występował w starożytności pogląd, że właśnie tam miała miejsce ofiara Ifigenii. Z kolei w Brauron arkteia jest uważana za odpłatę za gniew A r ­ temidy wywołany zabiciem niedźwiedzia (bogini także tu zesłała bimos). Niedźwiedź to oczywiście zwierzę A r ­ temidy i na dodatek symbolizujące dziką kobiecość (trzeba tu pamiętać, że w grece arktos jest gramatycznie rodzaju żeńskiego), właśnie dlatego dziewczynki przed osiągnięciem wieku małżeńskiego (i stanu kwalifikują­ cego do małżeństwa, bo ptzed pierwszym miesiączko­ waniem) same stają się niedźwiadkami w Brauron. Ale w aiticm braurońskim jest także ślad jeśli nie śmierci, to zagrożenia dziewczynki. Zabito oswojonego niedźwie­ dzia żyjącego w sanktuarium Artemidy, bo ten bawiąc się z dziewczynką, poranił ją. Motyw śmierci, bardzo już przypominający ofiarę Ifigenii, występuje w aition z Municbii. T a m po prostu młodzieńcy (neoi) zabijają niedźwiedzia (niedźwiedzicę?) Artemidy i jako zadość­ uczynienie trzeba w ofierze złożyć dziewczynkę (korę). Niejaki Embaros podejmuje się ofiarować własną cór­ kę, ale w rzeczywistości chowa ją w adyton świątyni i na ołtarzu składa kozę w szatach dziewczęcych. Wspomi­ nana wyżej wersja mitu Ifigenii lokalizująca jej ofiarę w Brauron podawała z kolei, że ostatecznie na jej miej¬ sce bogini podstawiła właśnie niedźwiedzia w Aulis zaś (klasyczna najbardziej rozpowszechniona wersja mitu Ifiuenii) ooowiadano że zamieniła ia na łanie (ielenia - elabhos)W micie nie widać iak dotąd zanow edzia nera tronu dinniruiskiem chociaż namietać tT7p-ha ie jeleń jest tak zwierzęciem Artemidy, jak i Dionizosa. Tego ostatniego może nawet w większym stopniu bo zdaje się, że przynajmniej według późnych wersji povrkich bóg mógł sam przybierać taką postać, a z k i l ku te7wpr^wdzie pÓźnych wzmmnel"wynlka7że r B • ipjonkn iw d 7 i k i m namiarke «7alf> h a r l i a n f p k mva?ann ?a Dianu W ™ T n l r T r wspominane ra^I i"n^r iy rj n ne nuty 'w mtemiay A t id tu A aotąu łączy z opowieścią z i atraj tyiko postać *°nia,to czy motyw az.ewczynk. złożonejw onerze. w ratra, jeanak szczególne znaczenie ma takt, ze kres onarom wadzie uionizos na którego czesc w trakcie znanego rauzanmszowi święta miejscowi chłopcy idą ku rzece Mejlicho. w wieńcach z kłosów na głowach, a następnie, po kąpiel, w rzece w wieńcach z bluszczu udają się do świątyni Uionizosa Ajsymnetesa. Z.now nie wiemy, kim są uczestnicy obrzędu, to znaczy, czy biorą w mm udział wszyscy chłopcy w określonym wieku, czy tez jakieś wybrane grupy, formułowanie Pauzaniasza hoposoi ton epicnorum pauies Usynowie miejscowych ) dopuszcza obie interpretacje, w każdym razie inicjacyjny charak­ ter obrzędu doskonale przedstawiony niedawno w pra­ cach dwóch znakomitych uczonych nie ulega wątpli­ wości. Artemis kourotrophos znalazła w Patraj męski odpowiednik w postaci Dionizosa. 77 Otóż istnieją podejrzenia, ze i w Brauron jakąś rolę odgrywał Dionizos, a i chłopcy mogli tam, może przy innej okazji, występować w roli inicjowanych. N a to ostatnie przypuszczenie pozwala fakt, że w sanktu­ arium braurońskim znaleziono obok tetakotowych fi­ gurek wyobrażających dziewczęta (wota lub zwykłe pa­ miątki dziewczynek spełniających obrzęd arkteia) także statuetki chłopców. Nie ma jednak żadnych tekstów, które pozwoliłyby ten fakt wyjaśnić . 7 Niezależnie od tego zwraca uwagę także i to, że na naczyniach (fcraferisM z Brauron i Amarynthos (inne, podobnego typu sanktuarium Artemidy na Eubei) za­ chowanych, niestety, tylko we fragmentach, widać po­ stać Dionizosa . Pasjonujący, sprośny i zagadkowy tekst literacki mówi jednak więcej o jego bliskich związkach z Artemidą Braurońską. 8 Mowa tu o słynnym i kłopotliwym chyba już dla ko­ mentatorów starożytnych miejscu z Pokoju Arystofanesa (w. 874-876). Bohater komedii, Trygaios (Winobraniec w przekła­ dzie Srebrnego) wydobył z ukrycia Boginię Pokoju (Eirene) i dwie jej towarzyszki. Są to Opora (zbiory) i Theoria (Srebrny tłumaczy „Igra"). T a ostatnia to personifikacja święta czy raczej może świąteczności, sam termin theoria oznacza bowiem uroczyste posel­ stwo religijne udające się na wielkie święto, także w i ­ dowisko o charakterze świątecznym i religijnym. U Arystofanesa Theoria rozumiana jest bardzo kon­ kretnie, Trygaios tłumaczy, ze jest to theoria, któtą Ateńczycy, podpiwszy sobie, prowadzili do Brauron. Je­ go niewolnik czyni nieprzyzwoitą, sprośną aluzję mó­ wiąc (w przekładzie Srebrnego) „jaką to ma rozkoszną zadkopięciolatkę". Aluzja odnosi się więc do jakiegoś pentetrycznego święta obchodzonego w Brauron, w trakcie którego Ateńczycy piją i zachowują się nader swobodnie. Scholiasta starożytny wyjaśnia, że chodzi t u o D i o n i zja odbywane w Brauron, w których uczestniczyły licz­ ne pomai oddające się pijanym Ateńczykom. Niemal takie samo wyjaśnienie znajdziemy w księdze Suda z przytoczeniem inkryminowanego miejsca z Arystofa­ nesa. Jest to jedyna informacja (źródło scholiasty i au­ tora glossy w księdze Suda jest bez wątpienia jedno i to samo, być może nawet ten ostatni opierał się wyłącznie na tekście Arystofanesa i znanym mu komentarzu) o pentetrycznych Dionizjach w Brauron. Z pewnością w Brauron, jak i w innych miejscowo­ ściach na terenie A t t y k i , obchodzono tzw. Wiejskie Dionizja, doroczne święto pory winobrania, trudno jed­ nak uwierzyć, by na takie święto wiejskie wysyłano ofi­ cjalną ateńską theoria w cyklu pentetrycznym. Tymcza­ sem mamy inną informację o uroczystościach w Brau­ ron, którą da się łatwo powiązać ze wzmianką Arystofa­ nesa. Otóż Arystoteles (czy może raczej autor Atnena- �WhkmktzLaigauer * DIONIZO? KOUROTROPHOS Pauzaniasza, zgódźmy się jednak z licznymi komenta­ torami tego zdania, że Pauzaniasz musiał w Sparcie, dokładniej - w Amyklai, widzieć posąg skrzydlatego Dionizosa. Wprawdzie dość trudno jest znaleźć w iko­ nografii takie przedstawienie tego bóstwa. W L I M C znajdziemy właściwie tylko jeden taki zabytek, relief na bazie niewielkiej figurki z kości słoniowej". Mogą jednak wchodzić w grę jeszcze przynajmniej trzy inne przedstawienia . ion politeia) wymienia (AP 54,7) uroczystości, za któ­ rych organizację odpowiadają ateńscy keropobi („ofiarnicy" lub „organizatorzy rzeczy świętych"). Wśród nich pojawiają się właśnie pentetryczne Brauronia, bez wąt­ pienia święto Artemidy z obrzędem arkteia. Z n i m więc należy łączyć wspomnianą u Arystofanesa theoria, ale jednocześnie nie ulega wątpliwości jej dionizyjski cha­ rakter: rozwiązłość i pijaństwo". T o właśnie uznać nale­ ży za ślad powiązań Artemidy braurońskiej z Dionizo­ sem, tak wyraźnie połączonym z boginią w święcie w Patraj. W Brauron, a także i w innych miejscach, gdzie znajdujemy takie obrzędy inicjacyjne dziewczynek pod opieką Artemidy (Munichia, Aulis, może Pagasaj w Tessalii) uczestniczyli w święcie także ojcowie dziew­ czynek, a po obrzędzie arkteia następowała zapewne świąteczna, rytualna uczta . Dionizos jest więc t u na swoim miejscii wydaje się jednak, że rzecz nie tylko w tym, że pojawia się on przy tej okazji jako opiekun świątecznej theoria i może też obrzędowego pijaństwa. Jest on w Brauron towarzyszem Artemidy, ponieważ także może tu być uznany za bóstwo kourotrophos. 14 10 f Postać skrzydlatego męskiego bóstwa, czasem w to­ warzystwie postaci żeńskiej występuje często na płyt­ kach wotywnych z sanktuarium A r t e m i s O r t h i a w Sparcie. Zwykle widzi się tu jakiegoś paredros A r t e ­ midy - Pani Zwierząt - i interpretuje się przedstawie­ nie jako wyobrażenie Apollona, brata Artemidy. Otóż wypada się przychylić do wyrażanego niegdyś poglądu, że tym paredros jest jednak Dionizos, którego wiele łą¬ czy z Artemidą spartańską . Jej ksoanon miał być giem wyktadzionym przez Orestesa z Taurydy (Pauz. I I I 16,7), a więc jest to posąg - i może kult - bóstwa przybyłego z zewnątrz, jak Dionizos Ajsymnetes w Patraj. N a dodatek ten ksoanon miał równie fatalne dzia­ łanie, jak agalma Dionizosa ukryte w skrzyni, która przypadła w udziale Eurypylosowi. Wszyscy, którzy go widzieli, wpadali natychmiast w obłęd, przy składaniu ofiar wszczynano kłótnie, a nawet bójki kończące się morderstwem", co trwało tak długo, aż otrzymano wy­ rocznię że ołtarz bogini ma spłynąć ludzką krwią W związku z tym wprowadzono ofiarę z ludzi, zamie­ nioną przez Likurga na obrzędową chłostę młodzień­ ców, których krew zmywała ołtarz. (Pauz. I I I 16, 9-10). Obrzęd chłosty spartańskich chłopców ma pewno nie­ co inną genezę i wiąże się raczej z dawną walką na bi­ cze prowadzoną przez dwie konkurujące z sobą grupy młodzieży, ale i w takim wypadku idzie z całą pewno­ ścią o obtzęd inicjacyjny, któtemu patronowała bogini Orthia utożsamiona następnie z Artemidą . Jej mę­ skim towarzyszem był zaś Dionizos, na którego cześć przeprowadzano także chłostę - tyle, że kobiet - w A l e i w Arkadii w czasie święta Skiereja (Pauz. V I I I 23,1). 15 Związek obu bóstw jest zjawiskiem dobrze znanym, a najlepiej widocznym w licznych pokrewieństwach chorei dionizyjskiej i chorei Artemidy. W obu wypad­ kach obrzędowe tańce mają niemal ten sam, orgiastyczny w naszym rozumieniu czy ekstatyczny charak­ ter, bywają rozwiązłe, odbywają się na ogół w przebra­ niu, tancerze czasem występują w maskach lub z taki­ m i akcesoriami, które sugerują przebranie zwierzęce. W zachowanym u Plutarcha (de superst. 10,1; 170A) fragmencie (778 Page) Timotheos nazwał Artemidę menadą (rnamada) i zaliczył ją wyraźnie do towarzyszek Dionizosa (t/ryiada). W micie jej związek z Dionizosem najlepiej widoczny jest w niezbyt dokładnie przekaza­ nym aiticm wyjaśniającym tańce kariatyd. Idzie tu o co­ roczne obrzędowe święto z tańcami dziewcząt lacedemońskich w Karyai (na pograniczu Arkadii i Lakonii) k u czci Artemidy Karyatis. Karya miała zaś być uko­ chaną Dionizosa przemienioną w drzewo orzechowe. Artemida Karyatis to Artemida czczona w postaci drzewa orzechowego" (przypomnieć tu warto o Dioni­ zosie drzewnym" - Dendrites). Kariatydy w kulcie A r ­ temis musiały być jakoś wiązane z Dionizosem skoro Pratinas z Fliuntu napisał dramat (najpewniej trage­ dię) Karyatides e Dysmainai^. T e n ostatni termin ozna­ cza zaś, zgodnie z wyjaśnieniem Hesychiosa, spartań­ skie Bakehai, tancetki w kulcie dionizyjskim. Dość zagadkową postacią jest Dionizos skrzydlaty, 0 którym tak pisze Pauzaniasz; „Spośród bogów czczą mieszkańcy Amyklai Apollona, tzw. Amyklajos, oraz Dionizosa, jak najsłuszniej, wedłe mego zdania, darząc go przydomkiem Psilaks, t j . skrzydlaty. Dorowie nazwą psi/on oznaczają skrzydła, ludzi zaś wino unosi do góry 1 uskrzydla ich myśl" ( I I I 19,6). Zostawmy wyjaśnienie 78 16 Można zatem uznać Dionizosa za boga, który opie­ kuje się dojrzewającą młodzieżą i towarzyszy A r t e m i ­ dzie kourotrophos. Oboje zasadniczo interesują się mło­ dymi obojga płci, ale Artemida głównie, co zrozumiałe, zajmuje się dziewczętami, Dionizos -chłopcami. Nada­ je się on do tej roli z wielu względów. Przede wszystkim pizypomnijmy jego epitet drniorphos - „dwupostaciowy" czy „dwuksztaltny". Na pierw­ szym miejscu idzie bez wątpienia o to, że jest on bogiem tak młodzieńczym, niemal dziecięcym, jak i dojrzałym. Taką dwoistość poświadcza dobrze ikonografia najwcześniejsze przedstawienia Dionizosa na wazach czarnofigurowych z okresu archaicznego ukazują po­ stać brodatego, a więc dojrzałego, męskiego boga. Mło- �W1n<tem*r! LniRdwr • DIONIZOS KOUROTROPHOS Dionizos z brodą, rzeźba, Rzym, Muzea Watykańskie Głowa Dionizosa młodzieńca, Rzym, Muzeum Kapitolińskie dzieńczy Dionizos w przedstawieniach ikonograficz­ go, ergo - „wypędzić, wyłączyć, wykluczyć". Likurg to nych pojawia się znacznie później, dopiero w I I polowie V wieku p.n.e. więc ktoś, kto albo sam udaje wilka, spełnia może ob­ rzęd, w którym odgrywa rolę tego zwierzęcia, albo też Ale przecież, właśnie wtedy gdy na wazach malarze ktoś, kto ptzegania wilki, wypędza je i prześladuje. ukazują Dionizosa w pełni „dorosłego", teksty literac­ kie mówią coś innego. Może trzeba wprawdzie wyłą­ czyć świadectwo Hymnu Homerowego do Dionizosa, bo nie sposób określić dokładnie dary powstania tego tekstu i niektórzy uczeni przesuwają ją, bez podstaw, naszym zdaniem, nawet n a okres hellenistyczny. A l e pozostaje wtedy bezsporne poświadczenie literackie z wczesnego okresu archaicznego - słynne miejsce z V I pieśni Iliady. Bóg jest tam nieomal dziecięcy, skoro to­ warzyszą mu jego piastunki (tithenai). U Homera prze­ śladowcą Dionizosa jest tracki król, Likurg (Lykourgos), o którym może późniejsze niż Homer opowieści mityczne mówiły, że ukarany za swoją zuchwałość w o ­ bec boga wpadł w szal i zabił własnego syna, były żresz- Wbrew pozorom nie ma tu sprzeczności, Apollo Lykeios jest bóstwem wilczym i zarazem bogiem chroniącym przed w i l k a m i . 17 Ludzie-wilki to rozpoznawalny na pierwszy rzut oka motyw mitów inicjacyjnych. Imię o takim wilczym cha­ rakterze noszą różne postacie z mitologii Greków, a trzeba do tej sfery zaliczyć także spartańskiego Likurga, który, jak pamiętamy, według tradycji znanej Pauzaniaszowi ustanowił chłostę chłopców na ołtarzu Orthia. Pierwsza w tradycji literackiej opowieść o Dionizosie zawiera więc wyraźnie ślad związanego z tym bóstwem mitu inicjacyjnego. Młodzieńczy bóg przechodzi sam takie koleje losu, jak inicjowana młodzież - wyłącze­ nie, zastraszenie, prześladowanie. Jeszcze jeden motyw opowieści Homera pozwala na takie przypuszczenie. Dionizos jest bowiem nie tylko słaby, bezradny, przestraszony i bezbronny. Znajduje się on także pod niez w w a n i a i c v ze swem nańsrwa Penrhei. wpływem szału (mania). T e n zresztą element historii Imię L-iKurf, I ik, rl ma L d\ść n r e i rzystą r v t etvm ttfe Pr orchn c Dionizosa pojawia się i w późniejszych opowieściach im aosc prze ecyrnc,1logię, - szał miała zesłać na niego jego stała prześladowczyn i K a Lrgaazortiai „ronie, wyKonywac, spemiac a i D o eir*n i H e r a l z a r m n v T z T r f a ś ć ofiara Malino"- n o l S e Tak sam Dionizos iako dziecko i ak nie uznaiacv Z i rów a K 7 7 18 79 �Wbi&nim Lagmer * DIONIZOS KOUROTROPHOS Hera jest boginią zsyłającą szał, a najlepiej znany mit z takim motywem to opowieść o córkach Projtosa w ta­ kiej wersji, w jakiej opowiada ją Bakchylides. Otóż miały się one chełpić niezmierzonym bogactwem swe­ go ojca, które przewyższało jakoby wspaniałością przy­ bytek Hery. Zagniewana bogini ukarała je szaleń­ stwem, od którego uwolniły je dopiero przebłagalne ofiary Projtosa, złożone wcale nie Hetze, lecz A r t e m i ­ dzie w Lusos w Arkadii. Inicjacyjny charakter mitu jest tu dobrze widoczny, szał Projtyd to ich przedmałżeńska dzikość (małżeństwo zawsze uważali Grecy, wcale nie tylko w micie, za oswojenie, udomowienie i ucywilizo­ wanie dzikiej i niebezpiecznej istoty, takiej jaką jest nie włączona do oikos męża kobieta), ofiary dla Artemidy są niezbędne, bo w ten sposób kończą one okres jej władzy, dojrzałość kobieca wymaga zgody tak z Arte­ midą, jak i z Herą . Ale historia Projtyd jest bardziej jeszcze wieloznaczna przez obecność w niej także Dio­ nizosa. O t o według Hezjoda szaleństwo zesłał na nie ten właśnie bóg za to, że go nie rozpoznały i nie chcia­ ły uznać . pod jego władzą znajdują się dziewczęta. Być może prawdziwe jest przypuszczenie, że mamy tu do czynie­ nia ze wspomnieniem dawnego obrzędu prowadzącego do grupowego zawierania małżeństw przez uznaną ry­ tualnie za dojrzałą młodzież . 23 19 20 Być może w historii Projtyd jest Dionizos późnym wtrętem, m i t mógł ulec zmianom ze względu na histo­ rię Minyad - córek Minyasa z beockiego Orchomenos . A l e podobnych historii i wiązanych z nimi obrzę­ dów było więcej, do tej grupy należy znany z Argos (gdzie również lokalizowano historię Projtyd, chociaż były one, jak u Bakchylidesa, córkami króla Tirynsu) obrzęd Agrania, znany także, pod nieco inną, choć po­ dobną nazwą, w Beocji, w Cheronei, Orchomenos (Plutarch) i Tebach (Hesychios). W obrzędzie, o któ­ rym pisze Plutarch (Q. Gr. 299e-f), w trakcie corocz­ nego święta Agrionia kapłan z mieczem w ręku goni uciekające kobiety wywodzące się z rodu Minyad. W Argos, na pamiątkę Projtyd spełniano podobny ob­ rzęd, choć dawniejszy mit mówił zapewne w ogóle o szaleństwie miejscowych kobiet, zesłanym na nie przez Dionizosa. Wyzwolił je od szału Melampous, mi¬ tyczny wieszczek, który, według Herodota (II 49) wprowadził u Greków kult Dionizosa. Miał on zebrać młodzież i w jakimś korowodzie tanecznym {met'alalagmou kai tinos entheou choreias) zapędzić je (albo tylko Projtydy) do Sikyon gdzie w końu szał kobiet ustał (Apoll Bibi I I 2 2) 21 22 Beockie Agrionia, podobnie jak i argiwskie Agrania to święta dionizyjskie, których Otton sprowadza się do opowieści o szaleńczym tańcu młodych panien i chorei dionizyjskiej młodzieńców. Nietrudno tu dostrzec sce­ nariusz inicjacyjny. Szaleństwo łączy się ze stanem dzi­ kiej młodości, która zostaje, w obrzędzie inicjacyjnym oswojona i włączona w porządek społeczności. Szcze­ gólne znaczenie zyskuje tu dionizyjska choreia, w micie argiwskim prowadzona przez Melampousa. Dionizos prowadzi więc młodzież męską, ale w równym stopniu Argiwski Melampous z choreja młodzieńców stawia przed nami kolejny problem, niezmiernie trudny, tak skomplikowany, że aż - w świetle naszych skąpych źró­ deł - niestety właściwie nie do rozstrzygnięcia. Idzie tu mianowicie o genezę chórów tragicznych. Nie miejsce tu, by wchodzić szczegółowo w całość zagadnienia, trze­ ba jednak przypomnieć kłopotliwe miejsce Herodota (V 67), który mówi o chórach tragicznych w kulcie Adrastosa w Sikyonie na długo przed powstaniem lite­ rackiej tragedii w Atenach. Tyran Kleisthenes, według Herodota jakoby z powodu swej niechęci do argiwskiego, czyli doryckiego herosa, miał praktycznie znieść je­ go kult. Chóry „zwrócił Dionizosowi, a resztę ofiar przydzielił Melanippowi". Kult tego ostatniego sprowa­ dził Kleisthenes z Teb. Z pewnością mamy w przekazie Herodota do czynienia z nieco pogmatwaną i skażoną informacją o zasadniczych reformach religijnych Kleisthenesa, który także zmienił nazwy fyl w tym miejscu jest jednak dla nas najważniejsze zawarte u Herodota implicite stwierdzenie, że dionizyjskie chóry tragiczne są elementem bardzo dawnego kultu, przynajmniej w Si­ kyonie. Niestety, nic bliższego nie da się powiedzieć ani o przedkleisthenesowym kulcie dionizyjskim (podkre­ ślić wypada że Kleisthenes zwrócił chóry Dionizoso­ wi) ani o charakterze kultu Adrastosa ani wres cie o reformie m a n a . Nie wchodząc w snrawe obrzędowej enezv traeedii oowiedmw właśnie wlko tvle ze chór traeiczny iest zjawiskiem w L e ś n i e i s J n n.ż wvśrawiana w Atenach na Wielkich Dionizjach tragedia t - B Nawet w Atenach V - I V wieku związek wielkiego święta dionizyjskiego z młodzieżą był dla wszystkich oczywisty. Przed świętem efebowie (tu w znaczeniu czysto technicznym - tzn. młodzi mężczyźni w wieku 18-20 lat odbywający państwową służbę efebii ustano­ wioną zapewne w I połowie I V wieku, a w postaci zna­ nej z „Ustroju politycznego A t e n " Arystotelesa po Cheronei) przenosili posąg Dionizosa z miasta do gaju Akademosa, poczem w uroczystej procesji wprowadza­ li go znów do A t e n , do przybytku boga na stoku A k r o ­ polu. Dionizos czczony na Wielkich Dionizjach pochodzi z Eleuthetai, miejscowości na pograniczu Beocji, skąd ten kult sprowadzono do A t e n . T a m z kolei czczony był jako Melanaigis („czarnokozi") i wiązała się z nim historia córek Eleuthera, zawierająca ten sam schemat co opowieść o Projrydach i Minyadach. Odgrywa on też dziwną rolę w słynnym micie poda­ wanym jako aition ateńskiego Święta Apaturia. Otóż w czasie jakiejś wojny między Beotami a Ateńczykami 80 i �W-xfcmwr; USnpW * DIONIZOS K O U R O T R O P H O S doszło do pojedynku Beoty Ksanthosa („płowy", „ja­ snowłosy") z Ateńczykiem Melanthosem („czarny"). Melanthos wygrał dzięki podstępowi, krzyknął bowiem do przeciwnika, że ktoś za n i m stoi, i korzystając z za­ skoczenia Ksanthosa, który się naturalnie odwrócił, za­ bił go znienacka. Zdaniem niektórych mitografów za Ksanthosem ukazał się właśnie Dionizos Melanaigis. M i t o pojedynku dwóch wojowników odnosi się znów do sfery inicjacyjnej, co znakomicie wykazał w klasycz­ nym już studium V i d a l - N a q u e t . W tym przypadku Dionizos sprzyja po prostu młodzieży ateńskiej (Melan­ thos, zaznaczmy, jest przede wszystkim dlatego arche­ typowym efebem, że walczy nie jak hoplita i odnosi zwycięstwo podstępem, co przystoi tylko młodym, a nie dojrzałym wojownikom). 24 W czasie W i e l k i c h Dionizjów młodzież czciła boga przede wszystkim w pierwszym dniu, gdy chóry śpiewa­ ły dytyramby. Z każdej ateńskiej fyli występował chór liczący pięćdziesięciu chłopców (oraz chór męski, rów­ nież liczący tyluż chórzystów) . Związek dytyrambów z choreja młodych jest więc oczywisty, powstaje pyta­ nie, czy nie zachodzi on także w wypadku chóru tra­ gicznego. Wedle pewnej tradycji antycznej, przekaza­ nej u Polluksa i powszechnie uznanej przez wszystkie autorytety nowożytne za najzwyczajniej błędną , chór tragiczny pierwotnie także liczył pięćdziesięciu człon­ ków. Nic nie wiemy o liczbie młodych, których prowa¬ dził z sobą Melampous, ale różne dane z bogatego ma­ teriału porównawczego wskazują, że tyle właśnie liczy­ ły różne zorganizowane grupy młodzieży prowadzące odrębny od dorosłej społeczności tryb życia i przygoto­ wujące się do obrzędu inicjującego w życie doro­ słych Wśród publiczności teatralnej w Atenach efebowie stanowili wydzieloną grupę na widowni, zasia­ dając razem z członkami Rady którzy niejako symbo lizowali w pełni już dorosłą, dojrzałą grupę obywateli Aten Dionizos i Satyr. A m f o r a (520 r. p.n.e.), T a r e n t 25 26 (oinochoe, dzban do wina z A t e n , ok. 470 p.n.e.), ale wyraźnie widać, ze maskę ttzyina młodziutki chłopiec, przedstawiony nago, uważany przez nowożytnych ko­ mentatorów, bez żadnych wyraźnych podstaw, za nie­ wolnika czy towarzysza aktora pomagającego mu przed lub po występie' . Nieco późniejsza, z około połowy V wieku, jest inna waza ateńska ipelike), na której wy­ obrażeni są dwaj młodzieńcy przygotowujący się do wy­ stępu (lub tylko ćwiczący) w roli chórzystów . Być mo­ że związek chórów tragicznych z inicjacją młodych nie jest tak oczywisty i prosty, jak chciał John Winkler, za¬ pewne też raczej zanikał w miarę stopniowego rozwoju i zmian teattu, który miał coraz mniej wspólnego z ar­ chaiczną obrzędowością, ale są podstawy, by twierdzić, że patronujący W i e l k i m Dionizjom bóg występował także jako kourotrophos, a przedstawienia teattalne od­ grywały, przynajmniej w swych początkach, jakąś rolę w procesie wychowania młodzieży i wprowadzania jej w życie dorosłe. 0 31 27 Mamy jedno tylko przedstawienie ikonograficzne całego zespołu - 3 aktorów, 11 chórzystów, fletnista, autor. Jest to tak zwana waza Pronomosa (od imienia fletnisty, podpisanego przy jego wyobrażeniu), krater wolutowy, datowany na przełom V i I V wieku, wyrób attycki, dziś znajdujący się w muzeum w Neapolu *. Zwraca uwagę, że trzej aktorzy wyobrażeni są z brodą, co w ikonografii oznacza przedstawienie dorosłego mężczyzny, wszyscy chórzyści są zaś bez zarostu. T o świadectwo stało się podstawą tezy Johna Winklera o pochodzeniu tragedii z obrzędów inicjacyjnych, a do­ kładniej - o związku chorei tragicznej z wojskowym przygotowaniem młodych osiągających właśnie hebe ". Dwa inne zabytki ikonografii potwierdzają pośrednio słuszność takiego poglądu — idzie tu mianowicie o naj­ wcześniejsze przedstawienie postaci z maską aktora lub chórzysty. Niestety, jest to tylko fragment naczynia 2 2 81 Wróćmy t u do epitetu Dionizosa - dłmorphoy Była już mowa, że dwupostaciowość tego boga polega na tym, że bywa on młodzieńczy i dojrzały zarazem. W i a ­ domo jednak dobrze, że jest Dionizos bardziej jeszcze zmienny i wieloznaczny, wspominaliśmy, że może przy­ bierać postać zwierzęcą, o czym widzom ateńskiego te­ atru przypomniał Eurypides N i e tylko w micie bywał on koźlęciem, do tej jego postaci nawiązywano w ja­ kichś misteryjnych obrzędach orfickich, czczono go też pod postacią byka, jako byka wzywały go do świętego ptzybytku kobiety w Elidzie w jednym z może najstar­ szych zachowanych hymnów religijnych . Obrzęd, w trakcie którego zjawiał się o n w byczej postaci, spra¬ wowany był ciągle jeszcze w czasach Plutarcha i Pauzaniasza. O jego przedstawieniach w byczej postaci pisze 32 �WMtiMm Ungaun • DIONIZOS KOUROTROPHOS tkaniu z Prosymnosem zaprzecza tym cechom, ukazu­ jąc całkowicie niemęskie zachowanie boga. Dionizos i w t y m zakresie łączy w sobie przeciwne, wyłączające się, jak mogłoby się zdawać, cechy. Nieokreśloność płci zyskiwanej dopiero w momen­ cie przekraczania progu dojrzałości jest dobrze znaną cechą mitów i obrzędów inicjacyjnych wielu kultur. U Greków łączy się ten motyw z całą koncepcją eroty­ ki widoczną w micie, obrzędach i kulturze obiegowej. Istotą miłości pederastycznej jest negacja męskości ko­ chanego chłopca, jest on tylko obiektem namiętności, a sam jej nie okazuje i ma nie doświadczać. Mężczyzną w takim układzie jest wyłącznie kochanek, chłopiec świadczy mu tylko rfiaris, tak jakby sam nie miał jesz­ cze określonej seksualności. Właśnie tak zachowuje się Dionizos wobec Prosymnosa, a tę jego niemęskość podkreśla jeszcze fakt, że bóg imituje po śmierci zako­ chanego w n i m Prosymnosa stosunek analny, czyniący go nieomal kobietą. Homoseksualizm inicjacyjny jest zjawiskiem obec­ nym w kulturze greckiej, dobrze poświadczonym w micie i obrzędzie . Wiąże się o n zawsze z momen­ tem osiągania przez chłopca dojrzałości, która z kolei polega właśnie na tym, że chłopiec zaczyna odgrywać rolę mężczyzny. Opisany przez Pauzaniasza obrzęd w Patraj wyraźnie czyni aluzje do tego właśnie progu w życiu młodych ludzi, być może taką przede wszyst­ kim funkcję mają wieńce z kłosów zbóż niesione przez chłopców zmierzających w celu kąpieli do rzeki. Dość prawdopodobne wydaje się wyrażone ostatnio przy­ puszczenie, niepoparte wprawdzie żadnymi dowoda­ mi, że tajemniczym wizerunkiem boga schowanym w skrzyni Eurypylosa byl symbolizujący męskiego Dio­ nizosa fallus . 54 Dionizos i Bachamka grająca na tamburynie Athenajos (XI 76). Jest on, mówiąc słowami późnoantycznego hymnu, myriomorpkos - „o tysiącach postaci" czy „o wielu kształtach" (AP I X 524,13). Niewątpliwie ta zmienność Dionizosa wyraża jego naturę jako bóstwa stanów przejściowych, bóstwa po­ średniczącego między wrogimi sobie światami. Jest ludzki i zwierzęcy, olimpijski i chroniczny, dziki i cywi­ lizowany. Jest także dwiiplciowy". Tę jego ostatnią cechę najlepiej może wyraził O w i ­ diusz, nazywając go wprawdzie puer aetemus, ale doda­ jąc: tibi, cum sine cornibus adstas, virgineum caput est. (Met. I V 18-20). Jest więc on puer, ale można go pomy­ lić z mrgo. M i t tłumaczy tę dziewczęcą postać boga mó­ wiąc o tym, jak został on dzieckiem oddany na wycho­ wanie Ino i Atamasowi w przebraniu dziewczynki. Cho­ dziło o to, by ukryć go przed Herą. (Apoll. Bibl. III 4,3). Nie są to wymysły późnych mitografów, w najdawniej­ szych przedstawieniach ikonograficznych Dionizosa zwraca uwagę jego długa, kobieca szata, być może bassara, którą nosiły trackie i nie tylko trackie bachantki. Co więcej, w słynnej, opisanej przez Semosa z Delos ce­ remonii wnoszenia fallusa do teatru ityphcdbi noszą ko­ biece szaty. Bóg wyraźnie, chciałoby się powiedzieć jednoznacznie, falliczny, reprezentujący męską jurność, jest zarazem zniewieściały, właśnie przynajmniej tak, jak dziwny cudzoziemiec u Eurypidesa (r/ielyrnorphos). 55 Dionizos jest więc męski i niemęski zarazem, mło­ dzieńczy i niedojrzały oraz dorosły i jurny, jest mężczy­ zną, ale ma cechy dziewczyny, występuje w kobiecej szacie , chociaż broda podkreśla jego męskość, a fallus jest atrybutem niemal stale obecnym w jego kulcie. Te wszystkie cechy dlatego łączą się w jednej postaci bo­ ga, że jest on także bóstwem inicjacyjnym, bóstwem czuwającym nad momentem osiągnięcia dojrzałości przez chłopców. Podobnie jak Artemida, z którą jest tak bardzo związany, również Dionizos jest kaurotrophos i jest to może jedna z najstarszych cech i funkcji tego boga. 36 Przypisy 1 Por. C l . A n t o n e t t i , Les Etoliens. Images et religion. Paris 1990, s. 253-262 Por. L. R. Farnell, Greek Hero Cults and Ideas of : Immortality. O x f o r d 1921. W sferze seksualnej Dionizos zachowuje się bardzo dziwnie. Jest on przecież choiropsahs i oipholios, a jed­ nocześnie znany i wysoce nieprzyzwoity m i t o jego spo­ 1 Por. M . P. Nilsson, Griechische mit Ausschluss * Feste von Religiiiser Bedeutung der attischen. Leipzig 1906, s. 295 K D o w d e n , Death and the Maiden. Girls' Initiation Rites in Gre- 82 i �Whdzmuen Lengauer • DIONIZOS KOURÜTRÜPHOS L o n d o n and N e w York 1989, szczególnie s. 128¬ ek Mythobgy. 1 6 132. Por. też J. N . Bremmer, The rok ofthe tempie in Greek ini¬ tiatory ritual. [ W : ] Actes d u V I I ' congres de la F. I . E. C. t. 1, 1 7 main en Grèce ancienne. Kemos Suppl. 3, Athènes, Liège 1994, 1 9 La religion des fÛles à Athènes à Brauron. Repentirs, avancées, à l'épo<" mises au point. Dialogues d'histo* nos Suppl. 3, Athènes, Liège 1994, s. 192-193 Por. K . D o w d e n , Death and the Maiden, 2 2 Por. W . Burkert, Homo Necans. Construction Aisymnetes Tnklaria [ W : ] Before Sexuality. at Palras. of Erotic Expérience in the Anctent Greefc Greek Sacrificial The of Ancient Ritual and Myth. Berkeley, Los Angeles, L o n - d o n 1983, s. 168-179 2 1 K . D o w d e n , Death and the Maiden, Edited by D . M . . H a l p e r i n , J. J. W i n k l e r , F. I. Z e i t l i n , Prince­ 2 4 P. V i d a l - N a q u e t , Le chasseur noir. Formes de pensée et formes de Kult der Artemis Triklaria und Initiation. Der und des Dionysos Aisymnetes Walter Burken. Herausgegeben « Por. E. Zwolski, Choreia. Muza i bôstwo w religii greckie). War¬ szawa 1978, s. 105 v o n F. Graf. Stuttgart u n d 2 6 Leipzig 1998, s. 143-167 Por. A . Pickard-Cambridge, The Dramatic Festivals of Athens. O x f o r d 1953, s. 241 Por. P. Brûlé, De Brauron aux Pyrénées et retour: dans les pattes 2 7 Por. J. Bremmer, The Suodales of Pophos Valesios. Zeitschrift fur 2 8 A . Pickard-Cambridge, op. cit., s. 179, i l . 28 2 0 J. J. W i n k l e r , The Ephefces' Song: Tragodia and Polis. [ W : ] N o - de l'ours. „Dialogues d'histoire ancienne", 16,2, 1990 s. 24 Por. P. Brûlé, Artemis Amarysia. s. 86 société dans le monde grec. Paris 1983, s. 151-175 in Patrm. |W:] Ansichten griechischer Rituale. Geourtstags-Symposium für Des ports préférés Papirologie u n d Epigraphik, 47, 1982, s. 133-147 d'Anémts: l'Euripe. Kernos, 6, 1993, s. 62 ' s. 79-82 The Anthropology World. t o n 1990, s. 115-134; G . Baudy, Ackerhau * Por. P. Bonnechère, Le sacrifice humain en Grèce ancienne. Ker- ne, 16,2, 1990, s. 5-60 The Rites of Artemis Artemis, T h e Journal of Hellenic Studies, 2 1 and Dionysos ; Por. R. Seaford, The Eleventh Ode of Bacchylides. Hera, re les images, les textes, I animalité. Dialogues d'histoire ancien­ J. Redfield, From Sex to Politics: ou la folie divine. Ker- 108, 1988, s. 118-136 Représen- tations in Attic Iconography. A t h e n s 1988; taże, Lire l'arkteia - li­ I Por. P. W a t h e l e t , Dionysos chez Homère and the Absence of Dionysos. ire ancienne, 16,2,1990, s. 61-90; C h . S o u r v i n o u - I n w o o d , Studie* i n Girls' Transitions. Aspects ofthe Arkteia and Age Por. A . M o r e a u , Initiation en Grèce antique. Dialogues d ' H i s t o - nos, 4, l 9 9 1 , s . 6 1 - 8 2 Paris 1978; tenże, Retour que classique. Mythes, cultes et société. Spartia- ire A n c i e n n e , 18,1, 1992,s. 197-199 s. 150-163 P. Brûlé, La filie d'Athènes. et la flagellation des éphibes s. 11-22 1 Budapest 1983, s. 121-124 oraz P. Bonnechère, Le sacrifice hu- s Pot. P. Bonnechère, Onhia tes. Un souvenir chimérique de sacrifice humain. Kernos, 6, 1993, Por. P. J. Rhodes, A Comrnentary on the Ari stolelian Athenäum Pohlem O x f o r d 1981, s. 607-608 oraz P. Brûlé, La filie thing to Do with Dionysos.' A t h e n i a n Drama i n Its Social C o n - d'Athè- text. E d . by J. W i n k l e r , F. I . Z e i t l i n , Princeton 1990, s. 20-62 nes, s. 310-312 » 1 0 Por. P. Brûlé, Retour à Brauron, s. 71 I I Por. M . P. Nilsson, Griechische Feste, s. 196 i : Por. A . Lesky, Die tragische Dichtung der Hellenen. Göttingen A . Pickard-Cambridge, op. cit., s. 178 i i l . 25 " ramie, s. 182 i i l . 39 12 Por. C h . B r o w n , Dionysus and the Women of Elis. „Greek Rom a n and Byzantine Studies", 23, 1982, s. 305-314 1972, s. 63 " Por. W . Lengauer, D ^ y s o s dimorphes. „Kwartalnik Historii " Lexicon Iconographicum Myt/ioiogioe Ciassicoe. T o m I I I , Zürich Por. B. Sergent, L'homosexualité dans la mythologie grecque. Pa- M tamże, T o m V I I I , 1997, sub Despotes T h e r o n N r 2, 12 i 19. ris 1984; tenze. L'homosexualité initiatique dans l'Europe a Por. C h . Picard, Dionysos Psilox. [ W : | M o n g e s offerts à M. ne. Paris 1986. K u l t u r y M a t e r i a l n e j " , 46, 1998, s. 87-92 und München 1986, sub Dionysos, N o 152 Octave Navarre par ses élèves 3 4 et ses amis. Toulouse s. 317-339; H . Jucker, Das Bildnis im Blatterfeeich. und Bedeutung einer römischen Porträlsform. s. 167-168; E . - L I . Marangou, Lakonische Lausanne Elfenbein- 1935, H Gescliichte und , 6 ancien- G . Baudy, op. cit., s. 160-162 Por. J. Bremmer, Dionysos Travesti. [ W : | L ' i n i t i a t i o n . Actes d u 1961, Colloque international de M o n t p e l l i e r 11-14 avril 1991. T o - Bein- me I : Les rites d'adolescence et les mystères. Ed. par A . M o r e a u , schnitzereien. T u b i n g e n 1969, s. 30 Montpellier 1992, s. 180-198 83 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/afdfe954a2f5e16e88ebd180c05c1671.pdf 58a233de68821afc79760d9be171f7f1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3028 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2832 Title A name given to the resource Biesiadne inicjacje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.56-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Danielewicz, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Danielewicz • BIESIADNE INICJACJE JERZY litarnej, która opierała się na „biesiadach zasłużo­ nych", urządzanych przez kastę naczelników plemion (basilees). Zmodyfikowaną kontynuacją tego systemu w epoce hoplitów były syssitia i sympozja klasy hopli­ tów. Dwie te instytucje powstały ze wspólnego źródła, lecz w wyniku różnej drogi rozwojowej. W większości państw-miast (poleis) stworzono organizację militarną, opartą na fylach (phylai) i fratriach (phratriai). Arysto­ kratyczne sympozjon nie stanowiło tam już centrum życia politycznego, lecz lokowało się obok nowych i n ­ stytucji polityczno-militarnych, a jego funkcją w coraz większym stopniu stawało się dostarczenie rozrywki. Niemniej trzeba powiedzieć, że pozostało jedną z do­ minujących form współbiesiadowania. Inaczej wyglą­ dała sytuacja w Sparcie, gdzie obowiązujące wszyst­ kich pełnoprawnych obywateli składkowe syssitia słu­ żyły stworzeniu struktury zmilitaryzowanego społe­ czeństwa . DANIELEWICZ Biesiadne inicjacje Rozważania o greckim sympozjonic S tówo „sympozjum", inaczej „sympozjon", które przejęliśmy - w pierwszym wypadku poprzez łaci­ nę - z greckiego sympósion, budzi w naszych cza­ sach prawie jednoznaczne skojarzenia z konferencją lub dyskusją naukową. N a takie rozumienie sympozjonu wpłynął niewątpliwie fakt, że w ten sposób właśnie zatytułował jeden ze swoich najsłynniejszych dialogów Platon, a za n i m i n n i autorzy (np. Ksenofont, Plutarch, Lukian); wspólną cechą owych literackich „sympozjonów" było imitowanie prowadzonej przy uczcie rozmo­ wy na tematy filozoficzne, moralne, literackie, a także praktyczne lub zabawowe . W naszych rozważaniach gatunek zwany sympozjonem nie stanowi głównego te­ matu, pozostanie jednak jednym z ważnych źródeł po­ mocnych w badaniu sympozjonu jako instytucji cha­ rakterystycznej dla życia społecznego i kultury greckiej począwszy od okresu archaicznego 3 4 Zwyczaj wspólnego biesiadowania charakteryzuje oczywiście wiele kultur, ale u Greków posiadał swoją specyfikę. Wspomniany wyżej Murray podkreśla trzy jego cechy do tego stopnia charakterystyczne, że mogą służyć jako wyznaczniki zasięgu k u l t u t y greckiej w Śródziemnomorzu i Europie Północnej. 5 Po pierwsze, wspólne posiłki były zajęciem zasadni­ czo zarezerwowanym dla mężczyzn. Sympozja odbywa­ ły się w andrón, „męskiej sali", a kobietom nie pozwa­ lano w nich uczestniczyć, przynajmniej na równych z mężczyznami prawach. 1 W sensie ściśle etymologicznym sympósion („wspól­ ne picie") określa tę część uczty, która następowała po posiłku. Znaczenie etymologiczne nazwy jest t u jednak o wiele węższe niż realne, gdyż sympozjon bynajmniej nie ograniczało się do prostej konsumpcji wina. Jego różnorodne funkcje, a t y m bardziej odniesienia symbo­ liczne, nie dają się ująć w krótkiej definicji. W niniej­ szym wykładzie pragnę poświęcić szczególną uwagę tym aspektom, które czyniły z sympozjonu oryginalne zjawisko religijne, społeczne i kulturowe. Po drugie, w Grecji bardzo wcześnie podzielono ucztę na dwie części: poświęconą jedzeniu (deipnon) i poświęconą piciu {sympósion), przy czym znacznej rytualizacji uległa nie tyle ta pierwsza część, ile druga. Po trzecie, już w wieku V I I I p.n.e. ustalił się w Gre­ cji zwyczaj, przejęty chyba z Bliskiego Wschodu, spo­ czywania na sofach zamiast siedzenia w czasie uczty. Wymienione wyżej cechy specyficzne greckiego sympozjonu nie dają oczywiście pełnego jego obrazu; trzeba je skomentować i uzupełnić szeregiem dalszych obserwacji. ; =; Fakt, że biesiadowano w męskim gronie, uświadamia nam wyraźnie podrzędny status społeczny kobiet. Do­ puszczano je do uczt jedynie w instrumentalnej roli wy­ konawczyń muzyki, kochanek lub posługaczek. Wspól­ nota sympozjonu, podkteślana przedrostkiem „we­ spół", sym- ( = syn-), była wspólnotą mężczyzn i tylko z t y m zastrzeżeniem można mówić o przestrzeganiu za­ sady równości praw podczas uczt. Sympozjon trzeba rozpatrywać na szerszym tle zwy­ czaju „współbiesiadowania". Jak zauważa Oswyn M u r ray , w społeczeństwie archaicznej Grecji, nie posiada­ jącym formalnej kasty kapłańskiej ani scentralizowanej struktury władzy, wspólne spożywanie posiłków pod­ kreślało równość praw i służyło ugruntowywaniu po­ dzielanych przez społeczność wartości. W epoce późnoarchaicznej uczony angielski wyodrębnia cztery pod­ stawowe typy współbiesiadowania: święto religijne, wspólny posiłek żołnierski, posiłek publiczny fundowa­ ny przez polis jako wyraz wyróżnienia oraz mające spra­ wić przyjemność sympósion. 2 Bogaty rytuał sympozjonu miał swoje odniesienia re­ ligijne . A k t e m wyraźnie sakralnym było ofiarowanie bogom cząstki przeznaczonego do konsumpcji wina przez ulanie paru jego kropel z pucharu (sponde, liba­ cja). Jak stary to był zwyczaj, świadczy formuła epicka z Iliady 9,177, powtórzona kilkakrotnie w Odysei: autar 6 Znana nam z literatury tradycja wspólnych uczt się­ ga swymi korzeniami opisanej w epice organizacji m i ­ 56 �Jerzy Danielewicz • BIESIADNE INICJACJE Na ucztach, przy wspólnym posiłku Wśród biesiadników wszcząć pean wypada. epei speisan t' epion th' hoson ethele thymos („Gdy na cześć bogów uleli, co dusza zapragnie, wypili" - przel. K. Jeżewska). Z czasem ustalił się zwyczaj, że winem za­ czerpniętym z pierwszego mieszalnika składano libację Zeusowi i bogom olimpijskim, z drugiego - herosom, z trzeciego - Zeusowi Zbawcy lub temuż Zeusowi z ptzydomkiem Teleios, „doprowadzający do szczęśliwe­ go końca" lub alternatywnie - z pierwszego mieszalni­ ka Dobremu Demonowi (agathoü daimonos) a z trzecie¬ go — Hermesowi . (Przeł. J. Danielewicz) Wzmianki o wspomnianych wyżej czynnościach rytual­ nych są w piśmiennictwie greckim liczne; przypomnij­ my t u jednak tylko zdanie z Platońskiej Uczty : 12 A gdy Sokrates ułożył się na sofie i, podobnie jak inni, spożył posiłek, spełniliśmy libację, zaśpiewaliśmy pieśń na cześć boga i wykonaliśmy pozostałe czynności rytualne, a następnie zabraliśmy się do picia. 7 Peter v o n der Mühll wyraża pogląd, że libacja wo­ tywna była początkowo obrządkiem mającym przeła­ mać tabu związane z winem, gdyż picie oznacza pene­ trację, wniknięcie w to, co demoniczne. Aspekt dani­ ny ofiarnej jest czymś wtórnym, pierwotnym elemen­ tem pozostaje element magiczny. 8 Znaczenie sakralne - nie tylko higieniczne - ma tak­ że mycie rąk przed ucztą. Zasadę tę zna już Homer. W V I księdze Iliady opisuje znamienne zachowanie Hektora, który wiedząc, że ma wpierw spełnić płynną ofiarę na cześć Zeusa i „innych nieśmiertelnych", nie chce przyjąć wina od matki, gdyż czuje się zabrudzony. Wypowiada wtedy słowa (ww. 266-268): . Sympozjon w odczuciu uczestników było obrzędem kolektywnym, łączącym ich z bogiem; wieńcząc mie­ szalniki (kratery) i dzbany dokonywali o n i symbolicz­ nego aktu jego uwieńczenia. W i n a nie traktowano bo­ wiem po prostu jako daru boga, lecz często identyfiko­ wano je z n i m samym, stąd popularnym określeniem boskiego napoju były użyte metonimicznie imiona: Bakchos, Bromios, Dionizos. Wieszczek Tejresjas w Bakchantkach Eurypidesa (ww. 284-285)' wypowia­ da znamienne słowa, iż w płynnej ofierze z wina skła­ dany jest sam Dionizos: Boję się wino ulewać Zeusowi ciemne, nie myjąc Przedtem rąk, jestem zbrukany posoką i kurzem bojowym. Jakżebym mógł do Kronidy czamochmurego wznieść modły! (Przeł. Kazimiera Jeżewska) Problem czystości fizycznej przed przystąpieniem do kontaktów z bóstwem analizuje Włodzimierz Lengauer , dochodząc do wniosku, że zabrudzony czło­ wiek nie może przystąpić do modlitwy lub ofiary, po­ nieważ brud jest śladem jego czynności ze sfery pro/anum, od którego sacrum musi być wyraźnie oddzielone. Jego to, boga, ofiarują bogom, Tak że mu ludzie zawdzięczają dobra. (Przeł. Jerzy Łanowski) 13 Także zdobienie głowy wieńcem podczas sympozjo­ nu jest elementem związanym z obrzędowością, nawią­ zującym do rytów inicjacyjnych, czyli praktyk, których celem jest przyjęcie do nowej społeczności . N a tej za­ sadzie nakładano wieńce wtajemniczonym w misteria i np. pannie młodej czy zmarłemu. Rówieśnik Eurypidesa, łon z Chios, w jednym z zacho­ wanych fragmentów (744 PMG) przechodzi niepo­ strzeżenie od pochwały Dionizosa do pochwały wina: 14 [Sławię] dziecię nieujarzmione Byczogłowe, młode - i niemłode, Najsłodszego miłostek Hałaśliwych sługę, Wino - władcę świata, Co ludziom dodaje otuchy. Niemal religijną atmosferę sympozjonu dobrze odda­ je elegia Ksenofanesa (1 W . - 1 G.-P.), opisująca etap wstępny uczty. Zacytujmy z niej kilkanaście pietwszych wersów w przekładzie Włodzimierza Appela: (Przeł. Jerzy Danielewicz) Teraz bowiem podłoga jest czysta, czyste są ręce wszystkich, a także kielichy; jeden nakłada nam wieńce, inny w czaszy roznosi dokoła wonny olejek, krater mieszalny czeka pełen i radość sposobi, Kolejnym wybitnie sakralnym aktem było wspólne odśpiewywanie peanu biesiadnego przez wszystkich uczestników. Zdaniem badacza gatunku peanicznego lana Rutherforda funkcję peanu wykonywanego pod­ czas sympozjonu można określić jako apotropaiczną, czyli nastawioną na odwrócenie nieszczęścia czy szko­ dy, a zarazem celebracyjną . Bardzo wczesnym po­ świadczeniem omawianego t u zwyczaju jest fragment 98 PMGF poety spartańskiego z drugiej połowy V I I wieku Alkmana : 5 wino jest już gotowe i zda się zapewniać, że nigdy w dzbanach go wdzięcznych nie zbraknie kwieciem woniejącego, Pośród nas i kadzidła unosi się zapach odświętny, stoi też woda źródlana świeża, czysta i chłodna, obok są chleby rumiane, a stół wspaniały, od sutych 10 10 gnąc się ciężarów, dźwiga sera i miodu dostatek, 11 57 �Jerzy Danielewicz • BIESIADNE INICJACJE ołtarz w środku komnaty skrywają kwietne girlandy, gwar biesiady i pieśni w krąg wypełniają domostwo. Trzeba atoli, by najpierw rozsądni ludzie sławili boga w swych hymnach podaniem zbożnym i słowy Ważną rolę w wypełnieniu celów sympozjonu odgry­ wał wybierany każdorazowo przez biesiadników „mistrz ceremonii", zwany bardzo różnie, nie tylko sympostarches lub symposiarchos , ale również np. basileus lub drchon . Wszystkie wymienione nazwy podkreślają jego władzę i , rzeczywiście, władzę taką posiadał. Mógł m.in. zaproponować program poetycko-muzyczny łub temat dyskusji. Był też odpowiedzialny za nastrój przy­ jęcia. W t y m celu ustalał, ile mieszalników rozcieńczo¬ nego wina zostanie wypitych, oraz jaka będzie proporcja wody i w i n a . Ideałem było utrzymywanie się w stanie pośrednim między niepożądaną trzeźwością (nephein) a kompletnym upojeniem (methyesthai) . Pewien pro­ cent upojenia był potrzebny po to, aby nie zachowywać się sztywno, mieć odwagę prezentowania się przed i n ­ nymi oraz uwolnić się od zmartwień . Temu ostatnie­ mu celowi patronował Dionizos z przydomkiem Lyaios, Uwalniający od trosk". W charakterze antidotum na troski można bvło zastosować silniejsza mieszankę wo dv i wina i szvbciei wvchvlac kielichv W e fragmencie 346 (L -P = V o m t Alkaiosa nodmiot lirvcznv wvstenuie w roli sympozjarchy i daje takie oto zalecenia: 19 czystymi; 15 kiedy spełnią libację i modły zaniosą, by mogli, kroczyć drogą słuszności - tę wszak wybierać należy zamiast pychy - do woli niech piją, byleby sługa wieść ich do domu nie musiał, chyba że ktoś już sędziwy. W przytoczonej t u części elegii Ksenofanes koncen­ truje się na przygotowaniach do uczty, rytuale sympozjonu (obmywanie rąk, nakładanie wieńców, libacja, modlitwa, hymn do boga) i wskazówkach dotyczących picia; elegia ma zatem, by użyć modnego ostatnio ter­ minu, charakter „metasympozjalny" . Zwraca uwagę nacisk, jaki poeta kładzie na aspekt motalny: ustalone przez niego normy biesiadnych zachowań, oparte na przestrzeganiu zasady zbożności i sprawiedliwości, obowiązywać mają również w innych dziedzinach ży­ cia. Uczta jest sui generis mikrokosmosem, rządzonym podobnymi prawami co makrokosmos otaczającego świata . 15 20 21 12 23 2Ą 25 16 Elementem podkreślającym niemal sakralny charak­ ter uczty jest u Ksenofanesa m.in. pokryty kwiatami oł­ tarz pośrodku sali. Zwolennik dosłownej interpretacji Hans Herter uważa, że jest to ołtarzyk przenośny, jaki znajdował się w każdym domu, specjalnie na ten czas tam ustawiony . Ponieważ jednak zestawienie ołtarza z kraterem zdarza się na malowidłach wazowych nie­ zwykle rzadko i w innych kontekstach, Francois Lissarague sugeruje, że Ksenofanes przedstawia tu idealizo¬ wany obraz sympozjonu, nadając konkretom znaczenie przenośne dla wyeksponowania związku libacji z modli­ twą. Odejście od dosłowności opisu wydaje się potwier­ dzać epitet mieszalnika - w oryginale mówi się o nim, że jest pełen nie tyle wina, co pożądanego nastroju (mestos euphrosynes, „pełen radości") - niemniej sprawa, ołtarza jest trudna do definitywnego rozstrzygnięcia. 17 18 Wspomniana przez Ksenofanesa euphrosyne, radość, dobre samopoczucie każdego uczestnika, to istotny wa­ runek udanego sympozjonu, jego arete, jak wyraził się autor anonimowej elegii z I V wieku p.n.e. (27 W . = 12 G.-P.). Nie należy tego pojęcia utożsamiać jedynie z przyjemnością ucztowania. Elitarni sympozjaści nie oczekiwali wyłącznie konsumpcji czy rozrywki, lecz także zaspokojenia wyższych potrzeb duchowych. Plu¬ tarch w Uczcie siedmiu mędrców (2, 147e) ujmuje to następująco: „Człowiek rozumny nie przychodzi na biesiadę, jakby był tylko garnkiem do napchania, ale po to także, żeby użyć i poważnej rozmowy, i żartów, i posłuchać czegoś, i samem. u. opowiedzieć w towarzy­ stwie coś stosownego w danych okolicznościach - jeśli zebranie ma stanowić dla obecnych przyjemność". 58 Pijmy! Dlaczego na lampy czekamy wieczorne? Dnia odrobina została do zmroku. Sięgnij po kubki - te większe, misternej roboty! Po to dał przecież Semeli i Zeusa syn ludziom Wino, by mogli o troskach zapomnieć. Zmieszaj więc jedną część wody, dwie wina - i nalej! Aż do krawędzi lej śmiało! Niech jeden za drugim Krążą kielichy (Przeł. Jerzy Danielewicz) Nie poddane kontroli pijaństwo odrzucano jako nie­ godne Greka i typowe dla barbarzyńców. Anakreont w jednym ze swych utworów o tematyce sympotycznej (356 P M G = 33 Gentili) rozwija problem pożądanej równowagi między pragnieniem wyzwolenia się z więzów racjonalności a obowiązkiem przestrzegania decorum. W drugiej części utworu ostrzega przed czymś, co można by było nazwać antysympozjonem. Wezwanie do zaprze­ stania pijatyki na modłę Scytów sąsiaduje z zachętą do kulturalnego sposobu biesiadowania, model barbarzyń­ ski przeciwstawiony jest modelowi greckiemu: Dalej, pora już porzucić Zwyczaj uczt na modłę Scytów Wśród okrzyków, dzikiej wrzawy: Gdy sączymy wino z wolna Piękny hymn niech ktoś zanuci! (Przeł. Jerzy Danielewicz) Naturę tego przeciwstawienia ustalił precyzyjnie Giovanni C e r r i , zauważając, że polega ono na różnym 26 �Jerzy Danielewkz * BIESIADNE INICJACJE zjon związane było od początku z arystokracją i w znacz­ nym stopniu pozostawało jej domeną nawet w Atenach V wieku, gdy budowano już jadalnie publiczne i stwa­ rzano okazje do zbiorowego świętowania . podejściu do picia. Scytom mianowicie obca była eks­ cytacja bakchiczna jako przeżycie religijne, które u Greków znajdowało swoje naturalne ujście w ryt­ micznej dyscyplinie muzycznej i pięknej pieśni; w re­ zultacie zamiast uporządkowanej chorei panowała u nich barbarzyńska żywiołowość, wyrażająca się nie­ kontrolowanymi krzykami. 32 Powiązanie sympozjonu z elitą społeczną owocowa­ ło ustaleniem pewnych standardów zachowania. Mó­ wiliśmy już o ogólnej kulturze picia i funkcji sympozjarchy w regulowaniu „temperatury" sympozjonu. Pora wspomnieć o jego inspirującej roli w procesie tworze­ nia i przekazywania poezji. Już u Homera, jak wykazazał K. Bielohlawek , picie wina było tylko tłem dla ważniejszej przyjemności (określanej czasownikiem terpesthai), jaką stanowiło wysłuchiwanie pieśni aojdów - obok wzajemnego zabawiania się opowieściami (mythoi, epea, lógoi) . W „epoce l i r y k i " właśnie syn i pozjon stwarzało tło i okazję do wykonania dawnej i no­ wej poezji , przyczyniając się do jej transmisji, prze¬ chowania dla następnych pokoleń. Sympozjon odbywało się w sali mieszczącej za­ mknięte grono sympozjastów. Francois Lissarague nazwał je obrazowo, od zajmującego centralne miejsce mieszalnika, „przestrzenią krateru". Przestrzeń ta była troskliwie zagospodarowana. Sympozjaści spoczywali na sofach (pojedynczo lub po dwóch na jednej), opie­ rając lewą rękę o podgłówek. K o n t a k t wzrokowy i gło­ sowy między każdym z n i c h zapewniało odpowiednie ustawienie sof i ograniczenie ich liczby. Jak wynika z badań archeologicznych, standardem było 7 lub 9 sof, umieszczonych wokół sali pod ścianami . Obok każdej sofy ustawiano osobny stolik, na którym kła­ dziono zakąski. Obraz sali biesiadnej z siedmioma so­ fami i tylomaż stolikami zarejestrował A l k m a n we fragmencie 19 PMGF. 27 33 34 35 28 N a uwagę zasługuje osobiste zaangażowanie sympo­ zjastów w kształtowanie programu spotkania. Joachim Latacz nazwał sympozjon rodzajem „intymnego te­ atru kameralnego", w którym role aktora i widza/słu­ chacza mogły ulec odwróceniu. I choć z oczywistych względów nieczęsto mogli się na przeciętnym sympozjonie pojawić uznani i powszechnie podziwiani poeci, ich poezja znajdowała tam trwałe miejsce dzięki po­ nownemu jej wykorzystywaniu w nadającym się do te­ go kontekście (tzw. przez Włochów riuso). Sięganie po dobre wzory poetyckie wystawia wysokie świadectwo gustom greckich sympozjastów. W a r t o sobie uświado­ mić, że jedną z rozrywek intelektualnych wprowadza­ nych podczas sympozjonu było wzywanie współtowa¬ rzysza biesiady do zacytowania z pamięci fragmentu wiersza „zadanego" poety. W komedii Arystofanesa Daitales (fr. 235 K . - A . ) jeden z uczestników dialogu prosi drugiego: „Zaśpiewaj m i jakąś piosenkę biesiadną z Alkajosa albo Anakreonta" Dzięki takim sympozjal ćwiczeniom literackim" możliwe bvło ' n o w a nie nokaźneeo reoertuaru ooetyckieeo Świadczy o tvm znów Arvsmfanes który w komedii Pokoi fww 774-779J zakłada ńa nrzykład że widzowie teatralni a Z i n i r i mkaźna ich cześć roznoznaia wnlecio' 36 Dobór uczestników nie był przypadkowy, choć ist­ niała kategoria gości przybywających bez zaproszenia (dkletoi) lub przyprowadzanych przez osobę zaproszo­ n ą ; tych ostatnich zwano dowcipnie „cieniami" (skiai) . Zależnie od okoliczności sympozjon gromadzi­ ło rodzinę lub grono przyjaciół. Kryterium stanowił zbli­ żony styl życia, zbieżność poglądów i celów politycz­ nych, wyrównany poziom k u l t u r y . Formalne sympo29 i0 31 n r e W rei komedii ny t e K s t t e j o ea go poety^tesicnorosa rvwek L e m a t dawno marłe' rywe poe a t u aa o a e¬ ¿LV r i i u r ; , a w nycerzacn 7 Pindara (fr 89a Maełder) ' ' Do rutynowego programu należało przejęcie - wraz z wręczoną gałązką mirtu - roli kolejnego wykonawcy i odśpiewanie jakiegoś utworu z klasycznego repertu­ aru pieśni biesiadnych, takich jak np. Theognidea czy skolia attyckie. Teksty dobierano pod różnym kątem. Obok utworów typowo okazjonalnych, nawiązujących do programu sympozjonu, wykorzystywano całą gamę innych. Cel był różny: rozrywka, ganienie przeciwniP 1 C S m M u z y k grecki grający na lirze 59 ? �K n i r j i u ftmoi • PAIDEIA POETÓW lerzy poafci<M*3 • BIESIADNE INICJACJE ków (które zresztą mogło samo w sobie być również źródłem rozrywki), pochwała przyjaciół, bezpośrednie lub zawoalowane propagowanie wzorów zachowań, przypominanie ważnych wydarzeń z przeszłości. W epoce ograniczonego przekazu pisemnego oralnie prezentowana poezja pełniła ważną funkcję społeczną i kulturową. Grecy docenili rolę pamięci w sztuce sło­ wa, czyniąc Muzy córkami Zeusa i Mnemosyne - to znaczy Pamięci. Wolfgang Rosier pisząc o sympozjalnej mnemnsyne, wyraził się , że oznaczała ona przede wszystkim kolektywną pamięć gtupową. Podkreśliłbym cel normatywny, dydaktyczny, widoczny w rewokacji przeszłości. Nieprzypadkowo poetą ttadycyjnie recyto­ wanym podczas uczt w spartańskich obozach był Tyrtajos \ który nie tylko tworzył płomienne wezwania do boju, ale także przypominał Spartanom - „potomkom Heraklesa" - o ich pochodzeniu i pradawnym ustroju; nie przypadek też sprawił, iż w demokratycznych A t e ­ nach znaczną popularnością cieszyły się skolia wysła­ wiające tyranobójców Wróćmy w rym miejscu jeszcze do Ksenofanesa, który w zakończeniu zacytowanej już mnie częściowo elegii stwierdza wprost, że nie wszystkie tradycyjne tematy nadają się do przedstawie­ nia podczas sympozjonu. Potrzebne są „szlachetne wieści" i dlatego należy chwalić tych poetów, którzy je przedstawiają, pamięci powinna towarzyszyć „dążność do doskonałości". W słowach Ksenofanesa, jak wyka­ zał Giovanni C e r r i , widoczny jest zalążek kontroli społecznej nad produkcja poetycka rozwinięty później przez Platona w Państwie w postulat cenzury państwowei W a r t o dodać że to co postulował ooeta filozof realizowano od dawna podczas svmpoziów kieruiac sie intuicvinie interesem społecznym elementy norma tvwnei parenezy daia sie w lirvce oreckiei zauważyć od iei noczatków i to nawet w tak e L t v c z n v m gatunku jakim był j a m b * . wykraczająca poza erotykę; jej adresatami są młodzień­ cy z tej samej klasy społecznej. W elegiach biesiadnych Teognisa w kontekście rozmaitego typu refleksji i po­ rad aż kilkadziesiąt razy pada imię młodzieńca Kyrnosa. Zacytujmy dla ilustracji jeden urywek, ujawniający bardzo charakterystyczny dla tego poety, arystokra­ tyczny punkt widzenia (ww. 69-72): Nigdy z ufnością, Kymie, nie szukaj u człeka podłego Rady, kiedy zamierzasz czynu ważnego dokonać. Ale do szlachetnego człowieka się zwróć, choćby nawet Trud to był wielki i drogi musiałbyś, Kyrnie, nadłożyć. (Przeł. Włodzimierz Appel) 57 Wiersze, w których - tak jak tutaj - występował imiennie wskazany adresat, nie miały w intencji po­ etów charakteru jednorazowego, okolicznościowego; tworzono je z myślą o wielu dalszych, późniejszych wy­ konaniach podczas sympozjów. Teognis przepowie­ dział swojemu ulubieńcowi Kyrnosowi sławę w sło­ wach: 3 Nie zabraknie cię nigdy na wszelkich biesiadach i ucztach Twoje zaś imię nie będzie z ust rozlicznych schodziło: Ciebie uroczy młodzieńcy przy wtórze fletów rozgłośnych Będą z wdziękiem opiewać w pieśniach dźwięcznych i pięknych. (ww. 239 nn. - Przeł. Włodzimierz Appel) 59 Życie potwierdziło tę przepowiednię: o nieustającej popularności zbiom Theogmdea świadczy wymownie fakt, że przetrwał on w odpisach aż do czasów nowożyt­ nych. Chatakterystyczna dla biesiadnej poezji erotycznej była apostrofa ogólna „o chłopcze" , odzwierciedlają­ ca kierunek działania, specyficzny układ między doro­ słym, zaangażowanym uczuciowo mężczyzną (erastes) a stanowiącym obiekt jego pożądania młodzieńcem (erómenos). Po przykład sięgnijmy do drugiej księgi Tfieognidea (ww. 1235-1238): 42 Ciekawą sprawą jest wiek adresatów przybierającej różne formy sympozjalnej paidei. W sytuacji gdy świa­ dectwa archeologiczne i literackie wyraźnie potwier­ dzają obecność na ucztach chłopców i młodzieńców, można sobie zadać uzasadnione pytanie, czy owa paideia dotyczyła tylko dorosłych mężczyzn, czy może także owych młodych ludzi. W i a d o m o , ze w kreteńskich aiidreia siedząca na ziemi u stóp ojców młodzież przy­ słuchiwała się dyskusjom starszych, kończących się kie­ rowanymi do mej wskazówkami. Podobnie w Sparcie: napełniający dorosłym biesiadnikom kielichy chłopcy mieli obowiązek przysłuchiwać się dysputom politycz­ nym i opowiadaniom o heroicznych dokonaniach oby­ wateli, mogli też zadawać pytania, na które dorośli m u ­ sieli odpowiedzieć. Chłopcze, który uczuciem mym władasz, posłuchaj, Bo co powiem, nie będzie niemiłe ni wstrętne. Nie bój się słów mych przyjąć: nie musisz niczego Robić, na co byś nie miał w swym sercu ochoty. 41 (Przeł. Jerzy Danielewicz) Zacytowane wyżej próbki poezji przypominają o dwóch istotnych dla zrozumienia biesiadnych inicja­ cji faktach: 1. T y m , który wprowadza chłopca w świat pożądanych norm i wartości jest mężczyzna, 2. Zwią­ zek między owym mężczyzną a chłopcem oparty jest na zasadzie ukierunkowanego w jedną stronę uczucia. Znamienne wydają się greckie terminy określające Szczególnie charakterystyczna dla arystokratów epoki archaicznej jest poezja sympotyczna tworzona pod wpływem uczucia erotycznego, lecz tematycznie 60 �Jerjy Qwhfawte • BIESIADNE INICJACJE obu partnerów: erastés t o ktoś, kto kocha, éramenos ktoś, k t o jest kochany (w języku greckim jest to imie­ słów bierny). Claude Caíame w swej książce o Erosie w starożytnej G r e c j i ' uznaje relację tego typu, wystę­ pującą zarówno w układach homoseksualnych, jak i heteroseksualnych, za „asymetryczną" i określa ją mianem philia, przeciwstawiając jej model miłości oparty na wzajemnym uczuciu - philótes^. Ponieważ jednak zarówno do phiUa, jak i do philótes prowadzi Eros, pełni on ważną rolę przy wprowadzaniu młodych ludzi obojga płci w dorosłe życie, stwarzając więzy za­ ufania niezbędne w dwóch podstawowych instytu­ cjach: państwie (polis) i domu (oikos). Miejscem ero­ tycznej inicjacji w ramach zinstytucjonalizowanej ho¬ mofilii (Caíame woli ten termin o d pederastii) było m.in. sympósion. 4 Związkiem między sympozjonem a pederastią zajął się niedawno Jan Bremmer , który skłonny jest rozpa­ trywać to zjawisko na tle inicjacyjnym. N a Krecie i w Sparcie pederastía wiązała się z rytuałem przyjęcia w poczet pełnoletnich obywateli. W pierwszym z wy­ mienionych miejsc tzw. philétor, czyli „kochanek", porywał swojego wybrańca, przedstawiał go w swoim klubie (andreion), a następnie zabierał wraz z jego przy­ jaciółmi na wieś, gdzie spędzali czas na polowaniach i ucztach. Po powrocie młodzieniec był utoczyście przyjmowany do grona dorosłych; podczas ceremonii otrzymywał zbroję od swojego kochanka. Identyczny prezent dostawali w darze od dorosłych mężczyzn-kochanków w momencie przejścia do kategorii pełnolet­ nich obywateli młodzieńcy tebańscy. W Atenach o ro* snącej skali zjawiska pederastii świadczą pojawiające się od drugiej ćwierci V I wieku p n e sceny przedsta­ wiane na malowidłach wazowych. Bremmer zwraca także uwagę na niezwykłą popularność posągów mło­ dzieńców kouroi, w epoce archaicznej; naliczono ich ponad 60.000' Dodajmy, że także liryka grecka tego okresu przepełniona jest zachwytami nad pięknem chłonieceeo i młodzieńczeeo ciała Cvtowanv badac^ holenderski widzi w tvm obiaw zmianv stvlu zvcia arv" stokracii w en .ce hop itów a mianowicie przeniesienia iei zainteresowań aeonistvcznvch z nola walk. na bo ska" sportowe gdzie występowali piękni nadzy zawód nicv W rodñwisku arvs mamv wówcza- d . 45 46 gii pojawiają się w kontekście erotycznym terminy lo­ kujące miłosny związek dwóch mężczyzn w szerszym niż prywatny kontekście, takie jak np. pistós phAos (wierny przyjaciel) i hetahos (towarzysz), Słowami tego rodzaju można było równie dobrze określić sprzymie­ rzeńców politycznych i członków złączonych więzami przyjaźni ugrupowań o wspólnej orientacji ideologicz¬ n e j " . Elegie mówiące o męskiej philia, a zwłaszcza pew­ ne powtarzające się w nich tematy, jak wierność, zdra­ da, zaufanie, wytrwanie w przeciwnościach, dają się w tej sytuacji interpretować nie tylko w relacji: kocha­ jący - ukochany, ale także w relacji: obywatel - obywa­ tel, współtowarzysz z tej samej frakcji. Można zatem powiedzieć, że wprowadzając młodego partnera w re­ guły philia jego opiekun arystokrata zapoznawał go z obowiązującym w tej warstwie społecznej kodeksem postępowania. W tytule mojego wystąpienia zamieściłem określe­ nie „inicjacje", które być może niektórym z Państwa wydało się ryzykowne. M a m nadzieję, że powyższe, z konieczności wyselekcjonowane uwagi i obserwacje dostarczyły nieco argumentów uzasadniających tezę o inicjacyjnej roli greckiego sympozjonu. Nie ulega bo­ wiem wątpliwości, że sympósion jako instytucja łącząca w sobie elementy świeckie i religijne, prywatne i pu­ bliczne, rozrywkowe i kształcące stanowiło jedną z waż­ nych stref wtajemniczenia w rozległe obszary greckiej kultury i obyczajowości. Poznań, wrzesień-paŹdziernik 1999 r. Przypisy ' 1 O . M u r r a y , Sympotic History, w : O . M u r r a y (red.), Sympotica: A Symposium on the Symposion, O x f o r d 1990, s. 5 1 Dosi. „wspólnoty uczt". Najbardziej znane są syssitia kreteńskie (w ramach hetairiai) i spartańskie (w ramach grup tómoio,); dawnymi nazwami były andrem i phiditia; por. PIu. Lyc. 12,1. D o kilkunastoosobowej wspólnoty mogli być przyjęci pełnoletni 47 czvnienmze innei rvwalizacii czynienia ze swoistvm swoistym rodzaiem roazajem innej rywalizacji owzgięayatraKcyjnycnmioaaenccw. Zob. T . Kostkiewiczowa, Sympozjon, w : Slouruk terminów lite¬ rackich p o d . red. J. Sławińskiego, W r o c l a w 1976, s. 436 młodzieńcy wyłącznie w drodze glosowania. N a kreteńskich andreta spożywano posiłki na siedząco, na spartańskich phiditia - na leżąco, lecz bez k o m f o r t u (niewyścielane drewniane sofy bez podgłówków). W Sparcie rozróżniano dwa etapy uczty: spożywanie zasadniczego posiłku (aSdon) przy winie (epaiklon); nych państwach diady deipnon i 4 i l e k k i c h deserów były t o odpowiedniki zwyczajowej w i n ­ sympósion. Linie rozwojową sympozjonu referuję za: O . M u r r a y , War and the Symposium, w: W . J. Slater (red.), Dinmg m a Classical stymulowane fizycznym pożądaniem Kontakty mia­ ły w urecji, co należy z naciskiem podkreślić, wymiar dodatkowy, mianowicie wycnowawczy. Dtarsi partne­ rzy angażowali się w mora me i obywatelskie ukształto­ wanie młodych ludzi. Aspekt ten opracował, szczegó­ łowo na materiale zaczerpniętym z I neogrudea Uaniel b. Levine , John M . Lewis i Walter Uonlan . Bada¬ cze ci wykazali, ze we wspomnianym wyżej zbiorze ele­ 61 Con­ text, A n n A r b o r 1991, s. 94 I O . M u r r a y , Symposion and Mannerbund, w: P. O l i v a , A . Frolikovä (red.), Concilium Eirene, XVI/1, Praha 1982, 47-52; tenże, Sympotic History, w : Sympotica..., II s. 6 Zob. P. Schmitt-Pantel s. v. Gastmahl, w : Der neue Pauly. En­ zyklopädie der Antike, hrsg. v o n H . Cancik u n d H. Schneider, B d . 4, S t u t t g a r t - W e i m a r 1998, k o l . 802 7 Por. K . Kircher, Die sakrale Bedeutung des Weines rm Altertum, Gießen 1910, s. 16-21; W . Burkert, Greek 1985, s. 70 n . Religion, Oxford �Jerzy Danieleuiicz * BIESIADNE INICJACJE 8 P. V o n der M u h l l , H simposio greco, w : Poesia e simposio nella 3 4 Bari 1983, s. 11 9 3 5 Przykład podany przez Lissarague' a, The Aesthetics..., Jak wykazał E. L . Bowie, dotyczy to nawet elegii ekshorta- I . Rutherford, Paeanic Ambiguity. A Study of the 1986, s. 13-35; Miles ludens? The Problem of Martial Representation tion in Early Greek Elegy, w : Sympotica..., Quaderni Urbinati d i Cultura Classica n . s. 44, 1993, s. 81 Fr. 9 8 P M G F . grecka 1 2 176a: Por. też X e n . Symp. 2 , 1 ; Cyrop. 4,1,6; A n a b . 6,1,4-5. s. 124n. 1 3 W . Lengauer, Religijność starożytnych Warszawa 1994, 3 6 z perspektywy 1 4 Zob. V o n der M u h l l , loc. cit. zur Literatur 1 5 Por. L . E. Rossi, ho spettacolo, w : I Greci. Storia Cultura Arte So- Ungern-Sternberg, cięta a cura d i S. Settis, G i u l i o Einaudi editore [b.m.w.] 1997, s. 372 1 7 3 7 und Römer, A . Schmitt, Mnemosyne in the Por. A t h . 14, 630c (za Filochorosem). Zob. G . Cerri, Piatone 4 0 Princeton and 4 1 1987, Por. K . Bartol, Paränetische Elemente in den lamben von ArchÜo- Por. Ephoros F H G 70 F 149, Pyrgion F H G 467 F 1, Dosiadas 5; 5,5, Plut. Lyc. 12 (Sparta). Supp. Epigr. 7, 151, 168 4 2 Umieszczana na samym początku u t w o r u i stąd przez M . Vette 2 0 Por. np. X. A n . 6,1,30, Plu. Quaest. conv. 620b. (Theognis. 2 1 Plu. Quaest. conv. 622a. ,,1'apostrofe efebica iniziale". 2 2 PI. Lg. 640d, Symp. 213e. 2 3 Z reguły woda przeważała w mieszance, A n a k r e o n t n p . zaleca 4 3 D . Page, Sappho and Alcaeus, dotyczące ars 4 4 omawia pod tym E. Pellizer, Outlines of a Morphology of Sympatic w: Sympotica..., Por. rozważania Platona w Prawach 2 6 Zob. G . Cerri, Ebrezza Entertainment, ed Herodoto), Według Calame'a kontrast miedzy t y m i właśnie d w o m a typami łosnych w Grecji; dla K . J. Dovera (Greek Homosexuality, Lon­ d o n 1978), M . Foucalta (Histoire 1984) w: 4 5 4 6 F. Lissarague, The Aesthetics..., 2 8 Zob. B. Bergquist, Sympatic Space, w : Sympotica..., J. Bremmer, Adolescents, Symposion, s. 19 n n . s. 39-65 oraz 4 7 tamże, s. 122-131 Greków, Zob. K . Bartol, Młodzi Por. przypadek Aristodemosa w Uczcie Platona. gy (edd.), Theognis ofMegara. 3 1 M . V e t t a , I I simposio: la monodia e ii giambo, w : Lo spazio lettera- - L o n d o n 1985, s. 176-196 4 8 rio delia Grecia antka, V o l . I 1, Roma 1992, s. 177 n . Dichtem. Won Homer 4 9 Democracy and the 5 0 Meander 51, and the Polis, w : T . J. Figueira, G. NaPoetry and the Polis, Baltimore¬ J. M . Lewis, Eros and the Polis in Theognis Book 11, w : Theognis s. 197-222 W . D o n l a n , Pistos Phäos Hetairos, w : Theognis of Megara..., s. 223-244 griecHschen und D . B. Levine, Symposium ofMegara..., s. 149 n . bis zur Theognissammlung poetów, 1996, s. 341-351 Plu. Quaest. conv. 707a. K . Bielohlawek, Gastmahls- und Symposionlehren bei t. I , Warszawa 1988, s. 142 n. bogowie starych 2 9 3 3 and Pederasty, w : Sympoti­ Por. Strabon 10,4,21; komentarz w : B. Bravo, E. Wipszycka, Historia starożytnych 3 0 Drinking Group, w : Sympotica..., Paris ca..., s. 135-148, zwł. 142-143 1991, s. 121-131 2 7 Zob. O . Murray, The Affair of the Mysteries: de la sexualité, i pasywnych. I , Palermo Studi di filologia classica in onore di Giusto Monaco J. Boardman, Symposion Furniture, antique, Paris 1996 (przekład i i n n y c h kluczowe jest przeciwstawienie partnerów aktywnych 666a-d. dionisiaca ed ubriachezza scitica nel pen- siew greco tra VI e V secolo a. C. (Anacreonte dans la Grèce miłości, niezależnie o d płci partnerów, oddaje istotę relacji m i ­ kątem s. 178 n . 2 5 C. Caíame, LEros Roma 1980, s. 40) nazwana liber secundus, simboli, pratiche, luoghi, Roma-Bari 1992). O x f o r d 1955, s. 308 bibendi Elegiarum przejrzanego drugiego wydania wersji włoskiej: i Greci e 1'Eros: stosunek 2:1 lub 5:3. Problem proporcji wody i wina omawia 3 2 n u o v a edizione aggiornata sociólogo, F H G 458 F 2 (Kreta) i Kritias B 33 D . - K . , X e n . Resp. Lac. 3, s. 26-28 Normy Sympotica..., chos, Symbolae Philologorum Posnaniensium 8, 1991, s. 29-38. s. 205 n . ; of the Greek Banquet. Images of Wine t r a n s l . by A . Szegedy-Maszak, w: 1994, e ampliara, Lecce 1996, s. 55-66 H . Herter, Das Symposion des Xenophanes, W i e n e r Studien 59, tenże, The Aesthetics 2 4 Symposion, 3 9 w : Sympotika..., grie­ Schriften hrsg. v o n F. Graf, J. v o n 3 8 the Krater, Kleine Stuttgart-Leipzig K. Bartol, Warszawa-Poznań 1999, s. 407 Ritual, 1 9 der Griechen mentarz p o d red. ] . Danielewicza, t. I : Jamb i elegia, oprać. F. Lissarague, Around 1998, s. 230-237 Interpretacja K . Bartol, zob. Liryka grecka. Wybór tekstów i ko­ 1956,33-48 1 8 W . Rosier, 53, des Symposions für die entstehende w : Erschließung der Antike. chische Literatur, s. 766 Meander wykonawczej, J. Latacz, Die Funktion s. 120 n . 1 6 Exhorta­ s. 211-229. Zakres sympotycznych t e m a t ó w elegijnych o m a w i a K . B a r t o l , Elegia . . . . . . 1 1 Greków, Sympo­ J o u r n a l o f H e l l e n i c Studies 106, sium and the Public Festival, of the paian in Greek Literature, before Plato, Rhetorica X I 4, c y j n o - m i l i t a r n e j , zob. tego autora Early Greek Elegy. s. 26. (zob przyp. 18). 1 0 Por. E. L . Bowie, Greek Table-Talk 1993,355-371. Grecia antka. Guida histonca e critica a cura di M. Vetta, Roma¬ Kritias, 5 1 W i e n e r Studien 58, 1940, 11-30 (szczególnie: s. 13). Problem t e n omawia syntetycznie K . Bartol, Mhdzi bogowie..., s. 349 n . ; korzystam t u z niektórych poczynionych przez nią uwag. 62 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b227c852b4741f356f5e53bc2f7de146.pdf f045fee2c5376a04ade57fc8c4a6fe5d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3027 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2831 Title A name given to the resource Paideia poetów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.50-55 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartol, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krnsljno Barwi * PA1DEIA POETÓW KRYSTYNA konany o wszechobecności bogów w otaczającym go świecie, w naturalny sposób łączył ze sferą nadprzyro­ dzonych doświadczeń. Wiara w boską proweniencję sztuki poetyckiej kazała mu dostrzegać w osobach po­ etów wychowanków niebiańskich opiekunów, uczniów olimpijskich nauczycieli, którzy ziemskich wybrańców czynią swoimi pośrednikami w przekazywaniu śmiertel­ nikom boskiej wiedzy i mądrości. BARTOL Paideia poetów • * • Teorie dotyczące boskiej inspiracji w poezji, będące próbą określenia wzajemnych relacji pierwiastka bo­ skiego i ludzkiego, zaczęły się pojawiać w Grecji sto­ sunkowo późno, w epoce klasycznej wraz z działalno­ ścią Gorgiasza, Platona, Arystotelesa. Nie ma w tym nic dziwnego. Grecka teoria w każdej dziedzinie była bowiem wtórna w stosunku do praktyki. Grecy, jak niegdyś trafnie powiedziano, znali odpowiedzi, zanim nauczyli się stawiać pytania. Tak było również w od­ niesieniu do sztuki, która bujnie rozwijająca się w cza¬ sach archaicznych, swojej teorii doczekała się dopiero w uczonych pismach intelektualistów epoki klasycznej. Nie oznacza to jednak, że nic nie wiemy o tym, co naj­ dawniejsi Hellenowie sądzili na temat zawodu poety i jego pozycji w ówczesnym świecie. Pochodząca z tych czasów poezja, dochowana do dnia dzisiejszego w sta­ nie szczątkowym, przesiąknięta jest duchem w którym wszystko, co wartościowe i cenne uważane było za dar boski udzielany temu, kto nań zasłużył. Umiejętność poetyckiego tworzenia uchodziła w oczach ówczesnych ludzi epoki archaicznej za dowód boskiego wyróżnienia. Co więcej widziano w niej przejaw wyjątkowego związku człowieka i bóstwa (nie be powodu Homer obdarza śpiewaków epitetem boscy") Moment stawania sie ooeta rozumiano Hko akt niemalże religijny chwile odkrycia w sobie boslie BO nowołann wyobrażano sobie iako dostaoienie wta iemniczenia w arkana wiedzv odsłanianej tylko nvm otrzymanie znaku nem enia ooetyckiei służby bv' lo dla Greków jak przejście p r z e H o ^ k inicjacji! który zmienia dotychczasową egzystencję człowieka. Znane nam dzięki różnym antycznym autorom sceny poetyckiej inwestytury (tzw. Dkhterweihe) wykazują wszelkie znamiona misteryjno-inicjacyjnego rytu, który w różnych swych odmianach na obszarze greckich wpływów kulturowych wykazywał pewne cechy wspól­ ne wyznaczające zewnętrzne sposoby wyrażania religij­ nego przeżycia tworzących grupę jednostek. Pytanie, jak to się dzieje, że jeden potrafi tworzyć poruszające umysły i serca strofy zachwycające swym pięknem, inny natomiast, nawet jeśliby bardzo chciał, nie jest w stanie wykrzesać z siebie poetyckiego płomie­ nia, nurtowało Greków od zarania dziejów. Zjawisko artystycznego tworzenia, zagadkowe, tajemnicze, ra­ cjonalnie niewytłumaczalne, ten religijny naród, prze­ W scenach poetyckiej inicjacji punktem wyjścia jest zawsze spotkanie człowieka i bóstwa. Bezpośredni kon­ takt z bóstwem staje się dla człowieka momentem zwrotnym w jego życiu, chwilą odkrycia w sobie twór­ czego impulsu. Hezjod relacjonuje w Teogonii (ww. 23¬ 34) swoje spotkanie z Muzami u stóp Helikonu, w wy­ niku którego poeta porzuca zawód pasterza i rozpoczy­ na swą poetycką działalność. A u t o r tzw. inskrypcji W zasadzie nieprzetłumaczalny grecki termin paideia, czy to w swym szerokim znaczeniu, które moglibyśmy w przybliżeniu oddać polskim wyrażeniem „kultura ogólna" , czy to w wą­ skim, pojmowanym jako nauczanie, wychowanie, za­ wsze bezpośrednio dotyczy indywidualnego człowieka. Koncepcja helleńskiej paidei sytuuje wszelako jednost­ kę w świecie innych osób. 1 właśnie społeczna kontekstualizacja paideutycznych działań wyznacza istotę d u ­ chowego rozwoju każdej osoby: odnalezienie indywidu­ alnej tożsamości możliwe jest jedynie poprzez określe­ nie własnego miejsca w zbiorowości. 1 1 2 Ograniczenie na użytek niniejszego referatu zakresu semantycznego wieloznacznego terminu paideia do ściśle edukacyjnego, oznaczającego po prostu kształ­ cenie, wychowanie, kształtowanie, jest zawężeniem celowym. Pozwoli ono jasno przedstawić zagadnienia związane z pojmowaniem roli, jaką Grecy przypisywali poetom - ludziom wyjątkowej, w ich opinii, profesji, żyjących wśród, a jednak w pewien sposób obok nich. Zawarte w tytule sformułowanie „paideia poetów" od­ zwierciedla typową dla Greka dwutorowość ujmowa­ nia zagadnienia, w którym osoba twórcy-artysty jest z jednej strony obiektem kształcenia, z drugiej - pod­ miotem sprawczym procesu wychowania Dwoistość ta jest z kolei naturalnym korelatem typowej dla mieszkańca starożytnej Hellady dychotomii spojrzenia na problematykę artystycznej twórczości. Przejawiała się ona mianowicie w (1) podejmowaniu prób wyja­ śnienia samej natury zawodu poety i jego specyfiki wo­ bec innych przejawów ludzkiej działalności oraz w (2) określaniu zadań artysty względem obcujących z ,ego s z t u K ą oan.orcow. i*mijmy się po K O i e i K a z u y m z wymienionycn tu aspeictow 50 4 7 5 �Krystyna Bunni • P A I P E I A POETÓW Mnesiepesa opowiada o spotkaniu młodego Archilocha, przyszłego mistrza poezji jambicznej, z Muzami. Jest ono zapowiedzią, że przeznaczeniem Archilocha nie jest zajmowanie się hodowlą lub kupiectwem (a w takich zawodach zdaje się go widzieć ojciec, któ­ ry wysyła go z krową na targ), lecz uprawianie poezji. Podobne historie przekazują nam antyczni autorzy i o innych artystach. Diogenes Laertios (1,109) powta­ rza historię Epimenidesa ( V I W I w. p.n.e.), który w drodze na tatg zasnął na chwilę w grocie. Jego inicja­ cyjny, jak się okazało, sen trwał wiele lat, a Aletheid i Dike, Prawda i Sprawiedliwość, które w n i m zobaczył, kazały mu zająć się twórczością artystyczną. Pauzaniasz (21,1) mówi z kolei o młodym Ajschylosie, który w winnicy we śnie dostąpił spotkania z Dionizosem i otrzymał od niego rozkaz pisania tragedii. Żywot Ezopa (V. Ae. G 6-7 p. 37-38 Perry) przedstawia podobną opowieść w odniesieniu do tego bajkopisarza. W więk­ szości scen poetyckiej Dichterweihe pojawia się motyw snu. Jest on niezwykle istotny w zrozumieniu symboli­ ki tych scen. Sen a więc s vve^jo rodzaju oderwanie się od rzeczywistości stan hipnotycznej nieświadomości pojawia sie w literaturze greckiej jako kontekst opisów er fanii* będących przecież próba uiecia w słowa reli giinei etebi zespolenia sie z bóstwem.' Usytuowanie ooi svwanvch scen powołania na noete we śnie świadczy' że nie są one jedynie fantastycznymi opowieściami! bajkami snutymi dla oczarowania odbiorcy, w które on może uwierzyć łub nie, lecz symboliczną projekcją m i ­ stycznych przeżyć wewnętrznych. W podobnych kate­ goriach należy odczytywać i inny element powtarzają­ cy się w scenach poetyckiej inwestytury, mianowicie pozyskanie przez człowieka widocznego znaku arty­ stycznej misji. Archiloch otrzymuje lirę, Hezjod - ga­ łązkę mirtu, Pindar (ap. Paus. 9,23) znajduje na swoich wargach plaster miodu. Wszystkie te atrybuty symboli­ zować mają poetyckie powołanie. Są widzialnym zna­ kiem niewidzialnego, inkarnacją duchowej przemiany, ucieleśnieniem metafizycznych doświadczeń. 6 7 Autorzy antyczni moment przyjęcia przez poetów boskiego wezwania przedstawiają często jako skoszto­ wanie napoju, którego patronem jest bóg. Epigramatycy opisują poetycką inicjację Hezjoda, wyobrażając so­ bie, że w chwili spożycia wody z poświęconego Muzom i Pegazowi źródła Hypokrene spłynęło na niego poetyc­ kie natchnienie." Woda, żywioł łączony przez Greków z nimfami - boginkami źródełek, które spokrewnione były z M u z a m i , staje się więc symbolem obecności bo­ skiego pierwiastka w człowieku, zaczynem, z którego odtąd kiełkować będzie ziarno poetyckiego kunsztu. Także wino, napój w sposób szczególny związany z Dio­ nizosem, utożsamiany niekiedy z n i m samym, urasta w jednym z utworów Archilocha (120 W . ) do rangi symbolu poetyckiej inspiracji. Poeta z Paros deklaruje: 10 Umiem władcy Dionizosa piękne pieśni - dytyramby Intonować, kiedy wino niczym piorun mnie porazi." Za pomocą eleganckiej metafory wyraża się tu poeta na temat stanu, w jakim się znajduje, tworząc swoje ekstatyczne pieśni. Boską moc, jaką czuje w sobie, i poddanie się sile wyższej, eksponuje czasownikiem synkeraunoo (porazić piorunem), który przydaje wyjąt­ kowej ekspresji tej wizji natchnienia niespodziewanie ogarniającego twórcę. W jej stworzeniu pewną rolę odegrać mogły wyobrażenia pioruna Zeusa, którym bóg niespodzianie i skutecznie poraża, kogo zechce. Spo­ żywanie wina i wody jako symbol inspiracji poetyckiej staje się w epoce hellenistycznej motywem bardzo po­ pularnym. " Aleksandryjczycy uczynili go wręcz lite­ rackim toposem, przeciwstawiając żywiołową twór­ czość jednych poetów podniosłej i spokojnej poezji i n ­ nych twórców. 12 Religijno-misteryjne odniesienia motywu Dichter­ weihe musiały bardzo sugestywnie oddziaływać na wy­ obraźnię Greków, skoro nawet zwolennicy teorii racjo­ nalistycznych, sceptycznie patrzących na boską genezę sztuki, przejmują jego najważniejsze cechy. Tworzą w ten sposób rodzaj konwencjonalnego wysławiania się na temat własnego kunsztu poetyckiego. Klasycznym przykładem jest tu prolog z Aitiów Kallimacha, w któ­ rym spotkanie poety z Apollonem, dyktującym mu pra­ widła sztuki doskonałej, jest pozbawionym ładunku emocjonalenego, erudycyjnym nawiązaniem do trady­ cyjnych wzorów literackich. Potrzebą podkreślenia m i ­ stycznego charakteru inicjacji poetyckiej tłumaczyć chyba należy fakt, że twórcy traktujący swą artystyczną profesję w kategoriach kultywowania tradycji ptzekazanej i m przez poprzedników, a więc uznający umiejęt­ ność tworzenia za naśladowanie sposobu komponowa­ nia słynnych przodków raczej aniżeli za dar boski, mozetknięcia się z twórczością ziemskiego mistrza z dawnych epok przedstawiają w sposób przywodzący na myśl sceny typowych Dichteru/ei/ie. Jako przykład niech posłuży tu pierwszy anakreontyk, w którym po¬ e ca opisuje spotkanie we śnie z Anakreontem piewcą wina miłości i poezji Sławny pieśniarz powołuje go na przekazując mu oachnacy winem wieniec — symbol biesiadnej mu-y - upoważnia BO do tworzenia utworów utrzymanych w nastroiu zbliżonym do ieeo własnych nieśni Podobnie rzymski enik Enniusz oni suje w A n L e s swe spotkanie we śnie z Homerem jako moment otrzymania poetyckiego natchnienia. Omawiane t u wyobrażenia Dichterweihe nie są by­ najmniej greckim ewenementem na tle innych kultur. Jak wykazano , podobne opowieści odnaleźć można w społecznościach australijskich i północnoamerykań16 51 �Knsona Bartni • PA IDEI A POETÓW skich. Nawet w pismach Wielebnego Bedy (Hut Eccl. I V 24) pobtzmiewa echo tych pogańskich legend. Wszystko przemawia więc za tym, by poetycką paideię pojmowaną jako wtajemniczenie śmiertelników w ar­ kana boskiej wiedzy traktować jako archetypiczny ele­ ment, w którym przejawia się religijność człowieka znajdująca wyraz w każdym jego działaniu. Osobnym zagadnieniem jest zakres wiedzy, która w wyniku kontaktu z bóstwem staje się udziałem poety. Sami Grecy wiedzę tę określali słowem sophia, mądrość (zob. np. Sol. 13,52 W . ; Xenoph. 2 W . ) . W pierwszym rzędzie rozumieli je jako znajomość spraw, które miały się stać tematem utworu poetyckiego. Sophia nie ogra­ niczała sie jednak do umiejętności relacjonowania fak­ tów i przekazywania informacji. Była również umiejęt­ nością oceny tych faktów i ptzedstawiania ich rzeszom odbiorców z uwzględnieniem moralnego przesłania, ja­ kie niosły. Ponadto sophui miała także wymiar estetyczno-kontemplacyjny: dzięki niej poeta wiedział, jak po­ ruszyć duszę odbiorcy, jak zachwycić go pięknym ukła­ dem słów i dźwięków .1 choć w czasach archaicznych wszechobecne bóstwo uznawane było za niekwestiono­ 17 wane źródło wiedzy prawdziwej, nie negowano możli­ wości inicjatywy samego poety w niektórych sprawach. Przeciwnie, zakładano pewien stopień samodzielności poety, rzec by można dawano mu w pewnym zakresie wolną rękę. Femios z Odysei reprezentuje z pewnością stanowisko samego Homera, gdy mówi o sobie, że po­ siada dar śpiewu od Muz, ale jest zarazem samoukiem (22,347-348). Wypowiedź ta pozornie tylko jest sprzeczna. W rze­ czywistości doskonale oddaje dwoistą naturę aktu twórczego, w którym element irracjonalny splata się z czysto techniczną umiejętnością komponowania u t w o r u . " Wypowiedź Femiosa oznacza, że w pojęciu Greka najbardziej zamierzchłych czasów znajomość te­ matu pieśni posiada poeta od bogów, ale to, jak śpiewa, jest wypadkową jego własnego doświadczenia i biegło­ ści. Wolność poety polega więc nie na doborze tematu, lecz na wyborze sposobu przekazywania go innym l u ­ dziom. Przekonuje konkluzja Verdeniusa , który stwierdza, że w epoce Homera boska inspiracja i ludz­ ka inwencja traktowane były nie jako elementy wyklu­ czające się nawzajem, lecz jako dwa uzupełniające się 1 Dionizos pijany prowadzony pr:ez Ariadnę. Kyliks attycki (pocz. I V w . p.n.e.) L o n d y n , Bńtish M u s e u m 52 19 �KryscyM Bano! • PAIDEIA POETÓW aspekty jednego procesu. Pamiętać jednak należy, że boski impuls byl zawsze na pierwszym miejscu, on za­ początkowywał twórczą działalność, był natchnieniem i uwalniał w człowieku ambicje technicznego doskona­ lenia swojej sztuki. T ę możliwość wyboru własnej dro­ gi dumnie deklarowali wielcy lirycy, np. Pindar, gdy nazywa siebie pomocnikiem Muzy (Ol. 10,95). Swą bli­ skość z Muzą wyraził ten poeta w słowach (Ol. 3,4) Muza stoi obok mnie-twórcy. Współpracę z Muzą ujmu­ je zaś w ten sposób (fr. 168 M.):-ty daj wyrocznię, a ja wyjaśnię. W tej ostatniej wypowiedzi zawarta jest kwin­ tesencja poglądów Pindara na naturę twórczości po­ etyckiej: prawdziwa mądrość należy do bóstwa, poeta jest jej tłumaczem, pośrednikiem przekazującym ją i n ­ nym. Świadomość własnego udziału w procesie twór­ czym nie przeszkadza jednak Pindarowi traktować bo­ skiej inspiracji jako warunku koniecznego do twotzenia. Mówi przecież (Pae. 7b, 18-20), iż ślepe są serca lu­ dzi, którry bez mieszkanek Helikonu /(...)/ szukają ścieżek mądrości. nakże wielkiego duchem, sprawującego niekwestiono­ wany rząd dusz, które bez pośtednictwa poety-wieszcza nie mogłyby dostąpić nawet w minimalnym zakresie boskiej mądrości. • • • Poeci, nauczeni mądrości, sami pragnęli uczyć. W t a ­ jemniczanie w arkana boskiej mądrości uznawali za swój główny obowiązek. Przekazywanie jej innym l u ­ dziom nadawało sens ich działaniu, nabyta przez nich sophia miała jakąkolwiek wartość dopiero wtedy, gdy ptzynosiła ogólnospołeczny pożytek, to znaczy, gdy znalazła oddźwięk w działaniach poszczególnych jed­ nostek tworzących mikro- i makrokosmosy związków społecznych i więzi międzyludzkich. Powszechna uży­ teczność jako podstawowe kryterium oceny działalno­ ści poetyckiej w świecie archaicznym znajduje wyraz w słowach Ksenofanesa (2,12-22 W . ) , który - przeciw­ stawiając się istniejącym w jego otoczeniu hierarchii wartości - stwierdza: Archaiczni Grecy często łączyli poetów z profetami i kapłanami. Jedni i drudzy wykonywali swoją profesję z woli bogów. Ich wiedza i umiejętności wypływały z boskiego natchnienia. Związek poezji i magii ujawniał się z kolei w przekazywanych z pokolenia na pokolenie opowieściach o półmitycznych Śpiewakach, Orfeuszu, Amfionie, Tamyrysie, którzy pięknem swojego śpiewu oswajali dzikie bestie, zniewalali mocarzy i odwracali naturalny porządek rzeczy. T o magiczne oczarowanie będące skutkiem sztuki poetycko-muzycznej niezwykle sugestywnie przedstawił Pindar (Pyth. 1): .... bo lepszy od siły mężów lubo też koni kunszt jest mojej poezji. Zbyt nierozważny to zwyczaj, nie godzi się przecież zupełnie wyżej cenić cielesną siłę nad mądrość prawdziwą. Choćby bowiem się znalazł ktoś biegły w walce na pięści lub w pentadonu zmaganiach, albo zapaśnik wyborny /.../ praworządności bynajmniej w państwie ojczystym nie wzmocni: to dla państwa niewielkim staje się źródłem radości, jeśli nad Pizu brzegami zwycięży ktoś walcząc w zawodach jako że spichrze państwowe tym się zapełnić nie dadzą. ' 20 Złota formingo, wspólna własności Apolla i Muz fiołkowtosych. Ciebie słucha krok ruszającego wesoło pochodu, Twoim znakom poddają się śpiewacy Gdy zaczniesz drgać i wstępu dawać tony chórom przewodnie. Ty błyskawicy grot gasisz wieczyście ognistej A na berle Zeusa zasypia skrzydła szybkolotne Z obu stron w dół opuszczając orzeł, król ptaków. Bo ty mu głowę krzywodziobą okrywasz ciemną mgłą, powiek zasłoną słodką. On zaś falistym we śnie chwieje grzbietem Muzyki twojej więzion taktami. I nawet Ares gwałtowny ostrza pocisków okrutnych odrzuca i serce uroczystym raduje orszakiem. I bogów serca mile muskają twe dźwięki sztuką Apollona i Muz w fałdzistych szatach. 2 Tak więc nauki zawarte w wierszach poetów mogą przyczynić się do szczęśliwej egzystencji całej społecz­ ności. Kwintesencją tego poglądu jest słynne zdanie z Zab Arystofanesa (1009-10): czynimy lepszymi obywa­ teli. Nie mniej ważne od ogólnospołecznych wartości, jakie niosło z sobą nauczanie poetów, były korzyści od­ noszone przez człowieka w wymiarze jednostkowym. Gorzkie słowa Semonidesa (1,22-24 W . ) : Gdybym znalazł posłuch, Nikt z nas nie pragnąłby klęsk i w cierpienia Przykre wpatrzony nie dręczyłby serca 24 można sparafrazować: „gdybyście słuchali poety, byli­ byście szczęśliwi". O n uświadomiłby bowiem ludziom złudność ich nadziei, próżność podejmowanych wbrew woli boskiej działań i daremność pragnień. O n i zaś, wy­ zbywszy się mrzonek i niespełnialnych ambicji, wiedli­ by spokojne życie w zgodzie z bogami i samymi sobą. 21 Z powyższych rozważań wyłania się więc portret artysty natchnionego. Dodajmy tu - często materialnie ubo­ giego i uzależnionego od możnych tego świata , jed­ 22 53 �Krystyna Bartol • PAIDEIA POETÓW W Odysei Alkinoos przyrównuje Odysa do dobrego Rolę nauczyciela-przewodnika, jaką pełnić mieli wo­ bec każdego człowieka poeci, dobitnie zdefiniował śpiewaka (11, 367-368), podkreślając piękną formę Arystofanes, który w Żabach każe Ajschylosowi wypo­ wiedzieć znamienne słowa (1054-56): dzieci mają na- i sensowność jego słów. Słowo poetyckie ma więc nie­ jako podwójny wymiar. Z jednej strony uwodzi i ocza- uczyciekt, który ich poucza, ludzie w sile wieku - rowuje słuchaczy swoim pięknem, z drugiej - przekazu­ je prawdę, którą Muzy sankcjonują swoim autoryte­ poetów. Paideię poetów należy więc rozumieć jako nauczanie tem. Piękna wypowiedź musi więc być wypowiedzią poprzez poezję. Dla nas, ludzi końca drugiego tysiącle­ cia, poezja dydaktyczna budzi, delikatnie rzecz ujmu­ jąc, negatywne konotacje. W opinii współczesnego czytelnika poezja dydaktyczna zajmuje niewielkie i nie­ zbyt ważne miejsce w lirycznym rodzaju literackim. Jest mądrą, a mądra wypowiedź jest wiarygodna i przynosi słuchaczom wiele pożytku. I chociaż już Hezjod stwier¬ dzeniem, że Muzy umiejcj. mówić rzeczy nieprawdziwe podobne do prawdy (Th. 27-28), sankcjonuje obec­ 28 ność fikcji w dziele literackim, pojmuje ją jednak w ka­ ona, jak stwierdza H a r r i o t t , w najlepszym wypadku nudna, w najgorszym pretensjonalna. Kojarzy się nam 25 tegoriach prawdopodobieństwa : opowiedziana histo­ ria może być zmyślona, ale by opowiedzenie jej spełni­ 29 raczej z bezbarwnymi wersami, w których natrętnie po­ wracają nakazy albo zakazy moralne lub przekazywana ło swój cel, musi posiadać znamiona prawdopodobień­ stwa (choć nie zdarzyła się ona naprawdę, to jednak jest sucha wiedza o pewnych faktach - tyle że ubrana w metrum i rytm. Pamiętać jednak należy, że w Grecji archaicznej poezja była naturalnym, „normalnym" mogłaby się zdarzyć) środkiem wyrażania ważnych i wartych zapamiętania treści. Nie była dla przedstawiania i n ­ oszustem, gdyż twoje słowa mają wdzięk". Deklaracja taka, którą Homer każe wygłosić jednemu ze swoich bohaterów, pozwala nam lepiej zrozumieć oczekiwa­ dywidualnych przeżyć i emocji. Znamienne jest, że wcześni filozofowie przedstawiali swoje teorie kosmolo­ giczne nosłueuiac sie właśnie mowa wiązana Poeta ar chaiczny swa role nauczyciela ooimował w zunełnie i n ' ny snosób niż mv iestes'my skłonni dziś określać role nia, jakie mieli odbiorcy poezji względem artystów, których szanowali i podziwiali. Szukali o n i mianowicie w i c h dziełach prawdy i wzorów do naśladowania, mo­ ralnego wsparcia i rozwiązania różnorakich dylema­ tów. Takie zapotrzebowanie ze strony odbiorców na­ noety dydaktyka W o nozycia wynikała z sytuacii ko rzucało twórcom przyjęcie roli nauczyciela, a wyjście naprzeciw postulatom odbiorców gwaranowało i m po­ wodzenie i sławę. L n i k a r y i n e i iaka wytwarzała sie nomiedzy noeta nre 7 e n r iaryrn s nie nie W Odysei Alkinoos mówi do Odyseusza: „nie jesteś r ory a n i e dysnonuiarym s i a n y m i T e k s t a m i odbiorcą jego dzieł. Mielibyśmy jednak fałszywe wyobrażenie o modelu poetyckiej komunikacji, gdybyśmy poszukiwanie wiedzy przez archaicznych odbiorców dzieł literackich sprowa­ dzili do intelektualnej percepcji utworów, nastawionej na czetpanie z poematów wiadomości, które mogą się Dydaktyzm poezji, naturalna pochodna autorytetu twótcy, wynikającego z wiary w jego boskie natchnie­ nie, zajmował ważne miejsce w epoce archaicznej. Edukacyjny aspekt twórczości poetyckiej znajduje od­ zwierciedlenie już w eposach Homera. Przypomnijmy tu słowa Syren (Od. 12,186nn.): Nikt bowiem tu nie przepłynie na czarnym okręcie, póki z naszych ust nie po­ słyszy słodkiej pieśni. A kto się nią nacieszy, odjeżdża mą­ drzejszy. Obietnica Syren to wyrażona w zawoalowany sposób myśl poety, że on sam czyni swoich słucha­ czy mądrzejszymi. Jego poezja dostatcza przyjemności, lecz daje także wskazówki. Znamienny jest t u związek wartości estetycznych utworu i jego treści. Artyzm wy­ powiedzi zwiększał perswazyjną siłę utworu, to oczywi­ ste. Plutarch na przykład, nazywając ekshortacyjną elegię Solona zatytułowaną Salamina wdzięcznie ułożo­ ną podkreśla że właśnie jej walory artystyczne zadecy­ dowały o wypełnieniu przez Solona zamierzonego celu, mianowicie wzbudzenia w Ateńczykach bojowego d u ­ cha Autorytatywna natura poezji objawiała się rów­ nież w ODinii Greków w tvm że noezia genetycznie ła czvła w sobie wartości estetyczne i etyczne Przesłaniu moralnemu zawartemu w utworze towarzyszyć musiało formalne niekno Oznarza to że archaiczni stawiali znak równości między prawdą a pięknem. okazać użyteczne w powszednim życiu każdego człowie­ ka. Rację ma Verdenius , który twierdzi, że słuchacze eposów Homera bardziej zainteresowani byli samą opo­ wieścią o gniewie Achillesa, jego zranionej dumie i mo­ ralnej przemianie, kolejnymi wędrówkami Odyseusza przeżywającego fascynujące przygody, aniżeli byli nasta­ wieni na zdobywanie takich czy innych pragmatycz­ nych i n f o r m a c j i . Wiedza przekazywana i m przez wieszczów przyswaj ana była przez nich niejako sponte sua. Estetyczna kontemplacja dzieł literackich, zwłasz­ cza zaś zachwyt, jaki rodził sie w sercu odbiorcy dla kunsztownie ułożonej opowieści aojda sprzyjał powsta­ waniu emocjonalnych reakcji na treści w niej przekazy­ wane Te z kolei przechodziły z biegiem czasu w obiekoslad i ocenę n a d s t a w i a n y c h w utworach DO staw zachowań i stanów Racie ma W r nazwalać autora Iliady i Odysei wychowawca nodobnie iak nie można odmówić słuszności stanowisku Havelocka , 30 26 31 3 2 33 2 7 traktują jednakże edukacyjny aspekt oddziaływania po- 54 �Krystyna Bartol * PAIDEIA POETÓW ezji na odbiorcę jako cel realizowany poniekąd w ode­ rwaniu od innych zadań, jakie stawiali sobie archaiczni twórcy względem swoich słuchaczy. Wydaje się tymczasem, że paideię greckich poetów można właściwie zrozumieć jedynie w ścisłym powiązaniu z pozostałymi zadamami sztuki poetyckiej. Dydaktyczne aspiracje poetów realizują się poprzez skłonienie odbiorcy do kontempla¬ cji treści przekazywanej w utworach literackich. Impul­ sem zaś do głębszego zastanowienia się nad zawartymi w utworach wartościami pragmatycznymi (użytecznymi w życiu) jest odczuwanie przyjemności płynącej z obco­ wania z pięknym słowem. Rozdzielenie obu aspektów, estetycznego i dydaktycznego, jest tworem hellenistycznych teoretyków, którzy nie potrafili zaakceptować pierwotnego, genetycznego połączenia przyjemności i użyteczności. A związek ten był wszechobecny w świadomości archaicznego Greka, zarówno poety-nauczyciela jak i tłumu jego uczniów-słuchaczy. ; : J I ( > I ge (Mass.)-London 1999, 16-25. Podzielone są zdania badaczy co do tego, czy sam A r c h i l o c h wspominał w swoich utworach to misteryjne przeżycie. M . Lefkowitz, The Lives of Greek Poets, L o n d o n 1981, 27 uważa, iż autor inskrypcji Mnesiepesa za­ czerpnął opowieść o A r c h i l o c h o w e j Dichterweihe z poezji tego jambografa. J. Fairweather, Traditional ''• ' > ! I and czy literatury. 7 W przypadku Teogonii Hezjoda badacze nie są zgodni, czy opi­ sane przez poetę z A s k r y spotkanie z M u z a m i traktuje poeta w kategoriach snu, czy jako rzeczywiste przeżycie. N a ten temat - zob. Kambylis, op. cit., 55-59 i M . L . West, Hesiod. Theogony, O x f o r d 1988, 158-159 8 Por. Pfister, RE, Suppl. I V , szp. 277-279, s. v. Epiphanie. 9 A . P. 9,64; 1 0 N a ten temat - zob. Kambylis, op. cit., 38-46 1 1 11,24 Przekład J. Danielewicza, Liryka starożytnej Grecji, Warszawa- -Poznań 1996, 161 1 2 Por, I I . 15,117. n Szczegółowo omówił go N . B. C r o w t h e r , Water and Wine as 1 4 Analizę tego u t w o r u przeprowadziłam w artykule T O N A N A - Symbols of Inspiration, Na zakończenie powróćmy raz jeszcze do wspomnia­ nych na początku mojego wystąpienia dwóch komplementarnych względem siebie wymiarów socjologiczne­ go fenomenu, jakim była grecka paideia - jednostkowe¬ go i ogólnospołecznego. Jako kwintesencję poglądów dotyczących miejsca artystycznej działalności człowieka w systemie ogólnej kultury zacytujmy w przekładzie dwa dystychy ze zbioru Theognidea (ww. 769-772): ! Inference minar 4, 1983, 333, 336 uważa ją za wymysł późniejszych bada¬ 34 ; ' Narrative, Truth in Lives of Greek Poets, w : Papers of the Liverpool Latin Se­ „Mnemosyne" 32, 1979, 1-11. K R E O N T A M I M O U . Einige Bemerkungen zum Carmen Ana- creonteum [ w : ] „Antike u n d A b e n d l a n d " 39, 1993, 64-72. 1 5 1 6 N a ten temat - zob. Kambylis, op. cit., 191-204 Zob. Z. Ritoók, Dichterweihen, breceniensis" 6, 1970, 1 7 „Acta Classica Universjtatis De- 17-25 M . G r i f f i t h , Contest and Contradiction in Early Greek Poetry, w : Cabinet of the Muses. Essays on Classical and Comparative Lite­ rature in Honor of Thomas G. Rosenmeyer, eds. M . G r i f f i t h , D . J. Mastronarde, A t l a n t a 1990, 188-189 nazywa te trzy katego­ rie mądrości „factual, moral, and aesthetic". \ I Nie wolno słudze Muz, co boskim jest wieszczem, Strzec zazdrośnie zdobytej wszelakiej mądrości. Trzeba, by chciał się nią dzielić z innymi. Bo, gdy on sam jeden ją zna, jakiż pożytek z niej płynie ? ! 1 8 1 9 W . J. Verdenius, The Principles of Greek Literary Criticism, „Mnemosyne" 36, 1983, 39 2 0 Wierzenia dotyczące działalności artystycznej mitycznych po­ etów omówił J. Platthy, The Mythical Poets of Greece, Washing­ ton D. C , Znaczenie tego t e r m i n u szczegółowo omawiają H . Koller, E N - 1 of Poetry, N o r t h Carolina 1988, 13 Przypisy ! Por. Lanata, op. cit, 14 oraz G . W a l s h , The Varieties of Enchant­ ment. Early Views of the Nature and Function 1985. j K U K L I O S P A I D E I A , G i o t t a 34, 1955, 174-189 i H . J. M e t t e , 2 1 Przekład M . Brożka, Pindar. Ody zwycięskie, ! E N K U K L I O S P A I D E I A , Gymnasium 67, 1960, 300-307 ( = 2 2 N a ten temat - zob. uwagi B. K . Gold, Literary Patronage in Gre­ • Kleine Schriften, hrgs. A . M e t t e , B. Seidensticker, F r a n k f u r t ece and Rome, Chapel H i l l - L o n d o n 1987, 16-17, która stwier­ • am M a i n 1988, 120-127). dza: „the bard occupied a rather unique position even from the 'j Jak trafnie ujął W . Lengauer, O poezji u starożytnych. 1 \ ginesie antologii Jerzego Danielewicza, Na start. H e was supported by the court and therefore was depen­ mar- dent o n m e n of position and power (...). A n d yet his skill was „Literatura na świecie", great enough so that he commanded respect and honour (...). 8-9,1996,411 ,' ' i Teorie te zwięźle omówił D . A . Russell, Cńticism in H e was b o t h despised by men for his dependent social and eco­ Antiquity, nomic position and honored by t h e m for his artistry". London 1981, 69-83. Liczne uwagi na ten temat zawarte zosta2 5 Przekład W . A p p e l a , w : Danielewicz, op. cit., 474-475 cal Criticism, ed. G . A . Kenney, Cambridge 1989, passim. 2 4 Przekład J. Danielewicza, op. cit., 411 Antyczne testimonia na t e n temat zebrała i omówiła G . Lana¬ 2 5 H a r r i o t t , op. cit., 106 2 6 Przekład J. Parandowskiego, w : Homer. Odyseja, ly w The Cambridge History of Literary ' 4 ! ta, Poetka preplatonica, \ etry and Criticism Critiasm, V o l . 1 : Classi¬ Firenze 1963. Zob. też R. H a r r i o t t , Po- Związek prawdy i piękna omawia Verdenius, op. cit., 25-32. 2 8 N a temat interpretacji słów Hezjoda - zob. Walsh, op. cit., 22¬ Kal- 2 9 West, op. cit., 163 określa ten rodzaj wypowiedzi poetyckiej ja­ Odnaleziona na Paros w k u l t o w y m okręgu poświęconym A r - 5 0 Verdenius, op. cit., 34 chilochowi inskrypcja pochodzi z I I I w . p.n.e. Po raz pierwszy " została opublikowana przez N . M . Kondoleona, 5 2 des Dichterberufs im frühen Griechentum bis zur Zeit Pindars, Göttingen 1963 36 Szczegółową analizę tych scen przedstawił A . Kambylis, Die Dichterweihe und ihre Symbolik. Untersuchungen zu Hesiod, ko „the sort of fiction that can be believed i n " . Imachos, Properz u n d Ennius, Heidelberg 1965 6 Warszawa 1972, 191 before Plato, L o n d o n 1969 oraz H . Maehler, 2 7 Die Auffassung 5 Krakow 1987, 142. Archaiologike Badacz ten, ibidem, mówi o „an educational by-purpose". W . Jaeger, Paideia, v o l . 1, Berlin-Leipzig 1934, 63 Ephemeris 1952, 32-95. Pełny tekst inskrypcji wraz z przekła­ " E. Havelock, Preface to Plato, O x f o r d 1963. dem angielskim znaleźć też można w D . E. Gerber, Greek lam­ 3 4 Związek f u n k c j i estetycznych i pragmatycznych omawia Rus­ sell, op. cit., 92 bic Poetry Prom the Seventh to the Fifth Centuries BC, C a m b r i d ­ 55 �