10 50 1084 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/264f67b003bc309e2de46d70c236cbeb.pdf 133e7beffbe9dfc374785cff3257bc87 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2680 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2491 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A N ^ J ^ T ' ' U К A L U D O W KONTEKSTY A N T R O P O L O G I A 1998 K U L T U R Y rok LII n r 3 - 4 (242-243) E T N O G R A F I A indeks 369403 cena S Z T U K A 1 0 zł Świat obrazów Jacka Malczewskiego Teresa Grzybkowska, Witold Dobrowolski, Maria Janion, Zygmunt Kubiak ^ Podróże - miejsca mityczne - rzeczy Michał Ajvaz, Francois Augieras, Albert Bajburin, Zbigniew Benedyktowicz, |У| Krzysztof Cibor. Stanisław Cichowicz. Dariusz Czaja, Jurij Cywian, „I Maciej J. Dudziak, Krystyna Duniec, И Р Daniel Gerould, Marzena Gierga. Jan Gondowicz, Grzegorz Graff, Zuzanna Grębecka-Ćwiek, Dorota Hall, Zbigniew Herbert, Irena Huml, * * Jarosław jot-Drużycki, Anna E. Kubiak, | %J1 ^ •Л j i Krzysztof Lipka, Krystian Lupa, Marta Miskowiec, Marek Oziewicz, Andrzej Pilichowski-Ragno, Magdalena Radkowska, Tomasz Rakowski, Sławomir Sikora, Lech Sokół, Leonid Stołowicz, Wiesław Szpilka, Tomoho Umeda, Elżbieta Waga, Jerzy S.Wasilewski, Jerzy Wojciechowski, Tomasz Żukowski Bronisław Malinowski Dzienniki A �SPIS TREŚCI Zbigniew Stanisław Benedyktowicz Cichowicz Podróże, miejsca mityczne, przedmioty Problemat Sartre'a (Rzecz) JACEK MALCZEWSKI Teresa Grzybkowska Witold Dobrowolski Maria Janion Zygmunt Kubiak Jacka Malczewskiego Finis Poloniae, Rewolucja 1905 roku czy wyznanie miłosne? Mitologia Malczewskiego Staw w Wielgiem czyli pomiędzy s'miechem a s'miercia Hellenizm Jacka Malczewskiego Zbigniew Herbert Tomasz Żukowski Podróż, Elegia na odejście pióra, atramentu lampy (z tomu Elegia na odejście) Abym jak wiór ognisty spłonął w oddechu nocy - okupacyjne dos'wiadczenie s'wiata w poezji Krzysztofa Kamila Baczyńskiego Lech Sokół Dariusz Czaja Marzena Gierga Jerzy Wojciechowski Marta Miskowiec Jarosław jot - Druzycki Sławomir Sikora Jan Gondowicz Francois Augieras Marek Oziewicz Krystian Lupa Grzegorz Graff Maciej J. Dudziak Albert Bajburin Stanisław Cichowicz Jerzy Wasilewski Leonid Stolowicz Jurij Cywjan Tomasz Rakowski Magdalena Radkowska Maciej J. Dudziak Magdalena Radkowska Michał Ajvaz Krzysztof Cibor Wiesław Szpilka Tomasz Rakowski Andrzej Pilichowski-Ragno Tomoho Umeda Zuzanna Gręhecka-Cwiek Dorota Hall Anna E. Kubiak Krzysztof Lipka Irena Huml Henrik Ibsen - mit osobisty Toskania. Trzy podróże Tajemnicze miejsca greckiej Sycylii. Syrakuzy miasem wielkich kobiet (cz. I) Szkicownik Jana Potockiego z jego podróży do Cesarstwa Marokańskiego Kano. Koszmarny upal, zmęczenie i kurz Miasto jego osobliwości i ich zbieracze W Lizbonie jak na wsi Kartografia a niektórzy pisarze Podróż na Górę Atos Co można znaleźć w szafie? Światy równoległe Kronik narnijskich C S . Lewisa (cz. I) Miejsca i podróże mityczne Cuda Polski - mityczna przestrzeń, mityczne dzieje Etnografie Brunona Schulza. Próba antropologicznego ujęcia Ulicy Krokodyli jako analizy miasta Semiotyczne aspekty funkcjonowania rzeczy Koan Zenona Tajna historia przedmiotów Zwierciadło jako model semiotyczny, epistemologiczny, aksjologiczny Rentgen, chirurgia, mikroskop w semiotyce wczesnego kina Ciało prześwietlone - Radiografia i jej magia Przedmiot, podróż, miejsce mityczne. Projekt neurologii Mikro-makro market. Przyjemność i groza ponowoczesnego rynku Przyszła do mnie z wizytą sprzedaż bezpośrednia Sklep na ulicy Maisla Ten który wędruje. Historia pewnego przekaźnika, teraźniejszość pewnego przekazu Rower, narty, buty Trzy miesiące w fitness klubie O fotografiach Roberta Mapplelhorpa Gitara elektryczna Jak żywy? Końska dawka hiperrealności Pielgrzymka do starej-nowej ziemi świętej Brudne misie czystych relacji, czyli rzecz o nostalgii w kulturze Szrukoj Kulturotwócza rola warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych w mieście i w kraju - wybrane zagadnienia Ibsen w Teatrze Telewizji Ikonozofia wieczysta Krystyna Duniec Elżbieta Waga BRONISŁAW MALINOWSKI Bronisław Malinowski Daniel Gerould Bronisław Malinowski Dzienniki 1908-1913 zeszyt I I I Podróż Witkacego do tropików: itinerarium cejlońskie Dziennik 1914 ROMAN REINFUSS Lech Sokół Pożegnanie . . . Nasz Profesor . Summary of the Articles Noty o Autorach Na Na o k ł a d c e : Jacek Królak, Podróże, miejsca mityczne, rzeczy, kolaż s t r o n i e t y t u ł o w e j : Piramida zwierząt, Brema, Plac Targowy © Copyright by „Konteksty". Przedruk za zgodą redakcji Numer dotowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki i Fundację im. Stefana Batorego 2. 34 42 5" 6, 64 6' 7 7 8> 9) 98 10' 109 118 120 124 128 131 13' ]<* 1< V U 15 15. 15' 15 16 16 Ib/ 171 1 1 1 �POLSKA SZTUKA LUDOWA KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA nr 3/4 -1998 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Zbigniew Benedyktowicz Stanisław Cichowicz Journeys, Mythical Places, Objects (Introduction to the Issue) The Sartre Problem 3 5 JACEK MALCZEWSKI Teresa Grzybkowska Witold Dobrowolski Maria Janion Zygmunt Kubiak Finis Poloniae and The 1905 Revolution by Jacek Malczewski or a Confession of Love? The Malczewski Mythology The Pond in Wielgie, or Between Laughter and Death The Hellenism of Jacek Malczewski Zbigniew Herbert Tomasz Żukowski A Journey, An Elegy on the Passing Away of a Pen, Ink, a Lamp 22 May I be Consumed by Fire Like a Wood Shaving Ablaze in the Breath of the Night. The Occupation-era Experiencing of the World in the Poetry of К. K. Baczyński 25 Henrik Ibsen—a Personal Myth 29 Tuscany. Three Journeys 34 Syracuse—The Town of Great Women 42 The Sketchbook of Jan Potocki from His Journey to the Moroccan Empire 57 Kano. Dreadful Heat, Exhaustion and Dust 61 The Object, the Journey and the Mythical Place 64 In Lisbon as in a Village 68 Cartography and Certain Writers 73 A Journey to Mount Athos 74 What's to be Found in a Wordrobe? Parallel Worlds of C.S. Lewis's Chronicles of Namia (Part I) 80 Mythical Places and Journeys 91 Miracles of Poland—Mythical Space, Mythical History 98 The Ethnographies of Bruno Schulz. An Attempted Anthropological Interpretation of 77te Crocodile Street as an Analysis of the Town 105 Semiotic Aspects of the Functioning of Objects 109 Zeno's Koan 118 The Secret History of Objects 120 The Mirror as a Semiotic, Epistemological and Axiological Model 124 The X-ray, Surgery and the Microscope in the Semiotics of the Early Cinema 128 The X-rayed Body—the Magic of Radiography 131 The Object, the Journey and the Mythical Place 134 Micro-and Macro Markets. Sketches from the Anthropology of a Confrontation 140 Direct Sale on a Visit 144 Shop on Maisel Street 146 The Walkman. A History of a Certain Transmitter—the Present of a Certain Transmission 148 Bicycle, Skis, Boots 151 Three Months in a Fitness Club 153 On Robert Mappelthorp's Photography 156 The electric guitar 158 A Lifelike Nail? An Equine Dose of Hyperrealism 161 A Pilgrimage to the Old-New Holy Land 164 Dirty Teddies of Pure Relations, or on Nostalgia in Culture 167 "Shrukoy" (Szrukoj) 170 The Culture-creating Role of the Academy of Fine Arts in Warsaw in the Town and on a National Scale. Select Problems. Inauguration Lecture at the Warsaw Academy of Fine Arts. Academic Year 1998/1999 . . . 173 Ibsen in Television Theatre 176 Eternal Iconosophy 179 Lech Sokół Dariusz Czaja Marzena Gierga Jerzy Wojciechowski Marta Miskowiec Jarosław jot-Druzycki Sławomir Sikora Jan Gondowicz Francois Augieras Marek Oziewicz Krystian Lupa Grzegorz Graff Maciej J. Dudziak Albert Bajburin Stanisław Cichowicz Jerzy Wasilewski Leonid Stołowicz YuriyTsivyan Tomasz Rakowski Magdalena Radkowska Maciej J. Dudziak Magdalena Radkowska Michał Ajvaz Krzysztof Cibor Wiesław Szpilka Tomasz Rakowski Andrzej Pilichowski-Ragno Tomoho Umeda Zuzanna Grębecka-Ćwiek Dorota Hall Anna E. Kubiak Krzysztof Lipka Irena Huml Krystyna Duniec Elżbieta Waga 8 11 13 19 BRONISŁAW MALINOWSKI Bronisław Malinowski Daniel Gerould Bronisław Malinowski Diary 1908-1913, Copybook I I I Witkacy's Journey to the Tropics: a Ceylonese Itinerary Diary 1914 183 190 195 Farewells Our Professor 216 217 ROMAN REINFUSS Lech Sokół Summary of the Articles 224 Notes about the Authors 220 R e d a g u j ą : Zbigniew Benedyktowicz (redaktor naczelny), Aleksander Jackowski, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz, Dariusz Czaja, Czesław Robotycki Doradzają i w s p ó ł p r a c u j ą : Jerzy Bartmiński, Antoni Kroh, Ludwik Stomma, Roch Sufjma; Zofia Bisiak Tłumaczenia: Korekta: Projekt okładki Redaktor Adres Aleksandra Rodzińska-Chojnowska Barbara Sawów redakcji: " Д (|11Ш01Ш]И i strony techniczny: ш tytułowej: Jacek Królak \V ^Yf <УТМУ ч ) о Р Krzysztof Nalewajko Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 831-32-71/4 wew. 243; fax 831-31-49 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/73ab80f4b8b5f426256877beda379dae.pdf acd0bef1876177110f8781c10cc4388c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2677 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2490 Title A name given to the resource Summary of articles; Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.112 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF ARTICLE Stanisław Cichowicz Ignorabimus. Anthropological Notes Obviousness of appearance is the starting point of this brief philosophical essay. Taken from B . Chmielowski's famous 17-th century encyclopedia Nowe Ateny (New Athens), a definition of a horse reads: ..Everybody sees what a horse looks like". Set against Pontius Pilate's words about Jesus Christ „Ессе Homo" (Behold the man), the definition becomes the basis for a survey of miscellaneous definitions of man, formulated with reference to both Greek and Biblical tradition. But they all seem to fail. Who is man? Ignorabimus. THEATRE A N D ANTHROPOLOGY * ** The Fool. From the Perspective of a Few Worlds. Khalid Tyabji Talks Not Only About Theatre with Jola Cynkutis, Dagnoslaw Demski and Sławomir Sikora When at college, Khalid Tyabji, who is a Hindu joined a theatre troupe run by European Barry John in Delhi. The group performed both Hindu and European plays. This was when Tyabji made his first contact with a world of local tribesmen. Tyabji also studied anthropology and arrived in Poland to take the Ph.D. in anthropology. He began to collaborate with actors whose roots were in Grotowski's Laboratorium theatre. Tyabji tells about his theatre education, own theatrical vision, mingling with members of tribal communities and life among the people, and about gradually abandoning the attempt of scientific cognition towards cognition trough common life. He began to produce spectacles in which he made use of the character of a fool (e.g. Genaral Tomfoolery, Foolsong) The character turned out to be close to his nature and allowed him, without being „tom between" to participate and live in different worlds. He has also acted in the films Kamasutra and Hanuman. Henryk Jurktjwski Puppets in Ritual The autor present a panorama of puppets participating in the different kind of rituals mainly in Africa, Asia and America. In his enumeration readers can find reports on such primary customs as cult of ancestors connected with funeral rituals, fertility rituals and all other use of the magical puppets in the primary medicine men or in the acts of devinations. He opposed the pure African or American ritual to the so called Asian theatres. Asian puppet theater shadow ones and those with three dimensional figures have not served in fact to communion with god by repetition of his deeds and life (classic definition of ritual) executed in the collective manner but had the individual, narrative character, executed by one puppeteer-priest (dalang, pulavar) and besides many practical functions (exorcism, fertility targets, supplication). The Author try to respond the question how does it happen that the Asian theatre although presenting developed stories remained instruments of the humans relationship with gods. He found the answer in different origins of the European and Asian puppet theatre. The first started from the "pure" ritual giving initiative to the coryphaeus who became stage characters; the second (Asian) had its origins in acts of shamanns, who retained till now their leading functions as the narrator of the still sacred shows. However the Author is aware that his classification has only a model value because the ritual and theatre are full of hybrid phenomena. Monika Sznajderman The Jester. The Birth and Structure of a Myth This text comprises an attempt at describing the fundamental structure of the mythical thought which gave rise to the archaic and contemporary universal figure of the jester, both "literal" and "metaphorical", which we encounter on all levels of culture: from "low", folk, and popular to "high", from the circus and fairground theatre to the cinema, painting, and music. Tracing the history of the jester via the etymology of this concept in assorted languages, his fate in the circus, the theatre, and literature, as well as the history of his costume, the author allows us to perceive the bond which links thoroughly contemporary literary or film figures, whose features of a jester, at first glance not at all obvious, are discovered by us only after careful analysis, with their mythological ancestors, originating in Greek, Roman or Hindu culture. Death in Mass Media The articles collected in the section Death in Mass Media were presented at session organized by students of the Department of Ethnology and Anthropology of Culture of Warsaw University in Spring 1998. The areas the young authors devote their attention to include: film, TV, newspapers and popular periodicals, women's magazines and tabloids, reporter's photography, cartoons, advertizing and a world of computer cyberspace. You will find here reflections on the presence and absence in the media of death, of playng with death, and commercialization of death. The articles speak a lot about a state of contemporary culture dominated by the media. And about seriousness and insignificace of the culture, and its peculiar exhibitionism. Bronisław Malinowski A Diary This issue continues the publication of the early diares kept by the renowned anthropologist Bronisław Malinowski. The diaries are preceded by an introduction by Grażyna Kubica-Heller. NOTY O AUTORACH Iwona Chodorowska - studentka K E i A K UW, uczestniczka badań terenowych w Widzach na Białorusi, por. „Konteksty" Nr 1/1998 Krzysztof Cibor - student K E i A K UW. Stanisław Cichowicz - filozof, tłumacz, edytor, poeta, artysta. Autor książki Fi­ lozof i istnienie. U podstaw teodyceii G. Leibniza, PWN 1970, Est modus in Rehus, Tow. Muzyki Współczesnej 1987, Moje ucho a księżyc. Diagnozy i dy­ wagacje, Wyd. Słowo, Obraz i Terytoria 1966, Czy można przesadzić rzepak? 67 haiku, Wyd. BWA 1966. Jola Cykunlis - przez jedenaście lat pracowała ze Zbigniewem Cynkutisem, czo­ łowym aktorem Teatru Laboratorium. Po jego śmierci kontynuuje i rozwija metodę pracy teatralnej, jako aktorka, reżyser, prowadząc warsztaty w Polsce, Annglii, Niemczech, Włoszech, USA. Ostatnio wspótprowadzila międzynaro­ dowy projekt Quo Vudis (Unia Europejska, 1997) oraz współpracowała przy powstawaniu spektaklu Człowiek Serce Khalida Tyabji. Dagnosław Demski - etnolog (studia U W ) . Praca doktorska na temat ludowego hinduizmu. Pracuje w Zakładzie Etnologii I A E PAN. Prowadzi! badania tere­ nowe w Indiach, Pakistanie i na Białorusi. Zuzanna Grębecka-Ćwick - studentka K E i A K UW. Dorota Hall - studentka K E i A K UW. Kirsten Hastrup - s'wiatowej sławy antropolog, profesor w Instytucie Antropologii w Kopenhadze. Autorka licznych artykułów i książek. Ostatnio wydała (wraz z P. Hervikiem) książkę Social Experience and Anthropological Knowledge (1994). Hennryk Jurkowski - ur. 1927, teatrolog, profesor w Akademii Teatralnej w Warszawie Wydział Lalkarski w Białymstoku. Teoretyk i historyk teatru la­ lek. Również prace z zakresu folklorystyki, semiologii, antropologii. Krytyk teatralny publikujący swe prace w czasopismach „Literatura Ludowa", „Sce­ na", „Teatr", „Dialog" i inne. Dramaturg i tłumacz. Do najważniejszych prac historycznych należą: trzytomowe Dzieje teatru lalek (PIW 1970-1984); do prac teoretycznych: Szkice z teorii teatru lalek ( P O L U N I M A - Ł ó d ź ) , do dzieł dramatycznych Tryptyk staropolski wystawiony w Teatrze Lubelskim (1972). Szeroka działalność zagraniczna głównie w Międzynarodowym Stowarzysze­ niu Tatrów Lalek U N I M A (sekretarz generalny, prezydent, prezydent honoro­ wy). Stalą współpraca ze szkołami teatralnymi (w charakterze profesora go­ ścinnego) w Londynie, Stuttgarcie, Charleville-Mezieres, i Pradze czeskiej. Adrianna Kabza - studentka K E i A K UW. Angieszka Kamińska - studentka K E i A K UW. Agnieszka Kirchner - studentka K E i A K UW. Grażyna Kubica-Heller - jest pracownikiem Zakładu Antropologii w Insytucie Socjologii UJ. Jest autorką książki Luteranie na Śląsku Cieszyńskim oraz współredaktorką tomu Malinowski Between Two Worlds, CUP 1988. Interesuje się pro­ blematyką mniejszości religijnych oraz biografią i twórczością Bronisława Ma­ linowskiego. Mieszka w Krakowie i Ustroniu. Barbara Myerhoff - zmarła profesor antropologii. Autorka m.in. Number Our Days. Peyote Hunt. Draginja Nadazdin - studentka K E i A K UW. Magdalena Radkowska - studentka K E i A K UW. Tomasz Rakowski - student K E i A K UW. Sławomir Sikora - etnolog (studia U W ) . Zajmuje się antropologią filmu i foto­ grafii Krzysztof Strachota - student K E i A K UW. Tomasz Strączek - etnograf, studia UW. Kierownik Muzeum Uniwersytetu War­ szawskiego. Wykłada w K E i A K UW. Monika Sznajderman - etnolog (studia UW), studia doktoranckie w Instytucie Sztuki PAN. Napisała pracę doktorską poświęconą postaci błazna w kulturze. Autorka książki Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i Aids. Khalid Tyabji - studiował antropologię, od czasów collegee'u związany z tea­ trem, m. in. współpracował z aktorami wywodzącymi się z teatru Laboratorium Grotowskiego. We własnych przedstawieniach odwołuje się do postaci błazna, z jego bogatą tak hinduską jak i europejską symboliką. Postać ta - jak twierdzi - pozwala mu funkcjonować na granicy wielu światów (Europa, Indie, świat społeczności plemiennych). Tomoho Umeda - student K E i A K UW. Anna Wróbel - studentka K E i A K UW. Marceli Zygała - student K E i A K UW. SPROSTOWANIA W poprzednim numerze (nr 1/1998) autorami fotografii na stronie 12 i 13 jest p. Krzysztof Furmanek, a na stronie 15 Władysław Kaleta. Autorów serdecznie przepraszamy za pominięcie ich nazwisk. Przepraszamy również serdecznie p. Grażynę Kubicę-Heller za zniekształcenie jej nazwiska w nocie o autorce. 112 �W poprzednich numerach „Kontekstów" - Problematyce antropologii teatru poświęcone były numery 3-4/1991, 2/1993 oraz 2/1995 - Antropologii śmierci numer 1-2/1986 WARUNKI P R E N U M E R A T Y 1. Wpłaty na prenumeratę prowadzoną przez „Ruch" przyjmowane są na okresy kwartalne. Cena prenumeraty w 1998 roku wynosi 4,50 zł za numer (w 1999 - 5 zł). Prenumerata ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% droższa. Wpłaty na prenumeratę przyjmują: - na terenie kraju - jednostki kolportażowe „Ruch"; istnieje również możliwość prenumeraty „pod opaską". Wpłaty od osób i instytucji z miejscowości, w których nie ma jednostek kolportażu „Ruch" należy wnosić do Ruch SA Oddz. W-wa, ul. Towarowa 28, konto jak niżej: - na zagranicę - Zakład Kolportażu Prasy i Wydawnictw 00-958 Warszawa, konto P B K S A , X I I I Oddział W-wa 11101053-16-551-2700-1-67. Dostawa zamówione prasy następuje: - przez jednostki kolportażowe „Ruch" - w sposób uzgodniony z zamawiającym. - przez urzędy pocztowe - pocztą zwykłą na wskazany adres, w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenie dostawy na zagranicę pocztą lotniczą do odbiorcy zagranicznego, której koszt w pełni pokrywa prenumerator. Terminy przyjmowania prenumeraty na kraj i zagranicę - do 20 X I na I kwartał roku następnego, do 20 II - na II kwartał, do 20 V na III kwartał, do 20 VIII na I V kwartał. 2. Prenumeratę „Kontekstów" prowadzi także firma AMOS, Warszawa, ul. Zuga 12, 01-806 Warszawa (tel. 34 65 21). Wpłaty na okre­ sy półroczne (dwa zeszyty lub jeden podwójny) i roczne przyjmowane są na konto: AMOS, VIII Oddział P K O BP, Warszawa Nr 10201084-77578-270-1-111. 3. Cena prenumeraty rocznej przez „Ruch" lub AMOS wynosi 18 zł (w 1999 - 20 zł). Prenumerata za półrocze: 9 zł (w 1999 - 10 zł); numer pojedynczy 4,50 zł (w 1999 - 5 zł). 4. Zeszyty bieżące oraz niektóre dawne można kupować w Instytucie Sztuki PAN, Warszawa, ul. Długa 28 (hall). 5. Prenumerata zapewnia otrzymywanie pisma w cenie wyżej podanej, niezależnie od tego, o ile droższy będzie w sprzedaży numer. Wydawnictwo Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk, publikuje książki i czasopisma z zakresu sztuki, teatru, filmu, muzyki, folkloru Stałą sprzedażą książek i czasopism Wydawnictwa IS PAN, prowadzi Dział Wydawnictw Instytutu Sztuki 00-950 W-wa, ul. Długa 28. tel. 831-32-71 do 79 w. 274, 258 oraz następujące księgarnie: Gdańsk Warszawa - Gdańska Księgarnia Naukowa, Łagiewniki 56 - Antykwariat „Bibliofil", Szpitalna 19 Księgarnia Akademicka, ul. Anny 6 Księgarnia Naukowa „Elefant", ul. Podwale 6 Kraków - - Główna Księgarnia Naukowa im. Bolesława Prusa Krakowskiego Przedmieście 7 Księgarnia ORPAN, Pałac Kultury i Nauki Księgarnia ORPAN BIS, ul. Twarda 51/55 S.C. Księgarnia Ossolineum „Litera" ul. Jaworzyńska 4 Księgarnia Uniwersytecka „Liber" Krakowskie Przedmieście 24 Księgarnia w Centrum Sztuki Współczesnej Pałac Książąt Ujazdowskich Księgarnia „Reprint", Krakowskie Przedmieście 71 Księgarnia „Odeon", Hoża 19 Księgarnia „Odeon" II, ul. Bagatela 14 Księgarnia „Czytelnik", ul. Wiejska 14 Galeria „Zachęta", Plan Małachowskiego 3 - Księgarnia Ossolineum, Rynek 6 - Łódź - Księgarnia Ossolineum, Piotrkowska 181 - Bestseller, Wrocławska 16 Księgarnia Koala, Ratajczaka 39 Księgarnia Uniwersytecka, Zwierzyniecka 7 - Księgarnia Literacka „Ossolineum" ul Gen. Sikorskiego 7 - Poznań Szczecin Wrocław Ciągłą sprzedaż hurtową publikacji Wydawnictwa IS PAN prowadzi: 1. Akademia Klon s c . Hurtownie Książek. 01-217 W-wa, ul. Kolejowa 15/17, tel. 632-55-91 2. Skład Księgarski „centrum" sp. z o.o. 01-217 W-wa, ul. Kolejowa 5П tel. 631-86-93 Numer liczy 14 ark. druk. Fotoskład: „Iskra", Warszawa, ul. Ratuszowa 11; tel. 18-94-24 Druk: inż. Piotr Włodarski, ul. Ksawerów 21; tel. 43-14-71 w. 240 Nakład 1200 egzemplarzy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7df16f7612ae8c42cf7b6a3b5448085b.pdf ddd203900649fa851059ed8ffb3b242e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2681 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2492 Title A name given to the resource Podróże, miejsca mityczne, przedmioty / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Podróże, miejsca mityczne, przedmioty (Wprowadzenie do numeru) Zbigniew Benedyktowicz literaturą, fragmentami powieści (Francois Augieras - Podróż na Podróże - miejsca mityczne - rzeczy - to trzy tematy, trzy głów­ górą Atos, Michał Aj vaz, Sklep na ulicy Maisla - i już choćby w tych ne wątki tego numeru. Poprzedza je odrębny rozdział pos'wiecony dwu przykładach widać jak splatają się trzy nasze główne wątki, jak twórczości Jacka Malczewskiego. Ale i w wypowiedziach wywoła­ trudno byłoby je od siebie oddzielić, jak tworzą jedność, bo jest nych ukazaniem się książki Teresy Grzybkowskiej Świat obrazów w nich i podróż, i miejsce mityczne i rzeczy, jak owe dziwne Jacka Malczewskiego, którymi rozpoczynamy ten numer odnaleźć przedmioty u Ajvaza: Potrzebuję czegoś, co byłoby na zewnątrz możemy obecność tych trzech głównych tematów, motywów, wąt­ lśniąco łuskowate, przynajmniej we czwartek albo w piątek, i chciał­ ków, wokół których rozrastał się zbiór zebranych tu tekstów. Odna­ bym, żeby wewnątrz chrzęściły małe, metalowe graniastosłupy, ale leźć możemy miejsca wspólne. Ze wszystkich tu zgromadzonych te­ nie za bardzo gotyckie.). Eseje antropologiczne przełożyliśmy im­ kstów, autonomicznych przecież i mających swój własny przedmiot, presjami i esejami o literaturze (Jan Gondowicz: o mapach, powstała tkanina złożona. Pisane od siebie niezależnie, wchodzą tu podróżach, ludziach drogi - Kartografia a niektórzy pisarze; Marek z sobą w dialog czy wręcz polilog, łączą się wieloma wewnętrzny­ Oziewicz, Co można znaleźć w szafie - o światach równoległych mi, nieraz zaskakującymi, tajemniczymi połączeniami, przez które w Kronikach narnijskich CS. Lewisa), fragmentami i zapisami przechodzić możemy od jednych do drugich. Czy można kusić się z dziennika (Krystian Lupa, Miejsca i podróże mityczne - o podróży wobec tak złożonej materii o jakiś' wyraźniejszy podział - te są do dawnej szkoły, o Stalkerze), wspomnieniem o przedziwnej, prze­ 0 podróżach, te zaś o miejscach mitycznych, tamte znów o rzeczach rażającej rzeczy z dzieciństwa - (Krzysztof Lipka, Szrukoj). - budować jakiś rodzaj przewodnika, tworzyć mapę, wysnuwać z nich i dawać do ręki Czytelnika nić przewodnią, by mógł śmiało Czyi można się dziwić, że antropologia nie po raz pierwszy, 1 z ochotą wkroczyć w ten swoisty labirynt? Gdzie miałyby - owa a ostatnio wręcz coraz częściej zerka w stronę literatury, wprowa­ nić, mapa, przewodnik - swój początek? Można i trzeba by nań dzając w swój obręb różne jej gatunki? Dwa lata studiowania archeo­ wskazać, odsyłając Czytelników do poprzedniego numeru (to zna­ logii, poznawania precyzyjnych i skomplikowanych systematyk czy ściślej: do zeszytu sprzed dwu poprzednich numerów): do nu­ i typologii lateńskich, rzymskich, celtyckich fibul, zakończone peł­ meru poświęconego antropologicznemu postrzeganiu świata („Kon­ nym surowych wymagań egzaminem nie pozostawiło we mnie naj­ teksty" nr 3-4/1997), bo tam właśnie wyłania się ów motyw podróży mniejszego śladu w pamięci, a co tu dopiero mówić o emocji. Wszy­ za sprawą przywołanego Levi - Strauss'a, rozstrząsającego tak klu­ stko to było niczym w porównaniu z opisem, na który natrafiłem, czowy i bolesny dla antropologicznej roboty problem: „W jakich który dopadł mnie znacznie później, kiedy zdążyłem już o wszyst­ czasach byłoby najlepiej podróżować?" - Pragnąłbym żyć w epoce kim zapomnieć, opisem, w którym rzecz rozbłysła, nabrała czaru, prawdziwych podróży - a także bolesny problemat opisywania świa­ znaczenia, wagi, sensu. Ten blask rzeczy zawdzięczam Heinrichowi ta i rzeczy, problemat rzeczy, rzeczy, które znikają z naszego (współ­ Bóllowi, który nie pozbawijąc jej swoistego surowego uroku, zaraz czesnego) świata, owe wątki właśnie tam zaczynają się pojawiać na pierwszych stronach swego Dziennika Irlandzkiego, notatnika (por. Widzieć więcej. Antropologia wizualna i wizualność w antropo­z podróży do Irlandii, poświęcając jej cały rozdział potrafił przy po­ logii. /Wprowadzenie do numeru/, tamże). mocy tej fibuli: a g r a f k i (bo o niej tu cały czas mowa) spiąć ze sobą - przechodząc przez dzieje i historię, i pokazując jej miejsce Ale można by i zacząć od końca - od jakiegoś czasu, na ostatnich w kulturze - odległą starożytność ze współczesnością. Literatura stronach każdego zeszytu, a zwłaszcza w „tematycznych numerach" i „literatura przedmiotu". Jakże wiele może od nich zależeć. Czyż jak ten, zamieszczamy informację, jak dany temat pojawiał się już na rzecz nie ma się podobnie w przypadku naszych, etnograficznych tych łamach w poprzednich numerach. Czytelnik może sobie wyo­ systematyk i typologii? Naszego stosunku, sposobu podejścia do brazić (tak jak my, w gruncie rzeczy, nie zdawaliśmy sobie zrazu z te­ rzeczy, jej postrzegania i opisywania? Czy nie ulegamy zbytnio na­ go sprawy), jakże trudne może być to zadanie w tym przypadku. szym „dyscyplinarnym" przyzwyczajeniom, schematom? Jak oddać „Podróże - miejsca mityczne - przedmioty". - Jesteśmy przecież za rzecz żywą? Jak docierać do jej istoty i sedna? ich sprawą w samym centrum antropologii kultury. To z nich się ona cała „składa". Można sobie wyobrażać, ileż stron musiałby zająć ta­ Już zaledwie ta wstępna próba opisu i zarysowania struktury te­ ki zestaw: „w poprzednich numerach". I jakże długa musiałaby być go numeru pokazuje, jak trudna to sprawa. Wyprowadziła nas, znio­ to lista - Krainy, góry, jeziora, morze, rzeki, las, drzewa, budowle, da­ sła w jedną tylko z splątanych tu i ściśle splecionych ze sobą uliczek chy, miasta, progi, gościńce, ludzie wędrowni, wozy, sanie, buty, na­ - w kierunku rzeczy. Dlatego nie mam innej rady, a wręcz zachęcał­ rzędzia, zabawki, pieczęcie, pierścienie, ozdoby, amulety, kościane bym gorąco Czytelników do takiego eksperymentu, by czytali zgro­ grzebienie, fibule, hubki, ubrania, stroje, kufry, skrzynie, szafy, szu­ madzone tu teksty, jak to się mówi za koleją rzeczy, czy też według flady, krzesła, łoża, kanapy, fotele, klamki, hamaki, stoły, zdjęcia, fo­ spisu rzeczy, tak jak zostały ułożone: podług spisu treści. Wracajmy tografie, dzienniki, nóż do papieru, kartki z podróży, pamiątki, po­ więc do początku. cztówki... Listę tę moglibyśmy przedłużać w nieskończoność, wpisu­ Zacznijmy od podróży. Pojawia się ona już w bloku tekstów jąc coraz to bardziej wyszukane i wyspecjalizowane przedmioty, o Malczewskim. Obok „miejsca mitycznego", związanego z dzieciń­ o których może nie wiedzieliśmy dotąd, nie przypuszczaliśmy nawet, stwem artysty - stawu w Wielgiem (Maria Janion, Staw w Wielgiem, że takie istnieją. Taką listą moglibyśmy przebić długość słynnej wy­ czyli pomiędzy śmiechem a śmiercią). - Oto lęk przed podróżą i nie­ liczeniowej, etnologicznej definicji kultury Tylora. chęć Malczewskiego do podróży, by nie ulec formom i wpływom światowego, zachodniego malarstwa, by nie oderwać się od czystych - „Podróże - miejsca mityczne - przedmioty", zwłaszcza źródeł, które jedynie zapewnić mogą realizację powziętego twórcze­ przedmioty i rzeczy. - sprawiają, że znaleźliśmy się w samym sercu go programu: „..chcę malować świat żyjący, a on nie malowany kultury. Tymczasem żeby rzecz jeszcze bardziej skomplikować, rzeczywistość, prawdę" (por. Witold Dobrowolski, Mitologia Malteksty bardziej czy mniej naukowe i antropologiczne przełożyliśmy 3 �o zwierciadle (Leonida Stołowicza), rentgenie, chirurgii i mikrosko­ czewskiego). I jakże inny stosunek do podróży, rozpoznanie jej wagi i znaczenia dla własnej tworczos'ci, u Ibsena: ,Mogę powiedzieć z do­ pie (Jurija Cywjana), gdzie nawet zwierciadło i jego potencje znacze­ świadczenia: wiem, jaka możliwość rozwoju znajduje się w podróży ".niowe w sztuce rozpatrywane są w perspektywie, jaki dawać im mo­ że kontekst nowych środków wyrazu - fotografii, filmu, telewizji. Podróż jako punkt zwrotny i moment przełomu: podróżowałem przez Niemcy, Austrię i przekroczyłem Alpy 9 maja (...) nagle znale­Dalej mamy ciało, jako przedmiot fotografii (Andrzej Pilichowski źliśmy się w Mira Mare, gdzie piękno Południa, cudownie jasne świa­Ragno, O fotografiach Mapplethorpa), radiografii i jej magii, a tak­ tło, świecące jak biały marmur, objawiło mi się nagle i wpłynęło na że jako przedmiot ćwiczeń kulturystycznych (Tomasz Rakowski). całą moją późniejszą twórczość." (Lech Sokół, Henrik Ibsen - mit Dochodzi tu lista najnowszych, najbardziej współczesnych osobisty). Po Rzymie Ibsena, idąc dalej za autorami i bohaterami ko­ przedmiotów - ktoś powiedziałby: gadżetów - rzeczy i zjawisk, które lejnych tekstów odwiedzimy Toskanię, Sycylię, poznając miejsca mi­ autorzy tekstów im poświęconych, starają się uchwycić i opisać nie­ tyczne Syrakuz: „miasta Wielkich Kobiet" - (Aretuzy, Artemidy, Św. jako in statu nascendi, tak jak się one pojawiają, które znaczą i ważą Łucji), za rysunkami ze szkicownika Jana Potockiego podążymy do tak bardzo wiele w obrazie i ikonosferze naszej współczesnej kultu­ Maroka, a za współczesnym zapisem do legendarnego miasta Kano ry. Znajdziemy tu więc: Komputer i Internet (Magdalena Radkowska, w Afryce. Potem odwiedzimy Wiedeń i Lizbonę, by przez wspomnia­ ...projektnetnologii), „Walkmen" (Krzysztof Cibor), gitarę elektrycz­ ne już fragmenty i wątki literackie przejść do podróży po Polsce ną (Tomoho Umeda) Rower, narty, buty (Wiesław Szpilka), a nawet (Grzegorz Graff - Cuda Polski...). Jakże jednak mylącym czy niepeł­ spokrewnionego z ogrodowym krasnalem i piramidą zwierząt „ogro­ nym byłby taki przewodnik po podróżniczej części tego numeru, gdy­ dowego konia arabskiego" - rzeczy które wiążą się jak najściślej by nie opatrzyć go konieczną w tym miejscu uwagą, że nie tyle z „podróżowaniem", ze współczesnym doświadczeniem „podróży". podróże są tutaj głównym bohaterem ile m i t. Mit narodowy i mit Charakterystyczne i znamienne, że w opisie i interpretacji tych indywidualny artysty, patologia mitu (Teresa Grzybkowska, Jacka „najnowszych" rzeczy: komputera, internetu, supermarketu i in. Malczewskiego „Finis Poloniae, „Rewolucja 1905" czy wyznanie mi­ sprzymierzeńcami okazują się być ...proza Brunona Schulza i poezja łosne), antyczne, greckie, wątki mitu „oswojone" i przetworzone Leśmiana (Por. Magdalena Radkowska, Przedmiot, podróż..., Maciej w indywidualnym dziele artysty (Zygmunt Kubiak Hellenizm Jacka J. Dudziak, Mikro-makromarket...,Tomasz Rakowski, Trzy miesią­ Malczewskiego; Witold Dobrowolski, Mitologia Malczewskiego). ce...). Jakby na potwierdzenie słów autora Sanatorium pod klepsydrą, Bohaterami są tu uważane za lokalne, słowiańskie, a w istocie grec­ że „życie nieustannie głosowane jest przy pomocy mitu i poezji." ko-rzymskie, źródła folkloru; Leśmianowska zasada „jedności świa­ I nie dla zachowania równowagi wobec tych „najnowszych" rze­ ta i zas'wiata", jaka jest obecna w micie, oraz twórczość polegająca na czy i zjawisk (w tym dla New Age'owskich podróży i turystycznego „roztajemniczaniu własnego bytu za pomocą przeniesienia go w kra­ poruszania się po rzeczywistości współczesnej kultury z bedekerami inę mityczną, baśniową", w świetle których interpretowana jest, przy­ Baumana i Baudrillarda w ręku) - przywołujemy tu dwa wiersze jęta przez artystę strategia, prowadząca nie tylko do zmieszania „fan­ zmarłego w tym roku Zbigniewa Herberta, który na innym miejscu tastyki" i „realizmu", ale i do zajmowania ustawicznie ironicznej po­ tak pisał: stawy („transcendentalna bufoneria"), która pozwala osiągnąć abso­ „co dzień odnawiam spojrzenie lutną wolność tworzenia. (Maria Janion, Staw w Wielgiem czyli po­ co dzień narasta mój dotyk między śmiechem a śmiercią). Bohaterami są tu: mit osobisty, mit Ita­ łaskotany bliskością tylu rzeczy" lii, mit Toskanii widzianej oczami trzech różnych podróżników: Mu(Trzy wiersze z pamięci, Warszawa 1973 s.10) ratowa, Lawrence'a, Camusa (Dariusz Czaja, Toskania. Trzy podró­ Czynimy to w przekonaniu, że w obu przytoczonych wierszach że; Lech Sokół, Henrik Ibsen - Mit osobisty), zarysowany w tych tego Mistrza trudnej ironii dochodzi najpełniej do głosu obecność dwu ostatnich tekstach mit Północy i mit Południa (tamże), zmitoloowej cechy poezji, o której mówił Arystoteles (i od tłumaczenia gizowana na użytek turystów wersja Wiednia (Jarosław - jot Drużycktórego to fragmentu rozpoczyna tu swój esej Zygmunt Kubiak ki, Miasto, jego osobliwości i ich zbieracze), filmowy mit miasta Wi- por. - Zygmunt Kubiak, Hellenizm...) - „Poezja więc jest czymś bar­ ma Wendersa (Sławomir Sikora, W Lizbonie jak na wsi). Jednym sło­ dziejfilozoficznymi bardziej serio [wyższym, głębszym, bardziej rze­ wem bohaterem głównym jest tu: m i t i geografia m i t y c z czywistym] niż historia , bo raczej przedstawia to co ogólne, a ta n a. Owe niezwykłe doświadczenie podróży, w którym niezwykłość druga, co poszczególne." - i na tym to polega - dochodzi do głosu w zwykłym doświadczeniu Znacząca obecność i ilość odwołań w zgromadzonych tu te­ podróżowania: kstach do Schulza, Leśmiana, znacząca obecność prozy Schulza, po­ „Czy może mi Pan powiedzieć, jak się idzie do źródeł Aretuzy" ezji Leśmiana, Baczyńskiego, Herberta pozwala myśleć już nie tyl­ - zapytałem właściciela małego baru, gdzie się posilałem bułką z se­ ko o projekcie „literackiej" ale i „poetyckiej etnologii", w której rem i kawą, a pytając miałem dziwne uczucie jakiejś osobliwej właściwą, ostateczną miarą rzeczy jest poezja. nadrealności. O źródle Aretuzy ciągle czytam w hellenistycznych Pora więc już na koniec tylko przywołać raz już kiedyś potrąco­ i łacińskich poematach. Ale żeby można było do niego dojść zwykłą ną strunę* ulicą: I jeszcze o to pytać przy bułce z serem i kawie? - 'Ależ jest Ów fragment z IX Elegii Duinejskiej Rainera Marii Rilkego: pan przy źródle Aretuzy, ono jest przed moim barem.' - I z miesza­ niną dumy i rozbawienia ciągnie mnie za rękę. Obmurowano je ka­ Przecież wędrowiec ze stoku góry znosi w dolinę mieniami i biegnącą dokoła balustradą, o którą można się oprzeć nie garść ziemi, niewysłowionej dla wszystkich, lecz tylko i patrzeć w dół, jak ono ciągle pulsuje i płynie." (Zygmunt Kubiak, jedno zdobyte słowo, czyste, żółtą i błękitną gencjanę Jak w zwierciadle, Warszawa 1985 s. 36) Jesteśmy tu może tylko po to, by powiedzieć: dom, most, studnia, brama, owocowe drzewo, okno Jeśli zaś idzie o rzeczy, to tak się złożyło w tym numerze, że nie najwyżej: kolumna, wieża... Ale powiedzieć, zrozum, licząc rzeczy starychf?) i dostojnych(?), jak ów kieliszek szampana o, powiedzieć tak, jak nawet samym rzeczom w ręku filozofa, objaśniającego czym jest fenomenologia i nie licząc nie marzyło się nigdy. (...) kija mistrza, podróżnego kostura mędrca, laski filozofa (Stanisław Cichowicz, Problemat Sartre 'a; Koan Zenona) oraz monet, krążków zakupionych na ułan-batorskim bazarze (Jerzy Sławomir Wasilewski, Tajna historia przedmiotów) przeważają tu zdecydowanie rzeczy no­ * (por. Zbigniew Benedyktowicz, O niektórych zastosowaniach me­ we. Tę sekwencję rzeczy otwiera cykl tekstów rosyjskich semioty­ tody fenomenologicznej w studiach nad religią symbolem i kulturą w: ków (obok ogólnego, teoretycznego i syntetyzującego artykułu Al­ „Etnografia Polska" t. X X I V z. 2, 1980, s. 9-47; IX Elegia Rainera Ma­ berta Bajburina, Semiotyczne aspekty funkcjonowania rzeczy), teksty rii Rilkego w tłumaczeniu Mieczysława Jastruna) 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01266286a46b2bff0c44b4aa63221a0d.pdf 6ee7222cf6802193e6692ef91d08090a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2958 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2762 Title A name given to the resource Czy metafora może być bajką? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.32-39 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barański, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czy metafora może być bajką? Janusz Barański Giambattista Vico, piewca wiary i czucia w dobie kultu rozumu - Oświecenia, tak oto pisał dwa i pół wieku temu 0 interesującym nas tropie: „ Z logiki poetyckiej wynikają wszystkie podstawowe tropy, z których najjaśniejszym, a przez to samo najbardziej potrzeb­ nym i najczęściej używanym jest matafora; jest również najbardziej podziwiana, ponieważ dzięki metafizyce, poprzed­ nio tu rozważanej, użycza rzeczom nieożywionym uczuć 1 namiętności. Pierwsi bowiem poeci nadali przedmiotom byt substancji ożywionych, zdolnych do tego wszystkiego, do czego sami byli zdolni, to znaczy do uczuć i namiętności i w ten sposób stworzyli baśnie. Tak więc k a ż d ą m e t a f o r ę można u w a ż a ć z a k r ó t k ą b a j k ę " (Vico 1966, s. 186; podkr. — J.B.). Nie mylą się ci, którzy stwierdzą, że ostatnie, kluczowe zdanie nie wynika banajmniej z poprzednich z apodyktyczną rzeczywistością. Nie m o ż n a - z drugiej strony - przypisać filozofowi uprawiania logiki, którą uważał on skądinąd za powszechną w twórczym dziele owych „pierwszych p o e t ó w " , logiki opartej na analogii i oboczności. Jeśli bowiem metafora była w powszechnym użyciu przy tworzeniu bajek, nie prowa­ dzi to przecież do wniosku, że m o ż n a j ą do bajki sprowadzić. A jednak to utożsamienie metafory i bajki należy rozumieć nader przenośnie, żeby nie powiedzieć - metaforycznie właśnie, zdaje się sugerować autor w komentarzu. Oto bowiem - twierdzi filozof - dzięki metaforze, która „użycza rzeczom nieożywio­ nym uczuć i n a m i ę t n o ś c i " , powstaje świat bajki pełen „gwiz­ d u " wiatru, „ s z e m r a n i a " morskich fal, ukrytych wodnych i skalnych „ ż y ł " , „ u ś m i e c h u " nieba, ożywionego wina - „krwi winorośli" (tamże, s. 187). Takie wyjaśnienie owej metafizyki uczucia i wyobraźni należy przyjąć z dobrą wiarą, choć drażni kontrast pomiędzy bezwzględną kwantyfikacją zastosowaną w formule, a niejasną eksplikacją. Zachęca to wręcz do sproblematyzowania tak sTormułowanej definicji metafory. Materiał podsuwa „retoryka naszych c z a s ó w " - jak powiada Gui Bousiepe (1985, s. 303) - reklama. Spójrzmy zatem na taki choćby slogan: „Kodak - złodziej k o l o r ó w " . To predykatywne określenie zbudowane według zasady klasycznej analogii, której do dziś obowiązującą regułę podał Arystoteles, wywodzi się z układu korelacji i inwersji o postaci: Kodak : kolory: .-złodziej : rabowanie dobra Treść sloganu zyskuje s w ą formę wskutek zestawienia obu członów korelacji, gdzie ich składowe pozostają w relacji metonimicznej przyległości, zestawienia osiągniętego wyłącz­ nie za pomocą stosowanej wizualnej retoryki obrazu. Kolory są tutaj zatem dobrem zdobytym w sposób w najwyższym stopniu nietypowy - poprzez kradzież. Czy to wszystko, co można o rzeczonym sloganie i jego fabularnym przedstawieniu powie­ dzieć? Jeśli uznalibyśmy go za wyjątkowo oryginalną metaforę, coś na kształt odkrycia nowego, śmiałego tropu, wówczas moglibyśmy uznać go za wytwór wyłącznie indywidualnej fantazji. Jest tu jednak coś, co nasuwa podejrzenie istnienia związku z pewnym, pozornie być może odległym gatunkiem folkloru. Włodzimierz Propp w swoim dziele o bajce pośród jej X X X I funkcji na miejscu X I X umieszcza: „Likwidacja początkowej 32 szkody lub braku'' - „Poprzez tę funkcję opowieść sięga swego apogeum". G ł ó w n y m sposobem likwidacji owego początkowe­ go niedostatku jest „Porwanie obiektu poszukiwań przemocą lub sprytem" (Propp 1976, s. 105). Autor wymienia jeszcze kilka innych sposobów, których skutkiem jest zdobycie po­ szukiwanego obiektu, np. czarodziejskiego pierścienia, utraco­ nego wzroku, złotorogiego jelenia itd. (tamże, s. 106-109). Niech punktem wyjścia poniższych rozważań będzie uznanie metafory „Kodak - złodziej k o l o r ó w " za taką bajkę magiczną w pigułce, gdzie trzech sympatycznych chłopców wykrada paru odrażającym postaciom (podkreślone to zostaje poprzez od­ powiednie do sytuacji ich przedstawienie) przedmiot pożądania - kolor. Historyjce tej nie szkodzi j u ż fakt, że chłopcy zostali ujęci przez policję: początkowy brak został usunięty. Przykład jednego reklamowego sloganu nie może być oczy­ wiście dowodem na to, że fabuła bajki magicznej jest metatekstem wszelkich reklamowych ewokacji. Każdy adresat reklamy - „pani d o m u " , „prawdziwy m ę ż c z y z n a " czy „doświadczony hodowca" - stwierdzi, że to tylko bardziej lub mniej udane chwyty stylistyczne, które nie m u s z ą mieć nic wspólnego z jakością zachwalanego proszku, płynu po goleniu czy karmy dla kocinki. Nie jest to jednak tylko sprawa stylu, swoistej poetyki, lecz mito-poetyki, ponieważ wiele reklamowych przedstawień ukazuje fabułę bajki magicznej, a większość „ociera s i ę " o zbiór typowych dla tego gatunku mitycznorytualnych odniesień. Włodzimnierz Propp wyodrębnił - jak się rzekło - XXXI funkcji bajki magicznej. Byłoby tyleż niemożliwe co i bez­ zasadne usiłowanie wykazania, że istnieje transpozycja wszystkich z nich w przedstawieniach reklamowych. W sposób zmniejszający możliwość pomyłki do minimum można wyka­ zać obecność tylko pięciu z nich, jednak tych, które są kluczowe dla fabuły bajki. Jeśli jednak czas reklamowy nie przekraczi kilku sekund, co zdarza się bardzo często, wówczas możni ' wyodrębnić tylko dwie - otwierającą i zamykającą tę bajkowi J mikro-fabulację lub tylko j e d n ą - ostatnią. Są to zatem na- ' stępujące funkcje: 1 (1) „VIII. Antagonista wyrządza krzywdę lub szkodę człon k o w i rodziny. Określenie: s z k o d z e n i e " (tamże, s. 74). „Jednakże bynajmniej nie wszystkie bajki rozpoczynają się od wyrządzenia szkody. Istnieją inne początki bajek, często nadają­ ce taki sam kierunek rozwojowi wydarzeń jak w bajkach rozpoczynających się od funkcji szkodzenia. Przyglądając się baczniej temu zjawisku m o ż e m y zaobserwować, że w bajkach tych momentem wyjściowym jest sytuacja braku czegoś" (tamże, s. 78-79). (2) „ X I V . Bohater wchodzi w posiadanie magicznego środka, Określenie: p r z e k a z a n i e , o t r z y m a n i e mag i c z n e g o ś r o d k a (...). Jako środki magiczne m o g ą służyć: 1. Zwierzęta: koń, orzeł i inne. 2. Przedmioty, z których wyłaniają się magiczni pomocnicy. np. krzesiwo z koniem lub pierścień z junakami. 3. Przedmioty o magicznej właściwości, jak np. kije, gęśle czj k u l e " (tamże, s. 92). (3) „ X V I . Bohater i jego antagonista przystępują do bezpo- 1 ' I c t * v 2 F > 1 F a s s �średniej walki. Określenie: w a l k a " (tamże, s. 103). (4) „XIX. Likwidacja początkowej szkody lub braku. Określe­ nie: l i k w i d a c j a n i e s z c z ę ś c i a l u b b r a k u (...). Dana funcja tworzy parę z wyrządzeniem szkody lub z nie­ szczęściem występującym w zawiązaniu. Poprzez tę funkcję opowieść sięga swego apogeum" (tamże, s. 105). (5) „XXXI. Bohater zawiera małżeństwo i zostaje carem. Określenie: w e s e l e " (tamże, s. 120). „Czasami zamiast ręki królewny bohater otrzymuje kompensatę pieniężną lub nagrodę w innej formie" (tamże, s. 121). Tak oto przygotowani przez słynnego folklorystę możemy przystąpić do przeglądu reklam. Jest to zbiór siedemdziesięciu reklam telewizyjnych, dotyczących różnych produktów, w jed­ nym tylko przypadku produktu tego samego, choć przed' stawionego przez dwie różne reklamy. Rejestracja reklam miała miejsce w przeciągu kilku tygodni w porze największej oglądal­ ności telewizji. Z tego zbioru około jedna trzecia to: reklamy, które mają kompletną strukturę inwariantu bądź są niekomplet­ ne jeśli chodzi o funkcje „ ś r o d k o w e " , następnie te, które mają tylko funkcje "otwarcia" i „ z a m k n i ę c i a " i na koniec najlicz­ niejsze - te, które mają wyłącznie funkcję ostatnią, którą Propp określił jako „ w e s e l e " . Funkcja ta jest jednak w naszym przypadku chyba nadzwyczaj ważna, skoro pojawia się nawet w reklamie środków do utrzymania czystości... toalety. Zacznij­ my jednak od reklam, które wprawdzie nie kończą się ślubem, są jednak dość kompletne jeśli chodzi o pozostałe funkcje. Fabuła ich niemal zupełnie pokrywa się z zaproponowanym tu zreduko­ wanym inwariantem, ponadto środki wyrazu nie pozostawiają wątpliwości co do konotacji poszczególnych sekwencji. Colgate Tartar Control Na powierzchni gigantycznych zębów robotnicy, noszący stoso­ wne uniformy i używający odpowiednich narzędzi, (1) wznoszą kamienny mur; wtem (2) pojawia się olbrzymia pasta do zębów w opakowaniu, zawieszona jak wahadło, i niczym taran (3) rozprasza robotników; dzieła zwycięstwa dopełniają strugi wody i zgłębnik dentystyczny, które usuwają resztki zło­ wrogiego muru i odsłaniają do końca (4) czyste zęby. SC Johnson Muszlę klozetową beztrosko okupuje (1) silna grupa zarazków, ukrywając się w „najbardziej niedostępnym miejscu"; kiedy jednak (2) nadlatuje kaczor na dwupłatowcu wyposażonym w pokładowy karabin maszynowy zarazki tracą rezon i pisk­ liwymi głosami, tudzież trzęsieniem się, dają wyraz strachu; i mają rację: kaczor (3) wybija wszystkie celnymi seriami, doprowadzając (4) muszlę klozetową do połysku; „Dziękujemy ci SC Johnson" - słyszymy z ust chóru zadowolonych, choć nie pokazanych, pań domu. W jednej z następnych reklam notujemy j u ż brak funkcji drugiej: nie ukazany został mianowicie moment przybycia bohatera mającego usunąć szkodę. Old Spice Sensitive Golący się młodzian doznaje przykrego wrażenia pieczenia wskutek dokonanego zabiegu kosmetycznego, co ukazane zostało przez (1) płomień ogarniający jego szyję; jednak strugi płynu (3) gaszą ogień przynosząc (4) ulgę podrażnionemu ciału; „Po co się męczyć - Old Spice Sensitive zgasi płomień na twej twarzy" głosi slogan, i j u ż wyłącznie przy pomocy wizualnych środków firma zachęca do stosowania jeszcze innych jej produktów, prezentujących się rzędem w morskiej fali. W następnej reklamie brak wprawdzie funkcji trzeciej, a ściślej symbolicznego przedstawiania walki - usuwania szkody, mamy natomiast kolejną personifikację włączającego się do akcji środka. Cillit (1) „Ależ tu brudno" - zauważa z przerażeniem pani domu otwierając drzwi domku działkowego, w którym kuchnia jest wielkości małej sali tanecznej, a podłoga wyłożona nieco zmatowiałymi rzeczywiście kafelkami; pani domu słyszy - za­ skoczona - jakiś zbliżający się głos: „Tutaj może pomóc tylko Cillit, spróbuj t y l k o " ; to mówi - nazwijmy j ą - (2) mała czarodziejka, nadlatująca właśnie na butelce firmowego płynu; dzięki jego zastosowaniu kafelki podłogi (4) błyszczą już nieskazitelnie. Mamy wreszcie inną kategorię. Tutaj pani domu sama stała się bohaterką bajki zakończonej happy endem - trwałym związkiem-w-dziele-utrzymania-czystości. Sunlicht Mówi pani domu: „ D a w n o , dawno temu żyła sobie księżniczka, która musiała p o z m y w a ć górę (1) brudnych naczyń. I (2) zawołała przyjaciela Sunlichta: mój przyjacielu, proszę pomóż m i " ; „ T o t y jesteś tą księżniczką, mamo!" - zgaduje córka pani domu; „Ale tylko (5) z tym czarodziejem" - zgadza się z uśmiechem pani domu, zanurzając talerz w pachnącej pianie. Związek bohaterki z osobą płci odmiennej - czarodziejem Sunlichtem - ma tu zatem charakter przenośny w czystej postaci. Potraktuję tę reklamę jako stopień pośredni pomiędzy reklamami seksualnie nienacechowanymi a seksualnie nacecho­ wanymi. Użycie terminu „ s e k s u a l n y " podyktowane jest tym, że w przedstawionych poniżej reklamach mamy do czynienia z bardzo różnymi odmianami owej funkcji ostatniej - mitologemu wesela. M o ż e to być istotnie ślub, częściej jednak chodzi o romans, randkę czy choćby tylko powodzenie u przed­ stawicieli płci odmiennej. Tak tedy następna reklama ilustruje nie tylko uzdrowienie, ale i rzeczone „ w e s e l e " . Clearasil Tomek i Jacek mają (1) pryszcze; Tomek używa mydła, Jacek - żelu Clearasil (na dole ekranu widzimy napis: „nr 1 na ś w i e c i e " ) ; dalej widać Tomka i jego pryszcze pulsujące bólem i otoczone przez autora reklamy obwódkami; Jacek natomiast po zastosowaniu żelu ukazuje (4) gładką twarz; „Tomek chodzi w kasku na głowie, Jacek (5) chodzi z Karoliną'' - komentuje narrator. Tak oto doszliśmy do grupy reklam najliczniej reprezen­ towanych w naszej „ b a j k o w e j ' ' klasie, które można by uznać za przykład wariantu najuboższego, choć z pewnego punktu widzenia bardzo istotnego. Prawie wyłącznie jedyną funkcją wyrażoną - chciałoby się rzec - expressis signis jest tu owo „ w e s e l e " w różnych jego odmianach. Przyjrzyjmy się kilku przykładom. Tchibo (5) Młoda para stąpająca po schodach świątyni, wokół radosne twarze, tłum ich cały, falujący w rytm falowania przesypującej się kawy pokazywanej przemiennie z obrazem ślubu; sypiące się ziarna kawy i ziarna ryżu, którymi rzuca w kierunku nowożeńców śmiejąca się dziewczynka; chwile czułych spoj­ rzeń panny młodej i starszego pana popijających z filiżanek gorący płyn; „Dajesz innym to, co w życiu najlepsze, kiedy jesteś radosny, zakochany, s z c z ę ś l i w y " - puentuje te wzrusza­ jące obrazy slogan. Stimorol W pustynnym i ekscytującym krajobrazie Arizony lub New Mexico widzimy młodzieńca na motocyklu w stylu HarleyDavidson ściganego przez policyjny wóz; młodzieniec za­ trzymuje się, z oczywistą obojętnością pozwala się obszukać policjantowi, opierając się na masce wozu w sposób przewidzia­ ny wymogami sytuacji, przepisów i dramatycznego zacięcia autorów reklamy; jest czysty: policjant znajduje tylko paczkę gumy; okazuje się, że jest to natomiast wyzwanie dla drugiego funkcjonariusza, którym jest atrakcyjna dziewczyna; do rzuco- 33 �nych jej przez kolegę dokumentów młodzieńca wkłada kartkę z numerem telefonu i nazwiskiem - Johnson i zapewnia wymownym spojrzeniem, że (5) wspólna chwila będzie słodka. Palmolive W malowniczej scenerii tym razem jakiegoś północnego kraju, gdzie sąsiedztwo stromych zboczy i morza przypomina fiord, dwie osoby - matka i kilkuletnia córka - oczekują przybicia promu do długiego drewnianego molo; mężczyzną, który prom opuszcza, okazuje się mąż i ojciec - wraca (5) na łono rodziny; wita się czule z żoną i córką, a ze szczególnym upodobaniem zanurza swe dłonie w niewątpliwie puszystych i lśniących włosach pań swego serca; ,,Palmolive to naturalne p i ę k n o " - zdają się krzyczeć nadmorskie skały; w przyboju morskiej fali stoją na brzegu dwie butelki szamponu. Elseve „Piękno według mnie to przede wszystkim piękne włosy siła protein, energia witamin, połysk j o j o b y " - zachwala z przekonaniem kosmetyki do pielęgnacji włosów młoda dama, wcierając perlisty płyn w swe długie, ciemne włosy; widzimy j ą za chwilę w biurze, w otoczeniu samych mężczyzn, słuchają­ cych jej z zapartym tchem i wpatrujących się w nią z za­ chwytem; jest świadoma swej atrakcyjności: z równą nonszalacją wygłasza istotne racje, jak odgarnia pukle włosów; wie, że (5) ma szalone powodzenie. Domestos „Nawet gdy wszystko wydaje się czyste, groźne zarazki mogą się czaić tam, gdzie wzrok nie sięga; ale teraz mamy nowy środek - Domestos"; w tym oto lakonicznym stylu producent zachwala środek czystości i demonstruje jego zastosowanie w łazience rękoma młodej pani domu; ta opuszczają zamykając drzwi, ale unosi stamtąd (5) małe dziecko na rękach całując je czule w zbliżeniu kamery. We wszystkich przedstawionych przypadkach każda z sek­ wencji kończy się ślubem (Tchibo) lub prefiguracją owego mitologemu „ w e s e l a ' ' pozostającą do funkcji wzorcowej w metonimicznym pokrewieństwie. Mamy zatem zapowiedź randki (Stimorol), obrazy rodziny (Palmolive), powodzenia (Elseve), wreszcie macierzyństwa (Domestos). Przykład ostatniej ze zbioru tych reklam jest szczególnie intrygujący. Oto by uczynić zadość „ b a j k o w y m " oczekiwaniom odbiorcy reklamy, jej autorzy nadają obrazowi fabułę z rozwijającym się łańcuchem symbolizacji opartych na zasadzie opozycji i korelacji: Domestos : Brak Domestosa :: czystość : brud :: doskonałe macierzyństwo : niedoskonałe macierzyństwo. Wskutek takiego oto zabiegu, przy pomocy szczególnego higieniczno-prokreacyjnego meta-kodu, ustanowiono symboli­ czną ekwiwalencję środka czystości i macierzyństwa. Szczęś­ liwą matką będzie ta, która używa Domestosa. Ta natomiast, która go nie używa może dobrodziejstwa macierzyństwa w ogó­ le nie zaznać. Końcowy obraz można zresztą osobno potrak­ tować jako ikonogram konotujący szereg pozytywnych przeko­ nań na temat rodziny i macierzyństwa. Odczytanie podobnych symbolicznych argumentacji, mają­ cych przekonać klienta do kupienia danego produktu, jest j u ż teraz rzeczą prostą, choćby na przykład w reklamie poprzedniej - Elseve, gdzie - zapożyczając się u Umberta Eco (1972, s. 245^16) - możemy wskazać taką oto entymematyczną serię: Każda pani chce mieć powodzenie - mycie włosów szamponem Elseve daje powodzenie - kto myje włosy szamponem Elseve, ten będzie miał powodzenie. Przy czym wnioskowanie to może być „ n i e z a w o d n e " , jeśli na mocy milczącej antonomazji przedstawioną w reklamie panią interpretuje się jako „każdą p a n i ą " . Chwyt ten stosowany jest we wszystkich reklamach „ w e s e l n y c h " , co z łatwością można sprawdzić, aplikując powyższą zasadę deszyfracji do pozostałych przykładów, jak również w wielu obrazach, w których ta funkcja nie występuje. 34 Statystyka naszego skromnego zestawienia wskazuje, że doty funkcja „ w e s e l a " jest elementem najbardziej konsekwentnie „Ko pojawiającym się w rozważanych tu dwudziestu trzech baj- staw kowych fabulacjach. Jest ona nieobecna tylko w czterech zapa przypadkach, choć - j a k sam Propp stwierdza - „czasem szcz zamiast ręki królewny bohater otrzymuje kompensatę pieniężną dran lub nagrodę w innej formie", o czym nieco szerzej w dalszej zdot części. D o d a ć wypada tylko, że jeśli zgodzimy się z poglądem, ków iż obrzęd weselny to ekwiwalent rozwiniętej bajki magicznej rzec (Mieletinski 1981, s. 329), w której małżeństwo jest ostatecz- adpc nym celem rozwoju całej akcji, to będzie to jeszcze jeden i ek argument przemawiający za postawioną tu hipotezą. w zi Oto pełna lista wyranych reklam o fabule i/lub zakończeniu z dr bajki magicznej: odpc pos (4) Likwi­ (2) Otrzy­ (1) a (3) (5) dacja manie Szko­ Walka Wesele (Po dzenie szkody środka em pow Camay przy Elseve potr Sunlicht ku i Clearasil (Ca Fuji Super Tchibo 1 Tchibo 2 Domestos Colgate Tar­ tar Control Wrigley Spermint Stimorol Lenor Mars Margaret Astor SC Johnson Impuls Old Spice Sensitive Head & Shoulders Palmolive Renault Clio Sunsilk Cillit Bounty prze W powyższym zestawieniu uwzględnione zostały tylko te i obi funkcje, których obecność zaznaczona została w odpowiedni P( figuratywny sposób, jak w analizowanych przykładach. Stosów- nasz ne figury pojawiają się oczywiście także w pozostałych przypa- odds dkach: „ m o l e k u ł y " protein wnikające we włosy (Sunsilk), świę mikroskopijne buciki, jak dla niemowlęcia, które wręcza przeje, s. 1: ta młoda dama swemu mężowi (Tchibo 2) czy cała sekwencji ewol reklamy kosmetyków znanej firmy, w której stworzone topicznt kraii pole przywołuje historię brzydkiego kaczątka przemienionego logi; w pięknego łabędzia (Margaret Astor). Nie wystarcza nam znali zatem sama czysto referencyjna konstatacja w rodzaju „Tutaj Ti pomóc może tylko C i l l i t " . Za kryterium uznania danego się c sekwensu jako bajkowej funkcji przyjęliśmy bowiem użycie słyn: stosownego obrazu lub słowa, pozostających w tropicznej char relacji do tejże funkcji. Ta bowiem specyficzna poetyka jes klan nieodzownym elementem tej „bajki naszych czasów". kę, : W r ó ć m y teraz do formy pierwotnej, od której zaczęliśmy li reki; rozważania, sloganu. Takie oto figuraty wne równoważniki zdai sam; typu: „Bounty - smak raju", „Lenor - miłość od pierwszej! kow �dotyku", „Kawa Sati - szczęśliwe c h w i l e " czy wreszcie „Kodak - złodziej k o l o r ó w " to j u ż tylko streszczenia przed­ stawianych bajek, których pełnej treści odbiorca nie musi zapamiętywać. Napięcie semantyczne pomiędzy członami tych szczególnych zawołań wypełnione zostało bowiem pierwotnie dramatyczną czy wzruszającą historią o odkrywaniu, walce, zdobywaniu. Dzięki ciągłej obecności tych „rodowych okrzy­ ków" w tekstach reklamy znawcy tej współczesnej poezji, która rzeczywiście zawitała pod strzechy, na hasło Renault Clio odpowiedzą niechybnie „prosto z raju", a nie „zmysłowe i ekstrawaganckie' '. Mechanizm ten został ukazany explicite w znanej reklamie: wykład w uniwersyteckiej auli; wyrwany z drzemki student na słowa „Pollena 2000" bez wahania odpowiada - „Ociec p r a ć ! " . Zresztą często, jak już wiemy, poszczególne składowe opowieści mają charakter domyślny, a slogan jest taką właśnie pełną znaczeń i treści kapsułką. (Ponadto autorzy reklam skracają nieraz stopniowo długość ich emisji nie tylko z finansowych, ale także psychotechnicznych powodów wskazanych powyżej). Rzecz to wszakże znana przynajmniej od czasów Ernsta Cassirera, że istnieje pewna potrzeba wyjaśniania, która zadowala się wyróżnieniem począt­ ku i końca procesu. Chodzi o głód wyjaśniania typu mitycznego (Cassirer 1953, s. 54). Na początku tej części rozważań przypomnijmy fundamen­ talną zasadę, dotyczącą również problematyki reklamy, że „bajka - mit - rytuał stanowią trzy wierzchołki trójkąta połączone ze sobą związkami odpowiedzialności. Bajka rela­ cjonuje (choć w sposób przekształcony) przebieg rytuału, który odbywa się według scenariusza dostarczanego przez mit, stąd też wynika uzależnienie bajki od m i t u " (Wasilewski 1979, s. 218). Northrop Frye, jeden z badaczy literatury podążający szlakiem wytyczonym przez Vico, wskazuje na kolejny słup milowy, który będzie wyznaczał sposób rozważania obecnej tu problematyki. „ Ś w i a t m i t u j e s t ś w i a t e m to­ t a l n e j m e t a f o r y " (podkr. JB) - napisał w aktualnym do dziś dziele Anatomy of Criticism (1957, s. 136). Ten przedstawiciel krytyki mitograficznej dzieli pogląd wielu in­ nych orędowników łączenia badań nad mitem i literaturą: od Potiebni i Maxa Mullera po współczesnych mu Bachtina czy Maud Bodkin. Postulat badania literatury w ramach tradycji mitologicznych i z uwzględnieniem logiki mitotwórstwa jest w naszym wąskim zakresie szczególnie odporny na zarzuty ignorowania historyczno-społecznego kontekstu dzieła i bio­ grafii autora. Wymogi konwencji gatunku pozwalają bowiem na niewielką inwencję własną w tworzeniu reklamowych tekstów i obrazów, co już wstępnie zostało wykazane. Podążając tropem poszukiwań Frye'a zwróćmy uwagę, że nasze „ready made expressions" mieszczą się w zakresie oddziaływania obrazów i gatunków z rodzaju „mitu apoteozy, świętych zaślubin, odwiedzin w raju" (Mieletinski 1981, s. 138). Niezwykłe nagromadzenie obrazowych i słownych ewokacji opisujących zwycięstwo nad niedoskonałością, rajskie krainy czy spełnienie w miłości, to oczywista poetyka mitologizowania, której najbliższe analogie można by zapewne znaleźć w klasycznych utworach poezji arkadyjskiej. Tak tedy przytoczony j u ż wcześniej slogan kawy Sati pojawia się oczywiście w większej całości, w której dramatis persona, słynna niegdyś aktorka, występuje w podwójnym poniekąd charakterze. Z jednej bowiem strony jest odtwórczynią re­ klamowej roli, w której wspomina siebie jako małą dziewczyn­ kę, z drugiej natomiast wywołuje niewątpliwie u odbiorców reklamy, na przykład pań domu, nostalgiczne wspomnienie ich samych jako dziewczynek, obdarzonych w czasie podwór­ kowych zabaw pogardzaną wówczas rolą psa Szarika. Pani domu wzięta zostaje zatem w krzyżowy ogień perswazji: Pola Raksa, postać rodem z odległej epoki, wprawia w drżenie indywidualne biografie i epatuje tchnącymi niezwykłością zwierzeniami. " N i g d y nie zapomnę tych wspaniałych chwil kiedy ojciec wracał z dalekich p o d r ó ż y " ; dziewczynka zagląda do zdobionej metalowymi okuciami drewnianej skrzynki z napi­ sem „ S a t i " ; „Ojciec mówił, że kryje w sobie wszystkie tajemnice A r a b i i " - wspomina aktorka. Umberto Eco takie oto konotacje przypisałby tej sugestywnej wypowiedzi: „Baśnie z tysiąca i jednej nocy, egzotyka, tajemniczość, magia, haszysz, senne rozleniwienie, przypowieści kalifów, dźwięki wschod­ nich instrumentów, słowem: podróż - archetyp" (Eco 1973, s. 68-69). W taką podróż do cudownych rajskich krain zaprszają również reklamy: Bounty - wyspy szczęśliwe na morzach południowych, Wrigley Spermint - plaże Florydy lub Kalifor­ nii, czy Renault Clio, gdzie współcześni Adam i Ewa zostają skuszeni do wzięcia auta, a nie złowrogiego jabłka. Tu został odwrócony znany porządek - rajski „ o w o c " staje się źródłem radości i spełnienia, jak przystało na ideologię kultury an­ algetyków. W tym symbolicznym modelu świata osiąga się rajską kondycję i rajski czas, co uosabia również poprzez swą polimorficzność Proppowski mitologem „ w e s e l a " bądź owa „kompensata pieniężna lub nagroda w innej formie" - bogact­ wo, światowość, powodzenie. Wydaje się, że nie ma racji Gillo Dorfles, który powiada, iż reklama: „Dzieli na kapsułki, kropelki, puszki, nadając określone wyróżniki, czyli przede wszystkim zamieniając w towar wszelki produkt natury, od­ kryty lub stworzony przez człowieka w sposób przypadkowy" (Dorfles 1973, s. 235). Rzecz jest chyba jednak bardziej złożona i nie da się sprowadzić do takiego jednostronnego eksploaracyjnego aspektu. Afirmacja szczególnej utopii rajskiego „stanu naturalnego' ' jest tak silna, czego dowodem szereg powyższych przykładów, że skłania do poszukania innego wyjaśnienia. Spójrzmy najpierw na charakterystyczną cechę wielu reklam, mianowicie tendencję do zaznaczania od jak dawna istnieje firma, o ile - rzecz jasna - istnieje dłużej niż kilka dziesiątków lat. Dowiadujemy się więc, że „ P Z U - rok zał. 1803", a wiecznotrwałość firmy zobrazowano dodatkowo zmiennymi konturami Polski (w tym Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego), z niejaką - chciałoby się rzec - nerwowością przemieszczającej się po mapie Europy Środkowej w ciągu tych niemalże dwustu lat, w odróżnieniu od nienaruszonego PZU. Mamy także „Wedel - od 1851 r . " , który przestał już być napiętnowany tymczasowością 22 lipca. Jeszcze inaczej do odległych czasów nawiązuje Pollena 2000: przy pomocy histo­ rycznej kodyfikacji usiłuje nadać sobie owąż historyczność, a robi to - trzeba przyznać - z dużym rozmachem i ponadto poczuciem autoironii. Wreszcie skromny Proszek E, gdzie autor reklamy podejmuje próbę intensyfikacji historii tego środka czystości, sięgając - podobnie jak w przypadku PZU - do figury wiecznotrwałości i zestawia jego niezmienne walory ze zmiana­ mi mody, muzyki itd, właśnie w ciągu ostatnich kilku dziesiąt­ ków lat. Zabieg jest na tyle udany, iż stylizowana na lata 70. scena prania „ d z w o n ó w " wygląda w czarno-białym kadrze tak odlegle, że - jako żywo - w pierwszej chwili skłonni bylibyśmy jej realizację przypisać braciom Lumière. Ta kolejna odmiana poetyki mitologizowania to nie tylko - jak się rzekło - figury trwałości, ale i odwieczności. W perspektywie ściśle historycznej ta odwieczność jest wpraw­ dzie mocno - naciągana, jednak szczególna stylizacja obrazu i słowa może z powodzeniem doprowadzić odbiorcę reklamy, np. panią domu, do uznania, iż czasy Księstwa Warszawskiego, nie mówiąc j u ż o czasach Kiemliczów, to niemalże owe mityczne praczasy. Dodajmy, że j e d n ą z cech mitu jest wszakże wyjaśnianie istoty przedmiotów poprzez wskazanie ich począt- 35 �ków, czasu pratworzenia. Punkt dojścia jest więc również punktem wyjścia: firma nie tylko wiedzie do osiągnięcia arkadyjskiej pełni, ale i pochodzenie jej produktów należy szukać w ogrodzie Edenu. Aczasowość to jedna z cech rajskiej kondycji. W powyższych przykładach nie tylko firma-demiurg odziana zostaje w szatę odwieczności, ale i same produkty są tak trwałe, że można je uznać za znaki tego, co niezmienne w świecie zmienności. W przywołanej j u ż wcześniej reklamie kawy Sati narratorka obejmuje klamrą wspomnień okres od czasu dzieciństwa do starości; przypominając sobie czas ojcowskich podróży, j u ż jako starsza pani w fotelu, przy kominku, może - podnosząc filiżankę do ust - stwierdzić z przekonaniem: „ H m , zapach, smak wciąż ten sam". Inny obraz to reklama Renault 19, w której pojazd ten staje się niemalże inkarnacją trwałości i niezmienności. Oto jego właściciel podjeżdża - w kolejnych ujęciach - pod urzęd stanu cywilnego z kolejnymi partnerkami; w każdym przypadku towarzyszy temu komentarz: „Karol kilka lat p ó ź n i e j " ; widać zarówno oznaki starzenia się Karola, jak i panie jego serca wydają się coraz bardziej dojrzałe; ale nie wóz: „Nowy Renault 19 - nowy na wiele l a t " . Symboliczna niezmienność jest tu w sposób ukryty wzmocniona poprzez kolejne związki małżeńskie, które kojarzą się zwykle ze zmianami pokoleniowymi idącymi j u ż w setki lat. Rajska rzeczywistość to również harmonia w rozumieniu braku podziałów na to, co naturalne i to, co społeczne, to, co wytworzone i to, co otrzymane. M i t , ta - parafrazując określenie Lévi-Straussa - maszyna do niszczenia sprzeczności, dąży wciąż do odtworzenia owej doskonałości: każe jednym mówić, że są arami, innym natomiast wierzyć, że ich życie zależy od konstelacji ciał niebieskich. Kronikarzem podobnych poszuki­ wań, i to wieńczonych powodzeniem, jest reklama. Opisuje ona bowiem wysiłki przezwyciężenia dychotomii natury i kultury zarówno poprzez „naturalizację działań ludzkich", jak i „uczłowieczenie praw natury" (Lévi-Strauss 1969, s. 332). Oto w myśl pierwszej zasady następuje transfer atrybutów świata natury do świata ludzkich wytworów. Zwolenniczka szamponu Ultra Doux mówi: „Moje włosy potrzebują r o ś l i n " ; chrupki Balsen są „z darów natury" ; dzięki stosowaniu proszku Persil woda staje się „miękka jak deszczówka' ' ; krem Kamille to „naturalna uzdrawiająca moc rumianku". Naturalistyczna ewokacja tego ostatniego wzmożona zostaje jeszcze sensualistycznym obrazem kwiatów rumianku zanurzających się w kre­ mie. Identyczną wizualną figurę zastosowano w przypadku jogurtu Danone: świeże owoce wpadają do gęstego białego płynu. Uczłowieczenie praw natury to z kolei przypisanie cech ludzkich właściwościom produktów, które poprzez te prawa realizują swe funkcje. Szczoteczka do zębów Aquafresh tak doskonale wypełnia prawa mechaniki, że mówi się o niej - „najsprytniejsza wśród szczoteczek"; kotom natura każe miauczeć, jednak „koty Whiskas doskonale wiedzą czego chcą i mają swoje sposoby żeby ci o tym p o w i e d z i e ć " ; Fiat Tempra to „silna o s o b o w o ś ć " , Persilowi „możesz z a u f a ć " , a „Toster grill firmy Tefal to jedyny toster, który potrafi dobrze opiekać' '. Nic więc dziwnego w tym, że zwracamy się czasem do produktów słowami apostrofy: „Drogie Orno" czy „Dziękuje­ my ci SC Johnson". Istotnie, niełatwo przezwyciężyć tę etiologiczną schizof­ renię. Claude Lévi-Strauss tak oto pisał o systemach kastowym i totemicznym również przenikniętych totalizmem myśli nieoswojonej: „należy uznać w systemie gatunków przyrodniczych i w systemie przedmiotów wytwarzanych dwa zespoły pośred­ niczące, którymi człowiek się posługuje, by pokonać opozycję między naturą a kulturą i ująć je obie jako c a ł o ś ć " (tamże, s. 193). Podobnie wypowiadał się wcześniej Cassirer, według którego istnieje fundamentalna potrzeba człowieka do zjed noczenia się z naturą, uwolnienia się od kulturowych ograni czeń, rozpłynięcia się w nurtach uniwersalnego życia, wchłonie cia przez całość natury (Cassirer 1953, s. 188-89). , Jeden z produktów, ukazany w obrazie rozważanego t i gatunku, zbliżył się do ideału w stopniu niemal d o s k o n a ł y n Oto widzimy dwie sceny: jedna rozgrywa się w pustynny^, krajobrazie, druga w górskiej grocie; łączy je obiekt, k t ó r e g niezwykłe stwarzanie odbywa się równocześnie w obu miejs each; na pustyni, w miejscu uderzenia pioruna, pojawia sign karoseria pojazdu, natomiast w grocie z zasłony iskier wyłanigj, się rama konstrukcyjna z pomieszczonym w niej silnikiem; ob_ zespoły zaczynają się przemieszczać po dwóch dzikich, pustyt_ nych drogach, które łączą się w pewnym miejscu, doprowadza jąc także do złączenia się w j e d n ą część stworzonego pojazdu; t „Ford Mondeo - piękno i wewnętrzna s i ł a " . Oto na naszyć fc oczach dokonuje się prawdziwy akt kreacji, stwórcze działani zapładniającej niebiańskiej mocy (piorun) i ziemskiego l o i j (grota). Mondeo zrodzony z tego kosmicznego związku j e kompletnym wcieleniem żywiołów natury: piękna ziemi i sil j niebios. j Mamy tedy zupełnie n o w ą j a k o ś ć . Firma przeprowadź m konsekwentnie ideę status naturae integrae tylko na poziom pQ jakościowo odmiennym i doskonalszym, na poziomie n o w i j naturalności, która jest dziełem człowieka. Nie ma j u ż podział na man-made i nature-made; jest man-made-nature. Natu - niezróżnicowany byt - zostaje przetworzona przez człowiei p , i uszlachetniona w twórczym wysiłku dążenia do ukonstytui ^ wania owego „bytu nie warunkowego". Reklama przyczynia się do powstania takiego oto ogólnej i symbolicznie nacechowanego obrazu: współcześni szamai w białych kitlach dokonują najpierw dezintegracji owoców natury (od roślinnych alkaloidów i nieorganicznych kwasów f - j ^ aromatyczne węglowodory i zonalne kryształy), pokazując g w formie łańcuchów, pierścieni i kul oniemiałej widowni, byj „ następnie zreintegrować w jakościowo doskonałą formę. „Kult j c z k i " protein czy lipolazy w dziełach tej naszej Gebrauchskuit to niczym owe zakrwawione kulki pierza, które czarownic ^ z Północno-Zachodniego W y b r z e ż a wypluwają po „wyssaniu y ich - jako wcielenia choroby - z ciał chorych (Levi-Straui j , 1970, s. 249). Warto m o ż e w t y m miejscu przypomnieć, i „pierwszymi ogłoszeniami, które zaczęły się pojawiać reguła ] nie w prasie amerykańskiej (w połowie X I X wieku) byt g j reklamy patentowanych i , jak twierdzili producenci, cudowi j skutecznych środków medycznych" (Spitzer 1980, s. 381). (j j Strategia reklamy końca X X wieku ma bardziej totalizująi ^ - podobnie jak myśl nieoswojona - charakter. Cudowne są m . , tylko środki lecznicze; cudowność i niezwykłość to atrybut _ przynależne wszystkiemu, co wydostało się z ogranicz! p niegdysiejszej natury lub niegdysiejszej kultury. Express pjc verbis wyrażona niedoskonałość „zwykłego proszku" c; tyf] „zwykłej karmy'' pozwala na relacyjne ustanowienie niezwyl łości. „ N o w y Ajax to istny c u d " , Cliff jest „doskonały", karu ^ Pedigree Pal jest „ k o m p l e t n a " . Niezwykłość właściwości p« j j duktów ukazana może być ponadto poprzez użycie stosowne ^ oksymoronu: czystość naczyń uzyskaną przy pomocy Kop Uli p „widać i s ł y c h a ć " , natomiast producent kawy Jacobs pj ¿ 0 $ klienta - „Czy widzisz ten aromat?". Trzeba wszelako prz , znać, że jeśli ma się możliwość sulfonowania lub przepraw p dzania procesu alkilowania, co oferują nowoczesne technolog: | i uzyskiwania wskutek tego związków heterocyklicznych o pi cio- czy sześcioczłonowych pierścieniach, to zapewnia | o właściwościach produktów przytoczone powyżej nie powił \ budzić podejrzeń. Tylko producenci soków spod znaku kacze ję , Donalda deklarują otwarcie, mając zapewne na uwadze równi j dekonspirację konkurencji: „Donald Duck - my nie poprawi m sa r z s e m] mi za u s m< es o n e s U( m c n a l S w n e n t e n 0 t r w s z a c c z u r a za r o z u 0 T rz 1 w a rz w c o r Z w a z o s �my natury!". Reklama - podobnie do mitu - jako ta „ m o w a " , która mówi samą siebie" (Vergote 1968, s. 1269), opisuje zatem świat rzeczy nadnaturalnych. Określenie to, według Richarda Cha­ se^, innego obecnego w tych rozważaniach literaturoznawcymitografa, może być synonimem znanego polinezyjskiego terminu mana, który oznacza wszystko to, co ma bezosobową magiczną moc i jest dlatego wyjątkowo silne, skuteczne i groźne zarazem (Chase 1966, s. 70). Nadnaturalne produkty kultury analgetyków mogą tylko wzbudzać grozę regularnością z j a k ą głosi się ich magiczną moc: Dixan to „czysta s i ł a " , Pan Proper -„siłai delikatność", Kamili to „uzdrawiająca m o c " , Elseve -„dobroczynna moc", wreszcie Orion wyróżnia się „gigan­ tyczną skutecznością", natomiast Kop Ultra jest oczywiście „ultraskuteczny". „Mana jest par exellence siłą, prawdziwą skutecznością rzeczy, która nie niweczy, ale wzmacnia jej mechaniczne działanie. Ona sprawia, że sieć jest pełna, że dom jest solidny, że czółno dobrze się trzyma na morzu. Na polu jest ona urodzajnością, w medycynie tym, co uzdrawia lub zabija'' -pisze Marcel Mauss (1973, s. 150-51). Moc mana pojmowana jest jako jądro rzeczywistości, które pragnie się osiągnąć (Wheelwright 1954, s. 179), które zapewni dostatek, zdrowie, powodzenie. O ile - rzecz jasna - nabędzie się dobra, których udziałem jest partycypacja w wyliczanych przez reklamę mocach, jakich doznać może wówczas także nabywca. Taka natomiast postawa jest nadzwyczaj ważna, ponieważ „pozycja społeczna jednostek jest bezpośrednio uzależniona od ważności ich mana" (Mauss 1973, s. 147). Retoryka reklamy, ten system analogii międzykontekstowych, nie omija kontekstów społecznych, odciskając swoje piętno na ideach, obyczajach, wartościach, słowem - na światopoglądzie całych grup. Czerpie również z tradycji tych grup, dość wspomnieć historyczno-literacką kodyfikację Pol­ leny 2000. Inscenizowana psychodrama porusza również egzystencjonalno-symboliczne doświadczenie jednostek, którym obiecuje wstęp do klubu pięknych, młodych i bogatych. Przy tym wtajemniczanie to ma cechy inicjacyjnego rytuału, ek­ wiwalentu mitu sporządzonego według mitycznego scenariu­ sza. Przypomnijmy zatem, że postaci pojawiające się w większo­ ści reklam przyjmują wartość antonomastyczną, są uosobieniem członków wymienionego powyżej klubu, a przynajmniej znaj­ dują się w procesie stawania się nimi (por. Eco 1972, s. 248). Wówczas następujące konatywne wypowiedzi w formie: impe­ ratywu - „Podaruj sobie odrobinę luksusu" (Fa), konstatacji - „Dajesz innym to, co w życiu najlepsze" (Tchibo) czy zapowiedzi - „Nowy szampon nadający puszystość odkryje piękno twoich w ł o s ó w " (Sunsilk), obejmują dużym kwantyfikatorem obie strony szklanego ekranu i m o c ą totum ex parte rozdzielają towarzyszące produktom atrybuty pomiędzy wszys­ tkich partycypantów. Dzięki swej persfazyjności te samofundujące się wypowiedzi mogą uczynić z zalecanego produktu kontagialny łącznik z nadnaturalnym światem ukazywanym przez reklamę. Czyż nierzadko dostrzegamy zmianę u osób dosiadających nowego auta czy choćby używających renomo­ wanych kosmetyków? W tak zwanych kulturach tradycyjnych przejście z jednej kondycji społecznej do innej idzie zwykle w parze z uzyskaniem nowej duszy (Cassirer 1953, s. 165). Odbywa się to zwykle w sposób usankcjonowany rytualną konwencją. Wróćmy w tym miejscu ponownie do sloganu, zjawiska językowego wydawałoby się nieskomplikowanego, a jednak ważnego i wciąż obecnego w tych rozważaniach. Określony j u ż został mianem „bajki w p i g u ł c e " i zwrócono uwagę na automatyzm, z jakim się go używa i percypuje. Tę bajkowość sloganu w zgoła odmiennej źródłowej i teoretycznej perspek­ tywie dostrzega Olivier Reboul, gdy pisze, że slogan ignorując podziały na język mówiony i pisany, poezję i prozę itd. cofa nas ku „bardzo dawnemu stadium języka - stadium przysłów, porzekadeł, refrenów, kiedy to, co mówione, co pisane, wiersz i proza, stanowiły j e d n o ś ć " (Reboul 1980, s. 312). Badacz dodaje ponadto, że „slogan nigdy nie jest czytany, jest widziany; nie jest słuchany, jest s ł y s z a n y " . Podobny automatyzm ma również miejsce, gdy slogan wykrzykuje tłum: „Wiadomo, że tłum nie myśli i że wygasza myślenie u wszystkich istot, które się nań składają" (tamże, s. 318). Oto, kontynuując nasze rozważania w perspektywie rytualno-mitycznych odniesień, chcemy wykazać, że slogan, mieszcząc się w owym trójkącie b a j k a - m i t - r y t u a ł , pełni r o l ę j ę z y k o w e g o ekwiwalentu rytuału. A zatem: m e t a f o r a j e s t rytuałem. Niewątpliwie, pewną cechą archaizującą reklamowych sloga­ nów jest równolegle werbalne i wizualne ich występowanie - bywają wypowiadane i napisane równocześnie. Oto dychoto­ mia pisma i mowy ma zostać tu zniesiona: mowa ma udzielić pismu szczyptę osobowości tego, kto j ą wygłasza. Pismo ma tym samym uzyskać samoistną moc niczym tajemna formuła magii, mająca siłę sprawczą po jej zapisaniu. Nawet tak długie slogany, jak: „Twój kot kupowałby Whiskas", „Dzieci także wiedzą co jest dla nich dobre' ' ( M i l k y Way) czy „Zdrowe włosy są tak piękne i l ś n i ą c e " (Panténe Pro-V) towarzyszą swym werbalnym odpowiednikom, a ich zadaniem jest odciśnięcie się w plastycznym tworzywie indywidualnej i zbiorowej wyobra­ źni. Wyobraźmy sobie zatem młodziana (młodą damę) w kręgu świadków i uczestników ceremonii (zabiegi wprowadzające do stowarzyszenia wojowników, grupy mężatek etc). Współplemieńcy krążą dokoła bohatera obrzędu, intonują przewidziane pieśni, wznoszą stosowne okrzyki i czynią odpowiednie gesty. Mistrz (mistrzyni) ceremonii robi młodzianowi usankcjonowa­ ny tradycją tatuaż, przywdziewa młodej damie czepiec, etc. Daje się słyszeć rytm wypowiadanych zaklęć, mających słowem wspomóc zabiegi przeniesienia w stan odmiennej społecznej jakości, czasem monotonny akompaniament bębnów, basetli, etc. Przypomnijmy teraz taki choćby obraz. Telewizyjny ikon denotuje młodziana oddającego się kąpieli pod prysznicem. Komunikat słowny denotuje żel pod prysznic: „Oto Cliff po raz pierwszy; ten Cliff jest nowy, jest doskonały; gdy pieni się na skórze czujesz orzeźwiający chłód; bierzesz więcej, orzeźwia jeszcze bardziej; i wtedy czujesz go, czujesz chłód morza". Teraz pojawia się drugi ikon: młodzieniec skacze z wysokiego klifu w bijące o skały fale. Współdziałanie obu ikonów i komentarza wiodą do takiej konotacji. Analogia metaforyczna (metafora zewnętrzna). młodzian pod prysznicem : żel : : młodzian na klifie : morze przekształca się dzięki całościowej obrazowej syntagmie w metonimiczne utożsamienie Żel : morze : : młodzian pod prysznicem : młodzian na klifie Oba związki dopełnienia są istotne. Z pierwszego związku slogan - ,,Cliff to orzeźwiający chłód spienionego morza" - czyni na powrót metaforę, ale wewnętrzną, w której żel dzieli z morzem wspólną cechę (por. Crocker 1977, s. 558). Z drugiego związku - figurę identyczną, w której młodzian pod prysznicem ma coś w sobie z młodziana na klifie, co więcej, ma też w udziale tó, czego jego odpowiednik doznaje - przygoda, wyspy południowe, spienione fale. Na mocy wyrażonych expressis verbis antonomastycznych zwrotów - „czujesz orzeź­ wiający chłód, bierzesz więcej, orzeźwia jeszcze bardziej" - w pole tego topicznego oddziaływania dostaje się też młodzian przed telewizorem. Nie ma tu wprawdzie owego monotonnego 37 �rytmu, dudnienia bębnów, choć jest zaklęcie, dzięki któremu łatwiej zanurzyć się w inny świat. Wystarczy jeszcze tylko udać się do najbliższej drogerii, odkręcić kurek i . . . Wiele reklam opiera się jednak na wspomnianej rytmiczności wypowiadanych fraz i sloganów, z zastosowaniem odpowied­ niego tła muzycznego. „Stu- Stu-, Stu-, Stu-, Stu-, Studio Life: L ' O r e a l " - słyszymy z ust tańczącej grupy młodych ludzi 0 dziwnych fryzurach utrwalonych żelem do włosów; „Boom-, Boom-, Boomer - super guma'' - intonują dzieci przyglądające się niejakiemu Boomerowi, który rozciąga się tak, że staje się większy od diabelskiego młyna w wesołym miasteczku; wresz­ cie niepozorne - „Mentos to świeżość, Mentos to oddech, Mentos to siła, bo Mentos pełnią życia jest!"; ten zmultiplikowany slogan również wykazuje cechy rytualnych powtó­ rzeń. Tak pisał o rytuale Ernesto de Martino: „Otóż już sam tylko jego charakter powtarzalny, cykliczny, przewidziany w swoim przebiegu, wprowadza u sprawców 1 uczestników stan polegający na ograniczeniu poczucia czujno­ ści i jest warunkiem sprzyjającym kontaktowi ze sferą nie­ świadomości. Ten aspekt aktywnej dehistoryfikacji obecności indywidualnej występuje w rytuale tak dobitnie, że często technika ograniczenia świadomości działa sama przez się, nie mając koniecznie odpowiedników mitycznych; należy tu wy­ znaczenie jakiegoś punktu olśniewającego i oślepiającego, monotonne powtarzanie słów lub zgłosek, dźwięk bębna lub jakakolwiek inna postać zewnętrznej aprobaty techniki mistycz­ nej wszystkich czasów i wszelkich możliwych zakątków globu ziemskiego" (1959, s. 154). W naszym przypadku należy raczej mówić o aparaturze techniki audiowizualnej, choć niewątpliwie mamy do czynienia z „ograniczeniem ś w i a d o m o ś c i " : według statystyk, sprzedaż reklamowanego produktu wzrasta o kilka­ dziesiąt procent. Na zjawisko powtarzania słów, wersów, strof w folklorze zwraca uwagę Jerzy Bartmiński (1983, s. 260) upatrując w tym potrzebę rytualnego zatrzymania czasu. Jest to konstytutywna cecha mitu i zjawisk z nim związanych, co j u ż na rozważanych tu przykładach reklamowanego folkloru wykazywaliśmy. Co więcej, rytm, powtórzenie, rym, aliteracja uchodzą za cechy wypowiedzi magicznej (Weiner 1983, s. 703). Pora więc przyjrzeć się z tej perspektywy bohaterowi niniejszych roz­ ważań - sloganowi. „To nie wizja, to V i z i r " - recytuje tę frazę menadżer firmy demonstrujący skuteczność sprawdzanego właśnie środka - i czyni równocześnie gest wskazania pudełka z proszkiem. W magii słowa i działania zwykle pokrywają się, stanowi to o jej performatywnym charakterze. „Sądy magiczne zawsze poprze­ dzają doświadczenie magiczne, są to przepisy obrzędów czy też łańcuchy wyobrażeń. Doświadczenia są przeprowadzane tylko po to, by je potwierdzić: niemal nigdy ich nie osłabiają'' - pisze Marcel Mauss (1973, s. 169). Wspomniany menadżer zadaje więc najpierw pytanie: „Czy to możliwe aby pranie było jeszcze bielsze niż po użyciu zwykłych p r o s z k ó w ? ' ' . Następnie związa­ na na supeł chusteczka zostaje włożona do kieszeni koszuli, ta zaś do pralki - wydaje się, że to wystarczający próg trudności dla testowanego proszku. Jak łatwo się domyślić odwrotna kolejność czynności ma miejsce po zakończeniu prania - chus­ teczka okazuje się biała. I tutaj dopiero następuje owa ekspresywno-impresywna fraza przytoczona na początku. Identyczny w swej performatywnej strukturze jest test płynu do zmywania naczyń. Po zapewnieniu, że „ N o w y Kop Ultra zmywa każde naczynie do ultra czysta", następuje demonstra­ cja zmywania rękoma pani domu i oczywista konstatacja połączona z prezentacją: „Doskonale czyste, co w i d a ć . . . " (tu błysk gładkiej powierzchni talerza) „...i s ł y c h a ć " (odgłos pisku spod palca pani domu pocierającej tymże po tejże powierzchni). 38 Wreszcie działanie odżywki Slim Fast zaprezentowane zostaje -| ukazaniem szczupłych postaci, co również widać i słychać: „Ja, j Patrick Warwick w y p r ó b o w a ł e m . . . " , „Ja, Isabelle Silverstone wypróbowałam i zobaczcie!". Nasz początkowy „Kodak - złodziej k o l o r ó w " , wiele innych sloganów, które przewijały się w tych rozważaniach czy takie, t które tu jeszcze nie zagościły: „ F a - uczucie delikatnej y ś w i e ż o ś c i " , „ C a m a y - ekscytujący powiew P a r y ż a " , „ Z Wartą s bez obaw!" to sui generis zaklęcia. Nie można i m bowiem n przypisać cech zdań w sensie logicznym: nie spełniają wymo- n gów budowy zdania, a więc nie orzekają o prawdzie lub fałszu, p Eksploatują natomiast figuratywne użycie języka, i na mocy k - wskazanych wcześniej - metaforyczno-metonimicznych prze- p kształceń (podobieństwo - przyległość) dokonują werbalnie r< i mentalnie przemieszczeń atrybutów (por. Tambiah 1973, s n 189). Ich nieasertoryczność wyraża się w zacieraniu granic) n pomiędzy tym, co jest, a co być powinno. „Prawdziwy slogan to k taki, który nie daje przeciwnikowi szansy repliki, który wy klucza możliwość jakiejkolwiek odpowiedzi, jakiegokolwiek o; dialogu i stawia przed alternatywą - milczeć albo powtarzać go Taka jest jego podstawowa funkcja 'fatyczna': nie tylko ściągnąć uwagę, ale kończyć komunikację na niej samej uniemożliwić jakąkolwiek interferencję" (Reboul 1980, s. 309) Olivier Reboul zauważa, że slogan ma tylko postać syntagmj ' (tamże, s. 307) i ma na myśli oczywiście slogan werbalny ' Wydaje się jednak, że m o ż e m y uznać istnienie również slogan wizualnego, a zatem nie tylko ó w Schlagwort, ale i Schlagbili Wobec tak rozumianej syntagmy nie można stosować klasycz b , nych kryteriów prawdziwości, jak i wobec mitu, co niejedno 19 krotnie było podnoszone przez teoretyków. Istnieje taka w micie podobne pomieszanie i intensyfikacja kodów, rozlej Cs łość konotacyjnych słowników, swoista „ m o m e n t a l n o ś ć " myśl | £ mitycznej odmienna od „dialektycznego ruchu m y ś l i " w dys C i 19 kursie teoretycznym. Ś w i a d o m o ś ć mityczna „żyje bezpośred nim wrażeniem, które przyjmuje bez porównywania z czymkol q wiek innym; dla świadomości mitycznej wrażenie nie je! \y bynajmniej czymś względnym, jest czymś absolutnym; wraże­ nie nie jest prawdziwe dzięki czemuś innemu i nie zależy oi czegoś innego jako swego warunku; wręcz przeciwnie: przeja Dc wia się i potwierdza poprzez prostą intensywność swej obecno ^ ści, poprzez nieodpartą siłę, dzięki której zakorzenia sjf Eci w ś w i a d o m o ś c i " - te słowa Cassirera (1953, s. 73-74) ni 19' Frj straciły bynajmniej na aktualności. To właśnie ta świadomoS j , uruchamiana zostaje w obcowaniu ze sloganem, który jawi si q jako jej izomorficzny odpowiednik. Co więcej, uruchamiau 19$ zostaje w obcowaniu z całą reklamową słowno-obrazowi Hu syntagmą, w której ogłoszone podobieństwo staje się wyrazei 19f identyczności istoty w myśl prawa „jedności elementów relacj Le\ 196 w myśli mitycznej" (tamte, s. 64). Lè^ Autorzy reklam nie poprzestają na wskazanych powyżej 197 technikach perswazji pożywiających się fundamentalną ponad historyczną potrzebą mitu. Jeszcze j e d n ą cechą, którą reklam z tymże mitem dzieli jest bowiem nieusuwalna nadwyżk znaczenia czy inaczej - niedobór denotacji. Pojawiają się wij postaci realne: Dusty Fleming - „stylista o międzynarodowi s ł a w i e " (Sunsilk), Connie Selecca - „amerykańska aktorl (Pantene Pro-V) czy wspomniana j u ż wcześniej para szc; liwych kuracjuszy z otyłości. Aron Guriewicz zauważa w pi o kulturze ludowej średniowiecza: „Zwyczajową i najbardzi przekonywającą podstawową prawdziwości informacyjni faktu w tej epoce było powoływanie się na naocznego świat na kogoś, kto zaświadczał o tym lub na przedmiot, z któi związane było dane wydarzenie" (Guriewicz 1987, s. 335). ponadhistoryczna potrzeba mitu nie jest więc stwierdzeniem wyrost: trzeba było w średniowieczu, trzeba także i ta potrząsać niedowiarkami, którzy są zawsze i którzy skloi t u �podejmować, czy aby pokazywany i m świat nie jest światem jednorożców i syren. Pora na małą autointerpretację. Rzecz jest oczywiście nie aż tak prosta i jednoznaczna jak tu pokazano. Tych niedowiarków jest wielu, prawdę mówiąc jest n i m prawie każdy. Przed­ stawiona powyżej analiza reklamy może zostać uznana co najwyżej za nominalny model problemu. Ale też prawdopodob­ nie inna być nie może, nieuleczalnie chora na wszelkie, znane przynajmniej od czasu kopenhaskiej interpretacji mechaniki kwantowej, przypadłości. Jest bowiem tak, że reklamowa prakseologia podpowiada wciąż o konieczności włączenia różnych dyskursów, potrzebie ich dialogu i wzajemnej przemienności. Dyskurs bajkowo-mityczno-rytualny jest tylko jed­ nym z wielu, zredukowany i wyabstrahowany z rozważanej ku kulturowej materii. Pomimo tych zastrzeżeń w mocy pozostaje pogląd, iż reklama oferuje udział w opowiadanej przez siebie bajce: ona to „relacjonuje przebieg rytuału, który odbywa się według scena­ riusza dostarczanego przez m i t " . Spotyka się wprawdzie z częstym przymrużaniem oka, które jest jednak stopniowane, wprost proporcjonalne do „poziomu nasycenia", jaki obraz reklamowy osiągnął. Producent, który chce uzyskać sukces musi wciąż przed groźbą pełnego nasycenia uciekać. Bajkowa akcja trwa wszakże nieustannie: wielu z tych, którzy biorą w niej udział, może wygrać brylant, zagraniczną wycieczkę, a nawet samochód. Johan Huizinga, powołując się na ustalenia etnolo­ gów, zauważa istotną cechę typową dla rytuału i magii: „Obojętne, czy jest się czarownikiem, czy zaczarowanym - jest się zarazem i wiedzącym i oszukanym" (Huizinga 1985, s. 43). Tak też jest w obcowaniu z reklamowym słowem: stosunek do niego zawiera pewien element make-believe również dlatego, ponieważ powstaje ono na mocy reguły mitotwórstwa. Przy­ czyna, która kazała wygłosić słowo reklamowe, „jest doskonale jasna, ale została natychmiast przemieszczona w naturę: nie zostanie więc odczytana jako interesowna pobudka lecz rac­ jonalny p o w ó d " (Barthes 1970, s. 48-49). BIBLIOGRAFIA Barthes, R. de Martino, E. 1970 Mit i znak. Eseje, Warszawa 1959 Mit, religioznawstwo i kultura nowoczesna, „Zeszyty teoretycz- Bartmiński, J. 1983 O rytualnej funkcji powtórzenia w folklorze. Przyczynek do poetyki sacrum, (w:) J. Gotfryd, M . Jasińska-Wojtkowska, S. Sawicki (red.), Sacrum w literaturze, Lublin Bousiepe, G. 1985 Retoiyka wizualno-werbalna, „Pamiętnik Literacki", z. 3, s. 303-309 Cassirer, E. no-polityczne", nr 9 (64), s. 143-160 Mauss, M . 1973 Socjologia i antropologia. Warszawa Micletinski, E. 1981 Poetyka mitu. Warszawa Propp, W. 1953 The Philosophy of Symbolic Forms, vol. 3, New Haven 1976 Morfologia bajki, Warszawa Chase, R. Reboul, O. 1966 Notes on the Study of Myth, in: John B. Vickery (ed.), Myth and Literature. Contemporary Theory and Practice, Lincoln 1980 Kiedy słowo jest bronią, (w:) M . Głowiński (red.), Język i społe­ Crocker, J. Christopher czeństwo, Spitzer, L . 1977 The Social Functions ofThetorical Forma, in: J. David Sapir and J. Christopher Crocker, The Social Use of Metaphor. Essays on the 1980 Amerykańska reklama jako sztuka popularna, (w:) M . Głowiński (red.), Język i społeczeństwo, op. cit. Anthropology of Rhetoric, University of Pensylvania Press Dorfles, G. 1973 Człowiek zwielokrotniony, Warszawa Eco, U. Tambiah, S.J. 1973 Form and Meaning of Magical Acts: A Point of View, in: R. Horton and R. Finnegan (ed.), Modes of Thought. Essays on Thinking in Western and Non-Western Societies, London 1972 Pejzaż semiotyczny, Warszawa Vergote, A. Frye, N. 1968 Mit, wierzenie wyalienowane i wiara teologiczna, „Znak" nr 172 1957 Anatomy of Criticism, Princeton Vico, G. Guriewicz, A. 1987 Problemy średniowiecznej Warszawa kultury ludowej. Warszawa Huizinga, J. 1985 Homo ludens. Zabawa jako źródło 1966 Nauka nowa, Warszawa Wasilewski, J.S. kultury, Warszawa 1979 Podróże do piekieł. Rzecz o szamańskich misteriach, Warszawa Lévi-Strauss, C. Weiner, Annette B. 1969 Myśl nieoswojona, Warszawa 1983 From Words to Objects to Magic: Hard Words and the Boun­ daries of Social Interaction, „Man", vol. 18, s. 690-709 Lévi-Strauss, C. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa Wheelwright, P. 1964 The Burning Fountain, Indiana University Press 39 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b472a31d2c3c91dd631cd6a959e3b45e.pdf d3cdf5c565d5ad652a8005505636ae45 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2957 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2761 Title A name given to the resource Szkoła przetrwania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.26-27 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sobolewska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anna Sobolewska - Szkoła przetrwania „Jeśli chcecie państwo, coś o zniechęceniu, musicie znaleźć inną książkę. Bo choć może ta wydaje wam się chwilami ponura, to ona zakłada chęć do życia i porozumienie między ludźmi (...)" (s. 54) - pisze Małgorzata Baranowska zwracając się do czytelnika za pomocą formy „proszę państwa", zarazem ceremonialnej i poufa­ łej. Czytelnicy traktują jej książkę jak przekaz osobisty. Książka To jest wasze życie znajduje bezpośrednią drogę do czytelnika - poru­ sza w nas jakieś osobiste struny, nadzieje i niepokoje. Zmusza do refleksji nad własnym życiem, a zwłaszcza nad kruchym systemem naszych mechanizmów obronnych, o czym wolimy na co dzień nie myśleć. A przecież każdy z nas był i będzie pacjentem. W kręgach psychologów i lekarzy książka ta cieszy się zasłużoną sławą lektury podnoszącej na duchu, a równocześnie nie omiającej spraw najtrud­ niejszych. Małgorzata Baranowska, chorująca od kilkunastu lat na ciężką postać (lupus, polska nazwa „toczeń") napisała książkę niezwykłą, zawieszoną między pamiętnikiem, poradnikiem a esejem. Dzieli się z czytelnikiem swoim doświadczeniem wielo­ letniego zmagania z chorobą na płaszczyźnie i praktycznej, i ducho­ wej. Choroba dotknęła tym razem osobę zaprawioną w sztuce wyrażania siebie (Małgorzata Baranowska jest poetką i historykiem literatury), dzięki czemu jej doświadczenie pacjentki mogło stać się doświadczeniem wspólnym, dzielonym nie tylko przez inne za­ przyjaźnione „lupuski", ale i przez liczne „plemię" czytelników. Książka Baranowskiej nasunęła mi na myśl opowieści o mod­ nych na Zachodzie „szkołach przetrwania". Uczestnik takiej szkoły, zabrany z zatrutego wprawdzie, lecz bezpiecznego środowi­ ska miejskiej cywilizacji zostaje wrzucony w dziką rzeczywistość dżungli, pustyni czy gór. I musi jakoś sobie radzić. Czy nie podobnie bywa z ciężką chorobą? Choroba dopada nas wtedy, gdy jesteśmy dobrze zabezpieczeni i zakotwiczeni w naszym wygodnym życiu. Choroba niszczy wszelkie zabezpieczenia i wydaje nas na pastwę samotności, bólu, depresji, apatii. Organizatorzy szkół przetrwania wydają książki, w których radzą, jak złowić rybę bez wędki czy jak wydostać się z tonącego lub płonącego samochodu. Książka Małgorzaty Baranowskiej daje czytelnikowi podobną szansę prze­ trwania, przezwyciężenia śmiertelnego niebezpieczeństwa, jakie stwarza groźna choroba. Niebezpieczeństwa utraty własnego „ j a " czy mówiąc staroświecko zatracenia własnej duszy. Autorka prag­ nie nas bowiem przekonać, że nie tylko ciało wymaga obrony w chorobie przewlekłej, ale przede wszystkim dusza. To właśnie dusza jest zagrożona - może popaść w letarg i zapomnieć o swoim powołaniu. Baranowska radzi czytelnikowi, jak być sobą w chorobie prze­ wlekłej. Czy można wytrzymać z ludźmi i z sobą samym, nie tracąc „wątku własnej osobowości"? Jak zachować i rozwinąć swoją własną, „niepowtarzalną formę istnienia"? Obecność lub nieobec­ ność w życiu jednostki tej indywidualnej „formy", uzewnętrz­ niającej się poprzez słowo, to jedna z wielu interesujących hipotez poznawczych tej książki. Silne poczucie własnej indywidualności jest nam potrzebne właśnie w chorobie przewlekłej, która może bezwstydnie ujawnić naszą wewnętrzną pustkę i rozbicie, lęk przed śmiercią i lęk przed życiem. Trzeba więc stać się w pełni sobą póki czas, bo tylko będąc sobą można się oprzeć przeciwnościom losu: „Własny punkt widzenia, świadomość kim się jest, to zasadniczy warunek każdej ukształtowanej osobowości. Dziwne, ale bycie sobą nie należy wcale do stanów jednoznacznie oczywistych. Wielu ludziom wydaje się na tym nie zależeć i kiedy przychodzi jakaś poważniejsza życiowa próba, nie są w stanie poczuć się jednostką osobną, wolną, niepowtarzalną. Wyraźnie uświadomione poczucie, kim się jest, będzie państwu szczególnie potrzebne we współżyciu z chorobą przewlekłą, z jej nudą, namolnością, nieustępliwością'' (s. 53) - konstatuje autorka. Dlatego właśnie Baranowska zachęca czytelnika, by już teraz, nie odkładając niczego na później, na jutro, na lepsze lub gorsze czasy, zdobył się na wysiłek samopoznanie i autoanalizy, prowadzącej do samodyscypliny niezbędnej w sytuacji kryzysu. Niestety, jak zauważyła autorka w naszej świadomości społecznej nie funk­ cjonuje żadna twórcza tradycja autoanalizy: „Prawie nikt w Polsce nie umie powiedzieć, jak czuje się jego psyche, jego dusza, bo przecież na ogół nawet nie słyszał, że coś takiego istnieje, poza może Kościołem, gdzie kwestia duszy traktowana bywa raczej ex cathedra" (s. 49). Czasem dopiero w szpitalu starzejący się mężczyzna, a częściej starzejąca się kobieta „matka-Polka", ma czas zastanowić się, kim właściwie jest. W tym sensie choroba może być wielką szansą dla osobowości, stwarza okazję samopoznania i odnalezienia siebie: „Choroba to również taki rodzaj codzienności, który potrafi niespodziewanie przemienić się w soczewkę skupiającą wszystkie promienie, powiększającą rzeczywistość i oświetlającą nowym światłem całe życie. Nie przegapmy tej soczewki" (s. 112). Tymczasem w życiu bywa odwrotnie. W starciu z chorobą przewlekłą poddajemy się bez walki i bez refleksji, rezygnując z własnego życia i własnego zdania. Właśnie w chorobie często ulegamy cudzej woli. Stąd apel autorki o odwagę i śmiałe próby wyrażania siebie, o własne zdanie w kontaktach z lekarzami i rodziną: „To w a s z e ż y c i e . To w a s z a dusza i w a s z e ciało. To wasze zdrowie'' - podkreśla (s. 27). Postulaty Baranows­ kiej trafiają do czytelnika tym łatwiej, że zostały wyrażone jasnym i prostym językiem. Jej styl jest zwięzły, a nawet aforystyczny, dzięki czemu jej sugestie, wyrażone w atrakcyjnej formie, zostaną dobrze zapamiętane: „Czas choroby jest także czasem życia". „Ból to ból. Służy do tego, by nie dawać spokoju". „Życie nie jest symetryczne. A już uczucia, nawet odwzajem­ nione, są nie tylko niepoliczalne, ale i całkiem niesymetryczne". „Każdy wobec naporu świata ma tylko siebie, ale i aż siebie". „Zupełnie nie musicie się wstydzić. Niech się choroba wstydzi". „Nie można ubóstwiać medycyny, dopóki istnieje śmierć". ^ C i e k a w o ś ć i m i ł o ś ć to ż y c i e . Ś m i e r ć to n u d a i b r a k u c z u ć " . Niezależnie od faktu, że choroba jest szansą dla osobowości, należy ją pozbawić pełni władzy nad naszym życiem i ustawić na właściwym miejscu. Wszyscy doświadczyliśmy, że choroba ozna­ cza życie ograniczone. Tymczasem zamiast życia w ograniczeniu Małgorzata Baranowska proponuje ekspansję, życie czynne, petne wrażeń, ciekawości i niespodzianek: Co nazywam ciekawością? Chodzi mi o ten stan dobrego napięcia, który daje początek nadziei, zainteresowaniu światem, życiem, najbliższym dniem. Ciekawość to sprężyna, która uruchamia mechanizm aktywności. Budzimy się i jeszcze jesteśmy ciekawi, co będzie dalej. Chcemy iść za fabułą życia, chcemy j ą kształtować (s. 72). „Piszę przecież tę książkę, by głosić pochwałę ciekawości życia, blasku przyjaźni, miłości. Ale piszę, bo wydaje mi się, że znam ich cenę czy raczej bezcenność'' (s. 97). Czego można się nauczyć w „szkole przetrwania" Małgorzaty Baranowskiej? Jakie sposoby zdystansowania się wobec choroby i bólu proponuje autorka? Jednym ze sposobów obrony jest kultywowanie uczuć. Znajdziemy tu piękne słowa na temat wiel­ kich pasji, a także „małych form miłości" Jak odruchy życzliwości, solidarności i przyjaźni. Na co dzień lekceważymy „małe formy miłości'' w jałowym oczekiwaniu na wielkie. Naszym sojusznikiem w walce z chorobą może być twórczość - angażująca, twórcza praca czy traktowane poważnie zainteresowania, np. kolekcjonerstwo. Twórczość artystyczna nie tylko dostarcza zajęcia i rozrywki, ale - jak pisze autorka - ma siłę „odbierania grozy odczuciom i wewnętrznym i przenoszenia ich na inny poziom przeżyć. Sztuka może zmienić doznania bolesne i niszczące w doświadczenia „' twórcze" (s. 134-135). Wypróbowanym przez pisarzy i poetów sposobem przetrwania jest gra pamięci i wyobraźni. Ten „proustowski" model życia z chorobą przewkleką jest dostępny dla każdego pacjenta. Mozliwość twórczej pracy nie zawsze jest realna, nie ma natomiast takiej sytuacji, by nie można było ożywić magazynu pamięci czy uruchomić teatru wyobraźni. Autorka wypracowała na własny rz ty „i le ki oi �użytek metodę pracy twórczej, która pozwoliła jej pracować nad książką nawet w szpitalu - nauczyła się opracowywać swoje artykuły czy fragmenty książki notując je w pamięci. Nośnikiem twórczości może być także gra wyobraźni. Baranowska przytacza opowieść o tym, jak Władimir Bukowski w łagrze, a najczęściej w lagrowym karcerze, budował zamki w wyobraźni - od dokład­ nego planu i konstrukcji aż do „architektury wnętrz'", bogatego wyposażenia komnat i biblioteki. Rzecz interesująca, że wszystkie te sposoby zyskania dystansu wobec choroby wcale nie odrywają nas od życia, ale na odwrót - mocno przytwierdzają nas do rzeczywistości. Kryje się tu paradoks, znany z doświadczenia kontemplacji religijnej czy estetycznej: tylko dzięki wewnętrznemu dystansowi możemy być w centrum życia. Wewnętrzny dystans i uczestnictwo warunkują i wzmacniają się nawzajem. Warunkiem przetrwania w sytuacji choroby przewlekłej jest, zdaniem autorki, budowanie wokół siebie „plemienia otwartego". Teoria „plemienia otwartego'' to oryginalna propozycja antropolo­ giczna Małgorzaty Baranowskiej. „Plemię otwarte" to mała społe­ czność nastawiona na życzliwą wymianę i ekspansję - integrowanie nowych członków. Człowiek przewlekle chory wymaga, jak wiado­ mo, stałej pomocy; nie musi to być jednak pomoc przeciążonej rodziny, ale życzliwość szerokiego kręgu przyjaciół, znajomych i znajomych znajomych. W czasie stanu wojennego „system plemienno-wymienny" funkcjonował znakomicie, żyliśmy wów­ czas w ciepłym kręgu „plemienia otwartego". Wokół czyjegoś internowania czy złamanej nogi narastała sieć więzi międzyludz­ kich, opartych na bezinteresownej pomocy czy wymianie usług. Dzisiaj czasy nie sprzyjają integracji. Budowanie „plemienia otwartego" wymaga znacznie większego wysiłku, ale jest tym większym wyzwaniem. Apologia „plemienia otwartego" nasunęła mi na myśl podobne sposoby przetrwania w życiu i twórczości najbardziej cierpliwego pacjenta w literaturze polskiej - Mirona Białoszewskiego. Był on zawsze osią „plemienia otwartego", do którego należała także - punkt równowagi między kurczowym trzymaniem się życia z lęku przed chorobą, bólem i śmiercią (co wcale nie sprzyja zdrowiu) a zniechęceniem i apatią. Tym punktem równowagi jest właśnie wola życia i determinacja w dążeniu do zdrowia, ale bez lęku, bez poczucia krzywdy i poczucia winy, a także bez iluzji. Książka Małgorzaty Baranowskiej jest nie tylko książką o choro­ waniu, ale przede wszystkim książką o życiu. Sztuka chorowania jest tu tylko szczególnym wypadkiem, mieszczącym się w planie sztuki życia. Życie bywa przecież przewlekłym kryzysem, podob­ nym do przewlekłej choroby. Z rozproszonych uwag autorki można by złożyć mały traktat o wolności z akcentem na kwestii wolności wewnętrznej. Usiłuje ona przekonać czytelnika, że w każdej sytuacji, nawet najbardziej niesprzyjającej, można ocalić spójność własnej osobowości i wolność wewnętrzną. Rozważania Baranows­ kiej są polemiką z wiązką obiegowych sądów na temat nieuchron­ nego zniewolenia przez chorobę. Jej zdaniem chorzy sami godzą się na cały system ograniczeń, krępujących ich życie. U nas chorym odbiera się - bez protestu z ich strony - powszechne prawa obywatelskie i odpowiedzialność za własne życie i zdrowie. Tę diagnozę potwierdzają liczne wypowiedzi chorych w naszej prasie (np. wypowiedzi rodzących kobiet o oddziałach położniczych przypominają relacje z więzień i gułagów). Chorzy naprawdę mogą być wdzięczni autorce za obronę ich praw - do prywatności, elementarnej wygody czy indywidualnych potrzeb. Ograniczenie wolności chorego może być dziełem nie tylko bezdusznego per­ sonelu, ale i kochającej rodziny. Chory jest wpychany na siłę w niedojrzałość, karmiony sztucznym optymizmem i tłustym „rosołkiem". Nie ma prawa stanowić o sobie, to inni najlepiej wiedzą, co jest dla niego dobre. „Nikt nam nie obiecywał lekkiego życia" - twierdzi Małgorzata Baranowska (s. 43). Ta książka jest w pewnym sensie przeciwieńst­ wem modnych obecnie poradników, optymistycznych aż do absur­ du, proponujących rozmaite magiczne sposoby przeciwko choro­ bom. Na wszystkich straganach w Warszawie można znaleźć poradniki, jak łatwo zwalczyć wszelkie choroby, nie wyłączając paraliżu i raka. Niestety te optymistyczne książeczki, sugerujące Małgorzata Baranowska. W Zawale, Konstancinie, Listach do „jak uzdrowić swoje życie", kryją w sobie niebezpieczną pułapkę Eumenid („Teksty" 1991 nr 6) kryje się projekt życia czynnego, - pośrednio obciążają nas winą za wszystkie choroby i nieszczęścia. pełnego atrakcji i niespodzianek, nawet na oddziale reanimacji. Skoro wszystko zależy od nas, to jesteśmy także wszystkiemu Obecnie dziełem wysoko cenionym przez chorych jest autobio­ winni. Tak więc rewersem nieograniczonego optymizmu jest graficzna książka Josepha Hellera Nie ma się z czego śmiać, odwieczne przeświadczenie, że choroba jest karą za grzechy. napisana wspólnie z przyjacielem. Heller z dnia na dzień stracił władzę w całym ciele, powalony przez piorunującą odmianę „Pozytywne myślenie" jest wprawdzie cenną umiejętnością, ale paraliżu. Stracił nawet zdolność samodzielnego oddychania. Jego nie może być oparte na infantylnym negowaniu choroby, negowa­ pokój szpitalny z respiratorem stał się wkrótce pierwszym salonem niu rzeczywistości i narcystycznym przeświadczeniu, że wszystko intelektualnym Nowego Jorku, gdzie bohater wraz z przyjaciółmi od nas zależy. Takie negowanie choroby trudno bowiem oddzielić wyśmiewał swoją chorobę aż do szczęśliwego wyleczenia. od fiksacji na chorobie. A choroby śmieją się z egzorcyzmów na ich cześć i działają zgodnie ze swoją naturą: toczeń - toczy, a nieżyt W rozdziale pod prowokującym tytułem Czy chory nadaje się na kiszek - goni. przyjaciela? Małgorzata Baranowska rozprawia się z kompleksami ludzi przewlekle chorych. „Czy to rozsądne tracić poczucie własnej Czytelnik wielu poradników „pozytywnego myślenia" dziwi się, wartości, ponieważ jakieś drobnoustroje opanowały nasz orgaże choroba i śmierć jeszcze istnieją. Naprawiwszy nasze man­ kamenty psychiczne, powinniśmy bowem żyć wiecznie. Autorzy pyta, sprowadzając poczucie mniejszej wartości (s.< tych poradników nie mogąc zapewnić czytelnikowi nieśmiertelno­ do absurdu. Akcent pada tutaj nie na odrzucenie chorego przez świat, ae przez samego siebie. Chorzy często sami ustawiają się na ści, obiecują mu, że przynajmniej umrze zdrowy... Małgorzata Baranowska też proponuje czytelnikowi „przesunię­ pozycji „niedotykalnych". Baranowska wprowadza precyzyjny cie myśli" od zniechęcenia do życia. Nie radzi czekać, aż choroba termin „samotność domniemana", która bywa przyczyną izolacji ustąpi pod wpływem magicznych sztuczek. Zamiast łatwej sztuki chorych częściej niż samotność rzeczywista! Ich brak wiary autosugestii proponuje wysiłek samopoznania i dyscypliny zarów­ w siebie podważa zaufanie do innych. „Co takiego przeszkadza no w życiu praktycznym, jak i duchowym. Czytelnik mógłby komukolwiek mieć przyjaciół?" - pyta. „Kto państwu każe sądzić, że tę książkę napisała osoba obdarzona łaską wiecznego pogrążać się w rozpaczy?" „Dlaczego ludzie chorzy tak często optymizmu i pogody ducha. Czy tak jest w istocie? Nie wiemy. uważają, że tylko oni potrzebują uczuć, wysłuchania, przyjaźni? A może nie łaska pogody ducha jest tu najważniejsza. Autorka Czy zdrowi są jacyś inni?" Autorka nie wierzy chorym, gdy skarżą się na samotność i społeczną izolację. Podejrzewamy wraz z nią, że mówi nam bowiem, że „organizowanie jasnej strony życia" wymaga ogromnego wysiłku: „...ż y c i e z c h o r o b ą p r z e ­ każdy wybiera świadomie lub podświadomie aktywność lub apatię wlekłą może b y ć pełne, ciekawe, związane i samotność. z l u d ź m i . To w s z y s t k o ma j e d n a k s w o j ą c e n ę Chory wcale nie musi być pariasem, przeciwnie - jako człowiek „doświadczony" czy „wypróbowany" przez los może stać się - w i e l k i , n i e u s t a n n y , c o d z i e n n y w y s i ł e k " (s. „wypróbowanym przyjacielem". Potrafi z pewnością odróżniać 97). rzeczy błahe od ważnych. W innym rozdziale, opatrzonym mocnym „Trzeba przemienić w radość wszystko to, czego odmawia nam tytułem Nie ma dnia bez bólu autorka przedstawia obrazowo szczęście. Być może to właśnie nazywa się poszukiwaniem szczęś­ „codzienną nudę gehenny" - życie w oczekiwaniu na ból. Nie cia" - napisał w liście do żony Emmanuel Mounier, filozof, ojciec lekceważąc bólu, który potrafi zniszczyć całą pracowicie budowaną upośledzonej umysłowo dziewczynki. Czy naprawdę można wy­ konstrukcję współżycia z chorobą, Baranowska równocześnie drzeć nieszczęściu wszystkie zdobycze, zamieniając je w żyzne odbiera bólowi jego ostrze. Poszukuje - wraz z czytelnikiem prowincje? 27 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3974c1cdfa19cf28864529c274ff28bd.pdf f484cc254a012138d514d4134f97edd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2956 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2760 Title A name given to the resource "To jest wasze życie" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.23-25 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 9 To jest wasze życie ' Małgorzata Baranowska - Fragmenty 20 V 1980 Ty-siąc k-oni prze-pusz-cza-a-my, a jed-ne-go za-a-a-a-trzyma-a-a-myyy! Dziecko zna smak Losu, który zaraz zetnie uciekającego na literę yyy, napawa się nim, tak jak i my to robiliśmy, ćwiczyliśmy, przerabialiśmy, przebieraliśmy w kole­ gach z podwórka, w rodzeństwie, w gościach. Dzisiaj ból, który ścigał nową cały dzień, a ona zaciskała szczęki, dognał j ą przez sen wpędzając w wycie, które, co pół godziny, podniosło nam włosy na głowie. 21 V 1980 Nowa na trzeźwo znowu panuje nad wyliczanką, to ona górą, ona może wolność dać lub zabrać. 22 V 1980 Duszę także rozpoznaje się zmysłami, kiedy się dowiedzia­ łam, że może ona ma coś wspólnego ze światłem lub płomie­ niem, bałam się, czy aby tajemnica ta nie jest mocno cuchnąca. Nabrałam podejrzeń w kontaktach z fascynującym mnie wtedy karbidem, używanym do oświetlania mieszkań wypalonej War­ szawy. 23 V 1980 I wtedy nastąpiła iluminacja. Zobaczyłam jakiś obrazek, reprodukcję, czego? Szukam go od lat, ale choć obejrzałam już setki świętych Hubertów, tego nie mogę odnaleźć. 26 V 1980 To było trudno ukryć. Tak sądziłam. Byłam pewna, że zarówno moje myśli, j a k i sny zaczęły świecić, że być może ktoś zauważy, odkryje wszystkie moje tajemnice. Bo jeszcze właśnie wtedy śnił mi się jedyny, przez całe życie do dzisiaj, pogodny i kolorowy sen. Poziomki tak pachniały, tylko wiecie, jak trudno coś we śnie zjeść. Niestety, jak sen przyjemny, to pozbawiony całkowicie fabuły. Nic się niby nie działo, aleja czułam, że coś nadzwyczaj ważnego się stało. Niby nie wiedziałam co, niby bez wydarzenia się działo, niby nie chciałam nowych tajemnic zakładać, niby bałam się kłopotów z niezrozumiałością świata, a ciągnęło mnie. I wiedziałam od razu, co się zdarzyło na sennej polanie. Zobaczyłam równie dokładnie, jak w tej chwili widzę łóżko z bloczkami do gimnastyki, które, na szczęście, nie są mi potrzebne. Zobaczyłam, w kolorach, że wydzieliła się moja Osoba, zobaczyłam się z boku z niedźwiedziem. Słyszałam takie słowo, ale nie czułam się dotąd osobą, dopiero kiedy zobaczyłam się z zewnątrz, doszłam do wniosku, że nią jestem. Znowu tyle zachodu, jak to przemyśleć, i bałam się, że to przeze mnie prześwieca. Ciało, dusza, osoba, było nad czym się zastanawiać, niedźwiedź, jeleń, świecący słoń, otaczały mnie same tajemnice i ja otaczałam tajemnice pieczołowitą troską. Nie wiadomo, czy warto było robić tajemnicę, dorośli są tak egocentryczni, że na pewno nie są w stanie widzieć, że świeciłam. Ale sama tajemnica mocniejsza była ode mnie. Dorośli są skrajnie egocentryczni i w dodatku myślą, że wszystko rozgrywa się tylko między nimi. Ale j a j u ż wtedy sprawdziłam, że historia ludzkości zaczyna się między dziećmi. Dorośli to nawet malują, ale tego sami nie widzą. Podglądałam w kościele, mówili sami, i myślą, że się nie rozumie. Przecież ten mały, płaski chłopczyk, co ssał matkę, to dziecko było czy nie? A ten drugi, ubrany w skórę, co później polewał go wodą, też był dzieckiem. A te wszystkie dzieci, które zamordowano, szukając tego, który ssał matkę? 4 VI1980 Dusza nieśmiertelna, a ciało nie, znowu ten podejrzany dualizm, w dodatku coś mówili o ciele, że kiedyś się odnajdzie. Ale które? Takie jak miał jeszcze T. niemowlak czy takie jak moje - j u ż chodziło i mówiło - czy takie jak dorosłych? E! Nie warto było się nad tym zastanawiać, bo ciało istniało, a dusza jeszcze była tajemnicą. Jeszcze! I ciało, ta klucha, niby miało istnieć bardzo? bardziej? 5 VI1980 Najpierw sądziłam, że to drzewa są nieśmiertelne, i to podejrzenie mnie nie opuszcza, mimo wszystkich „racji". Miałam drzewo, na którym sprawdzałam ciągle zarówno nie­ śmiertelność, jak nieskończoność, nieskończoność na liściach, bo ta dwustuletnia topola miała ilość liści niepoliczalną, a że naokoło były inne liście - mnie tyle do nieskończoności wystarczało. 8 V I 1980 Nie mogę powiedzieć, żeby kiedykolwiek ta oś się we mnie zachwiała, a jednak dużo później, mając j u ż pod trzydziestkę, przeżyłam jedno z najsilniejszych wrażeń i zdumień poznaw­ czych mego życia, niewątpliwie związanych z Drzewem i od razu odbitych na mojej osio-topoli, już wówczas uciętej. Było to w Vincennes. Olbrzymia wystawa roślin. Nagle przy wschodnio wyglądającym pawiloniku z małą sadzawką otoczoną przez... uzbrojonych strażników zobaczyłam kilka doniczek, a w nich mit, rósł sobie tam po prostu. To były te japońskie miniatury drzew, miały od czterystu do sześciuset lat, może nawet jedno miało osiemset, j u ż nie pamiętam. Pamiętam natomiast straszne uczucie lodowatego zdumienia, czuję jeszcze, jak obciągam się gęsią skórką i włosy mi się jeżą. Bo nagle znajduję się nad olbrzymem niebotycznym i fascynująco starym, zwęźlonym, korzeniastym, z korą narastającą od wielu pokoleń, z wykrotami pod korzeniami, z olbrzymią ilością urągających mym zmysłom szpilek, przecież widzę, że nawet one nie są młode, po kolorze widzę czy po czym, nie wiem. Całe moje jestestwo nicuje się w parę sekund, bo przecież jestem nad nim, nad olbrzymem, i popełniam świętokradztwo, patrząc okiem Boga. Nigdy, żaden obraz Salvadora Dali ani nic innego, inaczej sztucznego chciałam powiedzieć, nie zrobiło na mnie takiego wrażenia. Nie mogłam się z niego otrząsnąć, wciągało mnie w wizje, w których robiłam się karzełkiem zagubionym w niezmierzonych obszarach doniczki, a za chwilę olbrzymem, który j e d n ą ręką mogło zniszczyć sześćset lat, zniszczyć, byłam bliska przejścia na bałwochwalstwo, zapala­ łam przerażającą, przerażona miłością do tych drzewek. 9 VI1980 W tym samym jądrze fascynacji może najbardziej fas­ cynujące jest to, że owe drzewka nie są karłami, tylk miniatur­ kami olbrzymów. Nie, nie są karłami, nie mają nic nieproporc­ jonalnego w sobie, będąc wybrykiem sztuki ogrodniczej, za­ chowują godność właściwą znającym swe wysokie społeczne miejsce starcom pięknym, spokojnym, ufającym w Przeznacze­ nie, które dało im miejsce w doniczce i stałą pielęgnację. 11 I I 1981 Ustaliły się ścisłe związki ziemi z niebem, tym samym nie wiadomo, czy nie z duszą. 23 �12 I I 1981 Dopiero przy Jakubowej drabinie znów się zachwiało, nie związek, ale odległość. Niby że anioły miały schodzić na dół, ale po co, skoro mogły latać, nie musiały używać drabiny. Z n ó w drabina między niebem i ziemią, jak długa, gdzie się zaczyna i gdzie kończy. M o ż e one, te anioły, nie mogły się przebić przez chmury na dół i B ó g Ojciec wypchał i m drabinę z chmury? Tak by wyglądało na arrasach wawelskich, a wtedy, w Warszawie, co trzeci przedmiot to drabina. Bo jak się dostać na rusztowanie, do domu bez schodów, do gołębnika, do tynku świeżego, do gzymsu, jeśli się kawka zapłacze w słupie, jeśli dzieci zalezą po ułamkach d o m ó w gdzie nie trzeba, jak się dostać do miejsc na obrazy w kościołach, do obrazów, do pożaru nawet też drabina, i tak wszędzie. Warszawa przypominała wieżę Babel z drabin i cegieł starych i nowych. Jakby tak sen zaskoczył Jakuba tutaj, toby te anioły otoczyły go rozsegregowaną przez drabiny ukośną chmurą, byłyby też w piwnicach, suterenach, w jamach, w enklawach wśród cegieł, wylądowałyby na stertach, kupach, zwaliskach, konstrukcjach. Dzieci tutaj by się, zwłaszcza wtedy, zupełnie nie krępowały. Jeszcze jedna drabina? Niebieska? Anielska? T y m lepiej. Niewątpliwie by z niej skorzystały i ta napowietrzna klatka drabin, częściowo i wewnętrzna ziemna, powiązałaby się węzłami dzieci i aniołów. A dusza, czy odnalazłaby się wśród tych klatek, polatywań, wdrapywań, skoro miała się jakoś bez tego unosić, bez skrzydeł, bez motorów, podobno sama? Brak wyraźnej granicy nieba, zasłony ceglane nałożone na przestrzenie rozpościerające się wolno przed mymi oczami, wszystko to oddalało mnie od natrętnego brzęczenia dualizmu przez s w ą dziwną odpowiedniość. Budowle mają ciało i przestrzeń, przecież podpatrzyłam, jak się ona wydostaje na zewnątrz, jak się nie daje ująć w siatkę, nawet Jakubowa. Przezroczyste przestrzenie kamienic zapamię­ tanych w tym mieście wcześniej, na długo przed moim urodzeniem, przez ludzi powracających, powróconych, obudo­ wywały się stale przez ceglane ciało, zaznaczając, niewidzialne dla innych, a dla mnie naturalne, strefy. No tak. Już każdy rozumie, co mnie obchodzi przede wszystkim. Żyję. Wszystkie inne organizmy żywe w przyrodzie także to praktykują. One jednak nie pytają: jak żyć? A przecież prze­ chodzą różne kursy, na przykład: jak szczypać trawę, polować, latać omijać niebezpieczeństwo. Istnieją niebezpieczeństwa, których ani one, ani my, ludzie, nie jesteśmy w stanie ominąć, i żadne kursy czy porady nic w tym nie zmienią. Kiedy już nas to spotka, nie sądzę, byśmy się bardzo różnili od zwierzęcia w potrzasku. Opis choroby i walki z nią, który stosuję na co dzień, nie ma przeszłości ani przyszłości, tylko bardzo zwięzły konspekt teraźniejszości. Całkowicie m i to wystarcza, aż nadto. Zresztą, czy ktokolwiek zdrowy ciągle opowiada, jak żyje. Przeważnie po prostu żyje. Opowiada jednak wydarzenia, ważniejsze fakty, zmiany. A trzeba powiedzieć; że choroba ich dostarcza. Choro­ ba jest bardzo fabularna w znaczeniu takim, jak się pojęcie fabuły najprościej rozumie - jako ciąg zdarzeń. Stało się. Zachorowałam. Zachorowałem. Mój bliski za­ chorował. Większości ludzi narzuca się pytanie: „dlaczego akurat mnie to spotyka?'' Czy popełniłem błąd? Czy to moja wina? Czy spada na mnie kara Boska? Ale za co? Czy zrobiłem coś, co mi po prostu bezpośrednio zaszkodziło? Czy j a w ogóle na coś przedtem chorowałem? Czy ta choroba zdarzyła się j u ż w mojej rodzinie? Takie szukanie m o ż e nas doprowadzić aż do Księgi Rodzaju, ale nie da odpowiedzi na to, co dręczy. W tradycji judeochrześcijańskiej jedynymi ludźmi naprawdę zdrowymi byli Adam i Ewa (do czasu popełnienia tamtego głównego błędu). W i ę c co? Winić za chorobę grzech pierworodny? Trzeba jednak powiedzieć, że wielu ludziom absolutnie konieczne wydaje się jakieś bliższe wytłumaczenie. Mniej biblijne. Wielka szkoda, bo akurat Biblia jest cudownym i sprawdzonym źródłem pytań bez odpowiedzi i odpowiedzi, nim się jeszcze zada pytanie. Sama czuję się zaskoczona - jak j a nagle doszłam do pisania takiej książki. Przyznaję, że się boję. Wprawdzie nikt się chyba po niej nie spodziewa jakichś dokładnych przepisów na życie, bo wszyscy wiedzą, że takie nie istnieją. Ale jednak muszę się pokusić o parę, a może nawet wiele uogólnień mających pewne cechy porad. To odpowiedzialność. W dodatku ta książka ma stronę tak bardzo osobistą. A l e w końcu wiersz i wszystkie inne publiczne wystąpienia zawsze zawierają w sobie pracę naszego ja i m u s z ą je w dużej mierze odsłaniać. Trudno. Dziwne, ale bycie sobą nie należy wcale do stanów jedno­ znacznie oczywistych. Wielu ludziom wydaje się na tym nie zależeć i kiedy przychodzi jakaś poważniejsza życiowa próba, nie są w stanie poczuć się jednostką osobną, wolną, niepo­ wtarzalną. Wyraźnie uświadomione poczucie k i m się jest, będzie państ­ wu szczególnie potrzebne we współżyciu z chorobą przewlekłą, z jej nudą, namolnością, nieustępliwością. Moją dewizą jest: „nie będą m n ą rządzić jakieś chromosomy i jakieś bezrozumne l e k i " - trzeba jednak przyznać, że one w dużej mierze rządzą. Problem w tym, żeby zachować własne rozeznanie w świecie i wolną wolę, nie dać się z d o m i n o w a ć czystej fizjologii choroby i leczenia. Na przykład uznając ozdrowieńczą siłę leków hormonalnych musimy znać i siłę niszczącą - próbować ją opanować (nie rzucając oczywiście leczenia). A tego nie da się zrobić inaczej niż sobą. T r z e b a t y l k o s i e b i e m i e ć . Proszę państwa, j e s t e ś m y w o l n i . Nikt nie zmusza nas do pogrążenia się w żałobie, bo zachorowaliśmy. Nikt nie zmusza nas do pozostawania w samotności, bo zachorowaliśmy. Nie m o ż e m y rozbić wszystkich strasznych ograniczeń przez chorobę spowodowanych. Odwołajmy się jednak do naszej duszy, uczuć, rozumu. T u muszę zacytować okrzyk Marysi Sz. Pewnej nocy, kiedy nowa chora w ostrych bólach zawodziła: „O, j a biedna, o, j a biedna" nagle w ciemnościach rozległ się stanowczy głos Marysi: „Biedny to ino diabeł, bo duszy ni mo". To zdanie j u ż wiele razy kazało m i się mozolnie drapać w górę. Dusza, świadomość, rozum, uczucia zobowiązują do pozo­ stania człowiekiem. Choroba wcale ich nie odbiera. Oprócz wyjątkowych w y p a d k ó w nie odbiera również możliwości na­ wiązywania kontaktów. Ludzie są wszędzie. Ludzi życzliwych znalazłoby się znacznie więcej, niż jakikol­ wiek chory mógłby znieść. Tylko w stosunkach między ludźmi krąży jakaś niedokładna informacja, jakiś niepotrzebny stereo­ typ. Przede wszystkim postuluję powołanie (wynikające natural­ nie z sytuacji, a nie z nadania i przymusu) grup absolutnie nieformalnych. Zwane są one przeze mnie - tylko dla ułatwienia 24 Dusza powoli i nieświadomie nabierała dla mnie charakteru przestrzeni. Znikły dziecinne jej duszy łachotania mnie w gard­ le. Znikła obawa o jej tajemniczy związek z karbidem. Po­ czułam nagle, że podobnie jak kamienice nie są w stanie obmurować powietrza, a są zdolne trwać, rosnąć, zmieniać się tak i j a nie mam j u ż potrzeby bać się o tę przestrzeń, która wyrasta poza mnie albo poza mną. 19 V 1980 Los taki, że lubi, jak się ucieka. Pamiętnik mistyczny (fragmenty) „Czytelnik" 1987 �i skojarzenia z poprzednio omawianym systemem plemiennowymiennym - p l e m i o n a m i otwartymi. Nigdy nie wiadomo, gdzie naprawdę kończy się nasze plemię otwarte i kiedy natkniemy się niespodziewanie na jego liczne (oby liczne) gałęzie. Członkowie plemienia otwartego nie mają żadnych cech obowiązkowo wspólnych, oprócz może przyjaźni dla okreś­ lonego człowieka lub dla każdego spotkanego człowieka (tacy ludzie istnieją, znam ich). Plemię otwarte nie ma żadnych granic. Ktoś może nagle do niego dołączyć, odejść, wpaść na chwilę. Może się ono utworzyć na odległość kontynentów i wśród sąsiadów z jednej kamienicy. Plemię otwarte ma skład zmienny ze skłonnością do powięk­ szania go. Określa się wobec ludzi spoza plemienia pozytywnie, wyrażając natychmiastową gotowość przyjęcia każdego przyja­ znego obcego. Plemię zamknięte odwrotnie. Określa się w stosunku do ludzi spoza plemienia negatywnie - wszystkich uważając za obcych, a więc wrogich, tym samym nie nadających się w żadnym wypadku do przyjęcia do plemienia. Członkowie plemienia otwartego, łatwo przyjmujący między siebie obcych, charakteryzują się także większą łatwością zarówno brania czegoś od innych, jak dawania innym. Bo życie pełne nie polega na tym, że ktoś, kto tego potrzebuje, zostanie obsłużony i tyle. Ono polega na wymianie, niezależnie czy toczy się wśród prawdziwie zdrowych, zdecydowanie chorych, czy ludzi w stanie pośrednim. Nie ma stanu pod słońcem, który by tę wymianę mógł przerwać. Dotyczy to przecież nawet całkowitej nieprzytomno­ ści. To, że ktoś jest chwilowo nieprzytomny, nie znaczy wcale, iż na przykład przestał nagle kochać tego, kto przy nim właśnie siedzi, czekając na polepszenie, a kogo kochał przed utratą przytomności. Ta niezawiniona nieobecność miałaby zerwać wymianę uczuć? Uczynić j ą jednostronną? Dlaczego? Nie jestem w stanie pojąć zarozumiałości ruchliwych ludzi w stosunku do Losu. Czy nie myślą o tym, że sami, nie dochodząc nawet do następnej ulicy, m o g ą na skutek wypadku lub choroby stać się kalekami na całe życie? „Nie, mnie to nie spotka!" - myślą. Ale dlaczego? Doświadczenie uczy, że możemy wszyscy przeżyć życie, wystarczająco ciężkie i bez chorób, jeśli tylko jedni ludzie będą wspierać innych. Chorzy umieją sobie świetnie wyobrazić zagrożenie. Znają niespodzianki Losu. A jednak na przykład, instynktownie mniemają, że nienazwane nie istnieje. Skoro tabu pojawiło się chyba wraz z pojawieniem człowieka na ziemi i do dziś istnieje, trzeba je może po prostu uznać za nieodłączną część życia ludzkiego. Tabu stanowi zarówno część strachu i niewiedzy, jak obrony, a także wiedzy, którą wiedzący ukrywa sam przed sobą. J a k p o w i e d z i e ć - nie jest wyłącznie państwa prob­ lemem. Wiem, że nie zabrzmi to wcale pocieszająco, kiedy powiem, że pierwszy ma z tym kłopot lekarz. Oznajmienie poważnej diagnozy najpierw uderza w lekarza. Ta nieumiejęt­ ność wydaje się charakterystyczna dla naszej cywilizacji, w której śmierć traktowana jest często jak kiedyś trąd. Umiera­ nie zbyt łatwo bywa wyrzucane poza nawias zwykłego życia, do którego przecież przede wszystkim należy. Ludzie boją się wielkich słów, a właściwie pojęć, które w świadomości społecznej znalazły się tak wysoko, że mogą się czasem wydać niedostępne. Do takich pojęć niezwykle waż­ nych dla życia i podstawowych dla naszych tutaj rozważań należy: m i ł o ś ć , t w ó r c z o ś ć , a k t y w n o ś ć . Miłość z pewnością daje od razu inny start w leczenie, w życie po prostu. Miłość przecież jak najściślej łączy się z instynkiem życia. Nie musicie wcale o tym rozmyślać, a ona już działa. Jeśli ona istnieje, a państwo poświęcacie jej wiele świadomej uwagi, tym lepiej. K a ż d y m o m e n t u w a g i poświęcony miłości umacnia waszą obro­ nę. C i e k a w o ś ć i m i ł o ś ć to ż y c i e . Ś m i e r ć to nuda i b r a k u c z u ć . Nuda i brak uczuć najbardziej zagrażają dzieciom, osobom starym i ludziom przewlekle chorym. Zdrowi dorośli! Nie lekceważcie tej wiadomości. Tamci naprawdę po trochu się od tego zapadają. M o g ą po cichu umrzeć na waszych oczach, jeśli tutaj na ziemi ich nie przytrzymacie. Czy może być wypowiedź pełniejsza niż w twórczości? - Jest to działalność naprawdę i jedynie ludzka. Pierwszy Wielki T w ó r c a tchnąwszy w człowieka duszę dał mu również jakiś okruch możliwości twórczych. Dar ten nie zawsze wydaje się łatwy do wykorzystania, ale wbrew pozorom dostępny jest każdemu. Jedynie człowiek obdarzony został wyobraźnią, możliwością projektowania, planowania dalekiej przyszłości. Aby t w o r z y ć , nie trzeba być geniuszem - trzeba być człowiekiem. Działanie objawia się nie tylko wygrywaniem maratonów, lecz czasem podniesieniem głowy. Ż y c i e t o d z i a ł a n i e , czy człowiek nadal jest pilotem odrzutowca, czy nigdy nim nie był. Niezależnie od tego, jak daleko posunęła się lub posunie medycyna, niezależnie od tego, jak bardzo mądry jest akurat wasz lekarz (ja mam pod tym względem wielkie szczęście), musicie, państwo, o jednym zawsze i wszędzie pamiętać. Naprawdę to wy sami odpowiadacie za swoje życie i zdrowie. Lekarz ani nie przymusił was do zwrócenia się do niego, ani różdżką was nie wykrył. Nawet najmądrzejszy lekarz nie zdejmie z was odpowiedzialności. To w a s z e życie. To w a s z a dusza i w a s z e ciało. To wasze zdrowie. Jako humanistka, a przede wszystkim jako człowiek, od­ czuwałam pewne braki w technice tłumaczenia pacjentom ich realnej sytuacji. Wydaje mi się, iż medycyna nowoczesna, kładąc nacisk na naukowość i specjalizację, nie uwzględnia właściwie duszy i osobowości ani lekarzy, ani chorych. Powiecie, państwo, że choroba jest niewolą. W pewnym sensie tak - kto o tym wie lepiej ode mnie, po tylu atakach niedowładów i innych przykrych przygodach. Choroba na pewno stwarza nieraz straszliwe ograniczenia. Ale chciałabym się niezbyt uprzejmie i prosto z mostu zapytać: no to co? To już mamy zapomnieć, że jesteśmy obdarzeni duszą i możliwością myślenia? Spotkałam kiedyś lupuskę, która ma domek, w domu piwnicę, a w piwnicy wszystkie buteleczki po encortonie, jakie zużyła w swoim życiu. Widziałam j ą tylko raz, zdaje się po dziesięciu latach jej leczenia. Był tego podobno spory worek. Ten worek przypomina m i jaszczura z powieści Balzaca Jaszczur. Nie należy igrać ani z malejącym, ani z rosnącym jaszczurem. B ó g przecież widzi nawet te buteleczki, o których my sami zapomnieliśmy. A ludzie - czy należy ich straszyć workiem buteleczek? Niech sobie żyją. M o ż e nigdy nie za­ chorują. Rozumiem, że taki worek to rodzaj pamiętnika, namacalny dowód tej codziennej pracy, j a k ą wkładamy w leczenie. W każdą buteleczkę pakuje się dwadzieścia pastylek. Jak się przemnoży buteleczki przez pastylki, wyjdzie droga życia. Tak naprawdę jednak ludzie żyją nie mechanicznie i matema­ tycznie, tylko, jakby tu to nazwać, powiedzmy - ludzie żyją mniej więcej. Posuwają się trochę po omacku. Nie znając naprzód Losu, wyznaczają sobie kolejne ludzkie cele, starając się utrzymać wobec życia w możliwie dobrej pozycji. Takie rzeczy jak codzienne zażywanie czegoś robią zazwyczaj tylko przymuszeni skrajnymi okolicznościami. Ludzie ze swym ciałem i ze swoją duszą może są przewidywalni, ale w ogólnych zarysach. Naprawdę są nieobliczalni i niepowtarzalni. To właśnie jest piękne. Nie dadzą się zinterpretować wyłącznie przez liczby i nawet, gdy policzymy wszystkie buteleczki z tamtego worka, nie poznamy drogi życia jego posiadaczki. To jest Wasze życie (fragmenty) „Znak" 1994 25 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0bf0264b1b5a33b50e6cb720060591b6.pdf 5d6110fe21b85eea0078e6092337cf58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2963 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2767 Title A name given to the resource Bzij, zabzij, ja honorem ręce... Bójka wiejska - walka i rytuał / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.55-63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Perzanowski, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bzij, zabzij, ja honorem ręce... Bójka wiejska - walka i rytuał 1 Andrzej Perzanowski Bójka wiejska - równie wdzięczny to, co chętnie wykorzys­ tywany element barwnych opisów wsi; żelazny punkt opowiastek o zabawach czy weselach. Mało kto nie zna ze słyszenia tych obrazów: płoty w otoczeniu zabaw i wesel ogołocone ze sztachet (sztachety do bicia - koniecznie „z g w o ź d z i e m " ) , pokrajani młodsi i starsi uczestnicy rozrywkowych imprez. Finałem co dramatyczniejszych relacji bywa śmierć pana młodego i to jeszcze przed spełnieniem obowiązków małżeńskich. Krążą opowieści o krwi przelewającej się przez progi góralskich chałup podczas bitki - wszak każdy w Polsce wie, co górale potrafią robić najlepiej. Bitnik bywał bohaterem - wracającego z więzienia witano w specjalnie wybudowanej na skraju wsi bramie (znów wątek góralski). Postrzeganie bójki przez osoby spoza społeczności wiejskiej wpisywało się idealnie w sposób jej widzenia a zwłaszcza przedstawiania przez samych uczestników czy bezpośrednich obserwatorów. Obcy oczekiwał barwnej opowieści, chłop zaś skwapliwie raczył go wersją zdarzeń w romantyczno-heroicznej konwencji. Taka perspektywa musiała zaważyć nad refleksją samych etnografów. Z małymi wyjątkami, bójkę traktowano marginalnie, jako kuriozum - poza tym może powinna być obiektem zainteresowa­ nia policji lub psychologów...? Baczniejszą uwagę spowodowało znalezienie się w polu obserwacji badaczy zagadnień związanych ze sferą zachowań łamiących przyjęte normy społeczne, swois­ tego „marginesu kulturowego" (zainteresowanie właśnie tym aspektem kultury w odniesieniu do dużych miast na pewno odegrało tu swoją rolę). Tymczasem bójka, potraktowana bez romantyczno-bohaterskiego skrzywienia a zarazem bez uprze­ dzeń, będąca jednym z elementów tworzenia się dynamicznej całości, jaką stanowi kompetencja kulturowa jednostki uczest­ niczącej w życiu zbiorowości, daje się badać na równi z innymi tradycyjnymi już przedmiotami etnologicznego namysłu. Ilustracją zmieniającego się stosunku do przedmiotu naszych zainteresowań może być skrótowe przedstawienie źródeł pisa­ nych doń się odnoszących. Najstarsze znane mi znajdują się u Jędrzeja Kitowicza i Kazimierza Władysława Wójcickiego. O ile Kitowicz więcej miejsca poświęca bójkom między studen­ tami szkół pijarów i jezuitów w Warszawie (wieś jest wspomniana przy opisie jasełek, które, zdarzało się, przedstawiały chłopów pijanych bijących się pałkami), to u Wójcickiego znajdujemy już całe ustępy poświęcone wyłącznie bójkom, takoż skłonności do nich u Mazurów: Co zaś do żołnierstwa, mają serce, i ran i śmierci lekkie wrażenie, bo się sami między sobą jak psy biją. Zły jarmark, kiedy tylko pięciu zabiją (Wójcicki 1841?, s. 344). Jakże podobne to do typowych wypowiedzi współczesnych, opisujących bójki odpustowe: Tutaj, jak nie było zabitego jednego, to odpust był 2 nieważny [ w l ] ; świadczy to tak o analogiczności, jak o wielkiej trwałości niektórych wyobrażeń dotyczących bójek, odpowiada też jednemu ze wspomnianych wyżej typów narracji, dramatyzu­ jącemu silnie okoliczności i konsekwencje bitek. Poza tę konwen1 Tekst jest skrótem pracy magisterskiej pt. Bzij, zabzij, ja honorem ręce. Bójki w kulturze wiejskiej na przykładzie Kurpiowszczyzny napisanej w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej (Uniwersytet Warszawski) pod kierunkiem dr. hab. Jerzego S. Wasilewskiego Liczby w nawiasach kwadratowych odnoszą się do przeprowadzo­ nych przeze mnie wywiadów; spis rozmówców podano na końcu artykułu. 2 cję wykracza natomiast pochodzące z początku wieku staranie Mariana Wawrzenieckiego, pragnącego zwrócić uwagę badaczów na sposoby, w jakie walczą nasi włościanie w rozmaitych kraju okolicach (1901, s. 254). Zainteresowanie Wawrzeniec­ kiego dotyczy sposobów bicia, terminologii, okoliczności bójek, nie ograniczając się do zauważenia zjawiska i prezentacji kilku co bardziej drastycznych obrazków. Pewnej porcji źródeł dostarczają XIX-wieczne czasopisma etnograficzne jak też pamiętniki chłop­ skie. Ich skąpość w pełni rekompensuje rola porównawczego odnośnika jaką odgrywają w stosunku do materiału współczes­ nego. Znajdujemy tu wspomnienie kułacznego boju (Rulikowski 1879) toczonego przez mieszkańców jednej wsi, podzielonych na antagonistyczne połowy; bójek podczas wesela, powodowanych wymianą ostrych przyśpiewek (Nawalany 1908), jak też zaciętych bójek między kosiarzami wychodzącymi pierwszy raz na łąki (Starkowski 1879). Wymienione pozycje, odnosząc się do bójek w ściśle określonym miejscu i czasie (Nowy Rok, pierwsza kośba) oraz posiadających swój cel (np. bujny wzrost traw) nie są tymi, na których opierałem swoją pracę. Bardziej przydatne były opisy bitek w ich najpowszechniejszej formie: na zabawie bądź weselu, a takie znajdujemy w pamiętnikach chłopskich (Słomka 1983, Bojko 1911), bądź rozproszone w literaturze etnograficznej. Najwięcej ich zebrał Franciszek Kotula (1962, 1979, 1989), poświęcając i m sporo odrębnej uwagi. Cenne było dostrzeżenie szczegółowych, ale istotnych kwestii, jak solidarność bójkowa kawalerki, tworzenie się grup bitników, hierarchia owych grup, folklor bójkowy. Pozostają jeszcze moje własne materiały terenowe z Kurpiow­ szczyzny (okolice Nowogrodu, Kadzidła i Myszyńca) i okolic Warszawy, stanowiące właściwą podstawę rozważań, jak też prace przydatne przy analizie wszystkiego, co było pośrednio związane z bójką, na przykład zabaw wiejskich i ich organizacji, terminologii, broni bójkowej, roli alkoholu, teorii dotyczących zabawy i istoty zachowań naruszających przyjęte normy kulturo­ we. Korzystałem, jak widać, przede wszystkim ze źródeł odno­ szących się do przeszłości (materiały terenowe także stanowią w głównej mierze wspomnienia - z okresu przedwojennego i do kilkunastu lat po wojnie), lecz moim celem nie jest jedynie przedstawienie bójek jako zjawiska historycznego. Co prawda w swej najbardziej interesującej, modelowej formie zdążyły w dużej mierze zaniknąć, lecz wnioski wypływające z ich analizy dają się przełożyć na zjawiska współczesne i to nie tylko te właściwe dla kultury wsi. Źródła stosunkowo najnowsze (Kłosowski, Kowalczyk, część moich materiałów terenowych,) wyraźnie wskazują na trwanie, jeśli nie niezmiennych form całej sfery zachowań związanych z bójką, to w każdym razie rządzącej nimi logiki. Wciąż mamy moim zdaniem do czynienia z istnieniem kawalerki, pojmowanej jako grupa wieku, i jej atrybutami - poczuciem odrębności, specyficznym statusem w obrębie społeczności, solidarnością, potrzebą pokazania się. Należą do nich także działania ogólnie związane z rozrywką, zabawą i momentami stykania się z innymi grupami kawalerów. Badania nad współczesnością mogłyby rzucić światło na tak istotne kwestie, jak zhierarchizowanie grup kawalerów, istnienie powtarzających się sekwencji zachowań w czasie bójki (dalej zwanych przeze mnie scenariuszem bójki), typowej broni bitkowej, terminologii etc. Przyjąłem, że określenie mechanizmów kultury wsi (także tych 55 �istniejących w przeszłości) daje w tym szczególnym przypadku do rąk narzędzie możliwe do zastosowania przy badaniu analogi­ cznych elementów kultury masowej. Nie chodzi tu tylko o stosun­ kowo żywe plebejskie korzenie kultury miejskiej w Polsce. Da się zauważyć swoista zbieżność, by nie rzec przeniesienie pewnych sekwencji zachowań wiejskiej kawalerki („rządzenie", „szpano­ wanie", bitka) do współczesnej kultury miast (kibice, społecz­ ność bywalców dyskotek i zabaw). Dzieje się to jednak w bardzo zmienionym otoczeniu kulturowym: mieszkańcy miasta to nie względnie zamknięta społeczność wiejska. Związki łączące ludzi miasta (czy raczej ich brak) mają się nijak do różnorodnych, wszechogarniających więzi, w jakie zamotany był każdy uczest­ nik życia wsi. Zachowania wydawałoby się zdecydowanie de­ struktywne z punktu widzenia integracji społeczności były kształ­ towane kulturowo, umieszczane w ramach neutralizujących ich negatywne skutki. Być może ze zmianą otoczenia kulturowego związany jest fakt, że charakterystyczne dla współczesnej mło­ dzieży miasta zachowania naruszające normy kulturowe są utożsamiane z chuligaństwem, stawiane na granicy, za którą rozciągają się niebezpieczne obszary marginesu przestępczego. Przede wszystkim jednak konieczna jest analiza materiału tyczą­ cego kultury wsi. * Zabawy wiejskie wszelkich rodzajów, wesela, a więc sytuacje najczęściej kojarzone z bójkami, nie są rzecz jasna jedynymi okolicznościami, w jakich mogło do nich dochodzić. Chciałbym także przedstawić mniej typowe okoliczności bitek, jak również zwrócić uwagę na sytuacje, które wywierają wpływ na ich przebieg, konsekwencje oraz specyfikę osób biorących w nich udział. Pozostaje jeszcze charakterystyka kawalerki wiejskiej, grup bitników, bójkowych hersztów, typowej broni bójkowej - tym kwestiom, jako ważnym, chcę poświęcić osobną uwagę w następnej kolejności. Przyjrzyjmy się zatem kolejno różnym sytuacjom bitkowym.. * Panie, nie ma tego kraju, nie ma tego zwyczaju, gdzie by było już tak jak w niebie anieli. Nie było tak. Ale, panie, ooo, co chcieli to robili. [w8] Przed pojawieniem się remiz strażackich, „domów ludowych" i świetlic, zabawy odbywały się w chałupach (muzyka), bądź - w ciepłe pory roku - na wolnym powietrzu (majówka). Chętnik pisał (1924, s. 112): Do tańca i zabaw Kurpie, szczególnie młodzież, są bardzo skorzy. (...) To tez nie tańczących dziewuch prawie nie ma na puszczy, a zabawy z muzyką urządzane są parą razy tygodniowo. Uwaga ta (a można j ą z pewnością odnieść także do innych terenów Polski) dobrze charakteryzuje rolę zabaw w egzystencji młodzieży. Zabawy urządzano stale, a brał w nich udział każdy, kto nie chciał być wykluczony z grupy kawalerki (miało to, jak zobaczymy, zasadnicze znaczenie w odniesieniu do bójek). Muzykę organizowało zwykle kilku kawalerów. Należało do nich wynajęcie dużej izby w czyjejś chałupie jak też opłacenie muzykantów. Powszechność bójek sprawiała, że nie każdy gospodarz chętnie użyczał izby, proszono więc kogoś bliskiego. Z drugiej strony starsi wykazywali wiele zrozumienia dla kawa­ lerki: zabawa była przecież niemal jedyną rozrywką dostępną młodzieży (jeden z moich informatorów wywodził w ogóle istnienie w każdej chałupie kurpiowskiej jednej dużej izby z faktu częstego urządzania muzyk). Informacje o zabawach przekazywa­ no sobie ustnie. Udział brali kawalerzy miejscowi oraz z kilku okolicznych wsi, natomiast dziewczętom nie wolno było uczest­ niczyć w muzykach poza wsią, co więcej, kawaler był zobowiąza­ ny przyjść do rodziców panny i poprosić ich o zgodę na zabranie córki, obiecując odprowadzić ją do domu. Poza tym przychodzili także ludzie starsi: młodzi gospodarze (orace) brali częściowo udział w tańcach, pozostali stanowili publiczność. Wytwarzała się w ten sposób bardzo charakterystyczna sytua­ cja: liczba kawalerów była o wiele większa niż panien, które pochodziły z jednej wsi i były zazdrośnie strzeżone przez miejscowych młodzieńców. Tańczono na zmianę - kolejno udostępniając parkiet kawalerom z innych wsi i pozwalając im na kółeczko, czyli kilka tańców. Jak widzimy, możliwość bójki była niejako wpisana w sam sposób organizowania muzyki. Bitka mogła być oczywiście planowana - gdy ktoś chciał zemścić się na konkretnej osobie (choćby za cięgi zebrane na poprzedniej zabawie!). Jeżeli natomiast nie planowano jej wcześniej, miała z reguły kilka typowych przyczyn: 1) Gdy miejscowymi kawalerami kierowała zazdrość o dziew­ częta z ich wsi: Była we wiosce zabawa, to przyjechali goście, nie. Brali dziewuchy do tańca i wojna już jest. Miejscowym się nie podobało, że im dziewuchy zabierają. [w21] Poza tym ładne dziewczęta mogły być obiektem zainteresowań kilku kawalerów: chęć odbicia komuś partnerki była doskonałą okazją do wszczęcia bitki. 2) Uczestnicy zabawy, mniej lub bardziej pijani, nie ustępowa­ li sobie wzajemnie przy decyzji, jaki taniec będzie grany: No i wtedy jeden i nożem drugiego tam pociągnął. w nos i tamuj w łeb, a jak tego, to i go [w9] Nie wolno było pozwolić, aby ktoś „ p o d s k a k i w a ł " , „ r z ą d z i ł " : o jak jeden prowadził kółko, rządził, później jak się ktoś napił, to też chciał tak samo rządzić, to zaraz następowało nieporozumienie. [w7] Kapitalne znaczenie miało tańczenie wsiami na zmianę - rzadko kiedy zmiana tancerzy odbywała się bez konflitów. W grę wchodziło podkreślenie własnego prestiżu, nie dopuszczenie, aby „rządzili" obcy. 3) Wiele bójek było prowokowanych. Tak należy zakwalifiko­ wać bitki o słynne „krzywe spojrzenie": Mało której zabawy, żeby się nie bili. Ten mówi kse, ten neć i to tak się o. Ten na tego spojrzał krzywo, ten na tego i już. [ w l 2 ] Należało „pokazać się", „postawić s i ę " , zwłaszcza przed obcym. Niebagatelną rolę odgrywali tutaj herszty, bijaki, bohaterzy, jak zwano kawalerów często wywołujących bijatyki. Poza tym, jak wspomniałem, spora część bójek była powodowana chęcią zemsty. Zabawa, taniec, sprzyjają wszelkiego rodzaju zaczepkom. Prowokujący, jeżeli jest we własnej wsi, może czuć się zupełnie bezkarny. Prowadziło to oczywiście do rewanżu, musiało bowiem dojść do sytuacji, że zaczepiający pojawi się na zabawie we wsi zaczepianego. Zabawa jest zresztą doskonałą okazją do załatwiania wszelkiego rodzaju starszych porachunków, nie związanych ze zdarzeniami na innej zabawie: jak ktoś miał na kogoś złość, to nie miał okazji, to przy zabawie się chciał pobić to już... [w4] Wielkie znaczenie miała solidarność kawalerki. Kawaler, w razie bójki nigdy nie był sam - bito się z reguły grupowo, rzadsze były bójki między dwoma młodzieńcami. Także ludzie starsi, obecni przy bójce, nie zawsze starali się rozdzielić zwaśnionych, często ciągnęli za swoimi (znaczenie udziału starszych ludzi w czasie bójek na muzyce było jednak raczej niewielkie). Odmiennym sposobem urządzenia i do pewnego stopnia kategoriami uczestników charakteryzowały się majówki, letni odpowiednik muzyki. Organizowano je szczególnie chętnie - nie było problemów ze znalezieniem lokum, przestawała też mieć znaczenie odpowiedzialność za stan miejsca do tańców. Majówkę robiono na wolnym powietrzu, na murawie, na smugu, pod lasem bądź nad rzeką, w miejscu które otaczano zielonymi gałęziami. Po �II wojnie zaczęto przygotowywać dechy bądź salę, jak zwano podłogę zbitą z odpadowych desek, otoczoną barierkami z drąż­ ków. Było tam wydzielone miejsce dla muzykantów, także ławka, gdzie mógł funkcjonować bufet z alkoholem. Ten sposób urządza­ nia zabaw istnieje na Kurpiowszczyźnie do dzisiaj. Dechy służyły do zabaw zwykle kilka lat, toteż do urządzających majówkę należało jedynie przystroić je zielonymi gałęziami i opłacić muzykantów. Kawalerzy z okolicznych wsi także tutaj przy­ chodzili zwykle z własnej inicjatywy, nie zapraszani. Skład uczestników na tradycyjnej majówce, to znaczy kiedy obecne były tylko miejscowe dziewczęta, nie odbiegał od tego na muzykach. Natomiast nie funkcjonowało tańczenie wsiami na zmianę, jeżeli od uczestników pobierano wejściowe (majówka zwana była wówczas „biletówką"). Prawa miejscowych i gości wyrów­ nywały się: nikt nie czekał, aby pozwolono mu zatańczyć. „Biletówki" jako zabawy o większym rozgłosie (często za­ praszano na nie okoliczną młodzież, stosowano pisemne ogłosze­ nia), gromadziły o wiele więcej uczestników. To, oraz fakt, że nie bawiono się w prywatnym domu sprawiało, że bójki na majów­ kach często były o wiele gwałtowniejsze niż te na muzykach. Powody pozostawały w zasadzie te same, natomiast prawdopodo­ bieństwo bijatyki rosło wraz z liczbą uczestników. Na muzyce, gdzie miejscowi miewali znaczną przewagę, wiele zaczepek i prowokacji nie prowadziło do bójki: słabsi ustępowali, obiecując sobie odpłacić antagonistom przy najbliższej okazji. Natomiast w sytuacji wyrównanych sił na majówce, gdy każdą wieś mogła reprezentować spora grupa kawalerów, dochodziło w razie zaczepki do natychmiastowej reakcji. Sytuacją wymuszone było też używanie przez bitników innej broni bójkowej. O ile na muzyce, poza przedmiotami specjalnie przygotowanymi do bicia, używano sprzętów domowych, sztachet z płotu itp., o tyle tutaj często posiłkowano się tym, co było najłatwiej dostępne, czyli... tym, co miano pod nogami: Jak te chłopaki doskoczyli, tylko fu! w te latarki, i sala patrzyć rozebrana! Normalnie, sala rozebrana, wszystko, boki, nawet i spód. Wszystko w ruchu [w2] (znaczące, że podczas opisywanej bójki Cyganie występujący w roli muzykan­ tów nie przestawali grać przez cały czas jej trwania; po zażeg­ naniu awantury bawiono się dalej, tyle że na ziemi - sala przestała istnieć). Poza wymienionymi rysami charakterystycznymi bójki mmajówkach nie różniły się od tych na muzyce. Nie jest też ściśle obowiązującą regułą, że zabawy pod gołym niebem były miejs­ cem szczególnie gwałtownych bijatyk. Na otwartym powietrzu odbywały się również najczęściej zabawy odpustowe. Chcę je jednak opisać oddzielnie, gdyż bójki do jakich tam dochodziło (a jeśliby wierzyć słowom infor­ matorów, trzeba by je uznać za element konieczny, na trwałe wpisany w przebieg zabawy odpustowej) miały zupełnie inny charakter niż opisane powyżej. Zabawa stanowiła nieodłączną część odpustu. Zawsze płatna, połączona była ze sprzedażą alkoholu, odznaczała się ludnością - uczestniczyli w niej ludzie z wielu wsi, także dziewczęta. O ile na zwykłych zabawach uczestnicy znali się przynajmniej z widzenia, o tyle tutaj, gdzie przychodzono także z innych parafii, wielu było sobie zupełnie obcych. Jednym z charakterystycznych rysów, jakim zapisały się odpusty w pamięci uczestników, było zbiorowe pijaństwo połą­ czone z bijatykami, gdzie religijna strona uroczystości schodziła na dalszy plan. Poza znanymi przyczynami bójek („rządzenie", żądanie różnych tańców przez uczestników, zazdrość o dziew­ czynę) należy wymienić kilka typowych dla zabawy odpustowej. Przede wszystkim odpust był świętem wszystkich, od dzieci po starców, i przez to stawał się miejscem, gdzie załatwiano najwięcej porachunków, można było mieć pewność, że spotka się upatrzoną osobę: cekoj, jak tylko tam spotakamy sie na odpuście, to ja ci pokaże. [w21] Na charakter bójek wpływał też fakt, że każda wieś była licznie reprezentowana. Ponieważ obowiązywała solidarność między mieszkańcami jednej wsi, dochodziło do bijatyk, w których wioska na wioskę sła - uczestniczyła tak kawalerka, jak starsi. Jak się zaczęli bić, to pięćdziesiąt chłopa się zebrało. Jeden za drugim, jeden za drugim. To na drugi dzień boso wracali, [ w l l ] Częściej niż na innych zabawach dochodziło do bójek prowokowanych, „o nic" - tu widać wpływ alkoholu, odgrywającego podczas odpustów większą rolę niż na innych zabawach. Być może przejaskrawiony jest obraz wyłaniający się z opisów odpustów, przeradzających się w gromadne bijatyki. Faktem pozostaje, że podczas odpustu przestawały często jak gdyby obowiązywać wszelkie normy zachowania. Bijatyki prze­ rywały nawet uroczystości religijne (procesja wychodzi, a tu z nożami, z kamieniami [w 10]), miewały też stosunkowo często tragiczny epilog: to tutaj najczęściej używano w bójkach noży i innej specjalnie przygotowanej broni. Z drugiej strony należy traktować ostrożnie wypowiedzi o ścielących się podczas odpus­ tów trupach (Tutaj, jak nie było zabitego jednego, to odpust był nieważny. Lub: tam jak były odpusty (...) to tam jak jednego nie zabili, to mówili, że słaby był odpust [ w l 7 ] ) . Podający te informacje potrafili przypomnieć sobie ze swojego życia jedynie pojedyncze przypadki zabójstw. W ich świadomości zaszedł prawdopodobnie proces podobny jak u autora słów: przed wojną jak się leli, na tych zabawach, mówi, to włosów i zębów, mówi, to mogłeś grabić. Tak się leli przed wojną. [w27] Z pewnością gwałtowność bijatyk na zabawach odpustowych, duża liczba uczestników - to wszystko przyczyniało się do powstawania stereotypowych wyobrażeń na ich temat. Bójki dzieliły tu los innych zdarzeń z przeszłości, ich postrzeganie jest pełne anty­ nomii, obejmując tak potępienie jak i rodzaj podziwu; bardziej jednoznaczny (nie zawsze negatywny) - jest stosunek do zdarzeń współczesnych. * Fragmentem uroczystości weselnych, podczas którego naj­ częściej dochodziło do bójek były tańce, toteż mamy tu do czynienia ze specyficzną formą bitek zabawowych. Wiadomo, że wesele było uroczystością nie tylko dla rodziny, ale także dla całej wsi, a nawet dla kawalerki spoza niej. Tańce weselne gromadziły sporą grupę nie zaproszonych gości, określanych rozmaicie w różnych regionach Polski: zapaśni goście (Kurpie), pasierby (Podlasie), pitasy (warszawskie), hołota, wieczorowi goście, psiarze, kindery (Rzeszowskie), wieczorki (Piotrkowskie i Siera­ dzkie), grabarze, ugorowi, przegłądasy, kuminiorze, przybyłe, (Łęczyckie i Łowickie), szewce (Skierniewickie), postronni (wie­ luńskie). Hołotę stanowili zwykle kawalerzy, z dziewczętami (częściej bez), czasem młodzi żonaci mężczyni. Kotula wspomi­ nając udział hołoty w weselach rzeszowskich (1989, s. 27), opisuje sytuację po I wojnie, kiedy to dochodziło do prawdziwych bitew z użyciem noży i innej broni: Powstały gromady, które jakby specjalizowały się w szantażach i robieniu awantur, na których często najgorzej wychodzili muzykanci. Bójki przeradzały się w rzezie, pozostawiając ofiary śmiertelne. Także na Kurpiach powodem bójek weselnych był z reguły konflikt między gośćmi weselnymi uzapaśnymi. O ile mi wiadomo, nie występowały tutaj (z nielicznymi wyjątkami) grupy specjalizujące się w szan­ tażowaniu wesel, z pewnością natomiast można mówić o specyfi­ cznym „sporcie" polegającym na nawiedzaniu wesela przez grupę kawalerów w celu „porządzenia'' na nim lub wręcz rozbicia go. Nie zaproszeni goście byli zwykle tolerowani przez weselników - częstowano ich wódką, ustępowano też miejsca do tańca na kilka „ k a w a ł k ó w " . Ich udział był przewidywany i niejako wpisany w koszty wesela. Wspólna zabawa mogła trwać i całą noc, często jednak dochodziło do bitek, przy czym konflikt mógł przebiegać w dwóch typowych płaszczyznach: 1) Kiedy hołota nie była związana z weselnikami czy młodymi i nie składała się z grup przybyłych ze wsi pochodzenia nowożeńców. Powtarzały się sytuacje z zabaw: obie grupy chciały tańczyć i żadna nie uznawała za „ h o n o r " ustępowania drugiej. Zapaśni uważali, że gościna im się należy, weselnicy zaś próbowali ich usunąć (obdarzając nierzadko obraźliwymi epiteta­ mi, jak cytowany przez Kotulę: dziady, plac\). W razie otwartej zaczepki tworzyły się dwie zwarte grupy bitników, a efekt bójki zależał od stusunku sił - słabsza strona była zwykle wypierana z chałupy (zapaśni goście przychodzili wieczorem, gdy weselnicy byli już mocno zmęczeni alkoholem, często więc to oni pozo­ stawali na placu boju). Lecz, jak wspominałem, bójka mogła być też sprowokowana, kiedy kawalerka przychodziła na wesele 57 �„rządzić", planując wywołanie awantury - wówczas oczywiście każdy pretekst był sygnałem do bijatyki. Jak kiedyś byłem na takim weselu, (...) I przyszli po prostu chłopaki rozpędzić to wesele. [w21] Przebieg zdarzeń był typowy: zapaśni żądali alkoholu i ustąpienia sali do tańca. Przy ich agresywnym zachowaniu było pewne, że dojdzie do bijatyki. Charakterystycz­ ne jest, że dopóki w bójce ograniczano się do bicia pięściami, bez użycia noży czy innej groźnej broni, nie musiała ona być powodem przerwania wesela (nie dotyczy to oczywiście wypad­ ków rozbijania wesel z premedytacją). Stanowiła nawet rodzaj tradycji weselnej, jak mówi muzykant z Rzeszowskiego (Kotula 1979, s. 351): Podczas tańców raz po raz wynikały sprzeczki i bicie „po wszorzach", czyli po łbach. Ale i to należało do obrzędów. 2) Stronami w bójce stawali się mieszkańcy wsi, z których pochodzili nowożeńcy. Kawalerka z obu z nich uczestniczyła w zabawie, zwykle w charakterze nie zaproszonych gości. W razie bójki podział następował więc także wśród weselników; stawali oni po stronie swojej wsi w sporze kto ma się bawić, czytaj: rządzić. Bitka mogła być w takim przypadku kontynuacją „tradycyjnego" antagonizmu między dwiema konkretnymi wsia­ mi, z których kawalerka stykała się często i ścierała na zabawach. Przychodziła też na wesele wykazać swą wyższość: Tak ta wieś chciała się wybić trochę: „No to my im musim zarządzić trochę''. [w23] * Powyższe opisy nie wyczerpują wszystkich okoliczności, w jakich zdarzały się bójki. Zwłaszcza jeśli w grę wchodziła zemsta. Większa bitka na zabawie, weselu bądź w innej sytuacji, z której jedna ze stron wychodziła mocno poszkodowana, mogła stanowić zarzewie długotrwałego konfliktu między kawalerką z dwóch wsi. Jej grupy urządzały wówczas na siebie prawdziwe zasadzki, kończące się zbiorowymi bijatykami. Pozajuż wymie­ nionymi (wszelkie zabawy, odpusty, wesela), za najbardziej sprzyjający po temu uznawano czas po niedzielenej mszy, w której przecież uczestniczyli mieszkańcy całej parafii. To już tak opowiadali, że jak pójdą do kościoła to się będą bili (...) Ci do domu z kościoła, a tamci zaszli, [w 13] Tego rodzaju bójki mogły być wydarzeniami odosobnionymi, bywały jednak przypadki zatargów długotrwałych. Przykładem - konflikt między dwiema kurpiowskimi wsiami (Nowogród i Mątwica) w latach 30. Trwał on około trzech lat i owocował regularnymi bitwami, często właśnie po niedzielnej mszy. Kawa­ lerzy wkładali wówczas na mszę dłuższe ubrania, aby nie widać było spod nich przygotowanych do bicia kociub - drewnianych, okutych na dole lasek. Pamięta się także o regularnych antagoniz­ mach między kawalerkami dwóch wsi, ciągnących się całymi pokoleniami. Powodem bijatyk bywały także akty indywidualnej zemsty. Pobicie lub choćby zaczepienie jednego z kawalerów kończyło się odwetem jego kolegów - na określonej osobie lub na kawalerce wsi, z której ona pochodziła. Zdarzało się zatem, że grupa kawalerów zjawiała się na zabawie (lub wybierała inne dogodne okoliczności) w celu pobicia konkretnej osoby. Jeden z rozmówców określił to jako polunek, co chyba dokładnie oddaje charakter takich zachowań. One także mogły być począt­ kiem dłuższych zatargów, przeradzających się w „tradycję" bójek między dwiema wsiami. Można stwierdzić, że niemal każda wieś (a raczej jej kawalerka) miała swojego zwyczajowego przeciwnika. Co ciekawe, bardzo często bywały to wsie bezpo­ średnio sąsiadujące ze sobą. Przy okazji tego typu sytuacji uwidacznia się swoisty rys bójek wiejskich: nawet w okresie regularnego bijania się młodych ludzi z dwóch wsi (pomijając nie tak częste otwarte „wojny''), konflikt nie przenosił się zwykle na życie codzienne, a przejawiał tylko w specyficznych okolicznościach: podczas zabawy, wesela, krótko mówiąc - przy zetknięciu się grup kawalerów, gdzie konieczne było podkreślenie własnego prestiżu, nieustępliwości, odwagi. Kawalerka prowokowała bójkę, gdyż ona to, posłużmy się słowami Kotuli, dawała najwięcej emocji i zadowolenia. I to 58 obojętne, zwycięska czy przegrana, ale taka prawdziwa, z rzeczy­ wistym przeciwnikiem. Bitka j a w i się więc jako rodzaj współ­ zawodnictwa, rywalizacji. * Bitkom towarzyszyły sporadycznie zabójstwa. Choć częstsze niż obecnie (ajednocześnie o wiele rzadsze niż to deklaruje wielu mieszkańców wsi!), pozostawały wydarzeniami wyjątkowymi, tragicznymi i , z nielicznymi wyjątkami, zdecydowanie potępiany­ mi. Mogły być nie zamierzone, przypadkowe, ale też bywały aktami osobistej zemsty lub niewątpliwego okrucieństwa. W naj­ bardziej typowych bójkach celem rzadko była śmierć przeciw­ nika. Nawet gdy posługiwano się nożami, wielokrotnie były to zwykłe scyzoryki, którymi można było pokrajać kogoś, lecz nie zabić - podkreślało to wielu informatorów. Właśnie powszech­ ność użycia noży podczas bójek przyczyniała się do wielu nie zamierzonych śmierci. Oczywiście zabójstwa bywały planowane jak też dokonywane z zimną krwią i okrucieństwem. Przy majówce, modlili się, modlili, cholera, dwa razy nożem. (...) Bo on miał jakaś był Baranek Boży, a on go pretensja do niego. [wl8] Jest to zdarzenie wyjątkowo drastyczne przez swoje okoliczności, lecz i podczas zabaw zdarzały sie równie nieprawdopodobne: i go kurde we czterech, tymi drutami [kolczastymi - A.P.] okręcili. Pchnęli go, tu, o. Niósł z Klembowa do Paska tak o w ręku, wnętrzności. No i tu gdzieś do Dobczyna doszedł i zmarł. [w2] Tak okrutnym jak powszechnym zwyczajem było też kopanie leżące­ go przez kilku nieraz kawalerów, co mogło skończyć się śmiercią. Jedyną sytuacją, kiedy zabójstwo nie spotykało się z potępieniem, bywała śmierć herszta, bijaka, a więc człowieka, który swoim częstym wywoływaniem bijatyk i awantur nastawiał przeciwko sobie całą społeczność. Za niemal naturalną kolej rzeczy uznawa­ no, że ów zadziorny zostawał w końcu przez kogoś odważnego zabity. * Czynnikiem o niewątpliwie dużym wpływie na charakter i częstość bójek był jak i jest alkohol. Pozostaje rozstrzygnąć, w jakim stopniu jest on „głównym s p r a w c ą " , a na ile czynnikiem sprzyjającym, lecz nie koniecznym dla powstawania bójek. Powszechne mniemanie wydaje się jednoznaczne i daje się streścić w stwierdzeniu: to wódka bije. Tymczasem, jak wynika ze źródeł (także z wypowiedzi moich informatorów) alkohol był dawniej podczas wesel i zabaw używany w stopniu daleko mniejszym niż obecnie (Na weselach tak nie bywało (...) Po kieliszeczku wódki tylko [ w 11 ]). Pito przed zabawą dla „humoru'', dla dodania sobie animuszu, lecz nie upijano się. W latach 1928-1938 ilość spożywanego alkoholu wynosiła od 0,7 do 1,6 litra spirytusu rocznie na osobę. Nie da się tego w żaden sposób porównać tak z okresem największego pijaństwa z lat 40. ubiegłego wieku (9,6 1. spirytusu per capita!) jak i z czasami obecnymi. Ilość spożytego alkoholu pozostaje więc w niezgodzie z twierdzeniami, że największe nasilenie bójek miało miejsce właśnie w okresie międzywojennym. Młodzież zaczęła używać alkoholu w większych ilościach dopiero sporo lat po I I wojnie, a jednocześnie nasilenie i gwałtowność bijatyk istotnie zmalała. Obecna kawalerka określana jest pod tym względem jako „kulturalniejsza", „mądrzejsza". Wydaje się zatem, iż nie istnieje prosta zależność między ilością spożywanego alkoholu a częstotliwością bójek. Najbardziej widoczny wpływ alkohol miał moim zdaniem nie na fakt dojścia do bójki, ale na jej przebieg - jest on w dużej mierze przyczyną gwałtowności bijatyk i ich okrucieństwa. Najpoważniejsze konsekwencje miewały właśnie owe z pijanymi uczestnikami, podczas gdy bitka między trzeź­ wymi kawalerami kończyła się z reguły na siniakach. Upojenie, powodując wzmożoną agresywność i nadpobudliwość sprzyja też powstawaniu zwyczajnych nieporozumień. Wyłania się też inna strona zagadnienia: istnieje w pewnym sensie obowiązek picia. Picie alkoholu jest na pewno sposobem na rozładowanie napięcia, dodanie sobie śmiałości, lecz uznane jest też za warunek dobrej zabawy. Czas zabawy jest czasem wyłączonym z powszedniości, �odrealnionym, a alkohol jest środkiem pomagającym pełnemu włączeniu się w odmienną rzeczywistość zabawy. Pozostawanie trzeźwym może być więc uznane za nieprzestrzeganie obowiązu­ jących aktualnie norm zachowania i prowadzić do odrzucenia: bo pan jest trzeźwy i obcy, a u nas takich biją (Kłosowski 1985, s. 236). Przy czym taki stosunek do trzeźwych dotyczy też swoich, nie tylko nieznajomych. Choć z ostrożnością należy traktować twierdzenia o zanikaniu bójek (nowe badania wykazują, że są one niemal równie częste co dawniej, zmniejszyła się jedynie ich gwałtowność), to szybko rosnące spożycie alkoholu przez młodzież nie wiąże się bezpo­ średnio z ich nasileniem. * Sztylety i noże do kieszeni włożę, Do ładnej dziewczyny zaprowadź mnie, Zabije mnie ktosi, albo ja kogosi, Bo mi sie czupryna na głowie podnosi! Boże! towarzyszy także współczesnym przemianom na wsi. Bywa, że nie mamy już do czynienia z paczkami reprezentującymi wieś czy jej część, ale z t.zw. stacjami, na które podzielona jest młodzież wiejska dojeżdżająca do pracy w mieście. Grupa składa się wówczas z kawalerów z kilku wsi, wsiadających do pociągu na jednej stacji PKP. Pociąg staje się jednym z miejsc urządzania zasadzek na antagonistyczne grupy. Płaszczyzna konfrontacji przenosi się więc z międzywioskowej na poziom nieco wyższy: kawalerzy reprezentują terytorium o nie określonych ściśle granicach, obejmujące kilka sąsiednich wsi. Owo terytorium (okolica), kategoria współtworząca tożsamość mieszkańców wsi jest jednym z elementów wpływających na specyfikę bójek. Jak wynika z poprzednich konstatacji pozostałe kategorie to wieś oraz jej część (np. „ b r z e g " wsi), ale też parafia. Bójki, w których istotną rolę odgrywają owe kategorie są zatem świadectwem istnienia kilku poziomów tożsamości lokalnej, lecz, chciałoby się rzec, także sposobem ich współtworzenia i podtrzymywania. * (Kotula 1962, s'. 245) Bohaterem bójek jest bez wątpienia wiejska kawalerka. Bitki indywidualne nie odgrywały tak wielkiej roli jak zbiorowe - w interesujących nas okolicznościach (zabawa, bójka) młodzie­ niec występował z reguły jako członek grupy kawalerów, zajmij­ my się zatem jej charakterystyką, nie zapominając o innych kategoriach uczestników bądź świadków bitek, wszak i oni decydują o ich specyfice: nie bez znaczenia pozostaje fakt, czy bójka odbywa się przy dziewczętach, kobietach lub starszych mężczyznach. Przedmiotem uwagi będzie zwłaszcza tworzenie się i funkcjonowanie grup kawalerów (paczka, wiara, hebra), obowiązująca w nich silna solidarność wewnętrzna (kolegaństwo), oraz herszty, bijaki, jak, między innymi, zwano bójkowych prowodyrów. Chłopiec zaczynał palić kawalerkę w wieku 16-18 lat, j u ż przedtem jednak bywał na zabawach, podglądał starszych kole­ gów (solidarność grupowa zapewniała w razie bójki bezpieczeń­ stwo także nieopierzonym kawalerom). Z zasady kawalerzy występowali w mniejszych bądź większych grupach, reprezen­ tujących poszczególne wsie bądź ich części (o ile we wsi była więcej niż jedna paczka). Nieczęsto zdarzało się, aby na zabawę do innej wsi szedł kawaler samotnie - właśnie ze względu na łatwość, z jaką mógł się stać obiektem zaczepki. Grupy owe, o zróżnicowanej liczebności (kilku - kilkunastu kawalerów) zwano rozmaicie: były więc kurpiowskie paczki, szajki, ugrupo­ wania, kliki, kupy, rzeszowskie hebry, wiary. Zbierały się one w dni powszednie popołudniami lub po niedzielnej mszy, i uda­ wały na zabawę w okolicy bądź, jak często tudzież trafnie to określano, paradowały (bywało, dążąc do spotkania z inną paczką). Nie jest przy tym żelazną regułą solidarne występowanie wszystkich kup z jednej wsi przeciwko wszystkim z drugiej. Możliwa jest sytuacja, ż e grupa popada w konflikt z innymi z własnej wsi, jednocześnie pozostając w dobrych stosunkach z paczką ze wsi sąsiedniej, bo: cała wioska to nigdy nie była tak w komplecie, żeby wszyscy byli tak zwarci, [w 18] Rzecz jasna, kawalerzy z określonej wsi nie musieli być podzieleni na ściśle wyodrębnione grupy. Do jednoczenia się dochodziło wówczas w „nagłej potrzebie" - w razie bójki, w obronie jednego z kolegów. Taki rodowód mogły mieć, jak wspominałem, długotrwałe konflikty między całymi kawalerkami z dwóch wsi (dosyć typowym schematem jest pobicie chłopaka „chodzącego" do dziewczyny do innej wsi przez tamtejszych kawalerów, za którego mszczą się wszyscy jego koledzy, co powoduje dłuższy zatarg). Przykładem samoistnego tworzenia się grup bitników bywała bójka weselna. Wiadomo, że zapaśni goście nie przy­ chodzili z jednej tylko wsi. W razie bójki potrafili jednak w sposób zwarty przeciwstawić się weselnikom, jeżeli ci nie potraktowali ich uprzednio odpowiednio godnie (co nie wyklucza częstych bitek między samymi nie zaproszonymi gośćmi). Powstawanie nowych sytuacji związanych z tworzeniem się grup bitników Istnieje możliwość, że w materiale źródłowym nie jest w pełni reprezentowana rola bójek indywidualnych, jako słabiej pamięt­ nych. Jednakowoż w obu rodzajach bójek niezmiernie ważną rolę odgrywał czynnik solidarności grupowej kawalerów, zwanej przeze mnie za Kotula, dla wyjątkowej celności terminu, kolegaństwem (Kotula 1962, s. 248). Oznacza ono wierność, braterstwo broni obowiązujące bitników. Szczególnie, oczywiście, w sytua­ cji zagrożenia - zaczepki bądź bójki, przedkłada się dobro całej kawalerki nad własne bezpieczeństwo. Przyładem kolegaństwa są opisywane przeze mnie akty zemsty za jednego z kolegów, fakt częstości grupowych bitek, gdy w grę wchodzi także prestiż, honor wsi. Kolegaństwo obowiązywało bezwzględnie, kto go naruszył, wypadał poza nawias życia wiejskiego (Kotula, op.cit.). Tłumaczył jeden z moich rozmówców komuś, kto odwodził go od przyjścia z pomocą kolegom: ja nie mogę tak zrobić, bo ja później nie wyjdę, na wieś nie wyjdę, nie dadzą mnie że ja stchórzył, uciekł, a ich tam pobili. [w9] Dodać trzeba, że solidarność z kawalerami obowiązuje w razie bitki także starszych mężczyzn (choć trudno tu mówić o kołegaństwie, słowo to określa raczej stosunki między kawalerami). Zwykle czują się oni w obowiązku stanąć po stronie „ s w o i c h " kawalerów nie zaś uspokajać zwaś­ nionych. Obowiązkowa solidarność w razie bitki była niezbęd­ nym warunkiem dla utrzymania równowagi sił na zabawach - każdy z kawalerów miał świadomość, że nie jest osamotniony, ale jednocześnie zdawał sobie sprawę, że jego potencjalny przeciwnik również nie występuje w pojedynkę. Dawało to więc z jednej strony poczucie bezpieczeństwa, a z drugiej studziło zapał co bardziej skorych do bitki młodzieńców. Jednak rola kolegaństwa nie jest tak jednoznaczna, jeżeli chodzi o jego wpływ na charakter bójek. Jemu to zawdzięczamy ich gwałtowność, przewagę grupowych bitek nad indywidualnymi pojedynkami. Stąd zdemolowane domy, ciężko ranni uczestnicy, znęcanie się kilku kawalerów nad jednym przeciwnikiem. * Odrębne miejsce należy się hersztom, bijakom, a więc tym uczestnikom zabaw, odpustów, wesel, ale nie tylko, którzy najczęściej przyczyniali się do powstawania bójek. Istnieje bogactwo określeń odnoszących się do tej kategorii bitników, przy czym j u ż w samym nazewnictwie daje się zauważyć stosunek mówiącego tak do nich jak do bójek w ogóle. Mówiono więc o: - hersztach, - bijakach, - awantunikach (ew. awanturnych), — nożownikach, — rozbójnikach, — zawziętych — zawadyjnych, - zaczepnych, - zadziornych (ew. zadziorach), - gierojach, - asach, - mocnych, - silnych, - przekornych, - bitnych, - wodzirejach. Zdecydowanie pejoratywne określenia to: - łobuz, - chuligan, - grandus. Taka też, niezupełnie jednoznaczna jest ocena bijaków. Chciałbym tutaj wprowadzić od razu konieczne 59 �rozróżnienie. Istnieje zasadnicza różnica między zadziornymi kawalerami, lubiącymi się bić, także choćby dla sportu, a tymi, którzy specjalizowali się w rozganianiu zabaw bądź terroryzowa­ niu wesel. Ich działalność posiada wszelkie cechy rozboju, co nie pozwala ich stawiać w jednym szeregu z wiejskimi bijakami, choćby ci prowokowali częste bijatyki. Obie te kategorie uczest­ ników bójek scharakteryzuję oddzielnie. Skłonność do permanentnego wywoływania bitek przypisuje się powszechnie takiemu a nie innemu charakterowi zadziornych: Ano, są takie charaktery, gdzie pójdzie na zabawę czy na wesele to zaraz bójkę wywołuje i awantury (...). Każda wieś posiadała kilku prowodyrów i z reguły oni też są obarczani (przyznajmy: słusznie) odpowiedzialnością za powszechność bójek, zwłaszcza za ich inicjowanie. Znano całe rodziny, z których kilku braci (nierzadko w towarzystwie ojca) cieszyło się złą sławą gierojów. Lecz, jako się rzekło, bitki z reguły angażowały większą liczbę kawalerów niż tylko owych zawadyjnych. Poza cechami charakterologicz­ nymi wpływ na postępowanie kawalerów miała zatem z pewnoś­ cią postawa naśladownictwa, zwłaszcza jeśli bijak był rodzajem autorytetu. Również omawiana chęć rządzenia, „pokazania s i ę " to czynnik owocujący postawą zadziornego. Konkluzja wydaje się więc taka, że bywali oni rzeczywiście kimś w rodzaju „dowódców", właśnie prowodyrów kawalerki. Swoją zawadyjnością bronili „ h o n o r u " danej wsi. Zwłaszcza w przeszłości ich rola mogła być bardzo zbliżona do opisanej. Kotula pisał o starych bitnikach i ich praktykantach (op. cit., s. 246), przywołując czasy sprzed I wojny. Wtedy było jeszcze miejsce dla hersztów - prawdziwych autorytetów dla dorastających podkawalirków: Natomiast z materiału kurpiowskiego z późniejszego okresu wynika, że prowodyrzy balansowali już wówczas na granicy społecznej akceptowalności, także wśród kawalerki. Oni to najczęściej posługiwali się nożami, rządzili na zabawach (jak do draki dochodziło to nożem od razu bił [ w l ] ) . Skutkiem było kurczenie się ich kręgu towarzyskiego, obawiano się ich nie­ obliczalności, często unikano wspólnych z nimi zabaw nie chcąc uczestniczyć w bitce. Bojąc się też ich zemsty, nie chciano się więc odwoływać do sądów w razie ciężkich pobić. Przyjrzyjmy się drugiej z kolei kategorii prowodyrów bójkowych, a są nimi rozbójnicy (odpowiednik rzeszowskich baciarzy), jak będę ich umownie określał. Ich działalność to już nie bitki, a terroryzowanie zabaw, a zwłaszcza wesel. Podkreśla się ich tężyznę fizyczną, ale też prostackość, chamskość. Indywidual­ nie lub grupowo nawiedzali wesela, zmuszając gospodarzy do częstowania siebie jadłem i alkoholem, muzykantów do przy­ grywania. Jak i w przypadku bijaków, słynne były rodziny, z których pochodziło po kilku rozbójników. Dopiero po upływie długiego czasu zmieniał się jednoznacznie potępiający stosunek całej społeczności - dotychczas snute są jeszcze opowieści o najbardziej znanych rozbójnikach i ich wyczynach, zwłaszcza zaś o zwykle tragicznej śmierci, gdyż: taki był awanturny, dotąd chodził, aż go zabili. Jak już się naprzykrzyło komuś. [w26] Zabójca był rozgrzeszany, śmierć awanturnika przyjmowano właściwie z ulgą (co z całą wyrazistością pokazuje przepaść między bijakiem a rozbójnikiem: śmierć kawalera podczas bitki była prawdziwą tragedią). Bitka, odbywająca się przy osobach postronnych - dziew­ czętach, ludziach starszych, czy tak zwanych krzykacach, ga­ piach, mówi nam nie tylko o ich roli w zdarzeniach, ale też rzuca światło na interesujące aspekty samego zjawiska. Udział ludzi starszych w bójce po stronie swoich kawalerów (miast od­ grywania roli mediatora między bijącymi się) ukazuje bójkę przede wszystkim jako formę rywalizacji między wsiami, jako moment, w którym należy dać wyraz integracji społeczności wioskowej (dodajmy jeszcze krzykacy, a otrzymamy pełne „wido­ wisko"). Dziewczęta nie opuszczały zabawy w momencie rozpo­ częcia bójki - umykały w kąty pomieszczenia bądź na ubocze, lecz nie do domu, gdyż bitka najczęściej była jedynie „przeryw­ nikiem' ' w zabawie, po którym wracano do tańców. Dziewczęta też (a także starsze kobiety) najczęściej występowały w roli 60 rozjemców a nawet obrońców, próbując zwłaszcza chronić swoich bitych krewnych - braci, kuzynów, mężów. Wychodziły też z tego, bywało, niewiele mniej poszkodowane niż sama kawalerka. Dziewczyna mogła wprawdzie uchronić kawalera przed pobiciem (bo to wtedy jak już dziewczyna, to przestają bić [w27]), lecz nie zawsze było mu to w smak - nie jest „honorem" zawdzięczać ratunek w takiej sytuacji kobiecie. * A którnego skalecyli, a sie obalił, to jesce i nogo ligał, [ w l ] Analizując zjawisko bitki nie sposób pominąć tak istotnej kwestii jak b r o ń bójkowa. Pod pojęciem tym, nieco mylącym może, rozumiem wszystkie rzeczy używane do bicia podczas bójek. Obejmuje ono przedmioty przygotowywane specjalnie z myślą 0 bitce („właściwa broń b ó j k o w a " , rzec można) jak też o innym przeznaczeniu, którymi posiłkowano się w bijatykach. Zacznijmy jednak od podstawowej „ b r o n i " , jaką było samo ciało bitnika. Większość bójek ograniczała się bowiem do okładania pięściami, kopania, bicia głową, także - drapania, ciągnięcia za włosy. Bicie pięściami, kopanie etc. - które bywało wstępem do większej bijatyki, kiedy chwytano za przedmioty będące w zasięgu ręki; dominowało w indywidualnych pojedyn­ kach. W końcu - zadowalano się własnym ciałem, gdy jakakol­ wiek inna broń była nieosiągalna (wtedy na pięści, jak nie było nic do ręki wziąść [w27]). Częste było kopanie przeciwnika, cechują­ ce się wyjątkowym okrucieństwem, kopano bowiem z reguły łażących. Robiono to, bywało, do zabicia bądź ciężkiego potur­ bowania. Rolę marginalnego dodatku odgrywało targanie się za czupryny, drapanie (pamiętamy słowa o przedwojennych bój­ kach, po których włosy i zęby „można było grabić"), uważane raczej za sposoby zarezerwowane dla kobiet. Podobnie bicie głową,, ów duński pocałunek, jak pisał Wawrzeniecki (1901, s. 254) było stosowane jedynie sporadycznie. Lecz bardzo często, tak w przeszłości jak obecnie, kawalerzy przychodzili na zabawę wyposażeni j u ż zawczasu w przedmioty do bicia - czy to planując bitkę, czy to chcąc zabezpieczyć się na jej wypadek. Pierwsze miejsce wśród nich zajmuje oczywiście nóż. Jego noszenie bywało swoistą pozą, nawet jeśli nie był używany do bicia; to samo dotyczy opisanych niżej okutych lasek 1 sprężyn. Na Kurpiach (...) 20 do 30 lat temu, to każdy kawaler taki starszy, chodzili w butach skórzanych z cholewami, i każdy miał zatknięty nóż za cholewę. (...) On go nie używał, ale miał. [w24] Liczne są opisy zabójstw dokonanych nożami, równie często jednak wspomina się o używaniu nie długich noży, a scyzoryków, nie mogących być przyczyną śmierci. Stąd być może powszechność określeń w rodzaju pokrajany, poszatkowany jak kapusta. Rzadszą, lecz bardziej interesującą bronią były sprężyny. Trudno stwierdzić, skąd bierze się aż taka ich popular­ ność, jednak pewne jest, że używano ich do bicia w wielu regionach. Były to więc stalowe sprężyny, bywało, osadzone na drewnianej rękojeści; niektóre posiadały też zamocowane na drugim końcu kawałki metalu: odważniki (funty, gwikty), babki do klepania kos itp. Przyrząd z dwoma ciężarkami zwany był dwufuntnikiem (kurpiowszczyzna). W całości broń mogła mieć ok. 25 cm długości. Do rękojeści sprężyny przymocowywano niekiedy rzemienne paski, utrzymujące broń w ręku (wareckie). Sprężyna podhalańska jest krótsza, z dwoma niedużymi kulkami na końcach. Rzeszowska gumszlaga była obciągnięta skórą, z ciężarkiem na końcu. Spokrewnioną ze sprężynami bronią były znane w rozwadowskiem gumoszlaki, kawałki węża gumowego, z ołowianym ciężarkiem z jednego, a skórzaną pętlą z drugiego końca. Równie charakterystyczną bronią były laski: kociuby, kulasy, lachy, lagi. Z bambusa (kupowane) lub dębowe (własnej roboty), okute metalem na dole, były ulubionym atrybutem kawalerki - noszenie ich było rodzajem mody. Kawalerzy „paradowali" z nimi jawnie (zabawa, odpust, niedzielne popołudnia) bądź ukrywali zawieszone na ramieniu pod paltem, jeśli planowali lub �obawiali się bitki. Mimo częstotliwości używania w bitkach i groźnego wyglądu, były kociuby stosunkowo bezpieczną bronią. Marginalną rolę odgrywała podczas bójek broń palna i kastety. Pierwsza pojawiała się rzadko, głównie w okresach bezpośrednio po wojnie. Kastety (boksy - rozwadowskie) były sporadycznie sporządzane przez wiejskich kowali, lecz i ich użycie w bitkach to rzadkość. Oczywiście większość, jaką stanowili ci bitnicy, którzy nie byli zawczasu uzbrojeni, była zdana na przedmioty znajdujące się w zasięgu ręki. To „arsenał" wyjątkowo bogaty, można też mówić o jego specyfice w zależności od miejsca bitki. Najbardziej urozmaicony jest zbiór przedmiotów używanych do bicia podczas muzyk i wesel, gdy bójka rozgrywała się w chałupie i jej otoczeniu. Niemal każdy element wyposażenia gospodarstwa był potencjalną bronią bójkową. A więc ławy, krzesła, talerze, garnki, dzbanki, butelki, tudzież siekacze i tłuczki do ziemniaków, miotły. Na podorędziu znajdowały się też zwykle v. idły, kosiska, młotki, orczyki, kłonice, siekiery. No i , rzecz jasna, słynne sztachety z płotów. Ich sława dorównuje powszechności użycia w bójkach: Płoty tam takie o, z tych sztachetów to nie dostojały. Jeszcze przeważnie tak jak gdzieś zabawy były w pobliżu, to nie dostały, [w 18] Specyfiką weselnych bitek było rozbieranie kuchni i pieców, zdarzające się w momencie, gdy hołocie udawało się wyprzeć weselników z chałupy. Kuchnie ulegały całkowitej destrukcji, ciskano fajerami, kaflami, blatami, cegłami. Swą odrębność zaznaczały bitki podczas majówek, gdzie, prócz innej broni, powszechnie używano desek z rozebranych sal do tańca. Jeżeli majówka odbywała się blisko pastwisk, używano czasem do bicia drągów z ich ogrodzeń. Pozostająjeszcze przedmioty zupełnie przypadkowe, używane w wielu okolicznościach, a więc kamienie, kije, kołki etc. Najpowszechniej posiłkowano się kamieniami, zwłaszcza pod­ czas grupowych bijatyk. W ostatnim przypadku kamienie były wybierane z pełną premedytacją, lecz generalnie przedmiotów tego typu używano z braku innej broni. Zupełne rozczarowanie spotyka badacza w przypadku kwestii potencjalnie bardzo interesującej, jaką są zasady i metody walki. Nie natrafiłem na żadne ślady reguł rządzących biciem. Jeżeli byto coś istotnego w bójce, to z pewnością skuteczność, nie styl walki: bił każdy jak mógł, jak mu się dało. [w27] Deklarowany jest też całkowity brak zakazanych sposobów bicia, na przykład kopania leżącego. Potwierdzenie istnienia pewnych reguł dotyczy miasta, gdzie częstsze były pojedynki między dwoma mężczyz­ nami, kiedy nie wolno było między innymi kopać, nie tylko leżącego. To może być odbiciem przeniesienia elementów sub­ kultury więziennej poza zakłady karne, zauważalnego w dużo większym stopniu w miastach niż na wsi. * Bitka, zjawisko powszechne i mające niebagatelne znaczenie nie tylko dla kawalerki, musiała ulegać do pewnego stopnia formie rytualizacji; być nie tylko zaburzeniem, zakłóceniem, bez reszty spontanicznym, ale nabierać cech „obrzędu" z jego ustalonym miejscem, czasem i następstwem zdarzeń oraz funkcją. Chcąc prześledzić stopień zrytualizowania bójek, zająłem się analizą dostrzegalnych typowych zdarzeń i ich sekwencji w czasie bitek, zwanych przeze mnie dalej scenariuszem bójki. Nie oznacza to oczywiście możliwości prześledzenia krok po kroku całego przebiegu wydarzeń podczas bójki, nawet gdyby udało się ustalić jakąś jej modelową postać. Istniały natomiast powtarzają­ ce się typowe układy zachowań w konkretnych okolicznościach i te z nich, które dają się wyodrębnić, zostaną scharakteryzowane. 1) Gaszenie lampy jako sygnał do bitki, to najczęściej występujący stały element bójki. / pierwszy ruch to potłuczenie lampy naftowej. Zeby ciemno było. [w24] Dotyczy to w głównej mierze muzyk, ale od zgaszenia światła zaczynano bitki także w czasie majówek. Jeśli bójka była zaplanowana, gaszono jednocześnie całe oświetlenie, a robili to „obstawiający" je kawalerzy, bywało, że na okrzyk gaś! Lecz i w razie nagle wybuchłej awantury wołano bić się po ciemku. W zamieszaniu po zgaszeniu światła dostrzec można pewien porządek. Dziewczęta umykały w kąty, na środku pozostawali bitnicy, mimo ciemności dobrze orientujący się, kto jest naprzeciwko kogo. Bójka zwykle nie powodowała przerwania zabawy, po pewnym czasie zapalano światło i wracano do tańców. Tego rodzaju przerywniki mogły mieć miejsce kilka razy w ciągu jednej zabawy - to jest zapewne przyczyną, dla której dziewczęta nie traktowały bitki jako powodu do powrotu do domu. Krótkie bójki po ciemku, bez poważnych następstw i to kilkakrotne w ciągu zabawy, stanowią typ najpowszechniejszy. To właśnie owe bitki dla „honoru", „pokazania s i ę " . Czemu jednak służyło gaszenie światła, skoro kawalerka nie obawiała się otwartych awantur w innych sytuac­ jach? Wiele wskazuje na to, że czyniono to z chęci dalszego ograniczenia negatywnych następstw bójki, choćby zemsty. Bójka miałaby pozostać rodzajem rywalizacji między grupami kawalerów, przynależnym do czasu zabawy, nie zaś do czasu codzienności. 2) Rozbieranie kuchni. Było elementem typowym szczegól­ nie dla bitek weselnych, rzadziej zdarzało się podczas muzyk. Pamiętamy, że powodem bójek weselnych był zwykle konflikt weselników z hołotą, która mogła przyjść z zamiarem wywołania awantury, jak w słowach śpiewki (Kotula 1962, s. 248): Co to za wesele, co tu nie ma bitki, Nie ma tu kto zacząć wrzawy dla rozrywki. Dążyła ona wówczas do wyparcia gości weselnych z izby do tańca. Dochodziło do bitwy na przedmioty ciskane przez drzwi i okna w obie strony. Regułą było, iż „oblężeni" w izbie zapaśni rozbierali kuchnię, używając jej części do bicia. Sytuacja owa trwała i do kilku godzin, kończyła się zaś zwykle rejteradą zapaśnych. Takie ich zachowanie wydaje się na pozór nie­ zrozumiałe: kontynuowanie tańców było właściwie niemożliwe ze względu na nacierających weselników. Poza tym kawalerka, która rozbijała wesele była w danej wsi obca i w ostatecznym rachunku nie mogła liczyć na wygraną. Zważywszy jednak, że bijatyka była planowana, musiano brać pod uwagę jej typowy przebieg i możliwe konsekwencje. Pamiętając przy tym o fakcie, że bójka bywała traktowana jako stały, oczekiwany niemalże (co wcale nie oznacza: pożądany!) element wesela, opisany charak­ terystyczny bieg wypadków staje się jeszcze jednym wariantem scenariusza bójki, traktowanej, mówiąc słowami muzykanta weselnego jako należącą do obrzędów. 3) Niszczenie sal do tańca podczas majówek to zjawisko 0 charakterze analogicznym co rozbieranie kuchni w trakcie bitek weselnych. Potencjalni bitnicy doskonale zdawali sobie sprawę, że w każdej chwili mają pod nogami szybko dostępną broń. Zresztą sprawność, z jaką potrafili rozebrać dechy, zbite bądź co bądź solidnie, świadczy też o daleko posuniętej wprawie. Bitka 1 zniszczenie sali nie musiały być znakiem końca zabawy, co wymownie świadczy o oswojeniu bijatyki jako zjawiska. Jak już wspomniałem, rozebranie sali mogło być poprzedzone zgasze­ niem światła, co rozszerza sferę rytualizacji na kolejną część działań związanych z bitką. Z tego co dotychczas zostało powiedziane, wyłania się obraz zjawiska odmienny od ukształtowanego w potocznym rozumie­ niu: bitka przestaje być fenomenem o całkowicie nieprzewidywa­ lnym toku i finale oraz wywierającym definitywnie destruktywny wpływ na kulturę w jakiej istnieje. Nie obejmuje to całego pola semantycznego określonego pojęciem bójki, a raczej dotyczy jej najpowszechniejszego typu z konieczności noszącego znamiona modelu. Nieświadomej typologizacji bitek dokonują zresztą i sami ludzie wypowiadający się o nich, co widać w zróż­ nicowaniu słownictwa. Opowiadanie o „ z w y k ł e j " bójce nie nastręcza nikomu większych trudności; istnieje bogactwo okreś­ leń na samą bójkę, bicie i bijących się (kwestia terminologii bójkowej, podobnie jak folklor bitkowy, zostały w artykule, ze względu na ograniczoną jego objętość, jedynie zasygnalizowane). Natomiast przedstawienie zdarzeń wyjątkowych, tragicznych, 61 �wymaga też specjalnej terminologii. Należą do niej choćby takie określenia jak krzywda, bandytyzm. Pierwsze nie bywa używane w odniesieniu do konsekwencji zwykłej bitki, tak samo drugie: bitnik mógł być określany jako chuligan, bijak, ale nie jako bandyta. Jednym z celów rozważań nad bitką była chęć określenia jej roli w życiu społeczności wiejskiej, ustalenie charakteru zależności między bójką a funkcjonowaniem grupy. Analiza okoliczności bójek, uczestników i motywów ich postępowania oraz stopnia społecznej akceptacji wskazuje bezpośrednio na kawalerkę jako na głównego aktora wydarzeń i zainteresowanego przedmiotem naszej refleksji. Jej też poświęcę na koniec więcej miejsca. Przedtem kilka zdań tyczących konfliktu i możliwych odniesień tego pojęcia do zjawiska bitki. Rozumiany jest on jako sprzecz­ ność interesów, poglądów, niezgodność, spór. Mówi się też ogólnie, iż powstaje wówczas, gdy istnieje jakieś dobro, które nie może być jednocześnie w posiadaniu wszystkich doń preten­ dujących, a dobrem tym może być stanowisko, rzecz, słuszność, władza lub cokolwiek innego (Reykowski 1984, s. 64). Niepo­ dzielność dobra nie musi być przy tym rzeczywista - wystarczy, że jest ono za niepodzielne uznane. Konflikt jest przyczyną walki o porządane dobro. W jakich okolicznościach bójka jest wynikiem sprzeczności interesowi Pamiętamy, że można tak zakwalifiko­ wać wiele bitek na zabawach i weselach. Dążenie dwóch grup (kawalerów miejscowych i „ o b c y c h " , weselników i hołoty) do opanowania sali do tańca staje się impulsem do walki. To samo dotyczy walki o dziewczęta. Dobrem jest tutaj (w rozumieniu czegoś wykazanego, udowodnionego) „ h o n o r " , „rządzenie", a zatem prestiż. Brakiem „ h o n o r u " byłoby dać wyprosić się z sali do tańca, pozwolić „rządzić" obcym. Lecz, zauważmy, dobro, jakim staje się prestiż, wcale nie musi być explicite uznawane za niepodzielne: bitka dla podkreślenia prestiżu nie powstaje z chęci zagarnięcia dla siebie wyłączności na „rządzenie". Istotą jest okazanie, że jest się „ h o n o r o w y m " , oraz prowokowanie drugiej strony, aby dowiodła swojego prestiżu. Nie mamy tu więc do czynienia ze sprzecznością interesów czy wartości. Rzecz w za­ chowaniu równowagi w dostępie do dobra wspólnego dla rywali­ zujących. Wyróżnia się także typ konfliktu destruktywnego, przebiegają­ cego zgodnie z zasadą „zwycięstwo jest niepodzielne' ', „albo my, albo o n i " (tamże, s. 65). Większość bitek nie pokrywa się z tym schematem. Rzadko mamy do czynienia z dążeniem do znisz­ czenia przeciwnika. Stąd istnienie scenariusza: zabawa - gaszenie światła i bójka - zapalenie światła i dalsza zabawa. Jedynie bójki wywoływane w celu rozbicia zabawy, wesela przez rozbójników, oraz będące aktem zbiorowej zemsty lub bezpośrednią konsek­ wencją picia alkoholu, mieszczą się do pewnego stopnia w wy­ mienionym typie konfliktu. Nie dostrzegamy tutaj owej swoistej gry, rywalizacji, demonstrowanego „ h o n o r u " . Kawalerzy ze­ mszczą się lub zostaną bez litości pobici. Rozbójnik sterroryzuje wesele bądź grozi mu okrutna zemsta, a nawet śmierć. Kawalerka wiejska, jako że awansowała na „głównego win­ nego' ', zasługuje jako taka na odrębną uwagę. Pożyteczne będzie moim zdaniem potraktowanie jej jako grupy wieku, z jej częściową formalizacją, trwałym członkostwem, organizacją wedle kryterium wiekowego. Grupa wieku może mieć swych przywódców, ustaloną hierarchię i strukturę, nazwę, pieśni, odrębny status wobec reszty społeczności. Jej członkowie po­ czuwają się do wspólnoty i odrębności wobec innych grup wieku. Jedynie kwestie sformalizowania i stałego członkostwa mogą budzić tu pewne wątpliwości: w obrębie jednej wsi bywa kilka grup kawalerów, skład ich jest płynny. Określenia kawalerka nie można wprawdzie uznać za nazwę własną grupy, jest ono jednak powszechnie jednoznacznie rozumiane. Oznacza grupę mło­ dzieńców, nie posiadających jeszcze statusu dorosłych, będących w swego rodzaju okresie „przygotowawczym". Pozostałe cechy wymienione w definicji grupy wieku przystają pełniej do kawale­ rki. Istnieje więc rodzaj dyscypliny wewnętrznej, silne poczucie solidarności, zadziorni bitnicy odgrywają sporadycznie rolę auto­ rytetów. Status kawalerki jest zdecydowanie wyodrębniony spo­ śród innych grup społecznych: tolerowane są takie jej działania, niezgodne z normami kulturowymi, które wymagają określonych przywilejów. Śpiewki bitkowe (aspekt pominięty w artykule) służyły dodaniu animuszu oraz prowokowaniu innych paczek, hebr. Potraktowanie kawalerki jako grupy wieku rzuca nowe światło na znaczenie bitek oraz implikuje konieczność zajęcia się kilkoma szczegółowymi kwestiami. Po pierwsze, rola integracyjna bójek. Były one sprawdzianem solidarności i lojalności każdego kawalera. Fakt przynależności do zwartej grupy był w równym stopniu źródłem poczucia bezpieczeństwa w sytuacjach konfliktowych, co przyczyną owych właśnie sytuacji. Jest to mechanizm samonapędzający się: jedna ze stron demonstruje „ h o n o r ' ' i solidarność, druga jest zobowiązana do reakcji analogicznej. Sytuacja bitki uwidacznia też pewien wpływ faktu przynależności każdego młodzieńca w odpowiednim wieku do kawalerki na integrację całej społecz­ ności. Ma to miejsce w przypadku czynnego udziału w bitce starszych mężczyzn, angażujących się po stronie „swoich" kawalerów. Dotykamy tu kwestii pośredniego wpływu bójek na przyszłe dorosłe życie mężczyzn. Zabawy wiejskie, jedna z nieli­ cznych rozrywek, ściśle wiązały się ze sferą życia seksualnego, kojarzeniem się małżeństw. Przy obowiązujących kanonach zachowania w konfrontacji z rywalem, bójka i okoliczności jej towarzyszące stanowiły w pewnym sensie o wartości kawalera. To z kolei wiąże się z problemem nazwanym przeze mnie przymusem bójki. Przynależność młodego mężczyzny do kawa­ lerki była jednym z istotnych elementów pełnego jego uczestnict- Jedno z narzędzi bójek - sprężyna z kulkami 62 �wa w kulturze. Łączyło się to z uczestnictwem w zabawie, koniecznością „ o b r o n y " swojej dziewczyny etc. Nie wynika z tego, iż kawaler musi odznaczać się bitnością - tutaj swoją rolę odgrywali przeróżni bójkowi prowodyrzy. Kawaler był często­ kroć stawiany w sytuacji przymusowej. Zabawa była miejscem bitek, zaś odmowa solidarności nie wchodziła w grę bez ryzyka wyrzucenia poza nawias kawalerki lub społeczności w ogóle. Jest to jedna z istotniejszych przyczyn częstości bójek, ale też wzmiankowanej niechęci do hersztów, stawiających swe otocze­ nie w sytuacjach przymusu. * Od czasu do czasu walą się po ryjach, ale bynajmniej nie o kobiety, tych w Tarnowce nadmiar. Ot, tak z łaski na uciechę i dla podtrzymania tradycji. (...) Bez bitki nie może się obejść, a powstajązbyle powodu, o obrazę honoru, o dziewczynę (...) żeby wieś miała o czym plotkować. Zaś większe bitki przechodzą do historii wsi i tradycji, podobnie jak ilość gości, jadła i napitków (...) wybitych okien, połamanych sprzętów i temu podobnych atrakcji. Ten przydługi cytat to słowa wiejskiego muzykanta-pamiętnikarza z rzeszowszczyzny, Jana Kisały (Kotula 1979), a przyto­ czony został ze względu na poruszoną w nim nader istotną kwestię, mianowicie stopnia społecznej akceptacji bójek. Widzi­ my tutaj nie tylko określenie znaczenia ich dla całej społeczności; więcej - podniesienie bitek do rangi koniecznego elementu obrzędów weselnych, angażującego tak kawalerkę jak ludzi starszych. Inny muzykant, bynajmniej nie entuzjasta bitek (muzy­ kanci byli często tymi, którzy szczególnie od nich cierpieli), mówił o nich, że należały do obrzędów weselnych; w sposób wiarygodny oddają te słowa stosunek do bójek reszty społeczno­ ści. Zatem nie samo bicie się, nie sama bitka są społecznie nieakceptowane, ale w znacznej mierze ich specyfika, określana skutkami. Kulturowy wpływ ograniczający negatywne konsek­ wencje bitek przejawia się nie tylko we względnej izolacji hersztów, ale i w gwałtowności reakcji na zachowanie tych, którzy przekraczają granice, za którymi bitka jest chuligaństwem, gran­ dą. Przy całej ostrożności, z j a k ą należy traktować takie jak przedstawione powyżej deklaracje, można uznać, że czynią one pełniejszym zrozumienie rzeczywistości, uzupełniając spojrze­ niem od wewnątrz zewnętrzny (acz równie zwykle subiektywny) ogląd badającego. WYBRANA LITERATURA Kowalczyk A. 1994 Materiały terenowe do przygotowywanej pracy magisterskiej na temat muzyki disco polo Nawalany J. Bojko J. 1911 Okruszyny z Gręboszowa, Lwów Caillois R. 1973 Żywioł i ład, Warszawa Chętnik A. 1924 Kurpie, Kraków 1971 1908 Gadki Kurpiowskie, Olsztyn 1984 Drozdowska W. 1961 Grupy rówieśnicze w Załęczu Wielkim (podział, obrzędy recep­ cyjne, życie towarzyskie), „Prace i Materiały Muzeum Archeo­ logicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 5, s. 97-118, Łódź Huizinga J. 1985 Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, Warszawa Kłosowski Z. 1984 Młodzieżowa społeczność zjawisko kulturowe, „Wieś zabawowa na wiejskich zabawach tanecznych, „Kultura i Społeczeństwo", t. 29, s. 223-238 Kotula F. 1962 Z Sandomierskiej Puszczy. Gawędy kulturowo-obyczajowe, Kra­ ków 1979 Muzykanty, Warszawa 1989 „Lud", t. 14, Przeciw urokom, Warszawa Logika walki, Warszawa. Rożenowa H. 1961 Produkcja wódki i sprawa pijaństwa w Królestwie Polskim 1815-1863, Warszawa Rulikowski E. 1879 Zapiski etnograficzne z Ukrainy, „Zbiór Wiadomości do Ant­ ropologii Krajowej", t. 3, s. 124-129 Słomka J. 1983 Wiejskie zabawy taneczne jako Współczesna", t. 28, z. 5, s. 84-88 1985 Opis wesela w Juszczynie (pow. Myślenice), s. 378-396 Reykowski J. Pamiętniki włościanina, Warszawa Starkowski Ks. W. 1879 Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 3, s. 22-30 Wawrzeniecki M . 1901 Bójki włościan, „Wisła", t. 15, s. 254-255 Wójcicki K. W. 1841 Charakterystyka Mazurów (nie znane miejsce i rok wydania); w przypisie podano: Z rękopisu „dzieje Mazowsza do połącze­ nia z koroną 1526 r.". Bibilioteka KEiAK, sygn. TNW 974 SPIS WYWIADÓW M A R I A N P E R Z A N O W S K I , 55 lat, zair.. O S T R Ó W E K k/WOŁOMINA. A N D R Z E J U C H A L , 45 lat, zam. D U C Z K I k A V O L O M I N A . Pan S K R O D Z K I , 76 lat, zam. G R Z Y M A Ł Y k / N O W O G R O D U . S T E F A N I A S A D O W S K A , 72 lata, zam. Z B Ó J N A k / N O W O G R O D U . Pan RESZYŃSKI, ok. 80 lat, zam. Z B Ó J N A k / N O W O G R O D U . Mężczyzna, 63 lata, zam. Z B Ó J N A k / N O W O G R O D U , ul. Łomżyńska 74. Kobieta, 68 lat, zam. Z B Ó J N A k / N O W O G R O D U , ul. Łomżyńska 55. Z O F I A P E T K I E W I C Z , 78 lat, zam. Z B Ó J N A k / N O W O G R O D U . F R A N C I S Z E K J E S I O N K O W S K I , 75 lat, zam. M Ą T W I C A k/NOWO­ G R O D U , nr 90. [W 16] Dwie kobiety, ok. 30 i ok 70 lat, zam. M Ą T W I C A k / N O W O G R O D U , nr 12. [W 17] Pan P A W E L C Z Y K , 58 lat, zam. K U P I S K I k/ N O W O G R O D U . [W 18] T A D E U S Z JĘDRZEJCZYK, ok. 50 lat, zam. CIĘĆK k/MYSZYŃCA, nr 11. [W10] Pani B R Z Ó Z K A , ok. 70 lat, zam. Z B Ó J N A k / N O W O G R O D U , ul. Łomżyńska. [W U ] JÓZEF K O W A L C Z Y K , 82 lata, zam. Z B Ó J N A k/Nowogrodu, ul. Łomżyńska. [W 23] C Z E S Ł A W B R Z O Z O W Y , ok. 70 lat, zam. KADZIDŁO, ul. Kurpiowska 25. [W 1] [W 2] [W 3] [W 4] [W 5] [W 6] [W 7] [W 8] [W 9] [W 12] Pani O L B R Y Ś , 80 lat, zam. DĘBNIKI k/Nowogrodu, nr 25. [W 13] Mężczyzna, 75 lat, zam. D Ę B N I K I k / N O W O G R O D U , nr 3. [W 14] Pani M O D Z E L E W S K A , 85 lat, zam. G R Z Y M A Ł Y k / N O W O G R O D U , nr 34. [W [W [W [W 19] 20] 21] 22] Mężczyzna, 68 lat, zam. S T A R Y M Y S Z Y N I E C . Pan K R Y C Z K I E W I C Z , ok. 70 lat, zam. M Y S Z Y N I E C , ul. Bema. Pan W O Ł O S Z , ok. 65 lat, zam. K A D Z I D Ł O , ul. I Armii W.P. Pani G N A T K O W S K A , 82 lata; Pan C H R U B I C K I , 77 lat, zamieszkali KADZIDŁO. [W 24] Pan K O N O P K A , ok. 40 lat, zam. K A D Z I D Ł O . [W 25] Dwie kobiety: babcia i wnuczka; 75 lat i ok. 20 lat, zam. W A C H k/KADZIDŁA. [W 26] S T E F A N B Z I U K I E W I C Z , ok. 70 lat, zam. W A C H k/KADZIDŁA. [W 27] Z D Z I S Ł A W KOPCZYŃSKI, 69 lat, zam. W A R S Z A W A ; R O B E R T O T W I N O W S K I , 57 lat, zam. W A R S Z A W A [W 15] Pani N A S I A D K O , 70 lat, zam. M Ą T W I C A k / N O W O G R O D U , nr 7. 63 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d69359bcc3a1ebbffae6f695250aaa8.pdf fd94a29dcfd870a93a805d03373c4de2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2961 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2765 Title A name given to the resource Kilka uwag na marginesie... / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kilka uwag na marginesie... Krzysztof Kubiak W maju 1993 zorganizowaliśmy z Terencem Wrightem tydzień etnograficznychfilmówbrytyjskich. Po raz pierwszy w Polsce pokazali­ śmy tak dużą różnorodność szkół, podejść metodologicznych i okresów historycznych w filmie etnograficznym. Udało się dokonać projekcji kilkudziesięciu filmów. Tekst Terence'a Wrighta publikowany poniżej był wypowiedzią zamykającą nasz przegląd. Zorganizowaliśmy go, aby pokazać to, co było dotychczas nieznane; zwłaszcza że obecny czas sprzyja antropologii wizualnej, a coraz więcej osób deklaruje zaintere­ sowanie filmem etnograficznym. Wielka Brytania jest krajem gdzie istnieje „rynek" tego rodzaju filmów, a co za tym idzie mają one swą klientelę. Telewizja pokazuje cykle filmów etnograficznych. W tej chwili w Polsce nie odbywa się żaden cykliczny festiwal filmów etnograficznych, podczas gdy np. we Francji mamy kilkadziesiąt przeglądów i festiwali tego rodzaju rocznie. W praktyce osoby chcące obejrzeć antropologiczny, bądź „antropologizujący" film dokumental­ ny muszą zdać się na telewizję, gdzie, tego rodzaju programy pojawiają się sporadycznie. Nie daje to możliwości usystematyzowania gatunku choćby dla własnych potrzeb. To, co pokazaliśmy podczas naszego przeglądu było bardzo różnorodne; dobre ale i złe, przykuwające uwagę i, dla wielu, nudne, muzyczne i mówione, obiektywne i subiektywne, surowe i starannie zakomponowane... Etnografia i antropologia jeśli mają mieć sens muszą służyć toleran­ cji, budując ją również wśród nas samych - badaczy. Tak samo jak antropolog odkrywa, że „oni" - tubylcy mają dusze, tak też etnograf robiący filmy potrzebuje otwarcia się na inne, niż nasza własna, tradycje dokumentu filmowego. Przykładem tego „innego" był choćby telewi­ zyjnyfilmThe Kawelka: Ongka 's Big Moka pokazujący Papuasa Ongkę wydreptującego i wykłócającego się ze współplemieńcami o zor­ ganizowanie monstrualnej uczty zwanej Wielką Moką. Jest to opowieść snuta od strony Ongki - wodza, a zarazem, organizatora uroczystości będącej darem dla innych plemion. Film jest spokojny. Jego problem to sprostanie honorowej powinności, którą jednak można odwlekać w cza­ sie na wiele, wiele lat. Film oddaje atmosferę mozołu, mordęgi w dreptaczym trudzie Ongki, by uzyskać kontrybucję wszystkich na rzecz uroczystości. Udaje się. Moka może się odbyć. Czujemy się tak jakby był to również nasz sukces. I wtedy, po blisko 2. godzinach filmu ukazują się napisy mówiące, że Moka odbyła się. I k o n i e c . Film pokazuje Papuasa przezwyciężającego trudności i kłopoty jako zwyk­ łego człowieka, bliskiego nam wszystkim. Pod względem oglądalności był to największy sukces serii „Dis-appearing World" z Granada Television. Kolejnym „innym" był piękny, głęboko humanistyczny film Two girls go hunting, zrealizowany w Etiopii. Autorka (Lydall) prawdziwie i wiarygodnie ukazuje przygotowania do małżeństwa widziane z perspektywy kobiety. Opowiadają o tym - młoda dziew­ czyna, chłopiec i starsza kobieta. Każde z nich przedstawia swój obraz małżeństwa; obawy, zalety, samotność każdego w podejmowaniu decyzji o założeniu rodziny. Widzimy, że to są l u d z i e , tacy jak my i zaczynamy wstydzić się naszych, stereotypowych wyobrażeń o Mu­ rzynach. Aby zobaczyć człowieka w innym należy, opisując jego kulturę, próbować ją zrozumieć. Znaczy to spróbować wykroczyć poza swoje własne, kulturowe ograniczenia. Odkryciem antropologiii wizualnej, dokonanym w wiele lat po udźwiękowieniu pierwszych filmów, było spostrzeżenie, że „oni" też mówią i co więcej mają coś do powiedzenia. Słowem przedstawiając inną, niż nasza, kulturę możemy zrezygnować z głosu narratora („colonial voice"), będącego wyniosłym i obojętnym objaśniaczem, na rzecz ich własnego głosu i języka. Daje się im wówczas prawo do wypowiadania poglądów na temat ich własnego życia, językiem ich własnych słów, pojęć, idiomów. Może to wzbogacić i nasze rozumienie świata. Ta rezygnacja z filtru kulturowego, będącego przecież w każdym antropologu, sygnalizowana jest choćby w tytułach filmów, takich jak The Kawelka: Onga's Big Moka czy Dor, Low is better. Jest to zabieg znany w reportażu, polegający na tym, że umieszcza się w tytule i tekście oryginalne wyrażenia. Podkreśla to egzotykę sytuacji i opisuje pozycję narratora, który pochodząc z nasze­ go świata przybliża nam nieznaną i nieosiągalną dla nas strefę. W reportażu, zwykle potem, następuje ostry, zewnętrzny język opisu. 50 Zaś w wielu pokazanych przez nas filmach opis nie jest ostry i spuentowany, jak często bywa w reportażu. Ukazywanie niespieszności rytmu życia poprzez tempo filmu jest zabiegiem ryzykownym i wymaga od widza, zarówno treningu w takiej tradycji, jak i - przede wszystkim - chęci zrozumienia i „wczucia" się w obcą kulturę. Oglądając zwykłe życie wraz z jego rytmem, jakby kapaniem chwil czasu, mamy często wrażenie obcowania z czymś prawdziwszym niż tylko fragmentaryczność artystycznej impresji czy chłodny, naukowy opis. Sprzyja temu zestawienie mowy z tym co asemantyczne, jakimś „ple,ple", mającym służyć, nie tyle, przekazaniu treści, co raczej podtrzymaniu kontaktu z drugim człowiekiem (np. Raju and his friends (Banks) Home from the hill (Dineen). Potrzeba dowiedzenia się „wszystkiego" o obyczajach, systemach pokrewieństwa, budownict­ wie, klasyfikacjach i taksonomiach, jest zgodna z naszą tradycją badawczą zrodzoną z kultury pisma. Zaś nasza tradycja filmowa pozwalałaby ujrzeć tych samych ludzi w egzotycznym jazgocie rytual­ nych tańców i mało jasnych, pogańskich obrzędów. W filmach jakie pokazaliśmy często nie ma opisu społeczeństwa. Jest za to dialog, dzięki któremu badacz-filmowiec zaprzyjaźnia się z Osobą(ami). Społeczeń­ stwo jest schowane za osobą. Pokazaliśmy też kino „obiektywne", gdzie obraz oddzielony jest od dźwięku a głos należący do zachodniego, europejskiego narratora opowiada i wyjaśnia co „oni" robią i jak żyją (The Trobriand Islanders - Powell). Taki zabieg nie dziwi nas przy oglądaniu telewizyjnych newsów, gdzie obraz nie jest ilustracją dźwięku i odwrotnie. I o ile wydaje się to być dopuszczalne w filmie przyrodniczym, to w naszym zestawie zabrzmiało to jak obcy dźwięk. Filmy Granada TV z serii „Disappearing World" bywają różne. Czasem dyskretny komentarz nie tylko nie razi, ale wydaje się w ogóle nie istnieć (np. The Kawelka...), czasem nie ma go wcale (The Eskimos of Pond Inlet Grisby), bywa też zupełnie konwencjonalny jak w filmie Baka: People of the Rainforest (Agland). Pokazaliśmy też prace filmujących etnografów - Raju... (Banks), Dor... (Boonzajer), Re­ claiming the forest (Henley), uzupełniające i rozwijające ich prace pisane, oparte na badaniach terenowych. Wspomniana seria „Disapearing World" podaje zawsze dwa nazwiska autorów - reżysera i ant­ ropologa, najczęściej autora książki lub cyklu artykułów o prezen­ towanej kulturze. Seria ta ma swoją stałą widownię w Wielkiej Brytanii. Czy w Polskiej TV jest szansa na zaistnienie takiegofilmuetnografi­ cznego? Dobrze by było. Niestety duża część telewizyjnej produkcji inspirowana jest płytkim, powierzchownym rozumieniem etnografii. Łatwiej doszukać się antropologicznej prawdy w filmach nie mających etnografii w tytule i deklaracjach ich twórców. Sami zresztą przy­ czyniamy się do trwania stereotypowego obrazu etnografa w mediach. Dla dziennikarzy, również telewizyjnych, etnograf to specjalista od różnych świąt (wtedy zwykle wzywa się go by wypełnił jakąś część programu), stroju i tańca ludowego, strzechy, dłubanych łodzi i kanibali­ zmu. Nie ma tu miejsca na próbę takiego opisu świata, by służył on jego zrozumieniu. Jest za to fascynacja innością i egzotyką. Uczucia te legły jako fundament naszej dyscypliny, lecz od tego czasu dokonała ona olbrzymiej refleksji, również nad sobą samą. Robiąc więc programy dla telewizji powinniśmy próbować wyjść poza dziennikarski stereotyp naszej dyscypliny. Magia i moc telewizji sprawia, że dociera ona do niewyobrażalnej (w tekście drukowanym) ilości odbiorców. Powinien to być dla nas argument „Za". Na razie „natura" naszej telewizji nie daje szans na emisję antropologicznych „dokumentów" o długości filmu fabularnego (jak niektóre filmy z serii D.W.), ale nie próbowaliś­ my wystarczająco wytrwale. Skoro akcent kultury przesuwa się na jej stronę wizualną (obecność TV w życiu codziennym, ofensywne plansze reklamowe na ulicach i drogach, przyrost ilości pism ilustrowanych) etnograf powinien tworzyć własne filmy i programy TV posługując się językiem filmu i telewizji. Przy powszechności techniki video może to wkrótce stać się faktem. Mam nadzieję, że wówczas będziemy musieli znaleźć sposoby dystrybuowania takiej produkcji, a problemem będzie wykształcenie widowni chcącej oglądać filmy i programy dające możliwość „ant­ ropologicznego" zrozumienia różnorodności świata. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9834036da99f69bd48feca7a1270fb42.pdf 05b976216231e163cafef255225f3ea0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2965 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2769 Title A name given to the resource Na Podhalu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.66-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Na Podhalu Antoni Kroh Moja babcia była uczennicą carskiego gimnazjum w Zgierzu. Uparła się dalej studiować, przetrzymała rodzinne perswazje i wyjechała za granicę, do Krakowa. W tamtych czasach student płci żeńskiej, to był rzadki ptak; babcia wspominała, jak pewien pan profesor, rycerski wobec dam, ale nie tolerujący ich na uczelni, spytał z wyszukaną uprzejmością, czy nie obiło jej się 0 uszy nazwisko, najmocniej przepraszam że ośmielam się Łaskawą Panią fatygować, Adam Mickiewicz. Wyjaśniła lodo­ watym tonem, że owszem, obiło, pan profesor zachwycił się jej niezwykłą jak na kobietę erudycją i wyjąkał: nie chciałbym być natrętnym, ale skoro Czcigodna Pani zdecydowała się zostać adademiczką, to może byłaby Pani tak uprzejmą natężyć pamięć 1 wymienić ze trzy utwory tego poety... Uczyniła zadość jego prośbie, wpadł w ekstazę, wpisał stopień celujący i w lansadach odprowadził do drzwi. Babcia bardzo chciała się nie rozpłakać i prawie jej się to udało. Inny znowu pan profesor oznajmił z katedry, że skoro damy wyświadczyły mu ten zaszczyt i raczyły uświetnić jego wykład swoją uroczą obecnością, to on uważa za swój obowiązek zmienić temat, albowiem musi wyjaśnić, jak odróżniać grzyby trujące od jadalnych, by Czcigodne Słuchaczki nie wymordowały swoich przyszłych mężów. Tenże profesor (nie wiem, jak się nazywał) zwracał się do mojej babci per „Jaśnie Oświecony Pan Anna B o b i ń s k a " . Dziewczęce przyjaźnie, zadzierzgnięte w takich warunkach, trwały do późnej starości. Przyjaciółka mojej babci miała na imię Malwina. Została nauczycielką, wyszła za pana Doborzyńskiego. Mieszkali w Warszawie, a pod koniec lat dwudziestych wystawili sobie letni dom na zupełnym odludziu, w Bukowinie. W ciągu nie­ długiego czasu Bukowina z zapadłej dziury przeistoczyła się w modne letnisko. Bukowinę Tatrzańską - za sprawą niewielkiej grupy społeczników, między innymi państwa Doborzyńskich. W końcu lat czterdziestych pani Doborzyńska była w d o w ą i mieszkała w Bukowinie na stałe. Ja miałem sześć lat, dusiła mnie astma i nie bardzo było wiadomo, co ze mną robić; Mama po śmierci Ojca musiała iść do pracy, a Babcia miała wojenną gruźlicę oraz parę innych chorób. Nie wiem, jak dorośli porozumieli się w mojej sprawie. Pewnie pani Doborzyńska sama wyszła z propozycją; podczas wojny pracowała w tajnym nauczaniu, po wojnie była na Olczańskim Wierchu spolegliwą sąsiadką, robiła zastrzyki, doradzała w rozmaitych sprawach, pomagała góralskim dzie­ ciom w nauce, bo po prostu taka była. No, i wzięła sobie na głowę nadwrażliwego, chorego miejskiego dzieciaka, jakby to był jej wnuk. Mieszkałem w Bukowinie, z przerwami, między szóstym a czternastym rokiem życia - wtedy, gdy człowiek jest najchłonniejszy i wszystko co najważniejsze się w nim odkłada. Chodziłem tam do piątej, szóstej i siódmej klasy. Zawieźli mnie, zostawili. Nic nie rozumiałem, ale jedno wiedziałem na pewno: nienawidzę wszystkich i wszystkiego. Droga przed domem była jednym wielkim grzęzawiskiem; od jesieni zamarznięta, zgrudzona, nogi wpadały w koleiny, nie dało się chodzić, płakałem. Dom aż kołysał się od wiatru, wszystko świstało, trzeszczało, wyło przeraźliwie, gałęzie szamotały się w świetle księżyca. M ó w i o n o że to halny, który zrywa dachy, łamie drzewa, a człowieka może zwyczajnie porwać i cisnąć gdzieś daleko. Po cóż więc mieszkać w takiej strasznej okolicy? O ileż lepiej w Warszawie, gdzie jest tyle przytulnych ruin do zabawy. Dom w porównaniu do naszej warszawskiej kochanej ciasnoty wydawał mi się bezsensownie przeogromny. Trzy wielkie pokoje na górze stały puste. Po co je budowano, skoro nikt w nich nie mieszkał? Weszłyby tu ze trzy 66 rodziny przecież. Drobna, siwa pani powiedziała, żebym mówił do niej „ B a b u n i u " . A to niby z jakiej racji. Więc na początku zwracałem się do niej pokrętną składnią, bezosobowo. Dopiero po dłuższym czasie awansowałem j ą na Babunię. Dzieci sąsiadów mówiły niezrozumiale i zachowywały się dziwacznie. Ale j u ż podczas pierwszej zabawy zrozumiałem, że to j a jestem dziwaczny, natomiast oni normalni - z tej oczywistej przyczyny, że j a jestem sam, a ich kilkanaścioro. Język, ubranie, pochodzenie, zachowanie, nazwisko - wszyst­ ko, czego dotychczas używałem na co dzień, kompromitowało mnie, zdradzało mnie obrzydliwie, szydziło ze mnie. Na przykład - dotychczas „wychodziłem na grubo" albo „na cienko", tutaj dzieci po prostu srały albo jscały, przykucnąwszy gdzieś, niespecjalnie się kryjąc. Gdy któreś naginało się do mojej polszczyzny, reszta wybuchała śmiechem. Śmiech jest o wiele gorszy niż bicie. - Jako sie pises? - Zwyczajnie, piórem. Śmiech. - No, jako cię wołają? - Raz głośniej, raz ciszej. Śmiech. W i ę c urzędowo: imię i nazwisko? Nazwisko mam obco brzmiące, czyli głupie i śmieszne. Co robić? Przyznać się, powiedzieć Krouu, bo tak należy moje nazwisko wymawiać, czy ratować się k ł a m s t w e m ? Jak się odtąd nazywać - Krok, Kruk, Król? Co robię w Bukowinie, gdzie moi rodzice? Wyjaśniam, że tatuś zginął w wypadku, a mama mieszka w Warszawie. - A jak zginął? Zadowolony, że wreszcie mogę czymś się pochwalić, opowiadam: ciężarówka się wywróciła kołami do góry i go przygniotła. - A to cymu nie hipnon w bok? Nas tato nie byłby taki głupi! Ale się przecież z nimi zaprzyjaźniłem. Trzeba się było czymś wkupić do towarzystwa, więc sporządziłem machajkę. Taką machajkę, daleką k r e w n ą kościelnej kadzielnicy, miał każdy chłopak u nas na Bielanach. Była to puszka po konserwie uwiązana na drucie. Dno należało podziurawić dla dostępu powietrza. Do machajki wpychało się kawałek gazety, tekturę, patyki, podpalało się i machało nad głową. D y m układał się w piękne esy floresy, czasem buchnął płomień. Kilku chłopacz­ ków z sąsiedztwa pod moim fachowym kierownictwem sporzą­ dziło sobie machajki; machaliśmy wesoło, w ustronnym miejs­ cu, za stodołą pełną słomy. Na szczęście ktoś zauważył, więc nie było tragedii, a zaledwie awantura i sporo regionalnych prze­ kleństw, z których najbardziej zainteresowały mnie „basamazania" i „ b a s a m a k u t i a " , bo ich nie znałem. Znakomite przekleńs­ twa, egzotyczne i miejscowe zarazem, nadawały się do użytku w domu - za psiakrew i cholerę byłem tępiony, a za to nie, bo dorośli myśleli, że to taka sobie dziecięca pogaduszka. Znacznie później dowiedziałem się, co to znaczy i że to z węgierskiego. Sąsiad nazywał się Kuruc; gdy po latach przeczytałem, kim byli kumce, w jednej sekundzie doszedłem do ściśle naukowego wniosku, że przekleństwa i nazwisko to pamiątka bukowiańs­ kich Kuruców po ich madziarskich przodkach, którzy po klęsce Wiosny Ludów schronili się w tatrzańskiej puszczy. Ta łatwość wysnuwania wniosków i poczucie satysfakcji, płynące z nie­ złomnej wiary, że to, co właśnie wymyśliłem, jest obiektywnym faktem, czyniła ze mnie dobry materiał na humanistę. Drugi sąsiad nazywał się Rusin. To nazwisko często spotyka­ ne w Bukowinie; jest także Rusiński Wierch i Rusinowa Polana. Gazda Rusin strzygł owce, więc i dziecko potrafił ostrzyc. Żeby było równo, wsadził mi na głowę donicę i obciął, co wystawało. Wyświadczył mi tym przysługę, bo od tej pory nie wyróżniałem się tak okropnie, przynajmniej pod względem fryzury. Ale moim pierwszym uczuciem do sąsiada Rusina nie była wdzięcz­ ność. Sąsiad Rusin miał córkę Hankę; zawdzięczam jej aforyzm, który towarzyszy mi przez całe życie. Gdy kończyliśmy zabawę �0 wiele później niż należało, Hanka bała się wracać do chałupy. Przystawała, miała bardzo ważne rzeczy do powiedzenia, nie śpieszyło jej się do awantury i lania. A ż nadchodził moment twardej decyzji; brała się pod boki jak dorosła gaździna i mówiła z determinacją: „coz m i zrobiom? Przecie mnie nie zjedzom. A jak mnie zjedzom, to mnie wysrajom". Otóż to. Za oknami werandy rozciągała się szeroka na cały horyzont panorama Tatr, od Szalonego Wierchu i Płaczliwej Skały na wschodzie aż po Giewont, Osobitą i dalej ku zachodowi. Na ścianie wisiała, przybita gwoździami tapicerskimi, fotograficz­ na składanka „Panorama Tatr z B u k o w i n y " , z nazwami szczytów i wysokościami. Wysokości mnie nie obchodziły, ale szczytów nauczyłem się na pamięć i recytowałem je bezbłędnie, tyle że od prawej ku lewej, wskazując ręką od lewej ku prawej; składanka wisiała w kącie, nie mogłem równocześnie patrzeć wte i wewte i porównać obrazka z tym, co widziałem za oknem. Ale od czegóż intelekt; opierając się na informacjach z pewnego źródła, a ich niedosyt zastępując stanowczością, nazwałem Giewont Szalonym Wierchem, Płaczliwą Skałę Małołączniakiem itd., na sztuki się zgadzało. I oto zdumiona rzeczywistość podporządkowała się mojej woli - Łomnica stanęła tam, gdzie ja ją postawiłem. Lecz nie na długo. Ciocia Rysia, Babunia, chłopcy, wszyscy śmiali się z moich dokonań; najpierw obra­ ziłem się śmiertelnie, ale potem, co było robić, ustąpiłem 1 przewartościowałem mój dorobek, dopasowując szczyty do ich nazw po raz drugi. Paskudna robota. O wiele płynniej recytowałem nazwy szczytów, gdy Tatry były zasnute mgłą, a j u ż zupełnie wspaniale, gdy w pobliżu nie było Kazia ani Jurka, którzy byli ode mnie starsi i zdrowsi, chodzili po Tatrach naprawdę, więc znali je nie tylko z foto­ grafii. Za to miałem chwile satysfakcji, objaśniając panoramę przypadkowym letnikom. Robiłem to płynnie, trochę niedbale, czasem z bolesną zadumą, dając do zrozumienia, że na tym właśnie szczycie ocierałem się o śmierć. A gdy proszono 0 szczegóły, odpowiadałem że ach nie, lepiej nie wspominać. Takie zachowanie dwunastoletniego chłopaczka było chyba przede wszystkim zabawne, ale nie przypominam sobie, żeby ktoś moje popisy oblał zimną w o d ą - zwłaszcza, że mówiłem gwarą; w tamtych stronach zapotrzebowanie na regionalnych kabotynów jest przeogromne. Opowiadano w Zakopanem o pa­ nu, który żył z pogadanek w domach wczasowych, że gdy się spóźniał, a często się spóźniał, wpadał na salę zasapany, spazmatycznie wyrzucając z siebie urywane sylaby i rozpacz­ liwie chwytając powietrze: ach - bar - bar - dzo przee - praszam, ach moment, bardzo Państwa przee - niech odsapnę, - praszam, ale właśnie wracam z Zamarłej Turni, byłem na akcji, zdej - m o w a - l i ś m y rannego taternika... To zawsze robiło wrażenie, większe niż cała reszta pogadanki. Nieważne, że pan prelegent miał pod pięćdziesiątkę, brzuszek i teczkę, więc wyglądał jak urzędnik z karykatury. Nieważne, że całe tubylcze Zakopane się zaśmiewało. W a ż n e , że spełniał doniosłe zapo­ trzebowanie społeczne. Ubrany byłem i pachniałem j a k inne dzieci, mówiłem gwarą jak one, ale przecież gwara nie była moim domowym językiem, a tylko zręczną bujdą, czułem to nieustannie. M o g ł e m bez trudu udawać górala i wielokrotnie to robiłem, ale tylko wobec ludzi dólskich - bo każdy góral zaczynał r o z m o w ę z nieznajomym dzieckiem od: cyjś ty? Ka siedzis? Letnika nie obchodziło, w której chałupie siedzę, bo letnik chałup nie rozróżniał; góral musiał dzieciaka natychmiast umiejscowić. W ogóle dosyć wcześnie zauważyłem, że co innego być góralem między góralami, a co innego między panami, że to drugie jest łatwe, przyjemne i może dawać profity. Dla letnika góral, to człowiek mówiący gwarą, ubrany jak miejscowy 1 w ogóle wyglądający na miejscowego - a dla górala góral, to Jasiek albo Józek, o którym dokładnie wiadomo, ka siedzi, jako sie pise, jako na niego wołajom i kielo mo krów. Pamiętam, sterczę sobie w Bukowinie pod lodziarnią, nie mam ani grosza, a przy drodze stoi piękna taksówka (tak nazywaliśmy każdy samochód osobowy), w taksówce rozparł się pon, liże loda, otworzył se radio i słucha koncertu skrzyp­ cowego. Nie wiem, jak to się stało, zdaje się, że dawni poeci nazywali to natchnieniem; podchodzę do pana i słyszę swój głos, jakby mówił ktoś obcy: słuchojcie panie, ka trzymocie tego muzykanta? W kufrze? Pan patrzy na mnie i j u ż wiem, że jestem górą. - Toś ty nigdy nie widział radia? - Co godocie? A co to za kołoc? - To lody, nie kołacz - wyjaśnia pan z pokorą. - Teloście panie durny, co raty. D y przecie lody som zimom, na Biołce. I stało się: pon wysiada z taksówki, kupuje porcję za całe trzy złote, wręcza m i i patrzy łapczywie, jak jem. Bardzo wtedy zyskałem w oczach kolegów. Wedle norm obyczajowych schyłku X X wieku prawdziwy hrabia powinien być wolny od przesądów i odnosić się ze światłą dezynwolturą do herbów, fumów, sygnetów, antenatów, paranteli itp. przeżytków. Stać go na to - pod warunkiem, że jest prawdziwym hrabią, nie farbowanym. C ó ż więc się dzieje, gdy na pogrzebie prawdziwego Potockiego przepycha się do katafal­ ku, lejąc gorzkie łzy, fałszywy Potocki? Jak to, co się dzieje. Wszystkich prawdziwych Potockich cholera trzęsie. Przed laty czytałem w gazecie o takim wypadku. Ten fałszywy Potocki nawet sprawił sobie sygnet z hrabiowską koroną. - Pokaż no ten sygnet, kochasiu - rozkazał prawdziwy Potocki; korona miała dziesięć pałek, choć każdy głupi wie, że prawdziwa korona hrabiowska powinna mieć dziewięć. - Ta dziesiąta pałka, to ty! - powiedział odpowiednim tonem prawdziwy Potocki, więc intruz otarł łzy po swym zmarłym fałszywym krewniaku i poszedł. Zaś my, obywatele, zadajmy sobie pytanie: a cóż by to panom Potockim szkodziło, że jakiś nieszczęśnik popłakałby sobie nad ich trumną, czemuż to nie zdobyli się na odruch wielkopańskiej pobłażliwości? Za moich młodych lat podobnie rysowała się sprawa górals­ kich portek. (Teraz jest inaczej). Góralowi wolno było parado­ wać w garniturze, a niechby i we fraku, jego góralska honorność na tym nie traciła (przykładem p. Bachleda, śpiewak operowy). Góral nie musiał nosić góralskich portek, bo i tak był góralem. Magistra Obrochtę stać było, żeby publicznie oznajmić, że nie sprawi sobie góralskich portek, bo nie jest Indianinem i nie będzie siedzieć w rezerwacie. Góral może sobie te sprawy lekceważyć. Pod warunkiem, że jest niewątpliwym góralem. Ale człowiekowi dólskiemu wara od portek. Nie ma do nich moralnego prawa. Już stary Witkiewicz pisał, że w podhalańskich portkach „jest szczególna moc obyczajowa i szczególny czar elegancji i pięk­ na. Jak panowie, przebierając się za Górali, zaczynają od włożenia cyfrowanych portek, tak dla Górala przebierającego się za pana, ostatnią rzecz własną, którą z siebie zrzuca - są portki." Pewnie, że tak. Tylko jeden raz w życiu miałem na sobie prawdziwe portki podhalańskie. Śmierdziały naftaliną, bo po­ chodziły z magazynu Muzeum Tatrzańskiego. Nie spadły ze mnie podczas fotografowania jedynie dlatego, że były strasz­ liwie ciasne i ostre j a k papier ścierny, więc trzymały się właściwych sobie rewirów siłą tarcia, funkcjonując wedle tego samego prawa fizyki, co bębny hamulcowe w samochodzie. Staszek był zakopiańczykiem w trzecim albo czwartym pokoleniu, całe życie mieszkał w Zakopanem; gdy chciał, mówił gwarą jak góral, znakomicie śpiewał po góralsku, miał bogaty repertuar góralskich dowcipów, nosił na swetrze prze­ wodnicką blachę i błękitny krzyż. A l e nie był rodowitym góralem, co nieustannie mu wypominał Józek Krzeptowski, słynny kurier i przewodnik, potomek Sabały, idol Staszka i może nawet jego przyjaciel. O Józku krążyły po Zakopanem anegdoty, z których wynikało, że bardzo lubił ludziom okazy­ wać, że ma ich gdzieś, koniecznie w ten sposób, by rozmówca czuł się zaszczycony, że sam Józek Krzeptowski osobiście ma go gdzieś. I m kto bardziej kochał góralszczyznę, tym głośniej powinien śmiać się z tych dowcipów. Staszek miał nad łóżkiem fotografię Józka, wielbił go i z d u m ą obnosił jego lekceważenie. Mechanizm zjawiska był logiczny, czyli bezdennie głupi: Staszek kochał góralszczyznę, czuł się góralem i dlatego musiał przyjąć góralskie kryteria, wedle których góralem nie był. I m bardziej był góralem, tym bardziej nim nie był; miłość do 67 �góralszczyzny przeszkadzała mu być pełnoprawnym góralem. Naturalnie, w życiu sprawa nie wyglądała tak dramatycznie, istniała sobie i tyle; ale gdy Staszek umarł, okazało się, że miał w szafie góralskie portki, które sobie kupił, chociaż klepał biedę, ale w których ani razu nie pokazał się na ulicy. Nawet rodzina o tych portkach nie wiedziała. O tym, że w góralskich portkach jest szczególna moc obyczajowa, nie musiałem się uczyć od pana Witkiewicza. Ja te sprawy przerabiałem w praktyce. Pamiętam, pięćdziesiąty trzeci rok, trwa lekcja, pani nam tłumaczy że atom jest niepodzielny, bo tak miała w podręczniku fizyki, a była lekcja fizyki, nie historii, za oknem Hawrań, nad Hawraniem czarne chmury, aż tu wpada do klasy pan kierownik Ostrowski. Nie mówi dzień dobry, tylko krzyczy i wywija pięścią, że któryś chłopak rzucał kamieniami w izolatory dopiero co zamon­ towane, cała Bukowina jest bez prądu i bez telefonu. - Gdyby tak twoja matka teraz umierała i trzeba było wezwać pogotowie, gdyby twoja gazdówka się paliła, baranie jeden z drugim, a czy wy wiecie cymbały, jakim dobrodziejstwem jest elektryfikacja wsi, jakim wielkim osiągnięciem Polski Ludowej, ile to kosz­ tuje, ile krajowi potrzeba izolatorów, już jedzie milicja i niech ten sabotażysta nie myśli, że mu się uda, władza ludowa nie daruje itd. Zadzwonił dzwonek, wyszliśmy ze szkoły. Idziemy drogą w górę wsi, gadamy o swoich sprawach. Pod kapliczką siedzi Michał, starszy od nas o kilka lat. - Cy to ty, Mihale, ozdupcyłeś ten lekstryke? - zagadnął obojętnym tonem Stasek, obecnie dziekan wydziału chemii. - Ne dy j o . A bo co? - A bo kierownik straśnie dar kufe. - Niekze ta. - Godoł, ze jedzie milicja. - Niekze ta. Niek ino ftóry z wos cosi powie, to go podpole - przypomniał dla porządku Michał, chociaż wiedział, że każdy z nas doskonale o tym wie, więc można liczyć na naszą dyskrecję. - A cymuś to, Mihale, ozdupcył? - zasięgnął informacji Marek, który później został wybitnym fizykiem, pracował w Dubnej pod M o s k w ą , a dziś mieszka na Mokotowie. - Wiys, Marecku, jako ci to pedzieć. N i mógek strzymać. To przecie straśnie brzyćkie, takie biołe na hałupie. I te słupy tys straśnie brzyćkie. Godom ci, telo brzyćkie, telo brzyćkie - Michał zastanowił się, jakiego by tu użyć porównania, aby wyrazić cały swój wstręt - godom ci, widziało się, jako by hań drogom seł Bierut w góralskik portkak. Nie wiem, co stało się z Michałem i jego wrażliwością estetyczną. Robiłem konkursy plastyki ludowej, miałem wielu twórców w ewidencji, ale jego nie. Szkoda, że nikomu nie wpadło na myśl zorganizować Biennale Konceptualizmu Ludo­ wego Karpat Polskich. Michał miałby znaczne szanse. Aczkol­ wiek konkurencja byłaby silna. Latem po sąsiadach mieszkali panowie z dziećmi. Niektórzy wyobrażali sobie, że skoro płacą za mieszkanie, obiady itd., to my, dzieci miejscowe, mamy obowiązek słuchać ich poleceń, w szczególności bawić się z ich dziećmi. Rzecz jasna, bawić się tak, jak tamte dzici sobie życzą, a dokładniej mówiąc, jak matki sobie wyobrażają, że ich dzieci sobie życzą. Szczególnie skrzyntna była jedna pani z Warszawy, matka Jędrka. Skrzyntna znaczy namolna albo nachalna, dziś mówi się upierdliwa. M o ż e nawet dla świętego spokoju przyjęlibyśmy Jędrka między siebie, ale on się absolutnie do niczego nie nadawał. Siano było dla niego kłujące, woda w potoku zimna, grapy strome, zabawa z kopaniem się w tyłek nieatrakcyjna, ludzkiej mowy nie rozumiał, bał się krów, nie lubił dosiadać barana, wczepiać mu się z całej siły w sierść ani z niego spadać, więc po chwili szedł do matki z płaczem albo nawoływał nas bezradnie. Matka skarżyła na nas, próbowała mediacji, przekupstwa, mówię wam, strasznie była skrzyntna. Aż wymyśliła. Pożyczyła od starego Kuruca świętalne portki i na białych długich kalesonach Jędrka starannie odwzorowała parzenice. Rankiem ubrała syneczka w te gatki i przyprowadziła między nas. Nie będę opisywał co było dalej, jeszcze dzisiaj mi wstyd. Wieczorem, na werandzie Babuni, dorośli opowiadali za­ słyszaną gdzieś historię sprzed kilku lat o Jaśku, chłopaczku bodaj dwunastoletnim, czyli moim rówieśniku, który był ozdo­ bą dziecięcego zespołu regionalnego: tańczył, śpiewał, wywijał ciupagą, opowiadał razowe anegdoty. Którejś nocy ubowcy wpadli do chałupy i zabrali Jaśka razem z jego góralskim strojem i ciupażką. Rodzice nie mogli pojąć co się stało, wychodzili ze skóry żeby go ratować, nie wiedzieli jak; jeździli do miasta pod więzienie, płakali w Komitecie Powiatowym, płakali na milicji, próbowali przekupstwa. B y l i to ludzie starej daty, których życie niczego nie nauczyło; wciąż wierzyli biednymi zmysłami, że między winą a karą musi istnieć logiczny związek. I oto po kilku dniach przed chałupę zajechał czarny samochód, wysiadł Jasiek w góralskim stroju, uśmiech­ nięty, w jednej ręce ciupażka, w drugiej wielka torba cukierków. Był w samej Warszawie, spełniał funkcję państwową - wręczał kwiatki gościom zagranicznym. Sam prezydent Bierut osobiście pociągnął go za ucho i zapytał: - No, smyku, jak ci idzie nauka? - Dobrze! - zażartował rezolutny góralczyk. - No to dobrze! Ta historyjka, opowiedziana przez kogoś mimochodem, przyniosła mi trochę ukojenia; strasznie wtedy cierpiałem, że nigdy nie będę mieć góralskich portek i nie zatańczę zbójnic­ kiego na scenie jak moi koledzy z klasy, bo jestem niegodny, nierasowy, źle urodzony. Co prawda, wystąpiłem na akademii w bukowiańskim Domu Ludowym, ale nie jako góral, lecz recytator. Warszawski wiatr po Starówce i Mariensztacie, warszawski wiatr wy się w nim jak j a zakochacie, warszawski wiatr jemu równego nie ma, na Freta i Bema i jak szeroka ziemia pędzi warszawski wiatr. W tym miejscu dla większego efektu uczyniłem pauzę, nieco wysunąłem nogę i obniżyłem środek ciężkości, jak to czynią szermierze, narciarze albo figury na pomnikach, podniosłem rękę - i w tym momencie od strony widowni usłyszałem inny wierszyk: Jest tu taki między nami Co sie posroł łotrymbami. Dla panów strój góralski to portki, cucha, kłobuk z piórkiem, ciupaga, kierpce, gorset, korale. Dla mnie pierwszy strój góralski, widziany z bliska, najpierw egzotyczny i fascynujący, ale potem zwyczajny, to wigon. Ja sam nie miałem wigona, ale widywałem rodowitych Podhalan w autentycznych ludowych wigonach. Wigon to dziecięca koszulka do połowy łydki, podwinięta z tyłu albo związana na supeł, żeby jej nie zabrudzić podczas wiadomej czynności. Dobrze zapamiętałem wigony, bo było ich pełno i nam, starszym, okropnie przeszkadzały w zaba­ wach na pastwisku. Biegały na bosaka, a gdy krowa zrobiła kupę, przepychały się, wrzeszcząc, by choć przez chwilę pogrzać sobie stopy w cudownie ciepłym krowim nawozie. Najsilniejszy wygrywał, uśmiechał się rozkosznie, inne wigony w tym czasie wyły z zawiści. Dla panów kierpce to oczywisty atrybut górala. Na weselu czy na scenie góral bez kierpców nieważny. Ale dla bukowian, którzy byli staruszkami wtedy, kiedy j a miałem dwanaście lat, kupne buty były symbolem bogactwa, kierpce - biedy. Robiono je z nie wyprawionej świńskiej skóry, w czasie deszczu rozciągały się, spadały z nóg, w słońcu twardniały i były jak z blachy. Za to nadawały się do jedzenia, więc trzeba je było wieszać gdzieś wysoko, żeby ich nie porwał pies albo kot. Czasem silniejszy pastuch, gdy j u ż nie mógł wytrzymać z głodu, zrywał słabszemu kierpiec, opiekał przy ognisku i zjadał, a właściciel płakał. Pierwsze buty w Bukowinie robiono na początku lat dwudziestych, na wzór pańskich - ale, jak to �zwykle w sztuce ludowej, bezwiedny chłopski geniusz od­ ruchowo wprowadził twórcze modyfikacje: nie było butów lewych ani prawych, małych ani dużych, ale wszystkie takie same, programowo wielkie, żeby pasowały na każdą nogę i by można je było poupychać szmatami lub słomą. Ach, jakie były wspaniałe w porównaniu do kierpców! (Widziałem jeszcze takie buty w pięćdziesiątym drugim roku). Pani Michalina Cwiżewiczowa, nauczycielka, która sprowadziła się do Buko­ winy w latach dwudziestych, opowiadała, ile j ą kosztowało wysiłku, gdy zakładała pierwszy w Bukowinie zespół taneczny, aby namówić góralską młodzież, żeby się pokazała w kierpcach na scenie. Na stroje góralskie się godzili, na tańce też, ale koniecznie chcieli tańczyć w butach, bo kierpce ich hańbiły. W końcu lat dwudziestych i na początku trzydziestych, gdy młodzież bukowiańska, naśladując Zakopane, wprowadzała modę na paradne stroje, dzisiaj uważane za typowo podhalańs­ kie i pradawne, starzy patrzyli na to ze zgorszeniem. W Cichem pierwszych właścicieli bogato cyfrowanych portek przezywano kurwiorzami i niechętnie wpuszczano do kościoła. Gdyby bukowianin, zmarły sto lat temu, wstał dzisiaj z grobu i zobaczył współczesny góralski strój, nie domyśliłby się, że to strój bukowiański. O szarej godzinie, rozmawiając z kimś na werandzie, Babunia wspominała (nie wiedząc, że podsłuchuję), że za jej młodych lat góralki chodziły bez majtek, zimą też. Babunia, świetna pielęgniarka, była miejscowym pogotowiem ratunkowym; kurując którąś sąsiadkę podarowała jej ciepłe majtki. Wieść o tym genialnym wynalazku rozniosła się natychmiast - opowiadała Babunia-całe procesje góralek mnie nachodziły, przekupywały drobiem i nabiałem, pisałam do siostry w Krakowie, siostra przysyłała paczkę za paczką i dziwiła się, na co m i u diabła tyle majtek? Dowiedział się o tym pewien znany miłośnik góralsz­ czyzny, spędzający na Bukowinie wakacje, nie chcę wymieniać nazwiska; specjalnie przyszedł, żeby mnie zbesztać. T o ż to - powiada - degrengolada! Na co i m majtki? Chodziły bez i dobrze było! Kultura ludowa jest homogeniczna, rządzi się własnymi prawami, wprowadzając do niej nowy element zburzyła pani prastary ład! - Co to znaczy homogeniczna? - zapytałem odruchowo, zapomniawszy, że nieładnie pod­ słuchiwać i powinienem być w łóżku. Babunia mnie ofuknęła, kazała wyjść - no i nie wiem, jak się dalej rozwinęła dyskusja. Lubiłem brać udział w wiejskich pracach, biegałem do sąsiadów zwozić siano, paść krowy albo ozkidować gnój, ale tym się różniłem od rówieśników, że dla mnie była to atrakcja, nie obowiązek. Pracowałem najwydajniej jak mogłem, z po­ czuciem dyscypliny, ale dla samego uczestnictwa, by dodać sobie ważności i mieć poczucie sensu istnienia. W i ę c niby żyłem w Bukowinie jak inne wiejskie dzieci, ale nie wiem, co znaczy być zaharowanym wiejskim dzieckiem. Dopiero dzisiaj przychodzi mi do głowy, że moja zabawa miała jakąś wartość w sensie ekonomicznym, k o m u ś przynosiła zysk - i by j ą doprowadzić do końca, trzeba było zażądać choćby lizaka. Latem bukowiańskie dzieci zbierały borówki i sprzedawały panom. Wziązłem bornie i pobiegłem za innymi, ale na­ zbierałem niewiele, bo więcej borówek poszło do gęby. - Teloś ino nazbieroł? Babka cie dobije po tyj cornyj kufie. - E, cozby go miała dobić, dy to pon. W i ę c innym razem pilnie zbierałem, nazbierałem więcej niż Józek, który był ode mnie większy i silniejszy. Jasne, co było dalej. Wiedział, że nie poskarżę dorosłym. Ale później starał m i się to wynagrodzić: uczył mnie, jak sypać borówki, żeby się wydawało, że jest ich więcej. Uczył mnie także techniki niewydawania reszty, rzecz jasna, pod­ budowanej ideowo: panowie majom skoły, to cymu som takie głupie i nie pilnujom swoik dutków. A przecie i tak ludzie na nik robiom, coby z głodu nie zdechli. Latem sprzedawałem borówki, zimą od czasu do czasu smarowałem panom narty, zarobione groszaki były moje i niko­ mu nie musiałem się z nich rozliczać. T y m się różniłem od kolegów; prawie wszyscy zarabiali, na ogół znacznie więcej ode mnie, ale rodzice natychmiast odbierali i m pieniądze. W i ę c j a byłem, wstyd powiedzieć, bogaty pon. W szóstej klasie siedziałem w jednej ławce z Bronkiem. Próbowałem się z nim zaprzyjaźnić. Przez dłuższy czas mnie zbywał, ale za którymś razem powiedział, tonem proszalnym i rozkazującym równocześnie, żebym mu dał śniadanie, bo jest głodny. Jasne, że był głodny, j a też po całym dniu na śniegu bywałem głodny. Babunia mówiła, że to objaw zdrowia, żebym tak nie wrzeszczał i dokładniej otrzepał się ze śniegu. Rozpakowałem śniadanie, przedarłem na pół i dałem koledze. Trochę się zdziwiłem, że porównał oczami oba kawałki. Mnie się wydawa­ ło, że są równe, ale widziałem, że on widzi, że mój kawałek jest większy. Na drugi dzień Bronek zażądał śniadania bardziej zdecydo­ wanie. Nie miałem, bo akurat nie chciało m i się przygotować. No to idź do piekarni i kup m i bułkę, powiedział opryskliwie, językiem pańskim, nie po góralsku, co było dodatkową karą. Miałem pięćdziesiąt groszy, kupiłem mu wodną bułkę, a przy okazji odkryłem, że Bronek jest głodny nie tak jak ja, radośnie, tylko głodny na smutno, bo ma w domu za mało jedzenia. Czytałem w książkach o czymś takim, biedna chatka i głodne dzieci, a tu proszę, widzę to na własne oczy. Poczułem radość, jak wtedy, gdy po raz pierwszy w życiu zobaczyłem z bliska stadko saren. Wiedziałem, że Bronek na mnie liczy, więc starałem się przynosić z domu śniadania w miarę systematycznie. Ale czasem całymi tygodniami chorowałem. Potem bałem się iść do szkoły i narażać się na jego afronty. Miał do mnie pretensje, że sobie po pańsku choruję, gdy on nie ma co jeść. Dosyć mnie ten układ uwierał, ale również przynosił zysk, bo choćby na gimanstyce Bronek zagrywał tylko do mnie i dzięki temu nie sterczałem jak kołek przez całą lekcję. Któregoś dnia pan kierownik zebrał starsze klasy i długo mówił, że na Ziemiach Odzyskanych są wolne gazdówki, murowane, zelektryfikowane, woda w chałupie i w oborze, a kto je obejmie, ten dostanie ziarno siewne, maszyny, pożyczkę bezzwrotną. Więc po co dziadować w Bukowinie, skoro wystarczy się przenieść na prastare piastowskie ziemie, żeby się dorobić. Gdy nas puścił, na korytarzu wisiał plakat Przygody Antoniego Rybki. Jedźże z nami, Rybko drogi, Na ugory! Na odłogi! A więc Rybka sakum-pakum, Ekwipunek j u ż w plecaku. Plakat był podzielony na obrazki, pod każdym czterowiersz. Jak każda dobra agitka, tak i ona miała wątek erotyczny: na drugim albo trzecim obrazku Rybka kosił, na następnym pisał list do Zośki żeby przyjeżdżała bo jest wspaniale, więc na ostatnim obrazku uśmiechnięta Zośka wyglądała z okna wago­ nu, zaś Antoni Rybka czekał na peronie z bukietem. Po kilku tygodniach pan kierownik powiedział, że rodzina Bronka przenosi się na Ziemie Odzyskane i bardzo mądrze oraz patriotycznie postępuje. Już wkrótce Bronek będzie bogaty, będzie miał piękne ubranie, a z czasem może nawet i motocykl. Bronek stał na baczność i słuchał. Był trzynastoletnim chłopakiem jak ja, ale miał twarz dorosłego człowieka. Uśmiechałem się do niego i myślałem, jakimi słowami się z nim pożegnać i życzyć mu szczęścia. Ale mnie uprzedził. - Hyboj se mnom, mom ci cosi pedzieć. Poszliśmy dróżką w dół, za cmentarzem skręciliśmy w prawo. Bronek przystanął, rozejrzał się. Sprawdził, czy nikt za nami nie idzie, a od drogi zasłania nas cmentarz. Zacisnął rękę w pięść, odwinął się powoli i walnął mnie w twarz. Zakręciło m i się w rozumie, upadłem w krowi talerz, bryznęło, specjalnie mnie tak ustawił. Leżałem ogłupiały, nie próbowałem się bronić. Nieraz biłem się z chłopakami, ale tym razem przeżywałem coś nieznanego; Bronek nie wyżywał się na mnie, nie był agresywny, lecz bił spokojnie, metodycznie, jak się odgarnia śnieg albo podaje snopki. Gdyby mój przyjaciel miał pod ręką siekierę albo kulik, to znaczy gruby k i j , pewnie byłby mnie zabił. Ale pracował gołymi rękami i nogami też na bosaka. 69 �Gdy uznał, że robota skończona, rozprostował plecy, wziął to, co mu służyło za teczkę i nie oglądając się, poszedł wolnym, gazdowskim krokiem w stronę Rusińskiego Wierchu. Wstałem dużym wysiłkiem, bolał mnie każdy ruch, byłem wypaprany krwią i krowim nawozem. Powlokłem się za Bronkiem ścieżką do potoka, żeby się umyć. Ukląkłem, nabrałem wody w dłonie. Bronek był j u ż na grapie. Spojrzał w dół, zobaczył że klęczę nad wodą, i krzyknął: - Cobyś nie zabacył! I to samo, ale po pańsku: - Żebyś se pamiętał! Pamiętam, Bronuś. Chłopcy bukowianie dzielili się na dwa obozy: kto wy­ chodząc ze szkoły skręcał na prawo, w górę wsi, był górzanem, a kto na lewo, dolanem. Od czasu do czasu górzanie i dolanie, zamiast spokojnie iść ku chałupom, chwytali za kamienie albo za bryły lodu. Pan kierownik Ostrowski wylatywał na ganek, rozkazywał natychmiast przestać, wygrażał pięściami, zniewa­ żał obie walczące strony. Gdyby mu wyłączyć fonię, wyglądał­ by jak charyzmatyczny wódz, zagrzewający armię do boju. Potem pewnie sobie wyobrażał, że to on swym pedagogicznym autorytetem zażegnał konflikt i nie dopuścił do rozlewu krwi. Był w błędzie, bo chłopcy i tak po niejakiej chwili cichli, jakby kto zgasił silnik, i rozchodzili się w najlepszej zgodzie. Nie potrafię odpowiedzieć na pytanie, dlaczego jednego dnia nic się nie działo, a drugiego dnia chwytano za kamienie. Nie wiem, co bywało bezpośrednią przyczyną bitki, jak wybuchała, nie jestem w stanie jej zrelacjonować, wskazać prowodyrów, opowiedzieć o mechanizmach, które nią rządziły. Zrywała się nagle, wzmagała, wkrótce cichła. To wszystko. Jeśli nie liczyć tych bójek, górzanie i dolanie żyli zgodnie. Nie przypominam sobie w naszej klasie wrogich obozów ani grupowych antagonizmów. Kogoś się lubiło, kogoś nie lubiło - ale nie dlatego, że mieszkał wyżej bądź niżej. Kto dostał kamieniem, ten rozcierał siniaka, jeśli bolało to płakał i obiecy­ wał zemstę, ale na drugi dzień zachowywał się zwyczajnie. Gdyby znalazł się chłopak, który w dniach bójek byłby akurat w szkole nieobecny, to taki chłopak mógłby chodzić do bukowiańskiej szkoły przez całe siedem lat i ani razu nie usłyszeć o górzanach i dolanach. Mój pierwszy raz wyglądał tak: Stasek, Marek i ja, trzej klasowi intelektualiści, wychodzimy ze szkoły, idziemy wol­ niutko, rozmawiamy, czy na Marsie są ludzie. Wiosna, spod śniegu wypływają potoki brązowej wody i płyną środkiem drogi, zimowa kacabaja robi się ciężka, bielućki Hawrań lśni w słońcu, Marek mówi, że ludzie naMarsie mogom być, ftoz w i , ale nie ludzie, ba coś podobnego do ludzi, diasi wiedzom co. Stasek żegna się, odchodzi, Marek zastanawia się, jak ci ludzie z Marsa wyglądają; nagle krzyk, nie wiem kto krzyczy i dlacze­ go, ale Marek wie doskonale, chwyta bryłę zlodowaciałego śniegu, burego od końskiego nawozu i ciska w Staska, który stoi 0 kilka kroków od nas i gapi się na ptaki, krążące nad cmentarzem. Stasek się uchyla, pocisk przelatuje mu koło ucha, błysk spojrzenia, widzę, że Stasek natychmiast pojął o co chodzi, podczas gdy j a nic nie rozumiem. Stasek rozgląda się po ziemi, chwyta coś, podnosi rękę, ktoś wrzeszczy z bólu; biegnę w stronę Domu Ludowego na ile mi starcza oddechu, przysia­ dam na ławeczce przed którąś chałupą, odpoczywam. Marek nadchodzi i stawia zagadnienie, jak pogodzić istnienie ludzi na Marsie z biblijną wersją stworzenia świata. Pytam, co to było, Mareknie rozumie o co pytam, wreszcie uśmiecha się i mówi, że przecie pirso godzina, połednie minęło. - No to co? - Nie wiys? Przecie siyćka wiedzom, ze dolanie majom rozum ino do połednia. No, to na drugi raz byłem mądrzejszy. Na drodze j u ż nie było śniegu, tylko żwir i kamienie. Cisnąłem równocześnie kamień 1 obelgę. Przycupnąłem za stertą ostrewek, sytuacja była korzystna, wychynąłem ze swego bunkra, posuwam się krok po kroczku, szczęśliwy, dzielny, walczę jak w ekstazie. Któryś z naszych siedzi na krawężniku i płacze, a j a prę do przodu, 70 gardząc niebezpieczeństwem. Celuję trochę na oślep, nie żeby w kogoś trafić, po co m i to, ciskam kamienie dla samej radości życia i nawet nie patrzę, czy ktoś rzuca w moją stronę, trochę dlatego, że jestem dzisiaj wyjątkowo dzielny, a trochę dlatego, że kamienie jakoś same mnie omijają. I wtedy Józek Mendlak, jeden z lepiej zbudowanych dolano w, zawołał do mnie życzliwie: - Idźze chłopce ku chałupie, bo i ty dostanies. W ten przystępny sposób m i uświadomił, jak wygląda moja sytuacja, oglądana z zewnątrz. Oto mogłem sobie pozwolić na dzielność, ponieważ dolanie nie uważali mnie za górzana i rzucali kamieniami gdzie indziej. Moje bohaterstwo, dopóki nie zagrażało innym walczącym, było tolerowane, ale skoro tylko wysunąłem się do przodu i stałem się niebezpieczny, poproszono mnie, żebym się wycofał. Jeśli nie, to zostanę potraktowany sprawiedliwie, czyli ukamienowany. Spojrzałem w tył. Prawdziwi górzanie kryli się gdzie kto mógł; walczyli dzielnie, ale na bezpieczną odległość, by nie okaleczyć kolegów i nie dostać za mocno. Tylko j a jeden nie umiałem zachować miary, bo musiałem być dzielny bardziej niż inni, było mi to potrzebne, miejskiemu chłopakowi, który zdążył już pokochać B u k o w i n ę , ale nie został górzanem i nigdy nie będzie. Przywołano mnie do porządku, muszę przyznać, że bardzo uprzejmie; gdyby z mojego zachowania wyciągnięto dopuszczalne konsekwencje, chodziłbym dzisiaj bez oka albo z dołkiem w czaszce. I tak każdy dzień przynosił dowody, że pon, to człowiek gorszego gatunku, a jedynie góral jest coś wart. Sami panowie to przyznawali, bo przecież na każdym kroku nadskakiwali góra­ lom; zaś górale traktowali panów pobłażliwie, z wyższością. Panom najwyraźniej to odpowiadało. Lubili, żeby ich lek­ ceważyć. Na przykład słowo ceper, wybitnie obraźli we. Nazwać pana ceprem, to jakby nazwać chłopa chamem albo Żyda gudłajem. Cepry to słowo znacznie mocniejsze niż stonka. Stasek, syn sąsiadów, tylko jeden jedyny raz nazwał mnie ceprem; bić się z nim nie mogłem, bo był silniejszy, więc odwróciłem się i poszedłem ku chałupie. Przez tydzień pat­ rzałem na niego, jakby był przeźroczysty, a gdyby mnie nie był przeprosił, nie odezwałbym się do niego do końca życia. Otóż panowie najwyraźniej lubili słowo ceper, gdyż posługiwali się nim na co dzień; w ich języku oznaczało ono człowieka nieporadnego w górach, odpowiednik mieszczucha albo szczura lądowego. Jeśli któryś letnik pobłądził w lesie, otarł sobie piętę, jeździł na nartach jak szafa trzydrzwiowa albo nie wiedział, że nie mówi się „spodnie g ó r a l s k i e " , tylko „portki góralskie", towarzystwo nazywało go ceprem, a on się godził. Nam, bukowiańskim dzieciom, zjawisko to dawało niemało radości; to tak, jak gdyby wytworna cudzoziemka witała się słowami: jestem kawał cielęciny, sądząc, że mówi dzień dobry. Dorosłych górali także śmieszyło słowo ceper w tym in­ teligenckim znaczeniu. Jędrzej Skupień Florek powiedział: „jo panów ceprami nie przezywom, ale kie sie sami tak przezywaj o m , to j o sie i m nie prociwiem. Niek se ta majom, kie fcom." Wedle niezłomnego przekonania moich rówieśników pano­ wie dawno by wyzdychali, gdyby nie górale, którzy na nik robiom. Panowie są ludźmi, ale nie całkowicie. Przede wszyst­ kim dlatego, że nie pracują. Robota wiejska to praca; praca umysłowa nie jest pracą, bo jej sens nie jest oczywisty; robi sieją na siedząco, a siedzenie to przecie odpoczynek. Z czego jasno wynika, że panowie to darmozjady — nic nie robiom, a bierom wielgie dutki nie wiadomo za co, więc powinni te dutki zostawiać ludziom (w mowie bukowiańskiej wyraźnie rozróż­ niało się „ p a n ó w " i „ l u d z i " ) , tak jak las powinien dawać borówki i grzyby. W szóstej klasie chodziła z nami do szkoły przez miesiąc albo dwa panna Jędrzejowska, lekarzówna z Chrzanowa. Gdy ojciec ją zabierał, wręczył nauczycielce bukiet kwiatów, nam też pięknie podziękował i zostawił dwukilogramową torbę cukier­ ków. Podczas przerwy, gryząc cukierki, jednogłośnie uznaliśmy pana J. za głupca: po co dawał pani kwiaty, przecie pani nie krowa, to ich nie zeżre, gdyby jej dał dutków albo na spódnicę, �to coś by z tego miała. Kupowanie cukierków całej klasie to też wielka głupota, wyrzucanie pieniędzy. Pan J. zapewne był przekonany, że zostawił po sobie dobre wrażenie. Mylił się. W domu Babuni była wielka weranda, która mi się czasami śni. Tam się jadało kolacje, a potem dorośli rozmawiali. Szczególnie latem było ludno: rodzina Babuni, jacyś znajomi, wynajmujący pokoje u Orłowskich, Rusinów, Kuruców albo dalej we wsi. Każdy chodził po Tatrach, każdy bardzo chciał zobaczyć niedźwiedzia czy choćby świeżą kupę niedźwiedzia, komuś się to marzenie spełniło, opowiadał, dumny szalenie, a ja się straszliwie bałem. Jakiś pan, mieszkający w domu wczaso­ wym FWP „ W a t r a " opowiadał, że na jego turnus dostała skierowanie wiejska babina gdzieś z Mazowsza, która nie mogła sobie miejsca znaleźć: pierwszy raz w życiu była wolna od jakichkolwiek obowiązków i trudno jej się było z tym pogodzić. Nie mogła znieść, że podają jej obiad do stołu, chciała zmywać po sobie, zamiatać, wdzierała się do kuchni, denerwowało ją, że nic, ale to zupełnie nic nie robi. W i ę c j ą namówili, żeby sobie poczytała. „Watra" to był przedwojenny pensjonat z częściowo przedwojenną biblioteką; babina wzięła jakiś romans z wyż­ szych sfer, zajęła leżak obok pana, który nam o tym opowiadał, wsadziła na nos okulary i zaczęła sylabizować półgłosem, jakby odmawiała koronkę: ...jej nagie piersi, skąpane w księżycowej poświacie, rzekłbyś utoczone z włoskiego marmuru, lecz gorące niczym rozpalona lawa, wznosiły się i opadały, chwytając powietrze jak ryba wyrzucona na brzeg... No to — opowiadał ten pan — zdrzemnąłem się, a gdy się ocknąłem, słyszę: ...w tym momencie uczuła, że namiętne spojrzenia hrabiego palą jej duszę na popiół, a wszelki opór jest daremnym. No to znowu się zdrzemnąłem. Budzę się, bo słońce zaszło za chmurę, trochę się ochłodziło, i słyszę: ciałem Artura wstrząsnął dreszcz pożąda­ nia. Rozchylił swe zmysłowe, mięsiste wargi, które nabiegły czarnąposoką, i rozdął chrapy niczym koń pełnej krwi arabskiej na bezbrzeżnym stepie... Babina czytała to monotonnym głosem, a gdy doszła do momentu, w którym błyskawica swym trupim blaskiem rozświetliła na ułamek sekundy dwa nagie ciała, splecione w namiętnym uścisku na leśnej polanie pośród mchów i paproci, smagane ulewą, drżące z zimna i niewysłowionej rozkoszy, odłożyła książkę i straszliwie się rozszlochała. „To panowie to robią tak ładnie? Za m n ą chłopy się uganiały, dwóch mężów pochowałam, życie przeżyłam, a nie wiedziałam, że to można robić tak ładnie..." Płakała do wieczora, nie chciała jeść, dostała gorączki, zabrali j ą do Zakopanego do szpitala. Bo przecież trzeba pamiętać, że tamte lata, to również turystyka dla mas. Nikt jej nie opisał, a szkoda, bo jakże tu zrozumieć czasy dzisiejsze, jeśli człowiek nie zda sobie sprawy, jakim gigantycznym wysiłkiem ówcześni chłopi wchodzili do cywilizacji. Róża Drojecka, wspaniała gaduła, wiele jej za­ wdzięczam, w początkach Polski Ludowej pracowała w zako­ piańskim Funduszu W c z a s ó w Pracowniczych jako przewod­ niczka. Obsługiwała wiejskich ludzi, którzy nie mieli śmiałości wejść do przedziałów kolejowych, bo siedzenia były wy­ ściełane; zdarzyło się, że ktoś przez cały turnus bał się zabrudzić pościeli i spał na podłodze, kiedyś pół wycieczki spłakało się ze wzruszenia, że władza ludowa pomyślała o nich i przygotowała im na wycieczkę suchy prowiant. Na wieczorkach zapoznawczych kaowcy z d o m ó w wczasowych życzliwie wyjaśniali, na czym polega różnica między u m y w a l k ą a waserklozetem, nad Morskim Okiem aktywiści zbijali się w gromadkę, ileż tu nieużytków, jakie straszne dziedzictwo sanacji, ale Polska Ludowa już niedługo zrobi porządek z tą zacofaną kupą kamieni, przydadzą się na budowie socjalistycznych miast, a tutaj, nad Morskim Okiem, zakwitną sady. Wsiadali do kolejki na Gubałówkę nie wiedząc co ich czeka, a gdy wagonik ruszał, wrzeszczeli, próbowali wyskakiwać, mdleli ze strachu albo modlili się histerycznie; na Kasprowy decydowali się najodważ­ niejsi. Po drugiej stronie Gubałówki, w Cichem, pewnie żyją ludzie pamiętający rok 1957, kiedy to zobaczyli z bliska pierwszą w życiu młockarnię. Wiem od naocznego świadka, że cała wieś wyległa wtedy na drogę, każdy dzierżył wiadro, pokrywkę albo inny kawał blachy, walił w to z całej siły i darł się przeraźliwie; baby miauczały, a mężczyźni miotali wyzwiska w rodzaju: ty stary głupce, jakże bedzies młócieł tom kurwom! Gazda, który kupił młockarnię, przesuwał się wolno przez ten rozwścieczony tłum jak Mojżesz przez Morze Czerwone, z kamienną twarzą patrzał przed siebie, jakby był sam jeden na świecie. W środku Bukowiny, nieco powyżej Domu Ludowego, stała przy drodze szopa. Gdy chodziłem tamtędy do szkoły, obser­ wowałem, jak przedzielano j ą przez pół; w jednej połowie mieszkała krowa, a drugą gazdowie wynajęli na salon fryzjerstwa damskiego, czynny sezonowo. Wycięli okienko, żeby w salonie było widno, ściany obili listewkami, z przodu dobudowali ganeczek, z tyłu wygódkę. Nieco poniżej stała druga szopa, na niej zielony szyld z herbem bukowiańskiej Gminnej Spółdzielni Samopomoc Chłopska i napisem „Sklep Potrzeb Kulturalnych". W środku Maryśka. Otwierając drzwi potrącało się dzwonek, zawieszony na sprężynie ponad futryną. Maryśka podnosiła głowę. Coześ fcioł? Sprzedawała poradniki rolnicze, przybory szkolne, utwory naszych wielkich pisarzy jak Putrament, Kraszewski, Kruczkowski, Czeszko, Mickiewicz i inni, a niekiedy papier toaletowy. Kiedyś zamiast reszty wetknęła mi broszurkę J. Słowackiego Ojciec zadżumionych, wziąłem, bo nie miałem śmiałości wadzić się z Maryśką. To jest bardzo ładny i smutny kawałek, o Arabie, któremu cała rodzina wymarła, jedno po drugim, ogółem ośmioro. Szybko się czyta, więc gdy skończyłem, przeczytałem jeszcze raz, a wieczorem umiałem na pamięć. Próbowałem recytować kolegom, ale nie chcieli słuchać i zamiast mi dziękować, przezywali mnie „ociec cholerycny". Lubiłem czytać, ale nie byle co. W Domu Ludowym była biblioteka gromadzka; poprosiłem panią, żeby mi wybrała coś dobrego o problemach młodzieży, dała mi powieść postępowe­ go pisarza rosyjskiego F. Dostojewskiego pod tytułem Młodzik. Siedziałem sobie na miedzy i czytałem, pasąc krowę Orłows­ kich, dumny i świadom ciążącej na mnie odpowiedzialności. Jakiś letnik przechodził. Zagadnął mnie uprzejmie, jak mi się pasie, czy mnie krowa słuchai co czytam. Więc mu wyjaśniłem, że płóno mi się czyta, bo panowie przeszkadzają, a czytam Dostojewskiego, straszne nudy. — Nudzi cię Dostojewski? — rozpromienił się — to świetnie! — Jak to, świetnie? — Bo to znaczy, że jesteś normalny. — No pewnie że jestem normalny, to przecież oczywiste! — Och, to wcale nie jest takie oczywiste. Tak sobie powiedział i poszedł, a skutek taki, że do dziś dnia nie przeczytałem w całości ani jednej powieści Dostojewskiego i już tego nie uczynię, po co miałbym się przymuszać. Stasek twierdził, że są dwa rodzaje książek: Dawno i nieprawda oraz Zabili go i ucik. Obie kategorie są nic nie warte. Tak jest, bo tak powiedział jego tato. Od czasu do czasu do Sklepu Potrzeb Kulturalnych rzucali papier toaletowy. Maryśka klęła, bo w sklepie robiło się ciasno, rolki z dziwnym napisem S O L A L I tworzyły na ladzie piramidę pod samą powałę, wystarczyły dwa worki, żeby całe wnętrze Sklepu Potrzeb Kulturalnych było zatarasowane i klienci nie mieli gdzie stać, więc trzeba było te worki wynosić do sąsiada, sąsiad się krzywił. Wiele z tym było zawracania głowy, a utarg niewielki. Jeszcze pół biedy latem, bo wtedy papier wykupywali panowie, bardzo ich to radowało i dziwiło, że ot tak po prostu ten towar jest w sklepie i m o ż n a go kupić bez ograniczeń; cieszyli się na swój sposób, to znaczy byli dumni, że w Bukowinie taki prymityw, że papier toaletowy nie jest natychmiast rozchwyty­ wany, i dopiero oni, przedstawiciele wyższej cywilizacji, zrobią z tym porządek. Więc kupowali po kilkadziesiąt rolek, pakowali w paczki i nieśli na pocztę, naczelnik wzdychał i klął po węgiersku. Gorzej wiosną i jesienią, bo leżało to świństwo tygodniami, zawalało cały sklep. Czytałem niedawno w gaze­ cie, że Niemcy z byłej N R D wykupują po naszej stronie Odry zapasy papieru toaletowego, bo do takiego są przyzwyczajeni od lat: jest twardy, solidny, przypomina im dawne czasy, nie jak to miękkie dziadostwo, które tam teraz produkują. Między Sklepem Potrzeb Kulturalnych a Salonem Fryzjerstwa Damskiego, ale po drugiej stronie drogi, stoi karczma 71 �I I . 1. T a n i e z b ó j n i c k i , repr. z: S t a n i s ł a w W i t k i e w i c z Na Przełączy, „Janosik". Józek Łojas, pierwszy sławny człowiek, którego dane m i było znać osobiście, a nawet się z nim trochę przyjaźnić, wsławił się w tym właśnie miejscu. Był to góralik jak z obrazka, z pierwszym zarostem na twarzy i wesołą dziecięcą buzią. Grałem z nim parę razy w piłkę. Józek, niewiele starszy ode mnie, dobry chłopak, przystojny, tylko głupi i wielki pechowiec, pił w „Janosiku" z panami, śpiewał i m po góralsku i słuchał komplementów, j a k i to jest gibki i śwarny, prawdziwy zbójnik, więc gdy sobie popił, a czemu miał nie popić skoro panowie stawiali, rzeczywistość wymieszała mu się ze zbójnickimi przyśpiewkami i chcąc pokazać, jaki jest śwarny (każdy miłośnik Podhala zna to słowo), wyleciał na drogę i ot tak dla śpasu uderzył przechodzącego wczasowicza. No i zabił nie­ chcący, taki pech. Dostał dożywocie, a jego nazwisko przez wiele lat było w Polsce synonimem bandziora. Nazwiska panów, którzy upili prymitywnego smarkacza i mieli rozrywkę, podjudzając go do janosikowych czynów (najpierw było jakieś rzucanie stołkami w karczmie i peTlisty damski śmiech), pozostały w cieniu. O Józku pisały wszystkie ówczesne gazety, a gdy bukowiańska gmina próbowała go bronić, zerwał się jazgot oburzenia; pamiętam rysunek w „ S z p i l k a c h " , przed­ stawiający karykaturalnych, wstrętnych górali, osłaniających mordercę, i podpis: Górala, czy ci nie żal? Skoro panowie tak grzecznie pytacie, odpowiadam: żal. Żal mi obu — i tego studenta z Krakowa nazwiskiem Marek Orman, który przyje­ chał do Bukowiny na parę dni, zatrzymał się u starego Pary i wyszedł na drogę tak okropnie punktualnie, że akurat zdążył na swoją śmierć, i żal m i Józka, bo też padł ofiarą tragicznego splotu przypadków, w którym wszystkie elementy bezbłędnie zagrały. A żeby było jeszcze obrzydliwiej, prawie równocześnie z procesem Józka odbywał się w Warszawie głośny proces poszlakowy profesora medycyny, oskarżonego o otrucie żony — podobno truł j ą powolutku, miesiącami, z wykorzystaniem wiedzy fachowej, podbierając służbowe proszki z Akademii Medycznej. Józkowi wsuli dożywocie, a tamtemu piętnaście lat. Zawirowało m i w rozumie, gdy o tym przeczytałem. Jeśli był winien — próbowałem przywołać na pomoc zdrowy rozsądek (w chwilach zwątpienia przywołuję zdrowy rozsądek i to na ogół pogarsza mój stan) — jeśli był winien, należał mu się wyrok śmierci; a jeśli nie udowodnili mu winy, powinni go zwolnić, myślałem. Gazety pisały, że po Bukowinie chodzi plotka, że panowie się obrażą o to morderstwo i przestaną przyjeżdżać na wczasy, ale nie ma się czego bać, przecież 72 1889 panowie bardzo kochają góry. — Pewnie, że nie ma się czego bać — myślałem — panowie nie tacy znowu wrażliwi, żeby się pozbawiać przyjemności z powodu jednego trupa. Zapomną. Śmieszą mnie słowa „ ś w a r n y " , „ h a r n a ś " , „ m o c a r n y " . W prozie Tetmajera występuje góral o przydomku Mocarny; czytelnik myśli, że chodzi tu o mocarza, herosa. Tymczasem przydomek „ m o c a r n y ' ' powstał jako złośliwość, coś w rodzaju „ g o ł o d u p i e c " , a oznacza gazdę, mieszkającego na terenie podmokłym, czyli nędzarza. „ H a r n a ś " występuje dzisiaj głów­ nie w nazwach restauracji, sklepów itp. W N o w y m Targu istnieje Spółdzielnia Inwalidów „ H a r n a ś ' ' ; gdy po raz pierwszy zobaczyłem ich szyld, wesoło m i się zrobiło — ale szybko mi przeszło, gdym sobie uświadomił, że ze mnie też taki inwalida harnaś. Nie przepadam za tańcem zbójnickim, również ze względów osobistych. Pierwszy raz widziałem go na scenie w bukowiańs­ k i m Domu L u d o w y m , w wykonaniu moich rówieśników, chłopców z szóstej i siódmej klasy. Podziwiałem ich, żarła mnie zazdrość i wstyd, że gdzie mi tam z moim warszawskim wiatrem do ich wspaniałego występu. Taniec zbójnicki to nie jest zajęcie dla warszawiaka, ani tym bardziej dla astmatyka. I co z tego, że ja też bardzo pragnąłem pięknie wyglądać, dziarsko wywijać ciupagą i śpiewać: Nie chodź na zbój Wojtek, Maciek, lepij robić w kombinacie! Chłopcy byli świetnie zgrani, wyćwiczeni, szczęśliwi. Pat­ rzałem i bulgotała we mnie parszywa, upokarzająca zawiść, wymieszana z zachwytem. A ż wreszcie nastąpiła scena finało­ wa: stanęli twarzą do widowni, lewa ręka na biodrze, prawa, wysoko uniesiona, dzierży ciupagę, a z młodzieńczych, zbójnic­ kich piersi wyrywa się okrzyk: — Praca! Pokój! Wracałem do domu naburmuszony. Babunia mnie pochwali­ ła, że ładnie wypadłem. Odpowiedziałem niezbyt uprzejmie. Ofuknęła mnie, że jestem nieznośny malkontent. Milczeliśmy. Chciało m i się płakać. Nieco później przeczytałem po raz pierwszy Na przełęczy Witkiewicza. Uderzyło mnie, że taniec zbójnicki w tej książce wygląda zupełnie inaczej od tego, który widziałem na własne oczy. Oto na skrawku łączki, pod lasem lub gdzie bądź przed szałasem lub schroniskiem, pozrzucali na kupę torby i cuchy, pozrzucali i kapelusze albo je przymocowali pod brodą zawad- �II. 2. Taniec zbójnicki, lata 1950-1960. Fot. Krystyna Gorazdawska łami, następnie wbijają wszystkie ciupagi w ziemię i zaczynają dokoła nich taniec. Każdy po kolei staje przed grajkiem, śpiewa parę zwrotek, płaci za muzykę i puszcza się drobnego. W końcu wszyscy już są w kole i wtedy rozpoczyna się jakieś szaleństwo, taniec opętany, wariacki, w którym na tle pewnego ogólnego tempa ruchów każdy, odpowiednio do swego temperamentu i zdolności tancerskich, improwizuje rozmaite ruchy i skoki. Ten łagodny blondyn, zgrabny i smukły, stula nogi, bierze się pod boki i wyprostowany rzuca sobą w powietrze, padając ukośnie na ziemię jak gwóźdź olbrzymi. Ten drab potężny o czerwonej, spoconej twarzy wyrzuca się w górę na sążeń, zgina nogi, uderza Z trzaskiem w locie dłoniami po piętach i spada z hukiem. Ów z nadzwyczajną elegancją i szykiem drepce w miejscu, po­ chylony, jak gdyby się zachwycał własnymi nogami. Tamten bije Z zaciekłością nogą w ziemię, jak gdyby chciał w niej dziurę wybić lub roztrzaskać własną piętę. Ów przypada całym ciałem do ziemi i wylatuje nagle w powietrze jak raca. Tamten przeciera obłąkane oczy, włosy mu się jeżą, wytrząsa rękoma nad głową zdaje się być opętanym, pijanym jakimś szałem, a jego nogi same, bez jego woli i wiedzy, trzęsą się na miejscu w jakichś zygzagowatych, błyskawicznych ruchach. Wszyscy wykrzykują, szamocą się, tupią, śmigają rękami i nogami i zdają się być zębami jednego koła, lecącego w najszybszym obrocie. Znowu muzyka wolnieje, ruchy stają się spokojniejsze, tańczący biorą ciupagi, sczepiająje ostrzami, trzymając wysoko, i tańczą wkoło z wolna, jakby dla odpoczynku. Lecz nagle grajek naciąga brwi wielkie nad oczyma ukrytymi pod wystającym jak okap zrębem czoła, ściska konwulsyjnie skrzypki i rżnie jeszcze wścieklejszym rytmem, a cała banda tancerzy zaczyna się z jeszcze większą gwałtownością ciskać i szaleć. Latają w powie­ trzu ręce, nogi, błyska stal ciupag, wszystko się miesza i mąci w jakiś chaos. Wyżej opisana scena rozegrała się w końcu lat osiem­ dziesiątych X I X wieku. Ilustracja w Na przełęczy, również autorstwa pana Witkiewicza, zgadza się z powyższym opisem: każdy zbójnik na obrazku tańczy po swojemu, improwizuje, wspólna jest tylko atmosfera szaleństwa. Tymczasem istotą tańca zbójnickiego, który znam z Bukowiny, a potem z innych estrad, jest ściśle przestrzegana jednoczesność ruchów, realizo­ wanie precyzyjnego planu; dobre wykonanie musi więc być poprzedzone ćwiczeniami pod okiem fachowca. Gdy człowiek ma lat dwanaście—czternaście, stara się ułożyć całą swoją ciężko zdobywaną wiedzę na temat otaczającej go rzeczywistości w j e d n ą sensowną tablicę Mendelejewa. Mija nieco czasu, człowiek się przekonuje, że zadanie to jest raczej niewykonalne, więc w ogóle przestaje myśleć. Ale j a wtedy miałem trzynaście lat. W e z w a ł e m na pomoc zdrowy rozsądek i myślałem mniej więcej w taki sposób: zbójnicki, jak go znam, wymaga sceny, widowni i długich wspólnych ćwiczeń. A prze­ cież trudno przyjąć, żeby tatrzańskie bandy rabunkowe sprzed stuleci pobierały w wolnych chwilach lekcje tańca. Pan Wit­ kiewicz ma rację: taniec zbójnicki w dawnych czasach był improwizacją, a nie śwarnym podskakiwaniem i przykucaniem wedle ściśle określonych reguł. A więc — rozumowałem — taniec zbójnicki w którymś momencie swej historii przeob­ raził się. Znamy nazwiska wielkich wynalazców, jak Newton, Popów albo Miczurin, lecz nie wiemy, jak się nazywał wynalaz­ ca nowoczesnego tańca zbójnickiego. A przecież taki ktoś musiał być. Pytanie tylko, jak się nazywał oraz kiedy i w jakich okolicznościach dokonał swego odkrycia. Mijały lata. Jako, że poza tańcem zbójnickim miałem jeszcze kilka innych ważnych problemów na głowie, wyjaśnienie tej sprawy się odwlekało. Lecz kwestia żyła, raz po raz dając o sobie znać. Kiedyś na przykład spotkałem bratnią duszę, etnografkę z Czech, która dzieliła się swym dramatem: od lat zbiera ludowe legendy z okolic Jiczina, ale wyniki jej pracy nikogo nie obchodzą, każdy tylko pyta o zbója Rumcajsa, który jest niejicziński, nieludowy, niemerytoryczny, obcy i okropnie bezczelny. Starsze pokolenie jiczińskiego ludu niebawem odej­ dzie, zaś obecna młodzież zmieni się w czcigodnych starców, którzy będą twierdzić z niezłomnym przekonaniem, że Rumcajs był w miejscowej tradycji od zawsze, bo pamiętają go z telewi­ zji, jego ubiór to pradawny tutejszy strój ludowy. No i co pan na to? — Niech pani o tym napisze artykuł — poradziłem — zostanie jako memento dla przyszłych pokoleń. — Ja, artykuł o Rumcajsie? — obraziła się. Zbójnik, jakiego znamy z góralskiego festiwalu, nosi na głowie czerwone wiaderko z grubej tektury, może z filcu albo innego materiału, obszyte żółtą lamówką. Jest ono niezbędne, aby można było odróżnić zbójnika od zwykłego górala, a to bardzo ważna rzecz, bo gdy osobnik przystrojony po zbójnicku zawoła: dawaj pieniądze! nie ma się czego obawiać, bo to tylko zbójnik; gorsza sprawa, gdy w ten sam sposób zagadnie cię osobnik bez zbójnickich rekwizytów. Człowiek dociekliwy z braku poważniejszych zmartwień być może zada sobie pytanie, dlaczego taka ogromna czerwona 73 �czapa znamionuje akurat zbójnika — bo przecież trudno sobie wyobrazić, aby w czymś podobnym można było wygodnie uciekać przez las, wpadać do komory albo wspinać się po baszcie. Odpowiedź jest raczej prosta: współcześni zbójnicy z Krupówek są atrakcyjni dla turystów z tej głównie przyczyny, że wyglądają identycznie jak zbójnicy na góralskich szklanych obrazkach. Lecz pytanie pozostaje — dlaczego' zbójnik na obrazku, czyli zbójnik-praktyk z przełomu osiemnastego i dzie­ więtnastego wieku, włożył taką dziwaczną czapę? To także nietrudne: węgierscy hajducy z południowej strony Tatr nosili futrzane czapy wojskowe, a zbójnicy polowali na nie jak na skalpy. Popularny ludowy obrazek, tak zwany janosikowy, przedstawia zbójników, radujących się ze zwycięstwa: skaczą przez ognisko, piją wino i strzelają na wiwat z pistolców. Ubrani są w węgierskie zdobyczne mundury. Nieznany artysta powięk­ szył im nakrycia głowy do ogromnych rozmiarów, bo chciał zilustrować ich życiowy sukces. To nie są czapki, lecz trofea. Historia sztuki dobrze zna takie intencjonalne powiększenia; można je zaobserwować między innymi w dawnej rzeźbie ludowej lub we współczesnej karykaturze. Dopóki więc zbój­ nicy tkwili na obrazku, byli zgodni z konwencją; ale gdy stary motyw został odwzorowany na tysiącach regionalnych pamią­ tek przez ludzi, którzy tego starego obrazka nie rozumieli, a obrazkowi zbójnicy ożyli i wyszli na Krupówki, chcąc nie chcąc musieli zabrać swe niewygodne czapy, gdyż inaczej nie zostaliby rozpoznani w tłumie. Od moich bukowiańskich czasów minęło wiele lat; szperam w starych papierzyskach z jakiegoś tam powodu, i nagle zauważam ze wzruszeniem, że moje dziecięce przewdywania były słuszne! Oto mam przed sobą czarne na białym, że taniec zbójnicki w jego nowoczesnej postaci został wynaleziony w 1910 roku przez Szczęsnego Połomskiego, naczelnika (to znaczy głównego instruktora) nowotarskiego gniazda Towarzy­ stwa Gimnastycznego „ S o k ó ł " . Owego roku przypadała pięćsetna rocznica Grunwaldu. Jak Galicja długa i szeroka, w miasteczkach odbywały się parady, festyny, manifestacje pod sztandarami z wyobrażeniem sokoła, wzbijającego się do lotu, który wszystkim kojarzył się z Orłem. Największą uroczystość, czyli Grunwaldzki Zlot „ S o k o ł a " , przewidziano w Krakowie; Polacy z trzech zaborów i z diaspory chcieli zamanifestować jedność i wolę walki o niepodległość. Ignacy Paderewski ufundował wielki pomnik, sokoli w zielo­ nych czamarach i amarantowych koszulach ćwiczyli paradny krok, cała Polska wstrzymała oddech ze wzruszenia. Druh Połomski zapragnął przygotować na tę okazję coś zupełnie ekstra. Nadał temu nazwę „Ćwiczenia toporkiem wraz z tańcem górali i góralek tatrzańskich". Były to popisy gimnastyczne lekko podmalowane na ludowo, z użyciem góralskich ciupag zamiast popularnych ówcześnie maczug, szarf i wywijadeł. Wynalazek Połomskiego polegał na ubarwieniu ćwiczeń gim­ nastycznych elementami folkloru podhalańskiego. Był więc zaprzeczeniem żywiołowości; zaplanowano go jak pokazy fechtunku, piramidki albo tzw. żywe obrazy. „Ćwiczenia toporkiem" zyskały wielkie uznanie, nawet druhowie sokoli ze Śląska postanowili pójść tym śladem i ułożyli taniec górniczy z kilofkami, który niestety się nie przyjął. Tymczasem zbójnicki wedle układu druha Połomskiego tak się spodobał, że górale przyjęli go za swój. W „Przewodniku Gimnastycznym » S o k ó ł « " , nr 10/1910 r. zachowała się notatka o tym, że po paru miesiącach od Zlotu Grunwaldzkiego druha Połomskiego przeniesiono z Nowego Targu. Urządzono wieczorek pożegnalny, na którym nowotar­ żanie — sokoli śpiewali: Uczył nas nacelnik bić się toporkami A teraz odjezdzo; co tez będzie z nami? Ani na wirsycku, ani na dolinie, Połomskiego imię nigdy nie zaginie. Lata mojego bukowiańskiego dzieciństwa, to również począ­ tki Muzeum Lenina w Poroninie. Do legendowych postaci zakopiańskich zaliczyć wypada nie tylko Sabałę, Chałubińs­ kiego, księdza Stolarczyka, starego Witkiewicza itd., ale rów­ 74 nież Eugeniusza Zrosta. Znałem go osobiście. Krążą o nim klechdy, które warto zanotować. Zjawił się pod Tatrami tuż po wojnie, w gorących czasach, gdy liczne bandy rabunkowe chodziły, jak to się powiadało, z kopytem po prośbie; jeszcze dzisiaj starsi ludzie potrafią wskazać piękne wille w regionalnym stylu, które stawiano kopytem, czyli zarabiano na ich b u d o w ę rewolwerem. Był aktywistą Z W M i PPR, mianowany dyrektorem Muzeum Lenina w organizacji. Stanowisko to wymagało odwagi i tę należy tow. Zrostowi bezwzględnie przyznać. Szukając lenin­ owskich śladów i kładąc podwaliny muzeum, ryzykował ży­ ciem. Jego kolegów z Z W M zamordowano, bo wybrali się na spacer po Gubałówce (w miejscu ich śmierci postawiono skromny obelisk; nie wiem, czy się zachował, czy też jakiś głupiec kazał go zburzyć). T o w . Zrost miał żelazne zdrowie, wolę działania, otwarte konto w banku i fotokopie dokumentów z pobytu Lenina na Podhalu, przysłane z Moskwy, które miały ułatwić poszukiwania. Lecz tow. Zrost nie mógł z nich skorzystać, albowiem języka rosyjskiego nie posiadał. W tamtych pionierskich czasach listy Lenina, pamiętniki Krupskiej itd. nie były jeszcze przetłuma­ czone na polski. Z całej fury fotokopii i służbowych książek mógł więc tow. Zrost przeczytać o własnych siłach jedynie reprodukcje adresów na kopertach: Sehr geehrter Herr Vladimir Uljanov, Poronin, Galizien. W y s n u ł z tego wniosek, że Lenin mieszkał w Poroninie; nie przyszło mu na myśl, że poroniańska poczta obsługiwała również sąsiednie wsie. Po jakimś czasie, gdy ktoś gramotny przeczytał, co było do przeczytania, bez trudu odnaleziono w Białym Dunajcu właściwą chałupę. Gaź­ dzina, Teresa Skupień, pamiętała swoich cudzoziemskich let­ ników sprzed lat. Zapytana, dlaczego siedziała cicho, tłumaczy­ ła się płaczliwie, że j u ż raz miała kłopoty z policją austriacką, a przecie ona niewinna; teraz znowu jej się czepiają, że ten pon, co u niej siedzioł, to podobno jakiś bolszewik. Więc dali jej spokój, nikt jej nie włóczył po leninowskich uroczystościach i nie nagabywał o wywiad. Zresztą wkrótce zmarła. Więc tow. Zrost szukał w Poroninie. A kto ma otwarte konto w banku i zapał rewolucyjny w sercu, ten znajdzie, czego szuka. Zwłaszcza, gdy sprzyjają mu dziejowe realia. W tamtych latach, zgodnie z samosprawdzającą się tezą tow. Stalina o zaostrzaniu się walki klasowej w miarę budowy socjalizmu, w każdej wsi typowano kułaka, by podjąć z n i m zwycięski bój. Kułakiem poroniańskim mianowano gazdę Guta, który rzeczywiście był stosunkowo zamożny: miał starą karczmę i pensjonat. Jeszcze tego samego wieczora gazda Gut wiedział, j a k ą rolę wyznaczyła mu władza ludowa. Postanowił uprzedzić atak; złożył wizytę tow. Zrostowi, by poinformować, że poszukiwany Lenin miesz­ kał u niego w domu zajezdnym. Gazda Gut został przemianowa­ ny z kułaka na bezpartyjnego towarzysza, jego karczmę wyku­ piono za ciężkie pieniądze, wykupiono też sąsiednie parcele, chałupy stojące na nich rozebrano; w ten sposób za przyczyną budowy muzeum odszedł z tego świata jedyny leninowski autentyk w Poroninie — stara poczta, do której pan Uljanow jeździł codziennie rowerem po gazety i listy. Budowa muzeum ruszyła w szalonym tempie. N o , i poszła lawina: wierszyki, artykuły, filmy, audycje, cała Polska wiedziała i wie po dziś dzień: Lenin w Poroninie, Lenin w Poroninie. A skoro się okazało, że Lenin mieszkał w Białym Dunajcu, nie w Poroninie — zrobiło się dziwnie. D o m w Białym Dunajcu był owszem zwiedzany, wymieniany w przewodnikach, nie działa mu się krzywda, ale jakoby go nie było; w świadomości społecznej do dziś funkcjonuje zbitka „Lenin w Poroninie", Biały Dunajec jest znacznie słabiej rozpropagowany. W ogóle Lenin w Poroninie to skarbnica dla artysty czy naukowca. Przyszłe pokolenia docenią ten wspaniały temat. Naturalnie dopiero wtedy, gdy my, kompetentni, przeniesiemy się za księżą oborę, a słowa, które teraz piszę, będą miały wartość dokumentu, gdyż zostały napisane przez naocznego świadka, którym nie byłem. W połowie lat sześćdziesiątych skończyłem studia i zamiesz­ kałem w Zakopanem. Byłem młodym naukowcem. Młody �naukowiec tym się głównie charakteryzuje, że ogromnie chciał­ by coś odkryć. Ja też chciałem coś odkryć. Problem polegał na tym, że wiedziałem jedynie to, o czym wiedzieli również inni, na ogół lepiej ode mnie, więc nie mogłem tego odkryć. Z kolei nie mogłem odkrywać tego, o czym nie wiedziałem, to chyba jasne. Paskudna sytuacja. Szukając gwałtownie, co by tu, cholera, odkryć, zwróciłem u w a g ę na Muzeum Lenina; zafas­ cynowało mnie zjawisko wielkiego zapotrzebowania na tubyl­ ców, którzy pamiętali wodza rewolucji i rozmawiali z nim. Potrzeby w tym względzie były tak ogromne, że przyjmowano entuzjastycznie każdy gest dobrej woli. W Muzeum Lenina widziałem notatki z badań terenowych, z których wynikało, że górale urodzeni w dziewiątym, dziesiątym, jedenastym roku prowadzili z Leninem w 1914 roku długie dysputy, które powtarzali słowo w słowo w roku pięćdziesiątym albo sześć­ dziesiątym którymś. Nie mam zamiaru z tego szydzić, nie posądzam autorów tych notatek o walenrodyzm czy o gorliwość idioty, a górali o mentalność dobrego wojaka Szwejka, gorzej: obie strony posądzam o autentyczną dobrą wolę, którą i ja noszę w sercu i jestem z tego dumny. Mamy tu chyba do czynienia z wyjątkowym przerostem dobrej woli. Jest to również ilustracja ciekawego zjawiska — oto gdy nasz zdrowy rozsądek i starogrecka logika stają nam na drodze w osiągnięciu upragnionego celu, jednym zdecydowanym ruchem odsuwamy je na bok. Czy to w końcu ważne, że człowiek urodzony w 1910 roku wiosną 1914 roku miał miał trzy albo cztery lata i nie był dojrzały intelektualnie do wymiany poglądów z Włodzimierzem I I jiczem? Czy to ważne wobec faktu, że mamy to, czego pragnęliśmy tak bardzo? W roku sześćdziesiątym siódmym kierowniczką Domu Le­ nina w Białym Dunajcu była pani Michałowska. Od czasu do czasu wpadała do nas do Muzeum Tatrzańskiego, przede wszystkim żeby się wygadać. Skarżyła się pani Sredniawie, która cierpliwie kiwała głową, że Lenin to wcale nie taki lukratywny temat jakby się komu wydawało, a ludzka bezczel­ ność przechodzi wszelkie granice; zamówili u niej w redakcji (nie dosłyszałem, w której) tekst rocznicowy, wydrukowali, a gdy się dopominała o pieniądze, odpisali, że Nadieżda Krupska uważała dzieła Lenina za własność całej ludzkości, więc nie przyjmowała za nie honorariów i pani Michałowska winna postąpić tak samo. Odwiedziłem j ą w Białym Dunajcu. Dom Lenina wydał mi się bardzo interesujący, przede wszystkim jako świadectwo stosunku polskich inteligentów do tradycji ludowej. Dla in­ teligentów wszystko co góralskie jest zarazem archaiczne, odwieczne. Ten pogląd obowiązywał jeszcze za moich czasów; wyposażenie Domu Lenina, od płotu aż do krzeseł i ryzowanych gablot, wykonane było w stylu cepeliowskim lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych przez twórców ludowych, których znałem osobiście. M o ż n a przypuszczać, że autorzy ekspozycji chcieli odtworzyć nastrój z czasu pobytu Lenina, ale przy okazji udokumentowali fakt, że nie dostrzegają różnicy między górals­ ką chałupą sprzed pierwszej wojny światowej a sklepem Cepelii. To jakby nie widzieć różnicy między gotykiem a neogotykiem. Ekspozycja w Białym Dunajcu nie jest więc rekon­ strukcją wnętrza z czasów Lenina, lecz ilustracją naszego braku poczucia czasu i naszego stosunku do kultury ludowej. Nikomu nie przyszło do głowy, że od 1914 roku sztuka góralska przeszła znaczną ewolucję, dowodziłem. Pani Michałowska spojrzała na mnie z macierzyńskim ciepłem. Młody człowieku, czy napraw­ dę nie ma pan większych zmartwień? Odczepiła sznurek i weszła do p. o. sypialni państwa Uljanowych. Uklękła, zanurzyła rękę pod łóżko i wyciągnęła pękaty skoroszyt. Gdy jesienią 1956 roku Muzeum Lenina przechodziło socjalistyczną odnowę, mówiła, a tow. Zrosta, twórcę i dyrektora tej placówki, wywieziono za bramę na furzyku, czyli na taczkach, pożyczonych naprędce od sąsiada, który parę godzin wcześniej woził nimi gnój, urzędowe papiery zachowały się jak obyczaj nakazuje: wyfrunęły z segregatorów i walały się po pejzażu, więc pani Michałowska zgarnęła chyłkiem co się dało i wzięła sobie na pamiątkę. Czytałem cały wieczór, nietórych fragmentów nauczyłem się na pamięć, więc mogę teraz zacytować. Daty nie pamiętam: między pięćdziesiątym a pięćdziesiątym czwartym rokiem. Protokół z operatywki pracowników Muze­ um Lenina. Temat: postawa moralna tow. Żmudy. Zagaja tow. Zrost: Jak towarzysze wiecie, przy naszym muzeum istnieje biblioteka marksizmu-leninizmu. Karta tow. Zmudy jest czysta, tow. Ż m u d a nie korzysta z biblioteki. Widocznie uważa, że już zjadł wszystkie rozumy i nie potrzebuje się dokształcać. Natomiast nie jest żadną tajemnicą, że tow. Żmuda przyjmuje do siebie na noc kobiety. Nie jest to jedna kobieta, lecz kilka, tow. Ż m u d a postępuje wobec nich nieuczciwie, bo przecież nie ożeni się z nimi wszystkimi. Tow. Ż m u d a powinien kłaść mniejszy nacisk na kobiety, a większy na podnoszenie swej świadomości członka partii. Tow. Ż m u d a (arogancko): Co ja robię w nocy to moja sprawa prywatna. Tow. Zrost (łagodnie): sprawa prywatna, ale mieszkanie służbowe. Ale nie w tym rzecz. M y , pracownicy Muzeum Lenina, jesteśmy wzorem dla okolicznej ludności, stoimy na moralnym świeczniku. Co będzie, jeśli okoliczna ludność zacznie brać przykład z tow. Ż m u d y ? I kto będzie odpowiedzialny za ten stan rzeczy? Dalej zapomniałem; pamiętam tylko tyle, że dano tow. Żmudzie sześć miesięcy na uzupełnienie wiedzy z marksizmuleninizmu i powołano trzyosobową komisję, która miała to wyegzekwować. Inne pismo, z tego samego okresu: Do Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Nowym Targu. Dzisiaj w na­ szym muzeum dokonano aktu wrogiej roboty. Nieznani sprawcy wpisali do księgi pamiątkowej, że wystawa jest nudna. Czytałem to na głos, śmiałem się, pani Michałowska też się śmiała i zapewniała, że te pisemka zostały uratowane przypad­ kowo i niczym nie różniły się od tych, które przepadły. Skoro pp. archeologowie na podstawie kilku glinianych skorup od­ twarzają pradawną kulturę razem z jej wierzeniami i systemem społecznym, to chyba na podstawie tych kilkudziesięciu pise­ mek można będzie po latach wyrobić sobie ogólniejszy pogląd na epokę, rozmarzyła się. Owszem, mówiłem, ale z tym zastrzeżeniem, że tezę archeologa m o ż e wzbogacić lub obalić jedynie inny archeolog, który podlega takim samym obciąże­ niom jak ten pierwszy, więc z rekonstrukcją bohaterskiej młodości tow. Żrosta m o g ą być niejakie kłopoty. W 1967 roku, gdy sprowadziłem się do Zakopanego, pełnił on funkcję sekretarza ideologicznego Komitetu Miejskiego PZPR. Opowiadano o nim złośliwości, za którymi czaił się strach. W 1970 r. został dyrektorem Muzeum Tatrzańskiego. Miano­ wanie akurat jego było straszliwym chamstwem, a mnie dodatkowo sprawiało dużą przykrość, gdyż w tej sytuacji nie było już dla mnie miejsca w muzeum i musiałem opuścić Podhale. Plotkowano w Zakopanem, że tow. Zrost został skierowany do muzeum, bo towarzysze mieli go serdecznie dość i dali mu kopa. Kultura, jak wiadomo, była wówczas prze­ chowalnią, lodówką względnie zesłaniem dla towarzyszy, którzy akurat popadli w niełaskę; kierowano ich do kultury bez obawy że naszkodzą, bo przecież robić w kulturze każdy dureń potrafi. Tow. Zrost dzielnie zniósł degradację i również w nowym miejscu starał się służyć partii, jak umiał najlepiej. Najpierw kazał usunąć z gabinetu góralskie obrazki na szkle, bo miały tematykę religijną. Potem kazał usunąć z ekspozycji rzeźbiony ul w postaci świętego A m b r o ż e g o i zastąpić go ulem w formie niedźwiedzia, z tego samego powodu. Jego pierwszą decyzją personalną na nowym stanowisku było przyjęcie mojego wymó­ wienia. Po latach przyjechałem do Bukowiny z przyjaciółmi. Myś­ lałem, że nikt mnie nie rozpozna. Siedzimy w karczmie na Klinie, zamawiamy pięć razy bigos, bufetowa mówi, że bigosy są ino śtyry. Zastanawiamy się co robić, aż tu bufetowa pochyla się nade mną i szepce: nie bier-ze tego, Jantuś, niek se panowie sami źrejom.' Nie przyznałem się, dlaczego zamawiam tylko chleb z masłem, chcieli się ze m n ą dzielić tym bigosem, martwili się że będę głodny, siedziała tam między nimi moja dziewczyna, patrzyłem jak je i było mi cudownie, jak to wspaniale być prawdziwym góralem, gdy się nim nie jest. Bufetowa, moja szkolna koleżanka, płukała kufle. 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc6577772c1492268e584b645ba66342.pdf 8b0bd0cd163fff03df25e2703735a17c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2964 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2768 Title A name given to the resource Fotodziennik, czyli piosenka o końcu świata" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.64-65 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdziewicz, Anna Beata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anna Beata Bohdziewicz Fotodziennik, czyli piosenka o końcu świata" 11 27, 28 styczeń 1995 AUSCHWITZ 64 ifijetŁłt /W- ^ij£¿UL^-feL -wi^Míto. Autek »Hi - fc-yki.n«M.. U ¡n*A*U¿.¿ nyuve/eviía. Wv° H^Hosd c/hola. vftófaA^yiA.. �65 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8dbf23144966f18dc3f35a134a2fa8bb.pdf 1b71b8542e93313f41eff75749315973 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3307 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3100 Title A name given to the resource "Nikifor" Andrzeja Banacha / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.239-244 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski „ N I K I F O R " A N D R Z E J A I l e to razy s ł y s z a ł e m — j a go, panie, w i d z i a ł e m j a k siedział B A N A C H A z n i m s t y k a ł , p o m a g a ł m a l a r z o w i a przede w s z y s t k i m p r z y c z y n i ł p r z y m u r k u i m a l o w a ł . Grosze c h c i a ł , ale k t o b y to k u p o w a ł . . . się n a j w i ę c e j S k ą d człowiek m i a ł w i e d z i e ć , że to b ę d z i e t y l e w a r t e ! I ż a l , że w k r ą g u z n a n y c h na świecie m i s t r z ó w naiwnego realizmu. S t a ł o przegapił t a k ą się to m o ż l i w e d z i ę k i t e m u , że d y s p o n u j ą c o g r o m n y m zbiorem, o k a z j ę . Ś r o d k i masowego przekazu wylansowa- do wydansowania N i k i f o r a , do wprowadzenia go ł y nie t y l k o N i k i f o r a , ale i m i t N i k i f o r a : prostaczka, k t ó r e g o ta­ rzeczywiście lent nagle o d k r y w a j ą . . . N i k i f o r s t a ł się jeszcze za ż y c i a l e g e n d ą m i a l d o s t ę p do s k r z y n i , w k t ó r e j N i k i f o r t r z y m a ł swe obrazki) najlepszych prac ( p o n i e w a ż pierwszy po w o j n i e i w c i ą ż w i e m y o n i m m a ł o . O n sam t e ż w i e d z i a ł o sobie nie za wiele, z o r g a n i z o w a ł z a g r a n i c ą k i l k a w y s t a w (wo F r a n c j i , w po p r o s t u b y ł . B y ł malarzem i jego o b r a z k i m ó w i ą o n i m więcej Zjednoczonych, niż c h c i a ł czy m ó g ł w y r a z i ć s ł o w a m i . Z r e s z t ą rozumieli go nie­ D z i ę k i n i m , a t a k ż e k s i ą ż k o m i a r t y k u ł o m z a c z ę t o w i ą z a ć ( i słusz­ l i c z n i , a i o n i nie zadawali sobie t r u d u , b y w y s ł u c h i w a ć jego nie) nazwisko Banacha z o s o b ą N i k i f o r a . B y ć m o ż e nio b ę d z i e m y Brazylii, Japonii) — rzeczywiście Stanach ważnych. b e ł k o t l i w y c h opowieści. W i ę c legenda rosła i wciąż go otacza, dalecy od p r a w d y z a u w a ż a j ą c , że t a k j a k B a n a c h nawet po ś m i e r c i — że b y ł g ł u c h o n i e m y m (zapisano go nawet do się do s ł a w y N i k i f o r a , t a k i N i k i f o r p r z y c z y n i ł się do pozycji, z w i ą z k u g ł u c h o n i e m y c h ) , ż e nie znal ojca i m a t k i , że jego ojcem j a k ą w naszym ż y c i u k u l t u r a l n y m zajął B a n a c h . m u s i a ł b y ć j a k i ś w y b i t n y malarz — bo s k ą d b y u włóczęgi t a k i talent?. przyczynił Z r e s z t ą o d d a j ą c co banacbowe B a n a c h o w i w a r t o p r z y p o m n i e ć , Wreszcie, b y legendzie s t a ł o się z a d o ś ć , w y b r a n o m u że N i k i f o r nie b y ł p o s t a c i ą n i e z n a n ą . J u ż przed w o j n ą o d k r y l i go (Banach!) nazwisko — o d miejsca z k t ó r y m b y l z w i ą z a n y . Z K r y ­ malarze z k r ę g u z b l i ż o n e g o do „ k a p i s t ó w " . Pierwszy zwrócił na n i c y ? — więc N i k i f o r K r y n i c k i . Chociaż on sam, jeszcze przed niego u w a g ę w o j n ą p r z y b r a ł sobie inne, dla niego z kolei owiano l e g e n d ą Jerzego W o l f f a Seweryn Turyn, malarz ukraiński, on do napisania a r t y k u ł u o N i k i f o r z o 4 namówił w pięknie nazwisko — M a t e j k o . Sam czul się w y b r a n y m — w i e d z i a ł , że w y d a n y m p i ś m i e „ A r k a d y " . T u r y n k u p i ł w ó w c z a s wiele prac jogo p o w o ł a n i e m i losem jest b y ć malarzom, t a k j a k i n n y c h P a n Nikifora w y b i e r a ł i n a z n a c z a ł darem apostolstwa, p r o r o k o w a n i a , widzenia k t ó r e z n a l a z ł y się w z b i o r a c ł i muzealnych K i j o w a a n a s t ę p n i e z najlepszego okresu jogo t w ó r c z o ś c i (1935—1939), tego, co z a k r y t e przed oczami z w y k ł y c h l u d z i . M a t e j k o — to b y ł z o s t a ł y zdeponowane s y m b o l , znak m a l a r z a . m i nie w i a d o m o , gdzio się obecnie z n a j d u j ą ) . K o l e k c j ę A l e jego p r o t e k t o r o m z a b r a k ł o w y ­ w k t ó r y m ś z moskiewskich m u z e ó w (nic „Niki­ o b r a ź n i , a m o ż o i ś m i a ł o ś c i . . . T o z r e s z t ą inna sprawa, do k t ó r e j f o r ó w " k u p i ł t a k ż e Jerzy W o l f f . W ś r ó d „ k a p i s t ó w " N i k i f o r byd jeszcze w r ó c ę . p o s t a c i ą z n a n ą . W y s o k o go cenił Z y g m u n t Waliszewski, k t ó r y W c i ą ż , wszystko, co w i ą z a ł o się z o s o b ą N i k i f o r a legendę, należało do świata rządzonego reklamą w G r u z j i znal Pirosmaniszwilego i p o z o s t a w a ł pod u r o k i e m jego tworzyło o b r a z ó w , zawsze w r a ż l i w y na u r o k „ p r y m i t y w u " . Sam w i d z i a ł e m i prawami r y n k u a zarazem k a m u f l u j ą c e g o swe p r a w d z i w e obliczo w 1939 r. p i ę k n e N i k i f o r y u T y t u s a C z y ż e w s k i e g o i Jana Cybisa. senty­ m e n t a l i z m e m , w s p ó ł c z e s n ą w e r s j ą bajek o K o p c i u s z k u , Isaurzo Po wojnie, w t y m s a m y m okresie, k i e d y B a n a c h czy T r ę d o w a t e j . M i a ł a Stefcia swego O r d y n a t a Michorowskiego, się d o l ą k r y n i c k i o g o malarza, k u p o w a l i jego o b r a z k i (wysoko m i a l N i k i f o r swego Banaeha. T o t e ż n a l e ż a ł o cło jego legendy. je sobie c e n i ą c ) — a r t y ś c i , p r z y j e ż d ż a j ą c y w ó w c z a s do K r y n i c y : K a z i m i e r z N i t a , w s p o m n i a n y j u ż J a n Cybis, nieco p ó ź n i e j — S ł a w a malarna rosła. K u p o w a n o N i k i f o r y , sprzedawano N i k i f o r y , pisano Alfons K a r n y i Tadeusz 1 o n i m (setki a r t y k u ł ó w ! ) , o jego w y s t a w a c h . W k r ó t c o , d z i ę k i ś r o d k o m masowego przekazu s t a ł się powszechnie znany. Powiedzenie „Nikifor" J u ż w t e d y b u d z i ł o się w k r a j u zainteresowanie twórczością „ n a i w n ą " , entuzjazmowano się c i e k a w y m i a m a t o r a m i . Z jednej k t o ś m ó w i ł o k i m ś , że jest N i k i f o r e m p o l i t y k i , to o i n n y m pisano s t r o n y s p r z y j a ł o t e m u programowe popieranio a m a t o r ó w przez „Nikifor literatury", w ł a d z e , z drugiej z a ś i s t n i a ł a w r a ż l i w o ś ć na ten rodzaj ekspresji wreszcie R e d l i ń s k i w y d a ł k s i ą ż k ę „ N i k i f o r m y " . A k i m jest N i ­ artystycznej w ś r ó d a r t y s t ó w i k r y t y k ó w . „ P a r y ż " d a w a ł przy­ k i f o r ? C z y m jego m a l a r s t w o ? k ł a d , j a k w wielu i n n y c h sprawach — obrazy H e n r i Rousseau, Himmilsbachu „Nikifor w życie. Kulisiewicz. To ekonomii", o zaczęło w c h o d z i ć zainteresował N a te p y t a n i a odpowiada k s i ą ż k a Andrzeja Banacha „Niki­ 2 f o r " . N a pierwsze — z n ó w p o z o s t a j ą c w k r ę g u legend, na drugie p i ę k n i e i p r z e k o n y w u j ą c o . Jest to j u ż czwarta k s i ą ż k a tego autora 3 o N i k i f o r z e , ale dopiero w niej znakomicie dobrano i reprodu­ Bombois'a, Bauchant'a, Serapbine L o u i s i V i v i n e ' a n o b i l i t o w a n o , wieszając w H o l a n d i i , B e l g i i , Szwajcarii. W Polsce Bela Czajka (takie kobiece wydanie Franca Fiszera) kowane w kolorze o b r a z k i d a j ą rzeczywiste pojęcio o artystycz­ nej osobowości k r y n i c k i e g o mistrza, o jego w i e l k i m kolorystycznym, wyobraźni, fantazji. też i w y d a w n i c t w a „ A r k a d y " , które talencie lansowała O c i e p k ę , w y s t a w y a m a t o r ó w pokazano (conajmniej Zasługa to autora, ale dwa razy) w szacownych salach M u z e u m Narodowego w W a r ­ zadbało o t o , aby dać szawie, pisali o nich w n i k l i w i e i p i ę k n i e K a z i m i e r z W y k a i J a n c z y t e l n i k o w i k s i ą ż k ę rzadkiej urody', w y d a n ą w y j ą t k o w o staran­ Białostocki. nie (papier, u k ł a d , czcionka), w p o r ę c z n y m formacie (doskonale „ l e ż y " w ręce). Czyta się i o g l ą d a obok dziel B r a q u a , Picassa, Matissa czy B o n n a r d a . „ N a i w n i " stawali się m o d n i , organizowano i c h wielkie w y s t a w y tego „ N i k i f o r a " świetnie. W t y m s a m y m 1949, r o k u k i e d y Andrzej i E l a B a n a c h ó w ie po raz pierwszy pokazali „ N i k i f o r y " w Warszawie, K r a k o w i e Tekst, nie p o w t a r z a j ą c wielu r o z w a ż a ń , znanych z poprzednich i a r t y k u ł ó w i k s i ą ż e k A n d r z e j a Banacha, zawiera t o , co n i e z b ę d n e , Jerzego b y p r z y b l i ż y ć n a m o s o b ę i t w ó r c z o ś ć N i k i f o r a . Jest to ł a d n a l i ­ po raz piorwszy p o k a z a ł N i k i f o r a niżoj podpisany, w L o n d y n i e t e r a t u r a , Banach pisze z w d z i ę k i e m , lekko, serdecznie, (1956 r . ) , d e m o n s t r u j ą c na wdelkiej, licznie odwiedzanoj wysta­ t a k żo Sopocie — u r z ą d z i ł o w y s t a w ę Wolffa) obrazów Nikifora Muzeum Narodowe w Poznaniu. (ze z b i o r u Zagranicą 5 wzbudza s y m p a t i ę dla swego bohatera. I n n a rzecz, ż e nie w g ł ę b i a wie, 58 prac k r y n i c k i e g o m a ł a r z a ( m . i n . z kolekcji się w jego p s y c h i k ę , nie podejmuje bardziej p o g ł ę b i o n y c h analiz. Jeszczo w i ę c e j , bo 125 o b r a z ó w N i k i f o r a z n a l a z ł o się na w y s t a w i e , Jest to b o w i e m o p o w i e ś ć Banacha o N i k i f o r z e a nie monografia k t ó r ą w 1959 r. z o r g a n i z o w a ł e m w Belgradzie, Zagrzebiu, M a r i - artysty. Banach zresztą znał Nikifora borzo i L u b l a n i e , w k r a j u , k t ó r y n i e m a l - ż e u w a ż a dobrze, wiolo razy s i ę 6 Banacha). „naiwnych" 239 �Zft ffwoją n a r o d o w ą s p e c y f i k ę . I s t o t n e znaczenie dla wprowa­ gwarancję ich autentycznej n a r o d o w o ś c i . " Z t a k i m i dzenia N i k i f o r a na . . r y n k i ś w i a t o w o " iniala toż w y s t a w a „ D a s tami naive B i l d der W o l t " ' , zorganizowana w 19G1 r. w- Baden-Baden. nie p o w i e d z i e ć po p r o s t u — frazes}'. Frankfurcie się na tej i Hannowcrze. D z i ę k i E w i e Garztoekiej wystawie obrazy N i k i f o r a , znalazły reprodukowane później w prasie i k s i ą ż k a c h o sztuce naiwnej. argumen­ dyskusja nie jest m o ż l i w a , to są f i g u r y stylistyczne, .Rozumiem, że w latach pięćdziesiątych mógł Banach by nic z n a ć m e t r y k i N i k i f o r a . N i e z n a ł jej chyba sam zainteresowany. A l e już w s i e d e m d z i e s i ą t y c h latach pisano o niej. T r u d n o przy­ To t y l k o w u z u p e ł n i e n i u tego, co pisze w swej k s i ą ż c e Banach, p u ś c i ć , że Banach o t y m nio wiedział. Jego sugestia, p o d j ę t a a co m o g ł o b y s u g e r o w a ć c z y t e l n i k o w i , iż bez Banacha nio b y ł o b y przez w ł a d z e K r y n i c y nazwania N i k i f o r a K r y n i c k i m , b y ł a N i k i f o r a . T r u d n o to dziś p r z e s ą d z a ć . Może b y ł b y . . . Ale napewno zainteresowanego w ą t p l i w y m dobrodziejstwem. Ale, jeśli zabieg dla nie tak znany, j a k to się s t a ł o dzięki B a n a c h o m . P r a w d ą jest ten m i a l c z e m u ś s ł u ż y ć , to sugestii polskości N i k i f o r a . Chwalą b o w i e m , że t o oni p o l o ż y h n a j w i ę k s z e zasługi dla popularyzacji B a n a c h o w i za to, że p o m ó g ł malarzowi o t r z y m a ć dow ód osobisty, N i k i f o r a na świecie. D z i ę k i n i m m i a ł a miejsce w 1959 r. wystawa bo w naszym k r a j u człowiek bez d o w o d u nio m o ż e i s t n i e ć . C h w a ł a 100 prac w Galerii D i n a Y i e r n y za to, że j u ż w e z e ś n i e j w y s t a r a ł się o z a ś w i a d c z e n i e w P a r y ż u oraz w amster­ d a m s k i m Stedolijk Museum, a p ó ź n i e j t a k ż e w y s t a w } ' w innych krajach, miastach. r pulacji Tstotny sprzeciw budzi w książce Banacha sprawa znacznie zastępujące 7 malarzowi d o w ó d , ale czy nie b y ł o b y uczciwsze zamiast m a n i ­ matki z nazwiskiem lub przywrócenie zaakceptowanie N i k i f o r o w i nazwiska jego przydomku: „Matejko"? Jedyny w a ż n i e j s z a , pochodzenia N i k i f o r a , jogo t o ż s a m o ś c i . N i k i f o r b y l sens Hanachowogo zabiegu w i d z ę w t y m , że o d r y w a on malarza Ł e m k i e m . czuł się Ł e m k i e m i dzielił los k o n i k ó w . Oczy wiście, od rodzimych korzeni. Banach u n i k a wręcz o k r o ś l e n i a L e m k o . podobnie jak i n n i Ł e m k o w i e m ó w i ł t a k ż o po polsku, żył w k r ę g u Dlaczego? Czy to coś wstydliwego? T o co 1o m ó w i e n i e o matce obu k u l t u r — polskiej i ł e m k o w s k i e j , chodził do cerkwi i do Rusineo, po co ukrainizowaiiie jej nazwiska (na Derewniak) k o ś c i o ł ó w (choć wolał cerkwie). Nawet na o k ł a d c e swego m o d l i ­ i stwierdzenie, żc po urodzeniu c h ł o p c a z a m i e s z k a ł a n Ł e m k ó w t e w n i k a u m i e ś c i ł po (s. 7). Z a m i e s z k a ł a n swoich. obu stronach k r z y ż e - - k n t o l i o k i i łem­ kowski (nb. szkoda, że w swej książce p o m i n ą ł Banach rysunki N i k i f o r a , a z w ł a s z c z a jego n i e z w y k ł ą , r y s o w a n ą k s i ą ż k ę do nabo­ ż e ń s t w a ) . Żył wśród Ł e m k ó w alo z w r a c a ł się t a 1; ż e do publicz­ ności polskiej, do kuracjuszy, k r y n i c k i c h gości. Mial ,.listy że­ bracze" (s 224) w obu j ę z y k a c h — dla Ł e m k ó w , U k r a i ń c ó w i dla P o l a k ó w . Gzy jost w i ę c uzasadniony zabieg, k t ó r y czyni Banach, „polonizowania" z prawdą, Nikifora? ponadto Przede w s z y s t k i m przecież niepotrzebny. jest niezgodny Nikifor, właśnie z r a c j i swego funkcjonowania w naszej k u l t u r z e , n a l e ż y do niej, także do niej — b ę d ą e j e d n o c z e ś n i e Ł e m k i e m i t a k ż e łem­ k o w s k i m malarzem. W r o z d z i a ł o „ O polskości N i k i f o r a " stosuje B a n a e ł i r ó ż n e zabiegi m a j ą c e u z a s a d n i ć jego s ą d . Przywołuje pozorne analogie, k i e d y malarze obeego pochodzenia wrastali r w polski p e j z a ż i t d . , cytuje nazwiska l u m i n a r z y naszej n a u k i , profesorów pińskiego, Białostockiego, z obcych Tatarkiewicza, Francastola, nawet Starzyńskiego, przytacza Kę­ fragment w y p o w i e d z i Grotowskiego — wszystko t o , b y s t w i e r d z i ć iż „ s m u t ­ na p o l s k o ś ć jego patrzenia, tragedia w r a ż l i w o ś ć ' , p o l s k o ś ć skargi w jego m a l o w a n i u jest ś w i a d e c t w e m u k o ń c z e n i a przez N i k i f o r a s z k o ł y polskiego ż y c i a " (s. 40). A n t o r nie dostrzega nawet cy­ nizmu 0 k r y n i c k i m pensjonacie „ T r z y r ó ż e " , k t ó r e g o właścicielami b y l i z a m o ż n i ziemianie Znamierowscy, herbu „ T r z y r ó ż e " (nb. nie jest to p r a w d ą ) : „ D o w i l l i , pisze na s. 5 - 7 , zajeżdżali z pobliskie­ go dworca goście najlepsi: L u b o m i r s c y , Potoccy, Radziw'illowie, Sapiehowie, Czartoryscy. (...) M i a l t a m t a k ż e swój p o k ó j m a ł y , siwy pan, n i e j a k i T. Z d r o w y , z a m o ż n y , otoczony o p i e k ą enfant terrible całej r o d z i n y ; z a j m o w a ł się dwiema c z y n n o ś c i a m i , m i ­ ł y m i o k u i stosownymi do w i e k u — m a l o w a ł , a w w o l n y e h chwi­ lach p o d s z c z y p y w a ł w ciemnych k o r y t a r z a c h wesołe p o k o j ó w k i 1 rumiane dziewezęta z kuchni." podobnie precyzyjnego w y w o d u , Łemkiem, ale Polakiem, No i już wiemy z dalszego, k i m b y ł ojeiec N i k i f o r a . malarzem, herbowym Nie ziemianinem, a m o ż e nawet h r a b i ą ? A l e z a ł ó ż m y nawet., że t a k b y ł o i nie jest to supozycja z palca wyssana, czy zmienia to f a k t , że N i k i f o r do 13 r o k u ż y c i a b y ł t y l k o z m a t k ą , w ś r o d o w i s k u ł e m k o w s k i m , żc czul się Ł e m l d e m ? O c z y w i ś c i e , j a k j u ż p i s a ł e m N i k i f o r k s z t a ł t o w a ł się j a k o czło­ „ W wiek i malarz t a k ż e pod w p ł y w e m k o n t a k t ó w z kuracjuszami, „ n a P o l a k a " ? Nieco dalej p l a s t y k a m i , l u d n o ś c i ą szczoro-polską. D z i a ł a ł na niego p e j z a ż , togo zdania. C z y ż b y wysiedlenie w r a m a c h akcji i p ó ź n i e j s z e perypetie n o b i l i t o w a ł y Banach, nic m ó w i ą c togo wprost, w y s u w a jeszcze i n n y argu­ ment m a j ą c y ś w i a d c z y ć na rzecz polskości N i k i f o r a . Opowiada Banach p r ó b u j e d o w i e ś ć , że N i k i f o r p a t r z y ,.po p o l s k u " . „Na z n a ł polskie miasta, N o w y S ą e z , T a r n ó w , K r a k ó w , c a ł y m świecie malowano krajobrazy i a k t y . Ale krajobrazy pol­ Zapewne b y ł b y skie i polskie dziewczyn}' są inno. Nie dlatego, że na obrazach są otoczeniu. Ale to jeszcze nie polskie drzewa i postacie z naszej ziemi. Na. polskich obrazach wysuwa Banach. jest polski cień, k t ó r y m o ż e o k a z a ć sic blaskiem, są polskie roz­ 1 darcia, k t ó r o nie są w y r a ź n i e widoczne na p ł ó t n i e , ale s t a n o w i ą inny, mieszkając w innym upoważnia do kraju, Warszawę. w wniosków, innym któro Powtarzam, szkoda wielka, że to czyni, k s i ą ż k a jest bowiem p i ę k n a i jak na nasze w a r u n k i w y d a n a nad podziw starannie. P li Z Y P I S Y 1 W y k a z w y s t a w krajowych i zagranicznych oraz zostawienie f i l m ó w , k s i ą ż e k i w a ż n i e j s z y c h a r t y k u ł ó w o Nikiforze — do 1906 — w katalogu „ N i k i f o r " , C B W A „ Z a c h ę t a " , Warszawa 1907 A n d r z e j Bonach, Nikifor, Warszawa 1984 „ A r k a d y " . Opra­ cowanie graficzne — M a ł g o r z a t a R ó ż a ń s k a . 72 i l . kolorowo, 10 czarnobiałych. A . B a n a c h , Nikifor — mistrz z Krynicy, K r a k ó w 1957. Wydawnictwo L i t e r a c k i e ; A . Banach, Pamiątka z Krynicy, K r a k ó w 1959, Wydawnictwo L i t e r a c k i e ; E l l a i Andrzej B a n a c h , Historia o Nikiforze, K r a k ó w 1906, Wydawnictwo Literackie. Jerzy Wolff, Malarze naiwnego realizmu ir Polsce --• Nikifor, „ A r k a d y " n r 3, Warszawa 1938 2 3 4 240 5 E x h i b i t i o n of Polish F o l k A r t , L o n d o n , R o y a l W a t e r -Colour Society. 3—24 M a y 1956 P c l j s k i P r i m i t i w i i i U m e t n i c i , Beograd, L u b l j a n a , Zagrob, Maribor, 1959 Przytaczam ten d o k u m e n t : „ Z a ś w i a d c z e n i e . Prezydium Miejskiej R a d y Narodowej w K r y niej-, p o w i a t N o w y S ą c z , stwierdza, że N i k i f o r zwany „ M a t e j k o " zamieszkał}" w K r y n i c y p r z y u l . Kraszewskiego Dolna, 723 (u ob. Michała Czupaka) jest synem g ł u c h o n i e m e j o n i e w i a d o m y m nazwisku, urodzony rzekomo w K r y n i c y w 1895 w/g jego zapodania. Ob. N i k i f o r M a t e j k o t r u d n i się u l i c z n y m malarstwem. Z a ś w i a d c z e n i e w zamian b r a k u dowodu. K r y n i c a 8.08.1955 r.' 6 7 �K S I Ą Ż K A 1)0 N A B O Ż E Ń S T W A NIKIFORA (FRAGMENTY) ���� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ffd977bb3174ec8ccce59d5072e7402a.pdf acc497a6980e0070f0103828286b922c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3308 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3101 Title A name given to the resource Łemkowszczyzna w wierszach Jerzego Harasymowicza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.245-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh Ł E M K O W S Z C Z Y Z N A W W I E R S Z A C H Żyje w ś r ó d nas ponad dwieście t y s i ę c y Ł e m k ó w , lecz wiedza na ich temat jest we współczesnym społeczeństwie polskim p r z e r a ż a j ą c o niska. Po 1944 r o k u u k a z a ł o się w p r a w d z i e w Polsce nieco prac lemkologicznych, zwłaszcza znawstwa, h i s t o r i i , etnografii, socjologii z dziedziny i — języko­ sporadycznie — J E R Z E G O H A R A S Y M O W I C Z A Z r e s z t ą t a k i s p o s ó b podejścia do t e m a t u nie b y ł charakte­ r y s t y c z n y t y l k o dla H a r a s y m o w i c z a . N a p r z y k ł a d w t o m i o re­ p o r t a ż y Janusza R o s z k i Jak ,,A kolo drewnianej na 'Zawiszy cerkiewki czytamy: pochylone i popróchniałe k r z y ż e są ś l a d e m po t y c h ludziach, co Ł e m k a m i n a z w a n i żyli f o l k l o r u muzycznego, ale są to rzeczy p r a k t y c z n i e nie czytane t u t a j п а ллчегскасЬ w i e r c h o m ł a ń s k i c h i przeszumieli z w o j e n n y m poza d o ś ć w ą s k i m л\аа^-ет." kręgiem specjalistów. Łemkowie śledzą te poczynania u w a ż n i e , alo p r z y j m u j ą , je raczej c h ł o d n o , g d y ż naj­ T a sama poetyczna p o w i e r z c h o w n o ś ć , ta sama pozorna wspa­ częściej pomijana jest w nich istota p r o b l e m u — wielkiego pro­ niałość formy, blemu łemkowskiej ludzkie losy, i ten sam — c h o c i a ż u R o s z k i m o ż e nieeo w i ę k s z y — h i s t o r i i najnowszej, współczesności i przy­ szłości. e s t e t y z u j ą e ą m g i e ł k ą rzeczyAviste m o r a l n y d a l t o n i z m , bezmiar gorzkioj z a d u m y w starannie z a k r e ś ­ ЛЛ* krajowej publicystyce czterdziestolecia t e m a t y k a ł e m k o w ­ ska przesłaniająca poruszana b y ł a gruntowniej właściwie tylko n a j p i e r w — z o c z y w i s t y c h p o w o d ó w — w 1947 trzykrotnie: roku, potem lonych ramach. Z a ś u B y ć m o ż e z роллчк1и t y c h лл-laśnie cech ,,łemkoAvskie" лл-iersze Нагаэутоллчсга więc dziwić się powszochnej ЛУ c i ą g u лу1е!и lat. J e ś l i zaś chodzi o t z w . l i t e r a t u r ę p i ę k n ą , to t e m a t R u s i n ó w znacznie г w k r ó t c e po P a ź d z i e r n i k u , a ostatnio w latach 1980- —84. T r u d n o ignorancji. HarasymoAyicza nieлvątpliлvie лл-iększa b i e g ł o ś ć лл'arsztatoлл a. mogły u k a z y w a ć się drukiem systematycznie, Łemkoлл'ska scenografia t y c h лу1егвгу s k ł a d a się z niewielu, p ó ł n o c n y c h s t o k ó w K a r p a t p o d j ę ł o ЛУ Polsce L u d o w e j właściwie alo c z ę s t o p o w t a r z a j ą c y c h t y l k o d w ó c h poczytiiiejszyeh pisarzy: Jan Gerhard (jego , , Ł u n y z kręgu w Bieszczadach" b y ł y przeniesione na e k r a n i wielokrotnie wzna­ k r a t o r , ś w i ę t o J o r d a n u , k r z y ż t r ó j r a m i e i m y i inne. To z r o z u m i a ł e . wiane) oraz Jerzy H a r a s y m o w i c z , autor w y d a n y c h dotychczas Cerkiew p e ł n i ł a г p o n a d dлyudziestu tomikOAv лчиегэгу, лл k t ó r y c h л\ ciąż j a j ą się ł e m k o w s k i e m o t y w y . przewi­ 1^,о81аллтпу na b o k u Gerharda, się e l e m e n t ó w . Są one wschodniego c h r z e ś c i j a ń s t w a : na Łаnlkoлvszczyźnio zaczerpnięte cerkiew, ikona, wielką rolę Panto- duchowego ogniska w najszerszym tego в^луа znaczeniu — r o l ę nie t y l k o religijną, ale także ośлyiatoлvą, p o l i t y c z n ą , artystyczną. Lecz g d y ż o d b i ó r jego k s i ą ż k i to osobny, z r e s z t ą bardzo gorzki t e m a t , istnieje клл-estia stosunku do олл-yeh Avschodnioehrzescijanskich a zajmijmy s y m b o l i . Jest to kwestia moralna i artystyczna. M o ż n a wizję się Н а г а в у т о л л ч с г е т . Łemkowszczyzny nam S p r ó b u j m y prześledzić, j a k ą autor w swych starać wierszach, się p r z e n i k n ą ć ich i s t o t ę i p i e n y o t n ą t r e ś ć , лyidzieć je j a k o pom­ z j a k i c h e l e m e n t ó w swo u t w o r y k o m p o n u j e , j a k i e a r t y s t y c z n e n i k i bogatego ż y c i a ducłloлvego Łemkóлy — lub t e ż t r a k t o w a ć zabiegi przeprowadza i co z n i c h w y n i k a . Jest to клл-estia o t y l e Avylaeznie od s t r o n y estetyezno-semiotycznej, j a k o dzieła s z t u k i istotna, że czytelnik daje polski j u ż od l a t dwudziestu z g ó r ą ko­ j a r z y odruchowo Ł e m k o w s z c z y z n ę z Н а г а в у т о л у ш г с т ; ЛУ1СС s ą d z i ć , że autor Zlockiego nieba cerkiewnego można wywiera pew-ien леркучу na n a s z ą saтnoлyiedzę. J a k i ż to jest wpływ-. W r i z n a k i гогрогпалусге Ł e m k o w s z c z y z n y . To bardzo istotna r ó ż ­ nica. — bo skoro dzieła s z t u k i sakralnej b ę d z i e m y traktować w oderwaniu o d ich duchowego podglebia, n a r a z i m y się na nie­ b e z p i e c z e ń s t w o fałszu. T a k ż e — fałszu artystycznego. twórczości Harasymowicza z lat pięćdziesiątych, sześć­ H a r a s y m o w i c z , a p l i k u j ą c y c z ę s t o i c h ę t n i e do swych лу1егзгу d z i e s i ą t y c h i s i e d e m d z i e s i ą t y c h Ł e m k o w s z c z y z n a — to k r a j no­ symbole c h r z e ś c i j a ń s k i e , stalgiczny, elegijny: r o z s y p u j ą c e się cerkwie, m o k n ą c e na deszczu się m ś c i . Z w r o t y t y p u ,^ллче!е przemienienie piw*a", ,,Na a n i o ł ó w przydrożne przyjn^yani figury, zarośnięte cmentarze, butwiejące ikony. traktuje są c h u l i g a n i " , je n i c z y m rekwizyty. роголлпулл-anie k o p u ł A to cerkkwnych T p r z y r o d a — л\и1.а1па, k o l o r o w a , bujna, T y m bardziej kolorowa do piersi kobiecych t o , p o w i e d z m y ł a g o d n i e , przejaw dezynwol- i bujna, i m p o s ę p n i e j s z e ś l a d y po c z ł o w i e k u , k t ó r y s t ą d odszedł t u r y луоЬес u c z u ć r e l i g i j n y c h i n n y c h l u d z i . N i e trzeba b y ć czło­ i n i g d y nic wróci. Gdzie i dlaczego o d s z e d ł , czemu nie wróci, wiekiem лу1еггасут, wystarczy m i e ć t r o c h ę d e l i k a t n o ś c i i w y o ­ co się z n i m teraz dzieje — nie w i a d o m o . 1 w ł a ś c i w i e irio m a co b r a ź n i , b y z r o z u m i e ć , ja,k m o ż e z o s t a ć o d c z y t a n y лл-iersz, przy­ się nad r ó w n u j ą c y m o d l i ^ y ę pod być. tym d ł u ż e j z a t r z y m y w a ć . Cóż, л^-idocznie t a k Łemkowszczyzna Harasymowicza jest musiało nostalgiczna, jak nostalgiczne jest przemijanie, s t a r o ś ć , ś m i e r ć , s a m o t n o ś ć , nie­ p r z y - d r o ż n y m k r z y ż e m do a k t u ero­ tycznego. szczęśliwa m i ł o ś ć . Szkoda, że starzejemy się i u m i e r a m y , żo m i ł o ś ć 0 przygodach seksualnych nie trwa. лхаееяше, alo cóż, takie jest ż y c i e . . . Zgruehotano lianie ja cerkiewne czy powalono k r z y ż e p e ł n i ą w wierszach H a r a s y m o w i ­ cza, t ę s a m ą r o l ę , co s i e d e m d z i e s i ą t l a t przed n i m zasuszone róże w i m i o n n i k a c h , a n i o ł y ś m i e r c i , jesienno liście. ..ach" z w y k r z y k ­ nikiem i wielokropkiem odmiennej konwencji i t ] ) . Kóżnica polega właściwie t y l k o na i sztafażu. 1 z ramionami p e ł n y m i sękówmuskukmcóż m o g ę M ł o d o p o l s k a o s i n ę t n i o a i ł e m k o w s k o nostalgia H a r a s y m o w i ­ cza m a j ą j e d n ą w s p ó l n ą c e c h ę : jost w nich lednoozośuie smutek i rezygnacja. Pogodzenie z losem. Oraz р 1 ^ т а т о л л а Krzyż c h o ć nagi Т та1олл т- zaskrzy-pieć (...) a ż gdy raz puszczałem czość. Cmentarz jest m a l o w n i c z y , gdy zarasta ł o p u c h e m , cerkiew płytę т а 1 о л у т с г а , gdy przez dziury w dachu w i d a ć niebo. Święci na starej aureoli i k o n a c h b e z r o b o t n i , z m a r z n i ę c i i g ł o d n i , bo Łomkoлvie przemi­ i rdzy nęli — s y p a ł y się j a k p r z e m i n ę l i s t a r o ż y t n i Grecy, pozostawiwszy zimne p o s ą g i i s t e r c z ą c e w niebo шеглуук1е malownicze k o h r m n y . deszcze 245 �(...) o b j ę ł a m n i e sujące i zasypywała o s o b o w o ś c i H a r a s y m o w i c z a — c h o ć b y z togo w z g l ę d u , że ukazuje pocałunkami światło na nowe, dotychczas nieprzoozuwane obszary go j a k o autora sekowanego przez w ł a d z e . ust m o i c h szparę W Weselu rusałek r ó w n i e ż s p o t y k a m y t o samo e s t e t y z u j ą c e udami oplotła ż o n g l o w a n i e s y m b o l a m i r e l i g i j n y m i . Lecz oto rozwija się i n n y mój m o t y w — zauroczenie s a m y m sobą, i s w o j ą p o o z j ą , docenienia jej kadłub poświęcany wielkości oraz p r z e m o ż n e g o oddziaływania. aż r u n ę l i ś m y na z i e m i ę Do wiersza j a k do c e r k w i kurzu pełną N a g ł o t ł u m e m weszły Ł e r n k i po k t ó r e j strzelał b ł y s k a w i c bicz — t a k zaczyna się t o m i k . Skoro wiersz p o r ó w n a n y jost do cerkwi, to 1 (Wiosna) z k i m porównać autora wiersza? Po przewróceniu kilku stronic znajdujemy na ten t e m a t s k r o m n ą s u g e s t i ę . P a r ę takich fatalnych błędów moralnych i artystycznych, wy­ nikających T traktow ania ś w i ę t y c h symboli, ż o n g l o w a n i a n i m i dla robionia n a s t r o j u i p r z y d a w a n i a malowni- czości, z powierzchownego zdarzyło podejmujących się H a r a s y m o w i c z o w i r ó w n e i tematykę w Jedna n a d w a m i Łemkowyna 1 jeden ś w i ę t y Jerzy czuwa (Biełanka wierszach, — przyjazd) 6 rusińską. T W r a ż e n i e , że J H w i d z i się w t y m wierszu w r o l i ł e m k o w s k i e g o ś w i ę t e g o , nie jest t y l k o m o j e ; s ł y s z a ł e m je n i e z a l e ż n i e z k i l k u Brodata bizantyjska twarz horyzontu ust. B y ć m o ż e z r e s z t ą jest ono z b y t dowolne, c h o c i a ż l e k t u r a K a i n o w e domeny zarosło j a ł o w c e m W c e r k w i ruski b ó g z k t ó r e g o zdarto N i e w i a d o m o czy nie b y ł dawniejszych wierszy u p o w a ż n i a do tego. J u ż na p o c z ą t k u lat pozłotę s z e ś ć d z i e s i ą t y c h z a s t a n a w i a ł się H a r a s y m o w i c z : banderowcem I k t ó ż wie czy j a ruski czy j a b i a ł o r u s k i (...) Czernieje k a d ł u b g ó r spalony Czy z m c h ó w cerkiewnych p o w s t a ł e w i d m o bylinowo I E c h szumi w i a t r w gonealogiczncj t y l k o w i a t r i p u s t k a i szare żagle j a s t r z ę b i T ą drogą mówi chłop prowadzili świętego Włodzimierza A m o ż e jestem po p r o s t u Ł e m k ó w W niemieckiej bluzie szedł j a k zwierz z a r o ś n i ę t y A m o ż e to t y l k o nowe brzózco patronem przeobrażeńja Nowe weioleńja aplikuje sobie Jerzy P r z e o b r a ż e ń s k i M o ż e t y l k o t a k sobie w d y m a c h jesieni 2 (Bieszczady) harasymujo D o k ł a d a p i e r o g ó w r u s k i c h i nic w i ę c e j N i e trzeba p r z y p o m i n a ć , eo za ludzie chodzili po (Złockie) Bieszczadach 1 w niemieckich bluzach, czego chcieli, w j a k i s p o s ó b swoje zamiary realizowali i jak złowrogą pamięć pozostawili, t a k ż e wśród B o j k ó w i Ł e m k ó w . W i a d o m o r ó w n i e ż dobrze, że ś w i ę t y W ł o ­ dzimierz b y l dla R u s i n ó w przez wiele stuleci j e d n y m z n a j w a ż ­ W Weselu rusałek nie odnajdziemy j u ż ś l a d u d a w n y c h w ą t ­ pliwości. K w e s t i a s t a ł a się jasna. P r z y n a j m n i e j dla autora. Lecz r o z w a ż a n i a te b y ć m o ż e s ą j u ż n i e a k t u a l n e ; bo oto niejszych n a r o d o w y c h s y m b o l i . Nasuwa się t u analogia z rolą. J H o p u b l i k o w a ł wiersz, w k t ó r y m zdecydowanie z e r w a ł z przesz­ k u l t u M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j w ż y c i u n a r o d o w y m Г о - łością i wszedł na n o w ą d r o g ę ż y c i a . 8 l a k ó w . J a k ż e w i ę c p o j ą ć , żo autor, k t ó r y „ s t o razy p i s a ł , że po­ chodzi z r o d z i n y p o l s k o - u k r a i ń s k i e j , (...) jest p o l s k i m ukraińskiego pochodzenia, (...) pisarzem dwóch pisarzom kultur" 3 MOJE WYSTĄPIENIE po­ p e ł n i ł coś takiego i p a r o k r o t n i e t o o p u b l i k o w a ł ? J a k ż e poeta, T a k — nie od razu ś w i a d o m o ś ć k t ó r y pisze, żo „ n i e u r o d z i ł się i nie u r o d z i t a k i , k t ó r y w-yrzuci nio od r a z u r z u c i ł e m p o d nogi w i e k ó w z jego wierszy cerkiow c z y l i w i a r ę i pochodzenie" 4 mógł w taki świętą biskupów laskę s p o s ó b n a p i s a ć o r u s i ń s k i m ś w i ę t y m , adresując, to do polskiego J a k t ó r y posiadam t y l k o b u t y i nazwisko czytelnika? G d y b y w dalszym c i ą g u s n u ć analogie, odpowiedni­ nie b ę d ę się więcej w a h a ł kiem p i ę ć d z i e s i ą t lat r o z c h w i a n y c h wiersza „Bieszczady" Madonna w y s t ę p o w a ł a b y byłby utwór, j a k o sanitariuszka w którym Czarna w oddziale N a r o ­ wreszcie chcę p o z n a ć d o w y c h Sil Z b r o j n y c h . prawdę P o ż e g n a ł e m się Ż y w i Ł e m k o w i e i i c h losy p o j a w i a j ą się w t w ó r c z o ś c i Jerzego Harasymowicza dopiero w latach osiemdziesiątych, pierwszy na w i ę k s z ą s k a l ę w tomie Wesele rusałek szawa 1982) i Cała góra barwinków po raz z k u r n ą liryką gór (LSW, War­ Moje w s t ą p i e n i e do rewolucyjnej w y o b r a ź n i (Wydawnictwo Literackie — jest K r a k ó w — W r o c ł a w 1983). Co p r a w d a — autor w g r u d n i u 1984 r o k u z a p o w i o d z i a ł , żo przygotowuje do d r u k u poemat ruski, zbudowano nieodwracalnym Lichtarz p o ś w i ę c o n y przesiedleniu Ł e m k ó w , „ k t ó r y z r ó ż n y c h wzglę­ 5 d ó w „ p r z e l e ż a ł " d w a d z i e ś c i a pięć l a t . " B y ć m o ż e ukazanie się faktem T e n oraz inne wierszo z tego samogo n u m e r u „ G a z e t y Kra­ k o w s k i e j " p o z w a l a j ą s ą d z i ć , że oto u m a r ł Gustaw — ł e m k o w s k i Lichtarza z m o d y f i k u j e dotychczasowy obraz, lecz na razie nie­ j u r o d i w y , a n a r o d z i ł się K o n r a d — p o l s k i M a j a k o w s k i co naj­ podobna się w tej sprawie mniej . w y p o w i a d a ć , nie z n a j ą c utworu. Sama jednak z a p o w i e d ź w y d a n i a p o e m a t u rzuca, bardzo intereA m o ż e jest to t y l k o kolejna zmiana r e k w i z y t ó w i nic w i ę c e j . PRZ Y P I S Y 1 Jerzy H a r a s y m o w i c z , Wybór wierszy, Czytolnik, Warszawa 1967, s. 135—137 J e r z y H a r a s y m o w i c z , Wybór wierszy 1955—1973, Wydaw­ n i c t w o L i t e r a c k i e , K r a k ó w 1975, s. 171 J e r z y H a r a s y m o w i c z , Tak, żywi Łemkowie, tylko żywi, „ G a z e t a K r a k o w s k a " , 17 X I I 1984 J e r z y H a r a s y m o w i c z , Tak, żywi Łemkowie..., op. c i t . 2 3 4 246 5 Jerzy H a r a s y m o w i c z , Tak, żywi Łemkowie..., op. c i t . Jerzy H a r a s y m o w i c z , Wesele rusałek, L S W , Warszawa 1982, s. 28 Jerzy H a r a s y m o w i c z , Wybór wierszy 1955—1973, op. c i t . , s. 148 Jerzy H a r a s y m o w i c z , Moje wystąpienie, „Gazeta Krakows­ k a " 13 V I I 1984 r . 6 7 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7cd91c1eef285cf98181ab213873e48.pdf 0adf604f6e7064b28552fe3ca3471b47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3312 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3104 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A A K A D E M I A N A U K в I N S T Y T U T S Z T U K I • R O K XXXVIII • 19 84 polska sztuka ludowa • N r 4 1-2 �CONTENTS Jerzy Jan Prokopiuk Mitarski С. G . J u n g ' s m o t l i o d o f a c t i v e i m a g i n a t i o n 3 Fantastic improvizations of Wojciech 7 Wojciech Giza Autobiography Wojciech Giza Symbol Aleksander Ewa Jackowski Korulska 11 The visions of L u d w i k Holesz 13 N i k i f o r , Ociepka a n d myself. Urszula Sulowska Father's portrait. Teofil A. Wislocki 9 within symbol Aleksander Jackowski Seweryn Giza's O n Stanisław Z a g a j e w s k i On Władysław . . Sułowski 29 Ociepka 37 The Janów occultists — Teofil Ociepka a n d his disciples 57 64 — Ociepka, m y t h i c a l personage — Bolesław S k u l i k as d i s s i d e n t o r p h i l o s o p h i c a l s t a t u r e o f t h e Janów p a i n t i n g m i l i e u * * * 68 Letter of Koserusaders Seweryn A. Wislocki Aleksander Jackowski 19 Erwin 73 Sówka, a s p i r i t u a l Disciple o f T e o f i l Ociepka . . . 77 Gateway t o dreams. O n the p a i n t i n g o f D o r o t a L a m p a r t ' s , Bro­ nisława i'iprok's a n d M a n a MuszaFs 89 * * * Dreams 101 * * * T h e sect o f H r u s z k a 103 Aleksandra Jackowska Aleksander Hanna Jackowski Szewczyk opracowała Krystyna Lesieu-l'lachecka SUMMARY* T h e Master o f strange Voices f r o m H e a v e n ; nstruments to Ryszard 105 Wójcicki Classifies! i o n o f t h e t e x t s o f f o l k songs. The bulletin of the Folklore Recordings A r t of the Polish Academy I l l A scmiotic problem of the Institute 115 of o f Sciences 122 OF ARTICLES 125 Резюме 12(i REDAGUJE ZESPÓŁ: A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (red. nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i czowa, Anna Kunczyńska-Iracka, Jan Krzysztof Makulski, Jerzy Łoziński, R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.). S e k r e t a r z r e d a k c j i — E w a K o r u l s k a . R e d a k t o r t e c h n i c z n y — HHa l i n a Ż e l e c h o w s k a . Tłumaczenia — Piotr Paszkiewicz, Magdalena Iwińska (ang.) i N a t a l i a Stasińska (ros.). S e r w i s f o t o g r a f i c z n y — J a n S w i d e r s k i . Adres Redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. DŁUGA poczt. 994 T e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229. Rękopisów nie zamówionych redakcja nie zwraca. 2 8 , 0000 - 9 5" 0 Warszawa, skr. �P O L S K A S Z T U K A ROK XXXVI! - L U D O W A 1983 A b r a m i u k M a r i a , Szenejko Ołga, O świętowaniu. Z pamiętników twórczyń l u d o w y c h , 8. 1 1 3 Aleksa n r 1/2 Anastazja, Benodyktowicz dniego. W e s e l e l i t e w s k i e , s. 69 Zbigniew, Symboliczne Sacrum i profanum w . i kulturowe aspekty monastycyzmu kulturze monastycznej Bukowska-Floreńska I r e n a , Eugeniusz Bąk — C i e r n i a k Stanisław, F r a g m e n t y . . nr l/J wschod- i w kulturze tradycyjnej m a l a r z i r z e ź b i a r z /. S z o p i e n i c , s. 2 1 5 z p a m i ę t n i k a , s. 1 4 9 n r 3/4 n r 3/4 n r 3/4 C i e r n i a k S t a n i s ł a w , M ó j ż y c i o r y s , s. 2 4 1 n r 3/4 Jackowska n r 1/2 Aleksandra, Poglądy Z a l i p i a n e k n a s z t u k ę , s. 19 Jackowski Aleksander, Obrazy Krasińska E w a , W n ę k Maria, Nowy Kubiak Krzj-azŁof, Rozalii B a r a i ' i s k i e j - D z i e c i o k n v K k i c j , s. 39 . Sącz, S k r y t k a P o c z t o w a Dzień narodzin Głowy. Przyczynek 1 4 8 , s. 127 . . . n r 1/2 . . . n r 3/4 d o badań n a d p r o b l e m a t y k a ś w i ę t o j a ń s k ą , s. 1 7 5 Kurek n r 3/4 Mirosława, Wesele w i e j s k i e j a k o z j a w i s k o Lewandowski Ogrodowska Robotyeki estetyczne, s. 8 1 n r 1/2 A n d r z e j , K u c h e n n a m a k a t k a , s. 2 5 1 B a r b a r a , Świąteczne Czesław, W ę g l a r z zdobnictwo n r 3/4 w n ę t r z , s. 9 5 n r 1/2 S t a n i s ł a w . O l i l o p potęgą, j e s t i b a , s t a , s. 3 . Szenejko Olga, A b r a m i u k M a r i a , O świętowaniu. Z pamiętników twórczyń . . . n r 1/2 ludowych s. 1 1 3 n r 1/2 Szewczyk Hanna, struktur Wesele kurpiowskie o b r z ę d o w y c h , s. 5 1 . . 1940—1956. Szewczyk Hanna,, O niektórych S z u t k o w s k a D a n u t a , I-'oczatek n r 1/2 1 9 7 5 - - 1 9 8 3 , s. 59 poszukiwanie Stanisław, O j c o w i e Węglarz Stanisław, P u s t e l n i c y — n r 1/2 f o r m u ł y i n t e r p r e t a c } j n e j , s. s 9 . tekstach subkultury i koniec Węglarz i twlycyjnyHi . S z e w c z y k H a n n a , W e s e l e raz. j e s z c z e . K u r p i e Szewczyk H a n n a , Rózga weselna: D e s e m i o l y/.acja u c z n i o w s k i e j , я. 1 8 5 Cieniiakowogo . . . ! r 1/2 . nr 3 1 ś w i a t a , s. 2 4 2 n r 3/4 p u s t y n i , s. 135 n r 3/4 l u d o w i ś w i ę c i , s. 1 5 1 n r 3/4 W ę g l a r z Stanisław, R o b o t y e k i Czesław, Chłop potęgą j e s t i b a s t a . O m i t y z a o j i k u l t u r y ludowej Woźniak w n a u c e , я. 3 n r 1/2 Mana, Wytwórcy Woźniakowi! l u d o w i m i ę d z y w ł a s n y m ś r o d o w i s k i e m a C e p e l i ą , s. 9 Maria, Twórcy l u d o w i w świetle swoich p a m i ę t n i k ó w , s. 1 9 9 . . . . n r 1/2 n r 3/4 R E С E N Z J К Bartosz Adam, Wystawa FVys-Pietraszkowa s. malowanek w Z a l i p i u , s. 1 1 6 119 n r 1/2 W S P O M X 1 1-3 К 1 Л Bielawski Ludwik. Aurelia Mioduehowska К.Я, n r 1/2 E w a , W y s t a w a t k a n i n d w u o s n o w o w y c h i sojpaków w Białymstoku, Szczepan l' O Ś M I E R T N E (1918-1983), s. 1 2 1 M u c h a ( 1 9 0 8 - 1 9 8 3 ) , s. 123 M i d u r a Franciszek, Kazimierz Piotrowski J a n , Władysław Pietkiewicz Wójcik (1910- 1 9 8 3 ) , s. 125 . . . . . . ( 1 8 9 5 - 1 9 8 3 ) . s. 1 2 t i nr 1,2 er 12 iw 1,2 nr 1,2 R Ó Z X E Jasiewicz Zbigniew, List do redakcji. W ankietę, „ P o l . S z t . L u d . " , S u m m a r y o f articles Розюме sprawie wprowadzenia do odpowiedzi na 1 9 8 1 n r 2, s. 1 2 3 n r 1/2 n r 1/2, 3/4 11,1 L - > ^/4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5ceb1f8e60a2552d7110cad83664d525.pdf 43fe87e6b1b86c2b1900495d87b7a316 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3313 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3105 Title A name given to the resource Metoda Aktywnej Imaginacji C. G. Junga / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Prokopiuk, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Prokopiuk METODA AKTYWNEJ IMAGINACJI C. G. W psychoterapii wypracowanej litycznej strony C. G . J u n g a analiza marzeń okspresyjnych, i wiorszy, zarówno listów, w a n y m , terapia grupowa, nas odkrywać w aktywna między t u technikę nad (ma­ dziennika), imaginacja, analizo­ imaginacji sobą około do Wstępie Jung 1916 r . , 3 przełożonego z sten 1928 r . Na Das Geheimnis Beziehungen temat W aktywnej obraźni dem Ich z 1929 r . Blida und dem Jeśli w aktywnej imaginacji Jung tak późniejszych prac: skłonił m n i e , b y daó m u z a d a n i e r o z b u d o w a n i a t e g o wstępnego s z k i c u za p o m o c ą s w o b o d n e j „Widzieć", że dialektycznej, (Einfall) czj' rozwinięcia f a n t a z j i . M o g ł o się t e e l m i k i była niezliczona wizualnej, akustycznej, l u b plastycznej. liość Rozultatem skomplikowanych form, w których bogactwie p r z e z w i e l e l a t n i e m o g ł e m się r o z e z n a ć , d o ­ póki n i e pojąłem, że w manifestację procesu metodzie nieświadomego, teehniezną umiejętnością wałem ..procesom t e j chodziło istnieją działają dukują jedynie spontaniczną wspomożonego p a c j e n t a , procesu, który później nacji pewne kolektywne, i rozważaniom nieświadome stwierdziłem, warunki, które j a k o r e g u l a t o r y i s t y m u l a t o r y f a n t a z j i twórczej i p r o ­ odpowiednio w y t w o r y , podporządkowując swym celom istniejący materiał d a n y c h świadomości. Działają one dokładnie t a k , j a k m o t o r y m a r z e ń s e n n y c h , d l a t e g o też a k t y w n a i m a g i n a c j a - - j a k nazwałem również tę marzenia motodę senne. — w pewnym Istnienie tych aspekty wy­ autonomią. smoka, zmienić w czystą smok jest pozbawić a cały fantazję. „naprawdę" obiekt proces Jeśli w pomocną autonomii, wy­ aktywnej aktywnej imagi­ imaginacji j a w i się n a m s m o k , t o m u s i m y s t a w i ć m u c z o ł a t a k , „ j a k był s m o k i e m rzeczywistym. w aktywnej gdyby" N a t y m polega respekt dla o b i e k t u imaginacji. stopniu zastępuje nieświadomych regu­ l a t o r ó w , k t ó r e ze w z g l ę d u n a i c h s p o s ó b f u n k c j o n o w a n i a o k r e ś ­ że określona a k t y w n a i m a g i n a c j a jest t y c z n a i że n i e jest j e d y n i e fantazją czy marzeniem 0 że p o d o b n i e j e j autentyczności świadczy f a k t , auten­ na jawie ? j a k marzenia sonne, p r z y n o s i n a m o n a n i e s p o d z i a n k i . F a n t a z j a m a c h a r a k t e r bardziej kontrolowany, ponieważ kieruje nią ego zgodnie ze s w y m i p r a g n i e n i a m i . Marzenie n a jawie jest kierowane w m n i e j ­ s t o p n i u , ale łączy się z n i e m n i e j s z ą przeprowadzona transcenduje poczucie odpowiedzialnością właściwie a k t y w n a „ j a t o r o b i ę " i p o k a z u j e , że imaginacja imaginowane o s o b y i p r z e d m i o t y z a c z y n a j ą d z i a ł a ć ze z d u m i e w a j ą c ą a u t o n o m i ą Hochheimer może zwraca znaleźć p u n k t u w a g ę n a t o , że a k t y w n a zaczepienia w dowolnym imaginacja status praesens. J u n g pisał n a t e n t e m a t : naz­ indywiduacji. „ D z i ę k i t y m doświadczeniom że o oznacza r z e c się w y o b r a ż e n i o w e g o , w malarskiej, rysunkowej ego regułom, m ó w i ą c sobie, że s m o k t e n imaginowany ego. N a t o m i a s t tej przeciwko psychiczną, szym dramatycznej, z maksymalną jest „ j o d y n i e t w o r e m naszej w y o b r a ź n i " , i zmieniając go w psa. t o dokonać w zależności o d i n d y w i d u a l n y c h skłonności i t a l e n t u formie z a k t y w n e j i m a g i n a c j i jesteśmy a t a k o w a n i przez to wykroczymy 4 ze s w y c h nie związane funkcjonować Unbewus- „ J a k i ś o b r a z ze s n u p a c j e n t a c z y j a k i ś j e g o p o m y s ł tanecznej, imaginacji powinny Skąd w i e m y , odkrycia metody pisał w j e d n e j der goldenen zwischen trak­ aktywnej imaginacji. treścią aktywnej opisał ją w s w y m alchemicznego i w s w y c h Hie jak imagi- analitykiem a samym o p t y m a l n y m . N a t y m p o l e g a odpowiedzialność ego w technik fizyczne i opracowanego przez R i c h a r d a W i l h e l m a starochiiiskiego tatu ana­ jednej psj'chodrama). pracy a po raz pierwszy zaś z e s p ó l formy prowadzenie (hipnoterapia, Interesującą należy z w glinie, m o k r y m piasku czy plastelinie, kierowana, taniec, dialog zaczął metod z drugiej 2 pisanie wyobrażeniowe uacja sennych , przybierających lowanie, modelowanie pisanie w ramach psychologii do stosowanych 1 JUNGA* „Zastosowanie kiedy już „rozkład" taki (aktywnej imaginacji) (analiza) przeciwieństw stopień, że i c h połączenie, stała się n i e o d z o w n ą koniecznością... czyli w sposób metodyczny... w jest wtedy, synteza osiągnął osobowości, J a k powiedzieliśmy, ces t e n m o ż e p o j a w i ć się s p o n t a n i c z n i e ny wskazane psychicznych l u b też zostać ostatnim wypadku pro­ wywoła­ w sposób c e l o w y w y b i e r a m y jakieś m a r z e n i e senne l u b i n n y twór f a n t a z j i 1 k o n o o n t r u j e m j ' się n a n i m , p o p r o s t u u t r z y m u j ą c g o w ś w i a d o ­ m o ś c i i o g l ą d a j ą c w w y o b r a ź n i . Z a p u n k t w-yjścia m o ż e m y w z i ą ć również jakiś nastrój uczuciowy. W t y m wypadku zaleca się w y k r y c i e , j a k i t w ó r f a n t a z j i w j l a n i a się z t e g o n a s t r o j u w z g l ę d n i e r lałem niekiedy jako dominanty, wydawało w a ż n y m , że o p a r ł e m n a n i c h m o j ą zbiorowej nieświadomości." imaginacji Aktywną jednej słowy: jesteśmy w s t a n i c odkryć posługiwania z Innymi 6 m i się czymś t a k hipotezę t z w . bezosobowej, „Dzięki aktywnej archetyp" . 7 imaginację można najlepiej opisać j a k o się kontrolowany, strony wyobraźnią zachowuje w sposób maksimum technikę d r u g i e j zaś p o z w a l a o b r a z o m s e n n y m n a m a k s y m a l n i e rozwój, t j . umożliwia James A. Hall syntezę świadomości słusznie z w r a c a który odpowiedzialności, i z sw obodny 7 nieświadomości. u w a g ę n a t o , że i m a g i n a c j a p o s ł u g i w a l i ś m y się w s z y s c y j a k o d z i e c i , aktywną zapominając o t y m j a k o d o r o ś l i . Jeśli m o g ę s o b i e p r z y p o m n i e ć , ż e j a k o d z i e c ­ k o wymyślałem f a n t a s t y c z n y świat, o którym byłem p r z e k o n a n y , iż jest realny, t o potrafię odtworzyć które s t a n o w i podstawę aktyw-nej W aktywnej imaginacji ego sobie rodzaj przeżycia, imaginacji. musi traktować wyobrażany epizod j a k g d y b y był epizodem r e a l n y m . Toteż nie wolno sobie, że wybory, były jest przed osobami o n t y l k o wyobrażeniem, i zlekceważyć którymi trzeba i przedmiotami guła m a w c i ą g n ą ć ego w b y stanąć, g d y b y ze ś w i a t a wyimaginowaną sytuację w daje m u wyraz. Następnie z a t r z y m u j e m y t e n obraz z re­ guły fakt, zaczyna się on zmieniać, że j e s t p r z e d m i o t e m Aktywna stanowi czynnikowi obserwacji..." imaginacja czysty ożywiając — w przeciwieństwie który — do s n u , który daje J u n g nazwał wyraz „funkcją c e n d e n t n ą " , t j . f u n k c j i , która d o p r o w a d z a do s y n t e z y 9 świadomej czynia i nieświadomej. Dlatego się d o i n t e n s y w n i e j s z e g o i — aktywna którzy n i e uprawiają temu trans­ osobowości imaginacja przy­ w porównaniu z samą a n a ­ lizą m a r z e ń s e n n y c h — p r z y s p i e s z o n e g o d o j r z o w a n i a Ludzie, sam 8 p r o d u k t nieświadomości psychicznemu, się p r z e z aktywnej osobowości. imaginacji, łatwo m y l ą ją z t z w . i m a g i n a c j a bierną, z o w y m „ w e w n ę t r z n y m f i l m o m " , k t ó r e m u w i e l u z n a s p o z w a l a się r o z w i j a ć p r z e d s w y m wownętrz- mówić moralne wyobrażenia zewnętrznego. j a k i obraz w ś w i a d o m o ś c i , koncentrując n a n i m naszą u w a g ę . W t e d y T a re­ stopniu * W y k ł a d w L a b o r a t o r i u m Samorealizacji „Studium o W y ­ c h o w a n i u " w Warszawskim C e n t r u m Studenckiego R u c h u Nauko­ wego, zamieszczony w pracy zbiorowej p o d red. J . Prokopiuka, Medytacja — historia i zastosowanie, Studium, o wychowaniu, zeszyt 4 (do użytku wewnętrznego), W a r s z a w a 1981 �iiym шэ wzrokiem, n p . przed wolno również własnym zaśnięciem. mylić Z aktywną wewnętrznych kompleksem, afektem imaginacją solilokwiów czy z wyobiażaną jakimś sytuacją, j a k i e często p r o w a d z i m y . A l b o w i e m w o b u t y c h f o r m a c h i m a g i nowania zainteresowany przez cały czas „wie", że co sobie w y o b r a ż a , jest „ t y l k o " fantazją. A k t y w n a k t ó r ą J u n g c u m g r a n o s a l i s określił także j a k o psychozę" 1 0 , że człowiek różni się bierze w j a k i j a k o człowiek od tamtych form niej wszystko, imaginacją, ,,antycypo%vaną fantazjowania udział zarówno jako cały człowiek, świadomy. przebiega „wewnętrzny f i l m " coś niezgodnie z icli procesio życzeniem, to m o ż n a n i e j a k o cofnąć i odegrać r a z jeszcze, t y m r a z e m i n a c z e j . M y l ą się o n i , a l b o w i e m w a k t y w n e j i m a g i nacji, podobnie jak w ż y c i u , t o , co s t a j e się f a k t y c z n i e , jest nieodwracalne. Inny imaginację wchodzi w n a t y m , że uprawiający wownętrzny tok o n s a m , lecz j a k o osobowość f i k c y j n a bawia a charakteru prawdziwego aktywną wyobrażeń nio jako , p r z e z co t o k t e n p o z ­ 1 1 dialogu między świadomością nieświadomością. Duża bywa przykład z jaką podejrzana, przychodzi ponieważ ginacją s t a n o w i z d e c y d o w a n e lekko t a wynajmowała całej okolicy, częła ją szykanować oddziaływało między prawo przy a każdej lokatorką k ą p a ć się w R e n i o , d o m u . Jednakże powodów, zabroniła się n a t y l e komuś imaginowanie, prawdziwa aktywna osiągnięcie, z r a z u b o w i e m ima­ rzadko również do najbardziej pojawiają się trudności, z n a n y c h należy rodzaj wśród „skurczu świa­ d o m o ś c i " , k t ó r y p o w o d u j e , że n i c n i e p r z y c h o d z i n a m n a m y ś l . trudności przejawiają się j u ż to w lenistwie i n i e p r z e p a r t e j n i e c h ę c i , j u ż t o w t y m , że n e g a t y w n y g l o s w e w ­ n ę t r z n y p o w t a r z a n a m ciągle, iż w s z y s t k o t o j e s t że j e s t t y l k o t w o r e m naszej nie — powiada „zgodzie pomocą Jung — na wszystko" którego nieprawdziwe, w y o b r a ź n i . , , W zgodzie n a działa­ w „działaniu—w—niedziałaniu", m i s t r z a E c k h a r t a znalazłem udało m i się o t w o r z y ć klucz, d r z w i prowadzące w ł a ś c i w ą d r o g ę : t r z e b a u m i e ć p o g o d z i ć się z a u t o n o m i ą procesów psychicznych. Jost to chicznych, pomagając dla nas p r a w d z i w a obie pierwsze i m , korygując trudności je i negując... można ną rzeczywistością, odpowiedzieć: to „sceptykowi ,,Być może coś, c o p r z e k o n y w u j e psy­ jedynie się z o b i e k t y w ­ po prostu jest nieprawdziwe, wysiłek". Najczęściej nas o niesamowicie ale staje żywej n o m i i i realności p a r t n e r a naszego wewnętrznogo iż z d o b y w a m y na Podczas 1 2 n a s " należy to wszystko narazie będę kontynuować mój wtedy w za sztuka... przezwyciężyć oierpliwością, względnie o d w a ż n y m p o g o d z e n i e m w naszych p o n i e w a ż ś w i a d o m o ś ć n i o u s t a r m i e w t r ą c a się d o p r o c e s ó w gdy się auto­ dialogu, t a k p e w n o ś ć , że n i e j e s t o n w y t w o r e m n a s z e j ś w i a d o ­ To, czy a k t y w n a imaginacją jest prawdziwa, poznajemy n a j l e p i e j p o j e j s k u t k a c h , a l b o w i e m są o n e z a r ó w n o w nym, jak i negatywnym walne. Dlatego bardzo niebezpiecznym wiadczonego prowadzić sensie aktywna imaginacją pozytyw­ i bezpośrednio jest odczu­ instrumentem tak i n i e p o w i n n a b y ć u p r a w i a n a bez doś­ instruktora. do ogromne Może o n a , j a k podkreśla wybuchu latentnych psychoz . 1 3 Jung, do­ Innym niebez­ p i e c z e ń s t w e m , j a k i e się z n i ą ł ą c z y , m o ż e b y ć w y s t ą p i e n i e s y m p ­ tomów somatycznych. Najważniejsze umożliwia jednak jest samodzielność t o , żo aktywna analizowanych. imaginacją w Przyswojenie s o b i e i p r a k t y k o w a n i e t e j f o r m y m e d y t a c j i (za j a k ą M . L . v o n F r a n z słusznie u w a ż a a k t y w n ą i m a g i n a c j ę ) J u n g uznał z a terium dojrzałości analizowanego, jego odpowiedzialności kry­ za s i e b i e i u n i e z a l e ż n i e n i a się o d a n a l i t y k a . Wyzwalające również w działanie t y m , żo lub odreagowania, aktywnej umożliwia e f e k t u , które w y p r o w a d z a naturalnie którego w o d y że Umowa ta ostatnia przepływały stara, bez Studentka pozornie nie­ wyraźnych potrafiła pogodziła się z n o w ą s y t u a c j ą , a l e w p a d ł a w t a k ą w ś c i e k ł o ś ć , iż j e s z c z e n a w e t p o dwóch g o d z i n a c h stłumionych wymysłów i odreagowywania n i e b y ł a w s t a n i e z n o w u z a j ą ć się s w ą p r a c ą . J a k w i a d o m o , t a k i e zaś, n i c n a m n i o przynoszą, że „mamy zalewa". a na Rzeką słuszność", a jedynie nie zmienia nas wyczerpują, faktu, iż „krew O t ó ż w a k t y w n e j i m a g i n a c j i s t u d e n t k a ujrzała jej brzegu płynęły alo tablicę z wysokie n i e pozwoliła rzeki rozdzieliły napisom: fale. „Pływanie Natychmiast też to nas rzekę, wzbronione". usłyszała głos przerwać się i sobie wyszedł swych z nich fantazji. W t e d y fale przypominający żabę, c z a r n y g n o m , m ó g ł mieć około m e t r a w z r o s t u . „ A c h , o t o uosobie­ mojego afektu" — pomyślała s t u d e n t k a , ale w dalszym się o b i e k t y w n i e s y t u a c j ę . zaś ruszył n a s w y c h żabich łapach w k i e r u n k u d o m u . to, dziewczyna pewno pomyślała zamorduje z przerażeniem: starą a l b o n a g l e „O eksploduje Gnom Widząc Boże, on j a k wiązka na dy­ n a m i t u ! " T e r a z zaczął ją dręczyć p r o b l e m m o r a l n y ; „ C z y wpuś­ cić g o d o d o m u ? N i e m o g ę przecież dopuścić d o morderstwa! J e ś l i j e d n a k g o n i e w p u s z c z ę , t o j e g o g n i e w z w r ó c i się p r z e c i w k o mnie..." który Ostatecznie postanowiła wpuścić już dzwonił d o d r z w i , i zapytać do domu go, czego gnoma, chce. Gnom zrobił gest wskazujący, że chce wejść n a górę, d o s t a r e j właś­ c i c i e l k i d o m u , co w s t u d e n t c e p o n o w n i e wzbudziło wątpliwości n a t u r y m o r a l n e j . T o t e ż w p r a w d z i e z d e c y d o w a ł a się z a p r o w a d z i ć g n o m a do mieszkania starej, towarzyszyć m u jednak, a b y unie­ możliwić Wtedy wyrządzenie jej krzywdy. Stara podeszła starą kobietę w i d o k j e j l o k a t o r k i składającej warzystwie 0 tej czarnego komicznej karla scenie wiścio zrobiła b a r d z o o żabich drzwi. wybuchnęła jej wizytę w t o ­ łapach, i n a samą śmiechem. Stara d e n t k a powiedziała: „ T e n p a n chciałby z panią z wyraźnym myśl rzeczy- głupią i zdziwioną minę n a w i d o k l i w e j p a r y stojącoj p r z e d j e j d r z w i a m i . W s k a z u j ą c Stara do s t u d e n t k a uzmysłowiła s o b i o , w j a k i e osłupienie w p r a w i zakłopotaniem zaprosiła osob­ gnoma stu­ porozmawiać". gości do swego imaginacji przejawia o n a bezpośrodnie z których pierwsze jest n i g d y jeszcze n i e była. ( K i e d y znalazła że wyglądał o n dokładnie w imaginacji). aktywnej na pluszowej gospodyni sofie t a k samo, Kiedy naprzeciw dwuznaczne już j a k wyobraziła zasiedli s t a r e j , karzeł erotyczne dowcipy, wraz go z zaczął opowiadać które rozbawiły t a k b a r d z o , że wyprosiła studentkę z p o k o j u , b y m ó c sam na sam z studentka t y m „sympatycznym powróciła do świadomości panem". w Z śmiechu. na schodach, Na koniec z trudem jeszcze jeden tylko mogła wieczorem powstrzymała niespodziewany całego z a b i e g u : również s t a r a k o b i e t a uległa w y r a ź n e j nie — tej zadowolenia 1 z p o c z u c i e m d y s t a n s u w o b e c całej s p r a w y , t a k że t e r a z od ją pozostać fantazji nastroju s p o k o j n i e z a b r a ć się d o s w e j p r a c y . A k i e d y s p o t k a ł a gospodynię sobie gnomem się skutek przemia­ a ż d o ś m i e r c i n i o z d a r z y ł o się j e j d o k u c z a ć m ł o d e j stu­ 1 4 się opracowanie niezdrowe, w dłuższy czas p o t e m się w t y m p o k o j u , s t w i e r d z i ł a k u s w e m u w i e l k i e m u z d z i w i e n i u , dentce." c z ł o w i e k a ze ś l e p e j u l i c z k i s t ł u m i e n i a zewnętrznie często n i e m o ż l i w e . .4 eo studontki. przewidywała, jej t e j przyjemności. w p o k o j u , w k t ó r y m n a w i a s o m mówiąc, s t u d e n t k a w rzeczywistości mości. ogóle znanej n a t y c h m i a s t za­ sposobności, o p a n o w a ć , żo p r z y n a j m n i e j niu początku typowe u pewnoj, sytuację pewnego dnia ciągu obsorwowała rozwijającą Inne i s t u d e n c k i pokój n a subiektywną gospodynią opodal matki s t a r e j i złej p a r a n o i c z k i , która cząca. których -•• dziew­ źle kompleksu k i e d y t r w a dłużej niż 1 0 — 1 5 m i n u t i jost o d c z u w a n a j a k o m ę ­ Na dziewczyny przejawiała czyna negatywnego młodej która cierpiała z p o w o d u b a r d z o w y ­ „ s c e p t y k a " : „ T o przecież t y l k o obraz t w o i c h własnych uczuć", łatwość, często raźnego efokty częsty błąd polega sobie p a r a n o i d a l n e wyobrażenia. I r o n i c z n y m zrządzeniem losu ma W i e l u p o c z ą t k u j ą c y c h m n i e m a również, że jeśli w fantazjowania tym, „Przypominam pisze M . L . v o n F r a n z — a drugie Niesamowity fakt, dalna staruszka, zwraca niebezpieczeństwo że przemianie uległa także naszą u w a g ę n a jeszcze i n n e związane z praktyką aktywnej paranoimożliwe imaginacji, a m i a n o w i c i e niebezpieczeństwo nadużycia jej j a k o s u i generis �„czarnej m a g i i " : d l a celów e g o i s t y c z n y c h wpływu na innych ludzi imaginacji przeciwko szczególnie l u b w celu (np. przez przeprowadzenie komuś). Takie niobezpieczne; i c h z grożącego osiągnąć, aktywnej tematów m e d y t a c y j n y c h , nie przepisuje nadużycie i m a g i n a c j i wywiera ono bardzo przede w s z y s t k i m n a ludzi o tendencjach wyciąga wywarcia silny schizoidalnych i m niebezpieczeństwa jest wpływ i nie psychozy, lecz p r z e c i w n i e , w p ę d z a w n i e w ł a ś n i e . X)o t e j s a m e j k a t e g o r i i n a l e ż y wykorzystywanie lub w służbie aktywnej własnej imaginacji jako manii wielkości." „czaru Takie 1 5 miłosnego" praktyki nie cielesnych puszcza jakiś modelu, a n i żadnej żadnego kontroli całkowitą zakłócający, swobodę to decyzji czy tekstu się t u ż a d n y c h oddechu, się d o w s p ó ł f a n t a z j o w a n i a czynnik obrazu jako postaw j a k również nie do­ a n a l i t y k a , . Jeśli p o j a w i a medytującemu co d o togo, się pozostawia c z y uznać g o z a taki, j a k i co d o t o g o , j a k n a n i e g o zareagować. T y m s a m y m k r o k s t a j e się t u n i e p o w t a r z a l n ą , o d p o w i e d z i a l n ą się każdy indywidualną decyzją, a z a t e m także jedyną w s w y m r o d z a j u syntezą t e n d e n c j i mają n i c wspólnego z właściwą aktywną i m a g i n a c j a , której j e d ­ świadomych i nieświadomych. Przeprowadzający nym g i n a c j ę s a m m u s i s t w i e r d z i ć , c o m u się j a w i i s a m d e c y d o w a ć , z najistotniejszych tywów łudzi wypadkach, naporem założeń uprawiającyoh Stosowanie aktywno] kiedy jest czystość blokadzie do czynionia zalecić albo ze trętnych afoktów i w zbyt tych wielkim zbyt wiele życie senne uległo i skutecznego wyobrażeń uwolnienia czyni z się aktywnej od na­ imaginacji szczególnie c e n n y i n s t r u m e n t w rękach s a m e g o p s y c h o t e r a p e u t y . Opanowanie tej f o r m y medytacji dla analityka. J a k wiadomo, J u n g uważał za chiczną czy by móc perweisyjnymi W pomagać zakłóca również innym. Jego i prze­ potrzebuje równowagę konieczność k o n t a k t u fantazjami takich wypadkach nieodzowne s i l n e e m o c j o są z a r a ź l i w e , a cież l e k a r z o w i t r u d n o j e s t i c h uniknąć a l b o w i e m współczucia, zewnętrznym z on psy­ chorobliwymi wyobrażeniami pacjentów. t r u d n o j e s t oczekiwać n a działający lecz­ aktywnej mując mu niebezpieczna kilku pierwsi pacjentów jost sytuacja, dziennie, zaraża n i e j a k o kiedy emocjami, lekarz, jakie przyj­ pozostawili następnych. N a t o m i a s t krótka ak­ t y w n a i m a g i n a c j a , t r w a j ą c a n i e d ł u ż e j n i ż 10 m i n u t , a p r z e p r o ­ wadzona czająco między poszczególnymi i uwalnia terapeutę spotkaniami, od szkodliwej działa oczysz- indywiduacji urzeczywistnienia tym ego formę 1 6 , t j . całkowitego indywidualnej przeżywa podporządkowując narzędzie, bez którego do i świadomego człowieka. mu się czynienia W tylko ona małymi samoprocesie jako jako przytaczanych z W jaźń jej zresztą n i e m o g ł a b y się w naszej c z a s o p r z e s t r z e n i . mieliśmy pełni nadporządkowaną osobowości, wyższą śefadomo „inkarnować" t u przykładach fragmentami indywi­ d u a l n y c h f o r m procesu i n d y w i d u a c j i , w których a r c h e t y p w jaźni ogóle n i e występował. Jeśli j e d n a k a k t y w n ą imaginację s u j e się z a r ó w n o d ł u ż e j , j a k i w problemów życiowych, doświadczeniu stanowi to jaźń odniesieniu do ujawnia się paralelną do różnych sto­ istotniejszych w empirycznym n i o m a l zawszo. O t y l e też a k t y w n a metodę religijnych imaginacja metod me­ dytacyjnych. indyjska i buddyjska), styka (np. ta prawosławna, alchemia) ostatnia. nauczyciel; w 1 7 W również zajmuje i protestancka) technice metodach o r i e n t a l n e j (joga t a o i s t y ­ chrześcijańsko-ortodoksyjnej katolicka najbliższą aktywnej i teksty mają pomóc metodami o wiele uczniowi nau­ Chrystus zarówno j a k o p r z e w o d n i k , j a k i cel, d o którego uczeń z m i e r z a tymi jest odgrywa p r a k t y k a c h chrześcijańskich miejsce w swej m i s t y c z n e j drodze; z a l e c a się u c z n i o w i lekturę s t o s o w n y c h tekstów. W jest (mi­ gnostycznej medytacji w s c h o d n i c h rolę wiodącą określone realizacji jaźni. W czyciela do Jungowska bardziej technika spontaniczna i t u także porównaniu aktywnej i bezprogramowa. o n a ż a d n e g o c e l u , d o k t ó r e g o się z m i e r z a Ten wolności „imaginatio form vera" z wymóg odróżnia od innycli eksperymentowali pozostawienia Jungowska medytacji alchemików. całkowicie i metodę najbardziej Alchemiey i m nieznaną bo­ istotą rze­ czywistości m a t e r i a l n e j i z j e j a s p e k t e m p s y c h i c z n y m , n i e mając przy t y m żadnego p r o g r a m u , lecz j e d y n i e p o o m a c k u autentycznego, własnego i niepowtarzalnego n i e w i e d z i o l i l u b m i e l i t y l k o niejasną tym procesie, i n i e k i e r o w a l i się w szukając doświadczenia: intuicję, o co c h o d z i n i m żadnymi w przyjętymi z zewnątrz z a s a d a m i postępowania, lecz j e d y n i e własnym głosem wewnętrznym. nunc Szukali egzystencji rodzaj o n i „boskiej materialnej symbolicznych i przeżyciom rzeczywistości" i dlatego przeżyć jest człowieka n a s z y c h w hic et i c h postępowanie t a k bliskie oraz postępowaniu czasów. W światowym parlamencie psychoterapii J u n g broni sprawy wolności j e d n o s t k i w sposób n a j b a r d z i e j s t a n o w c z y . "W t r e n i n g u autogennym J . H . Schultza n p . wprowadza się j e s z c z e fizyczne ćwiczenia relaksacyjne. C a r l H a p p i c h zaleca t a k i o t e m a t y t a c y j n e , j a k „łąka z czasów dzieciństwa", „ g ó r a " c z y a terapeuta prowadzi pacjenta tycznej. Podobnie w metodzie eveille", której w świat medy­ „kaplica" określonej fantazji. imaginacji Nie ma i który p o w i n n o się twórca terapeuta dodaje Roberta Desoille'a, zresztą swe reakcjo wiele zwanej zapożyczył z idei d o wewnętrznych „rove Junga, symbolicznych p r z e ż y ć p a c j e n t a ; n p . m ó w i p a c j e n t o w i , co t e n m o ż e l u b p o w i ­ nien zrobić równioż w żąda świadomości ramach okioślonoj zbiorow ej oraz T autorytarne prowadzenie chowej o i sytuacji o d niego przeżywania moralnej Jungowska symbolicznej, archetypowych i c h opanowa,nia. aktywnej W Natomiast 1 8 imaginacji, to jak treści ten pacjenta c z y n i uszczerbek samodzielności. metodę nie­ sposób w jego d u ­ jeśli chodzi terapeuta wy­ p o w i a d a się j e d y n i e w k w e s t i i a u t e n t y c z n o ś c i l u b n i o a u t o n t y c z ności fantazji. rezultacie Poza aktywnej symptomami nim pacjent t y m interweniuje imaginacji tylko psychika wtedy, trzeba, że tego są z j a w i s k i e m odkrywa źródło rodzaju kiedy nieświadoma l u b snami, a mianowicie przeprowadza pretację. D o d a ć nieświadomości Spośród t r z e c h f o r m m e d y t a c j i — czna, ima­ T a k też postępuje R o b e r t o A s s a g i o l i w s w e j t e r a p i i p s y o h o s y n t e - emocji. A k t y w n a i m a g i n a c j a j e s t n a r z ę d z i e m t e g o , co J u n g nazwał procesem człowieka. absolutnej imaginacji upodabnia n i c z o sen c z y też n a interwencję własnej siły a u t o t e r a p e u t y c z n e j . Szczególnie każdego człowiekowi wiem normalnie. szybkiego aktywną co m a z t y m r o b i ć — d o k ł a d n i e t a k , j a k t o m a się d z i a ć w ż y c i u można też, o d w r o t n i e , k i e d y i nie płynie Moment mo­ ją. imaginacji mamy etycznych treści nieświadomości, t j . k i e d y w y s t ę p u j e snów i f a n t a z j i , albo z żadnego ich inter­ spontaniczne reakcje dość c z ę s t y m . A swej „mistrza", wolności; żyje w jego własnej d u s z y . M e d y t a c j e w reaguje właśnie dzięki który o r i e n t a l n a i chrześcijańska o p i e r a j ą się n a p r a s t a r e j t r a d y c j i i m a j ą t ę z a l e t ę , iż d a j ą w s k a ­ z ó w k i i t e c h n i k i w y p r ó b o w a n e już p r z e z w i e l u , jednakże p r z e z t o właśnie zagrażają woczesny ciony jak odpowiedzialności j e d n o s t k i . Człowiek n o ­ t o J u n g w i e l o k r o t n i e podkreślał, jest kolektywnymi sugestiami wszelkiego rodzaju s t o p n i u , że szczególnie s i l n i e o d c z u w a (jeśli j e s z c z e — — swej ją o d c z u w a ) przymusu i tej potrzeby w potrzebę realizowania pełni odpowiedzialności. przygnie­ w takim l u b już własnej i s t o t y Możliwość stwarza m u , w ramach Jungowskiej bez realizacji psychoterapii, m e t o d a a k t y w n e j i m a g i n a c j i . I t a k a m o r a l n a f u n k c j a j e s t funkcją ostatnią. 5 [ �Р К Z У P I S У N a t e m a t p s y c h o l o g i i a n a l i t y c z n e j C. G . J u n g a u k a z a ł y się w P o l s c e n a s t ę p u j ą c e k s i ą ż k i : C. G . J u n g , Psychologia a re­ ligia, przeł. J e r z y P r o k o p i u k , W a r s z a w a 1 9 7 0 ; tenże, Archetypy i symbole, przel. Jerzy Prokopiuk, Warszawa 1976; Jolande J a c o b i , Psychologia C. G. Junga, przeł. Stanisław Ławicki, Warszawa 1 9 6 8 ; A n t o n i o M o r e n o , Jung, bogowie i człowiek współczesny, przeł. Stanisław Ł a w i c k i , W a r s z a w a 1973 oraz Jolande J a c o b i , Zamaskowanie, przeł. Czesław Tarnogórski, W a r s z a w a 1979 1 N a temat psychologii Jungowskiej, por. Wolfgang Hochh e i m e r , Die Psychotherapie von C. 67. Jung, Bern und Stuttgart 1966 P o r . J a m e s A . H a l l , Clinical Uses of Dreams. Jungian Interpretations and Enactments, N e w Y o r k 1977 J u ż w 1 9 1 6 r . J u n g n a p i s a ł r o z p r a w ę p t . Die transzendente Funktion, ale opublikował ją d o p i e r o p o w i e l u l a t a c h ( w : Geisl und Werk. Festschrift zu Dr D. Brody 75, G e b u r s t a g , Z u r i c h 1958) 2 3 Das Gcheimnis der goldenen Blute. Aus dem Ohinesischen iibersetzt von Richard Wilhelm, Europśiischer K o m m e n t a r v o n C . G . J u n g , M u n c h o n 1 9 2 9 o r a z C. G . J u n g . Die Beziehungen zwischen dem Ich und dem, Unbewusten, D a r m s t a d t 1928 4 C. G . J u n g , Von den Wurzeln des Bcwusstseins, Zurich 1 9 5 4 , s. 5 6 0 — 5 6 2 T a m ż e , s. 5 6 3 T a m ż e , s. 5 7 3 C. G . J u n g , Mysterium coniuctions, I I , Z i i r i c l i 1 9 5 7 , s. 267—268 O „ f u n k c j i t r a n s c e n d e n t n e j ' ' J u n g pisał (Psychologische Typen, Z u r i c h 1 9 5 0 , s. 6 5 1 ) : przez „funkcję" r o z u m i e m t u t a j nie f u n k c j ę p o d s t a w o w ą , a l e f u n k c j ę z ł o ż o n ą , s k ł a d a j ą c y c h się z i n ­ n y c h f u n k c j i , a p r z e z „transcendentną" n i e r o z u m i e m jakiejś cechy m e t a f i z y c z n e j , lecz f a k t , że dzięki t e j f u n k c j i m o ż l i w e j e s t przejście o d j e d n e j p o s t a w y d o d r u g i e j " . F u n k c j a t r a n s c e n d e n t n a 5 6 7 8 9 O b o k m a r z e n i a sennego J u n g w y m i e n i a p r o w a d z i do zjednoczenia różnych p a r przeciwieństw p s y c h i k i w u d a n e j s y n t e z i e ; j e j n a r z ę d z i e m są w s z y s t k i e s y m b o l e i p o s t a c i e archetypowe procesu i n d y w i d u a c j i . Synteza t a jako coincidentio oppositorum znajduje wyraz w tzw. symbolu jednoczącym, który reprezentuje częściowe s y s t e m y p s y c h i k i zjednoczone w jaźni. S y m b o l jednoczący j a k o w y r a z a r c h e o t y p u jaźni p r z y ­ b i e r a często postać m a n d a l i . '** C . G . J u n g , Mysterium coniunctions, o p . c i i . , s. 3 0 9 T a m ż e , s. 3 0 7 C y t a t w : M . L . v o n F r a n z , Die aktive Imagination in der Psychologie G. G. Junga, (w:) W i l h e l m B i t t e r , Herausgegen, Meditation in Religion und Psychotherapie, M u n c h e n b . d . , s. 1 3 6 C . G . J u n g , Mysterium coniunctions, o p . c i t . , s. 3 0 8 M . L . v o n F r a n z , o p . c i t . , s. 1 2 8 — 1 2 9 T a m ż e , s. 1 3 0 N a t e n t e m a t p o r . J e r z y P r o k o p i u k , Posłowie ( w : C. G . J u n g , Psychologia a religia, o p . c i t . ) , e. 4 2 0 — 4 2 4 i t e n ż e , С. O. Jung, czyli gnoza XX wieku ( w s t ę p d o : C. G . J u n g , Archetypy i symbole, o p . c i t . ) , s. 1 3 — 2 9 o r a z t a m ż e , s. 5 9 — 1 1 9 . P o r . r ó w n i e ż : J o l a n d e J a c o b i , Psychologia C. G. Junga, o p . c i t . , s. 1 3 8 — 1 8 2 o r a z A n t o n i o M o r e n o , o p . c i t . , s. 4 0 — 1 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 P o r . C. G . J u n g , Psychologie und Alchemie., Z i i r i c h 1944, w s z c z e g ó l n o ś c i j e d n a k t e n ż e , Mysterium coniunctions, op. cit., s. 3 0 6 i n a s t . N a t e n t e m a t p o r . a r t y k u ł W o l f g a n g a K r e t z s c h m c r a Die meditativen Verfachren in der Psychotherapie [ w : ] Zeitschrift fur Psychotherapie und medizinische Psychologie, 1951 S y n wielkiego psychologa, omawiając w swej p r a c y różne m e t o d y m e d y t a c y j n e stosowane w p s y c h o t e r a p i i współczesnej, pominął, n i e s t e t y , m i l c z e n i e m pionierską rolę J u n g a w t e j d z i e d z i n i e . ( N a g r u n c i e p s y c h o t e r a p i i J u n g o w s k i e j metodę analogiczną d o m e t o d y Desoille'a — zwaną imaginacją kierowaną — wprowadził E . C . W h i t m o n t , a r o z w i n ą ł R u t h T . F r y z C. G . J u n g E d u c a t i o n Center, H o u s t o n , Texas, U S A ) . J 7 1 8 f a n t a z j e i w i z j e d o m o ś c i . Są o n o p o k r e w n e m a r z e n i u s e n n e m u i w y s t ę p u j i jako przejawy nieświa­ wówczas, g d y człowiek przeja­ w i a zmniejszoną świadomość. Mają one zarówno j a w n e , j a k i u k r y t e znaczenie i pochodzą z nieświadomości i n d y w i d u a l n e j l u b z b i o r o w e j , w s k u t e k czego d l a i n t e r p r e t a c j i p s y c h o l o ­ g i c z n e j s t a n o w i ą t a k i s a m mo,teriał, j a k m a r z e n i a senne. Jolande (...) elementy obrazowe, które n i e odpowiadają światu zewnętrznemu, muszą się z „ w n ę t r z a " c z ł o w i e k a . P o n i e w a ż „ w n ę t r z e " t o j e s t n i e w i d z i a l n e Jacob wyłaniać i niewyobrażalne, a m i m o t o p o t r a f i wywierać n i e z w y k l e trwały w p ł y w n a świadomość, p r z e t o t y c h m o i c h p a c j e n t ó w , k t ó r y m o w o o d d z i a ł y w a n i e n a j d o t k l i w i e j d a j e się w e z n a k i , n a m a w i a m , a b y przedstawili je obrazowo, uchwycenie najlepiej j a k potrafią. Celem treści n i e ś w i a d o m y c h i t y m s a m y m tej „metody ekspresyjnej" ułatwienie icli z r o z u m i e n i a . jest Terapeu­ t y c z n i e o s i ą g a się p r z y t y m t o , żo n i e d o p u s z c z a się d o n i e b e z p i e c z n e g o o d e r w a n i a proce­ sów nieświadomych o d świadomości. W s z y s t k i e o b r a z o w o p r z e d s t a w i o n e procesy i o d d z i a ­ ł y w a n i a , mające źródło w z a p l e c z u p s y c h i k i , noszą — w przeciwieństwie do p r z e d s t a w i e n i a przedmiotowego, czyli „świadomego",— charakter s y m b o l i c z n y , i n a t y l e , n a i l e t o jest osiągalne, w s k a z u j e t j . w przybliżeniu n a p e w i e n sens, k t ó r y z r a z u j e s t nieznany. Carl Gustaw 6 Jung �Jan Mitarski INSPIRACJE FANTASTYCZNE WOJCIECHA GIZY ' Są l u d z i e można by obdarzeni nazwać rzeczywistość, ginacyjny co egzotycznie typem wyobraźni, którą, sobie drugą Stwarzają odległą od i z przeżyć mistycyzmem. codzienności. kontrolowania i emocjonalnych, Ten ima- Ponad rozsądkiem autoanalizy uczucia biorą i c i fa,ntaści, t w o r z ą c y p o p r z e z górę popędy. Niełatwo z ze s t a r y c h t r a d y c j i W s c h o d u . magiczno-ozoterycznych nowoczesnymi mitami rzekomo przekazów kultur świata, i symboli, N i e gardzą naukowej, dla rzeczywistości. bariery wieków i czerpanych nie­ trudne do j a k b y związek w t a j e m n i c z o n y c h w a r k a n a pozarealnego korzystają tego, zabarwionych n i c h znaleźć właściwą nazwę i kształt w języku Dlatego oni ś w i a t r o d z i się z l ę k ó w , z m a r z e ń i p o z n a n i a tajemnicze kiedy szczególnym fantastyczną. również modnej obecnie psychotron iki. Ich język jest wieloznaczny, ciemny, j a k język majaków s e n n y c h . P o w s t a w a ł o n w obszarach n o c y mistyków, samotności eremitów gicznej i zuchwałych potędze dostrzegał poetyckich wiedzy Novalis, mówiąc, że Te kreuje magów związki czarownik obłędu. T a k j a k m a g i człowiek nierealnego marzeń tajemnej. jest zabobonny n i e skrępowane de la razon potwory) zum umieścił stwarza rygorami Nie produce uwagę: potwory, sztuki i tworzy język wypełniał pustkę rozsądku. ma jednoznacznego tego się w m a n i e r y c z n e j interpretacjo demonów zafascynowany je z i l u s t r o w a ć nie okazywał znal klucza i Giza. W matką przetłumaczenia fantazji, jungowskiej żadnych podjął PEMODzio. są z wyobraźni zatem umotywo­ twórcy Apo­ wówczas student A G H . malarską, m i m o postanowił że z a i n t e r e s o w a ń tą d z i e d z i n ą uprzednio sztuki i nie m a l a r s k a opanowała go t a k ryzykowną mieć na lubującej niesamowitą p c o t y k ą tego dzieła, b y pracując j a k o m e t r o l o g nickim dla 1971 — swą własną w i z j ą że się naukowo. zrodzonych jej w a r s z t a t u . W k r ó t c e pasja całkowicie, z n i m staje szyfru freudowskiej k a l i p s y uległ W o j c i e c h — stwarza przez ro­ 2 tajemnego a r t y s t y c z n i e niż "Urokom opuszczona mroczności i nieokreśloności. N a w e t szkoły raczej „Wyobraźnia dzieła." zatytułowanego (Son rozsądku monstruos lecz s k o j a r z o n a cudowne racjonalny wane magii artystą świata wyobraźni d e m o n a m i i m o n s t r a m i , f a n t a s i a wizje sueno i poetą, G o y a n a o d w r o c i e s z t y c h u z c y k l u Caprichoa, El o derniur- poezji decyzję (mierniczy porzucenia studiów', detali maszyn) czas n a t w o r z e n i e w obrazów myśle­ przedsta­ w i a j ą c y c h według j e g o słów „ w i e l k i p r o g r a m s t w o r z e n i a p r z y r o d y , m i n i o n y c h i przyszłych świata kultur, ich mitów i religii." T o n „ p r o g r a m " jawń m u się j a k o c y k l a p o k a l i p t y c z n y c h k a t a s t r o f s t a r y c h i r o d z e n i a się n o w y c h e p o k a,ż d o o s i ą g n i ę c i a p r z e z ś w i a t „bytu doskonałego". W k o n c e p c j a c h G i z y m i e s z a j ą się w ą t k i f i l o z o f i c z n e , fantazjo wencji są mitologiczne, na ziemi może te z m o d n y m i dzisiaj cywilizacji próby pozaziemskich. synkretycznego treści, i l e o r y g i n a l n y w y r a z , Najwidoczniej pogodny świat jaki zafrapowany wizji"; symboliki powiada i i m twórca że jego dawne o inter­ nie t a k istotne heterogennych nadaje. w i e l k i e g o życia człowieka n a Z i e m i i sprawiać wrażenia wycięoia orientalną, bajeczny, uzupełnień dalej, I pogodzenia sztuką kolorystycznie, bardziej „własnej własnej marzeniami niż stwarza z apokaliptyczny mitów ornamentem ,,improwzacje mają dużego obrazu, być kadrem z filmu wszechświata". A r t y s t ę pociąga eschatologiczna potęga granicznycłi s y t u a c j i końca i początku następujących p o sobie b y t ó w , lecz r o z d ź w i ę k pomiędzy katastroficznym tematem i dziecięcooptymistyczną tworzyć j a k b y s y m b o l w s y m b o l u ; t y m s a m y m trudną d o i n t e r - jego własną interpretacją u z a s a d n i a t y m , że t r a k t u j e protacji jako: Apokalipsę podnoszę do jeszcze większej trudności, g d y ż n i e c h o d z i m i o p r a w d z i w y o d c z y t s y m b o l u , lecz s t w o r z e n i e każdemu wolności i n t e r p r e t a c j i i możliwości tania obrazu". Obrazy Gizy mają być osobistego „małym pogodną, konieczną, ucieczkę przód m a t e r i a i odczy­ wycinkiem „rzecz Po i cyklu dziwaczość nasze w y z w o l e n i e Gizę zafrapowało oraz czasem". apokaliptycznym form natury, Apokalipsę jako bogactwo co dało i m p u l s d o s t w o r z e n i a serii 7 �obrazów zatytułowanych mity greckie to Apokalipsą. z dalsze cykle: —- p o d o b n i e tacji w Paradoksy równie s w o i s t y W natury. d l a siebie następnym Marzenia roku indyjskie i tworzy przyjętej w naszej 1973 ilustruje następne dwa I c h .symbolika Atlantydę. j a k w poprzednich latach — konwencjonalnie W sposób, j a k uczynił odbiega od interpre­ kulturzo. W pojęciu wyrazem przełomu tastyki. Niezależnie obrazy Gizy duchowego od nie wyróżniają się dzięki fascynacji pozbawionej swą światem wdzięku samorodną oryginalnością f o r m i kolorów, m o ż e nieco stereotypową, lecz w y i a ź n i o n a l ą c ą się t e c h n i c z n i e i k o m p o z y c y j n i e , fan­ naiwności co m o ż n a dosko­ prześledzić w k o l e j n y c h c y k l a c h , poświadczających rozwój t a l e n t u a r t y s t y . G i z y m o n s t r u a l n e kształty k r y j ą w sobie p i e r w o t n ą szlachetność duszy i dlatego kojarzą m u się z formami prehistorycznych d o kręgu s z t u k i nieprofesjonalnej. gadów. Twórczość Gizy należy Pochodzi o n z rodziny robotniczej z Nowej Soli w zielonogórskim. W P R Z Y P I S Y województwie s w o i m środowisku miał n i e w i e l k i e możliwości F r a g m e n t k s i ą ż k i Inny Świat, p r z y g o t o w y w a n e j d o d r u k u . P u b l i k o w a n y za „ P r z e k r o j e m " , n r 1555, 26.01.1975 C y t . z k s i ą ż k i C . R o y a , Goya, P a r i s 1 9 5 2 , s. 4 1 1 z e t k n i ę c i a się ze s z t u k ą . T w ó r c z o ś ć t a , j a k c z ę s t o b y w a tystów nieprofesjonalnych, ujawniła się spontanicznie. u ar­ Była 2 F o t . оЬгадбт» na s. 7 — 9 , 1 1 , 1 8 : J . Swiderski. Obrazy z k o l e k c j i Zlmmererów. �Wojciech Giza ŻYCIORYS WŁASNY Pochodzę, w Nowej do z rodziny Soli. Technikum towej. Po robotniczej. skończeniu Odlewniczego P o d koniec Urodziłem szkoły na n a u k i , miałem się w podstawowej wydział wtedy 1952 r. poszedłem metrologii warszta­ H i l a t , zacząłem c z u w a ć n i e o d p a r t ą chęć r y s o w a n i a , c o u s k u t e c z n i a ł e m w ehwili na wszystkich dostępnych stawał metodą improwizacyjną tem i manierą. K i l k a z nich materiałach. Rysunek od­ każdej pow­ i s a m e g o m n i e zadziwiał kształ­ nawet wypełniłem barwą (farbą Matura, egzaminy wstępne c z a s , że m o j a p i e r w s z a p r z y g o d a w mroczną na A G H przepaść. S t u d i a , b i e g a n i o , t a n i e z A p o k a l i p s ą św. J a n a — dłoni zobaczyłem postacie t a k wypełniły mój z m a l o w a n i e m została odsunięta nauka gigantyczne i wreszcie spot- wrażenie! J a k n a jednym dniu p r z e s t a j ę i n t e r e s o w a ć się n a u k ą , p o s t a n a w i a m za wszelką cenę namalować farby, 7 wizji z m o i c h rysunków. W apokaliptycznych, kupuję k i l k a pędzli. N i e z n a m palety, r o z r a b i a m farby w brystole, nakrętkach, plakatową n a papierze) i przedstawiłem je n a studniówce. Z a i n t e ­ n i e daję żadnych podkładów, maluję n a j p i e r w p o s t a c i e , potem r e s o w a ł się n i m i tło. nikogo dyrektor k o n t y n u o w a n i a tego szkoły i gorąco m n i e zainteresowania. namawiał do Maluję wszędzie gdzie możliwe, w akademiku jak nie m a , w mieszkaniu k u z y n k i , w mieszkaniu wynajętym przez 9 �mojego przyjaciela... Odbierają, m i s t y p e n d i u m i p r a w o miesz­ w Stowarzyszeniu Historyków Sztuki, cudowny k a n i a w a k a d e m i k u , s p r a w a poważna, załatwiam u r l o p dziekański. n a d 100 osób, o g r o m n e z a i n t e r e s o w a n i e , M a m t e r a z dużo czasu d o m a l o w a n i a , ale n i e m a m g d z i e n i a m się z p r a c y . P o s t a n a w i a m miesz­ wernisaż, p o ­ audycja w radiu i zwal­ malować. W i z y t a w Wytwórni kać i żadnych środków d o życia. N a chwilę zamieszkuję u k u ­ F i l m ó w O ś w i a t o w y c h w Ł o d z i . I n a g l e k r a c h . . . n i k t się n i e i n ­ z y n k i (3 m - c e ) ś p i ę n a p o d ł o d z e w m a l e ń k i e j k u c h n i i t a m m a ­ teresuje luję. P o skończeniu w i z j i a p o k a l i p t y c z n y c h maluję 100 o b r a z k ó w zapłacenia za m i e s z k a n i e . pod wspólnym tytułem czasie, a b y mieć Improwizacje W tym pierwszy mieszkania, myję zapominam apokaliptyczne. środki n a życic, sprzątam o k n a , pilnuję d z i e c i . K t ó r e g o ś d n i a p o d namową k u z y n k i , która Ludwig widocznie okres kazać ma mnie je prof. wchodzę już dość z w i j a m Karolowi prace Estreicherowi. do g a b i n e t u . Profesor Z i postanawiam sercom trochę z d z i w i o n y jaciół S z t u k Pięknych do kopniak dziś. Zimmeror prywatne Na zobowiązuje uczono Przy­ dwóch tygodniach już po wynajęciu następnego Try- naprzód. Zaczyna którzy o d t e j p o r y będą w y w i e r a l i o g r o m n y podejmowałem „Bakałarz". obrazy wg próbę Dalej dotyczące Roberta Krótki pobyt współpracy' powracam do Apokalipsy. w z Opolu, i Fascynacja Giavesa. Spotkauie z wpływ d w a d n i , gdzie czasopismem Krakowa studenckim maluję ostatnie mitami greckimi Zimmererom. szczególnych klubu nych rozmiarów waniu jako syn marnotrawny malować łymi dniami i nocami pracę w D Z M Nowa Sól j a k o Krzywo greckie. patrzą, maluję W końcu robotnik fizyczny ca­ ku wynaj­ cudownie interesuję mitologią i religią narodów w s c h o d u , u l e g a m m i t y c z n e j się historii A t l a n t y d y , interesują m n i e t a j e m n i c e p r z y r o d y i t e o r i a D a r w i n a , przerabiam historię f i l o z o f i i , p r z e r a b i a m teorię t e c h n i k skich. Pierwsza wystawa w „Kossakówec". Zaczynam tajniki tempery, zniszczonych, eksperymentuję, przez co w i e l e malar­ odkrywać prac zostaje w z b o g a c a m f a r b y p r z e z d o d a w a n i e różnych skład­ n i k ó w , u s z l a c h e t n i a m p o d k ł a d y . Z a t r z y m u j ę się w pracowniach k i l k u z n a n y c h artystów k r a k o w s k i c h (Stanisław W a ł a c h , K o l o n k a , J e r z y P a n e k , Ł u k a s z K a r w o w s k i , d o e . W a l c z e w s k i ) u c z ę się i podpatruję, r o z m a w i a m towych, owocuje Malowanie o trudnościach i p r o b l e m a c h to potem w przyszłości. Z m i a n a obrazów o m i t y c z n e j warszta­ mieszkania. Atlantydzie. P i e r w s z y artykuł w gazecie, zaraz następny, f o t o m 10 w Myślenicach do malowania. Jest znowu w po z postacie staremu. obraz, w w Wstępuję Myślenicach, w y s t a w a następnym ciąży. wynajętym Wystawa w postanawiam w akrylami, wracam do oraz z M D K Kultury Wystaw gigantycz­ mieszkaniu w Myślenicach i zaraz malowania maluję następna w K r a k o w i e . P o d koniec w Desie. ekspono­ n a płótnie. tempery, biorę przykrym urlop dalszym doświadczeniem na jedwabiu. Wystawa Miejskim 197!) r . c u d o w n a bezpłatny nie rezygnuję i przygotowuję, prace do z na Zaczynam Domu informacja 0 możliwościach w y s t a w i e n i a prac w B e r l i n i e Z a c h o d n i m . czony do Myś­ Krakowskiej zrezygnować na deskach krok nabierają obrazów. Ze w z g l ę d u n a trudności p r z y i malować Nau­ pracy, ale wystawy. W ciągu n i o m a m własnego m i e s z k a n i a , t o które m u j ę s k ł a d a się z d w ó c h p o k o i , z k t ó r y c h j e d e n wynaj­ przeznaczony jest n a pracownię. O d l a t w swoj twórczości zajmuję się m i t a m i stworzonymi p r z e z z a m i e r z c h ł e c y w i l i z a c j o , g d y ż są o n e d l a m n i e drogowska­ zami do o d k r y w a n i a kosmitów-bogów. J a k o pierwszych jedne z opowieści traktują o i n t e r w e n c j i n a z i e m i i s t o t z i n n y c h p l a n e t 1 gwiazd, są t o r e m i n i s c e n c j e niebios", dlatego tych mitów, stanowią 'jakby pierwszych kontaktów z trzon mojej zdeformowanych, twóiczości. „panami Sceny hybrydalnych forowane na swoją karty tych, przeszłych które i przyszłych dziejów miały wyjątkowe znaczenie katastroficzność i zasięg. z postaci l u d z i , zwierząt i roślin, traktuję j a k o z a p r o g r a m o w a n e szczególnie wystawa jeszcze Znów w 2 się n a p r a c o w n i ę . M a l u j ę t a m i n t e n s y w n i e p r z e z 1,5 r o ­ dziennie, dużo c z y t a m , mieszkania przystępuję pracuję — Myślenicach, jadę, zakładam izbę p o m i a r ó w . Zakład p o kilkanaście g o d z i n pewien niepowodzeniom, R a z jeszcze w r a c a m d o a k r y l i i już p r z y n i c h zostaję. m u j e m i mieszkanie w d o m k u j e d n o r o d z i n n y m , pokój nadajo zrażony podejmuję t y g o d n i e . D o w i a d u j ę się, ż e j e s t p r a c a d l a m n i o w m o i m z a w o d z i e w pracuję, Amatorów Zona obrazów kartonach mity Pan miesięcznic, A r t y s t y c z n y c h i w M i e j s k i m D o m u K u l t u r y . Maluję - - pracowni. z n ó w n a c h w i l ę s p o t k a n i e ze s t u d i a m i , a l e j u ż b e z p r z e k o ­ do d o m u . m i przez 2 0 0 0 zł. lenicach w dwóch miejscach, w m i e j s k i c h salach B i u r a n a n i a , w z a p a t r z e n i u n a jedną sprawę. Z w i j a m m a j d a n i w r a c a m — udzielić wysokości Nie, wyczerpania grać światło, p r e s p e k t y w a , gestów. Plastyków Zakup kilku I się kresu obrazów, nauczka. trudnościami m i e s z k a n i o w y m i , z a p o m i n a m o m a l o w a n i u . J e d n a k naję c u d o w n y c h l u d z i , d r .Jana M i t a r s k i o g o i d r I g n a c e g o malarstwo. u sprzedać wielka d l a m n i e t o b a r d z o d u ż o . P o s t a n a w i a m się o ż o n i ć i p o d j ą ć p r a c ę . większa, z a p a l c z y w o ś o i ą moje i Po zaskoczony Poz­ na życia szczęście stypendium w na spotkanie. bowskiego, od na ramieniu do Pałacu S z t u k i T o w a r z y s t w a gdzie rnnic u m a w i a po­ porządny bez środków do życia i możliwości N i e mogę nigdzie i k a ż e m i l o z w i n ą ć k a r t o n y n a p o d ł o d z e , p y t a się g d z i e mnie malarstwa, dzwoni Pół r o k u wegetacji — per­ ludzkości, z uwagi � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff2592ff9863d437be62442eba864572.pdf 6f18e2a6bf89fac0bda039529e32dc80 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2892 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2696 Title A name given to the resource Kultura, empatia i techniki skrawania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.23-25 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R ozważania Dariusza Czai (które na swój użytek nazwałem projektem „antropologii empatycznej") dotykają zagadnień tak fundamental­ nych, że nawet krótki do nich komentarz wymagałby kompetencji, o jakich mogę tylko pomarzyć. Niemniej złość, jaką ta lektura we mnie wywołała, pomnaża od­ wagę i zachęca do zasygnalizowania kilku wątpliwości. Otóż denerwujący u Czai jest przede wszystkim ton nie tyle świętoszkowaty (wierzę, że Autor szczerze cier­ pi z powodu alienacji dyscypliny, którą - z dużym sma­ kiem! - uprawia od lat, a która, jak sądzi, traci kontakt z „prawdziwym życiem"), ile dewocyjny: wyrażona tu ze swadą dobrego kaznodziei niechęć do posługiwania się pojęciem „kultury", zasłaniającej rzekomo tajemniczą prawdę egzystencji, nabiera wartości niemalże przestro­ gi moralnej. Jak to dobrze opowiedzieć się po stronie jednostki, konkretnego, żywego człowieka, jego zwy­ czajnej, samotnej egzystencji, a przeciw nieludzkim me­ chanizmom „kultury"! Stąd właśnie, jak mi się wydaje, z tego ideowego przejęcia, biorą się demagogiczne zabie­ gi i bałamutne - choć bardzo zręczne, trzeba przyznać przemieszanie sprzecznych ze sobą twierdzeń, POLEMIKI Od redakcji Ponieważ rytm. ukazywanie się „Kontekstów" nie należy do najprędszych i nie mogą one z natury rzeczy sprostać wymogom aktualności (por. na cen temat kil­ ka słów wyjaśnień w artykule wstępnym s. 3-5) a tak­ ie w trosce by artykuł Dariusza Czai nie przeszedł bez echa, zwróciliśmy się do najbliższego kręgu współpra­ cowników z prośbą o uwagi i komentarz, rozpoczyna­ jąc tym samym dyskusję wokół tego tekstu, do której serdecznie zapraszamy wszystkich chętnych WOJCIECH Gdy zatem pisze Dariusz Czaja, że słowo „kultura" sta­ ło się dla antropologów zwykłym liczmanem - pytam, czy podobnej funkcji nie pełnią w jego tekście takie (słuszne) pojęcia - powtarzane niczym akty strzeliste - jak „tajem­ nica", „niepoznawalne", „niepojęte", lub „wieloznacz­ ność" (a warto zauważyć, że to ostatnie ma naturę semiotyczną)? Czaja zdaje się zapominać, że i one są także ka­ tegoriami kulturowymi, których użycie (tak jak użycie kategorii „kultury") nie jest bynajmniej „niewinne". Czy zresztą samo odwołanie się na przykład do poję­ cia „tajemnicy" jest wystarczającym zabezpieczeniem przed „obiektywizującym językiem semiotyki"? A przede wszystkim: na jakiej podstawie uważa Czaja, że „tajemnica" wyprowadza nas „poza kulturę"? N o bo - „poza kulturę", to znaczy gdzie? Otóż - ponoć - w sa­ mo „życie". Co jednak można o nim powiedzieć? Czaja błędnie - i nazbyt wygodnie - ustawia sobie przeciwników do bicia, budując fałszywą alternatywę badawczą. Z jednej strony mamy oto do czynienia z ograniczoną, pozytywistyczną wizją ludzkiego świata, której zwolennicy zabijają („roztajemniczają") „niepo­ znawalne" w swej istocie życie za pomocą (Gadamerowskiej) „metody" i rozmaitych kategoryzacji. Z dru­ giej — jest „dialogiczna formuła rozumienia", z którą łą­ czy się wrażliwość na niepowtarzalność jednostkowych zdarzeń i nieredukowalną prawdę. Przez przywołanie nazwisk takich myślicieli jak: Dilthey, Heidegger, Gadamer i Ricoeur, usiłuje Czaja tę drugą postawę powią­ zać z tradycją hermeneutyczną. Ale to właśnie wydaje mi się pewnym nadużyciem - w zbyt wielu sformułowa­ niach prześwieca u niego myśl w gruncie rzeczy meta­ fizyczna (w sensie, w jakim używa tego pojęcia Heideg­ ger), czy też romantyczno-idealistyczna. Bo jak inaczej rozumieć zachętę do stawiania pytań „metafizycznych" (tym razem jednak, domyślam się, w sensie potocz­ nym), które nie ograniczałyby się do - jak pisze Czaja 23 MICHERA Kultura, empatia i techniki skrawania - „powierzchniowego, widocznego, zewnętrznego wy­ miaru zjawisk"? Przecież użyte tu metafory („zewnę­ trze" ~vs- „wnętrze") nie są bynajmniej czysto opisowe i filozoficznie obojętne. Powiedziałbym tak (skrótowo i przenośnie): Dariusz Czaja odwołuje się wprawdzie do tekstu Ricoeura Zycie w poszukiwaniu opowieści (chodzi w nim o „literackie", narracyjne porządkowanie chaosu życia), ale zapomina o innym artykule tegoż autora, pod znamiennym tytu­ łem Hermeneutyczną funkcja dystansu. Mówiąc dokład­ niej: nie potrafię pogodzić kluczowego dla poheideggerowskiej hermeneutyki przekonania o nie-bezpośrednim odniesieniu tekstu do świata („pospieszne usuwa­ nie wszelkich oddaleń nie sprowadza żadnej bliskości" pisał Heidegger) z kluczowymi w tekście Czai wątkami o swoiście bezpośrednim właśnie przyleganiu niektó­ rych tekstów do życia. Ow zaś hermeneutyczny dystans, o którym mówi m.in. Ricoeur, to przestrzeń języka, języ­ ka poetyckiego, fikcji, metafory - czyli właśnie kultury. [Choć sprawa jest oczywiście bardziej złożona. W isto­ cie Heidegger i kontynuatorzy jego dzieła (mniej lub bar­ dziej radykalni, tacy jak Gadamer, Beaufret, Ricoeur, Derrida, John Sallis) wykraczają poza „kulturę", ale nie po to, by - uwolniwszy się wreszcie od niej - dotrzeć do idealistycznie pojmowanego „życia". Przeciwnie, robią to ze względu na owo szczególne, trudne „miejsce" (chora), w którym kultura (język, obraz, metafora, znaczące dys­ tynkcje i opozycje) dopiero właśnie się zjawia]. W każdym razie alternatywa nie wygląda tak, jak w wygodny dla siebie sposób szkicuje to Czaja: dyskur- �POLEMIKI sywny, kategoryzujący dystans (pełen „statystycznych przypadków" i bezproduktywnych podziałów na „znaki arbitralne i naturalne") -vs- empatyczny brak dystansu („empatyczność", przyznaję, dodałem tu od siebie). W żadnym razie hermeneutycznego dystansu nie nale­ ży mylić z potępianą przez Gadamera „metodą". Hemeneutyka nie obraża się też na strukturę - tak jak poeta nie powinien się obrażać na gramatykę języka (nawet jeśli przekracza językowe normy). Warto może byłoby tu przypomnieć - czego nie zrobię z braku miejsca - co pisał Gadamer o doświadczeniu dzieła sztuki jako „grze", o „medialnym sensie" pojęcia „gry" i znaczeniu dla tej „gry" reguł i zasad („Gra stanowi oczywiście pewien porządek" - Gadamer, P J M II. 1. A.) Czai), czyli dzięki literackiej zdolności (kon)figuracyjnej, los Henryka Kwiatka otrzymuje kontekst, i to kontekst właśnie kulturowy: rozpoznajemy w nim coś więcej niż jednostkowy, co wcale nie znaczy „statystyczny" przypadek. A w stwierdzeniu powyższym nieprzypadko­ wo akcent kładę na słowo „rozpoznajemy" - bo to jest (hermeneutyczny) żywioł antropologii k u l t u r y . A d (ii). Aktywność interpretacyjna (interpretacją jest także aktywność artystyczna), rozumiana jako po­ szukiwanie kulturowych kon-tekstów, staje zawsze wo­ bec określonego zjawiska, czyli ostatecznie - życia. Czym jednak ono jest? Czy (jeśli nie chcemy wpaść w banał psychologiczny) możemy spokojnie powie­ dzieć, że na jego poziomie (na przykład na poziomie ży­ wego Henryka Kwiatka, rozmawiającego ze świętym z obrazu) nie mamy do czynienia ze „skrawaniem" i kontekstualizacją kulturową? Co to znaczy, że „życie naprawdę ma strukturę narracjopodobną" - jak słusz­ nie przecież pisze Czaja, relacjonujący Ricoeura? Czy owa struktura (u Ricoeura literacka fikcja, odpowied­ nik muthosu z Poetyki Arystotelesa) - wzorzec wprowa­ dzający sens (a zatem nieciągłość) w „chaos" realnego życia - nie ma charakteru kulturowego? Dla Dariusza Czai - chyba nie. Woli on bowiem w tym miejscu na­ dal pisać „o «życiu», które jest większe i bogatsze od „kultury", które przerasta kulturę". Pozbawioną kulturowej strukturyzacji oczywistością może wydawać się życie jako osobiste doświadczenie począwszy od doświadczania codzienności (niekiedy bolesnej, związanej na przykład z samotnością) po do­ świadczenie mistyczne. Ale to oczywiście złudzenie. Czy owo doświadczenie życia istotnie wykracza poza kulturę? Czy można - (i) cokolwiek o nim powiedzieć, nie przywołując kulturowego kontekstu?; i (ii) czy po­ za tym kontekstem jest ono w ogóle możliwe? A d (i). Sam Czaja, pisząc o bohaterach filmu Łoziń­ skiego, pozwala sobie na przykład na sformułowanie: „okazało się, że zwykłe, zwyczajne, banalne skrawki życia nabierają nieledwie epifanicznej gęstości". Oto dwie kwestie: (a) co znaczy tu owa „epifaniczna gęstość"? Czy jest to metafota? Jeśli tak (a raczej tak, sugetuje to ogra­ nicznik: „nieledwie"), to pokazane w dziele sztuki (w fil­ mie) „życie" ptzestaje być już „samym" życiem - metafo­ ra interpretatora dokonuje jego kulturowej (re)kontekstualizacji. Ale przecież i (b) sam film (jak to dzieło sztu­ ki, podobnie jak wykorzystany w artykule Czai wiersz Marcina Swietlickiego), jest już w oczywisty sposób życia „skrawaniem", co zauważa Czaja („banalne" - oczywiście pozornie - „skrawki"), przez co zakwestionowana zostaje owego życia idealistycznie rozumiana „ciągłość". Ozna­ cza to rezygnację z marzenia o bezpośredniej referencyjności tekstu (albo mimetyczności, rozumianej na sposób Platoński). W to miejsce jednak pojawia się w dziele sztuki możliwość „konfiguracyjnego" budowania zna­ czeń: twórca powraca do przedstawianego świata nie „wprost", lecz „poprzez" skonfigurowane elementy - tak w swojej Poetyce nauczał już Arystoteles, i tak to wielo­ krotnie i wyczerpująco opisywał Ricoeur (przede wszyst­ kim w ttzytomowym dziele Temps et recit z lat 80.). Dodajmy przy okazji, że sformułowanie mówiące o „wprowadzaniu" wzoru w chaos życia jest w gruncie rzeczy Platońsko „metafizyczne", zakłada bowiem, że „życie" już (jakieś) jest, a ład - zostaje dopiero do nie­ go niejako dodany. * Wszystkie te wątpliwości, przedstawione wyżej w bar­ dzo pospiesznym skrócie, odnoszą się też do Czajowego omówienia książki Georges'a Pereca. Splecione są tu dwa zupełnie nieprzystające poglądy. Jeden - bliski wąt­ kowi „strukturyzacji życia", wcześniej wprowadzonemu za sprawą Ricoeura - mający tu mentora w Michale Markowskim, przedstawia dzieło Pereca jako próbę okiełznania chaosu świata, czego - jak myślę - nie spo­ sób inaczej rozumieć, niż jako kontekstualizację kulturo­ wą (cytowany Markowski pisze: „Wymyślić świat to go zinterpretować, obdzierając z niewiadomego. Użyczyć przedmiotom języka, odpamiętać to, co zapomniane"). Drugi pogląd - nie dający się uzgodnić z pierwszym wyraża nadzieję całkowicie idealistyczną. Pisze Czaja o książce Pereca: „Detaliczny, indeksowy, ewidencyjny, katalogujący opis bez imperatywu systematyzującej ana­ lizy. Próba maksymalnego przybliżenia się do żywej tkanki życia. Pragnienie zapisu surowego życia, życia as itself. Próba zbudowania jakiejś radykalnej postaci reali­ zmu obywającego się bez uprzednich założeń". Oczywi­ ście - nie jest to pogląd samego Dariusza Czai, lecz pró­ ba rekonstrukcji celów, jakie postawił przed sobą Perec. Czaja czuje się zobowiązany zasygnalizować w tej kwe­ stii swoje wątpliwości („Ale czy jest to w ogóle możliwe, zważywszy że rzeczy i obiekty nie skatalogują się raczej Na podniosłe pytanie Dariusza: „co antropolog kultu­ ry ma do powiedzenia o przytoczonym przed chwilą jed­ nym ledwie fragmencie zwyczajnej egzystencji [Henryka Kwiatka]? Co potrafi powiedzieć o tej zamkniętej w trzech obrazach [wiersza Swietlickiego] historii prze­ raźliwej samotności i głodu rozmowy z niewidzialnym [ . . . ] " - odpowiadam: w zasadzie nic. Gdyby jakiś praw­ dziwy Henryk Kwiatek był moim sąsiadem, to - bez względu na moją profesję - mógłbym po prostu wpaść do niego na pogawędkę. A jednak - dzięki wietszowi Swie­ tlickiego (a także zacytowanemu wyżej pytaniu Dariusza 24 �POLEMIKI same?"). Przyznajmy jednak, że obiekcje te, wyrażone niezbyt mocno i szybko też porzucone, to rodzaj aseku­ racji, coś na kształt podrobionego świadectwa metodo­ logicznej niewinności. Tymczasem dzieło Pereca jest dla Czai cenne nie tylko jako próba (kulturowej) struktury­ zacji chaotycznej tkanki życia, ale właśnie jako niemal bezpośrednie tego życia dotknięcie, dzieło niemal prze­ źroczyste (niczym ikona acheiropoiete, „nie ręką ludzką uczyniona"), wolne od ludzkich uprzedzeń, ujawniające — ale na szczęście nie rozwiązujące - nieprzeźroczystą tajemnicę życia. Pisze więc Czaja o powieści Pereca: „jest dla mnie jednym z najznakomitszych dzieł z antro­ pologii życia. Życia — nie kultury". Powiedzmy jasno: taka domniemana kon-genialność dzieła i realnego życia, swoista samoprzejrzystość owego dzieła, jest romantycznym złudzeniem. Tak jak złudze­ niem jest na przykład domniemana „przezroczystość" fo­ tografii. Albo bezzałożeniowość filmu kręconego przez bohatera Lisbon story Wima Wendersa — kamerą umiesz­ czoną na plecach. Lub też Dogma von Triera, rozumia­ na jako recepta na doskonały realizm, a nie jedna z wie­ lu formuł lub manier artystycznych. Co bynajmniej nie znaczy (należy to bardzo mocno podkreślić!), że samo to złudzenie nie jest realnym i fascynującym f a k t e m kulturowym - częścią naszego życia i jednym z funda­ mentalnych zagadnień filozoficznych (na przykład „przyległość" do życia, contingence, jest rzeczywistym składnikiem fotografii, co podkreślał Barthes; należy jednak dodać: fotografii jako kategorii kulturowej). Również typ pisarstwa, jaki prezentuje Perec (a także nieco podobne, choć odwołujące się do sfery sztuk wizual­ nych, marzenie jego bohatera Percivala Bartlebootha: ob­ raz wybranych fragmentów świata wykrawany jako puzzle; dobrze to świadczy o samoświadomości Pereca), ma swoje określone miejsce w dziejach kultury. Prawzorzec tytanicz­ nego i bluźnierczego w swej istocie przedsięwzięcia, prze­ pełnionego zazdrością wobec boga-stwórcy, ale też skaza­ nego na niepowodzenie, odnajdujemy właśnie w postaci walczących z Zeusem tytanów z Hezjodowej Teogonii. Ale łatwo odnajdziemy inne, bliższe projektowi Pereca-Bartlebootha, próby ogarnięcia świata (w jego makro- i mikro­ kosmicznym wymiarze), polegające właśnie na (pozornie) beznamiętnym inwentaryzowaniu wszystkich jego składni­ ków. Przychodzą mi do głowy takie choćby przykłady, jak „pomniejszające wszechświat" kolekcje muzealne i gabine­ ty osobliwości (viae prace Pomiana i Clifforda; jeden przy­ kład literacki: salon kapitana Nemo we wnętrzu Nautilusa); imponująco absurdalne projekty encyklopedyczne (e.g. 100 opasłych tomów in octavo dzieła Diego Hervasa z Rękopisu... Jana Potockiego); renesansowe „teatry pamię­ ci", w magiczny sposób - w znaczeniu „magii naturalnej" ogarniające całość wiedzy o świecie (cf. F. Yeates, Sztuka pamięci; albo też „alef" z opowiadania Borgesa). Jeśli cho­ dzi o wymiar mikrokosmiczny, należałoby tu chyba wspo­ mnieć o kabalistyczno-alchemicznych procedurach i prak­ tykach, mających na celu preparowanie homunkulusów i golemów (zob. „Kwartalnik filmowy" nr 31-32/2000). Czaja oczywiście nie mógł przeoczyć, bez trudu odczytując „cienką aluzję" ukrytą w imieniu głównego bohatera. Naj­ spokojniej jednak w świecie pisze: „Perceval Bartlebooth ostatecznie nie dociera do swego Graala"... I со? I nic. Ten kulturowy kontekst interpretacyjny okazuje się zno­ wu nic nie znaczącym ozdobnikiem. * Jak zatem zrozumieć „życie", a zarazem nie zniszczyć go w metodycznych obiektywizacjach? Jak powiedzia­ łem, czuję się trochę zakłopotany podejmując tak fun­ damentalne zagadnienia filozoficzne. Jeśli jednak mowa o hermeneutyce, to pamiętam, że proponuje ona w tej kwestii „kolistą strukturę rozumienia". Różne jednak można z niej wyciągnąć wnioski. Charakterystyczne jest to, że Czaja powołuje się w swoim tekście przede wszyst­ kim na Diltheya, a nie Heideggera i jego kontynuato­ rów. Słabo znam Diltheya, ale (jak pisze Gadamer) ze swoją kategorią „życia" reprezentuje on poznawczy optymizm, wiarę w uniwersalny „zmysł historyczny", oparty w gruncie rzeczy na romantycznej „sympatii", pozwalający wyzwolić się z uprzedzeń określonych przez własną współczesność, a zatem - tradycję (a za­ tem kulturę) i przynoszący obiektywne poznanie. Wie­ le tu z heglowskiego idealizmu; warto zauważyć, że w późnych pismach pojęcie „życia" Dilthey zastępował nawiązującym do Hegla pojęciem „ducha". Tymczasem w „kole hermeneutycznym" Heideggera dystans histo­ ryczny (wynikający z uwikłania interpretatora we wła­ sną tradycję i język) jest radykalnie n i e u s u w a l n y . Myślę, że także w sferze refleksji antropologicznej zwłaszcza jeśli odwołujemy się do przemyśleń współcze­ snej hermeneutyki - nie powinniśmy dążyć do likwida­ cji owego dystansu, jaki stwarza kontekst kulturowy. Całkowicie fałszywa wydaje się więc alternatywa: „an­ tropologia k u l t u r y " albo (wykraczająca rzekomo po­ za nią) „antropologia ż y c i a " . Niewiele też pomoże nam (bardzo uwarunkowane kulturowo) pojęcie „tajemnicy", mające sugerować swoiście mistyczną apofatyczność ży­ cia. Nieprzejrzyste i „tajemnicze" jest (nie tylko) życie, ale i (przede wszystkim) dotyczący tego życia kulturowy tekst-obraz (jak powieść Pereca i puzzle Bartlebootha). * C'est la vie - powiada na koniec Dariusz Czaja, cytując Francuzów. Lubię tę bezpretensjonalną i przydatną w wie­ lu życiowych sytuacjach mądrość. Ale rozumiem ją trochę inaczej: zawarta w niej ostensywność („to jest...") nie tyle wyraża chęć bezpośredniego dotknięcia życia (na wzór nie­ wiernego Tomasza), ile - życiu temu nadaje postać „zbio­ ru", „kolekcji", na którą składają się wyodrębnione przez wskazanie exempla, „osobliwości" i „okazy". Chociaż... sko­ ro już wspomniałem apostoła Tomasza... to i w jego palcu można dostrzec swoistą miarę, albo ślad hermeneutycznego dystansu... Ale o tym może innym razem... Sam Perec podsuwa też wyraźny trop, którego Dariusz 25 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/034046f20ecd879c741edccc79afe536.pdf 4ffaa2b1fc7489ba3110e2c1d18945af Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2891 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2695 Title A name given to the resource Życie czyli nieprzejrzystość. Poza antropologię - kultury / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.6-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ wowanych zjawisk, to co w istocie pozostanie obiek­ tem naszego namysłu? O czym tak naprawdę mówimy i mówić będziemy? Bez zabawek, jak wiadomo, zabawy nie ma. Wedle pociesznego sloganu lat ostatnich, antropo­ log to ktoś, kto nade wszystko się dziwi. Wartość heu­ rystyczna tego określenia, sądząc po powstałych w tym czasie publikacjach, jest niemal żadna (gdzie ta lawina prac odkrywających rzeczywistą, a nie urojoną, nieoczywistość naszych oczywistości?!), wszelako dobrze nadaje się ono jako środek poprawiający samopoczu­ cie. Dziwiący się antropolog, nie ukrywajmy - to brzmi dumnie. Owo zdziwienie, poprzez szacowne greckie thaumadzein, miało nas sprawnie i bez bólu przybliżyć do głębi filozoficznego namysłu. Tyle że owo antropo­ logiczne zdziwienie rzadko, o ile w ogóle, nawiązywało do greckiej tradycji mądrościowej, źródłowo z tym sło­ wem związanej, najczęściej był to po prostu epistemologiczny czek bez pokrycia. CZAJA Życie czyli nieprzejrzystość Poza antropologię - kultury Nie mam rozwiązania zagadki życia. Wilhelm Dilthey, Gesammelte Schriften (VIII, 220) 1 C'est la vie. Poddajmy zatem zdziwieniu fakt, któremu mało kto zazwyczaj się dziwi. Otóż, pojęcie kultury nie jest, jak zdaje się sądzić większość z nas, filozoficznie nie­ winne. Nie jest tak, że windując tę kategorię na czoło naszej listy pojęciowych narzędzi, nie prokurujemy tym samym wyraźnej ontologii badanych przez nas fe­ nomenów. A ontologia ta, choć niemal powszechnie akceptowana, nie ma w sobie nic z przymusu dziejowej konieczności. A jeśli tak, to wolno przynajmniej zorientować się na czym polega jej dyskusyjny status. francuskie „Kultura" jako źródło cierpień G dyby komuś o naturze pedanta, mającemu równocześnie nadmiar wolnego czasu, chciało się sporządzić listę frekwencyjną pojęć kluczo­ wych pojawiających się w artykułach i pracach etno­ grafów/etnologów/antropologów (niepotrzebne skre­ ślić), bez wątpienia okazałoby się, że na czele takiego rankingu, na jednym z pierwszych miejsc, znalazłoby się pojęcie kultury. „Kultura", to coś między fetyszem a oczywistością. Kategoria kultury używana jest już niemal bezrefleksyjnie, na zasadzie pojęciowego liczmanu. Na co dzień zajmujemy się przecież kulturo­ wym wymiarem stroju, jedzenia, ozdabiania ciała itp. Badamy „kulturowy aspekt zagadnienia", nalegamy na to, by „tłumaczyć kulturę przez kulturę", bo ten sposób podejścia do przedmiotu naszych badań ma wyróżniać nas spośród tych, którzy podejmują podobne tematy, to ma być nasz znak firmowy, nasza antropologiczna differentia specifica. Dziesiątki, zazwyczaj bezużytecz­ nych poznawczo, jej definicji wtłaczamy w głowy zdez­ orientowanych studentów. Dzielimy włos na czworo, odróżniając „kulturę ludową" i „kulturę masową", „kulturę materialną" i „kulturę duchową", „kulturę instrumentalną" i „kulturę symboliczną", a w przypły­ wie fantazji wymyślamy nawet upiorne cielę o dwóch głowach - „kulturę społeczną". Niekończące się i bez­ nadziejnie nużące dyskusje na temat ich zakresu zna­ czeniowego to pokaźna część antropologicznej reflek­ sji teoretycznej. Wydaje się, że gdyby pozbawić antro­ pologię jej ulubionej kategorii, ta rozsypałaby się niez­ włocznie jak domek z kart. No bo skoro nie ma poję­ cia, które wiązałoby w całość różnorodny świat obser­ Zdaję sobie oczywiście sprawę, że nie ma jednej, obowiązującej w antropologii czy - właśnie! - w „na­ ukach o kulturze", niekłopotliwej definicji tego termi­ nu. Wydaje się jednak, że tak jak bywa ono najczęściej używane, gromadzi w sobie przynajmniej dwie dające się bez trudu wyodrębnić cechy. W pojęciu kultury mieści się tedy, po pierwsze, roszczenie do powszechności, wymiaru ponadjednostkowego, anonimowego, uniformizującego, typizującego. Pojedynczy człowiek wpleciony w kulturę - obojęt­ nie, czy za pomocą „wzoru", „normy", „koniunktury", „wtórnego systemu znaczącego" czy „epistemy" - jest zawsze elementem czegoś większego, rozleglejszego, jest zaledwie cząstką ogarniającego go organizmu. Jest jej elementem zestandaryzowanym i powtarzalnym, realizującym „program" narzucony przez kulturową konwencję. Pojęcie systemu, tak ważne dla dzisiej­ szych ujęć kultury, fakt ten dobitnie potwierdza. Po drugie, kultura to obszar tego, co utrwalone czy też, jak powiadamy, zobiektywizowane, tego, co można zo­ baczyć i opisać. Jeśli tak, to katalog pytań, które moż­ na tak pojmowanym zjawiskom kultury zadać, jest z punktu ograniczony. Mówiąc na razie skrótowo: ograniczony jest do powierzchniowego, widocznego, zewnętrznego wymiaru zjawisk, do ich, co najwyżej, semantyki, ale już nie do, na przykład, ich aspektu eg­ zystencjalnego czy — Boże broń! - metafizycznego. Za­ kłada się tu milcząco, że „treści kultury" cała ta złożo- 6 �Daiusz Czaja • ŻYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOŚĆ na i różnorodna siatka znaczeń jest zasadniczo pozna­ walna i lepiej lub gorzej, ale daje się opisać w którymś z wybranych języków teoretycznych. Rozumieć zjawi­ sko kultury, to zrekonstruować reguły (bądź też odkryć osławione „mechanizmy kultury", w których po­ brzmiewa nie zawsze uświadamiany pogłos utechnicznienia języka humanistyki) nadawania sensu rzeczywi­ stości. Z jednej strony: aż tyle, ale z drugiej: tylko tyle. nym wzoru postępowania, jak twórcza jednostka pod­ daje swej woli zastany układ. W polemice z pracami historyków spod znaku Nouvelk Histoire dobitnie podkreśla Łotman, że metodolo­ giczny przechył od jednostronnie pojmowanej historii politycznej do historii anonimowych quasi-deterministycznych struktur domaga się korekty. Łotman w żad­ nym stopniu nie dezawuuje osiągnięć badaczy spod znaku Annales, wskazuje wszakże na istotne ogranicze­ nia ich podejścia. Trudność polega na określeniu rela­ cji pomiędzy czynnikiem świadomym i nieświadomym procesu historycznego. Późny Łotman ujmuje rzecz dialektycznie: „Historia nie jest tylko świadomym pro­ cesem, ale nie jest też tylko nieświadomym procesem. Stanowi ona wzajemne napięcie obu czynników. Jeżeli «historia polityczna* lekceważyła jedną stronę tego dwoistego procesu historycznego, to nowa historia czy­ ni to w stosunku do drugiej. Wszelki dynamiczny pro­ ces dokonujący się z udziałem człowieka waha się mię­ dzy biegunem ciągłych powolnych zmian (na nieświa­ domość i wola człowieka nie okazuje wpływu, są one często w ogóle niezauważalne dla współczesnych, po­ nieważ ich okresowość jest dłuższa niż życie pokolenia) a biegunem świadomej działalności ludzkiej, przepro­ wadzonej w rezultacie wolicjonalnych i osobistych wy­ siłków. Oderwać jednej strony od drugiej nie można, tak samo jak nie można oderwać północy od południa. Ich przeciwstawienie jest warunkiem ich istnienia". Uwagi poniższe wyrastają z dziecinnego, być może zdziwienia, że niejedyna to droga zajmowania się świa­ tem ludzkich znaczeń, że antropologię da się pomyśleć równie sensownie opierając się na innych, skądinąd dobrze znanych i funkcjonujących od dawna w huma­ nistyce pojęciach. Wyrastają przede wszystkim z po­ czucia pewnego braku. A nawet więcej: z poczucia, że rozpowszechnione i dominujące współcześnie w an­ tropologii obiektywizujące i systemowe rozumienie kultury jest sitem, które przepuszcza tylko pewne tre­ ści, „całą resztę" zaś - w moim przekonaniu dalece ważniejszą - pozostawiając poza granicami refleksji; że zatem antropologia, która z pojęcia kultury uczyniła swój sztandar, jest antropologią naznaczoną u źródeł niezmywalnym grzechem pierworodnym redukcji. Gra przypadku i konieczności Na czym bliżej rzecz polega? Rozważmy zatem przy­ kładowo przypadek semiotyki kultury, podejścia, w którego owocność poznawczą - sądząc po imponu­ jącej liczbie pozycji z tej dziedziny - trudno wątpić. Se­ miotyka kultury, jak może mało która ze szkół metodo­ logicznych, ufundowana jest na dobrze zdefiniowanym pojęciu kultury. Jego rozumienie zmieniało się wszak­ że w czasie. Przypadek Jurija Łotmana, a zwłaszcza je­ go, ewoluującego z latami, rozumienia semiotyki kul­ tury, jest, w świetle poruszanych tu kwestii, bardzo po­ uczający. Jeden z twórców tartuskiej wersji semiotyki, jej patron intelektualny i duchowy, dochodzi po latach do pewnych konkluzji, które stawiają częściowo pod znakiem zapytania wcześniejsze (teksty z lat 60. i 70.), formułowane z ogromnym rozmachem i na podstawie potężnego materiału empirycznego , rozstrzygnięcia w kwestii statusu ontologicznego kultury, jak i możli­ wości jej badania. Najogólniej rzecz ujmując, chodzi tu o relacje pomiędzy jednostką i kulturą. Pomiędzy żywym, myślącym, działającym człowiekiem a bezoso­ bowymi nadrzędnymi strukturami o charakterze nie­ omal deterministycznym: językiem naturalnym i ufor­ mowanymi wedle jego wzoru strukturalnego wtórnymi systemami modelującymi. Nie przypadkiem zajął się Łotman badaniami natury procesu historycznego. Sta­ rał się odpowiedzieć na pytanie o „warunki możliwo­ ści" zmiany historycznej, rekonstruował jego elementy stabilizujące i jego dynamikę. Przede wszystkim jednak próbował opisać, jaką rolę w procesie historycznym odgrywa jednostka, w jaki sposób dochodzi do przeła­ mania dominującego w danym momencie historycz­ 3 Jak widać, gra idzie o niebagatelną stawkę: jest nią pytanie o stopień i zakres ludzkiej wolności. W jakim stopniu nasze działania są jedynie prostą funkcją ponadjednostkowych struktur, a w jakim od nich odbie­ gają? W jakim są domeną konieczności, a w jakim świadomości i woli? Łotman podejmuje w tym miejscu i rozwija pewne spostrzeżenia Marca Blocha, szczegól­ nie jego metaforę przebiegu historycznego jako serii klatek taśmy filmowej, którą historyk winien umieć zrekonstruować. O ile jednak klasyk francuskiej histo­ riografii rozpatruje - nieco na modłę heglowską - ciąg owych zdarzeń nie tylko jako prawdopodobnych, ale jedynie możliwych, to Łotman wskazuje, że zdarzenie historyczne jest zawsze w y b o r e m spośród szeregu istniejących możliwości, że jest rezultatem realizacji jednej z nich. Oznacza to konieczność zmiany podej­ ścia do materiału historycznego. Coś zdarzyło się nie dlatego, że zdarzyć się musiało, ale dlatego, że - z pew­ nych powodów - wybrana została ta, a nie inna moż­ liwość: „Wyobraźmy sobie film, przedstawiający życie człowieka od narodzin do śmierci. Oglądając go retro­ spektywnie, powiemy: człowiek ten miał jedynie jedną możliwość i on z żelazną konsekwencją zakończył na tym, na czym powinien był zakończyć. Błędność takie­ go poglądu stanie się oczywista podczas perspekty­ wicznego przeglądu kadrów: wówczas film stanie się opowieścią o zmarnowanych możliwościach i dla głęb­ szego odsłonięcia istoty życia będzie wymagał paralelnych alternatywnych zdjęć. I możliwe, że w jednym 2 7 �Daiusz Czaja * ŻYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOŚĆ wariancie bohater zginie w wieku 16 lat na barykadzie, a w drugim - w wieku 60 lat będzie pisał donosy na są­ siadów do służb bezpieczeństwa". Niezwykle interesująco wplata Łotman w swoje wywody ustalenia biochemika Ilji Prigożyna, twórcy teorii bifurkacji. Prigożyn, badacz procesów dynamicz­ nych w przyrodzie, zauważył, że w pewnej fazie dyna­ miki procesów chemicznych, biologicznych i fizycz­ nych, które przebiegają według zdeterminowanej krzy­ wej, dochodzi do takiego momentu krytycznego, że nie ma możliwości przewidzenia dalszego stanu dane­ go układu. Od tego momentu zwanego punktem bi­ furkacji (od łac. bifurcus - dwuzębny, rozdwojony), rzeczywistość przestaje być przewidywalna. Nie można stwierdzić, co dalej nastąpi, jako że przed układem po­ jawia się szereg możliwości, a ich wybór jest w znacz­ nej mierze dziełem przypadku. Przyszłość przestaje być obszarem konieczności, a staje się przestrzenią możli­ wości. Łotman aplikując ów model przyrodoznawczy do własnych celów, podkreśla rolę elementów nieprze­ widywalnych w procesie historycznym. Akcentuje obecność twórczego przypadku w zdeterminowanym świecie systemu semiotycznego. „Przy rozpatrywaniu procesu historycznego w kierunku strzały czasu punk­ ty bifurkacji okazują się tymi momentami historyczny­ mi, kiedy napięcie sprzecznych strukturalnych biegu­ nów osiąga najwyższy stopień i cały system traci rów­ nowagę. W tych momentach zachowanie tak poje­ dynczych ludzi, jak i mas przestaje być automatycznie przewidywalnym, determinacja schodzi na dalszy plan. Ruch historyczny należy w tych momentach przedsta­ wiać sobie nie jak trajektorię, lecz jak continuum, któ­ re potencjalnie jest w stanie zakończyć się szeregiem wariantów". W punktach bifurkacji, akcentuje Łot­ man, zaczyna działać nie tylko przypadek, ale przeja­ wia się świadomy wybór jednej z rysujących się możli­ wości. Znika więc przymus systemu, historia okazuje się areną wypadków nieprzewidywalnych. Nie jest, co prawda, tak, by przypadek pojawiał się na scenie h i ­ storii jak deus ex machina, niemniej jednak jest jako­ ścią, której zaistnienia nie da się przewidzieć, nie da się logicznie wyprowadzić z analizy warunków począt­ kowych. Późny Łotman jak gdyby chciał połączyć w całość historię wydarzeniową i historię „długich trwań", jak gdyby chciał związać w jedno przypadek i konieczność, pokazując, że mamy tu do czynienia nie z dwoma rozłącznymi aspektami, ale z dwiema strona­ mi jednego medalu. Proces historyczny byłby wówczas dialektycznym spięciem jednego i drugiego. koniec życia ku ujęciom antropologii, które zrywałyby z ortodoksyjną realizacją semiologicznego wzorca, nie przekroczył jednak kredowego koła języka opisu wy­ kształconego u początku jego pisarstwa. W dalszym ciągu wolno mieć wątpliwości co do tego, czy na ołta­ rzu znakowych idei nie poświęcono tu wielowarstwo­ wej, skomplikowanej, niejednoznacznej, ale także: alogicznej, irracjonalnej rzeczywistości ludzkiej? Czy na gruncie tego języka da się pomyśleć prawdziwy pod­ miot, który nie będzie tylko definiowany przez jego zdolności znakotwórcze i komunikacyjne, ale który będzie przypominał bardziej żywego człowieka z krwi i kości, człowieka z jego nieprzejrzystą, wciąż dziejącą się, wciąż będącą in statu nascendi tajemniczą egzysten­ cją? Czy koncepcja człowieka wpisanego w kulturę 4 7 0 znakowych parametrach nie jest, mimo wszystko, re­ dukcyjnym modelem osoby? Czy obiektywizujący ję­ zyk semiotyki, tak sprawny w opisywaniu większych całości kultury, tak precyzyjny, gdy chodzi o modelowy opis pewnych sfer kultury, nie gubi czegoś istotnego, gdy chodzi o pojedynczą, niepowtarzalną osobę? Czy nieprzewidywalność procesu historycznego, a zatem otwarcie furtki w szczelnym dotąd synchronicznym systemie znakowym, to jej słowo ostatnie? Sztuka i kultura Niejedyne to wątpliwości, jakie można formułować wobec opisu rzeczywistości przez pryzmat „kultury". Kulturę można kontestować także i z innej, dość nie­ spodziewanej, strony: z punktu widzenia sztuki. Tak właśnie czyni Wiesław Juszczak - nominalnie historyk sztuki, ale i równocześnie badacz zajmujący się filozo­ ficzną refleksją nad sztuką - w książce Fragmenty, zbio­ rze artykułów, które wbrew skromnemu i mylącemu tytułowi jest wyjątkowo spójną i domyślaną wizją sztu­ ki, a przede wszystkim jej miejsca we współczesności. Do przedstawionej tu listy pytań wobec „kultury", do­ pisuje swoje, bodaj jeszcze ważniejsze, dopowiadając 5 1 radykalizując tym samym jeszcze znaki zapytania po­ mnożone powyżej. Rzadki to głos we współczesnej hu­ manistyce, rzadki, gdy chodzi o formułowanie tez idą­ cych jawnie pod prąd dominujących w niej przyzwy­ czajeń poznawczych. Choćby i z tego powodu warto przyjrzeć się im bliżej. Na czym polega zarysowane tak ostro i drastycznie przez Juszczaka napięcie między sztuką i kulturą? Bie­ rze się ono przede wszystkim, z jasno wyłożonej przezeń koncepcji dzieła sztuki. W swojej refleksji nad istotą sztuki, nad jej ontologicznym wymiarem, podąża on wiernie za rozstrzygnięciami Heideggera z jego funda­ mentalnej rozprawy O źródle dzieła sztuki i uwagami Gadamera z Prawdy i metody. Sztuka to taki obszar ludzkiego działania, w którym nie wartości estetyczne - jak pouczał Kant - stoją najwyżej. Sztuka jest instru­ mentem poznania, to przestrzeń ujawniania się prawdy. Dzieło sztuki „jest miejscem stanowienia się prawdy. Wolno wszakże zapytać, czy nawet takie postawie­ nie sprawy, dowartościowujące przestrzeń ludzkiej wolności, pokazujące, że system semiotyczny nie jest szczelnie domknięty i w pewnych sytuacjach dopusz­ cza jego rozerwanie, eksplozję, jak powiada Łotman, w swojej ostatniej książce, czy takie przesunięcie oznacza istotny zwrot w semiotycznej ontologii. Wy­ daje mi się, że Łotman, choć wyraźnie sterował pod 6 8 �Dmusj Czaja • ZYCIE C Z Y L I NIEPRZEJRZYSTOŚĆ Jest przy tym zawsze również rzeczą. Ale jest takim jej osobliwym rodzajem, którego pierwszą i podstawową funkcję odkrywa się w tym, że rzecz ta wskazuje wprost na swą istotę, i inaczej niż przez swą istotę nie może się nam objawić, nie może zostać poznana. Odsłania się najpierw i właściwie tylko w tym, co stanowi o praw­ dzie jej bycia. A wszystkie rzeczy inne niż dzieło są w tak pojętej swej prawdzie właśnie ukryte. Wśród rze­ czy więc jedynie dzieło może naprowadzić nas na isto­ tę, ukazać także prawdę rzeczy innych niż ono". 8 Nie piękno tedy, ale prawda staje się tu kategorią nadrzędną. Piękno, powtarza za Heideggerem Jusz­ czak, jest miejscem zjawiania się prawdy, jest co najwy­ żej znakiem, śladem tego, że prawda pojawia się w dzie­ le. Sztuka nie jest - i nie może być - pojmowana jako najgłębiej prywatna, subiektywna wypowiedź artysty. Sztuka nie jest bowiem, jak się wciąż niemal powszech­ nie sądzi, ekspresją „wnętrza" artysty, ale instrumentem poznania rzeczywistości. Rzeczywistości, jak dodaje za Claudelem, w sensie najbardziej totalnym, obejmują­ cym „rzeczy widzialne i niewidzialne". Wychodząca od przestrzeni zmysłowej, „materialnej", sztuka zawsze ce­ luje w to, co „niematerialne". Autentyczne dzieło sztu­ ki odsłania lub przynajmniej stara się odsłonić ową ta­ jemniczą granicę zmysłowego i duchowego. Ma moc odsłaniania, skrytego za woalem codzienności, niezwy­ kłego wymiaru rzeczy. Sztuka pozbawiona wymiaru du­ chowego to w perspektywie przyjętej przez Juszczaka jawny przykład kwadratury koła. Tak pomyślaną sztukę można by nazwać religijną, gdyby nie mylące (konfesyj­ ne najczęściej), rutynowe skojarzenia związane z tym przymiotnikiem. Religijną, bo tak jak religia obejmuje sens całości doświadczenia i stara się nieustannie po­ dążać za niezgłębialnym, penetrować wciąż umykający horyzont tajemnicy. To właśnie w tym punkcie sztuka jawnie bierze roz­ brat z kulturą. Kultura, utrzymuje Juszczak, jest obsza­ rem tego, co nazwane, znane, jest domeną tego, co po­ znawczo oswojone. „Zdawało mi się kiedyś, że nazwy: «kultura», i «cywilizacja» oznaczają dwie różne dziedzi­ ny. Teraz coraz mniej jestem tego pewien. A na pewno jestem przekonany, ze sztuka odleglejsza jest od kultu­ ry niż kultura od cywilizacji, nawet jeśli między dwiema ostatnimi da się wskazać jakieś różnice. W pewnym momencie, nie tak dawno, dało o sobie znać «semantyczne drżenie» u samych podstaw terminu «kultura». Zewnętrznym tego sygnałem okazała się konieczność dopowiedzenia, doprecyzowania tego słowa. Zaczęło się dość powszechnie (a nawet w trybie naukowo-administracyjnym) mówić o «kulturze duchowej» i «kulturze materialnej®. Spróbujmy dokonać takiej samej operacji na słowie «sztuka», 3 przekonamy się o istot­ nej między nimi różnicy. (...) Upór, z jakim powtarzam, że należy oddzielić sztukę od kułtury, spowodowany jest także względami zupełnie doraźnymi. Współczesna historia sztuki, a jeszcze bardziej krytyka artystyczna, zdaje się bowiem zapominać o tym, co istotnie stanowi jej «przedmiot». Coraz bardziej zacierają się i są zacie­ rane różnice między tym, co artystyczne i paraartystyczne. Pojęcie «ikonosfery» nie tyle przyczyniło się do tego zamieszania, co stało się widocznym znakiem jego istnienia - i zgody na nie. Sztukę włączono w obszar «widzialnych artefaktów®, w którym, jeśli się nawet chciało uwzględnić jakiś hierarchiczny porządek, nie sposób go było na dłuższą metę utrzymać". Juszczak kontestuje „kulturowe" podejście do rze­ czywistości sztuki, nie tylko po to, aby utrzymać jakieś elementarne dystynkcje między tym, co jest sztuką, a tym, co zaledwie sztukę pozoruje, by wprowadzić ja­ kiś ład pojęciowy w świecie rozchwianych kryteriów i doraźnych, czynionych na podstawie drugorzędnych cech, nobilitacji „przedmiotów" sztuki. Zwraca uwagę na często co prawda podkreślany fakt dyktatu myśle­ nia naukowo-technicznego we współczesności, ale i wyprowadza z tego faktu wnioski dla „kultury" i „sztuki", dla bliższego określenia relacji między nimi. Akcentuje, że to, co nazywać zwykliśmy „duchowym" aspektem kultury, zbudowane jest „na podstawach na­ uk i ogarnia sobą wszelkie dziedziny wiedzy oraz bar­ dziej stechnicyzowane metody poznania. (...) To, co nazwałem degradacją sensu, polega na uzależnieniu takich zjawisk i wytworów [zjawisk przypominających zewnętrznie sztukę - DC] od bezpośredniego dyktatu techniki, użytkowości, konsumpcji; tych funkcjonal­ nych celów, które dominują w sferze „środków maso­ wego przekazu". Degradacja ta polega, dalej, na re­ dukcji rzeczywistości do sfery ludzkich wytworów i pragmatycznych celów. Polega wreszcie na redukcji tejże rzeczywistości do tego, co może być naukowo lub przy użyciu analogicznych do naukowych metod po­ znane i wykorzystane". 9 10 Uwagi Juszczaka, warto może to podkreślić, nie są jakimś histerycznym (i w dodatku mocno spóźnionym) atakiem na stechnicyzowaną współczesność, nie są podszyte wizją retrospektywnej utopii w duchu rousseańskim. W rozgraniczeniu „kultury" i „sztuki" chodzi mu, jak rozumiem, przede wszystkim o utrzymanie w mocy wspomnianej autonomicznej jakości sztuki, ja­ kości niesprowadzalnej do żadnej innej dziedziny ludz­ kiej twórczości. W kulturze bowiem nie ma miejsca na tajemnicę, z kolei w sztuce tajemnica jest celem twór­ czego działania. Kultura oferuje nam produkty godzące nas z rzeczywistością, tworzące tak pożądany kokon komfortu i bezpieczeństwa, sztuka zaś to taki rodzaj po­ znania, który stawia nas za każdym razem wobec nie­ poznawalnego. Tymczasem świat współczesny, zorgani­ zowany na podstawie modelu naukowego, dostarczając owych analgetyków w nadmiarze, z punktu uchyla ja­ kiekolwiek pytania o tajemnicę, o to, co niepoznawal­ ne, co wymyka się dyskursywnemu nazwaniu. Propozycja Juszczaka, zdaję sobie sprawę, wyda się wielu zbyt radykalna i nie do przyjęcia. Jest tu zapew­ ne z czym dyskutować. W tym miejscu jednak wątpli­ wości traktuję na korzyść oskarżonego. Nie wchodzę �Daiun Czaja * ŻYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOŚĆ w meritum ewentualnego sporu. Jego koncept przywo­ łuję tu przede wszystkim z jednego powodu: pokazuje on, mianowicie, że można myśleć o ważnym polu ludz­ kiej aktywności - sztuce - nie w obrębie „kultury", ale dokładnie poza jej obszarem. Ze do myślenia o sztuce, o tym, co w niej najgłębsze, „kultura" nie jest koniecz­ nie potrzebna. Jest tak dlatego, ponieważ rozpo­ wszechnione ujęcia „kultury", o słabo - jak zaznacza Juszczak — uświadamianej pozytywistycznej prowe­ niencji (tu świetnym przykładem może być „kultura symboliczna" Cassirera), nie uwzględniają szczególnej ontologii dzieła sztuki. Nie uwzględniają również, co z metodologicznego punktu widzenia jeszcze ważniej­ sze, że uprzedmiotawiający, obiektywizujący język opi­ su, który tak dobrze przystaje do analizy fenomenów kulturowych, załamuje się w zetknięciu z dziełem sztu­ ki, odsłania swoją nieadekwatność i w gruncie rzeczy bezradność. A obraz zszedł z obrazu i usiadł przy stole, A listonosz nie przyszedł i r e n t y nie przyniósł. N a s t ę p n e g o d n i a także listonosz nie przyszedł. H e n r y k K w i a t e k co chwilę d o swych d r z w i podchodził. M i n ą ł tydzień czekania - listonosz nie przyszedł. H e n r y k K w i a t e k d o gościa z obrazu powiedział: - Ja dotychczas nie c h c i a ł e m niczego o d ciebie. W i e m doskonale, że ty możesz w i e l e . Ja d o tej pory niczego o d ciebie nie c h c i a ł e m , więc teraz o pożyczkę c h c i a ł b y m cię poprosić. Henryk Kwiatek... Święty gość długo milczał i patrzył świętymi O c z a m i na H e n r y k a - H e n r y k K w i a t e k z n o w u Poprosił o pożyczkę. A gość palec uniósł, popatrzył na H e n r y k a i powiedział: - MIŁOŚĆ... Sytuacja przypomina tę opisaną powyżej. Tak jak semiotyczna koncepcja kultury zamyka z definicji pe­ wien obszar rzeczywistości, uniemożliwia postawienie pytań o egzystencjalny i metafizyczny sens rzeczywisto­ ści, bo wszystko zaczyna się i kończy na „tekstach kul­ tury", tak i tutaj „kultura" okazuje się domeną jedynie ludzkich wytworów, a przez tę właśnie zasłonę kulturo­ wych konstruktów sztuka (podobnie jak i religia) pra­ gnie się przebić. I w jednym, i w drugim przypadku ka­ tegoria „kultury" pełni rolę filtra, który - by przywołać poręczną metaforę z akustyki - skutecznie obcina pew­ ne istotne pasma doświadczanej i przeżywanej rzeczy­ wistości. Eliminuje z refleksji antropologicznej i unie­ ważnia tajemnicę jako tajemnicę właśnie. Teraz k a m e r a opuszcza mieszkanie I widać b l o k o w i s k o przeraźliwie czarne I widać czarne niebo - i na niebie c z a r n y m WIELKIE I B L A D E PRZERAŹLIWIE SERCE"" Spróbujmy na moment założyć - rzecz z punktu wi­ dzenia reguł literaturoznawczej intrepretacji skandalicz­ na - realność fikcji, p r a w d z i w o ś ć opisanej tu hi­ storii życiowej. Potraktujmy ów precyzyjnie zrobiony wiersz, operujący świadomie sprozaizowanym językiem reporterskiej (także i filmowej) narracji, jak opowieść „z życia wziętą". Dla podparcia tego jawnie antymetodologicznego procederu, dodać tu można, że historia ta ma swoje wcale liczne odpowiedniki w niezwykłym filmie Marcela Łozińskiego „Wszystko może się przytrafić". W tym arcydziele polskiego dokumentu, sześcioletni syn reżysera, jeżdżąc na hulajnodze po warszawskich Łazien­ kach „przepytuje z życia" takich właśnie jak u Świetlic kiego bohaterów. A może raczej: antybohaterów, ludzi bez wielkich dokonań, bez biografii obfitujących w chwalebne czyny, najczęściej samotnych i wyrzuco­ nych na margines życia, ludzi z bocznego toru wielkiej historii, ludzi - chciałoby się powiedzieć - bez właściwo­ ści, gdyby za tym słowem nie stała jednoznacznie nega­ tywna kwalifikacja. Wszyscy oni mają (mieli?, większość z nich to ludzie w podeszłym wieku) nie jakieś, ale naj­ głębiej własne i niepodobne do innych życie. I wszyscy dzielą się z chłopcem i z nami, widzami tej opowieści, szczegółami swojej zwyczajnej egzystencji. Pobudzeni py­ taniami dziecka, jakby na podobieństwo uwag Łotmana, odwijają przed nami film swojego życia, wywołują jego znaczące kadry. Łozińskiemu udała się rzecz rzadka. W zderzeniu życia wchodzącego w świat i życia schodzą­ cego z „tego świata", w postawieniu bohaterów wobec perspektywy ostatecznej, okazało się, że zwykłe, zwyczaj­ ne, banalne skrawki życia nabierają nieledwie epiranicznej gęstości. Zwykłość egzystencji okazała się jedynie maską dla ukrytej niepojętości i niezgłębialności życia. Kartka z żywotów nieświętych Prowokacji nigdy za mało. Przyjrzyjmy się teraz fragmentowi pewnego współczesnego zwyczajnego ży­ wota. Spójrzmy nieuprzedzonym okiem na ten poetyc­ ki zapis codzienności. „Henryk Kwiatek przyjaźnił się z gościem ze świętego obrazu. To był j e d y n y facet, z którym mógł t o robić. W r a c a ł d o d o m u - zaparzał h e r b a t ę , A w t e d y święty obraz doń z obrazu schodził. I r o z m a w i a l i . H e n r y k K w i a t e k mówił o wszystkim, co m u się zdarzyło tego d n i a a święty milczał i świętymi oczami na H e n r y k a patrzył. H e n r y k Kwiatek przyjaźnił się z gościem ze świętego obrazu. B o z k i m się miał przyjaźnić? N o przecież nie z księdzem, C o raz do r o k u po kolędzie chodził. Bo z k i m się miał przyjaźnić? Przecież nie z listonoszem, co raz na miesiąc m u r e n t ę przynosił. Henryk Kwiatek... H e n r y k Kwiatek przyjaźni! się z gościem ze świętego obrazu. Któregoś d n i a wrócił z miasta - zaparzył h e r b a t ę . 10 �Daiusz Czaja * ŻYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOŚĆ Co antropolog k u l t u r y ma do powiedzenia o przytoczonym przed chwilą jednym ledwie fragmen­ cie zwyczajnej egzystencji? Co potrafi powiedzieć o tej, zamkniętej w trzech obrazach, historii przeraźliwej sa­ motności i głodu rozmowy z niewidzialnym, historii nadziei i rozpaczy, historii zamkniętej na głucho świę­ tości (bo chyba nie jest to wiersz o kłopotach poczty z doręczaniem renty) ? Co antropolog kultury, ze swo­ imi kodami, systemami znaczącymi, kanałami infor­ macji itp. ma o tej historii do powiedzenia? Co może zrobić z tą tragiczną i (zakładamy dalej) prawdziwą h i ­ storią pojedynczego życia? W końcu, było nie było, „antropologia" ma w swym rdzeniu anthropos, człowie­ ka, a kto powiedział, że ma to być człowiek uogólnio­ ny, przedstawiciel jakiejś grupy społecznej, reprezen­ tant jakiejś zbiorowości, a nie człowiek z własną histo­ rią, własną biografią, własnym, osobnym i niepowta­ rzalnym jak linie papilarne, wzorem egzystencji. Chcę być dobrze rozumiany: nie idzie mi tu o żadną solidar­ ność w cierpieniu, o jakiekolwiek etyczne powinności antropologa (choć tych pewnie nigdy za dużo), o ża­ den sentymentalizm uczuciowy. Kwestię stawiam wy­ łącznie na poziomie metodologicznym: chodzi mi o to, co może on - jako badacz zajmujący się rozumieniem spraw ludzkich i mający w zanadrzu dobrze sprawdzo­ ne narzędzia opisu - zrobić z t у m właśnie życiem? Na ile kategorie, z którymi dziarsko wyrusza w świat, są tu w ogóle przydatne? Biegli w sztuce dzielenia znaków na naturalne i arbitralne, w odróżnianiu znaczącego od znaczonego, w dodawaniu do „kultury" różnicują­ cych ją przymiotników, co możemy powiedzieć o t у m życiu, tak prostym i tak nagim w swojej prze­ zroczystej, zdawałoby się, zwyczajności, a tak umykają­ cym przed schwytaniem go w jednoznaczne formuły logiczne i semantyczne? Widać przecież wyraźnie, że potraktowanie nasze­ go modelowego Henryka Kwiatka po prostu jako sta­ tystycznego przypadku zwyczajnie zabija, excusez le mot, przedmiot naszego badania. Widać nie mniej wy­ raźnie, że zastosowanie wobec tego „przypadku" trady­ cyjnej, z „kulturą" związanej aparatury pojęciowej mi­ ja się z celem. Czujemy jak odległe i toporne są narzę­ dzia analityczne wobec tej zwyczajnie nie-zwyczajnej egzystencji. Rozumiemy, że opowiedziane tu fragmen­ tarycznie życie, to, co w nim najciekawsze i najbardziej tajemnicze, nie odsłoni się w ten sposób przed nami. Prowadzi to do konstatacji bolesnej, ale prawdziwej, że, krótko mówiąc, antropolog к u 1 t u г у na temat powyższej historii i jej podobnych ma do powiedzenia niewiele bądź zgoła nic. Albo inaczej: że wszystko to, co ewentualnie miałby do powiedzenia, będzie zawsze p o n i ż e j historii tu przedstawionej, że życie skutecz­ nie opiera się przed zakusami próbujących roztajemniczyć go kulturowo badaczy. Trzeba przy tym powiedzieć wyraźnie: w zarysowa­ nym tu lapidarnie i grubą kreską sprzeciwie wobec „kultury" nie chodzi o żadne dramatyczne ruchy, o ja­ kąkolwiek nazewniczą rewolucję. Byłaby to w istocie operacja samobójcza (spróbujmy wyobrazić sobie tekst antropologiczny całkowicie obywający się bez pojęcia kultury). Nie idzie o to, by niczemu niewinne dziecko wylać razem z kąpielą. Zależało mi na czym innym: na pokazaniu, jak ograniczona jest to wizja świata ludz­ kiego i jak mocno funkcjonuje w naszym myśleniu; jak ciągnie za sobą ogon nieprzezwyciężonych do dzisiaj - wbrew głośnym deklaracjom - przesądzeń i dyrektyw poznawczych paradygmatu pozytywistycznego; jak w dalszym ciągu daje prymat metodzie przed prawdą, jak dystansuje się od dialogicznej formuły rozumienia, jak dalece lęka się wszystkiego, co wymyka się dyskur­ sy wnemu poznaniu. 12 Z ciemności w ciemność Dobrze więc: jeśli nie „kultura", to co? Wprowadź­ my zatem do zatęchłego antropologicznego słownika (akulturacja, obyczaj, zmiana kulturowa...) nieco przy­ kurzone, co nie znaczy: martwe, pojęcie „życia". „Ży­ cia" w całej jego prostocie i . . . skomplikowaniu. Trzeba będzie powrócić tym samym do elementarnej charak­ terystyki tego terminu, tak jak pojawia się ona w pi­ smach filozoficznych Wilhelma Diltheya, najważniej­ szego z przedstawicieli tzw. filozofii życia przełomu XIX i XX stulecia. Z Diltheyem jest ciekawa sprawa. Wspo­ mina się zawsze jego nazwisko, ilekroć mowa o odle­ głym sporze o odrębny status poznawczy humanistyki czy dyskusjach o naturze interpretacji, ale w zasadzie traktuje się jego pomysły niemal wyłącznie jako etap (przezwyciężony) w historii filozofii. Docenia się jego wpływ na późniejsze wielkości (Husserl, Heidegger), ale jego filozofia życia traktowana jest jako szacowny, ale jednak zabytek w dziejach pojęć filozoficznych. W pracach antropologicznych, nieufnych wobec kon­ ceptów filozoficznych, jako żywa inspiracja metodolo­ giczna pojawia się rzadko. ' Tymczasem wydaje się, że pojęcie „życia", ma w dalszym ciągu intrygującą moc oddziaływania. Obejmując treści bardziej podstawo­ we i daleko szersze niż pojęcie „kultury", rejestruje bo­ wiem i uwzględnia nie tylko poznawalne, ale także niedyskursywne i semantycznie ciemne, niedookreślo­ ne sfery rzeczywistości, może być dla niego interesują­ cą przeciwwagą. 1 14 Przypomnijmy: dla Diltheya polemizującego z róż­ nymi odmianami filozofii świadomości to właśnie „ży­ cie" stanowiło fundamentalną i nieredukowalną pod­ stawę namysłu nad człowiekiem. Pojęcie „życia" skie­ rowane było przeciwko wszelkim uroszczeniom rozu­ mu abstrakcyjnego, przeciwko wszelkim konstrukcjom teoretycznym, niemającym umocowania w empirii. W miejsce świadomości pojawia się u niego życie jako pierwsza, podstawowa struktura znacząca, jako sposób bycia człowieka. Nie przypadkiem Heidegger będzie podkreślał swój dług wobec Diltheya (czy heiedegge- �Daiusz Czaja * ŻYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOSC rawskie Dasein jest powtórzeniem, czy rozwinięciem diltheyowskiego „życia" w innym języku pojęciowym, to osobny problem). Dilthey wielokrotnie utrzymywał, że wszystkie pojęcia, którymi próbujemy opisywać i i n ­ terpretować zachowania człowieka, właśnie z życia się wywodzą, że innymi słowy: „życie poznaje życie" (czyż­ by prasformułowanie tezy o poznawaniu „kultury przez kulturę"/). I jest to sytuacja trwała. Poza życie, jako pierwotne datum, nie można wyjść, z niego pochodzą kategorie, które stać się mogą narzędziami jego opisu. Pojęcie życia wprowadza Dilthey z całą towarzyszącą mu dwuznacznością. Jest bowiem życie przedmiotem, ale i podmiotem poznania. Kategorie życia nie są jedy­ nie formami pozwalającymi okiełznać chaos doświad­ czenia, ale równocześnie sposobami, w jakich życie się uzewnętrznia. w stanie go transcendować, przeciwnie: zawsze jest je­ go ekspresją. Dilthey pokazywał będzie i przekonująco dowodził, jak wątłe i kruche są nasze narzędzia po­ znawcze, jak niezdarnie próbują wyjść poza „przyro­ dzone" im ograniczenia. Żyjemy otoczeni ścianami, powtarzał, i poza nie nie sposób wyjść. Toteż lektura życia, czytanie w jego znakach nie ma, bo mieć nie może, ostatecznego końca. Zycie musi być wciąż na nowo wypowiadane. Jakże dalekie to od późniejszego optymizmu poznawczego w humanistyce, która w i ­ działa swoją szansę wyjścia z kryzysu epistemologicznego w przyjęciu modelu dostarczonego przez przyro­ doznawstwo. Zasługą Diltheya jest wydobycie na jaw całego dy­ namizmu, pulsowania, zmienności kategorii życia, jego dziejowości. Wnikliwa komentatorka diltheyowskiej filozofii, zauważa, że utożsamienie życia z dziejowością jako przestrzenią pojawiania się znaczeń pozwala mó­ wić o logosie życia, o trwałej jego dyspozycji do wydo­ bywania z siebie struktur, na podstawie których może być rozumiane. „ L o g o s ż y c i a jest więc dziejowym procesem, w trakcie którego dochodzi do głosu zna­ czenie życia i kształtują się jego struktury; dopiero ja­ ko dziejowe, czyli podlegające dynamice ekspresji, ży­ cie jest poznawalne. Proces ten nie czyni go jednak całkowicie przejrzystym i nie jest w stanie usunąć irra­ cjonalnej reszty; jako niosące nowość, otwarte ku przyszłości - życie pozostaje niezgłębialne". Ów logos życia jest więc kategorią paradoksalną. Wskazuje, że życie może być rozumiane, poznawalne, ale tylko do pewnego stopnia. Pojawianie się znaczeń, nadawanie kształtu przepływającemu, dynamicznemu strumienio­ wi życia to jeden aspekt zjawiska. Drugim jest nieod­ łączne od jego „jasnej" części, ciemne tło, jak i otwar­ tość biorąca się z jego „wychylenia" w przyszłość. W jednym z bardziej przejmujących fragmentów swo­ jego dzieła odnotowuje Dilthey: „W obu kierunkach życie niknie w ciemności. W ciemności tonie jego po­ czątek, ciemność spowija jego koniec. Ciemność ta ro­ dzi w nas obawy, nadzieje, najrozmaitsze afekty. Pod ich wpływem powstaje wiara, poezja i metafizyka... To z ciemności wybiegające i w ciemność biegnące życie chciałby człowiek wpisać w jakiś układ, w którym ży­ cie stałoby się dlań pojmowalnym". Nawet w auto­ biografii, którą uznawał on za najbardziej instruktywną formę, jaką przybiera rozumienie życia, dostrzega momenty niepoddające się analitycznemu rozbiorowi: „Autobiografia jest objaśnieniem życia w jego tajemni­ czym splocie przypadku, losu i charakteru. Gdziekol­ wiek spojrzymy, tam nasza świadomość próbuje uporać się z życiem. Nasze losy, jak również nasza istota, na­ pełniają nas cierpieniem i zmuszają, byśmy się z nimi rozumiejąco pogodzili. Przeszłość tajemniczo nęci, by­ śmy poznali nici znaczenia jej momentów. Jej eksplika­ cja pozostaje jednak niezadowalająca. Nigdy nie upo­ ramy się z tym, co nazywamy przypadkiem: zdarzenia, które jako wspaniałe czy jako straszliwe stały się zna- Czym jest dokładniej owo „życie", jak je rozumieć? Niewątpliwie jest czymś innym niż fenomen czysto biologiczny, i to bodaj jedyna rzecz, o której można powiedzieć bez żadnych dwuznaczności. Dilthey dookreślał je wielokrotnie, oddawał jego znaczenie w wielu terminach i określeniach metaforycznych. Bez wątpienia jego eksplikacja tego pojęcia daleka jest od tak miłej sercu uczonego jednoznaczności. Chciałoby się powiedzieć, że jest równie bogata i wie­ loznaczna (co dla wielu znaczy po prostu: mętna i po­ krętna) jak... samo życie. W jednej z jego opisowych charakterystyk, zwraca Dilthey uwagę przede wszyst­ kim właśnie na to, jak wymyka się ono jednoznacz­ nym określeniom, jak oscyluje na granicy między oczywistością i esencjalną niepojętością: „Słowo życie oznacza coś każdemu z nas najlepiej znanego, rzeczy­ wistość najintymniejszą, ale równocześnie i najciem­ niejszą, ba, zupełnie niemożliwą do zbadania. Czym jest życie - zagadka to nie do rozwiązania. Wszelki na­ mysł, wszelkie myślenie i badanie wyrasta z tak nie­ zbadanej rzeczywistości. Korzenie wszelkiego pozna­ wania tkwią w tym niepoznawalnym w swej pełni ży­ ciu. Można opisywać życie. Można uwydatniać jego poszczególne cechy charakterystyczne. Można śledzić w tej wzburzonej melodii jej jak gdyby rytm i akcent. Ale nie można rozebrać życia na czynniki. Zycie jest nieanalizowalne. Żadna formuła, żadne wyjaśnienie nie jest w stanie wyrazić, czym jest życie. Pojawiając się w życiu i istniejąc w układzie życia, myślenie bo­ wiem nie może nawrócić poza życie. Zycie pozostaje dla myślenia niedocieczonym jako dana, do której ono samo należy, poza którą zatem nie może ono na­ wrócić. Myślenie nie może nawrócić poza życie, po­ nieważ jest jego wyrazem. Najważniejsze pojęcia, z pomocą których pojmujemy świat, są kategoriami życia. Jakimże sposobem moglibyśmy z pomocą pojęć, wyodrębnionych i poprzez abstrakcję oczyszczonych z życia, wyjść poza życie". 15 17 18 16 Nie można adekwatnie wypowiedzieć życia, bo my­ ślenie analityczne, które próbuje ten cel osiągnąć, nie może oderwać się od obiektu swojego opisu, nie jest 12 �Daiusz. Czaja • ZYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOSĆ czącymi dla naszego życia, zawsze zdają się wkraczać przez bramy przypadku". To ciekawe, u Łotmana przypadek jest jedynie sy­ gnałem otwartości systemu znakowego, czymś nie­ przewidywalnym, ale dającym się w dużym stopniu ex post zrekonstruować i wytłumaczyć; u Diltheya przy­ padek jest emanacją niewytłumaczalnego, jest każdo­ razowo zwiastunem tajemnicy. Poznanie żywego, pulsującego życia, życia z jego niedającą się precyzyjnie wykreślić trajektorią przy­ padków, zawsze będzie naznaczone skazą nieadekwatości. Analiza życia skazana jest tedy na niedopowie­ dzenie, a w ostateczności niewy-powiedzenie. Inter­ pretacje życia zawsze zawierać będą w sobie ową, nie­ usuwalną „ślepą plamkę" poznania. Ale nie jest to okoliczność epistemologicznie frustrująca. Nie jest to świadectwo bezradności poznawczej, ale konsekwen­ cja źródłowej, pierwotnej, nieprzekraczalnej ontologii życia. To po prostu uznanie twardej konieczności, któ­ ra wynika z przekonania, że każde „pozytywne" rozwią­ zanie zagadki życia staje się kolejnym pytaniem, na które trzeba dać odpowiedź. Przyjmuje ono naturę ho­ ryzontu, który - mimo naszych prób schwytania go wciąż będzie rysował się przed nami. Doskonalenie i wysubtelnianie naszych narzędzi poznawczych nicze­ go w tej sytuacji nie zmieni. Zycie pozostanie nieod­ gadniona i nieodgadywalną z natury rzeczy zagadką. Jeszcze raz Dilthey: „życie zawsze pozostaje dla nas za­ gadką, przeto i uniwersum musi pozostać dla nas za­ gadkowym. Gdybyśmy mogli analizować życie, wyja­ śniłaby się nam tajemnica świata". Warto podkreślić wagę tego równania: życie = świat. Pytanie o życie, o to, jak się jawi, nie jest zatem jakimś pytaniem, jed­ nym z wielu, pytaniem, które dotyczyłoby pewnego wydzielonego obszaru doświadczenia. Dilthey wyraź­ nie mówi, że w pytaniu o życie wybłyska niejasno ta­ jemniczy sens Całości. 19 20 Zycie i opowieść Nieżywiąc nadziei na złamanie szyfru świata, chce­ my jednak jakoś zrozumieć życie. Jak je myślowo okiełznać, jak - mimo dojmującej świadomości ułom­ ności naszych narzędzi poznawczych - schwytać je w porządkujące schematy poznawcze? Jedną z ciekaw­ szych propozycji w tym względzie wydaje się koncepcja tożsamości narracyjnej Paula Ricoeura. Również i tu, podobnie jak w analityce egzystencjalnej Dasein Hei­ deggera, słychać pogłos biograficznej i autobiograficz­ nej lekcji Diltheya. Ricoeur wychodzi w swoim rozumowaniu od za­ kwestionowania zdroworozsądkowego przekonania o fundamentalnej i nieprzekraczalnej odmienności ży­ cia i opowieści. W potocznym rozumieniu życie jest przeżywane, historie zaś opowiadane. Zycie naznaczo­ ne jest stemplem prawdy, „czymś, co zdarzyło się na­ prawdę"; opowieści, z definicji, są produktem wyobraź­ 13 ni, są nie-realne, mają status fikcji. Zdaje się jak gdyby życie od fikcji oddzielała przepaść nie do pokonania. Konstruując narracyjną koncepcję podmiotu, Ricoeur stara się przerzucić nad nimi pomost, wskazać możliwe łączniki, które mogłyby te dwie jakości ze sobą związać, tak jednak, by nie zatraciły one swojej odmienności. Opowieść fikcyjna prowadzi do życia z prostego po­ wodu. Otóż, proces budowania, komponowania opo­ wieści nigdy nie jest dopełniony w tekście, ale każdo­ razowo dopełnia się po stronie czytelnika. Za sprawą opowieści dochodzi do refiguracji życia. Inaczej mó­ wiąc: sens opowieści pojawia się na przecięciu świata tekstu i świata czytelnika. A k t lektury jest nie tylko twórczy, ale staje się momentem krytycznym w proce­ sie przekształcania doświadczenia czytelnika przez opowieść. Ricoeur podkreśla tu szczególnie potencjal­ ną otwartość tekstu fikcjonalnego: „Mówiąc o świecie tekstu, akcentujemy charakterystyczną dla każdego dzieła literackiego zdolność otwierania horyzontu możliwego doświadczenia - jakby rzutowania przed siebie świata, w którym dałoby się żyć. Tekst nie jest czymś w sobie zamkniętym. Jest projekcją nowego universum, różnego od tego, w którym przywykliśmy żyć. Przyswoić sobie tekst w trakcie lektury to wejść w ob­ ręb horyzontu świata otwartego przez tekst - świata, w którym mieszczą się działania, charaktery i wydarze­ nia opowiadanej historii. W rezultacie czytelnik od­ krywa, że przynależy jednocześnie do dwóch światów: tego, w którym rozwija rzeczywistą działalność, oraz tego, którego doświadcza mocą wyobraźni". 21 Z hermeneutycznego punktu widzenia tekst jest czymś więcej niż autoreferencyjnym układem znaków, tak jak chcieli to widzieć strukturaliści. Dzieło literac­ kie obejmuje trzy wymiary: referencyjność, komunikowalność i samorozumienie. Pierwszy wymiar odnosi się do pośrednictwa między człowiekiem i światem, drugi pośredniczy między człowiekiem i drugim człowie­ kiem, trzeci - odnosi się do pośrednictwa między człowiekim i nim samym. W tym ostatnim przypadku akt lektury staje się twórczym narzędziem samorefleksji. Czytanie, powiada Ricoeur, jest samo w sobie pewnym sposobem życia w świecie fikcji, który dla czytającego zostaje otwarty przez dzieło. A zatem historie są nie tylko powtórnie opowiadane, ale także przeżywane i tu otwiera się już możliwość ich wzajemnej interferencji. Szczególną rolę przyznaje Ricoeur właściwości ludzkiej egzystencji, którą nazywa prenarracyjną zdol­ nością przypisaną samemu życiu. Mówiąc najprościej, chodzi tu o to, że życia nie da się zinterpretować sen­ sownie dotąd, dokąd będzie się je pojmować wyłącznie w kategoriach biologicznych. Jest w samym życiu coś, co domaga się interpretacji. Zycie chce być opowie­ dziane, chce być schwytane w narracyjny schemat. Doświadczenie życia zawiera w sobie wymóg rozjaśnia­ jącej je opowieści. Prenarracyjną jakość ludzkiego do­ świadczenia pozwala mówić o życiu „jako pewnej hi­ storii w stadium narodzin, lub jako d z i a ł a n i u �Daiusz Czaja * ZYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOŚĆ i d o z n a w a n i u d o m a g a j ą c y m się o p o w i e d z e n a . Zrozumienie działania nie sprowadza się do znajomo­ ści siatki pojęciowej, w którą bywa ujmowane. Na mo­ cy swego symbolicznego zapośredniczenia, zrozumie­ nie to sięga aż do rozpoznania czasowych właściwości działania, które przywołuje opowieść. To nie przypad­ kiem, ani nie przez pomyłkę potocznie mówimy, że przydarzyła się nam jakaś historia lub że jakaś historia schwyciła nas w pułapkę, lub po prostu mówimy o hi­ storii życia." że fikcja, w szczególności opowieść fikcyjna, jest nieredukowalnym obszarem s a m o r o z u m i e n i a . Jeśli jest prawdą, że fikcja wypełnia się sensem tylko w życiu, a życie może być rozumiane tylko przez historie, które o nim opowiadają, to życie p r z e m y ś l a n e - w zna­ czeniu, jakie zapożyczyliśmy od Sokratesa - jest ży­ ciem p o n o w n i e o p o w i e d z i a n y m . " Niezależnie od wątpliwości, jakie można żywić wo­ bec narracyjnej koncepcji tożsamości, która w opo­ wieści widzi narzędzie samorozumienia, niezależnie od tego, jak postrzegać będziemy rolę owych zdolności fabulacyjnych, cztery wnioski, jakie wyciągnąć można z analiz Ricoeura, wydają się niepodważalne. Pierwszy: ukazuje on tożsamość w jej aspekcie dynamicznym, pokazuje - choć po analizach filozofii egzystencji rzecz to nienowa - życie jako strukturę otwartą, niedo­ mkniętą, wciąż stającą się w drodze kolejnych opowie­ ści. Drugi: życie naprawdę ma strukturę narracjopodobną, nie jest to wynik rzutowania weń znanych nam fabuł. Zycie oglądane z perspektywy narracyjnej two­ rzy gęsty, splątany wzór historii potencjalnych, histo­ rii, które oczekują na swojego narratora. Trzeci, kom­ plementarny: opowieści fikcyjne są szczególną maszy­ ną do unieruchamiania czasu. Pozwalają na wprowa­ dzenie do chaosu danych wyjściowych, do tej nieja­ snej epizodycznej magmy życiowego doświadczenia, narracyjnego wzoru nadającego im ład i strukturę. Prościej: wprowadzają sens w przemijający i przypad­ kowy zbiór faktów naszego życia. I czwarty: tak ścisłe powiązanie życia i opowieści, opowieści i życia, tworzy przekonujące i dobrze uzasadnione podstawy antropo­ logii narratywnej. 2 4 22 W tym miejscu może pojawić się wątpliwość, czy nie jest tak, że wspomniane zapośredniczenie życia przez opowieść nie prowadzi do błędnego kola. Skoro bowiem rzutujemy na własne życie historie już usłysza­ ne, mogłoby się wydawać, że nie mamy dostępu do „nagiego", żywego doświadczenia naszego życia, życia z wpisaną weń wirtualną opowieścią, ale od razu po­ strzegamy je przez pryzmat opowieści już istniejących. W odpowiedzi Ricoeur przywołuje sferę doświadcze­ nia codziennego, pytając retorycznie: „czyż nie jeste­ śmy skłonni postrzegać pewien łańcuch epizodów na­ szego życia jako coś w rodzaju ciągu h i s t o r i i jesz­ cze n i e o p o w i e d z i a n y c h , historii, które domagają się opowiedzenia i które oferują punkty zaczepienia dla możliwej narracji? Co więcej, czyż opowieści nie są, na mocy definicji, historiami na nowo opowiedzia­ nymi? Wydaje się to oczywiste, kiedy mamy na myśli opowiadanie o faktycznych historiach, które się zda­ rzyły. Ale czyżby pojęcie historii możliwej było nie do przyjęcia?" 25 23 Dwa „z życia wzięte" pospolite przykłady uprawo­ mocniają taką supozycję: seans psychoanalityczny i przewód sądowy. I w jednym, i w drugim przypadku, splątanej serii rozmaitych epizodów trzeba nadać (w miarę) spójną postać. W pierwszym przypadku psy­ choanalityk jest tym, który umożliwia pacjentowi wy­ ciągnięcie z rozlicznych faktów jego życia spójnej nar­ racji, nadaje im postać koherentnej opowieści, która byłaby dla niego zrozumiała i do przyjęcia. Zakłada się tym samym, że historia życia tkwiła już immanentnie w głowie pacjenta, że wyrasta z historii jeszcze nie opo­ wiedzianej, stłumionej na rzecz tych opowieści, które dostępne były jedynie na poziomie świadomym. W przypadku drugim sędzia stara się poskładać w spój­ ną całość splątane wątki historii, w którą uwikłany jest pozwany. Tu również praca interpretacyjna polega na wyświetleniu i zebraniu w pewną całość życiowych przypadków pozwanego, które tworzą z początku męt­ ny i niejednoznaczny obraz historii jeszcze nieopowiedzianej. Łączenie wszelkich znaczących poszlak jest urzeczywistnieniem tej istniejącej dotąd in potentia wirtualnej historii. Z chwilą tej rekonstrukcji z masy poplątanych, często sprzecznych wątków, wyłania się ich podmiot. Sędzia-narrator, przekształca więc to, co się wydarzyło w przeszłości, jakąś niejasną prehistorię pozwanego, w sensowną i logiczną opowieść. „Z tej podwójnej analizy — podsumowuje Ricoeur — wynika, 14 Uwagi Ricoeura są dobrym preludium do ostatniej już odsłony tych rozważań o życiu. O życiu, które chce być opowiadane, a które nigdy do końca opowiedzia­ ne być nie może. O „życiu", które jest większe i bogat­ sze od „kultury", które przerasta kulturę. O życiu, któ­ re samo siebie transcenduje, które wciąż wymyka się nazwaniu i wypowiedzeniu. Zycie codzienne przy Simon-Crubellier Na początku był rysunek. W roku 1949 Saul Stein­ berg opublikował obrazek zatytułowany po prostu: The Art of Living. Rysunek przedstawia kamienicę z częściowo odsłoniętą fasadą. „Zerwanie" przedniej ściany odsłania życie toczące się w kilku mieszkaniach, prezentuje w obrazkach ową tytułową sztukę życia. Zwyczajne, codzienne życie, rozpisane na kilka miesz­ kań i utrwalone w swojej jednoczesności. Niepowta­ rzalna kreska Steinberga szkicuje więc parter, a tu pa­ ni z panem przy stole, obok ktoś bierze prysznic, jesz­ cze obok pani z panem śpią, ale w osobnych łóżkach, piętro wyżej pani robi na drutach, jeszcze jedno piętro - a tam rodzina w salonie z dziećmi, pani z panem czy- �Daimz Сща • ŻYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOŚĆ �Daiusz Czaja • ZYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOŚĆ Moretlet SMAUTF SUTTON ORŁOWSKA НОПОГС Simpson Jirdme NETO CRESPI dziesiątki zrekonstruowanych retrospektywnie biogra­ fii, historii życia jej mieszkańców pomnożonych o dzie­ siątki innych, które „przy okazji" ich referowania się pojawiają. Podobieństwo i - chciałoby się powiedzieć - wręcz niewolnicze naśladownictwo obrazkowego pierwowzoru polega i na tym, że obraz Pereca również jest do bólu statyczny: „akcja" powieści została jak gdyby unieruchomiona przez wskazówki zegara, umiej­ scowiona jest dokładnie 23 czerwca 1975 roku około godziny ósmej wieczorem. Siedzimy więc zatrzymane w kadrze zwielokrotnione życie mieszkańców jednego domu. Brak tu jednej, rozwijającej się linearnie fabuły, mamy za to dziesiątki różnorodnych, pozornie niezwiązanych ze sobą opowieści. Fragment goni frag­ ment. Okno z jednego pomieszczenia wyprowadza nas do drugiego. Wędrujemy do piwnic, do kotłowni, do służbówki i na strych. Wchodzimy do windy. Przemie­ rzamy halle i schody. Narracja, ruchem konika szacho­ wego (skomplikowany szachowy algorytm leży u pod­ staw konstrukcji powieści) przebiega z mieszkania do mieszkania, pozwalając nam - na wzór zasłony zdartej przez Steinberga - przyjrzeć się bliżej mieszkańcom tej osobliwej kamienicy. Wedle autokomentarza Pereca całość książki została pomyślana na podobieństwo do­ mu, którego mieszkania, łącząc się ze sobą, przypomi­ nają pojedyncze elementy, które tworzą skomplikowa­ ny wzór jakiejś układanki. Troquet PLASSAERT HUTTING GRATtOLET Troyan ALBIN Fresnel & ROGERS BRHDEL Brodin- VAlfcNE Jerome •Gratiolct CI NOC WINCKLER Doktor M N T E V I L L E Graliotet Hourcade REOL Hiben POULEROT RORSCHASCH Speiss Echard BERGER Grifalconi MARQUISEAUX Danglars Colomb BARTLEBOOTH FOUREAU SCHODY Appenzzelł ALTAMONT DE BEAUMONT MOREAU LOUVET Claveau Wejście MARCIA stróżówka - antykwarial NOCHERE dla służby KOTŁOW­ PIW ( I C E NIA Massy H A L L WEJŚCIOWY MASZYNERIA PIW U C E WINDY MARCIA P I V I' I С E K a m i e n i c a przy rue S i m o n C r u b e l l i e r 11. P l a n b u d y n k u (kursywą zaznaczone są nazwiska d a w n y c h mieszkańców) tają, dzieci krzątają się po podłodze... 1 tak dalej przez cztery kondygnacje. Steinberg robi w istocie przekrój poprzeczny przez budynek, dając w efekcie nieco­ dzienny portret wielorodzinny we wnętrzu. Ten właśnie rysunek stał się inspiracją dla Georges'a Pereca, autora jednej z najbardziej niezwykłych powie­ ści ubiegłego stulecia: Zycie. Instrukcja obsługi. Powie­ ści pisanej przez Pereca powoli, metodycznie, przez prawie dziesięć lat. Powieści, o której Italo Calvino powiedział (przepisuję ze skrzydełka polskiego wyda­ nia): „Myślę, że ta książka, wydana w Paryżu w roku 1978, jest ostatnim prawdziwym wydarzeniem w histo­ rii powieści". W rzeczy samej wielkie to dzieło. Naj­ pierw całkiem dosłownie: książka Pereca liczy około 700 stron, podzielona jest na 99 rozdziałów. Obejmu­ je przy tym kilkadziesiąt detalicznie opowiedzianych historii, wprowadza na literacką scenę setki postaci o różnej randze i znaczeniu, zawiera niezliczoną ilość nazw własnych i tyleż samo przedmiotów różnego au­ toramentu. Całość poprzedza wstęp i kończy epilog. Ale to nie wszystko: zamieszczony jest w niej również plan budynku, indeks, kalendarium, „przypomnienie niektórych opowieści zawartych w niniejszym dziele", a także postscriptum. Projekt najwyraźniej pomyślany jako swoista, literacka summa. Pomysł tej wielopiętro­ wej konstrukcji literackiej był tak genialny w swej pro­ stocie, jak rysunek Steinberga. Mianowicie, Perec przedstawia i obrysowuje ze wszelkimi szczegółami świat jednej kamienicy mieszczącej się przy me Simon-Crubellier nr 11 w Paryżu, świat obejmujący Zanim zajrzymy wraz z Perekiem do wnętrza ka­ mienicy, odnotujmy, że pewne przesłanki koncepcji powieści, jej głównych wątków i tematów, ba, sensu uprawiania literatury, układania słów w sensowne struktury, można wyśledzić bez trudu we wcześniejszej twórczości Pereca. Ale także w jego biografii. Perec trawiony był obsesją zapomnienia, zanikania pewnych fragmentów rzeczywistości, toteż starał się zapisywać wszystko, co związane z jego życiem. Jeśli „wszystko" wydaje się słowem na wyrost, to warto wspomnieć w tym miejscu kilka utworów, które nie pozwalają wątpić w całościowy charakter jego zamysłu. W roku 1976 opublikowany został tekst zatytułowany: Próba skatalogowania wszystkich płynnych i stałych pokarmów, jakie pochłonąłem w ciągu roku 1974, i istotnie tytuł nie kłamie, autor odnotowuje sumiennie, co w tym czasie wypił i zjadł. Podobny, ewidencyjny charakter ma tekst Notatki dotyczące przedmiotów, które znajdują się na moim biurku. W książce Je me souviens z roku 1978, zawierającej kiłkaset zdań opartych na jednym sche­ macie - „pamiętam, że..." — rzeczywiście stara się Pe­ rec zgodnie z tytułową zapowiedzią zdać sprawę z tego, co zapamiętał z lat 1946-61, co ważne przy tym, pa­ mięć jego odnotowuje nie wielkie wydarzenia z pierw­ szych stron gazet, ale rzeczy, fakty, postacie, które oka­ zują się całkowicie zwykłe, banalne, należące bez resz­ ty do żywiołu nieefektownej codzienności. Jak sam mówił, interesowało go odnotowywanie tych okru­ chów codzienności, którymi ludzie naprawdę żyli, a które z rozmaitych powodów uległy zapomnieniu. 16 �Daiusz. Czaja • ŻYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOŚĆ W kilkustronicowym Approches de ąuoi? daje Perec „teoretyczną" podbudowę takiego podejścia do rozu­ mienia życia. Twierdzi, że tym, co zwykle zostaje zapi­ sane, zapamiętane, jest to, co wystaje ponad przecięt­ ność, ponad banał codzienności: „A to, co naprawdę zdarza się, to, czym żyjemy, reszta, cała ta reszta, gdzie to jest? To, co przydarza się każdego dnia i każdego dnia powraca, to, co banalne, codzienne, oczywiste, powszednie, zwyczajne, podzwyczajne (1'infraordinaire), cały ten niezauważalny zgiełk codzienności - jak zdać sobie z tego sprawę, jak o to zapytać, jak to wszystko opisać. (...) Być może trzeba w końcu zająć się odkry­ ciem naszej własnej antropologii: takiej, która opowie o nas, która będzie szukać w nas tego, co od tak daw­ na łupimy u innych. Już nie egzotyka, ale to, co najgłę­ biej własne (I'endotique)". samej «gry ze światem», która pozwala nadać mu sens. Wymyślić świat to go zinterpretować, obdzierając z nie­ wiadomego. Użyczyć przedmiotom języka, odpamiętać to, co zapomniane, ocalić przez zapis to, co pod-zwyczajne - to zakorzenić się w świecie zadomowionym przez język. We wszystkich tych przypadkach pisaniem Pereca rządzi lęk przed pustką, ten sam lęk, który kazał mu drżeć przed pustą kartką papieru i zapisywać miej­ sca, w których spał". Dziwnie to wszystko się splata: Dilthey mówiący 0 autobiografii jako najbardziej filozoficznej literaturze 1 o nie dającej się rozwiązać zagadce życia, Ricoeur kła­ dący nacisk na porządkującą, wyświetlającą znaczenie życia rolę fikcji, ale i na jej tymczasowy, „stający się", dynamiczny, charakter, Perec maniakalnie zapisujący umykające życie, zagadujący pustkę świata sporządza­ niem dziwacznych rejestrów i pisaniem autobiografii... 27 7 26 Zapomnieniu ulega to, co naprawdę tworzy materię naszego życia, jego, jak sądzimy, mało efektowny miąższ. Cały wysiłek Pereca, te niekończące się wyli­ czanki niemal wszystkiego, co oko ludzkie jest w stanie wziąć pod uwagę, brał się właśnie z pragnienia zapisa­ nia, utrwalenia tego ogromnego obszaru naszego praw­ dziwego życia. To była jego wersja antropologii codzien­ ności. Jeśli przypomnimy sobie kilka prac antropolo­ gicznych dotyczących podobnego obszaru - Ervinga Goffmana Człowiek w teatrze życia codziennego, Michę la de Certau The Practice of Everyday Life czy Rocha Sulimy Antropologie codzienności - widać wyraźnie ra­ dykalizm jego wizji codzienności, zwyczajnego życia. Aktywność Pereca ograniczała się do opisu tego, co niezauważane, pomijane milczeniem, co rutyna i przy­ zwyczajenie wyłącza z naszego pola widzenia. Powtórz­ my: opisu. Detaliczny, indeksowy, ewidencyjny, katalo­ gujący opis bez imperatywu systematyzującej analizy. Próba maksymalnego przybliżenia się do żywej tkanki życia. Pragnienie zapisu surowego życia, życia as itself. Próba zbudowania jakiejś radykalnej postaci realizmu obywającego się bez uprzednich założeń. Ale czy jest to w ogóle możliwe, zważywszy że rzeczy i obiekty nie ska­ talogują się raczej same? Za daną „kolekcją" zawsze ktoś (tu: Perec) stoi, ktoś, kto porządkuje rzeczywistość według własnych preferencji, pragnień i obsesji. Paradoks puzzla Powróćmy zatem do Życia. Instrukcji obsługi. Do po­ wieści, która obok swej rangi literackiej jest dla mnie jednym z najznakomitszych dzieł z antropologii życia. Życia - nie kultury. To tu właśnie z rzadką wnikliwością i konsekwencją sproblematyzowany zostaje tytułowy rzeczownik „życie". To tu oglądamy je jak gdyby pod zwielokrotniającym jego intensywność szkłem powięk­ szającym. Wiele mówi się ostatnio o związkach i wza­ jemnym przenikaniu literatury i antropologii. Nie mam wątpliwości, że Perec napisał wielki - w każdym zna­ czeniu tego słowa - traktat antropologiczny. W tym traktacie brak co prawda pojęciowych analiz, są nato­ miast liczne opowieści, zestawienia, rekonstrukcje i przybliżenia, które ostatecznie składają się na solidną antropologię z „życiem" jako spoiwem całości. Nie ma oczywiście żadnej możliwości - ani chyba sensu - by streścić tę książkę o ogromnej kubaturze, by próbować zebrać w jakąś sensowną całość splątane ni­ ci pomieszczonych w niej biografii, historii, pobocz­ nych opowieści. Można wszakże wydestylować z niej jeden z wątków, jak wolno sądzić, wątków głównych, wskazać bohaterów, wokół których oplata się to, co u Peteca najważniejsze. Tak się przy tym składa, że ów wątek dobrze - kongenialnie wręcz - współbrzmi z po­ czynionymi tu wcześniej „życiowymi" uwagami. Bez względu jednak na to, jak określać ów realizm, jak oceniać jego rezultaty w stosunku do zamierzeń, jedno wydaje się nie podlegać wątpliwości. Ten typ re­ alizmu jest próbą okiełznania chaosu świata i podobnie jak fikcyjne opowieści Ricoeura zmierzają w gruncie rzeczy w tym samym kierunku. Niezwykle trafnie wska­ zuje na tę cechę realizmu Pereca Michał P. Markowski, uwydatniając przy tym niejasny na pierwszy rzut oka związek prostego inwentarza z fikcją: „Realizm Pereca nie jest jedynie rejestrowaniem faktów wyblakłym pi­ smem neutralnego obserwatora. Obejmuje on nie tyl­ ko surowe zapisy, lecz także - przede wszystkim - auto­ biografię i fikcję, gdyż w obydwu tych przypadkach pi­ sanie pozwala zapanować nad światem. Fikcja i neu­ tralny opis łączą się dlatego, że stanowią dwie strony tej Spośród ogromnej liczby postaci przewijających się przez strony Życia trzy zdają się mieć znaczenie naj­ istotniejsze: Percival Bartlebooth, angielski miliarder, osobliwa postać, o jeszcze bardziej osobliwych zainte­ resowaniach, Gaspard Winckler, rzemieślnik parający się stolarką, ale i innymi wyrafinowanymi zajęciami rę­ kodzielniczymi i Serge Valene, malarz, postać nieeksponowana w książce, ale odgrywająca w niej niepo­ ślednią rolę. Cała trójka to mieszkańcy kamienicy przy Simon-Crubellier 11. Te trzy postaci połączone są przy tym subtelną siecią powiązań i zależności. Przyjrzyjmy się bliżej tym związkom. 17 �I Daiusz Czaja * ŻYCIE C Z Y L I NIEPRZEJRZYSTOŚĆ dzić pięć albo sześć dni na miejscu. W ciągu dwóch pierwszych dni spacerował brzegiem morza, obserwował statki, gawędził z rybakami (o ile oczywiście byli w stanie porozumieć się w jednym z pięciu znanych mu języków, to znaczy po francusku, angielsku, hiszpańsku, arabsku albo portugalsku), a niekiedy nawet wyruszał z nimi w morze. Trzeciego dnia wybierał odpowiednie miejsce i rysował kilka szkiców, po czym natychmiast darł je na kawałki. W wigilię odjazdu malował marinę - zazwyczaj późnym przedpołudniem, chyba że uwiecznić chciał ja­ kiś specjalny efekt: wschód albo zachód słońca, nadcho­ dzący sztorm, huragan, mżawkę, przypływ lub też odpływ oceanu, przelot ptaków, wyjście kutrów w morze, przyby­ cie okrętu, kobiety piorące na brzegu bieliznę albo i in­ ne podobne tematy. Pracował niesłychanie szybko i ni­ gdy nie rozpoczynał od nowa. Ledwie podeschniętą akwarelę odrywał z bloku marki Whatman i wręczał Smautfowi. (...) Smautf otulał marinę delikatną bibułką, wsuwał w półsztywną kopertę i zawijał w solidny papier pakowy, a następnie obwiązywał ją sznurkiem i pieczęto­ wał lakiem. Jeszcze tego samego wieczora, a najpóźniej - jeśli nie by­ ło na miejscu poczty - na drugi dzień rano, Smautf ekspediował pa­ pier do: «Monsieur Gaspard Winckler, 11 me Simon-Crubellier, Paris 17France»". Bartlebooth wraz ze swoim służącym Smautfem przez dwadzieścia lat podróżował po świecie, oddając się dość ekscentrycznemu, a z pragmatycznego punk­ tu widzenia całkowicie bezużytecznemu, o ile nie wręcz absurdalnemu zajęciu. Oddajmy głos Perecowi: „Bartlebooth zamierzał namalować pięćset mor­ skich pejzaży w pięciuset rozmaitych portach. Porty te wytypował osobiście, zdając się w większym czy mniej­ szym stopniu na przypadek - przeglądał atlasy, dzieła geograficzne, opisy podróży i turystyczne foldery, za­ znaczając przy tym miejsca, jakie wpadły mu w oko. Następnie Smautf studiował sposoby dotarcia do celu i badał możliwości zakwaterowania. Pierwszym portem, w którym się zatrzymali w pierwszej połowie stycznia roku tysiąc dziewięćset trzydziestego piątego - było Gijon w Zatoce Gaskońskiej, niedaleko miejsca, gdzie nieszczęsny Beaumont poszukiwał z uporem wielce problematycznej stolicy Arabów w Hiszpanii. Ostatnim - w drugiej połowie grudnia roku pięćdziesiątego czwartego - Brouwershaven u ujścia Skaldy w Zelandii. Po drodze był mały irlandzki port Muckanaghederauhaulia opodal Costello w zatoce Camus i jeszcze mniejszy port U na Karolinach; były porty bał­ tyckie, łotewskie, chińskie; porty malgaskie, chilijskie, teksańskie; były ma­ leńkie porty na dwie rybackie łodzie, Tutaj, w paryskiej kamienicy, obok których suszyły się sieci, oraz towar odbierał Win-ckler i przy­ porty olbrzymie, z pirsami ciągnącymi stępował do pracy w swoim warsz­ się na kilometry z mnóstwem nabrze­ tacie. Namalowany obrazek był ży, basenów i doków, z tysiącami żura­ bowiem dopiero etapem pośred­ wi i setkami suwnic; były porty zato­ nim do właściwego celu. Tym ce­ pione we mgle, porty zalane żarem, lem było stworzenie z dostarczo­ Georges Perec porty skute lodem; porty opuszczone, nej akwareli układanki, barwnego porty zapiaszczone; były porty jachto­ puzzla. Proces jego powstawania we, gdzie na sztucznych plażach, pośród bieli fasad pa­ rozłożony był na kilkanaście dni. Perec raz jeszcze: łaców i kasyn, pyszniły się sztucznie hodowane palmy, „Pierwszego dnia Winckler ustawiał akwarelę na i stoczniowe inferna, wypluwające tysiącami liberty sztaludze obok okna i wpatrywał się w nią, nawet jej shops; były porty obrócone w perzynę przez bombardo­ nie dotykając. Nazajutrz naklejał ją na odrobinę od wania i porty zaciszne, w których nagie dziewczynki niej większy podkład z topolowej sklejki. Używał do opryskiwały się wodą tuż obok sampanów; były porty tego sporządzonego przez siebie kleju w ślicznym nie­ z pirogami i porty z gondolami; były porty wojenne, do­ bieskim kolorze, a pomiędzy sklejką i arkuszem Whatki, darsy, redy, mola i kanały; i piramidy lin, baryłek, mana umieszczał cieniutką kartkę białego papieru, gąbek; stosy egzotycznego drewna, góry makuchów, która ułatwić miała w przyszłości oddzielenie odtwo­ fosfatów i rudy; były kosze rojące się od homarów i kra­ rzonej akwareli od podkładu, a poza tym wyznaczała bów; i kramy pełne nagładów, cierników, głowaczy, brzegi puzzla. W końcu pokrywał całą powierzchnię merlanów, makreli, płaszczek, tuńczyków, mątw, minoochronnym werniksem, posługując się przy tym szero­ gów, dorad; i były porty cuchnące mydlinami i chlo­ kim, płaskim pędzlem zwanym ogonem dorsza. A po­ rem, porty spustoszone sztormem i wyludnione porty tem znów przez trzy albo i cztery dni studiował akwa­ zduszone upałem; były krążowniki o poszarpanych bur­ relę posługując się lupą, lub też stawiał ją ponownie na tach, spawane w ciemnościach nocy tysiącami palni­ sztalugach i zasiadał przed nią na wiele godzin, od cza­ ków i radosne transatlantyki pośród statków-cysterm, su do czasu podnosząc się, by sprawdzić z bliska jakiś z których tryskały wspaniałe fontanny w ogłuszającym szczegół, a niekiedy krążył wokół niej jak pantera zgiełku syren oraz biciu dzwonów. uwięziona w klatce. 28 Pierwszy tydzień upływał w całości na drobiazgo­ wej, niespokojnej obserwacji. Potem wszystko zaczyna- Bartlebooth na każdy port przeznaczał dwa tygodnie, wliczając w to podróż, co pozwalało mu zazwyczaj spę18 �Daiusz Czaja • ZYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOSC ło dziać się bardzo szybko: Winckler przykrywał akwa­ relę nadzwyczaj cienką kalką i, praktycznie nie odrywa­ jąc ołówka, rysował przyszłe cięcia puzzla. Reszta pole­ gała już tylko na technice - technice delikatnej i cza­ sochłonnej, wymagającej sumienności i zręczności, nie wymagającej jednakże jakiejkolwiek inwencji; korzy­ stając z kalki, sporządzał formę (...) która pozwalała mu pewnie prowadzić osadzone w pałąkowatej ramie ostrze wyrzynarki. Oszlifowanie papierem ściernym wszystkich kawałków puzzla i przetarcie ich irchą oraz kilka końcowych zabiegów zajmowało mu ostatnie dni z owych dwóch tygodni. Puzzel wędrował do jednego z przewiązanych szarą wstążką czarnych pudełek pani Hourcade; Winckler naklejał pod pokrywką etykietkę z datą i miejscem powstania akwareli ukę malowania poprzedziły rutynowe lekcje rysunku, węglem, grafitem i sangwiną, po paru latach dopiero przyszły pierwsze próby w plenerze. Odpowiedzią na kiepskie wprawki ucznia była niezmiennie totalna i bezlitosna krytyka malarza. W samej decyzji Anglika, by podjąć, naukę, było coś zagadkowego, niedającego się zdroworozsądkowo wytłumaczyć. Valene nie mógł pojąć jak to możliwe, by człowiek tak pozbawiony ta­ lentu jak Bartlebooth, zdecydował się na długie, żmudne i odpłatne studia malarskie. „Poza ową zwię­ złą edukacją prawie z sobą nie rozmawiali. (...) Kilka razy jednak zdarzyło mu się w czasie powrotnej jazdy zadać Bartleboothowi pytanie, dlaczego właściwie tak uparcie pragnie nauczyć się malować akwarelą. «A czemuż by nie?», odpowiadał zazwyczaj Bartlebo­ oth. «Ponieważ - zareplikował pewnego dnia Valene na pańskim miejscu większość moich uczniów dawno by się zniechęciła*. «Jestem więc aż tak beznadziejny?* *Fort Dauphin (Madagaskar) 12 czerwca 1940* albo *Port Said (Egipt) 31 grudnia 1953*, a następnie pudełko, opatrzone uprzednio numerem i zalakowane, dołączało do gotowych już puzzli w bankowym sejfie Societe Generale; nazajutrz zaś, a czasami kilka dni później, listonosz przynosił nową akwarelę". I tak osobliwa spółka Bartlebooth-Winckler funk­ cjonowała nieprzerwanie przez dwadzieścia lat od 1935 do 1955 roku. W tym czasie Winckler wywiązał się bez zarzutu z powierzonej mu pracy, wykonując wszystkie 500 układanek na podstawie nadesłanych mu akwarel. Cytuję bezwstydnie i bez skrupułów te długie frag­ menty z Pereca, nie tylko dlatego, że jakiekolwiek streszczenie zmienia te finezyjne mikroeseje o pejza­ żach portowych, o procesie ich malowania, o pracy nad wycinaniem wzoru puzzla w blady i nieuchronnie kaleki, pomniejszony model oryginału. Przede wszyst­ kim jednak dlatego, by unaocznić, jak językiem Pere­ ca rządzi zasada maksymalnej wierności wobec opisu widzialnego świata, jak słowo ciasno przylega tu do rzeczy, a także, by zademonstrować, jak twórczo obec­ ny jest w nim wspomniany wcześniej żywioł enumeracji. Ten chwyt nigdy nie jest prostą, pozbawioną więk­ szego sensu wyliczanką, zawsze służy nazwaniu, skata­ logowaniu, objęciu maksymalnej liczby elementów da­ nej klasy obiektów. Zawsze jest ambitną, choć z góry skazaną na porażkę, próbą utrwalenia w języku istnie­ jącej różnorodności form widzialnych. Jest pragnie­ niem ich unieśmiertelnienia, zapisania śladów ich obecności. Imperatyw Pereca - choć jedyny w swoim rodzaju - przypomina wysiłki innych pisarzy, znajdują­ cych sens pisania po stronie jej funkcji ocalającej: choćby Schulza („co nienazwane nie istnieje"), czy Miłosza („co niewyrażone zmierza do nieistnienia"). - spytał Bartlebooth. «Cóż - odrzekł Valene - przez dziesięć lat można się wszystkiego nauczyć; panu rów­ nież się to uda. Ale dlaczego chce pan gruntownie po­ znać sztukę, która emocjonalnie jest panu całkowicie obca?*. «Nie interesuje mnie akwarela, tylko to, do cze­ go ma mi posłużyć*. «A do czego ma panu posłużyć?* «Ależ do puzzli, drogi panie, do puzzli, rzecz jasna* - odparł bez najmniejszego wahania Bartlebooth". Dopiero bliższy kontakt ze Smautfem i Wincklerem dal Valene'owi pogląd o ciężarze i skali przedsię­ wzięcia Bartlebootha. Pozwolił zrozumieć, że w wytwa­ rzaniu puzzli najmniej chodziło o manualną rozrywkę: „Wyobraźmy sobie człowieka, którego bogactwu do­ równuje jedynie jego obojętność wobec wszystkiego, na co zwykle pozwala wielka fortuna, i który, poniesio­ ny ambicją i dumą, zapragnął objąć, opisać, wykorzy­ stać do cna — nie, nie całość świata, to bowiem z zało­ żenia skazane byłoby na żałosną klęskę - ale jego frag­ ment: stawiając czoło jego zagmatwanej niespójności, doprowadzić do końca zamierzenie niewątpliwie ogra­ niczone, ale tworzące zamkniętą całość, nieskazitelne, definitywne". 29 30 31 Pomysł Bartlebootha był równie prosty, jak konse­ kwentny. Obejmował trzy etapy. Przez pierwsze dzie­ sięć lat, od roku 1925, opanuje on biegle sztukę akwareli. Przez kolejne dwadzieścia, sporządzi 500 marin identycznego for­ matu, gotowa akwarela powędruje do rzemieślnika specjalisty, który naklei ją na deseczkę, a następnie potnie ją na puzzel złożony z 750 kawałków. Przez na­ stępnych dwadzieścia lat zrekonstruuje on w po­ rządku powstania wszyst- Pora wprowadzić trzecią postać z kamienicy Pereca, malarza Valene'a. Związek Valene'a z Bartleboothem ma dwojaki aspekt. Najpierw o pierwszym, bezpośred­ nim. To u niego właśnie Bartlebooth pobierał pierwsze lekcje sztuki malowania farbami akwarelowymi. Ten nie miał żadnego pojęcia o sztuce akwareli, toteż na­ 19 �Daiusz Czaja * ŻYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOŚĆ kie pięćset puzzli, przy czym każda akwarela zostanie po ułożeniu oddzielona od podłoża, zawieziona na miejsce swoich narodzin i tam poddana unicestwieniu przy pomocy rozpuszczalnika. Tym samym po całej operacji nie pozostanie żaden ślad. Cały proces zato­ czy koło i powróci do punktu wyjścia. Będzie to więc droga od pierwotnego Nic do końcowego Nic, jak gdy­ by kulawe, ograniczone, bo na ludzką skalę, powtórze­ nie dzieła rozpiętego między stworzeniem i apokalipsą. Projekt Bartlebootha wspierał się na trzech podsta­ wowych zasadach. Wedle pierwszej, moralnej, nie cho­ dzi w tym przedsięwzięciu o żaden czyn heroiczny, byłby to projekt zwyczajny, niedostrzegalny, trudny, ale z pew­ nością dający się wykonać. Według drugiej, logicznej, wyklucza się tu działanie przypadku wpisując w prze­ strzeń i czas wydarzenia o identycznej naturze. Według trzeciej, estetycznej, projekt spełniałby się nie tylko w swojej bezużyteczności, ale przede wszystkim bezinte­ resowności i kulminował ostatecznie w samozniszczeniu. Niestety, nadzwyczaj ambitny i pozbawiony pra­ gnień o jakiejkolwiek korzyści, projekt angielskiego mi­ liardera nie zostanie doprowadzony do końca. Przed ułoże­ niem pięćsetnej mariny umiera. Perceval Bartlebooth ostatecznie nie dociera do swojego Graala. Drugi, subtelniejszy związek Valene'a z Bartleboothem polega na tym, że malarz również żyje obsesyjnie pew­ nym projektem. Pragnie namalować obraz kamienicy, w której od 55 lat mieszka, obraz, „którego znierucho­ miałe, oderwane wycinki stały się przekleństwem każ­ dej z jego c h w i l " . Valene, nieco podobnie jak Bartle­ booth, chce namalować, utrwalić również jeden zna­ czący fragment świata, jedną kamienicę z całą jej po­ gmatwaną historią, prześladuje go obraz „rozpłatanego budynku, który obnaża bezwstydnie skazy swej prze­ szłości i teraźniejszy rozkład, całe to pozbawione dal­ szego ciągu spiętrzenie historyjek wzniosłych lub far­ sowych, frywolnych lub żałosnych". O n sam także znalazłby się na obrazie, gdzieś na jego obrzeżu i malo­ wałby obraz, na którym stoi on sam malujący obraz itd., jakby malarska wariacja na temat grafik Eschera. Tego obrazu nigdy nie skończy, dodajmy: ledwie go za­ cznie. Śmiercią Valene'a i opisem niedokończonego płótna - „jedynie kilka starannie narysowanych wę­ glem linii dzieliło je na równe kwadraciki - szkic prze­ kroju domu, w którym już nikt nie zamieszka" - koń­ czy się powieść. Obydwa więc zamierzenia, mistrza i ucznia, kończą się ostatecznie porażką. 32 33 Czymże w związku z tym jest układanie puzzla, czynność, którą zdaje się odesłaliśmy już nieodwołalnie do dziecięcego pokoju: „Na pierwszy rzut oka układa­ nie puzzli wydaje się prostą, niewymyślną sztuką, mieszczącą się bez reszty w ubogich naukach Gestataktheorie; rozpatrywany przedmiot - obojętne, czy jest nim akt postrzegania, proces uczenia się, system filozo­ ficzny, czy też, jak w interesującym nas przypadku, wy­ konana z drewna układanka - nie jest sumą poszcze­ gólnych elementów, które należy najpierw wyodrębnić i z osobna przeanalizować: stanowi on całość, to znaczy pewną formę, pewną strukturę; element nie istnieje przed zaistnieniem całości, nie jest od niej ani później­ szy, ani wcześniejszy; to nie elementy warunkują całość - to całość określa elementy; nie sposób odgadnąć po­ staci całości ani rządzących nią praw, nie sposób po­ znać zbioru ani jego struktury, jeżeli zna się jedynie z osobna składające się nań fragmenty, a co za tym idzie, można wpatrywać się w cząstkę układanki przez trzy doby bez przerwy i - pewnym będąc, że zgłębiło się bez reszty wszelkie tajniki jej kształtu i kolorów - nie posunąć naprzód o najcieńszy włos, liczy się bowiem wyłącznie możliwość zespolenia jej z innym fragmen­ tem; i w tym sensie sztuka układania puzzli ma coś wspólnego ze sztuką gry w go: dopiero połączone ele­ menty stają się czytelne, nabierają znaczenia - rozpa­ trywana z osobna cząstka układanki nie znaczy nic, jest tylko jakimś mglistym wyzwaniem, pytaniem, na które nie sposób znaleźć odpowiedzi; ale gdy tylko się uda po niekończących się chwilach prób i błędów albo w przebłysku olśnienia - połączyć ją z jedną z jej sąsia­ dek, wtedy po prostu znika, przestaje istnieć jako cząst­ ka, a zawiłe problemy poprzedzające owo zespolenie, problemy, których naturę tak dobrze oddaje angielskie słowo puzzle - zagadka - nie tylko tracą rację bytu, lecz wobec oczywistości rozwiązania wydaje się wręcz, że ni­ gdy ich nie było: obie w cudowny sposób połączone cząstki przeistaczają się w jedną, i z kolei ona staje się źródłem pomyłek, wahań, przypływów, nadziei". 35 O czym mówi Perec w tym fragmencie/ Oczywiście, w planie najprostszym, najbardziej po­ wierzchniowym, pozostającym zresztą w zgodzie z dzia­ łaniami jednego z głównych bohaterów, jest to czytel­ na rekonstrukcja sposobu układania puzzla. Dokład­ niej może: rekonstrukcja sposobu niemożliwości, a każdym razie trudności uktadania puzzla. ]ak można ułożyć cały obrazek, skoro nie wiemy, co w gruncie rzeczy układamy (narrator ma na myśli „prawdziwego" puzzla, a nie produkt masowy sprzedawany w skle­ pach, o czym za chwilę), a z poszczególnych elemen­ tów owej całości, z definicji, wydedukować się nie da. Możemy tworzyć drobne związki sensownych połą­ czeń, ale i one stają się raczej kolejną zagadką niż roz­ wiązaniem. Pierwszy zespól znaczeń odnosiłby się więc do zagadnień związanych przede wszystkim z grą. 34 O d epilogu powróćmy - na koniec - do wprowa­ dzenia. Tam bowiem znajduje się niby tylko technicz­ ny, ale zawierający pewien filozoficzny naddatek, opis układania i tworzenia puzzla. Ze jest to fragment o du­ żym, fundamentalnym wręcz znaczeniu dla całej po­ wieści, domyślać się możemy również i po tym, iż zo­ stał on in extenso powtórzony w rozdziale XLIV, gdzie mowa jest o pracy rzemieślnika Wincklera nad przygo­ towaniem układanki. Drugi plan, chyba też nie jest przesadną, nomen omen, zagadką. Umieszczając rozważania na temat puz20 �Daiusz Czaja • ZYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOŚĆ zli we wprowadzeniu do swojej książki, daje Perec przejrzysty wykład sposobu jej czytania, właśnie: in­ strukcję obsługi dzieła, które mamy przed oczami. Perec skonstruował swoją książkę na podobieństwo puzzla, sam obsadzając się w roli jego twórcy, nas, czytelników, w rolach jego rekonstruktorów, układaczy. Przepowie­ dział jednocześnie, jakie trudności możemy napotkać w trakcie lektury. Składanie tych 99 rozdziałów w spój­ ną całość w istocie przypomina męki układacza puzzla. Co ważne, akt lektury nie jest w tym układzie biernym poddaniem się tekstowi, ale twórczą, rekonstrukcyjną pracą nad jej sensem głębokim. Do czytelnika należy połączenie tych różnorodnych epizodów, tak by pod ni­ mi odsłonił się czytelny wzór całości. W trzecim, najbardziej nas interesującym planie owo składanie puzzla najbardziej przypomina inter­ pretację życia, rekonstrukcję jego znaczeń w spójne całości. Wydaje się nie ulegać wątpliwości, że dla Pe­ reca puzzel jest figurą życia. Zycie jest pewną postacią puzzla, powiada Perec. Tak jak rozsypana układanka, i życie składa się z setek, tysięcy drobnych detali, któ­ rych sens nie rysuje się przed nami z naturalną oczy­ wistością. Chcąc je zrozumieć, dodajemy mozolnie je­ den fragment do drugiego, przymierzamy, czy do sie­ bie pasują i z tych drobin sensu staramy się konstru­ ować jakieś większe całości. Co i raz wydaje się nam, że uchwyciliśmy właśnie sens całości, ale ten nie­ ustannie wymyka się. Zycie, przypomnijmy raz jeszcze Diltheya, jest tym, co nas przerasta, co wychodząc na jaw, raz po raz znika w ciemności. Interpretator życia, ten, który chce nadać mu jakieś znaczenie, usiłuje ogarnąć je w pewne sekwencje, związki, struktury, n i ­ czym w istocie nie różni się od tego, który pochylony nad setkami rozsypanych elementów stara się zbudo­ wać z nich obrazek, w którym wszystkie elementy bę­ dą do siebie pasowały. I jeden, i drugi, jak sugeruje przypadek Bartlebootha, ostatecznie nie są w stanie sprostać zadaniu. pozacierał ślady - posłuży się fortelem, iluzją, zastawi pułapki; z premedytacją sprawi, że wszystkie widoczne w obrazie przedmioty - fotel pokryty złocistym broka­ tem, trójgraniasty czarny kapelusz zdobny czarnym, wy­ strzępionym piórem, żonkilowa liberia z mnóstwem srebrnych galonów - od samego początku kierować bę­ dą na fałszywe tropy; mało tego, że obraz - zorganizo­ wana, spójna, ustrukturowana, pełna znaczeń prze­ strzeń - pocięty zostaje na rozproszone, bezkształtne, ubogie w treść cząstki: od tej chwili ich zdaniem staje się dezinformacja; pasujące do siebie jak ulał dwa frag­ menty gzymsu stosowne miejsca znajdują na przeciwle­ głych krańcach sufitu, klamra mundurowego pasa oka­ zuje się metalowym zwornikiem kandelabru, a kilka identycznych prawie na pierwszy rzut oka kawałków na­ leży po części do stojącego na kominku karłowatego po­ marańczowego drzewka, po części zaś do jego odrobinę tylko ciemniejszego odbicia w zwierciadle - oto klasycz­ ne pułapki, z jakimi ma do czynienia prawdziwy amator układanek. Z powyższego wysnuć można pewien wniosek - otóż ostateczna prawda, jaką kryje w sobie puzzel, polega na tym, że nie jest to, wbrew pozorom, samot­ na rozrywka: każdy gest układającego jest tylko po­ wtórzeniem gestu, jaki twórca puzzla wykonał już przed nim; każdy element, który bierze do ręki, który bada i pieści, odkłada, znów po niego sięga, każda kombinacja, której bezskutecznie poszukuje, każdy przebłysk intuicji i nadziei, każdy odruch zniechęcenia - jest wynikiem jego poprzednika, ów bowiem wszyst­ ko to dawno już obmyślił, zbadał i wyliczył". Układanie puzzla jest tedy sztuką nieuchronnie dwu­ znaczną. Jest przestrzenią wolności, spontaniczności, kreacji, a z drugiej strony ograniczane jest wciąż przez za­ mysł jego twórcy, co sprawia, że ręka układającego, sama 0 tym nie wiedząc, poddana jest jakiemuś przedustawnemu imperatywowi konieczności. Czy „gra w życie" pod­ lega temu samemu, paradoksalnemu prawu. Nie jest przecież jasne, czy z powyższego wynika, że tkanina życia również ma swego Autora? Czy jest ktoś, kto „wycina" puzzla poszczególnego życia? Czy rozumienie życia - „nie jest to samotna rozrywka" - polegałoby zatem w istocie jedynie na powtórzeniu gestu pierwotnego kreatora, od­ czytaniu przygotowanego uptzednio wzoru? I jeszcze: czy jest ktoś (kto?), kto przygotował puzzla życia, którego elementami wszyscy jesteśmy? Tego, niestety, nie wiemy. 36 7 I w tym miejscu pojawia się zaskakująco czwarty plan, metafizyczny, wokół którego od początku tych rozważań nieśmiało krążymy. Pojawia się jako zwieńczenie rozwa­ żań o różnych typach puzzli. Otóż, narrator wyraźnie podkreśla, że mechanicznie tworzone, najczęściej spoty­ kane puzzle są produktem o małej wartości. Nie tylko wykonane są z kartonu, a nie z drewna, nie tylko zaopa­ trzone są na pudełku w obrazek, który trzeba ułożyć, ale nade wszystko są cięte mechanicznie, co w gruncie rzeczy niweczy samą istotę puzzla. Dzieje się tak dlatego, że przypadkowe cięcia dają w efekcie dość przypadkowe trudności w ułożeniu, generalnie jednak po ułożeniu naj­ bardziej wyeksponowanych przedmiotów, stopień trud­ ności, jaki przedstawiają dla układającego, jest niewielki. 1 zdaje się, wiedzieć nie będziemy. Zycie jest opowieścią o nieczytelnym wzorze, mówi Ricoeur. Zycie jest puzzlem, powiada Perec. Puzzlem, czyli zagadką. Nie mam rozwiązania zagadki życia, dopowiada Dilthey. Ale wysiłki, by odnaleźć przynajmniej zarysy wyj­ ściowego obrazka, nie ustają. C'est la vie. Bo Francuzi zawsze wszystko wiedzą najlepiej. „Prawdziwa sztuka pojawia się dopiero wraz z drew­ nianym, ręcznie wykonanym puzzlem; pojawia się w owej chwili, w której jego twórca rozważać zaczyna wszelkie zagadnienia, z jakimi przyjdzie borykać się układającemu; gdy - zamiast pozwolić, by przypadek 21 �Daiusz Czaja • ZYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOSC Przypisy 1 2 fragmentu przeszłości. (...) Jeśli interesujemy się przeszłością, W. Dilthey, Rozumienie i życie, w: Wokół rozumienia. Studia i szki­ powinniśmy interesować się tym, co oznacza ona dla nas tu i te­ ce z hermeneutyki, wybór i przekład G. Sowiński, Kraków 1993, raz. Do tego potrzebne jest romantyczne podejście do tekstu hi­ s. 91 storycznego, a nie naukowe podejście współczesnego history­ Por. choćby artykuły z dwóch dobrze znanych zbiorów wyda­ ka", Pochwala narratywizmu. nych po polsku, prezentujących dokonania badaczy z Tartu: Se­ smitem, „Konteksty" nr 1-2: 1997, s. 90 miotyka kultury oraz Semiotyka dziejów Rosji. 3 4 1 1 Rozmowa z Franklinem R. Anker- Nawiasem mówiąc, gdy chodzi o skalę i wnikliwość polskiej re­ J. Łotman, Wola boska czy gra hazardowa (Prawidłowość i przypa­ cepcji Diltheya, bez wątpienia ma rację Grzegorz Sowiński, tłu­ dek w procesie historycznym), „Konteksty" nr 1-2: 1997, s. .33 macz arcyciekawych fragmentów z obszernego dzieła niemiec­ Tamże, s. 33-34; por. też fascynującą książkę Alexandra De­ kiego filozofa, że jest ona minimalna, a w niektórych przypad­ mand ta na temat historii alternatywnej, w której rozważa on na kach wręcz skandaliczna, por. G. Sowiński, Ku myśli myśliciela. podstawie o wielkie wydarzenia w historii inne możliwe scena­ Zapiski hermeneutyczne na marginesie dzieła Wilhelma Diltheya, w: Wokół rozumienia..., s. 120 riusze tego, co się rzeczywiście wydarzyło, A . Demandt, Historia niebyła. Co by było, gdyby...!, przel. M. Skalska, Warszawa 1999 14 Z badaczy zwyczajowo łączonych z filozofią życia na odkrycie 5 Tamże, s. 34 przez antropologię oczekuje bez wątpienia jeszcze Georg Sim- 6 J. Łotman, Kultura i eksplozja, tl. i wstęp B. Zylko, Warszawa mel, autor błyskotliwych antropologicznych rozpraw i esejów, 1999, s. 172 który w wyniku administracyjnego przyporządkowania został 7 zesłany do obozu socjologii i prawem bezwładu tam już pozostał. O kłopotach semiotyki z podmiotem zob. klasyczny artykuł R Ricoeura, Wyzwanie semiologiczne: probłem podmiotu, w: tegoż, 15 Egzystencja i hermeneutyka, opr. S. Cichowicz, Warszawa 1985, innych przedstawicieli ówczesnej filozofii życia. s. 245-275 czy świetny artykuł W. Panasa, Z zagadnień semiotyki 16 podmiotu, w: tegoż, W kręgu metody semiotycznej, Lublin 1991, s. 17 123-1.35 8 W. Dilthey, Rozumienie i życie, w: Wokół rozumienia..., s. 87 E. Paczkowska-Łagowska, Logos życia. Fiłozofia życia w kręgu Wilhelma Diltheya, Gdańsk 2000, s. 92 W. Dilthey, Rozumienie i życie..., w: Wokół hermeneutyki...., s. 94 W. Juszczak, Treść pierwszych rzeczy, w: Fragmenty. Szkice z teo­ 18 rii i filozofii sztuki, Warszawa 1995; Kiedyś Stanisław Lem sfor­ 14 Dilthey, Rozumienie i życie, s. 83 mułował trzy prawa rządzące polską rzeczywistością czytelniczą: 2 0 W. Dilthey, Wokół rozumienia... s. 87 1. Nikt nic nie czyta. 2. Jeśli czyta, to nie rozumie. 3. Jeśli rozu­ 21 mie, to zapomina. Bardzo skromna, niemal żadna, jeśli nie li­ 9 Co wyraźnie odróżniało Diltheya od Nietzschego czy Bergsona, R Ricoeur, Zycie w poszukiwaniu opowieści, tłum. E . Wolicka, „Logos i Ethos" nr 2: 1993, s. 230 czyć kilku drobnych recenzji, recepcja wybitnej książka Wiesła­ 2 2 Tamże, s. 233 wa Juszczaka refleksję Lema boleśnie potwierdza. 2 5 Tamże, s. 233 W. Juszczak, Występny ornament, czyli o napięciach między sztuką 2 4 Tamże, s. 234 a kulturą, w: Fragmenty..., s. 15.3-154 2 5 Elżbieta Wolicka zarzuca Ricoeurowi, że ten miesza perspekty­ 1 0 Tamże, s. 155 wę rozumiejącej opowieści i rzeczywistego życia, nieuwzględnia- " M. Swietlicki, Henry/c Kwiatek, w: Wiersze wybrane, Legnica jąc, że zasadnicze dylematy ludzkiego życia rozgrywają się na in­ 2002, s. 10-11 nej płaszczyźnie niż histotyczne fikcje czy fikcyjne historie: „Nie 12 Wątpliwości tu zaprezentowane nie ograniczają się jedynie do wystarczą tylko erudycyjne poszukiwania «formy nałożonej na obszaru antropologii. Oto glos historyka sztuki, w którym po­ mgliste treści*, ponieważ nie w nałożeniu takiej czy innej formy brzmiewają bardzo podobne tony: „Tak charakterystyczne dla kryje się sedno dramatu ludzkiej dziejowości, dokonywanych współczesnej nauki pozbycie się gatunków i metod poznania na­ wyborów i decyzji. Rozgrywa się on na płaszczyźnie rzeczywi­ zywanych poznaniem artystycznym, doprowadziło do sytuacji stości, wobec której człowiek wypowiada elementarne tak lub kiedy dialogiczna, utożsamiająca refleksja o sztuce stała się nie­ nie, a dopiero potem — jeśli i na ile zdoła — ubiera tę źródłową możliwa. (...) Nie możemy pozwolić na to, aby język mówił na­ afirmację (...), lub negację w kształt opowieści", E. Wolicka, mi, a nie my językiem, nie możemy pozwolić, by wszelkie łączo­ Homo narrator, „Logos i Ethos", nr 2: 1993, s. 245 ne z procesem twórczym dychotomie, takie jak na przykład bie­ 1 Ь guny przypadku i konieczności, spontaniczności i kontroli, bez­ tuję za stroną internetową: Georges Perec/ Interroger Yhabitueł pośredniości i pośredniości, improwizacji i kalkulacji, stwarza­ 2 7 M. P. Markowski, Georges Perec: zapisywanie pustki, „Tygodnik 2 8 G. Perec, Zycie. Instrukcja obsługi, przeł. W. Brzozowski, Warsza­ nia i odkrywania, uczuciowości i zmysłowości, łączono jedynie M. Perec, Approches de ąuoil, w: In/ra-ordinaire, Paris 1989, cy­ Powszechny" nr 28: 2002, s. 16-17 ze sztuką", W. Okoń, Nie Van Dycki, czyłi o utożsamianiu, „Kon­ teksty" nr 1-2: 1997, s. 53; wtóruje mu historyk opowiadający wa 2002, s. 75-77 się za „nowym romantyzmem" w metodologii historii: „To jest N Tamże, s. 247-248 teoria historyczna, która mi odpowiada. Historia nie jest tu 3 0 Tamże, s. 152 traktowana jako nauka. C i romantyczni historycy, choćby Mi- ч Tamże, s. 152-153 chelet, Tocqueville, byli bardzo osobiście zaangażowani. 32 Tamże, s. 164 (...) Chcieli powiedzieć coś bardzo osobistego, o czym powinni wie­ !3 Tamże dzieć inni. I to jest to, co utraciliśmy, ponieważ historia stała się 14 Tamże, s. 596 nauką. Historia jest pisana przez całkowicie odczłowieczone 35 Tamże, s. 11-12 jednostki, które po prostu orzekają o prawdziwości jakiegoś 16 Tamże, s. 14 22 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f6f477f92218fbf5c7b7a85f3c47cb5f.pdf 20a1d9776e45761ae815515e276641cf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2742 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2552 Title A name given to the resource „Ślepy bibliotekarz" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.29-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tokarska-Bakir, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Ślepy bibliotekarz" O pisemnym wymiarze ustności* Joanna Tokarska-Bakir ...sposób obchodzenia się z pismem jest już sam w sobie decyzją o sto­ sunku bycia i słowa do człowieka, a konsekwentnie o stosunku człowie­ ka do bytów, i o sposobie, w jaki oboje, człowiek i rzecz, trwają w nieskrytości lub wycofują się z niej. Martin Heidegger' Wychodzimy z Księgi jedynie w ramach tejże samej księgi, gdyż (...) świat jest Księgą. Jacques Derrida 2 Nie pamięć, ale właśnie zapomnienie jest warunkiem naszego istnienia. Szalom Asz 3 Przedsięwzięcie, które będzie przedmiotem tego artykułu, można określić odwrotnie niż określił swoje A. Graham, au­ tor pracy o ustnym wymiarze pisma : chodzi o p i s e m n y w y m i a r u s t n o ś c i . Będzie tu mowa o źródle, które wyposaża w sens kulturę typu ludowego. Paradoksalnie źródłem sensów tej ustnej w swej istocie kultury, jest Pismo, przy czym nie tyle chodzi tu o Biblię, co o wyobrażenie, ja­ kie o mądrości Biblii może mieć człowiek niepiśmieny. Wy­ obrażenie to przybiera - w polskiej kulturze ludowej - postać Księgi Michaldy ze Sabby , to jest tzw. „sybiliji-bibliji" i in­ nych proroctw, albo też skróconą formę „listów z nieba", modlitewek „swoich" lub „prywatnych" , występuje też w posta­ ci „księgi w ogóle", czyli pisma widzianego oczami kultury ustnej. Wysoka pozycja książki w kulturze ustnej - tekstu traktowanego jako remat , nie temat - to dziedzictwo archa­ icznych wyobrażeń o przedustawnej księdze-martycy świata, rozwiniętych w mitologii judeochrześcijańskiej (mistyka To­ ry i Logosu, Chrystus jako „księga życia"), muzułmańskiej (Koran jako matka wszystkich ksiąg, w tym także „księgi stworzenia") i w religiach egzotycznych. W polskich ludo­ wych przeróbkach wątki te odzywają się niespodziewanie mocno. i wśród ludzi, wśród których nauka pisania od pokoleń ucho­ dzi za czynność kultową. Rozszerzając kategorię stosowaną przez Jacka Goody'ego i Waltera Onga, styl ten nazywam u s t n o ś c i ą o n t o l o g i c z n ą , w opozycji do p i s e m n o ś c i , także wyposażonej we własną ontologię i epi­ stemologię. Takie poszerzenie kategorii ustności pozwoli na swobodne poszukiwania w obrębie całej kultury, bez wzglę­ du na „wysokość" zlokalizowanych treści. Proponowana tu redeskrypcja ustności jest jednocześnie próbą scalenia dwóch źródeł refleksji antropologicznej: Eliadowskiej refleksji nad „ontologią archaiczną" i Heideggerowskiego myślenia o Po­ czątku (Anfang). Oto planowana kolejność działań: najpierw zajmę się splotem znaczeń, w których, w kontekście magiczno-religijnym, występuje pismo, słowo i imię. Spróbuję wykazać odrębność sakralnych i świeckich ujęć tej triady, wydoby­ wając tę różnicę spod ujednolicenia, które zdominowało eu­ ropejskie myślenie o języku. Z rozróżnienia pisma sakralne­ go i świeckiego (i takiegoż nazywania) wyniknie następnie przeciwstawienie szerokiego pojęcia ustności i resp. pisemności. Rematyczność książki i pisma w ogóle zostanie w tym ar­ tykule potraktowana jako ślad, i jako symptom. Jako ś l a d tego, co za Eliadem nazywam ontologią ar­ chaiczną, która funduje dziwne dziś i nieczytelne rozumienie pisma jako bezpiecznego ukrycia, jako „utrwalenia przez za­ pomnienie". Takie pojmowanie i pisma, i zapomnienia, moż­ liwe jest tylko w obrębie pisma w sakralnym, bytowym wy­ miarze, o którym rzadko pamięta się w trakcie filozoficznych debat nad statusem pisma. Jednocześnie rematyczność jest też s y m p t o m e m , bo rematyczny użytek z pisma sygnalizuje ufundowany na ontologii archaicznej, specyficzny „styl kultury", który roz­ poznać można nie tylko wśród ludowych analfabetów, ale Dlaczego „prawdziwy pątnik" chwyta za pióro 4 5 6 * Artykuł jest skróconą wersją rozdziału z mojej książki Imago insolita. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych, która ukaże się w tym roku nakładem Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej. We współczesnych tomach Księgi łask, prowadzonej w Kalwarii Pacławskiej od X V I I wieku, co kilkadziesiąt stron pojawia się tekst zapisany starczym charakterem pisma, coraz trudniejszym do rozszyfrowania. Autorem jest, jak sam się przedstawia, „prawdziwy pątnik", „P. Franciszek ze wsi Buszkowiczki". „Wstaw się Matko Boska do Pana Boga, żebym przejrzał" - czytamy w pierwszym jego wpisie. Z wpisów ko­ lejnych dowiadujemy się o nim więcej: „Ja sługa Boży, zro­ biłem 350x drogę krzyżową, dróżki Pana Jezusa i 300x dróż­ ki Matki Boskiej. Oświadczam, że modlę się o pokój na świe­ cie, za ludzi nie wierzących, aby Najwyższy Pan Bóg oświe­ cił ich, aby się nawrócili i zostali zbawieni za chorych i opu­ szczonych, za chorych i opuszczonych staruszków (...) i za naszego Gwardiana Grzegorza i za służkę kuchenną. Jestem powołany za prawdziwego pątnika (...). Oznajmiam, że pod29 �czas tej mojej podróży ociemniałem (...)• Odzyskałem wzrok u Panny Marii w Jarosławiu u Matki Boskiej Bolesnej. Ob­ myłem sobie oczy wodą cudowną ze studni I dostałem ofiarę, i płakałem, i prosiłem Matkę Boską o zwrok [wzrok] i przy­ szedłem (...) do kościoła i zamówiłem trzy mszy Św. [święte] i przejrzałem na oczy". We wpisie ostatnim prawdziwy pąt­ nik znowu będzie wyliczał „odprawione" dróżki i nowenny: „...Ja pątnik zrobiłem 403 razy dróżki Pana Jezusa. P.Franciszek, Buszkowiczki. Ja pątnik zrobiłem dróżki do Matki Boskiej 404 razy. P. Franciszek z Buszkowiczek pragnę zrobić 500 razy za rok teraz czuje [się] słaby bo 86 lat kończę. Jestem inw.[alidą] wojennym 90% chorym o laskach. Ja pątnik jestem tu na cudownym miejscu. Zrobiłem 500 razy, tzn. obchodziłem dróżki do matki Boskiej i pragnę jej służyć tak do śmierci w niebie. Jestem jej sługa P. Dzisiaj znowu dróżkami 409 razy i jutro też 410 raz bo kocham Ma­ ryję że nam dała Syna kto wierzy wniego ten zbawiony bę­ dzie. Pątnik P. Oświadczam że ja pątnik P. zrobiłem 437 razy Kalwarii Pacławfskiej] 4000 razy mam zaświadczenie od Gwardiana Sroki 30 razy dał mi nowy Gwardian. Ja sie zapisywałem w książce na 7 razy. Również oświadczam że byłem 4 dni na Zielnej i teraz jusz po Zielnej to razem 437 razy. P. Franciszek zbuszkowiczek. 22, 23 Wrzesień 400 razy chodzę o kwartyńca herbaty, ka­ wałeczek laba [chleba]. Kucharz nic nie dają (...) Pątnik P." 7 Po co pątnik P. wpisuje się do Księgi? Odpowiedź nie na­ stręcza trudności: uwiecznia siebie, a zarazem w uroczysty sposób ofiarowuje swój wysiłek Matce Boskiej. Pismo wy­ stępuje tu w roli podwójnego, a nawet potrójnego mediatora: nie tylko między wiernym i Adresatką, ale też między niepa­ mięcią o rzeczach nie zapisanych i pamięcią, której jest sym­ bolem. Ponadto pismo pośredniczy między rozdwojoną świa­ domością samego pątnika P, który dopiero w akcie pisania uzmysławia sobie wyraźnie siebie i własne położenie: to, że jest głodny, że jest inwalidą, że jest w świętym miejscu. Dzię­ ki pismu może spojrzeć na siebie, którego opisał, oczami c z y t e l n i k a - być może stwierdzi, że on i człowiek w tekście opisany to dwaj zupełnie inni ludzie? Tak oto pątnik P. wprowadza nas in medias res, w sam śro­ dek Platońskich dyskusji nad naturą pisma. W zapisie pątni­ ka P. pojawiły się, jak widać, trzy wątki znane z Platona : (1) wątek uwiecznienia, w jakie pismo wyposaża przemijające rzeczy, (2) charakterystycznego dlań uprzedmiotowienia te­ go, co chwilę wcześniej wcale przedmiotowe nie było, i (3) będącego jego konsekwencją wyobcowania tekstu (a raczej „rzeczy" owego tekstu) z jego „życiowego" kontekstu. Nie jest to jednak wszystko, co da się powiedzieć o piśmie i jego roli w kalwaryjskiej Księdze łask. Co zostało pominięte? Pominięta została cała istota rzeczy. Wpis „prawdziwego pątnika" pojawia się w Księdze łask co kilka stron. Za każ­ dym razem jest to monotonna wyliczanka wykonanych „dróżek", różańców i nowenn, do których dochodzą jeszcze równie monotonne „intencje". Z pątniczą praktyką nieskoń­ czonej pradaksziny - tak w Indiach określa się rytualne okrążanie świętych miejsc i budowli - wpisy te tworzą har­ monijną całość, która domaga się czegoś więcej niż tylko analizy treściowej. Analiza „tematyzująca" zapoznaje istotę rzeczy, która w rzeczywistości żadnym „tematem" nie jest jest bowiem r e m a t e m. Pątnik P. traktuje swój wpis 8 30 r e m a t у с z n i e, jak jedno ze swoich okrążeń. Takich wpisów, w których nie jest istotne „o c z y m" się mówi, ale „c o", i w ogóle „ż e" się mówi, jest w Księdze łask wię­ cej. Niektóre z nich są też rematyczne w sposób bardziej do­ słowny. Przede wszystkim są to kryptogramy - niezrozu­ miałe zbitki liter lub skrótów i monogramy-inicjały, dalej także wpisy modlitewne, zakończone formułą „Amen" lub w całości będące formułą (modlitwy, pieśni itd.), albo zapo­ życzające język ze szczególnie zgrabnych wpisów cudzych, de facto czyniąc je formułami. Rematyczny charakter mają też wpisy ograniczające się do samych podpisów, umie­ szczonych niekiedy pod wielką na całą stronę literą (?) „Ż" (formuła-zawijas zaczerpnięta z „pisma urzędowego"). Cie­ kawe: wpisujący się do Księgi świadomie tu rezygnuje z możliwości wypowiedzi „tematyzującej". Ważny jest dla niego tylko podpis. Zastanówmy się, czym jest właściwie podpis. Podpis, rzecz bliska osobistej pieczęci , to prawdziwy „znak szcze­ gólny". Zbliża się on do bytu właściciela tak samo blisko jak imię, którego jest zapisem. Nie dajmy się zwieść temu po­ zorowi tautologii: ktoś, kto wpisuje się do księgi łask, wpisu­ je tam siebie samego. Nie jest to żaden facon de parler. Pod­ pis, podobnie jak pieczęć, znaczy: jestem tu sam, we własnej osobie, nie ma między nami pośredników. Utrwalając imię, podpis ujawnia obecność tego, kto go składa. Jak wynika ze słów Hioba (zob. dalej), w postaci podpisu jest się b a r ­ d z i e j , niż gdyby imię nie zostało utrwalone w piśmie. Pi­ smo w podpisie ma w sobie coś z funkcji sakralnej, coś z mi­ styki kancelarii. Podpis zobowiązuje, przy czym zobowiąza­ nie to zdaje się wiązać i podpisującego, i tego, komu własny podpis się przedstawia: „O, gdybym miał kogoś, kto by mnie wysłuchał! Oto składam p o d p i s : niech Wszechmogący odpowie! Niech n a p i s z e p i s m o Przeciwnik mój" (Hi 31, 35)." Podobnie transcendentalnie zaadresowany jest podpis w kalwaryjskiej Księdze łask. Jest znakiem powierzenia, a za­ razem znakiem obligującej obecności. Oznacza, że podpisu­ jący, obecny w podpisie, sam, we własnej osobie, jest tam, gdzie łaski są rozdawane. 9 10 Sakralny wymiar pisma Osobliwości podpisu w kalwaryjskiej Ksiądze łask stano­ wią zapowiedź „sakralnego" - bytowego wymiaru pisma, imienia i słowa. Wymiar ten otwiera się z chwilą, gdy uświa­ domimy sobie pierwotny związek pisma i jego desygnatu, a także „magiczny" związek rzeczy i słowa. Związek ten naj­ bardziej wyraziście rysuje się w imieniu (podpis!), w owym słowie par excellence. W Słowniku etymologicznym Aleksandra Brucknera znajdujemy ciekawe objaśnienie losów dawnego słowiań­ skiego określenia na „słowo": „ r z e c z, pierwotnie 'mowa, słowo', od rzekę z samogłoską wydłużoną, cerk. ręcz; prze­ szło, jak i u innych Słowian, na znaczenie 'rzeczy' (łac. res, niem. Sache) i pierwotną 'wiec' wyrugowało (...), w biblii rzecz tylko 'mowa': «usłyszał Pan głos rzeczy waszych» (...)" . Koncepcja, którą spróbuję wyłuszczyć w niniejszym artykule, wychodzi właśnie od bytowej („rzeczowej") war­ tości słowa w kulturach archaicznych, od nie naruszonego związku słów i rzeczy (a raczej słów=rzeczy), wciąż rozpo­ znawalnego w głębokich warstwach kultury współczesnej. Ten związek i fundująca go substancjalistyczna ontologią (ze względu na wyraźną ontologizację języka i pisma w kul12 �turze żydowskiej, emblematycznie można by ją nazywać „żydowską" ) odzwierciedla się następnie w sposobie my­ ślenia o piśmie. Także i 0 П 0 nabywa wartości bytowej. Odwołując się do idiomu Marcela Maussa można powie­ dzieć, że niektóre religie (judaizm, uważający pismo za „siedzibę Szechiny" , hinduizm i niektóre odmiany buddy­ zmu, uświęcające zapis sylab mantrycznych , także islam z bogatą mistyką i magią Koranu) przewidują taki „sposób posługiwania się pismem", w którym jego aspekt bytowy góruje nad epistemologicznym. Ów sakralny zapis jest naj­ pierw numinalnym bytem, z którym szuka się cielesnego kontaktu, rematem nie podlegającym uprzedmiotawianiu , dopiero potem - jeśli w ogóle - czymś „do odczytywania" i tematyzacji. W perspektywie, którą nazywam tu „żydow­ ską", pismo jest przede wszystkim miejscem bytu , dopie­ ro później przybytkiem wiedzy. 13 14 15 16 17 Sakralne użycie zmienia sens pisma-imienia-słowa, zapi­ su i wypowiedzenia. Imię zapisane różni się istotnie od wy­ mówionego. Hebrajskie ketib, 'napis', to eufemistyczne wskazanie pisemnej obecności świętego imienia Boga, chro­ nionej zakazem głośnego odczytywania . Miary surowości zakazu dopełnia umieszczenie go na drugim miejscu wśród przykazań. W tekście Tory pozostawało imię czytane, nigdy jednak nie wymawiane . W głośnym czytaniu (hebr. qere) zamieniane było na omowne Adonaj, 'Pan'. Powierzenie pi­ smu świętego imienia Boga było wyrazem albo wielkiej nie­ ostrożności albo jeszcze większego zaufania. Powie ktoś, że imię zapisane było w tekście bezpieczne, ponieważ księgi strzegli kapłani . Nawet jeśli w tej koncepcji ezoteryki jako zabawy w chowanego z profanami jest jakieś ziarno prawdy, trudno to sobie wyobrazić w religii, w której nauka pisania była czynnością stricte kultową , i która zrodziła paradoksy w rodzaju „Stowarzyszenie drwali dla studiowania Miszny w Berdyczowie" . Skoro zapis świętego imienia dostępny był nawet dla drwali, to czy w ogóle powierzenie pismu imie­ nia Boga nie wiązało się jakoś z utajoną, dziś dla nas prawie nieczytelną naturą pisma? Czy nie stoi za tym sugestia, że sam zapis może być ukryciem - paradoksalną pisemną reali­ zacją tabu imion? 18 19 20 21 22 23 Radykalnie inne spojrzenie na naturę pisma prezentuje Platońska tradycja filozoficzna, która najmocniej naznaczyła europejski sposób myślenia. U Platona pismo rozważa się w kontekście jego dobroczynnego lub szkodliwego wpływu na pamięć , zaś ewentualny sens ontologiczny pisma ulatnia się gdzieś bez śladu. Być może - jak zdaje się to sugerować Heidegger w motcie do niniejszego artykułu - istnieje jakiś związek między „subiektywizacją" pamięci, która u Platona zaczyna być postrzegana jako atrybut ludzkiego zachowania, i odchodzeniem w niepamięć bytowego sensu pisma. Tym te­ matem zajmę się w dalszej części tekstu. Na razie „perspek­ tywę grecką" potraktuję monolitycznie i upraszczająco - ja­ ko przeciwieństwo „żydowskiej". W ten sposób powstanie czytelna opozycja nie miast już, ale całych światów: Aten, które pismo wyłącznie tematyzują , i Jerozolimy, z charakte­ rystyczną dla niej sakralną, rematyczną funkcją pisma . Do generalizacji tej wiedzie jednak długa droga, którą teraz krok po kroku - choć tylko w zasadniczym zarysie - prześledzę. 24 25 26 27 się wręcz synonimem magii . Opiera się ono na milczącym założeniu, że podmiot jest zakładnikiem swojego imienia: po­ wierza mu swoją tożsamość, która wraz z ujawnieniem imie­ nia może zostać naruszona. Bez przemyślenia tej zagadkowej istoty imienia, sens pisma w jego sakralnym wymiarze pozo­ staje całkiem niedostępny. Podobnie jak w wielu archaicznych mitologiach, także i w Biblii hebrajskiej „imię (...) zawiera w sobie istotę każdej rzeczy, tak że to, co nie ma imienia, po prostu nie istnieje" . Ontologiczną wartość imienia antycypuje hebrajskie dabar , które w równym stopniu określa 'słowo', jak i 'rzecz' (por. etymologia Brucknera!). Poświadczona przez mity kreacyjne z całego świata bliskość między słowem i rzeczą, tworzeniem i nazywaniem, od czasów Sir Jamesa Frazera pozostaje et­ nograficznym banałem, który rzadko staje się przedmiotem gruntownego namysłu. Rozróżnienie między ontologicznym i klasyfikacyjnym sensem języka szczególnie wyraźnie prezentuje się w trady­ cji hebrajskiej. Pojawia się ono już na początku Księgi Ro­ dzaju, a explicite w apokryfach i w tradycji żydowskiej . W Biblii, imię w swej bytowej odmianie jest jedno - jest to „wielkie imię Boga", którego widzialną formą jest tetragrammaton. W akcie stwórczym imię to „udziela się stworzeniu", pozostawiając w nim swoje sygnatury . Imię Boga, słowo stwórcze, działa „odciskając na kosmosie swą literową pie­ częć , przy czym - rzecz charakterystyczna - kanałem stwórczego działania jest pismo, nie mowa. W odróżnieniu od boskiego, ludzkie nazywanie nie ma w sobie nic ze stwarzania. Jest raczej rozpoznawaniem. Różnicę w używaniu imion/nazw przez Boga i człowieka widać w zestawieniu dwu fragmentów żydowskich apokry­ fów. W pierwszym mowa jest o Bogu, który „wyciągnął rę­ kę i wziął z pisma jedno ze swoich imion; z tego imienia spadły trzy krople wody i oto cały świat wypełnił się wo­ dą!" i tak dalej, ze wszystkimi imionami, które dają począ­ tek żywiołom i reszcie kosmosu . Sytuacja zmienia się kil­ ka stron dalej, gdy Bóg każe Adamowi nazywać stworzone uprzednio zwierzęta. Tu imię/nazwa pojawia się w swej zwykłej, profanicznej postaci: „Kazał więc Pan zwierzętom przejść koło człowieka i pytał go o nazwę każdego z nich. Człowiek zaś odpowiadał: To jest wół, to koń, to osioł (...)" . Różnica jest wyraźna: nazywanie boskie, ontologiczne, udziela stworzeniu jego „jest", nazywanie ludzkie wprowadza zwykły epistemologiczny porządek w to, co jest już od dawna. W słowie Bożym imię, udzielające się rze­ czom w których odciska swe literowe sygnatury, jest równo­ czesne z bytem, któremu pozwala być; w słowie ludzkim imię przychodzi po bycie, naznaczone jest piętnem podpo­ rządkowania, nierzadko przemocy. 28 29 30 31 32 33 34 35 Wobec ontologicznego sensu imienia myśl europejska z reguły pozostaje bezradna . Bytowe pojęcie języka noto­ rycznie sprowadzane bywa do klasyfikującego. W głośnej dyskusji Jacquesa Derridy z Claudem Levi-Straussem , fi­ lozof, zarzucający antropologowi brak „krytycznej odpowie­ dzialności," sam zdaje się nic o niej nie wiedzieć: mówi o imionach sekretnych Nambikwara, nie zdając sobie sprawy że jest to język „innego rodzaju", j ę z y k w s e n s i e bytu n i e k l a s y f i k a c j i . Nazywanie, pisze Derrida, to „protopismo i pragwałt", polegający na wpisywaniu unikatowości w system, na „naruszeniu tego, co nietykalne, na zatraceniu niepowtarzalności, jaką zapewnia bezpośre­ dnia obecność, czyli osobiste pojawienie się" . Jeśli filozof ma rację - a pewnej słuszności odmówić mu nie sposób 36 37 3 8 Imię i przemoc Przekonanie o możliwości zawładnięcia rzeczą dzięki przeniknięciu imienia jest tak dobrze zaświadczone, że za­ równo w oczach etnografów jak i w języku potocznym stało 39 40 31 �to jego stanowcze słowa odnoszą się wyłącznie do języka świeckiego. Nie mają zastosowania do tajemnych imion Nambikwara. W sakralnej, archaicznej odmianie języka imię żadnym „pragwałtem" nie jest. Jest jednością z bytem, wy­ darzaniem się bytu , jego auto-grafem , z którego wymaza­ no czas. W żadnym razie imię nie przychodzi „po", bowiem „być" w świecie ontologii archaicznej to, jak mówiła wyżej Świderkówna, „nosić imię". Języki europejskie nic o tym nie wiedzą - transmitują wyobrażenie o aposterioryczności imienia. Potwierdzając sekwencję „najpierw byt, potem sło­ wo", mówimy: „nadać imię", „zyskać imię". W świecie ontologii archaicznej jest inaczej. Imię, podobnie jak byt, nie jest w gestii człowieka. Imię tworzy byt. Byt staje się („istoczy się") w imieniu. Chociaż „być" oznacza „nosić imię", bynajmniej nie za­ kłada to zrozumiałości imienia, poznawalności tego, co w nim jest. Imię magiczne, używane w sensie bytowym, po­ niekąd musi pozostawać niezrozumiałe, w ogóle nie jest bo­ wiem czymś, co bytuje poprzez bycie rozumianym . Jest rematem, nie tematem. Takim właśnie, znanym acz niezgłę­ bionym imieniem jest JHWH, święte imię Hebrajczyków . Pytając o nie w Księdze Wyjścia („Co jest jego imieniem?" 3,13), Mojżesz nie pyta o jego formę brzmieniową, dobrze mu znaną, lecz o tajemnicę związaną z imieniem . Buber komentuje ów fragment następująco: „Tam, gdzie słowo «со» pojawia się w połączeniu ze słowem «imię», pyta się o to, co się w tym imieniu objawia lub ukrywa" . Imię, choć wyjawione, pozostaje „ciemne". Imię magiczne jest zatem taką „częścią mowy", która sytuuje się poza granica­ mi ludzkiego języka , z jakichś jednak powodów, zamiast opuścić teren, w którym jej za ciasno, uporczywie się go trzyma (za chwilę zobaczymy jak notoryczna jest ta języko­ wa terminologia, pełna „słów mocy", „prawdziwych, twór­ czych imion", przekładających się na „pismo", „księgę", „litery", „głoski" i „sygnatury"). Uporu tego nie można uznać za przypadkowy. Mówi on coś o o naturze pisma, ja­ ka ujawnia się w religii. 41 42 49 sku" ) lub retrogresywnym, gdy stanowi jego ukrycie, po­ wrót do wewnętrzności (np. szyfrowy, niezrozumiały, „rematyczny" zapis świętego imienia, który nie ma służyć dalszej tematyzacji). Platońska refleksja (Tammuz w Fajdrosie) rozpoznaje w piśmie tylko drugi z wymienionych tu ruchów, w dodatku w jego profanicznej odmianie: pismo jako usuwanie żywej obecności, która zostaje zastępiona śladem i pseudoobecnością, hypomnesis . W świetle tego poglądu, lethe, zapomnie­ nie, w którym pogrąża się byt rzeczy zapisanych, nie posiada żadnej produktywności dla pamięci, mneme. Aby pokazać rozmiar tej pomyłki trzeba najpierw zarysować kontekst, który ujawni pracę, jaką pismo - lethe - wykonuje w obrębie pamięci. Mowa będzie kolejno: o bytowym wymiarze słowaimienia w Biblii, o paradoksie uprzedniości zapisu wobec stworzenia, następnie zaś o funkcjonowaniu pisma w magii. 50 Bytowy wymiar języka 43 44 45 46 47 Bezcelowe jest zapytywanie o znaczenie języka w sensie bytowym (zob. np. szeroko dyskutowany problem znaczenia mantr). Chodzi w nim o ewokację bytu, nie o komunikację. Język ten pozostaje niezrozumiały, a powszechne w religii ta­ bu imion (ew..zakaz ich wokalizacji, przy akceptacji zapisu) tylko tę jego pierwotną niedostępność nasila. Kolejnym szczeblem zasłonięcia, praktykowanym głównie (choć nie tylko) w społecznościach piśmiennych, bywa pismo. Dlatego też język w znaczeniu bytowym w naturalny sposób ciąży ku pismu (por. rozległa sfera amuletów pisemnych, o których będzie mowa w punkcie Zapis i odczytywanie imienia). Tegoż właśnie pisma dotyczy kolejne nieporozumienie, pojawiające się w Derridowskiej polemice z Levi-Straussem. Widać je w użytku, jaki Derrida czyni z „pisma", nazywając imię „protopismem". Filozof czyni tak dopatrując się w imie­ niu tego samego, co uważa za naturę pisma: aposterioryczno­ ści. Oczekiwanie to jest słuszne tylko w zakresie pisma w je­ go świeckim wymiarze, bowiem relacje czasowe, łączące imię, jego zapis i byt, ulegają w religii odwróceniu. O ile byt s t a j e s i e w imieniu, jest z nim syn-chroniczny, o tyle zapis imienia jest nieraz wręcz w c z e ś n i e j s z y od ukrytego w nim (zapowiedzianego w nim) bytu . Pismo w tym sakralnym znaczeniu nigdy nie jest zwykłym następ­ stwem bytu, jest jego zalążkiem. Zalążkiem w sensie progre­ sywnym, gdy stanowi odsłonięcie bytu (Zoharl, 15a: „Kiedy wola Króla poczęła działać, wyryła znaki w najwyższym bla­ 48 32 Bytowy wymiar słowa-imienia, jego ontologiczną gę­ stość, dokładnie widać w Biblii hebrajskiej. „Hebrajszczyzna jest twarda, szorstka i chropawa jak granitowe głazy, jest ciężka, nieprawdopodobnie nasycona treścią. Każde jej sło­ wo ma wagę i «masę» i jakąś prawie dotykalną trójwymiaro­ wą kanciastość" - pisze Ireneusz Kania . Zadziwiająca jest skuteczność, z jaką oddaje ją archaiczna polszczyzna Jakuba Wujka. „To tedy odprawiwszy s t a ł o się słowo P a ń s k i e do A b r a m a w w i d z e n i u mó­ w i ą c (...)" (Rdz 15,1) - Wujek antycypuje tu dosłownie ję­ zyk Heideggera. Bytowy sens słowa-imienia najmocniej do­ chodzi do głosu w proroctwie Izajasza. Słowo u Izajasza podobnie jak imię - ma zmysłowość rzeczy. Może być „wi­ dziane z daleka" (Iz 30,27), może wisieć jak chmura „nad Ju­ da i Jeruzalem" (Iz 2,1), może „świecić z krzaka" gorejące­ go , może być „latarnią dla nóg i światłem na ścieżce" (Ps 119, 105 ), może też stać się posłańcem: „Posłał Pan słowo [dabar] przeciw Jakubowi" (Iz 9, 8; Ps 147, 15, 18, 19). Gdy czyta się o brzemienności słowa, które nigdy nie jest wy­ powiadane na darmo („jak śnieg i deszcz spadają z nieba i tam nie powracają, dopóki nie nawodnią ziemi [...], tak i sło­ wo, które wychodzi z ust moich, nie powraca do mnie bezo­ wocne, zanim nie dokona tego, co zamierzam, i nie spełni te­ go, po co je posłałem", Iz 55, 10-11), łatwiej odczuć niezro­ zumiały już dziś sens drugiego przykazania Dekalogu. Sam Pan czuwa „nad swoim słowem, żeby je wypełnić" (Jer 1,1112) . Biblijne słowo może zabijać (Iz 11, 4: „Słowo jego ust zabiło wszystkich grzeszników" ) i zbawiać (Druga Przypo­ wieść Henocha 48, 8: „To przez Jego imię są zbawieni" ). Może też sycić (Jer 15, 16, przekład Jakuba Wujka: „Nalazły się mowy twoje i pojadłem je, i było mi słowo twoje weselem i radością serca mego; bo wzywano imienia twego nademną"), jest bowiem „bardzo blisko ciebie: w twych ustach i w twoim sercu, byś je mógł wypełnić" (Pwt 30, 14) . Imię Boże, wypowiedziane nad krajem, zapewnia mu ochronę (Rdz 48, 6; Pwt 28, 10; Am 9,12) albo „spoczywa w świąty­ ni" ( l K r l 8,29) , jako Święte Świętych. 51 52 53 54 55 56 57 58 59 O ile z przytoczonych cytatów można wyczytać utajoną w Biblii sakralną „teorię" języka, o tyle dalsze przykłady są już konsekwentnym jej praktykowaniem. Szczególnie cieka­ we są słowa takie jak hebrajskie określenia wiary jak aman i batah a także dwa „imiona" Boga, hesed ('łaska') i "emeth ('prawda'). Dosłowne ich przekłady - opieram się tu na pracach Anny Świderkówny - pozbawiają te słowa zna60 61 �nych nam psychologicznych konotacji, wyposażają je nato­ miast w odcień ontologiczny. Aman, znane nam z wygłosu wersetów biblijnych, Józef Sadzik wykłada jako poczucie stałości, stabilności, solidności, pewności, mocy, batah zaś jako poczucie opieki, zaufania, bezpieczeństwa. Takie poj­ mowanie wiary nie jest czymś' ani emocjonalnym, ani intelek­ tualnym, odwołuje się natomiast do fundamentu, podstawy i umocowania owego „wierzę". „Bo potężny jest nad nami [lub dla nas] Jego hesed, a 'emeth Jahwe trwa na wieki" - tak Swiderkówna przekłada Ps 117, 1-2 (też Ps 77, 9), dodając, że ową „łaskę" (hesed), która łączy się z „prawdą" (np. Wj 34,6), czyni się , nie czu­ je. Wbrew intuicjom, które podpowiada słownik, przekładają­ cy to słowo jako 'łaskę, łaskawość, życzliwość' , hesed oka­ zuje się tu dziedziną bytową, ontyczną, nie psychologiczną czy wręcz sentymentalną. Jak imię Boga, udzielające się stworzeniu, hesed udziela się ludziom, którzy je zachowują ludzie ci stają się wówczas hasid ('łaski pełni'?) - mówi 0 tym Ps 145, 13, antycypując późniejszych chasydów. Ma­ my tu do czynienia ze zjawiskiem pseudoapelatywizacji , które dla semiotyków było znakiem rozprzestrzeniania się sa­ crum. Z hermeneutycznego punktu widzenia można je odczy­ tać jako przejaw życia języka w jego bytowym wymiarze, gdzie „przybieranie imienia" (hasid) jest w istocie udziela­ niem się jego istoty (hesed) . 62 61 64 65 i żadnego z nich jeszcze nie wytopiono. A gdybyś nawet mniemał, iż pismo wycięto na drewnianych tablicach, nie, to także niemożliwe, bo nie stworzono jeszcze drzew. Na czym­ że więc pismo było pisane? Otóż pisane było na ramieniu sa­ mego Pana, czarnymi płomieniami na białym ogniu" . Jak widać regressus ów znajduje swoją granicę w nieskończono­ ści Nieskończonego, w materii jego „ramienia". Święte pismo, owa nie stworzona księga stworzenia , „księga niebiańska" , jest podwójnie paradoksalnym porte parole świętego języka: po pierwsze, w postaci zapisu „imion" niesie w sobie zalążki wszystkich rzeczy; po drugie, swoją przedustawnością wyprzedza ich bytowe odsłonięcie w stwórczym słowie Boga. Układ księgi odzwierciedla strukturę makrokosmosu, te­ raźniejszość, przeszłość i przyszłość. „Ilekroć zaś Adam wyj­ mował księgę i czytał ją, ziemia się trzęsła i kołysała jak sta­ tek na wodzie. Kiedy coś z niej przed górą wygłaszał, góra topniała jak wosk. Kiedy przed morzem wygłaszał, morze występowało z brzegów, jakby przelewała się czasza z wodą. Kiedy coś z księgi wygłaszał przed ogniem, ogień zamieniał się w popiół, a kiedy wygłaszał wobec lwów, lampartów, nie­ dźwiedzi i złych zwierząt, stały jakby im głos odebrało. (...) Wszystko stało mu się jasne i wszystko zrozumiał dzięki świętemu duchowi księgi; pojął życie i śmierć, dobro i zło. Poznał tajemnicę godzin i chwil oraz liczbę wszystkich dni. Ogarnął naukę o podziałach czasu i latach uroczystych aż po kres czasów" . Nie powodując kosmicznej katastrofy nie można w niej zmienić ani jednej litery . Dzieje się tak dlate­ go, że każda litera w księdze - podobnie jak „litera" w ogóle - ma pełną wartość bytową, w pełni autonomiczny sens . Po­ nadto księga odzwierciedla porządek kreacji. Układ liter w alfabecie odwzorowuje porządek stworzenia: pierwszą lite­ rą księgi jest co prawda nie pierwsza lecz druga litera alfabe­ tu (bereśit - 'na początku'), ale wedle żydowskich apokryfów nad wszystkim i tak góruje alej, od którego rozpoczyna się dziesięć przykazań: ,/^nochi... Jam jest Pan Bóg twój..." . Związki liter i kreacji odnotowuje wiele języków indoeuropejskich, np. greckie stoicheia, oznaczające zarówno żywio­ ły, jak elementy i litery . W języku hebrajskim świętość liter, uważanych za niezdobytą twierdzę, w której przebywa Szechina, obecność Boża na ziemi, jest podstawą gematrii, spe­ kulacji literowych, opartych na rachunku wartości liczbo­ wych, które się im przypisuje. „Zwój spłonie, ale litery ule­ cą" - powiada żydowski kniżnik, którego rzymscy żołnierze palą żywcem, razem ze zwojem pisma. Mówi „litery" dokła­ dnie tam, gdzie my, do owej „litery" wrogo ustosunkowani, oczekiwalibyśmy „ducha" ... Odnotujmy to odwrócenie, bo sygnalizuje ono podstawową różnicę pomiędzy sakralnym i profanicznym wyobrażeniem pisma, do której za chwilę po­ wrócę. 70 71 72 73 Pismo i czas 74 „Judaizm, a za nim islam rozpracował doktrynę o przedustawnym istnieniu sakralnego tekstu, resp. Tory i Koranu, ja­ ko przedwiecznej normy dla niestworzonego jeszcze świata" - pisze Sergiusz Awierincew . Torah min ha-samajim (hebr. 'niebiańska Tora' ) i um al-kitab (arab. 'matka wszystkich ksiąg' ) to dwa niebiańskie archetypy, z których biorą wzór święte księgi obu religii. W chrześcijaństwie miejsce tej pi­ semnej przedustawności zajmuje nauka o takimż przedwiecz­ nym i przedustawnym, bezczasowym Logosie, który mimo że bywa niekiedy nazywany księgą żywota zapisaną wewnątrz 1 od zewnątrz (Ap 5, 1-3), to jednak pojmowany już będzie ja­ ko osoba. Gdy rozważyć imię i pismo w jego podwójnym, sakral­ nym i świeckim kontekście, dojść można do wniosku, który sygnalizowałam już wcześniej, w dyskusji z Derridą: stosu­ nek języka świeckiego do sakralnego wyraża się w podwój­ nej regresji - tak samo jak święte imię pada wcześniej niż świeckie, tak samo zapis sakralny, będący a priori bytu, wy­ przedza zapis świecki, bytowe a posteriori. Widać to wyraź­ nie w żydowskich legendach biblijnych, które następująco opisują czynności Boga przy stwarzaniu: „wziął drugie imię i zrobił z niego trzy krople"; „wyciągnął rękę i wziął z pisma jedno ze swoich imion"; „Zanim jeszcze świat został stwo­ rzony, Pan był sam ze swoim wielkim imieniem"; „A kiedy Pan stworzył świat, poradził się najpierw u Pisma" itd. Ta achroniczna sekwencja zadziwia samego autora apokryfu, który przekształcają w regressus ad infinitum. : „Już na dzie­ więćset siedemdziesiąt cztery pokolenia przed stworzeniem świata napisane zostało pismo i spoczywało na łonie Naj­ świętszego (...) - czytamy. - Ale zanim stworzono świat nie było wszak zwojów pergaminu, na których można by pisać tym pismem; ani bydła, z którego można by skórę zedrzeć, ażeby na niej pisać. Gdybyś jednakowoż chciał powiedzieć, że pismo wyryte było na złocie albo na srebrze, tak również być nie może, ponieważ nie było jeszcze ani złota, ani srebra 66 67 68 69 75 76 77 78 79 „Istota świata jest natury językowej" - to zdanie, przypi­ sywane słynnemu XIII wiecznemu kabaliście, Abulafii, mo­ gliby za nim powtórzyć jego sojusznicy z kultur typu ludowe­ go, o ile tylko byliby je w stanie zrozumieć - „...a wszystko istnieje o tyle tylko, o ile ma udział w wielkim imieniu Boga, objawiającego się w całości stworzenia" . „Imię Boże" wy­ stępuje tu w podobnej funkcji jak „księga stworzenia" . Jak ona, także to imię jest creans, nie creatura, jest summum ens, zawierającym w sobie wszystkie inne byty. Wystarcza sama aluzja do tego początku, by przywrócić zakłócony ład: cha­ sydzka recytacja pełnego imienia Boga leczy choroby po­ szczególnych ludzi, recytacja mitu stworzenia pozwala odno­ wić się wspólnocie . Przykłady można by mnożyć. 80 81 82 33 �Zapis i odczytywanie imienia Wedle dziewiętnastowiecznych definicji, magia to „wiara w siłę magicznych imion i zaklęć, formuł, obrazów, figur i amuletów, w ceremonie, którym towarzyszy wypowiadanie słów mocy" . Język magiczny naśladuje stwórcze słowo Bo­ ga i bogów i odcieniem tego pierwotnego naśladownictwa za­ barwione są wszelkie inne rematyczne użycia języka. Remat pisma, widoczny zarówno w pisemnych talizmanach, jak i we wspomnianej na początku „mistyce kancelarii" (podpis w Kalwaryjskiej księdze łask), zawiera daleką aluzję do języ­ ka o wartości bytowej. Zasadniczo odróżnić można dwie odmienne choć „nieekskluzywne" postawy wobec świętego języka. Postawa szacunku, wyrażająca się w nienaruszaniu tabu imion (eufemizmy), milczeniu (milczące czytanie imie­ nia Boga w tekście Tory) , demonstrowaniu nieznajomości lub nieprzenikliwości imienia (kakofoniczna recytacja mantr, muzułmański dhikr etc), zakłada antytezę w postaci magicz­ nej manipulacji językiem. Archetypową opowieścią o jej skutkach jest mit Golema, szczegółowo analizowany przez Scholema . Znaczącą rolę odgrywa w nim motyw pisma, imienia, wypisanego na czole Golema. Starcie pierwszej lite­ ry tegoż imienia (hebr. emeth, 'prawda', zmienia się w meth, 'martwy') pociąga za sobą skutki bytowe: Golem umiera. Tak działa „performatyw" w formie pisemnej. 83 84 85 W magii i religii imię z a p i s a n e to szczególnego ro­ dzaju podpis, utajony auto-graf bytu. Ktoś, kto zdoła go od­ czytać, może „działać w imieniu", co znaczy że przysługuje mu władza, „w imieniu" której podpis został złożony . Dla­ tego zapisowi imion najbardziej przysługują dwie formy gra­ matyczne: pierwsza osoba czasownika albo wołacz czy też tryb rozkazujący. Najstarsze greckie teksty pisane mówią w pierwszej osobie: „jestem grobem", „jestem nagrob­ kiem" . Podobny sens mają napisy we wnętrzu piramid albo na kamiennych obeliskach, umieszczone wysoko ponad za­ sięgiem oczu : albo są podpisem, auto-grafem rzeczy, scho­ wanych w piśmie , albo imperatywem. Zapis ewokuje czytelnika. Po co jednak gromadzić nazwy i zapisywać imiona, których nikt z żywych nigdy nie przeczy­ ta? Dlaczego „nieszczęsna ma być kość i ciało bez napisu" , skoro napis umieszczony zostanie w ciemności grobu? Odpo­ wiedź jest taka sama, jak w przypadku palenia pisemnych ta­ lizmanów, czy wrzucania ich do rzek: pisanie, po którym na­ stępuje niszczenie lub pogrzeb tekstu , nawiązuje do innego wyobrażenia o ochronie, niż to, którym posługuje się Tammuz, Platoński krytyk pisma. Z metafizycznego punktu wi­ dzenia ochroną jest to, co w oczach ludzi jest zapomnieniem (lethe). W oczach króla Tammuza, człowieka, pismo jest za­ pomnieniem. Z metafizycznego punktu widzenia, reprezento­ wanego przez boga Tota, jest jednak przechowaniem, ukry­ ciem. Imię zapisane w grobowcu nie służy jako podpórka za­ wodnej ludzkiej pamięci (hypomnesis), bo w ogóle nie jest przeznaczone dla ludzkich oczu. W odróżnieniu od zwykłe­ go , zapis sakralny namaszcza i chroni byt tak samo jak mil­ czenie . Wbrew obawom Platońskiego Tammuza, właściwej pamięci (mneme) zapis taki bynajmniej nie osłabia - wszak jest to pamięć boska, nie zagrożona pozorem (doksan) mą­ drości (sofias), ale będąca mądrością prawdziwą (aletheianf*. Do tego wątku, tak brzemiennego w skojarzenia z He­ ideggerem, za chwilę jeszcze powrócę. 86 87 88 89 90 91 92 93 Dużo późniejsze od imion rytych we wnętrzu piramid są napisy na greckich amuletach i talizmanach (łac. defixiones. gr. katadesmoi). Te metalowe tabliczki umieszczane w gro­ 34 bach, w studniach, wrzucane do rzek i strumieni, zawierają przede wszystkim imiona w wołaczu: „o, ty [tu następuje imię]" , po których następuje magiczna „wypowiedź performatywna": „zaklinam cię, w imię XY", zmierzająca do imperatiwusa: „pomóż", „zwiąż", „zabij", „daj" itd . Zapisane bywają najróżniej: greką, w piśmie egipskim - demotycznym, hieratycznym, hieroglificznym, starokoptyjskim, nie­ kiedy w szyfrze cyfrowym. Także i tu największą - przynaj­ mniej w sensie objętości - rolę odgrywa czynnik rematyczny, nie „o czym" ale „co" tych tekstów (a nawet nie „co", tylko „że"). W zbiorze Papyri Grecae Magicae (IIw. p.n.e.-V w. n.e.) pełno jest bowiem tzw. voces magicae, kombinacji liter o nie­ możliwym do uchwycenia sensie. Są to serie samogłosek, „słowa prawdziwe", zaczerpnięte z hebrajskiego, aramejskiego, perskiego, egipskiego. Skoro stanowią one około 80-90% tekstu Papyri Grecae Magicae, można domniemywać, że owa „rematyczna nadwyżka" nie jest w nich przypadkowa. Jak ją wyjaśnić? 95 Gdyby język voces magicae wpisać w kontekst Eliadowskich rozważań o językach tajemnych i niezrozumiałych , można by jego nieprzezroczystość potraktować jako coś wię­ cej niż tylko ezoteryczną kontyngencję. Niezależnie od prag­ matycznej świadomości ich użytkowników, którzy niewątpli­ wie spodziewali się po nich skuteczności - wyrazem tego oczekiwania było myślenie o nich w kategoriach przezroczy­ stości semantycznej, nierozróżnialności signans i signatum do istoty voces magicae , a szerzej zaklęć, podobnie jak isto­ ty mantry, należy właśnie nieprzezroczystość, niezrozumiałość, paradoksalność. Imię musi być ciemne (dunkel), musi zasłaniać - powiada Heidegger. Nazywanie jako odkrywa­ jące przyzywanie jest jednoczesnym skrywaniem. W religii angażuje się ono w proces niszczenia języka, którego rozma­ ite poziomy tak trafnie opisywał Eliade . Język, występują­ cy tu w funkcji Tematycznej, nie ustanawia znaczeń, ale je znosi. Eliade powiada, że po owej destrukcji następić ma re­ kreacja, w której ujawni się język pierwotny, język w czystej bytowej postaci. Czy jednak taki język nie jest już zawczasu obecny w sko­ rupie rematu? Czy rematyczna zapora z języka, widoczna w voces magicae, nie chroni tego samego, co chroni się w szyfrze tetragrammatonu? Czy zatem język w funkcji Te­ matycznej nie jest istotowo pokrewny pismu w jego sakralnej odmianie? I czy nie jest to właśnie owa charakterystyczna dla apofatyki „hyperyzacja ontologiczna", którą analizuje Ceza­ ry Wodziński , iluminacja, która niczego nie objaśnia, tylko coś, czego dotyczy, objawia jako w pełni skryte? Bramy prawości [Sza'are cedek] , książka napisana przez ucznia słynnego kabalisty Abulafii (XIII w.), jest rary­ tasem nie tylko z powodu głastnosti, tak wyjątkowej w te­ kstach ezoterycznych. Dochodzi w niej do głosu autorska samowiedza, która rzadko znajduje drogę do pisma. Oto frag­ ment, stanowiący bezpośrednią ilustrację wysuniętej przed chwilą tezy o ostatecznej nieprzenikliwości imienia-pisma: „«Synu - zwraca się do autora Bram jego mistrz, prawdopo­ dobnie Abulafia - nie to jest naszym celem, byś poprzestał na jakiejś formie skończonej czy określonej, nawet gdyby była najwyższej rangi. Masz raczej podążać 'Drogą Imion': im bardziej są one niezrozumiałe, t y m w y ż s z a j e s t i c h r a n g a , tak że wreszcie zacznie w tobie skutecznie działać moc przez ciebie nie kon­ trolowana, raczej kontrolująca twój rozum i myślenie». Od­ powiadałem: «Jeśli rzecz ma się tak [że wszystkie obrazy duchowe i zmysłowe muszą zostać wymazane ], to dlacze96 97 98 99 m 101 �go panie, p i s z e s z k s i ą ż k i , w których metody przy­ rodnika łączysz z pouczeniami względem Świętych Imion?» On odpowiadał: «Robię to z myślą o tobie, i tobie podob­ nych uczniach, adeptach filozofii. Po to, by naturalnymi środkami pobudzić wasze ludzkie rozumy, bo może taki spo­ sób przynęci was do zgłębiania wiedzy o Świętych Imionach». I pokazał mi książki w całości złożone z kombinacji liter i imion oraz z liczb mistycznych [gematriot], z k t ó r y c h nikt n i g d y nic nie z r o z u ­ mie, bo t e ż n i e s ą one po to, by j e r o z u m i e ć" . 102 „Platońskie marzenie" - dekonstrukcja lethe 109 11 0 1 112 P i s m o , k t ó r e n i e j e s t do c z y t a n i a , podobnie jak j ę z y k , k t ó r e g o n i k t n i e z r o ­ z u m i e , stanowią paradoksalne spełnienie tego, co Jacques Derrida nazywa „Platońskim marzeniem" : są one mneme bez hypomnesis. Jaki rodzaj pamięci projektuje pismo, które nie służy czytaniu? Taka pamięć najwyraźniej nie boi się za­ pomnienia. Przestaje być zaledwie „psychologiczną zdolno­ ścią zatrzymywania w przedstawieniu tego, co minęło" , poszerza się i pogłębia o wszystko, co pamięć „obiektywna" przechowywać może w uśpieniu, choć podmiot, ten który „zapomniał", uznaje to za bezpowrotnie utracone. Zmiana sensu pamięci pociąga za sobą zmianę sposobu myślenia 0 niepamięci: także ta wyzbywa się stygmatu psychologicz­ nej ułomności, lekceważącego miana lapsusa, staje się nato­ miast organem twórczym, „nicościującym" to, co obecne, 1 co przyszłe . Tak jak do prawdy należy skrywanie (gr. aletheia zawiera w sobie rdzeń lethe), tak samo do pamięci na­ leży zapomnienie - w obu przypadkach chodzi o to samo dwuznaczne greckie słowo . Pismo pogrzebane, umieszczone poza zasięgiem ludzkich oczu, w grobie, w studni czy w chmurach, niszcząc hypomne­ sis , paradoksalnie utrwala dostęp do własnego znaczenia. Gdy znika możliwość rozumienia pisma, zapis staje się podobny do szyfru, do którego zgubiono klucz: jest niezrozu­ miały. Niezrozumiałość owego znaku to najpewniejszy spo­ sób, by skłonić do koncentracji na jego materii, skąd już bli­ sko do zachowań Tematycznych. Z drugiej strony, na pozio­ mie symbolicznym, niezrozumiałość znaku dobitnie prezen­ tuje daremność wszelkich prób przeniknięcia znaczenia. Księga, której nie można przeczytać (bo np. dostępna jest tyl­ ko dla jej autora, lub taka, która jest napisana szyfrem, w nie­ znanym języku, napisana białym atramentem lub księga nie­ dostępna bo „zaginiona"), jawnie dąży do wyzbycia się ele­ mentu hypomnesis. Logika tego dążenia jest, być może, na­ stępująca: skoro coś nie może stać się obrazem doskonałym, przejść na stronę znaczenia, należy nie niszcząc go jako zna­ ku, sparaliżować w nim świętokradczy mechanizm mimesis. Takim właśnie paraliżem dotknięte jest pismo nieczytelne, pi­ smo nie do czytania. „Nie do czytania" znaczy czasem „do jedzenia". Biblia zawiera dwa słynne obrazy takiego użytku z pisma: w księ­ dze Ezechiela i w Apokalipsie św. Jana. Wątpliwe, by Eze­ chiel zjadający swój zwój (Ez 3,1-3) lub św. Jan, na rozkaz anioła pożerający „książeczkę" (gr. biblaridion, Ap 10,9-10), myśleli o zjadanym przez siebie piśmie po platońsku, jako o rozsadniku zapomnienia. Zapomnieniem byłby jedynie za­ pis świecki, przez anioła zakazany . Zapis sakralny, „do zje­ dzenia, nie do czytania", wolny jest od warstwy hypomnesis, tak podatnej na zdradę, wypaczenie, wyobcowanie. Jest czy­ 103 104 105 stą pamięcią, spełnioną nierozróżnialnością signans i signa­ tum. Nie czyta się go, ale p r z у s w a j a w najbardziej elementarny ze sposobów. Otwiera się tu cały ciąg sensualistycznego, Tematycznego obrazowania: o ile książkę - przybytek wiedzy - należy po­ żerać, samą wiedzę należy posiąść, tak jak posiada się kobie­ tę Owe sensualistyczne metafory można określić mianem gestów przynależności" . Metafory pochłaniania, przylgnię­ cia, miłosnego posiadania mogą tu być mylące, ale są bardzo na miejscu: za pomocą archaicznego obrazowania odsłaniają przedustawną jedność słowa, myśli i bytu. Metafory te nie analizują, nie rozważają, nie rozpamiętują: celebrują remat książki, materialność pisma, „płeć" wiedzy i rzeczowość sło­ wa, nie zaś ich abstrakcyjność, idealność znaczenia . Rematyczność zachowań świętego Jana czy Ezechiela, a także wszelkich zachowań Tematycznych w ogóle, może być zinter­ pretowana jako protest przeciw rozdwojeniu, które czai się w każdym znaku (pojmowanym po świecku, tzn.wykraczają­ cym poza afirmację nierozróżniania), a zarazem dążenie do usunięcia tego rozdwojenia. Tak rozumiana rematyczność, szczególnie zaś „rematyczny użytek z pisma", jest jednocześnie śladem i sympto­ mem: ś l a d e m ontologii archaicznej, w której byt i myśl nie zdążyły się jeszcze rozłączyć. Natomiast jako s y m p t o m zwiastuje ona pewien osobliwy styl kultury, w którym archaiczna ontologia przechowuje się do naszych czasów, „ustny wymiar pisemności", do wyodrębnienia którego zmierzam od początku niniejszego artykułu. Teraz w porządku chronologicznym trzeba wyodrębnić zarówno ślad, jak i symptom. Remat jako siad: ontologia archaiczna 106 107 108 Formułując tezę o rematycznym użytku z pisma jako 0 śladzie „ontologii archaicznej", wypełniam to Eliadowskie określenie znaczeniem Heideggerowskiego „początku" (Anfang) . Powód jest prosty. Etnograf, który czyta Heideggerowskie analizy Greków, nie może się oprzeć wrażeniu, że skądś zna ową rzeczywistość, której atrybutem jest prawda, gdzie byt i myśl przenikają się nierozróżnialnie, a dobro 1 prawda nie mają jeszcze alternatywy. Jest to rzeczywistość sprzed upadku, którą opisują mity stworzenia, domena onto­ logii archaicznej, jak za Eliadem nazywają ją religioznawcy. Jak to wykazał Eliade, jej okruchy rozproszone są nierówno­ miernie po całej kulturze" , także współczesnej, wśród ludzi od pokoleń piśmiennych. Wiele wskazuje na to, że Eliade nie miałby nic przeciwko temu, by jego idea czasów początku została zinterpretowana na sposób heideggerowski, w duchu jego „początku". „Początek jeszcze j e s t - pisze Heideg­ ger" . - Nie leży za nami jako dawno minione, lecz stoi p r z e d nami. Początek, jako to, co największe, z góry już przerósł wszystko, co przyjść miało". Jak widać ów Heideg­ gerowski początek to raczej finał i pełnia niż początek w sen­ sie pierwocin (Beginn) i tego, co pierwotne (Primitive). Przy­ sługuje mu dziwny status czasowy: wydarzając się nie mi­ j a " , nie wyczerpuje się, lecz trwa (bleiben), rozwija się, czy, jak mówi Heidegger, „wyistacza" (anwesen) poprzez „wydarzeniowe wierzchołki czasu (Gipfel der Zeit) (...) w których świętość zostaje doświadczona w swoim otwarciu"" .1 teraz zdanie rozstrzygające dla zestawienia początku Eliadowskiego i Heideggerowskiego: „Ponieważ każdy początek jest nieprześcigniony, musi być ciągle powtarzany"" . Powtarzanie czasu początku to najbardziej charakterystyczny spośród ui 4 5 6 7 8 55 �Eliadowskich motywów. W interpretacji Heideggerowskiej byłby on sięganiem do tego co wieczne i źródłowe" , co mo­ że się odsunąć i wycofać (sich entziehen), aby kiedyś' w oka­ mgnieniu powrócić . Tak pojęty Heideggerowski początek spowinowacony byłby ze świętością, z doświadczeniem boskości, która po długim czasie oczekiwania kulminuje w owych wierzchołkach czasu „właściwego" (czas sakralny), pomiędzy którymi rozciąga się nieczas (Unzeit) , czas profaniczny. Adoracja znaku, rematu księgi, byłaby zatem adora­ cją tego, co uszło (Siechentziehende), przez to zaś sięganiem do początku. Co nam daje wypełnienie Eliadowskiego pojęcia archa­ icznej znaczeniem Heideggerowskiego początku, który uo­ becnia się w postaci cyklicznych „wierzchołków czasu"? Po­ zwala ono zrozumieć fenomen odpływów i przypływów świętości, bez popadania w uproszczenie „wiecznego powro­ tu". Pozwala też uniknąć mielizn „marnienia czasu", rozu­ mianego jako nieodwracalne „stygnięcie pokoleń". Te nowe możliwości dobrze widać na przykładzie fenomenu wielo­ krotnych narodzin Pisma, świętego obrazu i świętego miejsca (zob. np. sakralizacja kolejnych przekładów Biblii, odradza­ nie się świętych miejsc itd.). 9 We. w siłę i amuli słów rr gai bo barwie pisma, wspon w Kah ka o ' odmie języka tabu ii nia Bc lub nit muzuł nej m skutk;: Scholt imieni ry tegi 'mart\ działa W dzaju czytać mu w tego z matyc tryb i w pii kiem' na ka sięgie wany Z; i zapi ta?D skoro wied: lizma stepu wyoh muz, dzeni (lethi pomt wane ciem wodr przez go , czen; parni jest t drośi ianf idegj E 92 napi: gr. к 120 121 a także pisma. Pisemnośc, nie mogąc, pomimo starań, owej ontologicznej nierozróżnialności uchylić, będzie przynaj­ mniej próbowała ją zanegować, odczarować. Tak samo jak pisemności nie zasilają tylko ludzie piśmienni, tak samo do ob­ szaru ustności nie przynależą bynajmniej wyłącznie analfabe­ ci, choć to oni głównie stanowią tłum, wypełniający jej przy­ bytki. Ustny styl poznawczy charakteryzuje także tych spo­ śród ludzi pisma, którym bliski jest jego pierwotny, sakralny wymiar 12$ Remat u piśmiennych: „ślepy bibliotekarz" Gdyby uciekać się do przykładów literackich, zapewne najbardziej sugestywnym przykładem ustności ludzi wy­ kształconych byłby Jorge, ślepy bibliotekarz z Imienia róży Umberto Eco. Odpowiednio też jego antagonista, nominalista Wilhelm z Baskerville, byłby typowym przedstawicielem pisemności - świadomości odczarowanej. Zacznijmy od drugiego z wymienionych. Nie interesuje go remat Księgi, ani religii w ogóle, jedynym jego narzę­ dziem poznawczym jest tematyzacja: „Księgi nie po to są, by w nie wierzyć, lecz by poddawać je badaniu. Mając przed so­ bą księgę, nie powinniśmy zadawać pytania, co ona zawiera, ale co chce powiedzieć (...)" . Wilhelm jest zaprzysięgłym nominalistą. Nazwy i konstrukcje myślowe uważa za narzę­ dzia, które należy odrzucić, jak niepotrzebną drabinę, po której się weszło . Otwiera to drogę do zakwestionowania samej istoty Księgi. „Pismo święte nie jest księgą pochodzą­ cą wprost z nieba (Himmelsbuch)" - powiedzieć mógłby Wi­ lhelm, wyprzedzając otwartą deklarację pisemności, składaną w wieku XX przez weredycznych egzegetów . To punkt wi­ dzenia świadomości odczarowanej, zewnętrzny wobec Księ­ gi. Z punktu widzenia Księgi jest on, podobnie jak owa świa­ domość, niebytem, nie można bowiem wyjść poza Księgę. „Exodus z Księgi, jej Inny, a także jej próg, wypowiedziane są w samej Księdze. Wychodzimy z Księgi jedynie w ramach tejże samej księgi, gdyż (...) świat jest Księgą" . Tak w każdym razie jest dopóty, dopóki centrum świata stanowi podmiot metafizyczny, i osadzona na nim archaiczna ontologią. Jednakże głos Wilhelma dobiega z wnętrza świata, który się rozpada, tracąc najpierw - jak to przekonująco zre­ konstruował Czesław Miłosz - swój metafizyczny środek, potem zaś swoją „górę" i „dół". Skutki znamy: ludzki podmiot w centrum okazuje się zbyt słaby, by je dźwigać, i nic już nie jest w stanie zatrzymać postępującej dychotomizacji kosmosu. Wiara zostaje raz na zawsze oddzielona od wiedzy, zamknięta w oddzielnym, dobrze izolowanym po­ mieszczeniu. Język, byt i myśl trwale się rozdzielają. Teraz przyjrzyjmy się Jorgemu. „Ślepy bibliotekarz": ust­ ność z jej paradoksalnym zapatrzeniem w pismo nie znalazła­ by dla siebie chyba nigdzie lepszego ambasadora. Kazanie o nadciągającym Antychryście, jakie wygłasza Jorge w obli­ czu awiniońskich sędziów, to deklaracja owej ustności totali­ tarnej, która ongiś zrodziła pismo i wciąż czuje się jego wła­ ścicielem. Ubolewa nad jego profanicznymi apiracjami, nad pychą wiedzy ludzkiej. Nie chce przyjąć do wiadomości, że jej twór wyrodził się ze sfery sacrum, i spełniając wszystkie najgorsze proroctwa Tammuza, zbuntował przeciwko „ślepe­ mu bibliotekarzowi". „Istotę naszej pracy (...) - powiada Jor­ ge - stanowi studiowanie i przechowywanie wiedzy. Przecho­ wywanie, powiadam, nie zaś poszukiwanie, albowiem wła­ ściwość wiedzy, rzeczy Boskiej, stanowi to, że jest komplet­ na i określona od samego początku w doskonałości słowa, 129 Remat jako symptom: ustnos'c Epoka początku, sądzi Heidegger, myślała o świecie nie różnicując go tak, jak rozróżnia się przedmioty, ale patrząc od strony samego świata, od strony podstawy, podmiotu metafi­ zycznego, hypokeimenon. „Nazywa się tak to, co leży-pierwsze [das Vor-liegende] i co jako podłoże gromadzi na sobie wszystko. To metafizyczne znaczenie pojęcia podmiotu nie pozostaje zrazu w żadnym wyraźniejszym stosunku z czło­ wiekiem i w ogóle w żadnym - z Ja" . Podmiot metafizycz­ ny w odróżnieniu od zwykłego ludzkiego ego stanowi ukryty środek ciężkości swoistej (nie-) świadomości religijnej, w której obrębie wiara należy do wiedzy, zapomnienie do pa­ mięci, a tendencja zakrywająca do prawdy. Tylko patrząc od tej strony można dostrzec produktywność zapomnienia (le­ the) dla pamięci (mneme) i skrywania (lethe) dla prawdy (aletheia). I tylko od tej strony patrząc można też uznać pismo za bezpieczne ukrycie. A także mythos za miejsce pobytu logo­ su} ". Pojęcie podmiotu metafizycznego i jego stopniowy zanik odgrywa zasadniczą rolę w Heideggerowskim odróżnieniu „świata", ześrodkowanego w podmiocie metafizycznym, i „światoobrazu" ześrodkowanego w subiektum . Postępy światoobrazu nie wszędzie są jednak identyczne. W kulturach archaicznych, a nawet w kulturach typu ludowego, istnieją re­ jony, w obrębie których ontologią archaiczna zachowała wie­ le ze swej mocy. Przejawia się ona w kulturze w postaci oso­ bliwego „stylu", który ze względu na jego wyrazisty stosunek do pisma, w charakterystyczny sposób sabotowanego, wygo­ dnie jest nazywać ustnościa. Nie chodzi tylko o ustność jako drogę transmisji kulturowej niepiśmiennych. Chodzi o u s t ­ n o ś ć o n t o l o g i c z n ą , rozumianą jako pewien styl poznawczo-bytowy , którego symptomem jest rematycz­ ność, antynomijna afirmacja nierozróżnialności w trzech podstawowych sferach: obrazu, języka i pisma. Przeciwsta­ wiając się swej antagonistce, p i s e m n o ś c i , która ową nierozróżnialność podważa, ustność chroni coś, z czego sama wyrasta: ontologię archaiczną. Tak rozumiana ustność nacechowana będzie nierozróżnialnością signans i signatum w obrębie obrazu, języka. 122 123 2 125 126 1 2 7 36 130 131 132 133 �które samo do siebie przemawia. (...) Nie ma tu postępu, nie ma przewrotu, lecz jedynie stałe i wzniosie rekapitulowanie (...) Wszystko, co służy za komentarz i objaśnienie Boskiego Pisma, winno zostać przechowane, albowiem powiększa chwałę owego pisma; to zaś, co mu się sprzeciwia, nie powin­ no być zniszczone, gdyż jedynie jeśli będzie zachowane, ten, kto może i ma taki urząd, będzie mógł mu zaprzeczyć według woli Pana i w czasie przez Niego wyznaczonym. (...)" . Wszystko, co nie służy rekapitulowaniu, co naznaczone jest duchem poszukiwania, nowości , stanowi grzech, sprzeci­ wia się bowiem słowom anioła wygłoszonym w ostatniej księdze Pisma, w której rozpoznajemy tradycyjne klątwę, ochraniającą granice ustności: „Oświadczam bowiem każde­ mu słuchającemu słów proroctwa tej księgi«: «Jeśliby kto do­ dał do tego» spuści nań Bóg «plagi opisane w tej księdze». A jeśliby kto ujął ze słów księgi tego proroctwa, odejmie Bóg część jego z ksiągi życia i z miasta świętego, i z tego, co jest napisane w tej ksiądze" (J 22,18-19). Ślepy bliotekarz traktuje księgi jak remat, tak, jakby nie były aktem, lecz przybytkiem świętej historii. Gdy Jorge po­ wiada, że książki nie są do czytania, przyprawia o apopleksję Wilhelma z Baskerville, który właśnie w czytaniu widzi prawdziwy byt lektury . Księga, którą zna ustność, powin­ na doznawać czci, spoczywając zapieczętowana . Jedynym, który może księgę naprawdę przeczytać, jest jej autor - to zdanie, w którym odbija się ustny pogląd na czytanie, Jorge mógłby powtórzyć za staroruskim autorem Pieśni o Niebiań­ skiej Księdze . Charakterystyka Jorgego przeprowadzona jest w powie­ ści z nieżyczliwych, „pisemnych" pozycji . Nominalista Wilhelm wychodzi tu na jedynego obrońcę cnót teologicz­ nych: jako nosiciel świadomości odczarowanej wyrzeka się co prawda Wiary , przywołuje jednak Nadzieję i Miłość, odepchnięte przez ślepego bibliotekarza. Humanistyczny konterfekt Wilhelma jest jednak takim samym uproszcze­ niem jak demoniczny portret Jorgego. Nominalizm i esencjalizm, które walczą ze sobą w ich charakterystyce, choć oczerniają się nawzajem, same są neutralne aksjologicznie. Pierwszy jest postacią samorozumienia wynikającą z pisemności, rozumianej jako styl poznawczy, zakorzeniony w rozpadzie ontologii archaicznej, drugi - z ustności, czer­ piącej z trwania owej ontologii . Oba te style stwarzają osobne, niewspółmierne, nieprzenikliwe dla siebie światy, koncepcje prawdy, języki, a nawet, niekiedy, etymologie. I , jak to wykazał zarówno Platon w Kratylosie, jak i anonimo­ wy autor Zoharu, żaden z nich - brany z osobna - nie jest wystarczający dla opisania tego, czym naprawdę jest słowo, pismo czy obraz. 134 135 136 137 m 139 140 Wnioski Spróbuję teraz wpisać w nazwy sformułowane wyżej sta­ nowisko w kwestii sakralnego użytku z pisma i rodzajowej odrębności świętego języka od języka w znaczeniu potocz­ nym. 1. Pismo jako ślad ontologii archaicznej. Podobnie jak słowo (imię), tak samo pismo w jego sakralnej odmianie zdecydowanie różni się od pisma i języka, które stanowią podstawę ludzkiej komunikacji. Ponieważ mają one status bytowy, nie epistemologiczny, są i mają pozostać niezrozu­ miałe, co na planie kulturowego funkcjonowania obu prze­ jawia się w postaci zachowań Tematycznych (jedzenie, do­ tykanie, „picie liter", podkreślanie rzeczowości pisma, kult księgi jako przedmiotu etc). Pismo i słowo traktowane Te­ matycznie to gest sięgania do początku, próba cofnięcia ję­ zyka do stadium zalążkowego, które poprzedzało rozdwoje­ nie bytu i myśli, scalonych w świętym języku. Tak właśnie postępuje z pismem ustność, ontoepistemologiczny styl kul­ tury, u którego źródeł leży fascynacja bytowym aspektem języka. 2. Pismo jako symptom ustności. Ustność najłatwiej wytropić po użytku, jaki czyni ona z pisma. Pismo traktowa­ ne jako remat zawsze oznacza ustność. Poprzestańmy na kil­ ku przykładach z polskiego archiwum etnograficznego, w których, oprócz Tematycznego użytku z pisma, smakować też można wyjątkowy urok sformułowań: „Gdy nieboszczyk stanie się upiorem jest środek wyswobodzenia go z nieszczę­ ścia zamienienia na wolną duszę. Wbić wówczas należy gwóźdź do głowy strzygonia albo podłożyć mu p a p i e r y zagryzmolone (mianowicie przez pro­ f e s o r a ) pod język (...)""". Aby ochronić pole przed gra­ dem „ o d p i s u j e s i ę k a ż d y p i e r w s z y r o z ­ d z i a ł z c z t e r e c h e w a n g e l i i na p ó ł a r k u s z u p a p i e r u i z w i j a g o w t r ą b k ę", po czym zakopuje w kopcach na granicy wsi . „Duchowne przytym są zwyczayne od kościoła S. Rzymskiego remedya, ludziom katolickim służące, iako to gromnice, Ziela, Wianki i Kadzidła poświęcone, Krzyżyki S. Piotra Zakonu Domini­ kańskiego doświadczone, c z t e r e c h Ewangeli­ s t ó w E w a n g e l i e na ś c i a n a c h przybit e, dzwonienia we wszystkie dzwony, gdy jakie pokazują się chmury a burze na powietrzu (...)" . „Te w y ż e j w y ­ rażone litery na karteczce maleń­ kiej napisać i chorującemu dać z j e ś ć . Kiedy nie porzuci od razu [febry], to znowu drugą karteczkę, by i trzecią za każdym trzęsieniem" . „(...) do­ brym też przeciw czarom remedium są palmy święcone w kwietną niedzielę, S k ł a d Apostolski na s o b i e n o s z o n y , świętych obrazki święcone, wianki z monstrancji, e w a n g e l i e n o s z o n e , gromnice święcone, dzwonki loretańskie, także krzyżyk Świętego Be­ nedykta z l i t e r a m i na c z a r y i czarta bardzo s k u t e c z n y , obrazek Świętego Ignacego Loyoli, osobliwie w birecie..." . 142 143 144 145 Na koniec jeszcze jedna historia o „ustnym" doświadcza­ niu pisma. Rzecz dotyczy Jędrzeja Wawry, znanego świątkarza beskidzkiego, na którego wielki wpływ wywarła dziwna książka, za „wszystkie pieniądze" kupiona podczas odpustu dominikańskiego w Krakowie. Było to dziewiętnastowieczne wznowienie Przeraźliwego echa trąby ostatecznej księdza Klemensa Bolesławiusza (wyd. oryg. 1694), bogato ilustro­ wane drzeworytami. Wawro traktował je z szacunkiem, na ja­ ki może zdobyć się wobec książki człowiek niepiśmienny: uważał ją za skarb, bezpośrednio niedostępny, co tylko pod­ nosiło jego walor, za książkę wróżebną, która, jak pisze jego biograf, zdecydowała o jego życiu. W relacji Wawry wyraź­ nie dochodzą do głosu dwa wątki: pisma oglądane od strony rematu i pisma jako ontologicznego zapisu przyszłości, uru­ chamianej jego odczytaniem: „Moja [żona] cytywała mi z te­ go Echa piekielnego różne kawałki. Były tamoj litery corne, żółte, siwe, zielone, cyrwone - w kożdym kawołku inse. Jak cytała, to cłowiek nie wiedzioł, kady je - cosik porywało go i niesło, kady jesce nigdy nie był. Ale na cyrwonyk to nigdy nie cytała, bo - powiadała - jakby cyrwone cytała, toby się krew po świecie loła i ziemia by się trząsła. Aze mi się zim­ no robi, jak se spomne!" . 146 37 �PRZYPISY 1 W< w siłe i amu słów i ga i b( barwi pisma wspoi w Kai ka o odmie język, tabu i nia В lub ni muzu nej n skutk Schol imien ry teg 'mart dział; W dzaju czyta mu w tego: maty tryb w pi kiem na k; sięgii wan> Z i zap ta? С skore wied lizm; stępi wyol muz, dzen (leth pom want ciem wodi prze: go , czen pam jest dros'iarif ideg E 92 napi gr. к M. Heidegger, Parmenides, wyd. ang. , przeł. A.Schuwer, R. Rojce- wicz, Bloomington 1992, s. 85 J Derrida, Writting and Difference, Chicago 1981, s. 76 S. Asz, Mąż z Nazaretu, przel. M.Friedman, Warszawa 1989, s. 26 W. A. Graham, Beyond the Written Word, Cambridge 1986, s. 7 F. Kotula, Znaki przeszłości, Warszawa 1978, s. 118, 123 etc. Zob. moja książkaWyzwolenie przez zmysły. Tybetańskie koncepcje soteriologiczne, Wrocław 1997, s. 8-9. W przyjętym tu znaczeniu remat jest tym, co się mówi, temat zaś - tym o czym jest mowa. W sferze za­ chowań, zachowaniem Tematycznym będzie zauważanie materialności tekstu, jego formy rzeczowej (kult księgi jako rzeczy świętej), zachowa­ niem tematycznym - skupienie na jego treści, podczas gdy forma jest dla analizującego przezroczysta semantycznie. Wypisy z Księgi łask w Kalwarii Paclawskiej, koniec 1989 roku. Platon, Fajdros 274c (przel. S.Witwicki): „Otóż kiedy doszli do liter, powiedział Tot do Tammuza: Królu, ta nauka uczyni Egipcjan mądrzej­ szymi i sprawnejszymi w pamiętaniu; wynalazek ten jest lekarstwem na pamięć i mądrość'. A ten mu na to: Tocie, mistrzu najdoskonalszy, jeden potrafi płodzić to, co do sztuki należy, a drugi potrafi ocenić, na co się to może przydać i w czym zaszkodzić tym, którzy się daną sztuką zechcą posługiwać (...) Ty jesteś' ojcem liter, zatem przez dobre serce dla nich przypisałeś' im wartość wprost przeciwną do tej, którą one mają napraw­ dę. Ten wynalazek niepamięć w duszach ludzkich posieje, bo człowiek, który się tego wyuczy, przestanie ćwiczyć pamięć; zaufa pismu i będzie przypomina! sobie wszystko z zewnątrz, w obcych jego istocie, a nie z własnego wnętrza, z samego siebie. Więc to nie jest lekarstwo na pa­ mięć, tylko środek na przypominanie sobie. Uczniom swoim dasz tylko pozór mądrości, a nie mądrość prawdziwą (...) to będą mędrcy z pozoru, a nie ludzie mądrzy naprawdę." 2 3 4 5 6 1 s 9 Zob. obszerne hasło „Pieczęcie" w Encyklopedii staropolskiej Z. Glo­ gera, Warszawa 1972 (1900-1903], t. 3, s. 345nn. Czyż nie świadczy o tym współczesna obsesja na punkcie autogra­ fów? " Przekład Czesława Miłosza Księga Hioba (Paryż 1981), identyczny z własnym przekładem Anny Świderkówny w Rozmowach o Biblii, War­ szawa 1994, s. 249. Różnice dopiero w wersie 37 10 A. Bruckner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1966 [1926], s, 475. Por. u Heideggera w Sein undZeit (Tubingen 1986, s. 223): „Otwartość zaś jestestwa charakteryzuje z istoty mowa", przekład pol. B. Baran, s. 315 " Podążam tu za sugestią Ireneusza Kani, który perspektywie «żydowskiej», z właściwą jej ontologizacją języka (głoski, litery, liczby, świece­ nia) i „substancjalistyczną ontologia", skłonny byłby przeciwstawiać perspektywę „buddyjską": „Budda w sutrach często zwraca uwagę na czysto konwencjonalny charakter języka, i ma to związek z antysubstancjalistyczną ontologia buddyjskiej doktryny (przynajmniej w Hinajanie)" (list z sierpnia 1998). Panu Ireneuszowi Kani dziękuję za istotne uwagi dotyczące omawianego problemu. 14 Zob. G. Scholem, Mistycyzm żydowski i jego główne kierunki, przeł. I.Kania, Warszawa 1997, s. 109, 137nn, 262nn, 277etc. Zob. A. Govinda, Foundations of the Tibetan Mysticism, New York 1980 Na temat zakazu uprzedmiotawiania świętości zob. moją książkę Wy­ zwolenie przez zmysły. Tybetańskie koncepcje soteriologiczne, Wrocław 1997, s. 37nn. Osobnego przemyślenia wymaga wpóibrzmienie powyższej tezy z Heideggerowskim orzeczeniem o języku jako domu bycia. Na ten te­ mat zob. książkę Marlenę Zaradcr La dette impensie. Haidegger et la tradition hebraique, Paris 1995, przeł. D. Ulicka, Warszawa 1988 '* Ów zakaz wymawania świętego imienia przypomina nieco inną ży­ dowską koncepcję zabezpieczającą świętość przed uprzedmiotawianiem Chodzi o tzw. mur (lub „ogrodzenie") wokół Tory, wznoszone min. przez tzw. Torę ustną. Zob. na ten temat G. Scholem, O głównych poję­ ciach judaizmu, przeł. J. Zychowicz, Kraków 1989, s. 91, 110. W obu przypadkach przyrodzonym „miejscem" świętości jest pismo. S. Awierincew, Na skrzyżowaniu tradycji, s. 65 Zob. analiza wątku zaginionej księgi w mojej pracy Wyzwolenie przez zmysły. Tybetańskie koncepcje soteriologiczne, Wroclaw 1997, s. 97-102. 15 16 17 19 211 38 34 2 1 Na ten temat zob. Awierincew, Poetika ranniewizantijskoj literatury, Moskwa 1977, rozdział Słowo i kniga, s. 183-204 Najstarsza część Talmudu, zawierająca podstawy żydowskiego prawa O istnieniu tego Stowarzyszenia informuje pieczątka w starej ksią/ce, przechowywanej w Żydowskim Instytucie Historycznym w Nowym Jor­ ku. Za: A. J. Heschel, Pańska jest ziemia. Wewnętrzny świat Żyda w Eu­ ropie Wschodniej, przel. H. Halkowski, Warszawa 1996, s. 40 2 2 2 3 2 4 Zob. dalej, przypisy do Platońskie marzenie: dekomtrukcja lethe. Mówiąc „Ateny" abstrahuję od rozległej greckiej tradycji ezoterycz­ nej, której uosobieniem może być min. Apolloniusz z Tiany, który za­ słynął jako stoicheiomatikos, 'biegły w [znajomości] liter (lub: żywio­ łów)', znany z pisemnych talizmanów, które „dzięki obrzędowi stoicheiosis (zaczarowania), posiadały tajemne znaki i litery, wypełnione (...) magicznymi substancjami". M. Dzielska, [Przedmowa do:] Fławiusz Filostratos, Żywot Apolloniusza z Tiany, przeł. I. Kania, Kraków 1997, s. 32 2 5 2 6 Mówiąc „Jerozolima" pozostawiam na boku potężną tradycję żydow­ skiej egzegezy. Nie chodzi tu o badanie pisma pod kątem treści, ale o po­ szukiwanie kontaktu z obecnym w nim bytem. Jak każda opozycja, tak­ że opozycja dwu miast, rozsławiona przez Lwa Szestowa (Ateny i Jero­ zolima), jest li tylko emblematyczna i może być łatwo zastąpione inną. Nie znający jej Platon (autorem przeciwstawienia Aten i Jerozolimy był zdaje się Tertulian w De praescriptione harelicorum, za: M. Starowiey­ ski, Caelestis urbs Hierusalem, [w:] Jerozolima w kulturze europejskiej, Warszawa 1997, s. 53), posługuje się w Timajosie inną, pokrewną pierw­ szej, parą przeciwieństw: „«Wy Grecy, zawsze jesteście dziećmi: G r e k nigdy nie jest stary», gdy tymczasem w E g i p c i e «od naj­ dawniejszych czasów wszystko jest zapisywane»: panta gegramnena" (cyt. za: J. Derrida Farmakon, przeł. K.Matuszewski, w: tegoż, Pismo fi­ lozofii, pod red. B. Banasiaka, Kraków 1992, s. 44, w cudzysłowie we­ wnętrznym cytaty z Timajosa 22B, także 23B, podkr. JTB). Tymże zesta­ wieniem posługuje się także wielokrotnie F. A. Yates, w swej Sztuce pa­ mięci, przeł. W. Radwański, Warszawa 1977. Zob. też S. Awierincew, Na skrzyżowaniu tradycji. Szkice o kulturze i literaturze wczesnobizantyjskiej, op. cit., s. 264 2 7 Budge charakteryzuje ją jako „wiarę w siłę magicznych imion i za­ klęć, formuł, obrazów, figur i amuletów, w ceremonie, którym towarzy­ szy wypowiadanie stów mocy", op. cit., s. VII. M. Buber w swym Moj­ żeszu [przeł. R. Wojnakowski, Warszawa 1998, s. 40nn] daje trafną cha­ rakterystykę magicznego sensu imienia: „Dla człowieka myślącego ma­ gicznie, «prawdziwe» imię osoby czy jakiegokolwiek przedmiotu nie jest wyłącznie określeniem; jest ono esencją osoby, poniekąd wydestylowaną z jej realności, wskutek czego istnieje ona w nim jakby jeszcze raz. A mianowicie istnieje ona w nim w takiej postaci, że każdy, kto zna prawdziwe imię i potrafi je wypowiedzieć we właściwy sposób, może nią zawładnąć. Sama osoba jest niedostępna, stawia opór; dostępna staje się w imieniu, a wypowiadający je człowiek zdobywa nad nią władzę. Praw­ dziwe imię może być zupełnie inne niż powszechnie znane, które je za­ krywa, ale też może różnić się od niego jedynie właściwą «wymową», do czego dochodzą jeszcze właściwy rytm i właściwe ułożenie ciata przy wymawianiu, czyli wszystko to, co można przkazywać i kształcić tylko osobiście. A ponieważ prawdziwe imię wyraża właśnie fonetycznie isto­ tę przedmiotu, ostatecznie może chodzić o to, by mówiący rozpoznał w imieniu tę istotę i ukierunkował na nią swe myślenie." 2 S A. Świderkówna, Rozmowy o Biblii, Warszawa 1994, s. 45 Ibidem, s. 107. Zob. także: I. Kania, O Kabale i Zoharze, Kraków 1994, s. 68-69 J. Frazer, Złota Gałąź, przel. H. Krzeczkowski, Warszawa 1962 [1890], cały rozdział 18: Słowa tabu : „Dziki nie jest w stanie dostrzec różnicy między rzeczami a słowami, wobec czego wyobraża sobie, że związek między osobą a imieniem lub rzeczą i jej nazwą nie jest jedynie związkiem umownym czy też idealnym, lecz więzią rzeczywistą i silną (...). Człowiek pierwotny uważa imię za ważną część swojej osoby i wo­ bec tego dba o nie w odpowiedni sposób". 2 9 5 0 51 Zob. Sefer Jecira, czyli Księga Stworzenia (wydanie dwujęzyczne), przekład, opracowanie i komentarze W. Brojer, J. Doktór, В Kos, War­ szawa 1995. Świat tworzony jest tu jednocześnie z dźwięków i liter (s. 48 etc). „Świat stworzony jest ma wskroś magiczny: wszystko w nim żyje �na mocy właściwych mu tajemnych imion". G. Scholem, Kabała i jej symbolika, przeł. R. Wojnakowski, Kraków 1995, s. 190 We wszystkich rzeczach istnieją tajemne sygnatury (hebr. riszumim), których „pismo" spowinowacone jest z pismem Tory. „Tak więc objawie­ nie jest objawieniem imienia lub imion Boga, które są jakby różnymi sposobami Jego czynnego istnienia. Mowa Boga nie ma (...) gramatyki. Składa się tylko z nazw, czyli imion". Scholem, O głównych pojęciach judaizmu, s. 102 Zohar I, 45a: „Zanim Święty, niech będzie błogosławiony, stworzył s'wiat, on i Jego imię, które było w nim ukryte, byli jedno, i nie istniała żadna rzecz, dopóki w woli myślenia nie pojawił się zamysł, by przez od­ ciśnięcie swej pieczęci nadać kosmosowi istnienie, i stworzyć świat, i kształtował on [dosł. 'rysował znaki'], i budował (...)". Scholem, O głównych pojęciach judaizmu, s. 44 M. J. Ben Gorion [Berdyczewski], Żydowskie legendy biblijne, przeł. R. Stiller, cz. 1, Gdynia 1996, s. 19. O stwórczym słowie tak pisze cyto­ wany przez Scholema Salomon ibn Gabriol: „Jako czynna zasada, Słowo nazywa się również Rozkazem i Wolą". Scholem, O głównych pojęciach judaizmu, s. 28 M. J. Ben Gorion [Berdyczewski], Żydowskie legendy biblijne, s. 52 Choć istnieją być może korespondencje pomiędzy koncepcją wypo­ wiedzi performatywnej J. L . Austina (zob. tegoż, Mówienie i nazywanie, przeł. B. Chwedeńczuk, Warszawa 1993) i omawianą tu bytową koncep­ cją nazywania. C . Levi-Strauss, Smutek tropików, przeł. A. Strindbergowa, Warszawa 1960, s. 297n. Zob. np. G. Scholem, Encklopedia Judaica, Berlin 1932, t. 9, s. 645: „Wszelkie dzianie się jest w najgłębszym sensie dzianiem się języko­ wym, to zaś, co kryje się w istnieniu rzeczy, to schowane w nich lub dzia­ łające kombinacje najpierwotniejszych elementów mowy [sprachliche Urelermente]". Cyt. za: I. Kania, O Kabale i Zoharze, Kraków 1994, s. 17 n 3 3 3 4 3 5 3 6 17 , s 3 9 J. Derrida, De la grammatologie, Paris 1967, s. 11-112, cyt. za: C. Johnson, Derrida, przeł J. Hołówka, Warszawa 1997, s. 45. Zob. też M. P. Markowski, Efekt inskrypcji. Jacques Derrida i literatura, Byd­ goszcz 1997, s. 270n. taka powtarza się jeszcze tylko dwukrotnie, przy okazji walki Jakuba obok brodu przy potoku Jabbok (Rdz 32,28), i w zagadkowym przysło­ wiu w Księdze Przysłów (Prz 30,4). Podobnie jak w interpretacji pytania „co jest jego imieniem" z Księgi Wyjścia, także i w tym przypadku Bu­ ber odrzuca hipotezę, że o imię Boga pyta tu ktoś, kto go nie zna. 4 6 Ibidem. W Gadamerowskiej definicji języka: „Sein, daB verstanden werden kann, ist Sprache" ['byt, który może zostać zrozumiany, jest mową']. Por. też Scholem (O głównych pojęciach judaizmu, s. 104-105) o nie­ skończonej różnicy pomiędzy słowem Boskim („wszechobejmującym" i „absolutnym" nawet wówczas, gdy schodzi już w sygnatury, słowem, które, ,,[s]amo pozbawione znaczenia, zawiera w sobie wręcz nieskoń­ czone możliwości interpretacji") i słowem ludzkim („odnoszonym jedy­ nie do pewnego specyficznego kontekstu"). 4 7 4 8 O paradoksie uprzedniości zapisu wobec stworzenia zob. dalej: Pismo i czas. Scholem, Główne pojęcia judaizmu, s. 42 Taki sposób pojmowania pisma nieobcy był też tradycji żydowskiej. Por. długotrwały zakaz spisywania Tory ustnej (Scholem, s. 106). Por. też np. obyczaj słynnego cadyka, Menachema Mendla z Kocka, który oczy­ szczając dom z zakwasów, palił też wszystkie notatki, które sporządził był w ciągu tygodnia. Informację tę zawdzięczam P. Janowi Doktorowi 4 9 5(1 51 1. Kania, O Kabale i Zoharze, op. cit, s. 75 Świderkówna, op. cit., s. 114 " Księga Psalmów, przeł. C . Miłosz, Paryż 1981 Przekład Anny Swiderkówny, za: tejże, Rozmów o Biblii ciąg dalszy, op. cit, s. 114. U Wujka: „Słowo posłał Pan do Jakuba i padło w Izraelu". 5 2 5 4 5 5 5ft 5 7 Ibidem, s. 189 Ibidem, s. 249 Ibidem. 5 S Ibidem, 174 Zob. też: Mnich Kościoła Wschodniego, Modlitwa Jezusowa, Kraków 1993, s. 7-8. Także: K. Armstrong, Historia Boga. 4000 lat dziejów Bo­ ga w judaizmie, chrześcijaństwie i islamie, przeł В Cendrowska, War­ szawa 1996, s. 110 5 9 6 0 Słowo Boże, pisze Scholem, „oznajmia siebie pierwotnie w swojej nieskończonej pełni, ale oznajmienie to - i na tym polega cała rzecz jest niezrozumiałe! Nie jesl ono komunikatem, służącym porozumieniu. Dopiero jako zapośredniczone [m.in. przez Torę ustną, ale także przez li­ tery Tory widzialnej], oznajmienie takie, które właściwie było tylko wy­ razem istoty, jest również komunikatem". Scholem, O głównych poję­ ciach judaizmu, s. 103. „Tora pisana", nietożsama z „Torą widzialną", w radykalnych koncepcjach kabalistycznych bywa rozumiana jako „po­ jęcie czyslo mistyczne", tzw. „biały ogień", w obrębie którego litery ujawniają się dzięki mocy „czarnego ognia", który jest „Torą ustną". Tamże, s. 104. Zob. także G. Scholem, Kabała i jej symbolika, op. cit., rozdz. 2: Sens Tory w mistyce żydowskiej. J. Sadzik, Przesłanie Hioba, w: Księga Hioba, tłum. C . Miłosz, Paryż 1980, s. 13. Także: tegoż, O psalmach, w: Księga Psalmów, op. cit., s. 14. Zob. też: A. Świderkówna, Rozmowy o Biblii, op. cit., s. 244 C . Miłosz, Przedmowa tłumacza, w: tegoż, Księga Psalmów, op. cit., s. 49n. Za: Świderkówna, Rozmów o Biblii ciąg dalszy, op. cit., s. 283. Por. tu nowotestamentowe „czynić prawdę" (J 3, 21) Przekładane w postaci greckiego eleos - 'miłosierdzie'. Za: Świder­ kówna, Rozmowy o Biblii, op. cit, 306 Zob. I. Toporów, hasto Imiena w: Mify narodów mira, Moskwa 1984, t. 1, s. 508-509. Gdy imię własne staje się nazwą pospolitą, semiotycy dopatrują się w nim znaku desakralizacji, podczas gdy za sakralizacji; uznają jego odwrotność. Stanowisko takie grozi jednak pewnym schema­ tyzmem, bo z reguły trudno jest ustalić, co było wcześniej, nazwa czy imię. Jest tak np. w przypadku hebrajskiego adam, które w Biblii znaczy raz praczłowieka (np. Rdz, 1, 26-27, zob. Świderkówna, Rozmów o Biblii ciąg dalszy, op. cit., s. 204), raz imię własne pierwszego człowieka. Podobne zjawisko dotyczy też np. twórcy chasydyzmu Baal Szem Towa i wędrownych uzdrowicieli zwanych balszemtowami. Inne apelatywizacje to np. hebr. sadiq, 'sprawiedliwy', które stało się tytułem przywód­ ców chasydyzmu (zob. Księga psalmów, op. cit., s. 19), ruskie mikołaj nazwa ikony pochodząca od głównego świętego na ikonach wyobrażane­ go, lub weronika, nazwa typu ikonograficznego przedstawiającego wize­ runek twarzy Chrystusa, od łac. vero icon, gr. acheiropoietos. 4 4 6 5 4 0 Por. „recz izrieczonna jest łoż'" (W. Tiutczew). Zob. M. Heidegger w Sein und Zeir. „Das Aussagen ist ein Sein zum seienden Ding selbst" (op. cit., s. 218, przekł. pol. B. Barana, s. 307: „wypowiadanie jest byciem ku samej bytującej rzeczy"). Hermeneutyka powtarza za Stefanem George: „Kein Ding ist ohne Wort" („Nie ma rze­ czy bez słowa"), zob. M. Heidegger, Unterwegs zur Sprache (Pfullingen 1979, s. 233). Por. także: „To słowo udziela [verschafft] rzeczy bycia" (M. Heidegger, Unterwegs zur Sprache, op. cii., s. 164) etc. 41 4 2 W przypadku amuletu pisemnego nieważny jesl materiał, z którego został wykonany, bowiem amulet w istocie „wykonany jest z imienia". E. A. Wallis, Egyptian Magic, New York 1971 [1901], s. 124-125 4 3 „Tora jest więc tkaniną (po hebrajsku 'ariga), sporządzoną z imion Boga oraz, jak to czytamy już u najwcześniejszych kabalistów hiszpań­ skich, z jednego wielkiego imienia Boga, które jest ostateczną sygnaturą wszystkich rzeczy. Stanowi ona tajemniczą jedność, która bynajmniej nie zmierza w pierwszym rzędzie do tego, by przekazywać jakiś swoisty sens, by coś «znaczyć», lecz pragnie raczej przekazywać samą moc bóstwa, skupioną w tym «imieniu»". Scholem, O głównych pojęciach ju­ daizmu, op. cit., ibidem. 4 5 J e ś l i (...) chce się zapytać w biblijnej hebrajszczyźnie, jak się ktoś na­ zywa, ngdy nie mówi się jak tu: «Со (ma) jest jego imieniem?» (...) ale «Kim (nu) jesteś?*" Buber, Mojżesz, s. 40. W Biblii hebrajskiej sytuacja 61 6 2 6 3 6 4 Por. „odziewanie się w imię" w żydowskiej mistyce merkawy, które Scholem charakteryzuje jako „bardzo ceremonialny obrzęd, w którym mag poniekąd wchłania w siebie wielkie Imię Boskie, nakładając płaszcz z wyszytym na nim symbolicznie owym imieniem" (G. Scholem, Misty­ cyzm żydowski i jego główne kierunki, s. 110). Scholem powiada w przy­ pisie, że hebrajskie wyrażenie „ubierać imię" odpowiada wyrażeniu sy­ ryjskiemu z tzw. Od Salomona 39, 7: „Przyobleczcie się w Imię Najwyż­ szego". Przypomina też, że podobny zwrot językowy występuje w Paw­ iowym Liście do Rzymian 13,14: „Przyobleczcie się w Pana Jezusa Chrystusa". Wykracza on daleko poza obszar stosowania biblijnego cza­ sownika labasz, 'ubierać'. Ibidem, n.131/ s. 442; także n. 112/s. 456. 39 �9 2 6 6 Awierincew, Poetika, op. cit., s. 201 Sanhedrin 11 m 1, za: ibdem, n. 70/284 *" Koran, Sura 13, 39, za: ibidem, n. 74/284 67 W( w sik i amu słów i gai bi barwi pisma wspoi w Kai ka o odmit język, tabu i nia В lub ni muzu nej n skutk Schol imieri ry Щ 'mart dział: W dzaju czyta mU Vi tego: maty tryb w pi kiem na k i sięgr wanj Z i zap ta?E skon wied lizm. stępi wyol muz. dzen (leth pom wam cierr wod prze go czen pam jest droś ian) ideg I napi gr-> 92 34 Mówią o tym greckie nazwy gatunków literackich, stanowiące aluzję do hypomnesis: hypomnemata - 'pamiętniki' i apomnemata - 'wspo­ mnienia'. 9 3 6 9 M. J. Bin Gorion (Berdyczewski), Żydowskie legendy biblijne, cz. 1, przeł. R. Stiller, Gdańsk 1996, s. 19, 31, 33 Berdyczewski, op. cit., t. 1, s. 33 Niekiedy podkreśla się jej wyjątkowy „emanacyjny" status, odróżnia­ jąc jej „narodziny" od „stworzenia" reszty s'wiata. Księga ta rozumiana bywa jako personifikacja Bożej Mądrości (zob. Świderkówna, Rozmów o Biblii ciąg dalszy, op. cit., s. 137 i cały rozdział Ben Sira i odwieczna mądrość). Zob. np. Opowieści Zoharu, przel. I. Kania, Kraków 1994, s. 33-34; Berdyczewski, op. cit., t. 1, s. 85n. Berdyczewski, ibidem. Ostrzeżenie przed fałszowaniem pisma to jedno z najbardziej uni­ wersalnych loci communes tego, co dalej zostanie nazwane ustnością. Zna je tradycja judaistyczna (kabała, kopiści Pięcioksięgu), buddyjska (kopiści sutr i tantr), muzułmańska (kopiści Koranu) i chrześcijańska (zob. Ap 22, 18-19). Ostrzeżenie to przejdzie następnie w dół drzewa genealogicznego „niebiańskiej księgi" docierając do jej ludowych upostaciowań - listów z nieba. Gdziekolwiek się pojawi, zawsze bę­ dzie sygnalizować obecność pisemnych aspektów ustności, o których za chwilę. 7 0 71 7 2 Por. milczenie Apolloniusza z Tiany (Flawiusz Filostratos, Żywot Apolloniusza z Tiany, 1.15, przeł. I. Kania, Kraków 1997, s. 57: „Kiedyś Apolloniusza zapytał Euksenos, dlaczego nie spisuje [swoich słów] (...). Dlatego - odparł na to - że jeszcze nie spróbowałem milczenia. I odtąd zaczął milczeć, powstrzymywał się od wypowiadania słów, ale jego oczy i umysł wiele rozmaitych rzeczy poznawały i wiele przekazywały pamię­ ci") czy Pitagorasa, który z „milczenia czyni doktrynę" (op. cit., s. 245). Zob. też „niepiśmienność" Sokratesa, którego Heidegger nazywa „naj­ czystszym myślicielem Zachodu", zob. M. Heidegger, Was heifit Denken?, Tubingen 1954, s. 52 7:1 9 4 7 4 9 5 75 Kratylos 275B. A. Wypustek, Papirusy, epitafia, inskrypcje, „Literatura na świecie", nr 8-9: 1996, s. 21 letc. M. Eliade, Joga. Nieśmiertelność i wolność, przel. B. Baranowski, Warszawa 1984, s. 228-233;262-266 etc. Tegoż, Szamanizm. Archaiczne techniki ekstazy, przeł. K. Kocjan, Warszawa 1994, s. 106-109 etc. 9 6 9 7 Zob. Heideggerowska analiza wiersza Hólderlina Powrót, w M. Hei­ degger, Erlanterungen zu Hólderlins Dichtung, G A 4, 1981, s.28. Cyl. za: C . Woźniak, Martina Heideggera myślenie sztuki, Kraków 1997, s. 187 Kinah rabbah 24 , f. 6b, cyt. za: Awierincew, Poetika, op. cit., s. 190, n.27/282 Berdyczewski, op. cit., t. 1, s. 33 G. Scholem, Mistycyzm żydowski i jego główne kierunki, przeł. I. Kania, Warszawa 1997, s. 441, n. 129. Por. także mitologię egipskie­ go Tota, „skryby bogów", „pana pisma", który jednocześnie okazuje się stworzycielem świata, zob. E . Wallis Budge, Egyptian Magic, op. cit., s. X l , 340, 128 etc. Por też. motyw pisania jako stwarzania, np. Boskie pióro (arab. kalam) w kosmologii muzułmańskiej, motyw „strzeżonej tablicy" etc. 9 8 78 101 7 6 7 Abodah Zarah 17b-181, cyt. za: Awierincew, Poetika, op. cit., s. 189, n.2/281 „Litera zabija, duch ożywia" 2 Kor 2, 6 Scholem, op. cit., s. 175 7 9 811 81 Zob. np. H. Corbin, L'initiation ismaćlienne ou 1'isoterisme et le Verbe, „Eranos Jahrbuch", 1973, n.9/58 M. Buber, Tales ofHasidim, New York 19911 [947], s. 37 Budge, Egyptian Magic, op. cit., s. VII Frazer, Złota Gałąź, op. cit., 221-222 Scholem, Kabała i jej symbolika, op. cit., rozdział 5: Wyobrażenie Go­ lema w kontekście tellurycznym i magicznym. Stąd bierze się demiurgiczny odcień pisania, charyzma „Bożego skry­ by" („właśnie dlatego kaptan, że skryba, i dlatego skryba, że kaptan", zob. Awierincew, Poetika, op. cit., s. 191, n. 28, 29/282), która promie­ niuje na wszelkie skryptoria. 8 2 8 3 8 4 8 5 8 6 8 7 W. Lengauer, O poezji u starożytnych, „Literatura na świecie" nr 8-9: 1996, s. 404. Mówić w pierwszej osobie zdarza się też przedmiotom póź­ niejszym. „Jestem Fidiasza" - obwieszcza pewien kubek z Muzeum w Olimpii. Z. Kubiak, Moja Grecja. Słownik Kubiaka, „Magazyn Gaze­ ty Wyborczej". 10-11.07. 1998, s. 15. W pierwszej osobie przemawiał też tekst na złotej zapince („Maniusz zrobił mnie dla Numeriusza"), uważa­ ny za pierwsze zanotowane zdanie łacińskie, który okazał się niestety dziewiętnastowiecznym falsyfikatem. A. W. Mikołajczak, łacina w kultu­ rze polskiej, Wrocław 1998, s. 12 8 8 „W niepiśmiennym społeczeństwie ryte napisy nie mogły, co prawda przekazywać wiadomości ani ich utrwalać, niemniej pełniły inne, zastęp­ cze funkcje pisma. Inskrypcje widoczne na monetach, kamieniach gra­ nicznych, tablicach fundacyjnych kościołów, nobilitowały rzeczy, insty­ tucje i osoby" etc. A. W. Mikołajczak, łacina..., op. cit., s. 58 8 9 E . Wallis Budge, The Book of the Dead. The Papyrus of Ani in The Bri­ tish Museum. The Egyptian Text with Interlinear Translation and Trans­ literation, etc, New York 1967 [1895]. 9 0 Napis we wnętrzu piramidy Unas (1.583) głosi: „Nieszczęsna będzie kość i ciało bez napisu". Budge, Egyptian Magic, op. cit, s. 124-5 „Emblematyczne" pogrzeby tekstu, brzemienne w rematyczność, to fragment wizji Ezechiela o zjedzeniu zwoju (Ez 3,1-3) i Apokalipsa św. Jana 10, 9-10 9 1 40 Eliade, Joga, op. cit., s. 228 Tym mianem Wodziński określa jedną z trzech strategii apofatycznych (negacja, antynomia, hyperyzacja), objaśniając je jako „próbę odsłonię­ cia tego, co dla greckiego logosu było z definicji zasłonięte". Jej symp­ tomem są greckie przedrostki hyper- , meta- i przyimek epekeina - 'po­ za', a także 'po tamtej stronie' (np. u Rudolfa Otto, Świętość, przel. B. Kupis, Warszawa 1993, s. 53,64). Na podstawie wykładu C. Wodziń­ skiego z cyklu: Zarys antropologii apofatycznej , Warszawa 27.11.1997 9 9 1 0 0 G. Scholem, Mistycyzm żydowski i jego odmiany, przel. I. Kania, Warszawa 1997, s. 191 n. Nieco wcześniej czytamy: „każdą z tych «dróg» [chodzi o ćwiczenia mistyczne związane z Sefer Jecira, 'Księgą Stworzenia'] kazał mi podą­ żać przez dwa tygodnie, póki nie wyryła się w mym sercu każdy forma. W ten sposób prowadził mnie przez cztery bite miesiące , potem zaś po­ leci! mi wszystko «wymazać»". Ibidem. 1 0 2 Ibidem, s. 194-195 J. Derrida, Farmakon, przel. K. Matuszewski, w: tegoż, Pismo filozo­ fii, op. cit., s. 53 M. Heidegger, Was heifit Denken?, op. cit., s. 93. Dalej: „Pamięć oznacza źródłowo tyle, co skupienie i nieustanne skoncentrowane «pozostawanie przy», przy czym nie chodzi tylko o to, co minęło, ale w taki sam sposób o pozostawanie przy teraźniejszym i tym, co może nadejść". „Zapomnienie jako rodzaj skrywania jest zdarzeniem, które nawiedza byty i człowieka w ich wzajemnej relacji. (...) Zapomnienie (niepamięć) (...) nie jest «subiektywnym przeżyciem* ani stanem subiektywnym w sensie pamięciowego lapsusa. Zakrycie nie dotyka tylko tego co prze­ szłe, ale też teraźniejszość i nade wszystko (...) tego, co nadchodzi". M. Heidegger, Parmenides, op. cit., s. 82 1 0 3 1 0 4 1115 1 0 6 Ibidem, s. 124: „Avauvecnc w Platońskim sensie tego słowa (...) to relacja z byciem bytów. Tłumaczy się to zazwyczaj jako 'pamięć' lub 'przypomnienie'. Ten przekład nadaje jednak słowu charakter psycholo­ giczny, całkiem pomijając istotną relację wobec i8ea [tzn. tego, co nie jest wyglądem - El6oc - ale tym, co w widoku patrzy na człowieka] . Przekładanie avccuveaic przez 'przypomnienie' oznacza, że chodzi tu tylko o coś «zapomnianego», co z powrotem wzbiera w człowieku. A przecież ustaliliśmy w międzyczasie, że Grecy doświadczają zapo­ mnienia jako zdarzenia w obrębie skrywania się bytów. A zatem tzw. pa­ mięć faktycznie opiera się na nieskrytości i otwartości. Wraz z prze­ kształcaniem się istoty cAeOEia w o u o t o m ę , Platon inauguruje przeciw­ stawianie Xe8e i avauveotc Zdarzenie w obrębie wycofującego się skrywania zostało przekształcone w ludzkie zachowanie, w zapomnienie W ślad za nim to, co przeciwne Хеве, staje się czymś, co z powrotem zo­ staje sprowadzone przez człowieka. Dopóty, dopóki myślimy Platońską avauvEOtc (...) w kategoriach nowoczesnych, myśląc ją w subiektyw­ nym sensie «pamiętania» i «zapomnienia», nie chwytamy jej istotnego (...) gruntu, który w myśleniu Platona i Arystotelesa zajaśniał po raz ostatni". �W Parmenidesie czytamy: „To, co jest przeciwne о Л е В е ю : nie jest ani jej przeciwieństwem, ani zwykłym brakiem, ani odrzuceniem jej w postaci negacji. Леве, zapomnienie, jest tym wycofywaniem się, dzię­ ki któremu istota aXeGEta może zostać zachowana i nie zapomniana. Bezmyślna opinia utrzymuje, że cos' może zostać wtedy łatwiej zachowa­ ne, gdy jest stale pod ręką i gdy jest uchwytne. Ale naprawdę i w praw­ dzie to właśnie skrywające się skrywanie w największym stopniu umoż­ liwia ludzkim istotom przechowywanie i wierność". Heidgger, Parmeni­ des, op. cit., s. 127 1 0 7 1 0 8 Rozróżnienie pisma sakralnego i świeckiego zawarte jest w opisie sa­ mej sceny poprzedzającej pożarcie książeczki przez Apostola: „A gdy siedm gromów wymówiły głosy swoje, jam był pisać miał; i usłyszałem głos z nieba mówiący mi: Zapieczętuj, co mówiły siedm gromów, a nie pisz tego" Ap 10, 4, przekład J. Wujka. 1 0 9 To słowo pojawia się w Kierkegaardowskim Albo, albo dokładnie w kontekście twórczego zapominania: .Zapominanie bowiem jako sztu­ ka to nic innego jak prawdziwe asymilowanie, przyswajanie sobie, przy tym to, co się przeżyło, skrapla się w spotęgowaną zdolność do rezonan­ su, oddźwięku (...)" S. Kierkegaard, Albo, albo, przeł. J.Iwaszkiewicz, t. 1, s. 333 i n. O oczyszczającej sile zapomnienia wielokrotnie pisywał S. Vincenz, np. w kontekście Dantego (zob. Boska komedia, Czyściec 28, 127-144), zob. też S. Vincenz, Outopos, Zapiski z lat 1938-1944, red. J. A. Choroszy, Wrocławl993, s. 13, 38-9 etc. 1 1 0 Na temat konotacji seksualnych hebrajskiego 'jada', 'znać' i greckie­ go gignosco zob. S. Awierincew, Na skrzyżowaniu tradycji, op. cit., s. 172, n. 27, 28; także A. Swiderkówna, Rozmowy o Biblii, op. cit., s. 118. Zob. np. Juda ben Barzilaj (XII w), który wkłada ów czasownik w usta Boga, mówiącego o księdze Sefer Jecira: „i stworzyłem Księgę Jecira i zgłębi­ łem ją". Za: Scholem, Kabała i jej symbolika, op. cit., s. 192 "' Zob. moja książka Imago insolita. Hermeneutyczna lektura źródeł et­ nograficznych, rozdz. 7 (w druku). Zob. na ten temat Awierincew, Poetika, op. cit., s. 189 Zob. J. Tokarska-Вakir, Dozorcy świętości. Nieuprzedmiotowienie ja­ ko ukrycie. Hermeneutyka filozoficzna w przekładzie soteriologii tybe­ tańskiej, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" (w druku) Heidegger podkreśla, że słowo „kultura" pojawiło się w dziejach ludz­ kości późno (w czasach cywilizacji łacińskiej), i od początku stanowiło sygnał „nowoczesnego przeobrażenia", któremu podlegał świat (M. He­ idegger, Parmenides, op. cit., s. 70): „«Kultura» pojawiła się dopiero na początku okresu nowożytnego. W chwili, gdy [prawda w sensie] Veritas stała się [prawdą jako] certitude, gdy człowiek sam ustanowił siebie i po­ przez cultivatio, przez cultura, przez własną pracę twórczą stal się sobą, tj. twórcą, scil. geniuszem. Grecy nie mieli takich słów jak kultura czy geniusz. (...) Kultura i technologia, myślane po grecku, są nie mniej bar­ barzyńskie niż natura u Rousseau". 1 1 2 113 1 , 4 1 1 5 M. Heidegger, Samoutwierdzenie się niemieckiego uniwersytetu ['Die Selbstbehauptung der deutschen Universitat'], przeł. J. Garewicz, „Aletheia" nr 1-4: 1990, s. 365-6, podkreślenia autora. „Początek istoczy się jako to, co trwa w nadchodzeniu". M. Heideg­ ger, Erlanterungen zu Hólderlins Dichtung, GA 4, 1981, s.76 Ibidem. M. Heidegger, Przyczynki do filozofii. Z wydarzania przeł. В Baran, J. Mizera, Kraków 1996, s. 58 Aczkolwiek nie jest to, jak pisze Heidegger, ani wieczność w znacze­ niu nunc fluens, wiecznego upływu czasu, semperitas, ani w znaczeniu nunc stans, statycznego „teraz", aetemitas. M. Heidegger, Hóldrelins Hymnen «Germanien» und «Der Rhein», GA 39, 1980, s. 55 1 1 6 1 1 7 1 1 8 1 1 9 1 2 0 M. Heidegger, Beitrdge zur Philosophic, G A 65, 1985, s. 371. Wyd. pol. Przyczynki do filozofii, op. cit. M. Heidegger, Hóldrelins Hymnen «Germanien» und «Der Rhein», op. cit., s. 109, 112 121 1 2 2 M. Heidegger, Czas światoobrazu, przeł. K. Wolicki, z tomu: tegoż, Drogi lasu, Warszawa 1997, s. 76 Takie pojęcie religijnej (nie-) świadomości nie miałoby zabarwienia psychologicznego w znaczeniu Freudowskim czy Jamesowskim, lecz wyrażałoby ideę bliską tezie Heideggera o notorycznej przewadze ludz­ kiej wiedzy nad samowiedzą. Nawiążę do niego za chwilę mówiąc o „ustności" jako stylu poznawczo-bytowym. 1 2 3 1 2 4 W Parmenidesie Heidegger wiele miejsca poświęca współprzynależności logos i mylhos, zob. tamże, op. cit, s. 125 etc. „Uważać, że ил>вос został zniszczony przez Xoyoq to ulegać opartemu na platonizmie prze­ sądowi nowożytnego racjonalizmu, dotyczącego historii i filologii. Reli­ gijności nigdy nie niszczy logika, lecz tylko usuwanie się Boga". Heideg­ ger, Was heifit Denken, op. cit., s. 7 1 2 5 M. Heidegger, Czas światoobrazu, op. cit., s. 76 Bo jest zarazem sposobem bycia i rozumienia, pojmowanym wedle kryterium dystrybutywnego, tj. dużo bardziej radykalnie niż ro­ zumie go Jack Goody w swoim The Domestication of the Savage Mind, London 1977, czy Walter Ong w Orality and Literacy , wyd. pol. Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii przeł. J. Japola, Lublin 1992 1 2 6 1 2 7 Od dawna tłumacze borykają się z przekładem kategorii writing-orality. O ile drugą bez trudu przekłada się jako „ustność", o tyle pierwsza nastręcza trudności w związku z wyborem pomiędzy polskimi formami „pisemność" i „piśmienność" (zob. objaśnienia w : S. Skorupka, Słownik frazeologiczny języka polskiego, Warszawa 1977, t. 1, s. 683-684). Przyj­ muję tu następującą zasadę przekładu: wyjściowe angielskie writing tłu­ maczę jako „pisemność" - czyli dziedzinę zapisu, podczas gdy „piśmien­ ność" wiązałabym z samą umiejętnością pisania. Treści ustne (podobnie jak i pisemne) mogą się zatem pojawiać zarówno u piśmiennych jak i niepiśmiennych. 1 2 8 Rematyczny aspekt słowa ujawnia się nie tylko w zachowaniach lu­ dzi niepiśmiennych, ale i u takich miłośników pisma jak choćby chasydzi (zamiatał, zbierał troskliwie stare, postrzępione kartki z ksiąg do na­ bożeństwa i zanosił na strych". J. J. Singer, Josie Kałb, Kraków 1992, s. 113) czy pierwsi franciszkanie, zbierający bezbożnie poniszczone książki, „bo z liter na tych stronach umieszczonych ułożyć można było słowo Jezus" (J. Czapski, Czytając, Kraków 1990, s. 12). 1 2 9 U. Eco, Imię róży, przeł. A. Szymanowski, Warszawa 1987, s. 367 W usta Wilhelma Eco wkłada tu oczywiście znane słowa Wittgensteina z Traktatufilozoficzno-metafizycznego.Zob. Eco, Imię róży, op. cit., s. 568 1 3 0 131 H. Schlier, Rudolf Bultmann, dem Achtzigjdehrigen, [w:] Besinnung auf das Neue Testament, 1964, s. 53 J . Derrida, Writting and Difference, Chicago 1981, s. 76 C . Miłosz, Metafizyczna pauza, Kraków 1995, s. 68,75, 111 n. Na te­ mat trwałości punktów kardynalnych w światopoglądzie średniowiecz­ nym zob. m.in. M. Bachtin, Twórczość Franciszka Rabelais'ego, przeł. A. i A. Gorzeniowie, Kraków 1975, s. 543n. 1 3 2 1 3 3 1 3 4 Eco, Imię róży, op. cit., 463-464. „Dręczy ich zachłanność na rzeczy nowe" - powiada Jorge o swoich wrogach (ibidem, s. 536), dając wyraz swojej antymodernistycznej fobii. Lęk przed nowością, choć wyraża się w stylistyce piśmienności, jest idiosynkrazją typowo ustną. Zob. wspomnienie nauczyciela, rabbiego Shmuela Sperbera w książce J. Magoneta, A Rabbi's Bible, London 1991, s. 7: „Mój nauczyciel (...) stawał się strasznie niespokojny, gdy od­ krywał [w Torze] hiddush, nową ideę czy też nową możliwość lektury. Rzucał się wtedy ku wielkim komentatorom przszłości, by wyjaśnić, czy ktoś znalazł już to wcześniej". 1 3 5 1 3 6 Eco, Imię róży, op. cit., s. 460: „Dobrem dla księgi jest, by była czy­ tana". Por. Ewangelia Gruzińska XI: „[Trzej] Królowie rzekli: (...) posiada­ my bowiem księgę, zapieczętowaną i napisaną przez samego Boga (...). My nie możemy tej księgi otworzyć; tylko jeden może to zrobić, który ją napisał i zapieczętował". Cyt. za M. Starowieyski [red.], Apokryfy Stare­ go Testamentu, t. 1, Lublin 1986, s.158, 1 3 7 1 3 8 R. Łużny (red.), Pieśń o Niebieskiej Księdze. Antologia ludowej ro­ syjskiej poezji religijnej. Warszawa 1990, s. 61, n. 10: Tylko Jan Ewan­ gelista może otworzyć Niebiańską Księgę. Podobny wątek u Vincenza, gdy mowa o „gołębiej światowej księdze". 1 3 9 Przypomina ona w dużej mierze krytykę esencjalizmu, jaką w Społe­ czeństwie otwartym i jego wrogach zawarł Karl Popper. Ibidem 367 Kolberg 7, 66 Ibidem, s. 49, n. 3; s. 138 etc. J. Haur, Skład abo skarbiec znakomitych sekretów oekonomiey ziemiańskiey, wyd. 2, Kraków 1693, s. 112 J. Partyka, Silva rerum..., s. 85 Ks. Chmielowski, Nowe Ateny, t. 4, s. 261, cyt. za: Kolberg 7, 243 Cyt. za: T. Seweryn, Świątkarz powsinoga. Warszawa 1963, s. 54n 1 4 0 141 1 4 2 1 4 3 1 4 4 1 4 5 1 4 6 41 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dba67b268b0a60310de2ddc7cdf982cb.pdf 9cd3d47b402fb172ad370081a6543e7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3577 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3354 Title A name given to the resource O problemie litewskiego stereotypu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.25-27 Creator An entity primarily responsible for making the resource Venclova, Tomas Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O problemie stereotypu litewskiego* Tomas Venclova W r o k u 1947, w obozie dipisowskim, m ł o d y filozof Juozas Girnius n a p i s a ł esej Problem litewskiego charakteru, k t ó r y został opublikowany w j e d n y m z efemerycznych litewskich wydawnictw na terenie Zachodnich Niemiec. M o g ł o b y się zdawać, że ten tekst, jak wiele t e k s t ó w tej epoki, jest skazany na zapomnienie. Niemniej po latach, przedrukowany w lite­ wskiej prasie podziemne . z d o b y ł p o n o w n ą p o p u l a r n o ś ć . W roku 1991 umieszczono go w g ł ó w n y m litewskim czasoniśmie literackim jako klasyczny w y k ł a d d o k t r y n y narodo­ wej D l a d o ś ć szerokich k r ę g ó w litewskiej opinii publicznej dv kurs Girniusa jest obecnie dyskursem niejako oficjalnym Myślenie i m ó w i e n i e odmienne uchodzi za brak miłości do nir7V7nv A wiec warto zacząć od teeo eseiu n r ó b u i a c wytłumaczyć jak L i t w i n postrzega i rozumie siebie samego E w S razie powinien o ^ wielu (Cli OL' m o ż e i nie w s z y s t k i c h Tekst Girniusa zrodził się z miłości i trwogi. Był pisany w latach, kiedy n a r ó d litewski, wdeptany w bioto przez dwa mocarstwa totalitarne, zosta! pozbawiony nie tylko wolności i niepodległości, ale - prawie że - i nadziei. N a Litwie był uwikłany w niesamowicie u p a r t ą i wyniszczającą wojnę partyzancką. N a Zachodzie, gdzie znalazła się przeważająca cześć elit politycznych i kulturalnych, stal wobec perspek­ tywy em.gracyjnego getta . postępującej utraty władnej odrębności Myśl m ł o d e g o filozofa który w k r ó t c e zosta czołowym ideologiem litewskiej emigracji mtala z a r a d z i ć tej beznadziei i r o z p a d ó w , . Było to wyznanie wiary w n a r ó d niszczony lecz stawiaiacy onór i dlatego z a s ł u e u i e na szacunek P o w i e d z i a ł b y m nawet że było prorocze - jak były prorocze' w pewnym stopniu utwory dziewietnastowiec/nych p o l s k i c h ^ e s j a m s t ó w Niemniej tekst G i m i u T a ^ S n e i a D ^ i i w t a rSyiskch i Ó o T S znacznie m n S u S S o n y c h ^ h 2 a d o w S ^ 7 oczywiście S m S E notskich Fs^G^rniu,,' wTróżńTa s ' i e " i S n T t wSh^nnvr-b n i , tv ko hr.kiern a?tokryTvki £ lakakolwlk J ^ A W S T K ^ Z S S J l ¡1 P f a k t y - S ż , tym g o r a j d l a ffktów stereotypów, A więc według jedenastowiecznego kronikarza A d a m a z Bremenu, L i t w i n i to homines humanissimi. (Co prawda, Adam z Bremenu pisał nie o Litwinach, k t ó r z y wtedy na ogół jeszcze nie w y s t ę p o w a l i w ź r ó d ł a c h , lecz o m i e s z k a ń c a c h dawnych Prus; ale co za różnica?) L i t w i n w y r ó ż n a się wrodzoną d o b r o c i ą serca, brakiem obojętności i nienawiści, miłością do człowieka k t ó r ą ceni wyżej od ambicji politycz­ nych, interesu gospodarczego prawdy naukowej p i ę k n a estetycznego i nawet d ą ż e ń religijnych Dwudziestowieczny U t w i n p r z e c h o w a ł te cechy w nienaruszonym stanie Wieś newska jest jedną wielką rodzina gdzie wszyscy są b r a ć m , Utylitaryzm i wyrachowanie s k ą p s t w o i nawet z w y k ł a oszczędność są tu z a s t ą p i o n e przez tradycję pomocy wzajem¬ * Teksty T. Venclovy i Cz. Okińczyca zostały wygłoszone na sesji Porody i Stereotypy zorganizowanej przez Krakowskie Centrum Kultury, dniach 23-29 czerwca 1993 r. w nej znajdującej wyraz w słowie talku n i e p r z e t ł u m a c z a l n y m na ż a d e n język (tu dodam, że w b i a ł o r u s k i m jest s ł o w o tołoka - ale na to odpowiedziano by m i , że z o s t a ł o p o ż y c z o n e z litewskiego wraz z obyczajem). Jak przystało filozofowi. Girnius dba o tolerancyjność i o b i e k t y w n o ś ć w stosunku do s ą s i a d ó w L i t w y , włącznie z Rosjanami i Niemcami. K a ż d y n a r ó d w e d ł u g niego ma swoje wady, ale i swoje zalety. L i t w i n i jednak, osiedleni w niebezpiecznej strefie, gdzie świat słowiański styka się ze światem g e r m a ń s k i m , reprezentują złoty ś r o d e k : są po­ zbawieni wad s ą s i a d ó w i nie m a j ą nic o p r ó c z zalet. Rosjanin lubi nie tyle człowieka, ile kolektyw, l u d z k o ś ć ; k o n k r e t n y m człowiekiem, w t y m s o b ą , c z ę s t o ' p o g a r d z a i nienawidzi go; jest g o t ó w poświęcić człowieka dla domniemanego dobra o g ó ł u , co oczywiście prowadzi do bolszewizmu - i co dla Litwina jest nie do p o m y ś l e n i a . Niemiec jest karny i zdyscyp­ linowany, pracowity, ale pozbawiony serdeczności, butny i chętnie wykonuje k a ż d y nakaz w ł a d z y doczesnej - co prowadzi do nazizmu i jest także w s t r ę t n e powściągliwemu L i t w i n o w i , k t ó r e g o dusza zawsze zbuntuje się przeciwko nakazom nieludzkim. Polak odznacza się p y c h ą , perfidią i skłonnością do anarchii; L i t w i n natomiast jest skromny nie uprawia p o d s t ę p u i ma wrodzony p o c i ą g d o s o l i d a r n o ś c i . A więc opozycja Girniusa jest zasadniczo prosta. Świat słowiański - to chaotyczna m g ł a w i c a , k r ó l e s t w o entropii; świat g e r m a ń s k i to nieludzki p o r z ą d e k , k r ó l e s t w o auto­ matyzmu i martwoty; m a ł y świat bałtycki - to chyba jedyny na kuli ziemskiej z a k ą t e k , gdzie p r z e c h o w a ł a się anima naturaliter Christiana, w zasadzie nie zmieniona o d c z a s ó w p o g a ń s k i c h aż do dzisiaj. Człowiek t u tworzy dobro, i wyłą­ cznie dobro, w ten sam s p o s ó b j a k jedwabnik wytwarza jedwab. Wprawdzie świat bałtycki też nie jest jednostajny. Łotysze, według Girniusa, są na ogól bradziej oportuntstyczni od Litwinów: z tego też p o w o d u byli s k ł o n n i k o l a b o r o w a ć z bolszewikami i r ó w n i e ż z hitlerowcami, czego o Litwinach powiedzieć nie m o ż n a . Są - albo raczej byli - jeszcze Żydzi. O nich Girnius m ó w i tylko tyle, że dzięki wrodzonej tolerancji litewskiej cieszyli się wszystkimi prawami w cza­ sach niepodległości międzywojennej - ale nie popisali się lojalnością w okresie okupacji bolszewickiej. Niemniej trage­ dia, k t ó r a ich s p o t k a ł a , w y w o ł a ł a głębokie współczucie L i t w i n ó w , nawet jeśli Żydzi nie zawsze zasługiwali na nie. W związku z t y m dzieje L i t w y są wielką b o h a t e r s k ą epopeją nigdy nie s k a l a n ą przez b r u t a l n o ś ć , o k r u c i e ń s t w o czy u g o d o w o ś ć . L i t w i n i są narodem p o k o j o w o usposobio­ nym, nie znają k u l t u siły, ale są często zmuszani do wojny przez d r a p i e ż n y c h s ą s i a d ó w ( k t ó r z y po prostu nie m o g ą zezwolić na istnienie tej wyspy chrześcijańskiej p r a w o ś c i p o ś r ó d swego zepsutego świata). Zawsze znajdują się w sta­ nie obrony koniecznej, i p o t r a f i ą czynić w t y m stanie cuda. T o , że L i t w a stworzyła imperium w czasach średniowiecz­ nych, było wymuszone przez agresję k r z y ż a c k ą . Ż a d n y c h korzyści w dziejach L i t w i n i nie odnosili. Jeżeli wygrywali, to zasługiwali na to; jeżeli przegrywali, to wyłącznie dlatego, że w o d r ó ż n i e n i u o d innych byli ofiarni i sprawiedliwi. Są po prostu za dobrzy j a k na ten świat. Są w zasadzie świętymi - t y m bardziej, że nie zdają sobie z tego sprawy. Metafizycznym obrazem tej L i t w y , w e d ł u g Girniusa. są dwa symbole wytworzone w głębokich p o k ł a d a c h jej ducha - P o g o ń i Chrystus Frasobliwy, rycerz i cierpiętnik: rycerz 25 �ł a g o d z o n y przez cierpiętnika, cierpiętnik w y w y ż s z o n y przez rycerza. D o d a m , że poza to przeciwstawienie historiozoficz­ na myśl litewska j a k o ś nie potrafi wyjść j u ż od k i l k u dziesięcioleci. Notabene oba symbole nie są wyłącznie litewskimi. P o g o ń jest u w a ż a n a za swoją t a k ż e przez Biało­ r u s i n ó w , a Chrystus Frasobliwy, znany na wszystkich tere­ nach dawnej Rzeczypospolitej, przyszedł do L i t w y z Polski albo przez Polskę. A l e mniejsza o to. Zbyt ł a t w o k r y t y k o w a ć esej Juozasa Girniusa. Myślenie w n i m demonstrowane jest nie tylko apologetyczne a ż do granicy śmieszności, lecz i g ł ę b o k o anachroniczne. W y w o d z i się z m i t ó w d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h . Polacy niewątpliwie r o z p o z n a j ą t u d u ż o ze swojej własnej narodowej m i t o l o g i i (zresztą Mickiewicz przyczynił się do powstania s t e r e o t y p ó w litewskich chyba więcej od innych). Wprawdzie Girnius m ó w i , ż e charakter litewski opisany przez niego jest raczej n o r m ą i d e a l n ą niż faktem, ale że nie przeczą tej normie ż a d n e z n a c z ą c e dziejowe wydarzenia. Niestety d o ś w i a d c z e n i e his­ toryczne, zwłaszcza d o ś w i a d c z e n i e ostatnich pięćdziesięciu lat, zadaje k ł a m t y m b u d u j ą c y m stereotypom: widzieliśmy w tych latach tyle o b o j ę t n o ś c i i nienawiści, tyle b r u t a l n o ś c i i u g o d o w o ś c i tyle chciwości małości i zawiści że ż a d e n narcyzyzm narodowy przed t y m się nie ostoi Widzieliśmy t a k ż e s o l i d a r n o ś ć , o f i a r n o ś ć i bohaterstwo, tak na L i t w i e , j a k i w innych krajach i m o ż e nawet więcej na Litwie, niż w Daru innych krajach' ale chyba m o g l i ś m y z r o z u m i e ć że c h o d ź , t u przede wszystkim o siłę i ś w i a d o m o ś ć jednostki a nie o hipostazjowany duch narodowy. Postawy bliskie postawom tu analizowanym, j a k m ó w i ­ łem, ostatnio z d o b y w a j ą r a n g ę prawie że oficjalnej filozofii na L i t w i e - w k a ż d y m razie p o ś r ó d p u b l i c y s t ó w i myślicieli d o s y ć licznych, hałaśliwych oraz s k ł o n n y c h s t a w i a ć znak r ó w n a n i a p o m i ę d z y k u l t e m N a r o d u i anty komunizmem. Są przyjmowane przez wielu, co z kolei w p ł y w a , oczywiście, na i n t e l e k t u a l i s t ó w . Znany polityk Vagnorius powiedział nieda­ wno, że człowiek m o ż e się mylić, ale n a r ó d jest nieomylny. A więc w p r ó ż n i postkomunistycznej - której nie znosi natura ludzka - b o ż e k narodu z łatwością zastępuje b o ż k a nieomylnej klasy i nieomylnej partii. Pielęgnuje się poczucie nieustannego z a g r o ż e n i a L i t w y przez rozmaite ciemne moce i głównie przez s ą s i a d ó w ; jest to dobry s p o s ó b zdobycia prestiżu i g ł o s ó w ( c h o ć m o ż e j u ż nie zawsze) W e d ł u g te, filozofii Lifwa powinna b y ć s p o ł e c z e ń s t w e m ściśle narodo­ w y m i z a m k n i ę t y m bo szlachetny etniczny typ litewski jest zawsze w niebezpieczeństwie- p o m i m o genetycznie zapew­ nionej cnotliwości podejrzanie ł a t w o ulega trującym wpły­ w o m czy to polskim po unii lubelskiej czy to a m e r y k a ń s k i m po r o k u 1991. Spotykamy takie postawy chyba w k a ż d y m niedawno w y z w o l o n y m kraju Europy Ś r o d k o w e j i Wschodniej. W y n i ­ kają, oczywiście, z ogromnego kompleksu mniejszej w a r t o ś c i - k t ó r y , sądzę, nie jest zbyt uzasadniony. Dzieje tak się złożyły, że wszystkie narody tej połaci ś w i a t a nie m i a ł y normalnych p a ń s t w przez cały wiek dziewiętnasty i przez z n a c z n ą część dwudziestego, nierzadko i przedtem. M ó w i ą c „ w s z y s t k i e " w ł ą c z a m w ten poczet i Rosję, bo nie m o ż n a przecież wielonarodowego imperium c a r ó w i b o l s z e w i k ó w u w a ż a ć za p a ń s t w o normalne. A wyłącznie normalne, włas­ ne, niepodległe p a ń s t w o stwarza w a r u n k i dla psychoanalizy narodowej. Poczucie z a g r o ż e n i a bytu narodowego w wypadku L i t w i n ó w zaostrzone przez przejmujące uczucie, że jest się narodem m a ł y m - zmusza do patrzenia w zwierciadło, k t ó r e codziennie twierdzi, że jest się najlepszym, najpiękniejszym oraz j e d y n y m m a j ą c y m rację. Cudzych racji nie rozumie się - z tego prostego p o w o d u , że inni racji mieć nie m o g ą . W Serbii ostatnio do kanonu wiary weszła f o r m u ł a , że Serbowie są „ n a r o d e m prawie zamordowanym": ma ona 26 1 u s p r a w i e d l i w i ć k a ż d e poczynanie p a ń s t w a serbskiego, a ż do najbardziej w ą t p l i w y c h . L i t w i n i analogicznej formuły nie stworzyli, ale niejeden z nich żyje z t y m samym poczuciem. Dla niejednego d o b r o narodu jest dobrem absolutnym, z definicji nie m o g ą c y m w c h o d z i ć w konflikt z p r a w i d ł o w o p o j m o w a n y m d o b r e m innych. W e d ł u g tego mniemania L i t w i n i w o g ó l e nie p o t r a f i ą r o b i ć nic, co by nie p r a c o w a ł o na rzecz m o r a l n o ś c i i demokracji, bo są m a l e ń k ą , dzielną g r u p ą w świecie zaludnionym przez k r w i o p i j c ó w , h i p o k r y t ó w i o s z u s t ó w . Przenigdy nie mogli p o p e ł n i ć najmniejszego błędu i t y m bardziej zbrodni. T o inni p o p e ł n i a l i zbrodnie na L i t w i n a c h . Odebrali nam ziemie na wschodzie i zachodzie, niszczyli nas o r ę ż e m , z a r z ą d z e n i e m b i u r o k r a t y c z n y m i sło­ wem z kazalnicy kościelnej. U k r a d l i n a m K a n t a , M i c ­ kiewicza i Dostojewskiego, k t ó r z y byli oczywiście rdzennymi L i t w i n a m i . Sfałszowali historię, wypaczyli złośliwie wizeru­ n k i Mendoga i W i t o l d a C h v b y najgorsza była zbrodnia P o l a k ó w bo chcieli i w znacznym stopniu potrafili zniszczyć d u s z ę litewską w s p o s ó b ł a g o d n y u ł a s k a w i a j ą c nas i jedno­ cześnie z a r a ż a j ą c p o c a ł u n k i e m z A l p u h a r y . L i t w i n i są t a k ż e , w e d ł u g tego mniemania, narodem, k t ó r y ucierpiał więcej niż wszyscy. Był oczywiście Holocaust Ż y d ó w , ale genocyd stalinowski w odczuciu nacjonalisty litewskiego co najmniej Holocaustowi d o r ó w n u j e , a tak n a p r a w d ę to go prześciga. Jest to myślenie, k t ó r e prowadzi do bardzo specyficznej definicji L i t w i n a . N a r ó d litewski s k ł a d a się wyłącznie z ludzi wyznających ideę n a r o d o w ą , t j . u w a ż a j ą c y c h n a r ó d za I w a r t o ś ć n a d r z ę d n ą w stosunku do k a ż d e j innej, a prze­ trwanie jego za rzecz najważniejszą z m o ż l i w y c h , właściwie j e d y n ą w a ż n ą , j e d y n ą , której należy o f i a r o w a ć życie własne, a t y m bardziej cudze. Nie wyznający tej idei są podejrzani - a jeżeli m ó w i ą po litewsku i są p r z y w i ą z a n i do litewskiego krajobrazu i k u l t u r y , są podejrzani jeszcze bardziej. Przecież l mamy t y l u w e w n ę t r z n y c h w r o g ó w , rozpoznawalnych z na­ zwisk, z mieszanych m a ł ż e ń s t w albo po prostu z nieprawomyślności. J e d n o c z e ś n i e jest to podejście do świata bardzo wygodne, bo w o d r ó ż n i e n i u od słynnej f o r m u ł y egzystencjalistów esencja narodowa poprzedza egzystencję. Ten, k t o miał szczęście u r o d z i ć się L i t w i n e m {respective Serbem, Chor- ] watem, Polakiem), nie musi w y b i e r a ć swego losu ani doras- „ l t a ć do niego: jest lepszy od innych, rozgrzeszony i ocalony przez sam fakt p r z y n a l e ż n o ś c i od tej a nie innej w s p ó l n o t y . Pewien intelektualista litewski z niepojętą dla mnie d u m ą użył słów Lithuania contra mundum. Bardzo niedaleko stąd do postawy wielu S e r b ó w t r a k t u j ą c y c h świat w kategoriach manichejskich, jako spisek całej k u l i ziemskiej przeciwko świętej Ojczyźnie. Jednym z większych g r z e c h ó w k o m u n i z m u któremu g r z e c h ó w , j a k wiadomo, nie brak - jest to, że uniemożliwiał § f r o z p r a w ę i n t e l e k t u a l n ą z t y m ciasnym i anachronicznym nacjonalizmem i z jego skrajną p o s t a c i ą , faszyzmem rodzi­ m y m . Z r e s z t ą wciąż utrudnia tę r o z p r a w ę . P r z e ś l a d o w a n i przez k o m u n i s t ó w - czasem surowo, czasem mniej - nac­ jonaliści zjawiają się w aureoli c i e r p i ę t n i k ó w za n a r ó d i wciąż jest rzeczą n i e ł a t w ą , acz n i e z b ę d n ą sprzeczać się z nimi w s p o s ó b o t w a r t y i p o w a ż n y . M a j ą uproszczony i mocny słownik: „ k r w a w i b a r b a r z y ń c y " , „ A z j a c i " , „ m o r d e r c y ducha", „ p ł a s z c z ą c y się zdrajcy", „ s a t a n i ś c i " . Najmocniejszym i najczęstszym s ł o w e m jednak jest mankurt (termin z a - j proponowany przez kirgiskiego pisarza A j t m a t o w a , bardzo sowieckiego i nacjonalistycznego j e d n o c z e ś n i e , modnego na Litwie chyba znacznie bardziej niż w Kirgizji). Oznacza człowieka pozbawionego pamięci, k t ó r a jest w d a n y m wypa­ d k u t o ż s a m a z ideologią n a r o d o w ą . Nie d o p r a c o w a l i ś m y się jeszcze s ł o w n i k a krytycznego, k t ó r y m o g l i b y ś m y temu słow­ nictwu przeciwstawić �Nie chcę powiedzieć, że w o g ó l e nic z tej narodowej filozofii i narodowych s t e r e o t y p ó w nie ma najmniejszego oparcia w rzeczywistości. Zbrodnie przeciwko g r u p o m et­ nicznym - zwłaszcza m a ł y m i nie m o g ą c y m się skutecznie bronić były i niestety są faktami. Wynaradawianie - tak przymusowe, j a k i „ ł a g o d n e " , nie stosujące z a u w a ż a l n e g o przymusu - było i czasem jest procederem j a k najbardziej realnym. I jest to zbrodnia przeciwko duchowi człowieka, powiem nawet więcej: Polska t u n a p r a w d ę nie jest bez winy stosunku do L i t w y . W p ł y w Polski na Litwę - tak samo j a k wołvw innych k r a j ó w , z N i e m c a m i i Rosją włącznie miał S h y pozytywne, przyczyniając się do p i ę k n e g o r o z k w i t u S t u r y Wielkiego K s i ę s t w a Ale miał t a k ż e cechy wybitnie neiatvwne zwłaszcza w czasach saskich kiedy pluralizm S ł o ń s k z o s t a ł w y p a r t y przez polski nacjonalizm i litera­ t a w języku litewskim świetnie się zapow a d a j ą c a w epoce Daukszy Szyrwida i S m o c z y ń s k i e g o z d e g e n e r o w a ł a się w ? niewygodnie. Utrata p a m i ę c i narodowej nie jest dobrem. Tyle że ta pamięć powinna b y ć p e ł n a , nie selektywna. Zawsze mieliśmy wielość tradycji, z t y m że tradycja „ r d z e n n i e litewska", izołacjonistyczna była t y l k o j e d n ą i nie zawsze g ł ó w n ą w t y m krajobrazie. Także i kategorie Juozasa Girniusa m a j ą pewien r d z e ń racjonalny. A ż do c z a s ó w sowieckich L i t w i n i byli n a p r a w d ę społeczeństwem wiejskim, p o s i a d a j ą c wiele zalet tego społe­ czeństwa - w t y m specyficzny, intymny stosunek do drugiego człowieka i natury. Wprawdzie społeczeństwo wiejskie jest społeczeństwem wybitnie konformistycznym i nierzadko okrutnym, bezwzględnie o g r a n i c z a j ą c y m d ą ż e n i a jednostki (czego Girnius i jego n a ś l a d o w c y nie z a u w a ż a j ą ) . Jest t a k ż e wysoce podatnym na p o k u s ę chciwości - o t y m pisali wszyscy klasycy litewscy Wprawdzie to że L i t w i n o m za­ brakło wielowarstwowego s p o ł e c z e ń s t w a (bo szlachta się spolszczyła a klasa mieiska była niemiecka ż y d o w s k a albo rosyjską) nie m o g ł o p o m ó c w w y c h o w y w a n i u w ł a s n y c h elit Ale cnoty wiejskie są cnotami Tyle że ta wiejska z w i ą z a n a z ziemią L i t w a należy do przeszłości . prawie nic już nie można na niej b u d o w a ć - zresztą winni temu są nie tylko (albo i nie tyle) bolszewicy, lecz i o g ó l n e trendy dwudziestowiecz¬ ne, Girnius ma rację t a k ż e i w t y m , że L i t w i n , niezbyt skory do wojny (chociaż chyba nie pozbawiony agresywności w cza­ sach średniowiecznych), jednak potrafi się b r o n i ć . Co jak co, ale to ostatnio z o s t a ł o dowiedzione w s p o s ó b niezbity. Charakter narodowy w o g ó l e nie jest rzeczą w y m y ś l o n ą , nawet jeżeli przejawia się głównie w o d s t ę p s t w a c h od średniej arytmetycznej. Są takie rzeczy j a k u p ó r litewski i g o s p o d a r n o ś ć litewska. Jest specyficznie litewskie przywią­ zanie do książki (czasem osiągające rozmiary k u l t u , bo k s i ą ż k a rodzima b y w a ł a zabraniana) i p o w a ż a n i e oświaty; w y g l ą d a niestety na to, że ostatnio zaczyna się to zmieniać. Jest osobliwa religijność litewska p r z e c h o w u j ą c a pewien odcień p o g a ń s t w a , k t ó r y zresztą nie zawsze na zdrowie wychodzi ( p r z y k ł a d e m s ł y n n a G ó r a K r z y ż y p r z y p o m i n a j ą c a t r o c h ę świątynie Trzeciego Ś w i a t a , gdzie korzenie się przed niepojętą t r a n s c e n d e n t n ą siłą w pewnym stopniu p r z e w a ż a nad chrześcijańską w o l n o ś c i ą i g o d n o ś c i ą ) . Są ogromne i ciekawe dzieje L i t w y , k t ó r e z o s t a ł y częścią k a ż d e g o z nas, c h o c i a ż nie zawsze umiemy i n t e g r o w a ć je w p e ł n y m wymia­ rze Jest i tradycja tolerancji p o c h o d z ą c a chyba z c z a s ó w Wielkiego Księstwa i tak n a p r a w d ę nigdy nie utracona" klisze ksenofobiczne proponowane przez i n t e l e k t u a l i s t ó w i podchwytywane przez p o l i t y k ó w rzadko znajdują wy­ dźwięk masowy i na t y m polega moja nadzieja że L i l a n i e zostanie d r u g ą Serbia Sa cechy narodowe mniei w s p a n i a ł e lecz t a k ż e charakterystyczne i częste Z a l i c z y ł b y m do nich np o g ó l n y b r a k i n o c z u c i a ^ u m o ^ mezbyt d u ż a d świat? n i e c h ę ć . i o l ^ ^ ^ ^ r ^ m i S ^ S ^ z r e a l t W s t o s u n k k m i sił (fu chyba n a i b a r S S y c z n e g ^ 5 S S ? S n A więc k o ń c z ę prawie tak samo jak G i r n i u s : problem charakteru litewskiego jest problemem rzeczywistym. I cho­ ciaż niezbyt z n i m się zgadzam, jestem tak samo j a k on o p t y m i s t ą . P r z e t r w a l i ś m y w bardzo trudnych warunkach i nawet u t w o r z y l i ś m y w tych warunkach w ł a s n e elity - nie zawsze nienaganne, ale mniejsza o to. U t w o r z y l i ś m y to, czego nie mieliśmy chyba nigdy s p o ł e c z e ń s t w o wielowarst­ wowe. Z d o b y l i ś m y na zawsze swoją stolicę. Bardzo dobrze o p a r l i ś m y się rusyfikacji (chociaż sowietyzacji m o ż e mniej). Nigdy zresztą nie m i a ł e m - w o d r ó ż n i e n i u od niejednego z moich z i o m k ó w - najmniejszych w ą t p l i w o ś c i w z d o l n o ś ć przetrwania narodu. Pozostaje nam teraz t y l k o z r o z u m i e ć że ż a d n e wynarodowienie i chyba nawet ż a d n e prawdziwe n i e b e z p i e c z e ń s t w o z z e w n ą t r z - n a m j u ż nie z a g r a ż a . Za­ grażała przede wszystkim własne paranoie i kompleksy m o g ą c e p r o w a d z i ć do jałowego z a m k n i ę t e g o p r y m i t y w ­ nego życia. ' Miłość do ojczyzny oznacza nie t y l k o - i m o ż e nie przede wszystkim praktykowanie jej m o w y i obyczaju. Ta grupa narodowa, do której należę przez urodzenie albo wychowa­ nie, n a k ł a d a na mnie pewien o b o w i ą z e k , k t ó r y jest jedno­ cześnie o b o w i ą z k i e m wobec ludzkości (jeżeli c o ś takiego jak o b o w i ą z e k wobec ludzkości istnieje, a podejrzewam, że istnieje). Polega ona na p o d t r z y m y w a n i u , utrwalaniu, stwa­ rzaniu pewnych w a r t o ś c i , takich j a k prawda, p i ę k n o , a t a k ż e krytyczny stosunek do swoich i d o siebie. L I T W A 1993 L U D N O Ś Ć - ogółem mniejszość polska mniejszość rosyjska mniejszość ż y d o w s k a mniejszość b i a ł o r u s k a i inne WILNO w tym Polaków 3.700.000 ok. 290-300.000* ok. 280.000 ok. 4.000 ok. 150.000 660.000 ok. 118.000 • r ó ż n e ź r ó d ł a , oficjalne i szacunek P o l a k ó w 27 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8aeb470dc5ec35090f6d933071784549.pdf d66fca78f00d0821a69d6a8bf4f0f94a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3573 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3350 Title A name given to the resource Z perspektywy Siedmiogrodu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.14-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czyżewski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z perspektywy Siedmiogrodu Drogi Aleksandrze, Na Twoją propozycje rozmowy odpowiadam - tak jak to j u ż kiedyś się zdarzyło - listem. Poprzedni pisałem do Ciebie w okresie kiedy przygotowywałeś świetny numer „ K o n t e k s ­ t ó w " poświęcony antropologii teatru i kulturze alternatywnej. Ja byłem wówczas w „ P o d r ó ż y na W s c h ó d " z zespołem, który w t y m właśnie - 1990 roku stworzył F u n d a c j ę „ P o g r a n i c z e " a później Ośrodek „ P o g r a n i c z e - sztuk, kultur, n a r o d ó w " z siedzibą w Sejnach. Dzisiaj przygotowujesz wydanie „ K o n t e k s t ó w " poświęco­ nych Litwie, bywałeś u mnie w domu w drodze do W i l n a i K o w n a , zapisując adresy i trudne do z a p a m i ę t a n i a nazwiska. To, że tutaj przecinają się nasze drogi, że taki jest obecnie kontekst naszej rozmowy, dowodzi najoczywiściej ewolucji jakiej uległy nasze poszukiwania. Dzisiaj z a a n g a ż o w a n i jesteś­ my w rozpoznawanie Litwy, w obecność Litwy. Dzisiaj powtarzamy coraz płynniej nazwiska, uczymy się melodii słów. które są w ustach Polaka nie oswojone zupełnie, jakby przywoływały glos nie z sąsiedztwa trwającego wieki, a z dale­ kiego kontynentu. A przy tym wszystkim proponujesz - co jest jeszcze jednym dowodem Twojej diabelskiej intuicji - nazwać naszą r o z m o w ę „ Z perspektywy Siedmiogrodu", co od razu ustawia przed­ miot naszych dociekań we właściwym, szerszym wymiarze. Tak więc przywołuję w pamięci wszystkie nasze rozmowy w Cimochowiznie. Sejnach. Warszawie wszystkie stawiane przez Ciebie pytania i zabieram się do pisania. Dlaczego perspektywa Siedmiogrodu jest ważna dla naszej rozmowy? C h o ć b y dlatego, że umieszcza Polskę i Litwę w pewnym systemie naczyń połączonych, wzajemnie uwarun­ kowanych i silnie na siebie oddziałujących. Ten system to oczywiście pogranicza Europy Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j ze swo­ im piętnem historycznych p o w i ą z a ń , zmieniających się granic, kulturowych powinowactw. D o l e g o doszło jeszcze piętno wspólnoty obozu socjalistycznego, co do k t ó r e g o łudzimy się, że szybko ulegnie zatarciu, a w rzeczywistości z m a g a ć się będziemy z nim jeszcze przez dziesięciolecia. Samo pojęcie „ p o g r a n i c z e " nie jest w obecnej dobie tutaj popularne. Związane to jest z t y m , że godząc się na rzeczywistość pogranicza godzisz się na rezygnację z wyłączności np. litewskości czy polskości na danym obszarze. W e ź chociażby takie Wilno - L i t w i n i tyle się nawalczyli, aby mieć je za swoje, za swoją stolicę. A tu teraz Białorusini głoszą światu, że ich d u c h o w ą stolicą jest W i l n o i spokojnie p r o p o n u j ą , aby to miasto stało sie stolicą nas wszystkich: Litwinów P o l a k ó w , Białorusinów, Ż y d ó w . . . Tak to j u ż tutaj u nas jest. T u żaden n a r ó d nie ma wszystkiego na własność. W konsekwencji stoją przed nami zawsze dwa możliwe scenariusze p o s t ę p o w a n i a : albo będziemy chcieli mieć wszyst­ ko na własność i wówczas zaczniemy wypisywać na murach hasła w rodzaju „ P o l s k a dla P o l a k ó w " i gorliwie b u d o w a ć wizerunek każdego innego j a k o obcego i wroga, albo dom swój zbudujemy otwarty, trudząc się nad d o b r o s ą s i e d z t w e m i poszanowaniem innego. Istotny problem w tym przypadku nie tkwi w tym, że przyjmujemy pierwszy scenariusz, bo świadomych i aktywnych nacjonalistów jest u nas niewielu, a przypadłość ksenofobii, choć rozpowszechniona, pozostaje jednak w większości środowisk cechą wstydliwą Problem polega na t y m , że ogromna większość z nas u w a ż a , iż wystarczy nie być nacjonalistą, mieć demokratyczne p o g l ą d y i sprawa załatwiona. Tymczasem dom otwarty trzeba b u d o w a ć; tutaj potrzebna jest wielka praca do wykonania, wielkie serce. Podobnie jest z pojęciem tolerancji; samo słowo łacińskie tolerare - znosić, ma w sobie coś z bierności i wówczas rację ma Jan Paweł I I m ó w i ą c „Tolerancja to za m a ł o . . . " . Ale o tolerancji później. 14 Teraz chcę tylko zaznaczyć, że to pole budowania, zawiązy­ wania nici wspólnoty w momencie narastającej fali procesów dezintegracji na pograniczach, uznałbym za jedno z najistot­ niejszych pól działania naszego o ś r o d k a w Sejnach. O t ó ż dla mnie osobiście przełomem w spojrzeniu na po­ granicze j a k o na system scalający całą tę naszą część Europy w jeden oVganizm, były p o d r ó ż e do Siedmiogrodu Wcześniej były tylko intuicje, pojedyncze tropy, lektury książek. Była na przykład dyskusja o Europie Ś r o d k o w e j w latach 80-tych zainicjowana słynnym esejem Kundery Zachód po¬ rwany albo tragedia Europy Środkowej, w której wzięli udział m , : Miłosz, Havel, K o n r a d , Venclova, M i c h n i k i Jancar. Ale wówczas idea Europy Środkowej pojmowana była zbyt w ą s k o i zbyt silme uzależniona od przeszłości Poza tym p o w s t a w a ł a przede wszystkim w opozycji do Rosji do Z w i ą z k u Sowiec­ kiego W momencie gdy słabła g r o ź b a uzależnienia od Moskwy i pojawiła ię szansa^wcieleniai idei w życie dyskusja udchb m K arenę w k r o c z ™ n r p o d r n s a n e ^ ^ ^ S ^ ^ S ^ S - ^ ^ o hcznvch d ą s ó w i o ? ó r ó w - ^ ^ ^ b J T S t ó e t o H Szowane jedymeT^ Jesień 1989 r o k u zakończyła pewien rozdział w podejściu do problemu Europy Środkowej. I choć był to rozdział c ekawa, obfitujący w świetne eseje, błyskotliwe analizy historyce n o - k u t u r o w e . to jednak o b n a ż o n e zostały wszystkie jego słabości: pewen akademizm, brak przebicia i umocowania w realiach bieżącego życia Powoli stawało się jasne że E u r o p ę Środkową zaczyna zastępować Europa Środka wo-Wschodnia i obok Węgier Czech Słowacji i Polski jest także Litwa R u m u n a i inne^ kraje że na n k t u a się z d a d z ą wszelkie k a l k i S ^ ^ ^ ^ y ^ ^ i ^ S T S . wym w y z w a ć Europy D o m S R o i a S B nrzed^ m z v s t k i m na nfewieTeztoffi^ ba nomiedzv ludzi SałanTe ^ ^ S o i ^ z T i ^ ^ ^ rozpocząć W ten s p o s ó b otwiera się obszar pracy organicznej, który stoi przed nami do wykonania. T r u d n o sobie wyobrazić jakikolwiek rodzaj ideologii, choćby najbardziej szlachetnej, który byłby w tej sytuacji p o ż ą d a n y i skuteczny. Potrzebny jest raczej w a r s z a t, który przysposabiałby ludzi do życia na pograniczu w sytuacji otwartości i szansy na godne współist­ nienie. O t ó ż nasze miejsce jest właśnie przy t y m warsztacie. M o ż n a powiedzieć, że to co robimy w Sejnach, to pewnego rodzaju laboratorium, w k t ó r y m poszukujemy nowych form działania, aktywności kulturalnej i edukacyjnej nowych s p o s o b ó w * 5 macji życia w małych ojczyznach które o d p o w i a d a ł o b y wyzwaniom czasu Nie jest to łatwe. O p ó r materii jest ogromny. Przede wszystkim jesteśmy nieprzygotowani do zmierzenia się z rzeczywistością, która nagle się przed nami wyłoniła. Żeby cokolwiek tutaj b u d o w a ć trzeba znać swoich sąsiadów, rozu­ mieć ich punkt widzenia, z d o b y w a ć dystans wobec własnej'. megalomanii. T y m sposobem trzeba też pogłębiać poznanie samego siebie Przecież jednym z najdramatyczniejszych py­ tań jakie się wyłoniły obecnie to jest pytanie o własną tożsamość. Tymczasem, gdyby p r ó b o w a ć określić nasz stopień facho­ wości w tych dziedzmach, to śmiało m o ż n a powiedzieć, że jest dyletancki. I ciągle nie widać jakiejkolw.ek istotnej zmiany w podejściu do tych p r o b l e m ó w w szkołach, parafiach c z j mass mediach. Istnieją oczywiście różne pojedyncze inic­ jatywy, w tym wydawnicze W czasach .podziemnych" poja¬ w i Ę książka B o h d a S S K c z y p i e ™ �- Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" nie j e d n ą cegiełkę wniosła w tej budowie. T o jednak ciągle za m a ł o i myślę, że rozumiesz dlaczego tak upieram się przy tym warsztacie. Tak sobie myślę teraz, że ten okres - mityczny j u ż prawie _ niezwykłego współistnienia n a r o d ó w i kultur, opisywany orzez Vincenza i Stempowskiego, to był okres dziecięcy, Ł - r e f l e k s y j n y , pewnej naturalności i przezroczystości ist­ niejącego p o r z ą d k u . D o tej epoki nie ma powrotu tak jak nie Sa powrotu do dzieciństwa. Dzisiaj jesteśmy w okresie dojrzałości, przebudzonej refleksji i bez rozwoju świadomości, Ł g o jej pogłębiania, nie damy sobie tutaj rady. Dotyczy to nie tylko elit ale nas wszystkich. I dlatego jeszcze raz powtarzam - warsztat, bowiem ś w i a d o m o ś ć jest przecież dla nas kwestią życiowego praxis. Powiesz, że tych w a r s z t a t ó w uruchamianych obecnie jest bardzo d u ż o : warsztaty języków obcych (zachodnich oczywiś­ cie), komputerowe, menadżerskie, marketingu i t d . Zgoda. One wszystkie są potrzebne. Ale na tej samej zasadzie potrzeb­ ny jest warsztat ś r o d k o w o e u r o p e j s k i odnoszący nas do naszeco miejsca zamieszkiwania. I tak samo prosty i oczywisty jest fego cel: być w pulsie życia, nie stać się anachronicznym, zasklepionym w p u d e ł k u rodem z X I X wieku jeszcze. M i m o że ta praca powinna być obliczona na długie lata, że powinna być gruntowna i niespieszna, to jednak dokonuje się pod wielkim ciśnieniem czasu i okoliczności. Jest niepokój j pośpiech. P ł o n ą Bałkany, a przecież to u nas się pali! 1 co robić w tej sytuacji: o r g a n i z o w a ć k o n w ó j humanitarny czy brać się za pracę u siebie, za przygotowanie spotkania młodzieży polskiej i litewskiej na przykład? Jedno i drugie jest tym samym Oczywiście aby p r z e k o n a ć się do tej pracy, aby położyć pod nią właściwy fundament, nie m o ż n a kierować się strachem i myśleć jedynie o działaniach prewencyjnych. Nie w y o b r a ż a m sobie tego inaczej jak tylko pracy twórczej, odwołującej się do mocy pozytywnych, ich energii duchowej i trzeźwego budowa­ nia. Cała moja nadzieja opiera się na przekonaniu, j a k ż e często już w życiu sprawdzonym, że te siły na naszych pograniczach są w przewadze. One są m o ż e bardziej ukryte, nieśmiałe i często n i e u ś w i a d a m i a n e . Brakuje impulsów do ich wy­ zwolenia. Wszyscy jeszcze tutaj stoimy na słabych nogach więc nadrabiamy miną, baczymy kto ważniejszy i nie kwapimy się, aby pierwszemu wyciągnąć rękę. Tym ważniejsze jest więc przełamywanie tego stanu rzeczy, odnajdywanie miejsc siły i czerpanie z nich energii do działa­ nia. W tym miejscu pora j u ż p o w r ó c i ć do przywołanego przez Ciebie Siedmiogrodu, który wywołał wszystkie moje dotych­ czasowe refleksje. T o jest niewątpliwie miejsce siły Gdybym miał je p o r ó w n a ć do innego znanego mi miejsca w tej części Europy, to bez wątpienia p o r ó w n a ł b y m je do Wilna. Nie ma miasta w Siedmiogrodzie, k t ó r e m u o d p o w i a d a ł o b y W i l n o , ale stopień kondensacji mocy duchowych związanych z bogact­ wem kultur i tradycji j a k i posiada stolica L i t w y znajduje swój odpowiednik w całej sieci miast i m i k r o r e g i o n ó w Siedmio­ grodu zajmujących powierzchnię ponad stu tysięcy kilomet­ rów kwadratowych I nie jest to banajmniej ż a d n a przy­ graniczna prowincja - region Cstk zamieszkały przez seklerów bardzo przywiązanych do swych tradycji karpackich Węgier to samo centrum współczesnej R u m u n i i I takjest w p r z y p a l ku Wilna czy choćby Rusi Kijowskiej co najmniej dwa współczesne narody upatrują w Siedmiogrodzie kolebki swej kultury i swego narodowego odrodzenia A obok R u m u n ó w i Węgrów sentymemdcTtej ziemi mają Sasi .Szwabi Żydzi Rusint, C y g T m e T Przy pierwszym zetknięciu z tym żywiołem dzisiaj masz wrażenie, że okres panowania „Geniusza K a r p a t " ostatecznie ten ogród zdewastował, co jest pozorne. Wystarczy zajść do mieszkań, w k t ó r y c h na p o r z ą d k u dziennym są bogate biblio­ teki, cenne obrazy, misterne wyroby rzemiosła ludowego, wystarczy p o r o z m a w i a ć z ludźmi, a przekonasz się, że tradycja tutaj zachowała swoją ciągłość. Że nie zamilkły uniwersytety * środowiska inteligencji że żywa pozostaje w dalszym ciągu kultura ludowa, A co z tego wynika na dzisiaj, na jutro? Przede wszystkim pewna postawa ś w i a t o p o g l ą d o w a , pe­ wien format duchowy człowieka, który określiłbym k r ó t k o jako głęboko tolerancyjny. W y d a w a ł o b y się, że to tak niewiele. Przecież każdy z nas jest tolerancyjny. Również tam u Ciebie w Warszawie kogo byś nie spytał to jest oczywiście tolerancyj­ ny. N o tak, tylko że dopiero tam, w Siedmiogrodzie, staje się jasne o czym w rzeczywistości m ó w i m y . Tolerancja to po ecie które do chwili gdy pozostaje w sferze naszych intencji i wyobraźni, jest całkowicie czcze, puste i nic nie znaczJedynie życiowe p r ó b y , nieustannie ponaw.ane, coraz to trudniejsze, powoli wypełniają je znaczeniem. A w Siedmio­ grodzie pod t y m względem jest jak w ulu - trwa nieprzerwana P^aca i to już od wieków. W tym sensie postawa, o której m ó w i ę jest czymś o wiele ważniejszym, czymś co może stać się d o m i n a n t ą życia społecz­ nego, czy wręcz całej cywilizacji. Oczywiście zaledwie m o ż e się stać, bowiem stawiać musi czoła całym z a s t ę p o m złych sił. konfliktów, ksenofobii itd. Docieramy teraz do rzeczy, myślę, niezmiernie istotnej dla naszej rozmowy. Oto mamy bowiem z jednej strony p o s t a w ę tolerancji, obok której ciągle nieśmiało stawiamy potencjalne „ m o ż e " . Ale ta postawa wywołuje i o b n a ż a tu na pograniczach nieubłagalnie swoje przeciwieństwo - p o s t a w ą zamknięcia, wrogości, nietolerancji. O t ó ż ta dychotomia, ten dramat przeciwieństw jest dniem codziennym mieszkańców pograni­ cza, jest koniecznością dokonywania w y b o r ó w , pracy nad samym sobą i w obrębie wspólnoty. T y m dla mnie tak n a p r a w d ę jest Europa Ś r o d k o w o - W s c h o d n i a : dramatem, w k t ó r y m postawa otwarcia, pobratymstwa i szacunku dla inności zmaga się z postawą wąskiego partykularyzmu, egoiz­ mu narodowego i ksenofobi,. X X wiek przyzwyczai) nas do sytuacji, w których ta druga postawa zwyciężała i w związku z tym nie próbujemy nawe* sobie realnie wyobrazić rzeczywis­ tości, w której to postawa jej przeciwna u W ł a b y w pełni do głosu. A przecież będzie musiała dojść do głosu W żaden fposób s,ę od tego nie wykręcimy N e uporamy się ze sobą z życiem wspólnoty bez wypracowania w sobie postawy głębokiej tolerancji A za tym idzie przecież wielka praca światopoglądowa .duchowa I to jest właśnie fascynujące tutaj, stanowiące zapowiedź wielkiego potencjału kulturowego i cywilizacyjnego. M y w Po­ lsce mamy często wyobrażenie o Litwinach j a k o nacjonalis­ tach, zaślepionych na punkcie swojej n a r o d o w o ś c i i nieufnych wobec sąsiadów. Jest to niesprawiedliwe uogólnienie, a głoszą­ cym te opinie Polakom warto by odpowiedzieć w ó w c z a s , że np. w Hiszpanii mówi się o K a t a l o ń c z y k a c h „ P o l a c c o " , mając na myśli ich skłonności do nacjonalizmu. T y m niemniej zapoznając się kilka lat temu z Litwinami obserwowałem u nich pewną egzaltację n a r o d o w ą i n e r w o w ą o b r o n ę przed wszystkim, co s t a n o w i ł o jakiekolwiek zagroże­ nie dla litewskości, co w y d a w a ł o m i się wówczas zrozumiałe biorąc pod uwagę historię. Ale piszę o tym dlatego, że ten stan w przypadku moich znajomych był stanem dynamicznym i podlegał przemianom za sprawę Wilna przede wszystkim. O t ó ż byli ludzie, dla których ksenofobia czy nietolerancja były czymś obrażliwym. A ponieważ życie w Wilnie ciągle z m u s z a ł o ich do konfrontacji postaw, do współistnienia z o d m i e n n o ś c i ą , to w ciągu tych laV obserwowałem ich ewolucję w stronę otwartości i tolerancji. Oto przykład p o d s k ó r n e j pracy jaka ciągle się dokonuje na pograniczach A za tym sto. przecież w istocie nie problem stosunku do n a r o d o w o ś c i czy religii czy obyczaju, ale formatu duchowego j a k i człowiek posiada Na koniec myślę, że nie od rzeczy będzie przypomnieć opowieść Jerzego Stempowskiego o t y m j a k przybył ze swojej doliny Dniestru do Polski centralnej, do Warszawy chyba i jakiego rozczarowania d o z n a ł kiedy s p o t k a ł się tam - sięgam po cytat - „ z uczuciami narodowymi objawianymi hałaśliwie, wyzywająco, niemal bezwstydnie Manifestacje takie wydały mi się czymś w bardzo złym smaku, d o b r y m co najwyżej dla dorobkiewiczów i p r o s t a k ó w " . Trzymaj się w tej Warszawie, Aleksandrze! Krzysztof Czyżewski 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/639e6b78f846adcc46f8601285caf58a.pdf d7c12ba59d9779fc9316c8a29b918f2d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3112 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2914 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3, s.191-192 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text t S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES J a c e k O l ę d z k i — M I R A C U L A R CONSCIOUSNESS The author divides vitive offerings into begging and thanks giving ones. In the believer's conscience they are respectively associated with taking and giving. The presented examples come from the Bernardine monastery in Warta (Sieradz region), one of the oldest in Poland. The monastery is assumed to be typical of the whole of the country. In the church there is a sarcophagus of the blessed Raphael, a provincial of the order in the 16th century. The tomb's surface shines owing to its constant rubbing. In 1963—72 eighty two miraculous events (documented by a church commission) and attributed to the blessed Raphael's medation were registered. Among the votive offerings thanks-giving ones are predominant. Strictly material requests (for money or flat) are not observed (in the past people used to plead for success in farming). Dominant are the requests for good health, successes in education, etc. According to the author, the contact with the blessed Raphael (prayers, written requests and thanksgivings instead of the former symbolic-artistic votive offerings) can be regarded as a kind of spiritual training. He also notes that in the descriptions of miracles rational endeavours are not seperated from the divine interventions. W o j c i e c h J . B u r s z t a — F R O M L O C A L F O L K L O R I S M TO „ N A T I O N A L " POST-FOLKLORISM The article concerns differences between the phenomena defined as folklore and folklorism. The author argues that folkloristic activities are not based on the attempts to reconstruct traditional folklore. This is a selective attitude towards the elements of rural culture of various provenance (religion, customs, language); within folkloristic activities a significant process to impoverish and introdu­ ce uniform system of meanings to original activities and works of culture is being observed. The post-folkloristic era contemporary folklorism is driving to is a successive step to completely isolate these activities and works from any cultural context. Elements of folk culture begin to function as autonomous signs of patriotic folklore. In the present article the author points out to ideological conditioning of the attitude towards the heritage of rural culture; the subordination of folkloristic activities or the activities connected with folklore to a given conception of national culture sets the direction of „decoding" of this peasant culture: from local folklo­ rism to post-folklorism which is attributed the values of the „folkloristic national culture". A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — W H E N DOES F O L K A R T CEA­ SE TO BE FOLK. T H E JUROR'S D I L E M M A The present situation in folk art is analysed on the grounds of the all-country competition „Land close to the heart" held in Toruń. The author is of the opinion that the criteria defining folk artist, still relevant in handicraft (e.g. art handed down from generation to generation; traditional ornamental motifs) are adequate neither in painting on canvas and paper nor in sculpture. A l l the distinguished works from the above disciplines coulcj also be displayed at the exhibitions of naive, intuitional and outsider arts. A . Jackowski questions the idea of big competitions participated by many amatours, not understanding why they are called „folk artists" on the one hand, and rejected as non-folk on the other. Hence many of them are unnecessarily embittered and have the feeling of injustice. Generally, amatour works should be displayed only at the local level, whereas the best ones might be shown at voivodeship or all-country exhibitions. It is cultural clubs with art instructors that ought to take care of amatours and of intuitional, naive art. When evaluating the Toruń competition, A. Jackowski appreciates the high quality of many paintings and double fabric, whereas both sculpture and painting on glass face a distinct regress, resulting from their commercialization. A n t o n i K r o h — PASZYN SEVENTEEN YEARS L A T E R The 1970 s witnessed an intesive development of folk and amateur arts subsidized and directed by the state. It is Paszyn near Nowy Sącz, a centre of folk sculpture organized by Father Edward Nitka, that was exceptional in this respect. It can also be referred to as a sociological phenomenon, reflecting the relationship between the state and the lowest hierarchy of the Church. Father Nitka's death in 1971 coincided with the paramount political transforma­ tions in Poland, unfourable to artistic activity. Though still active, the Paszyn centre has changed as well. What achievements of Father Nitka will not go into oblivion? — asks Antoni Kroh. The article also presents the figure of the centre's initiator. M i r o s ł a w a D r o z d - P i a seek a— F O L K A R T I N T H E EYES OF T H E I N H A B I T A N T S OF WARSAW The investigations carried out in Warsaw, concerning the perception and role of folk art, enabled the author to discriminate two groups representing the totally different approach towards folk art. The first group comprises native Varsavians and those who have been dwelling in the capital for over ten years and have achieved higher than professional education. The second group includes the professionally educated incomers from the country. The influence of such factors as sex, profession, age has not been observed. In the present paper the opinions on folk art of the two groups are characterized. Generally, the first group accepts folk art and merits it with certain values, whereas the second one apparently rejects it. B a r b a r a F a t y g a , J a d w i g a S i e m a s z k o — W H Y TO GO FOR TRIOBRANDY... The present article analyses a peculiar diary (A Farmer's Diary) sent for the competition „We are united by the land" by a 22-year-old boy from a village in the Kielce region. The impersonal notes, written down everyday (November 1981-October 1982), are very laconic and concentrate almost exclusively on ennumerating the farm works, taking up most of the day, and the ammount of consumed alcohol. The authors conclude that the presented image of the village is characterized by its self-sufficiency, cultural void, and total isolation from the government-sponsored cultural policy. Worthmentioning is the fact of the collective labour in the village. An autobiography ( M Y LIFE), written by Feliks Dudkiewicz, a sculptor from Stara Wieś, completes the article by Anna Milewska-Młynik presenting the artist's oeuvre and the attitude towards his work. РЕЗЮМЕ Я ц е к О л е н д з к и й — ЧУДОДЕЙСТВЕННОЕ СОЗНАНИЕ Автор делит вотивные предметы на две категории — на имеющие связь с просьбами и наблагодарственные, что в стру­ ктуре совести верующих отвечает двум функциям — брать и давать. Автор приводит материал из Варты (воеводство Серадз), гдесуществует один изстарейших монастырей берна­ рдинцев.На основешироких исследований автор делает вывод, что это характерно для всей Польши. В костеле находится 191 �саркофаг блаженного Рафала, который B X V I веке был провин­ циалом ордена. Его поверхность блестит от постоянных прико­ сновений. В 1963 -1972 зафиксировано 82 чудотворных акта (они упоминаются в документах церковных комиссий), кото­ рые приписываются заступничеству блаженного Рафала. Прео­ бладают благодарственные вотивные предметы. Не встреча­ ются мольбы чисто материального характера, имеющие отно­ шение к деньгам, квартире; ранее встречались просьбы о благо­ получии хозяйства. Преобладают просьбы о здоровье, хорош­ ей учебе и т.д. Автор считает, что контакт с блаженным Рафалом (молитва, письменныепросьбы, благодарности) мож­ но рассматривать как своего рода духовную тренировку. Заме­ чает также, что в описаниях чудес не отделяются рациональные акты от вмешательства божественных сил. В о й ц е х Б у р ш т а — ОТ Л О К А Л Ь Н О Г О Ф О Л Ь К Л О Р И З МА ДО „ Н А Ц И О Н А Л Ь Н О Г О " П О С Т Ф О Л Ь К Л О Р И З М А Автор статьи прослеживает различия между явлениями, определяемыми как фольклор и фольклоризм, выдвигая тезис, что фольклористическая деятельность вовсе не базируется на попытках воскресить традиционный фольклор. Она сводится к выбранным элементам культуры деревни разного происхож­ дения (религия, обычаи, язык); в процессе фольклористических действий происходит обеднение и унифицирование подлинных начинаний и проявлений культуры. Постфольклористическая эра, которую знаменует современный фольклоризм, это очере­ дной шаг в направлении отрыва этих начинаний и проявлений от какого-либо культурного контекста. Элементы народной культуры начинают функционировать как совершенно автоно­ мные знаки патриотической народности. В статье указывается на идеологическую обусловленность отношения к наследию деревенской культуры; подчинение фольклористических действий либо связанной с фольклором определенной концепции национальной культуры, обозначает направление развития функционирования „прочитывания" этой же крестьянской культуры — от локального фольклоризма для потребностей регионального самосознания, до постфольклоризма, которому придается значение „фольклористической национальной культуры". А л е к с а н д р Я ц к о в с к и й — К О Г Д А Н А Р О Д Н О Е ПЕРЕС­ ТАЕТ Б Ы Т Ь Н А Р О Д Н Ы М . С О М Н Е Н И Я Ч Л Е Н А Ж Ю Р И Автор анализирует нынешнююситуацию в народном искус­ стве, исходя из результатов состоявшегося вТоруне общеполь­ ского конкурса „Земля близкая сердцу". Автор утверждает, что критерии понятия „народный художник" (применемые ещагам, где передаются из поколения в поколение навыки, традицион­ ные орнаментальные мотивы и т.д.), утрачивают свой смысл в живописи на холсте и бумаге, а также в скульптуре. Все награжденныеработы такого рода могли бы безтруда экспони­ роваться на выставках наивного и интуитивного искусства, outsider art. Автор поддает под сомнение смысл больших конкурсов с массовым участием любителей, не понимающих, почему некоторые называли их народными художниками, а другие наоборот. Вбольшинстве случаев это вызывает чувство разочарованности и обиды. По мнению автора статьи целесоо­ бразным было бы показывать работы художников-любителей на местных обзорных выставках и только самые лучшие высылать на воеводские и общепольские экспозиции. Любител­ ями, а также интуитивным творчеством должны интересовать- са Дома культуры, располагающие подготовленными для этого кадрами художников-инструкторов. Оценивая конкурс Яцковский, обращает внимание на высокий уровень многих картин, на по-прежнему высокое качество двойной ткани, а одновременно на явный регресс скульптуры и живописи на стекле, что вызвано коммерциализацией этих сфер творчества. А н т о н и К р о х — ПАШИН СПУСТЯ СЕМНАДЦАТЬ ЛЕТ В семидесятых годах можно было наблюдать интенсивное развитие народного и любительского искусства, которое по­ льзовалось материальной поддержкой и организационной помощю государства. На таком фоне своего рода событием был Пашин (воеводство Новый Сонч) — центр (прежде всего народ­ ной скульптуры), организованный ксендзом Эдвардом Ниткой. С перспективы прошедших лет его можно считать также собы­ тием социологического толка, отражающим отношения между государством и Церковью на самом низком уровне ерархии. Смерть ксендза Ниткисовпала со значительными, неблагоприятствующими развитию творчества изменениями политического характера, происшедшими в Польше. Изменился также хотя все еще активный центр в Пашине. По мнению автора интересной была бы попытка ответить на вопрос,что из достижений ксендза Нитки пройдет проверку времени. Встатье дается также харак­ теристика личности создателя центра, ксендза Нитки. М и р о с л а в а Д р о з д - П я с е ц к а я — НАРОДНОЕ ИСКУС­ СТВО В ГЛАЗАХ Ж И Т Е Л Е Й ВАРШАВЫ Опрос, произведенный среди жителей Варшавы на тему воспрития ироли народного искусства, позволил выделить две группы, резко отличающиеся по своему подходу к этому искусству. Первая группа это родовитые варшавяне, а также люди, живущие в столице более десяти лет, имеющие опреде­ ленное образование, вторая — люди, приехавшие из деревни, обладающие только профессией. Не имеет влияния пол, за­ нятие, возраст. Автор дает характеристику мнений на тему народного искусства обеих упомянутых групп. Обобщая мож­ носказать, что первая группа ценит народное искусство, вторая отрешается от каких-либо связей с ним. Б а р б а р а Ф а т ы га, Я д в и г а ХАТЬ НА Т Р И О Б Р А Н Д Ы . . . Семашко — ЗАЧЕМ Е- В тексте рассматривается оригинальный дневник („Хозяйст­ венный дневник") 22-летнегожителя келецкой деревни, прислан­ ный на конкурс „Нас объединяет земля". Эти ежедневные записки (велись с ноября 1981 до октября 1982 года) отличаются необычной лаконичностью и концентрируются почти исключи­ тельно на перечислении выполненных работ (поглощающих большую часть дня) и количества выпитого алкоголя. Авторы обращают внимание,что картина жизни,представленная в днев­ нике, поражает пустотой в отношении культуры и изоляцией от проводимой государством культурной политики. Внимание за­ служивает факт коллективной работы в деревне. Написаная Ф е л и к с о м Д у д к е в и ч е м , скульптором из Старой Вси автобиография („Моя автобиография") дополняет текст А н н ы М и л е в с к о й - М л ы н и к , посвященный его тво­ рчеству, его характеристику и отношение к собственному творчеству. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ae0f85c4b3c4c27623613610e1ae03d.pdf 9c2639869bcc8653a618763b8e738aa3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3114 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2915 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4, s.194 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XLIII • 1 989 • Nr 4 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD — NARODOWY W A R S Z A W A IMIENIA — OSSOLIŃSKICH, K R A K Ó W — WYDAWNICTWO G D A Ń S K POLSKIEJ — AKADEMII Ł Ó D Ź NAUK �CONTENTS Wiktor Stoczkowski Ewa Korulska, Ludwik Stomma Ludwik Stomma, Antoni Kroh Aleksander Jackowski Bożena Taranowicz Jerzy Chumiński Hanna Pawlak Mieczysław Piwko Anna Wieczorkiewicz, Joanna Zatorska Sławomira Bydałek Romualda Hankowska SUMMARY OF ARTICLES РЕЗЮМЕ Prehistory in school text-books, that is the contemporary myth of the beginnings The beginnings of the Polish state — a version for children Are there any „blanks" in ethnography? . Folklore: inspiration and manipulation . The stereotype of Jesus Christ in folk Polish Some remarks on the ornamentation of con­ temporary tomb crosses . . Old Polish countryside in the photographs of Arner Louise Boyd Great Poland Folk Band (1955—1957) . Biography Mieczysław Piwko on art . . . . Crib figures of Marceli Potas . . . Sand sprinkled designs in Kujawy 195 203 205 211 213 216 220 227 229 230 232 234 239 240 REDAKCJA: Zbigniew Benedyktowicz (z-ca red.), Aleksander Jackowski (red.), Ewa Korulska, Anna Kunczyńska-Iracka, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji) R A D A R E D A K C Y J N A : Jerzy Bartmiński, Tadeusz Chrzanowski, Marcin Czerwiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Jan Krzysztof Makulski, Franciszek Midura, Jacek Olędzki, Mieczysław Po­ rębski, Roman Reinfuss, Czesław Robotycki, Zofia Sokolewicz, Ludwik Stomma, Roch Sulima WSPÓŁPRACOWNICY REDAKCJI: Zofia Bisiak, Jan Świderski R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y : Grażyna Miętus T Ł U M A C Z E : Piotr Paszkiewicz i Magdalena Iwińska (ang.), Lija Skalska-Miecik (ros.) Adres Redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 31-32-71/4, wewn. 227 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdd7dd57340b1c335fcf9ec199209218.pdf d9a77c17b85d90433f04c9896daa01e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3117 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2918 Title A name given to the resource Czy w etnografii występują białe plamy? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4, s.205-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik; Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text CZY W ETNOGRAFII W Y S T Ę P U J Ą BIAŁE PLAMY? Ludwik Stomma ETNOLOGIA Pojęcie „białych plam" jest na tyle szerokie i nieprecyzyjne, by nie rzec koniunkturalne, że i moja odpowiedź na postawione pytania musi być poniekąd wielowarstwowa: 1. Nie, nie było w polskim środowisku etnograficznym — i wiel­ ka chwała mu za to — „białych plam" nakazowych, wynikających z doktrynerstwa lub oportunizmu polityczno-ideologicznego. I tak na przykład w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego pod kierownictwem Witolda Dynowskiego, a następnie Zofii Sokolewicz podejmowano, wiele lat przed dzisiejszą koniunkturą, draż­ liwą podówczas tematykę żydowską (Cała, Bartoszewski) czy łem­ kowską (Regulska). Dyskutowano problem niszczenia niemieckiej spuścizny kulturowej na Ziemiach Zachodnich (Wieczorkowski), subkultury więziennej (Szczepkowski) czy realnych wyznaczników prestiżu społecznego na wsi (Ciołek)... Oczywiście, wiele ważkich tematów o politycznym wydźwięku, których skomponować by tu można cały katalog, podjętych nie zostało. Jest tego jednak przy­ czyną brak wyobraźni, intuicji, chęci, czasem kadr do badań, nie zaś jakakolwiek obawa przed polityczno-cenzorską represją środo­ wiska. 2. Oczywiście — eliminowano z tematyki badań i skazywano na przemilczenie całe szerokie sfery życia. Decydowały o tym wszakże zupełnie inne względy. — Po pierwsze swoista pruderia skłaniająca do dyskwalifikowa­ nia tematów „nieeleganckich", czyli „niestosownych". To ona spowodowała, że praca Świątka o ludzie nadrabskim z końcem X I X wieku jest ostatnim rzetelnym obrazem dnia codziennego polskiego chłopa. W badaniach kultury wsi kręci się nadal polska etnografia w roztańczonym do skretynienia świecie Kolberga. W latach 1945—1975 (można sprawdzić w monografii Teresy Kuleszy-Zakrzewskiej) popełniono 58 prac magisterskich o obrzędach rodzin­ nych i dorocznych wieśniaków (sam zgrzeszyłem), 33 o wierzeniach i magii, 27 o twórczości plastycznej, 22 o stroju ludowym... A n i jednej o życiu seksualnym, a co za tym idzie o wstydzie, gwałcie, honorze, prostytucji, ani jednej o przemocy w stosunkach międzylu­ dzkich, o pijaństwie i jego metafizyce, o korupcji, o stosunku do ubogich czy upośledzonych... Podobnie w pracach o środowisku robotniczym. Czy straszno spojrzeć w chamską mordę, by czasem własnej w niej nie odnaleźć, czy — chociaż wieki mijają — świat ma być nadal „spokojny i wesoły"? Tak czy owak, by zrozumieć nagły, dławiący strach, który ogarnia nas w ciemnej parczewskiej uliczce, nie warto sięgać do dorobku polskiej etnografii. Nie będzie tam ani cienia poszlaki. — Po drugie zacofanie metodologiczne dyscypliny (parę jaskó­ łek wiosny nie czyni), które nie uświadomiła sobie nadal, że jej specyfika zasadza się w sposobie spojrzenia na obiekt, a nie w formie owegoż obiektu lub jego nieistniejącej „jakotakości". Stąd tylko na marginesach środowiska (IS PAN, grupa „Skawiczan", Jacek Olędzki) prowadzi się badania nad cywilizacją współczesną, nad własnym środowiskiem dnia powszedniego. Zresztą i wśród tych pionierów nie brakuje metologicznej naiwności, kiedy to na przy­ kład rozumie się po frazerowsku mit jako dziwactwo (praca 0 herbach szlacheckich w reklamie) lub wyprowadza hipotezy zpozycji wartościujących (prace o pieśni strajkowej, kulcie papieża), zapominając o podstawowej, a mało widać znanej, zasadzie, iż etnolog dziwi się, a nie ocenia. — Po trzecie środowisko etnograficzne w Polsce żyje lub cynicznie udaje, że żyje w poczuciu ciągłego zagrożenia. Stąd przymus solidarności i kategoryczny zakaz kalania gniazda. Z bie­ giem lat wytrzebiły one — i to jest dla mnie największa i najgroźniej sza biała plama polskiej etnografii — wszelką dyskusję wewnątrzśrodowiskową, nie mówiąc już o krytyce traktowanej niczym wynoszenie brudnej bielizny na zewnątrz. Byle ciszej nad trumną. Dam dwa przykłady: a. W 1953 obroniona została na U M K praca magisterska: „Narzędzia rolnicze od kija do traktora", w 1966 na UJ: „Rogatyw­ ka jako forma ludowego nakrycia głowy w Polsce na tle porównaw­ czym rogatywek Eurazji", w 1968 na UWBB: „Analiza kultu niedźwiedzia w świetle wierzeń i obrzędów ludowych w Polsce z uwzględnieniem genezy tego kultu u ludów totemicznych"... Dzięki Bogu, że śmieszność nie zabija gdyż nie życzę nikomu przedwczesnego zejścia. Faktem jest jednak również, że nie podniósł się żaden głos protestu, czy choćby dobrotliwego zdumienia. b. Trwa i pogłębia się proces negatywnego doboru kadr w klu­ czowych teoretycznych ośrodkach dyscypliny. Nie tak dawno jedną z najbardziej w Polsce zasłużonych etnograficznych katedr uniwer­ syteckich objęła osoba pozbawiona minimum wiedzy i formacji antropologicznej, zrzucona tam na spadochronie przyjacielsko-środowiskowych układów. I oczywiście układy owe okazały się 1 okazują nadal ważniejsze od dobra dyscypliny, kompetencji naukowej, odpowiedzialności dydaktycznej. I cisza znów. W tej sytuacji nie wierzę, aby, prócz indywidualnych przedsię­ wzięć, była polska etnografia w stanie podjąć tematy nowe, twórcze, dotąd zapoznawane. Konieczne byłoby do tego głębokie przekształ­ cenie jej dyspozycyjnych placówek. Musieliby odejść jedni, trzeba byłoby znaleźć drugich. Problem w tym jednak, że lata bez krytyki, bez konfrontacji z czołówką, spędzone w ciepłej tolerancji przyczynkarstwa i miernoty wprawiły środowisko w dobroduszne samo­ uwielbienie. Niniejsza odpowiedź na pytanie redakcji oburzy więc co najwyżej mandarynów dyscypliny. Do refleksji jednak nie skłoni. Tak. Białą plamą polskiej etnografii jest LUSTRO. Antoni Kroh SZTUKA LUDOWA „Białe plamy" — to drwiące określenie przeszło ciekawą ewolu­ cję w publicystyce lat osiemdziesiątych. Na początku sprawa była jasna: „białe plamy" to fakty i zjawiska historyczne, zwłaszcza z historii najnowszej, oficjalnie przemilczane z przyczyn politycz­ nych lub pseudopolitycznych, lecz przechowywane w świadomości społecznej i przekazywane z pokolenia na pokolenie, często w formie mitów. Podając cały szereg oczywistych argumentów, żądano usuwania „białych plam" z podręczników historii, z planów wydaw­ niczych, z desek scenicznych. Rozpoczęła się szeroka dyskusja. Nikt, broń Boże, nie podważał słuszności owych żądań, ale rzecz charakte- 205 �rystyczna: pojęcie „białych plam" zaczęło szybko tracić na precyzji (nie samo z siebie, oczywiście). Rozmyć, rozwodnić, utopić w gada­ ninie. Pisze się już o białych plamach na usługowej mapie osiedla, o białych plamach w gazyfikacji kraju itp. Jednocześnie — podczas usuwania białych plam zaczęły się dziać rzeczy zabawne. Na przykład trzy oficjalne przekłady pamiętnego zdania ministra Mołotowa z września 1939 roku. Wszystkie trzy pokrętne. „Białe plamy" obrosły już w dodatkową frazeologię, w dowcipy: pisze się 0 wywabianiu (?) białych plam, przestrzega się, aby nie dopuścić do zamalowania białych plam na szaro, na czerwono, na czarno; biała plama — to ironiczny epitet, jakim ostatnio obdarza się człowieka z mroczną przeszłością polityczną. Odnoszę wrażenie, że dzieje publicznej dyskusji nad białymi plamami to nasza najnowsza biała plama. Temat do ciekawej i pouczającej rozprawki. Zaproszony do dyskusji nad „białymi plamami" w sztuce ludowej, musiałem porzucić wygodny punkt widzenia outsidera, przedstawiony powyżej i zabrać się do roboty. Najpierw postanowi­ łem spisać na karteczce wszystkie tematy tabu, jakie mi tylko przyjdą do głowy. Główna trudność polegała na tym, że musiałem owe tematy wymyślać, same jakoś do głowy nie przychodziły. Współpra­ cuję z „Polską Sztuką Ludową", od dwudziestu lat; gdyby w ciągu tego czasu chociaż raz nie „puszczono" mi jakiegoś tekstu z przy­ czyn politycznych, byłoby mi dzisiaj o wiele łatwiej wsadzić na głowę rycerski szyszak z pióropuszem i ruszyć do walki o wolność-słowa, skoro już wolno. Niestety, tak się nie stało. Więc teraz zwyczajne poczucie przyzwoitości zmusza, abym rozpoczął wypełnianie etno­ graficznych białych plam od siebie. Przekonać się, że jakiś temat jest aktualnie tabu, można w jeden jedyny sposób: opracować go i złożyć do druku. Wszelkie inne sposoby są zawodne. Autor nie jest od zgadywania, co w tym roku pójdzie, a co nie. Autor ma zdobyć się na odrobinę godności i pisać, jak potrafi najlepiej. To wszystko. Nie ma co się sugerować tzw. polityką kulturalną, która tańczy raz do pieca, raz od pieca 1 niepodobna jej prognozować, zwłaszcza na przeciąg pięciu-sześciu lat, bo tyle teraz wynosi cykl produkcyjny książki. Można natomiast na nią wpływać, a to w jeden jedyny sposób — poprzez aktywność twórczą humanistów, w tym wypadku etnografów. Mówię, bom smutny i sam pełen winy. Weźmy dla przykładu temat: HUCULSZC Z Y Z N A W K U L T U R Z E POLSKIEJ. Dwadzieścia kilka lat temu, gdy kończyłem studia, był to temat absolutnie tabu. Czy absolutnie? Gdybym wówczas, nie oglądając się na nic, zabrał się do pisania książki pod takim tytułem, z pewnością udałoby mi się tu i tam opublikować fragmenty pracy, zwróciłbym na siebie uwagę, z wielką radością pomogliby mi ludzie, którzy dzisiaj już nie żyją, stałbym się w tej dziedzinie specem, a teraz niejedno wydawnictwo przyjęłoby maszynopis z pocałowaniem ręki. Kogóż miałbym obwiniać o to, że tak się nie stało? Kolejnych ministrów kultury, cenzorów, funkcjonariuszy partyjnych? Nie, tylko samego siebie. Nie ma co sprawy demonizować: zainteresowanie Huculszczyzną nie zaprowadziłoby mnie do więzienia, nie wyrzucono by mnie za to z pracy. Temat był tabu, ale nic nie stało na przeszkodzie, abym zrobił z niego doktorat. Podobnie ma się sprawa z wieloma innymi zakazanymi temata­ mi. Potrafię dzisiaj wymienić tylko jedną „białą plamę", uwarunko­ waną wyłącznie sytuacją polityczną, a nie impotencją środowiska. Bardzo mi brakuje książki pt. K A T A L O G POLSKICH ZABYTKÓW ETNOGRAFICZNYCH W M U Z E A C H ZSRR. Na ten temat krążą u nas legendy. Opowiada się o tajemniczych magazynach w Leningradzie; przechowywane są tam jakoby muzea­ lia z Polski, wywiezione po 1905 roku oraz przy innych okazjach. Czy ktoś w tej sprawie prowadzi rozmowy ze stroną radziecką, podobne do tych, jakie prowadzą bibliotekarze? Podobno jakiś rosyjski kolekcjoner tuż przed wybuchem I wojny światowej wy­ wiózł z Podhala, Sądeckiego i Łemkowszczyzny kilkadziesiąt skrzyń eksponatów etnograficznych. Może ocalały? Może uda się trafić na ich ślad? To tylko przykłady. Mówiąc ogólniej: zwykłe, robocze kontakty z etnografami ZSRR, zwłaszcza Ukrainy, Białorusi i repu­ blik nadbałtyckich, swobodny dostęp do tamtejszych zbiorów i archiwów (rzecz jasna, na zasadzie wzajemności), przyczyniłyby się niewątpliwie do wypełnienia niejednej „białej plamy", do niejednego wartościowego odkrycia. 206 Sprawa ta, ogromnie dla nas ważna, ma ścisłe uwarunkowania polityczne. Szkoda, że tyle lat się zmarnowało. Nie z naszej winy. Wszelkie zmiany na lepsze, otwierające nowe możliwości przed historykami kultury polskiej, wypada powitać z nadzieją. Trzeba jednak, niezależnie od wielkiej polityki, odpowiedzieć sobie na drażliwe pytanie: czy jesteśmy w dostatecznym stopniu przygotowani do tych kontaktów? Mam tu na myśli nie tyle przerażająco niski stan wiedzy na temat wschodnich sąsiadów, to dałoby się jeszcze stosunkowo szybko odrobić — ile polskie poczucie wyższości, dziwaczny anachronizm, nieznośny dla Ukraińców, Białorusinów i Litwinów, przekreślający szansę normalnej współ­ pracy. Jesteśmy chorzy na brak poszanowania dla ich kultur,' na niezdolność do prób zrozumienia (co nie oznacza: przyjęcia) ich racji historycznych. Krótko mówiąc — POLONOCENTRYZM. Mniej­ sza w tej chwili, skąd się to zjawisko bierze i co je utrzymuje przy życiu (interesujący temat dla wypełniaczy białych plam). Stosunko­ wo łatwo jest wyznaczyć granicę między polskim patriotyzmem i naturalnym zainteresowaniem polskimi pamiątkami na wschodzie, a polonocentryzmem. Jest to granica dobrego smaku. Tu nie pomoże pierestrojka ani odgórnie dobra wola mężów stanu, która jest zaledwie warunkiem wstępnym; tutaj czynnikiem decydującym będzie postawa inteligencji polskiej. Wydawałoby się, że właśnie etnografia, nauka o wzajemnym przenikaniu kultur, jest w stanie spojrzeć na polskość godnie, w szerszym kontekście. Niestety, różnie z tym bywa. W miarę rozszerzania się autentycznych, a nie lakierniczo-delegacyjnych kontaktów kulturalnych z sąsiadami sprawa ta zacznie nabierać znaczenia, a za każdy błąd przyjdzie grubo zapłacić. Polonocentryzm etnografii (czy szerzej — etnocentryzm nauk społecznych w Polsce) to ogromnie interesujące, skomplikowane zjawisko, warte rzetelnego opracowania. Do dzisiaj temat leży odłogiem. Niewątpliwie z przyczyn politycznych, ale przede wszyst­ kim — zgoła innych... Gdyby środowisko było prężniejsze i bardziej samodzielne intelektualnie oraz moralnie, naciski polityczne byłyby relatywnie mniejsze i nie miałyby takiego znaczenia, jakie im się teraz przypisuje w dyskusji o „białych plamach". To nie minister ani sekretarz partii osobiście zestrugiwał z tragarza pewnej zabytkowej chałupy napis niemiecki i zastępował go polskim. To nie była wyłącznie kwestia politycznej aury i nie ma się co teraz zasłaniać błędami poprzedniej ekipy. Nie pisano odważnie i mądrze, bo nie było wolno. Teraz będzie odważnie i mądrze, bo już wolno. Były tematy tabu, ale pewnego dnia przyszedł dobry szaman, zdjął zaklęcie, więc możemy brać się do roboty: wypełnimy białe plamy i wszystko będzie jak należy. Cóż to za żałosne stawianie sprawy... Na temat narodowych i politycznych determinacji, określają­ cych postawę humanisty, ukazał się przed kilkunastu laty znakomity artykuł. Autor zestawił polskie i niemieckie rozprawki archeologicz­ ne: jedne dowodziły, że pewna grupa zabytków związana jest niewątpliwie z osadnictwem słowiańskim, inne, także bardzo solid­ nie podbudowane, że z germańskim. Chodziło o te same zabytki. Cóż nam ukazuje owo zestawienie? Oprócz innych rzeczy to, że humaniści-naukowcy swe uwarunkowania polityczne oraz swą ksenofobię ubierają w formę naukowych konstatacji. W które sami następnie niezłomnie wierzą. Tutaj trzeba wyjawić rzecz przykrą: autorem artykułu był absolwent polskiej uczelni, ale Węgier, pracę swą opublikował w Budapeszcie. Moja polska duma narodowa cierpi — szkoda, że to nie któryś z naszych. Niestety, nie bardzo wierzę, aby w najbliższym czasie znalazł się odważny humanista o rzeczywistym, nie urzędowym autorytecie, który podjąłby gigantyczny trud przygotowania Polaków do wiel­ kiego spotkania, po ponad półwieczu, z naszym kulturowym dziedzictwem na wschodzie. Spośród zagadnień, które składają się na problematykę „białych plam", sprawa ta ma znaczenie kluczowe. Obawiam się, że uchylenie furtki w kontaktach kulturalnych może dać niespodziewany wynik: zaognienie stosunków ze wschodnimi sąsiadami. Do starych antypolskich urazów dojdą nowe. Dziejowa szansa ułożenia sobie zdrowych stosunków z Ukraińcami, Białorusi nami i Litwinami może zostać zaprzepaszczona albo odsunięta w nieodgadniona przyszłość. �Powrócę jednak do karteczki, na której wypisałem „białe plamy" w etnografii, szczególnie w sztuce ludowej. Ich stopień „upolitycz­ nienia" jest różny — niekiedy dominujący, niekiedy raczej nikły. Jak łatwo zauważyć, w każdym z wymienionych poniżej tematów istnieją dwa elementy, warunkujące się nawzajem: śmieszność politycznych decydentów różnych stopni i marazm środowiska, niezdolnego do zdrowej reakcji. DZIEJE M E C E N A T U N A D SZTUKĄ L U D O W Ą W PRL. Nie jest to typowa „biała plama", gdyż na ten temat pisano sporo, czasem aż za dużo. Lecz wiele stwierdzeń wymaga przewartościowa­ nia, a całość aż prosi się o syntetyczne ujęcie. Opisując mecenat nad sztuką ludową w PRL trzeba będzie podjąć kilka istotnych proble­ mów, które dotychczas, o ile mi wiadomo, nie zostały dostrzeżone przez badaczy. Na przykład: stosunek mecenasa państwowego do tematyki sakralnej w sztuce ludowej. Etnografowie opowiadają sobie na ten temat anegdoty, ale chyba nikt jeszcze nie spróbował przyjrzeć się sprawie z bliska, metodycznie i z należytym obiektywiz­ mem. Na razie kilka okruchów. Zabytkowa kapliczka, kupiona przez Muzeum Okręgowe w Częstochowie, została zapisana w księ­ dze wpływów jako „obiekt z wieżyczką", gdyż w innym wypadku Urząd Wojewódzki, a może ktoś inny, nie zatwierdziłby rachunku. Współczesne rzeźby ludowe, przedstawiające świętych, figurują w katalogach, na wszelki wypadek, np. „Piotr", „Florian", nie „święty Piotr", „święty Florian"; „Maria" nie „Matka Boska", „Ukrzyżowany", „Frasobliwy" bez „Chrystus". (Kariera Chrystu­ sa Frasobliwego w PRL — cóż za wspaniały temat!) Należałoby dokładnie opisać interesujący nurt we współczesnej sztuce ludowej: mieszanie się tradycyjnej ikonografii sakralnej z pożądaną przez mecenasa tematyką świecką i wynikające stąd wzruszające melanże, np. Pieta jako sanitariuszka niosąca rannego partyzanta A L , słynne przeistoczenie Marksa w świętego Józefa, mniej słynne przemiany Mojżesza w Kopernika i z powrotem (gdy Rok Kopernikowski minął, a rzeźby nie udało się sprzedać) itd. Warto przypomnieć próby oderwania konkursów na palmy wielkanocne od tradycji. Niedzieli Palmowej. Trzeba opisać powojenne dzieje „topienia Marzanny"; jest to jedyny spośród tradycyjnych obrzędów dorocz­ nych w Polsce, całkowicie wyzbyty pierwiastka religijnego i z tego powodu odgórnie lansowany z godną podziwu konsekwencją. Topienie Marzanny jest po dziś dzień bowiązująco-spontaniczną zabawą w szkołach podstawowych całego kraju; dzieci nazywają tę uroczystość „Dniem Wagarowicza". Pisząc o państwowym mecenacie nad sztuką ludową lat siedem­ dziesiątych, niepodobna pominąć jej „dworskiej" funkcji. Przedsta­ wiciele władz przybywali na festiwale jako „gospodarze". Gospoda­ rze kraju, województwa, miasta — tak się wówczas mówiło. Stojąc na balkonie, „gospodarze" pozdrawiali korowody w strojach ludo­ wych, wiwatujące na ich cześć (np. w Płocku). Dziękowali chłopskim artystom w takiej formie, jakby cała twórczość ludowa istniała wyłącznie po to, by sprawić im przyjemność. Pod koniec lat siedemdziesiątych na Podhalu i Spiszu odbywał się konkurs folklo­ rystyczny „O złoty zbyrcok Jaskierni". Nie wiem, co teraz porabiają Jaskiernia i jego zbyrcok, ale miejsce w historii sztuki ludowej mają zapewnione. Pisząc o tamtym okresie, niepodobna również pominąć tematu NICOŚĆ ARTYSTÓW PLASTYKÓW A SZTUKA L U D O W A . Schemat myślowy przebiegał tu mniej więcej tak: 1. Dzieło twórcy ludowego może mieć wielką wartość artystycz­ ną, większą niż dzieło artysty plastyka. 2. Wartość artystyczna dzieła twórcy ludowego jest niewątpli­ wa, ponieważ jest to dzieło twórcy ludowego. 3. Z czego jasno wynika, że każde dzieło twórcy ludowego ma wartość artystyczną. Tymczasem wiadomo, że nie każde dzieło artysty plastyka ma wartość artystyczną. Przyznają to sami plastycy. 4. A więc artysta plastyk to zawód o wątpliwej przydatności społecznej, a co za tym idzie, istnienie artystów plastyków jako takie może budzić zastrzeżenie natury moralnej. Funkcję artystów plasty­ ków mogą przejąć twórcy ludowi, z lepszym skutkiem i znacznie mniejszym kosztem. Dodatkowy, niebagatelny walor twórczości ludowej polega na tym, że jest ona bezpieczna pod względem ideowym i nie może budzić zastrzeżeń artystycznych (patrz p. 2). W społeczeństwie o tak straszliwie niskiej kulturze plastycznej, jakim jest społeczeństwo polskie, tezy powyższe trafiły do przekona­ nia wielu ludziom i dziś też znalazłyby swych obrońców. W ogóle sztuka ludowa lat siedemdziesiątych to pasjonujący, przebogaty i wciąż nie odkryty temat. Kolorowa, ale równocześnie biała plama. Mogę to stwierdzić, ponieważ coś na ten temat wiem: zaangażowałem się w nią przed laty z całym młodzieńczym zapałem, dzięki niej przeżyłem wiele pięknych chwil, dzięki niej dostałem mieszkanie. Wciąż stoi mi w pamięci dzień, w którym dowiedziałem się, że znam się na sztuce ludowej, ponieważ ukończyłem studia etnograficzne (nie mieliśmy ani jednego semestru zajęć o sztuce). Zdziwienie trwało krótko, łyknąłem swój awans jak kieliszek dobrej wódki i od razu poczułem się pewniej. Skoro już byłem ekspertem, należało to spożytkować. Kolejny nie ruszony temat: C Z Y M BYŁ SIERPIEŃ OSIEM­ DZIESIĄTEGO R O K U D L A SZTUKI LUDOWEJ? Niewątpli­ wie, zamknęła się wówczas pewna karta, również w historii kultury ludowej. Ci, którzy dotychczas mieli w głowie świątki, gliniane kogutki oraz rzeźbione łyżniki, zajęli się czymś a ^ ł a innym. Wydarzenia ruszyły jak lawina, przetoczyły się lata o^randziesiąte i mało kto zauważył, że tymczasem opuściło po angielsku ten padół całe pokolenie wspaniałych chłopów i bab, którym zawdzięczamy niejedno artystyczne wzruszenie — czasem najprawdziwsze, czasem udawane, najczęściej jedno i drugie na raz. Co stało się z twórczością ludową, gdy przestał ją chronić parasol ideologii, mocno podziura­ wiony? W którym kierunku poszły przemiany? Co dalej? Tematów nie tkniętych przez badaczy, z takich lub innych przyczyn, znalazłoby się o wiele więcej. Na przykład: SZTUKA L U D O W A MNIEJSZOŚCI N A R O D O W Y C H W POLSCE 1 JEJ T R A K T O W A N I E . Tyle jest rozmaitych festiwali i przeglądów folklorystycznych; dlaczego nie widuje się na nich zespołów litew­ skich, białoruskich, ukraińskich, słowackich? Wydawałoby się, że organizatorom owych przeglądów zależy na jak największej różno­ rodności programu. Może znajdzie się autor, który w sposób wyważony i uczciwy opracuje to zagadnienie? Kolejny pasjonujący, a pominięty problem badawczy, nazwijmy go prowizorycznie U N A R O D O W I E N I E M S Z T U K I LUDOWEJ N A TERENACH ETNICZNIE M I E S Z A N Y C H . Dla przykładu „rozchodzenie się" repertuaru polskich i słowackich zespołów folklorystycznych na Spiszu i Orawie. „Polski" strój górali z Cho­ chołowa i „słowacki" strój górali z Suchej Góry. Niemiecki i polski folklor Górnego Śląska, ich wzajemne przenikanie (np. stroje śląskie w polskich zespołach pieśni i tańca i te same stroje na zjazdach ziomkostw w RFN). Skoro polską sztukę ludową uznajemy za nasze podwórko, to warto wiedzieć, gdzie kończą się nasze tereny, w jaki sposób „nasze" zmienia się w „nie nasze". Jak wygląda nasza zagroda, oglądana zza płotu sąsiada? Kolejny temat-ugór: SZTUKA L U D O W A A ZASIEDLENIE Z I E M Z A C H O D N I C H I P Ó Ł N O C N Y C H . W krakowskim M u ­ zeum Etnograficznym właśnie trwa jubileuszowa wystawa, obrazu­ jąca dokonania Zespołu Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN w Krakowie. Z mapy, prezentowanej na wystawie, wynika, że naukowcy z Instytutu ani razu nie penetrowali Dolnego Śląska, sporych połaci Pomorza Zachodniego, Ziemi Lubuskiej. Niewątpliwie były po temu ważne powody, wiem, w jakich warunkach pracuje Zespół, lecz fakt pozostaje faktem: sztuka ludowa Ziem Zachodnich i Północnych, zwłaszcza sztuka ludowa ludności napływowej, jest białą, a w najlepszym razie lekko zabarwioną plamą. SZTUKA L U D O W A A U T R W A L A N I E WŁADZY L U D O ­ WEJ. Na ten temat znam tylko jedną historię, znad Dunajca, ale myślę, że znalazłoby się ich więcej. Opowiadano mi, że w czterdzies­ tym dziewiątym roku funkcjonariusze UB otoczyli nad ranem chałupę i wyjęli z niej dwunastoletniego chłopaczka razem z jego góralskim strojem. Oszalała z rozpaczy matka wystawała przed komendą, usiłując się czegoś dowiedzieć; jednego dnia powiedziano jej, że synek został rozstrzelany jako wróg ludu, drugiego dnia, że UB o niczym nie wie, władza ludowa nie walczy z dziećmi i baba coś sobie ubzdurała albo pomieszało jej się w rozumie. Sprawa wyjaśniła się po tygodniu. Chłopaczek został wywieziony do Warszawy, 207 �wręczał na lotnisku kwiaty jakiejś dostojnej delegacji, po czym odwieziono go z powrotem. Pełen wrażeń, przywiózł do chałupy wielką torbę cukierków od Bardzo Ważnej Osoby. Wielcy odkrywcy, na przykład w dziedzinie medycyny lub lotnictwa, mieli dość odwagi, by wypróbowywać swe wynalazki na samych sobie. Spróbujmy dokonać analogicznego eksperymentu i stosując metody badawcze etnografii oraz dyscyplin pokrewnych stwórzmy zbiorowym wysiłkiem pomnikowe dzieło pt. ETNOGRA­ FIA ŚRODOWISKA ETNOGRAFICZNEGO. Niewątpliwie wy­ pełnimy znaczącą białą plamę. Jeśli władza będzie robić obstrukcje, trudno, zejdziemy do' podziemia. Zdarzało się wielokrotnie, że etnograf przyjeżdżał na wieś na dwa, trzy tygodnie i powstawała z tego dysertacja. Autor, prócz zrozumiałej dumy, odczuwał jednak pewien niedosyt, wynikły ze ślizgania się po powierzchni tematu. Ponieważ środowisko etnograficzne to jedna wioska, której każdy mieszkaniec, od bogatego gbura aż do ostatniego komornika, prowadzi obserwację uczestniczącą, nareszcie mamy szansę stwo­ rzyć dzieło naprawdę kompetentne, które, jestem tego pewien, zdobędzie sobie powszechne uznanie, a być może zostanie przetłu­ maczone na obce języki. Konspekt takiej pracy winien być sporządzony według obowią­ zującego schematu monografii etnograficznej. Nie czuję się na siłach, by taki konspekt sporządzić. Pragnę jedynie zwrócić uwagę na kilka zagadnień szczegółowych. Ludzie, zajmujący się profesjonalnie sztuką ludową (nie mam tu na myśli twórców ludowych i działaczy STL, lecz naukowców, doradców, muzealników, komisarzy konkursów i wystaw, zawodo­ wych i półzawodowych jurorów) to grupa zawodowa o ciekawych cechach wyróżniających. Co określa jej specyfikę? Na przykład to, że wśród opiekunów współczesnej twórczości ludowej jest bardzo niski procent osób pochodzenia wiejskiego. Sporo przecież chłopskich dzieci studiowało etnografię, historię sztuki lub którąś z nauk pokrewnych, ale tak się jakoś dzieje, że współczesną sztuką ludową niemal wyłącznie zajmują się ludzie, wychowani w tradycji inteligen­ ckiej, najczęściej postszlacheckiej lub z kręgów oświeconego miesz­ czaństwa. Wydaje mi się, że w tym zawodzie pochodzenie chłopskie jest raczej hamulcem niż podnietą. Spośród moich znajomych humanistów z wyższym wykształceniem najbardziej lekceważąco wyrażają się o współczesnej sztuce ludowej koledzy, pochodzący ze wsi. Nie wiem, jak zestawić ten fakt z kategorycznym twierdzeniem niektórych badaczy, że sztuka ludowa jest odzwierciedleniem klaso­ wej tożsamości i klasowych dążeń ludu. Jak wiadomo, plastyczną wartość dzieł sztuki ludowej jako piersi dostrzegli nie ludoznawcy, lecz artyści. Sztuka ludowa ze strony „panów" stała się najpierw przedmiotem doznań estetycznych, a dopiero w następnej kolejności — badań naukowych i ochrony muzealnej. Ten fakt nie pozostał bez konsekwencji — zastanawiają­ ce, jak wielu niedoszłych malarzy lub rzeźbiarzy zajęło wybitną pozycję w dziejach opieki nad sztuką ludową w Polsce. Janina Orynżyna pisze wprost, że do pracy na niwie sztuki ludowej skłoniły ją, pośród innych przyczyn, także marne wyniki na Akademii Sztuk Pięknych. Inni są mniej szczerzy, więc tym mocniej uwiera ich artystyczne niespełnienie. Skoro można sporządzać syntetyczny strój ludowy jakiegoś regionu (a można, bo przecież robi się to nagminnie), można również sporządzić syntetyczny portret zawodo­ wego opiekuna sztuki ludowej. Jest to osoba pochodzenia inteligenc­ kiego; ze wsią mniej lub bardziej zżyta, ale niewsiowa. Obdarzona inklinacjami artystycznymi, najczęściej plastycznymi; są one na tyle silne, by nie dawać spokoju, i na tyle słabe, by nie móc się urzeczywistnić w twórczości własnej. W miarę ilościowego rozwoju współczesnej sztuki ludowej w latach sześćdziesiątych, a szczególnie siedemdziesiątych, zaczęli odwracać się od niej wybitni artyści. Wówczas rolę ekspertów w sprawach, związanych ze współczesną sztuką ludową, przejęli stopniowo na własność etnografowie. Jest to oczywista uzurpacja, chociaż zapewne nieuświadomiona: studia etnograficzne nie dają przygotowania do zabierania głosu w sprawach sztuki. (Aby być dokładnym: sprawa ta ma się różnie w zależności od uczelni i rocznika, ale na ogół sprawa ta ma się źle). Etnograf może co najwyżej wyrokować, czy dane dzieło jest zgodne z tradycją ludową 208 albo nie, może mówić o wędrowaniu motywów i wątków, o miejscu sztuki w tradycyjnej społeczności wiejskiej itd., ale te kryteria oceny w odniesieniu do zjawisk współczesnych bywają mocno problematy­ czne i często schodzą na plan dalszy. Mimo to pozycja etnografów jako ekspertów w dziedzinie współczesnej sztuki ludowej jest społecznie uznawana. Na ten temat można by napisać interesujące studium z socjologii myślenia potocznego. Podstawową cechą, która określa badacza sztuki ludowej jako naukowca, jest jego stosunek do zbieranych informacji. Wiadomo, że etnograf chodzi po wsi i indaguje ludzi, aby uzyskać dane, które następnie spożytkuje w pracy naukowej. Jest to metoda badawcza, wykształcona w X I X wieku, gdy przedmiotem badań ludoznaw­ czych była lokalna społeczność ludzi niepiśmiennych, którzy swą kulturę duchową przechowywali i przekazywali następnym pokole­ niom w formie ustnej. Główną ideą, przyświecającą ówczesnym ludoznawcom w ich pracy, była chęć utrwalenia owego kulturowego bogactwa na piśmie, aby przynajmniej w ten sposób uchronić je od zagłady. Praca ta na ogół przyniosła pożądane skutki: dawna kultura ludowa przetrwała o wiele pełniej w publikacjach etnografi­ cznych, niż w pamięci prawnuków. Współczesny etnograf, jak każdy inny naukowiec podejmujący jakiś problem badawczy, winien zaznajomić się z dotychczasowym stanem wiedzy. Może więc się zdarzyć, i częstokroć tak bywa, że współczesny etnograf lepiej zna zagadnienie niż jego informator, którego cała rzecz nie interesuje. (Dawny ludoznawca badał kulturę żywą, istniejącą niezależnie od niego; współczesny bada jej relikty lub rzeczywistość, wykreowaną przez samego siebie). Stąd już krok do przekonania, że dobry etnograf powinien z góry wiedzieć, co informator mu odpowie. Jeśli zeznania informatora są zgodne z oczekiwaniami badacza, spełniły swoje zadanie i już nie muszą być prawdziwe. Gdy zaś informator nie spełnia pokładanej w nim nadziei, można to wyjaśnić zerwaniem tradycji ustnej w społeczności lokalnej i płynącą stąd niewiedzą informatora. Z reguły wyjaśnienie to oparte jest na realnych przesłankach. Czytelnikom mniej inteligentnym przypominam, że nie prowadzę tu wykładu z metodyki badań terenowych, lecz wypełniam białe plamy w etnografii. Naiwność etnografów w przyjmowaniu informacji, niekiedy równie wspaniała jak wiekopomna naiwność autora Nowych Aten, o ile mi wiadomo nie stała się dotychczas przedmiotem dociekań naukowych, chociaż jest przedmiotem licznych anegdot, tj. pardon, przechowywana jest w tradycji ustnej środowiska. A to któryś badacz zapisał pół zeszytu informacji, uzyskanych od chłopa, który dopiero co wyczytał je w gazecie „Poznaj Świat", a to znowu chłop oznajmił badaczowi o istnieniu kurnej chałupy, bo myślał, że chodzi o chałupę, w której są kury (w tamtej okolicy kurna chałupa nazywa się „dymna", o czym badacz nie wiedział), zebrała się grupa znawców i ubolewała, że kurna chałupa ma komin, a więc została zeszpecona. A to znowu pewien przewodnik tatrzański, znany facecjonista i erotoman, zapłonął świętym oburzeniem na etnografkę zza oceanu, która podczas wywiadu dopuściła możliwość, że góralki mają przedślubne doświadczenia seksualne, skutkiem czego ukazał się w amerykańskim czasopiśmie etnologicznym artykuł o niebywale purytańskim Zakopanem, i tak dalej, i tak dalej. Takie rzeczy opowiada się wieczorami na konferencjach etnograficznych. Może ktoś porównałby, stosując etnologiczny aparat naukowy, uczestnictwo etnografów w konferencjach z uczestnictwem społecz­ ności wiejskiej w niedzielnej Mszy Świętej? Nasuwają się tu przecież wyraźne analogie. Udział w niedzielnym nabożeństwie, prócz oczy­ wistych funkcji religijnych, zaspokaja także niezmiernie istotne potrzeby społeczne. Mieszkaniec wsi, idąc do kościoła, manifestuje swoje istnienie, swą zamożność; wymienia niezbędne informacje, załatwia najrozmaitsze sprawy od towarzyskich po gospodarcze, zaspokaja naturalną potrzebę przebywania w gromadzie. Podobnie konferencje etnograficzne. Rolę sacrum mogą tu pełnić np. referaty o pasożytach drewna, ale przecież nie jedzie się przez pół Polski po to jedynie, by wysłuchać najnowszych rewelacji na temat tępienia skąposzczetów. Przed laty plotkowano na jednej z takich konferen­ cji, że Jacek Olędzki przeprowadził, wedle kryteriów etnologicznych, porównanie procesji Bożego Ciała z pochodem pierwszomajowym na niekorzyść tego ostatniego. Rozprawka napisana została dla „Argumentów", ale wylądowała całkiem gdzie indziej i w rezultacie �zmodyfikowano scenariusz pochodu: od tamtego czasu przywódcy, nim wejdą na trybunę honorową, również maszerują kilkaset metrów Marszałkowską, jak wszyscy. Etnografowie żyją w diasporze, dlatego konferencje spełniają wybitną rolę w ich kulturze duchowej i choćby z tego tytułu warte są opracowania. Napisałem przed chwilą, że współczesny etnograf bada rzeczywi­ stość, wykreowaną przez samego siebie. Zdarza się to coraz częściej i jest procesem, jak sądzę, naturalnym; w miarę zanikania ostatnich reliktów dziewiętnastowiecznej kultury chłopskiej przedmiot badań etnografii gwałtownie topnieje, kreowanie sztucznej rzeczywistości etnograficznej jest więc zrozumiałym odruchem samoobrony. W na­ ukowym czasopiśmie, zajmującym się sztuką ludową, nie ma potrzeby tłumaczyć różnicy między kobietą wiejską, która ubrała się w tradycyjny strój i idzie do kościoła, a dziewczyną z miasta, która włożyła tenże strój do fotografii. Tymczasem publikacje etnograficz­ ne pełne są zdjęć tego drugiego rodzaju. Nietrudno wyłowić je spośród innych; wyróżnia je dziwaczność i sztuczność. Dziewczyna jest osobno, strój osobno, a wrażenie tandety pogłębiają „ludowe" gesty i dodatkowa aranżacja. Obrońcy takich praktyk powiadają, że jest to swego rodzaju naukowa rekonstrukcja, a strój lepiej prezentu je się na żywym człowieku, niż na manekinie. Od biedy można by to przyjąć, gdyby nie fakt, że w podpisie pod takim zdjęciem rzadko kiedy zaznacza się, iż jest to rekonstrukcja; częściej obserwujemy próby wmówienia widzowi, że mamy tu do czynienia z autentykiem. Zjawisko to nie było dotychczas badane. W Polsce może ono zainteresować socjologa kultury, w Stanach Zjednoczonych właści­ wszy byłby psychoanalityk. Podobnie ma się rzecz z wnętrzami skansenowskimi lub z innymi ekspozycjami muzealnymi. Dla przykładu „czarna izba" i „biała izba" w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem. Ta rekonstrukcja wnętrza dawnej chaty góralskiej, zresztą krytykowana przez etno­ grafów, była wielokrotnie publikowana jako typowa, autentyczna izba chłopska. Jak wiadomo, kultura ludowa Podhala od stu lat z okładem uwieczniana jest na fotografiach, rysunkach, obrazach. Wiem na pewno, że istnieje cały szereg rycin i zdjęć, wykonanych przed I wojną światową, przedstawiających wnętrza góralskich chałup. Czy są one mniej sugestywne, czy mają mniejszą wartość poznawczą od wystawy na Krupówkach? Wydaje się jednak, że publikowanie ekspozycji muzealnej jako autentyku jest nie tylko przejawem wygodnictwa, a już z pewnością nie jest świadomym wprowadzaniem czytelnika w błąd. Tutaj możemy zaobserwować zjawisko znacznie ciekawsze — autosugestię, projekcję marzeń na rzeczywistość czyli etnograficzne chciejstwo. Etnograf chce, by wnętrze skansenowskie było maksymalnie zbliżone do autentyku, więc osiąga ideał, mianując je autentykiem. Wielu współczesnych twórców ludowych to również rzeczywis­ tość wykreowana dla potrzeb etnografów i ich klientów. Temat: WSPÓŁCZESNA K U L T U R A L U D O W A JAKO RZECZYWIS­ TOŚĆ W Y K R E O W A N A czeka na swego badacza. W dziele na temat etnografii środowiska etnograficznego trzeba będzie poświęcić wiele miejsca sztuce ludowej etnografów. Badacz tego problemu, posługujący się metodą etnograficzną, nie ma co liczyć na obfity plon wywiadów z twórcami. Etnografowie rozumieją świetnie celowość wywiadu, ale tylko wówczas, gdy pytają, a nie gdy sami staną się przedmiotem badań. Lecz to przecież nic nie szkodzi: każdy etnograf nieraz opierał swe konstatacje na wiadomościach z trzeciej ręki, więc i teraz można uciec się do plotek, krążących w środowisku. Trzeba je tylko zebrać i naukowo opracować. Opowiada się, jak pewien wybitny etnograf wyrzeźbił dla zabawy kapliczkę ludową, taką absolutnie ludową; odwiedził go drugi etnograf, zachwycił się prymitywem, chciał kupić do muzeum, prosił 0 adres twórcy, spotkał się z odmową, wynikły z tego niesnaski 1 oskarżenia o zawodową zawiść, więc pierwszy etnograf przyznał się, że to on sam jest autorem dzieła, drugi etnograf rzecz jasna nie uwierzył, tylko jeszcze bardziej się rozjątrzył. Opowiada się o etno­ grafie, który przerżnął piłką rzeźbę w muzeum przez pół, aby mieć temat do rozprawy o magicznym traktowaniu świętych figur w kulturze ludowej, a potem chwalił się tym w gronie przyjaciół, dowodząc, że skoro dawni chłopi wrzucali za karę figurę Św. Jana Nepomucena do wody albo św. Floriana do ognia, to on również ma prawo, a nawet obowiązek, postąpić podobnie, by wczuć się w mentalność wieśniaka. Istnieje książka o ludowym rzeźbiarzu, bardzo piękna; podobno autor ze swym bohaterem w ogóle nie rozmawiał albo prawie w ogóle, a wszystkie wypowiedzi ludowego artysty sam powołał do życia, wiedziony naukowo-artystyczną intuicją; po czym, gdy się okazało, że nie wszystko nadaje się do druku, bez najmniejszej żenady całą rzecz poprzerabiał, wkładając w usta świątkarza zupełnie co innego niż za pierwszym razem. Środowisko etnograficzne jest częstokroć o wiele ciekawsze i bar­ dziej egzotyczne niż świat kultury ludowej. Gdyby przemówiły wszystkie rzeźby, o których autorstwo pomawiany jest świętej pamięci Heródek z Orawy, dowiedzielibyśmy się ciekawych rzeczy... Przedsięwzięciem potwornym, niczym biblijna rzeź niewiniątek, byłoby drobiazgowe przebadanie autentyczności wszystkich zabyt­ kowych góralskich obrazków na szkle z muzealnych kolekcji, wszystkich nikiforów... Może ktoś słyszał o wytwórni eksponatów etnograficznych za Gubałówką, ługowanych, szorowanych ostrą szczotką i wędzonych w bardzo funkcjonalnej wędzarni, która sama w sobie byłaby chlubą skansenu... Ale trochę zboczyliśmy z tematu. Sztuka ludowa etnografów to dzieła plastyki ludowej, wykonywane przez samych etnografów, zniecierpliwionych, że twórcy ludowi, mimo tylu porad i perswazji, tworzą dzieła wciąż niedostatecznie ludowe, a mimo to intratne. Nie będę tego tematu rozwijać, bo nie chcę. To tylko garść przykładów. Dobrałem je tendencyjnie — tak, by zilustrowały następującą tezę: wypełnianie białych plam to w nie­ wielkim tylko stopniu umiejętność wykorzystywania politycznej koniunktury. Wypełnianie białych plam to sztuka o wiele trudniej­ sza. Sztuka patrzenia w lustro. grudzień 1988 NAGRODY Jury pod przewodnictwem prof, dr hab. Zofii Soklewicz postanowiło przyznać w 1989 r. nagrody kwartalnika „Polska Sztuka Ludowa" za najlepsze prace magisterskie z dziedziny ludowej kultury artystycznej. Otrzymali je: 1. Danuta Benedyktowicz — za pracę Dom i bezdomność w kulturze ludowej i twórczości artystycznej, powstałą na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie pod kierunkiem doc. dr hab. Anny Zambrzyckiej-Kunachowicz. 2. Joanna Dankowska — za pracę Ubiór i haft ludności ukraińskiej na terenie wsi i gminy Bance Mazurskie, powstałą na Uniwersytecie Poznańskim im. Adama Mickiewicza pod kierunkiem prof, dr hab. Anny Szyfer. Nagrody w wysokości po 70.000 zł każda ufundował Departament Polityki i Edukacji Kulturalnej Ministerstwa Kultury i Sztuki. �Figurki ceramiczne z Bałcharu (środkowy Dagestan), 1964r. — repr. z pisma „Dekoratiwnoje Iskusstwo" 210 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41e3c2f6979669018ccb3515522b9363.pdf e5a3aca6d982b54a3bfc6c126fb84dce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4736 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4396 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; s.181-182 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O ' N I K A za okres 1 .IV - 30.YI.1964 r. 8 czerwca zmarł w Warszawie w wieku 58 łat mgr Tadeusz Z y g łer, profesor i b. dziekan Wydziału Choreografii PWST, wykładowca Akademii Wychowania Fizycznego, b. naczelnik Wydziału w Min. Oświaty, długoletni pedagog, w s p ó ł ­ organizator tajnego nauczania w okresie okupacji, to. poseł do K R N i członek C K W P P S . Tadeusz Zygler był wielkim mi­ łośnikiem kultury ludowej, szcze­ gólnie interesował się tańcem l u ­ dowym i sposobami jego notacji. Należał do grona najbardziej aktyw­ nych działaczy Polskiego Towarzy­ stwa Ludoznawczego, w latach 1948—1949 kierował Instytutem B a ­ dania Sztuki Ludowej, a po wcie­ leniu go do P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki — Sekcją Badania Sztuki Ludowej. W tym czasie redagował przez rok „Polską S z t u k ę Ludową". Zmarły był kilkakrotnie odznaczany za s w ą działalność z a w o d o w ą i spo­ łeczną. Konferencje, zjazdy Z inicjatywy działającego od trzech lat w Cieszynie K l u b u Pro­ pozycji zorganizowano spotkanie t w ó r c ó w ludowych regionu cieszyń­ skiego. W wyniku spotkania posta­ nowiono urządzać wystawy prac t w ó r c ó w ludowych w Ustroniu i w Cieszynie. Zarząd Powiatowy ZMW będzie organizował spotkania t w ó r ­ c ó w ludowych w kołach ZMW, a Muzeum Cieszyńskie podjęło się prowadzenia kartoteki twórców re­ gionalnych. * W Lublinie odbyła się 24 kwiet­ nia w s p ó l n a narada Komisji K u l t u ­ ry K W P Z P R i W K Z S L p o ś w i ę c o ­ na problemom twórczości ludowej. Postanowiono zwołać w czerwcu w Nałęczowie ogólnopolski zjazd pisa­ rzy i p o e t ó w ludowych i poczynić przygotowania do powołania związ­ ku t w ó r c ó w ludowych w s p ó ł p r a c u ­ jących ze sobą w o j e w ó d z t w : lubel­ skiego, rzeszowskiego, kieleckiego i białostockiego. Działalność muzeów Na Zamku Liwskim w P u ł t u s k u otwarto 29 czerwca Muzeum zor­ ganizowane z inicjatywy P u ł t u s k i e ­ go Towarzystwa Kulturalnego przy pomocy Wojewódzkiego Konserwa­ tora Zabytków, Muzeum Archeolo­ gicznego w Warszawie, Min. K u l t u ­ ry i Sztuki oraz C P L i A . Ekspozycja muzealna obejmuje historię miasta, historię kultury środkowego M a ­ zowsza oraz sztukę l u d o w ą tzw. Zielonych Kurpi. trzynasty rejs barki muzealnej, na której w okresie od czerwca do października br. czynna była wy­ stawa: Sztuka Podhala. * W miesiącach maju i czerwcu Muzeum Kujawskie we Włocławku urządziło w miasteczkach Chodecz i Przedecz Wystawę pt. „Współczes­ na sztuka ludowa na Kujawach". Na wystawie zaprezentowano rzeź­ bę, hafty, wyroby ze s ł o m y (pająki, koszyczki), plecionki z korzeni i ro­ goży, malowanki na papierze, m a ­ lowany fajans w ł o c ł a w s k i oraz mo­ del wnętrza izby kujawskiej, ze zbiorów w ł a s n y c h Muzeum. Wystawa spotkała się z ż y w y m zainteresowaniem nauczycielstwa, młodzieży szkolnej i dorosłych. N a j ­ ciekawszym obiektem dla wszyst­ kich zwiedzających było jak zawsze miniaturowe w n ę t r z e izby kujaw­ skiej. Równocześnie z ekspozycją wystawy w y g ł a s z a n o prelekcje na temat współczesnej twórczości arty­ stycznej wsi kujawskiej. Prelekcji wysłuchało w Chodeczu 595 osób, w Przedeczu 214 osób. Wystawę zwiedziło w Chodeczu 940 osób, w Przedeczu 914. * Z inicjatwy Muzeum Kujawskie­ go we Włocławku, w porozumieniu z Wydziałem Oświaty P M R N , zor­ ganizowano na Kujawach szkolny obóz w ę d r o w n y o charakterze k r a joznawczo-etnograficznym. Rozmo­ wy uczestniczek obozu z mieszkań­ cami wsi przyniosły ciekawe rezul­ taty. Odkryto nowych twórców, za­ notowano wiadomości o malarstwie ściennym, o malowaniu na papie­ rze, o wysypywaniu piaskiem wzo­ rów roślinnych na podwórkach i w chałupach, w miejscowościach pod tym w z g l ę d e m dotychczas nie zna­ nych, o wyrobie pająków ze szcze­ ciny itp. Wiadomości te w postaci notatek przekazano do Muzeum K u ­ jawskiego, gdzie zostaną odpowied­ nio wykorzystane. Instruktorką obozu była asystentka M-jzeum, mgr Zenobia Pietrzykowska (inf. Muz. Kujawskiego). Konkursy i wystawy W ramach o b c h o d ó w 20-lecia Pol­ ski Ludowej Prezydia Wojewódzkich Rad Narodowych zorganizowały w szeregu w o j e w ó d z t w i p o w i a t ó w konkursy sztuki ludowej. Eksponaty zakwalifikowane przez jury kon­ kursowe pokazane będą na specjal­ nych wystawach. W kwietniu rozstrzygnięty został w powiatach Wieluń i Sieradz pier­ wszy etap wojewódzkiego konkursu * sztuki ludowej (por. „Kronika" w Muzeum Kultury i Sztuki Ludo­ poprzednim numerze). Z pow. Sie­ wej w Warszawie zorganizowało radz uczestniczyło w konkursie 28 twórców ludowych, w tym 7 po raz pierwszy. Przyznano o g ó ł e m 24 wy­ różnienia artystom, których prace zakwalifikowano na konkurs woje­ wódzki. Pierwszą nagrodę otrzyma­ ła Jadwiga Grala z Burzenina za rzeźbę ceramiczną, drugą C z e s ł a w Czekalik ze Stoczków za ptaszki drewniane. 19 kwietnia otwarto w Muzeum w Sieradzu w y s t a w ę pokonkurso­ wą. * 3 kwietnia komisja konkursowa dokonała oceny prac nadesłanych z terenu do Muzeum Ziemi W i e l u ń ­ skiej. Zakwalifikowano na wysta­ w ę w o j e w ó d z k ą rzeźby Adama K o l ­ skiego, ceramikę Andrzeja Kasper­ ka, plecionki Stanisława Olejnika, ozdoby z papieru Marii K o ł a c z y ń skiej, wianuszki i pająki Marianny Porażki i wycinanki Heleny K a l i ­ nowskiej, * Na początku kwietnia otwarta była w Krakowie pokonkursowa wystawa pamiątkarstwa zorganizo­ wana przez C P L i A . Wśród około 250 eksponatów na u w a g ę zasługi­ w a ł y w y r ó ż n i o n e pierwszymi na­ grodami konkursowymi figurki ce­ ramiczne Macieja Tracza z Dębiny (pow. Bochnia), zabawki ż y w i e c k i e Józefa Rumiana z Lachowic (pow. Sucha), pieski kute w żelazie przez Stanisława Kanię z S u ł k o w i c (pow. Myślenice), miniatury b u k i e t ó w we­ selnych Felicji Kosiniakowej z Z a ­ lipia i malowanki Felicji Curyłowej, również z Zalipia. W maju, w czasie o b c h o d ó w 600-lecia U n i ­ wersytetu Jagiellońskiego, CPLiA zorganizowała kiermasz nagrodzo­ nych w y r o b ó w pamiątkarskich na placu Mariackim. Objazdowa wystawa sztuki ludo­ wej Lubelszczyzny przygotowana przez Muzeum w Lublinie czynna była w ciągu kwietnia w Muzeum w Opolu. W poznańskim P a ł a c u Kultury zorganizowano w kwietniu pierw­ szą w tym mieście w y s t a w ę malar­ stwa Nikifora. Prace Nikifora po­ kazano również w Olkuszu na wy­ stawie otwartej w maju w sali kawiarni „Bezałdar". * Wystawę pt. „W wędrówkach przez kraj poznajemy sztukę ludo­ wą" zorganizował w kwietniu we w ł a s n y c h salach Punkt Muzealny P T T - K w Grodzisku Mazowieckim. Na ekspozycję złożyły się zabytki i fotografie, pochodzące ze zbiorów prywatnych fotografika Stefana 181 r �Deptuszewskiego, który był również autorem scenariusza wystawy. Reeenzję z niej zamieścimy w jednym z najbliższych numerów. Wystawa pt. „Jeleniogórska pi­ sanka ludowa" otwarta była w Mu­ zeum Regionalnym w Jeleniej Gó­ rze od 12 do 30 maja. Wystawa prezentowała materiał uzyskany w wyniku pierwszego na tym terenie konkursu pisankarskiego, na który nadesłano 220 pisanek wykonanych przez 24 t w ó r c ó w . Nawiązali oni do tradycji pisankarskich regionów, z których pochodzą. Najliczniej w y ­ stąpiły motywy rzeszowskie i l u ­ belskie, sporadycznie huculskie, bia­ łostockie i poznańskie. Pierwszą na­ grodę otrzymał Julian Zając z Siedlęcina, pow. Jelenia Góra (techni­ ka batikowa) i Maria Banaś ze wsi Chromiec, pow. Jelenia Góra (tech­ nika skrobania). Ponadto przyznano trzy równorzędne drugie nagrody i jedną trzecią. Wystawa posia­ da katalog-składankę, zawierający krótki w s t ę p wprowadzający i spis nagrodzonych uczestników wysta­ wy. * uczestników. Pierwsze nagrody otrzymali: Felicja Curyłowa, Bro­ C P L i A w porozumieniu z M S Z nisława Boduch, Maria Zając, M a ­ zorganizowała na zaproszenie ber­ ria Gierak, Maria Wojtyto, Zofia lińskiej Laudengalerie w y s t a w ę pol­ Majchrowska i Monika Szlosek. skiej współczesnej wycinanki ludo­ wej. Z okazji Dni Ziemi Piotrkowskiej zorganizowano w Wolborzu wysta­ w ę sztuki ludowej regionu. Poka­ zano rzeźby z Sulejowa, wycinanki z Krzyszkowic, ceramikę z Norbertowa, tkaniny dekoracyjne i ubra­ niowe z Komornik, Wolborza, Nagorzyc, Ł a z ó w i Serocka, jak r ó w ­ nież interesujące wyroby plecionkarskie wykonane z korzeni sosno­ wych. Na dorocznych m i ę d z y n a r o d o w y c h Targach Rzemiosła w Monachium, o d b y w a j ą c y c h się w maju, P o l s k ę reprezentował pokaz pt. „Rzemio­ sło artystyczne i sztuka ludowa". Pokazano m.in. tkaniny białostockie i podlaskie, siwaki białostockie, fi­ gurki ceramiczne z U r z ę d o w a oraz śląskie filigrany. Różne Konkurs pt. „Kultura Narodów Świata" rozpisało w czerwcu Zrze­ szenie S t u d e n t ó w Polskich oraz Rada Uczelniana Uniwersytetu M i ­ kołaja Kopernika w Toruniu. Do konkursu przystąpić mogą wszyscy posiadacze eksponatów, z zakresu twórczości samorodnej i ludowej, zdobytych w czasie podróży zagra­ nicznych. Organizatorom chodzi przede wszystkim o ujawnienie nie­ znanych zbiorów i o b i e k t ó w sztuki ludowej obcej, znajdujących się w Polsce. Przewiduje się m o ż l i w o ś ć zakupu najcenniejszych eksponatów przez muzea. W czasie obchodów Dni Oświaty, Książki i Prasy w P u ł t u s k u C P L i A zorganizowała w salach Ratusza w P u ł t u s k u w y s t a w ę ceramiki ludo­ wej regionu pułtuskiego oraz rzeźb ceramicznych rzeźbiarza-prymitywa, * Stanisława Zagajewskiego. Garnca­ rzy pułtuskich reprezentowali: E . Piotrowski, Z. Plagowski i Cz. L a Staraniem stałego przedstawiciel­ toszek. Dodatkowo pokazano hafty stwa Polski w ONZ otwarta zosta­ i wycinanki kurpiowskie z okolic ła w kwietniu w Nowym Jorku w y ­ Pniewa w Puszczy Białej. stawa polskiej sztuki ludowej, z okazji o b c h o d ó w 20-lecia Polski * Ludowej i Tysiąclecia Państwa W Zalipiu (pow. Dąbrowa T a r ­ Polskiego. nowska) zorganizowano w maju z inicjatywy krakowskiego W K W R N * konkurs na malowanki. Po kilku latach przerwy postanowiono obec­ nie organizować konkursy takie co­ Wystawa polskiej sztuki ludowej rocznie, dla podtrzymania miejsco­ w Paryżu otwarta została w kwiet­ wej tradycji. Do konkursu przystą­ niu staraniem biura polskiego rad­ p i ł y 24 kobiety i 1 mężczyzna z Z a ­ cy handlowego we Francji oraz lipia i okolicznych przysiółków: C P L i A . Jest to kolejna inicjatywa Niwki, Kuzie, Świebodzin. Konkurs paryskiej placówki handlu zagra­ stał ogólnie na wysokim poziomie — nicznego, zmierzająca do bliższego czego wyrazem były wyróżnienia zapoznania rynku francuskiego z i nagrody przyznane większości naszą sztuką ludową. W dniach od 7 do 14 czerwca od­ b y ł y się w Opocznie i Przysusze uroczyste obchody „Dni Kolbergowskich". Zorganizowano m i n . festi­ wal ludowych zespołów regional­ nych oraz w y s t a w ę malarstwa M. Wąsowicz-Sopoćko pt. „Piękno stro­ j u ludowego i regionu". * Aby rozwijać zainteresowania l u ­ dową tradycją artystyczną ,Woj. Z a ­ rząd ZMW w Lublinie podpisał z C P L i A u m o w ę o współpracy. Na jej mocy młodzież zajmie się w y ­ szukiwaniem artystów ludowych, których C P L i A otoczy opieką. Zor­ ganizowane zostaną r ó w n i e ż wysta­ wy sztuki ludowej w wielu wsiach woj. lubelskiego, a następnie w y ­ stawa w o j e w ó d z k a w Lublinie. O P L i A w y d a ł a w czerwcu serię 14 barwnych pocztówek pt. „Twórcy ludowi i ich dzieła". Seria, opatrzo­ na podpisami francuskimi i angiel­ skimi, przeznaczona jest dla odbior­ ców zagranicznych i przedstawia Marię G w a r k o w ą (koronkarkę z Koniakowa, pow. Cieszyn), Józefa Pitoraka (twórcę metalowych przed­ m i o t ó w zdobionych, z Bukowiny Tatrzańskiej), S t a n i s ł a w a Pastuszkiewicza (garncarza z Iłży) oraz — pisanki, rzeźby ludowe, wstążki krakowskie, bukiety weselne i kur­ piowskie pieczywo obrzędowe. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2584f8c33b17546e516bdfcae2e0ed8b.pdf 75b39d9e48ca994a8ef8bbe39af7623e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3118 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2919 Title A name given to the resource Folkloryzm - inspiracja, manipulacja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4, s.211-212 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski FOLKORYZM — I N S P I R A C J A , M A N I P U L A C J A Folkloryzm, jak wiemy, obejmuje różne przejawy stymulacji twór­ czości ludowej, inspirowania się nią. W tym szkicu chciałbym ukazać dwa, krańcowo różne, przykłady stosunku do twórczości ludowej — na przykładzie Dagestanu. Dlaczego Dagestanu? Dlaczego, ponieważ trudno by mi było wskazać w Polsce tak wyraziste przykłady sytuacji krańcowych; zadecydował też o tym wyborze przypadek, lektura książki Świadectwo. Wspomnienia Dymitra Szos­ takowicza a w niej fragment o Dżambule Dżabajewie (który przedrukowuję) oraz w kilka tygodni później przeczytany artykuł Dymitra Mitlańskiego Maleńkie arcydzieła z Balcharu . Oba teksty opisują sytuacje niemal równoległe w czasie, historia Dżambuła to lata czterdzieste i pięćdziesiąte a bałcharskie figurki ceramiczne pochodzą z końca lat pięćdziesiątych. Przedtem ich nie było. Był natomiast ośrodek garncarski, znany ze swych wyrobów artystom zgrupowanym w sekcji sztuki ludowej radzieckiego związku plasty­ ków. Sekcja ta, przypomnę, w odróżnieniu od instytucji handlo­ wych, dba przede wszystkim o zachowanie autentycznych wartości twórczości ludowej. Pracownicy Sekcji jeżdżą do mało znanych ośrodków nie skażonych jeszcze komercją, prowadząc skup wyro­ bów wykonanych przez starych twórców. Sprzedawano je miłośni­ kom sztuki, zbieraczom, muzeum w salonie przy Kutuzowskim Prospekcie. Najlepsze dzieła pokazywano na wystawach w Związku Radzieckim i za granicą. Wystawa taka gościła przed kilkunastu laty także w Warszawie. Przywiózł ją członek prezydium Sekcji, sam zresztą świetny artysta, Grigorij Derwiz. Artykuł jego ukazał się w 1974 r. na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej". Wystawa była znakomita, dostarczyła mi wzruszeń takich, jakie towarzyszą oglą­ daniu doskonałych dzieł sztuki. A były to tylko dzbanki, misy, tkaniny, maty. Już nie chcę porównywać waloru tych dzieł mądrych doświadczeniem pokoleń z masową produkcją pamiątkarską w skle­ pach „Nataszy" nawet z manieryczną precyzją malatur na lace szkatułek z Palecha. 1 2 3 Otóż w 1958 r. z ramienia Sekcji pojechał do Dagestanu moskie­ wski historyk sztuki B. Aleksiejew, aby przywieźć naczynia, które miano wysłać na międzynarodową wystawę ceramiki w Ostendzie. W aule Bałchar ceramiką zajmowały się kobiety, tocząc garnki na ręcznie obracanych kołach. Wszystko to jeszcze było jak za dawnych lat. Kobiety spowite w czerń, siedziały w kucki i toczyły naczynia na ręcznie poruszanych kołach garncarskich. Później wypalały je w piecu, zwieńczonym postacią ducha, chroniącego ogień. Lepiły też zabawki — gwizdki dla dzieci, wśród nich z rzadka spotkać było można wyobrażenie ptaszka, jeszcze rzadziej baranka. Aleksiejew, zachwycony urodą tych figurek zachęcił kobiety, by zrobiły dla niego figurki większe, z ornamentem podobnym do tego, jakim zdobiły misy i garnki. Kobiety nie dały się prosić, a ich prace otrzymały medal w Ostendzie. Zachęcone sukcesem kobiety zrobiły następne partie figurek i wysłały do Moskwy. Ale dużego zbytu nie było, na domiar złego sporo zabawek uległo zniszczeniu w transpor­ cie. Złym okiem patrzyli też na ceramiczki starcy z aułu, stojący na straży przepisów Koranu. Grozili kobietom, że będą w życiu pozagrobowym odpowiadały za dusze wykonanych przez nie w gli­ nie postaci. Kobiety, choć przestrzegały nakazy religii i zwyczaje (np. rękę podawały przez chustkę) gotowe były, mimo niezadowole­ nia starców, lepiej dalej swoje figurki. Rodziły to z chęcią, chyba nie tylko dla zarobku. Mitlański, który pojechał do nich w 1966 r. chcąc zidentyfikować autorstwo już mu znanych figurek poprosił je o wykonanie figurek podobnych do tych, które zrobiły dla Aleksiejewa. Nie wahały się, nawet zgodziły się przedstawić postać złego ducha. W tym czasie z 8 kobiet zajmujących się garncarstwem pracowała już tylko jedna, najmłodsza (autorka Syreny, na ilustracji lewa figurka w 2 rzędzie od góry). Aleksiejew zainteresował się kunsztem bałcharskich ceramiczek w momencie, gdy były one zakorzenione w tradycjach rodzimej kultury. Nie umiały pisać i czytać, nie przejęły jeszcze miejskich wzorców estetycznych. Ich wiedza o świecie była znikoma, wzorem dla postaci syreny, smoka, dinozaura, borsuka czy renifera stały się obrazki w szkolnych podręcznikach dzieci. Jednocześnie słabła siła zakazów, autorytet starszyzny. W takich warunkach zachęta ze strony moskiewskiego gościa mogła w nich wyzwolić inwencję twórczą, która znajdowała wyraz w formach zakotwiczonych w tra­ dycji estetycznej. Rzeźbiarkom obcy jest naturalizm, postacie kształ­ tują zgodnie z wymogami materiału i techniki, osiągając prostymi środkami formy lakoniczne i wręcz doskonałe. Inwencja jest tu bowiem wsparta wrażliwością zakotwiczoną w tradycji, w gustach środowiska. Jednocześnie jest w tych figurkach coś, co każe myśleć 0 sztuce ludowej różnych kultur, autentyzm, prostota, doskonałe wyczucie proporcji, roli ornamentu. Podobnie jak — dalekie przecież pod wieloma względami — rzeźby eskimosów kanadyj­ skich, figurki Laków mają w swych proporcjach cechy monumen­ talne (widać to doskonale, gdy się je powiększy na fotografii). Jest w nich, i w tym także można doszukiwać się podobieństw w myśleniu plastycznym do rzeźb eskimoskich znakomite poczucie bryły, wy­ porności, te cechy, które w rzeźbie X X wieku szczególnie akcento­ wali Brancusi, Arp czy Henri Moore. Monumentalność tych rzeźb, zauważa Mitlański, polega na doskonałości bryły, kształtu ograni­ czonego napięciem gładkiej powierzchni. „Ciekawe, dodaje, iż z dziesięciu, piętnastu minut, które trwa proces lepienia jednej figurki, większość czasu zużywa się na wygładzenie powierzchni". Inspiracja, a właściwie propozycja rozszerzenia kręgu tematycz­ nego nie zakłóciła w przypadku bałcharskich kobiet istoty ich myślenia i działania plastycznego.Taka inspiracja daje dobre rezul­ taty, gdy zgodna jest ze świadomością ludowego artysty, gdy uruchamia jego inwencję, nie naruszając zasad estetyki. W obrębie definicji folkloryzmu opisana sytuacja może być uznana za pozytywną, nie narusza bowiem wartości autentycznych 1 wynika z szacunku dla ludzi, ich tradycji kulturowych, dla ich sztuki. Drugim biegunem będzie postawa manipulacyjna, której towarzyszy brak szacunku a nawet — jak w przytoczonej dalej historii z Dżambułem Dżabajewem — pogarda dla prawdy, dla ludzi: twórców i odbiorców. Powstrzymam się od komentarzy i porównań (choć w skromniejszej skali można by znaleźć i w dzie­ jach naszych powojennych zainteresowań twórczością ludową), i ograniczę się do przytoczenia fragmentu z relacji Dymitra Szos­ takowicza. „Pewien znajomy kompozytor opowiedział mi historię, która jest zarazem i zwyczajna i niezwykła. Zwyczajna, ponieważ prawdzi­ wa, a niezwykła, bo opowiada o zdarzeniach, godnych pióra Gogola czy E.T.A. Hoffmanna. Otóż ów kompozytor dziesiątki lat pracował w Kazachstanie. Naprawdę został czymś w rodzaju nadwornego kompozytora, stąd też wiedział o wielu sprawach, które na ogół są tajemnicą. Każdy mieszkaniec ZSRR zna Dżabajewa Dżambuła. Mój syn uczył się jego wierszy w szkole, moje wnuki też się ich uczą — oczywiście po rosyjski (przetłumaczono je z kazachskiego). Są to wzruszające wierszyki. Może pan sobie wyobrazić, jak to było w czasie wojny: „Leningradczycy, dzieci moje..." — mówił przybra­ ny w dostojne szaty stuletni mędrzec. Wszyscy nasi zagraniczni goście lubili się z nim fotografować — te zdjęcia były takie egzotyczne. Ludowy pieśniarz, mądrość stuleci malująca się w jego oczach i tak dalej. Nawet ja się na to nabrałem, przyznaję, napisałem muzykę do paru jego tekstów. Tak się złożyło. A tu okazuje się, że to wszystko bujda. To znaczy Dżabajew Dżambuł jako człowiek 4 5 211 �oczywiście istniał i rosyjskie teksty, czyli tłumaczenia jego wierszy, także istniały, tylko oryginałów nigdy nie było. Dżabajew Dżambuł może i był dobrym człowiekiem, ale nie był poetą. Przypuszczam, że mógłby nim być, ale nikogo to nie obchodziło, bo te tak zwane tłumaczenia nieistniejących wierszy pisali rosyjscy poeci nie pytając nawet naszego wielkiego pieśniarza ludowego o pozwolenie. Zresz­ tą, gdyby nawet chcieli go zapytać, to i tak by nie mogli, bo nie znali ani słowa po kazachsku, a Dżambuł nie znał ani słowa po rosyjsku. Nie, to nieprawda. Znał jedno rosyjskie słowo: „honorarium". Jego sens wytłumaczono Dżambułowi tak: za każdym razem, po złożeniu podpisu (nie ulega wątpliwości, że Dżambuł był analfabetą, ale nauczono go wykonywać zakrętas, który miał być jego podpi­ sem) ma wypowiedzieć magiczne słowo „honorarium", a wtedy dostanie pieniądze i będzie mógł kupić wiele owiec i wielbłądów. Za każdym razem, gdy Dżambuł stawiał swoją parafkę na umowie, otrzymywał honorarium i stawał się coraz bogatszy. To mu się podobało. Pewnego razu jednak przywieziono go do Moskwy i w ramach marszruty pełnej konferencji, przyjęć i bankietów zorganizowano także spotkanie z dziećmi, z drużyną pionierów. Pionierzy otoczyli Dżambuła prosząc o autografy. Wyjaśniono mu więc, że ma kreślić swój słynny zakrętas. Czynił to, owszem, ale za każdym razem powtarzał „honorarium". Był pewien, że płacą mu za podpis, nic nie wiedział o swoich wierszach. Był bardzo rozczarowa­ ny, gdy zrozumiał, że tym razem nie będzie honorarium i że nie przybędzie mu bogactwa. Jaka szkoda, że nie było przy tym Gogola, to temat dla niego: wielki, znany w całym kraju nieistniejący poeta. Każda groteskowa historia ma jednak również swoją tragiczną stronę. Może ten nieszczęsny Dżambuł naprawdę był wielkim poetą? W końcu brzdąkał na swojej dombrze i coś tam śpiewał. Nikogo to jednak nie interesowało. Potrzebne były szumne ody na cześć Stalina, życzenia w stylu orientalnym z różnych okazji — urodzin, wejścia w życie stalinowskiej konstytucji, wyborów, wojny domowej w Hiszpanii i tak dalej. Setki powodów do rymowania. O żadnej z tych spraw ten niepiśmienny starzec nic nie wiedział. Skąd miał wiedzieć o górni­ kach w Austrii, zresztą, co go to obchodziło? Cała brygada rosyjskich wierszokletów trudziła się za Dżambu­ ła, w tym ludzie znani, jak Konstantin Simonów. Mieli dobre rozeznanie w sytuacji politycznej i pisali tak, żeby zadowolić wodza i nauczyciela, co sprowadzało się głównie do pisania o nim samym. Nie zapominali też o jego sługusach, choćby o Jeżowie. Pamiętam, że w swoim czasie bardzo chwalono pieśń o Jeżowie. Był to utwór w stylu pseudoludowym, którego tematem była tajna policja i Jeżów, jej wspaniały dowódca. Autor wyrażał w niej następujące życzenie: Niech pieśń ma poniesie szeroko w świat chwałę naszego bojownika. Jeżów rzeczywiście zyskał światową sławę, ale nie z tych powodów, o których myśleli twórcy pieśni. Pisali szybko, byli płodni, a kiedy jednego „tłumacza" opuszcza­ ło natchnienie, zastępował go inny, ze świeżymi siłami. W ten sposób nie było przestojów w produkcji. Fabrykę zamknięto dopiero wraz ze śmiercią Dżambuła. Ludzie powiedzą, jak zwykle, że to przypadek wyjątkowy, a ja twierdzę, że bardzo typowy. Nie ma tu nic sprzecznego z regułą, przeciwnie, wszystko jest w zgodzie z regułami, wszystko było tak, jak być powinno. Wielki przywódca wszystkich narodów potrzebo­ wał natchnionych śpiewaków spośród przedstawicieli poszczegól­ nych narodów, a zadaniem państwa było tych śpiewaków wyszukać. Jeśli nie mogli ich znaleźć, to musieli ich stworzyć, stworzyli więc Dżambuła. Dzieje narodzin tego wielkiego nowego poety są także, według mnie, typowe i pouczające. Pewien rosyjski poeta i dzienni­ karz zatrudniony w latach trzydziestych w kazachskiej gazecie partyjnej (wydawanej po rosyjsku) przyniósł do redakcji kilka wierszy, które, jak twierdził, zanotował słuchając pewnego pieśnia­ rza ludowego, a potem przetłumaczył. Wiersze podobały się, wydrukowano je. Wszyscy byli szczęśliwi. W 1 5 1 1 1 c/asie w Moskwie przygotowywano właśnie wystawę osiągnięć s/tuki kazachskiej. Sekretarz partii w Kazachstanie przeczytał w gazecie wiersze „nieznanego poety" i kazał go odnaleźć: „Niech natychmiast pisze pieśń ku czci Stalina". Zwrócono się do dziennikarza: „Gdzie ten twój poeta?" Pismak tak długo stękał i kwękał, aż stało się jasne, że wszystko wyssał z palca. Trzeba było jakoś z tego wybrnąć, a „narodowy poeta kazachski" do wychwalania Stalina i tak był im potrzebny. Ktoś przypomniał sobie, że widział malowniczego starca, który grał na dombrze i wyglądał na fotogenicznego. Stary nie znał ani słowa po rosyjsku, więc nie było problemu. Trzeba było tylko znaleźć mu dobrego „tłumacza". Napisaną naprędce w imie­ niu Dżambuła pieśń sławiącą Stalina posłano do Moskwy. Spodo­ bała się Stalinowi, to było najważniejsze. I tak zaczęło się nowe życie Dżabajewa Dżambuła." PRZYPISY 1 Świadectwo. Wspomnienia Dymitra Szostakowicza tak jak zostały opowiedziane Solomonowi Wolkowowi i w opracowaniu tegoż, przełożyła Barbara Maluch. Niezależna Oficyna Wydawnicza, War­ szawa 1987, s. 176—178 D. Matlański, Malenkije szedewry iz Bałchara. „Dekoratiwnoje Iskusstwo", 1967, nr 9, s. 48 2 3 Grigorij Derwiz, Tradycyjna sztuka ludowa republik radziec­ kich, „Polska Sztuka Ludowa", R. 28, 1974, nr 2 Laki (Lakcy), grupa narodowościowa licząca wg oficjalnej statystyki sprzed 20 lat — 75000 członków Świadectwo ... op. cit. 4 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a2ae2224333693bef35c2b01df305dd1.pdf b5cd56255cdef0079de040d025c5154c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4737 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4397 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; s.181-186 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F The issue devoted to the folk art of the Kurpie region (northern part of Warsaw Voivodship) opens with an article by: Adam Chetnik REGION THE FOLK ART OF THE KURPIE The author of the article, merited cultural leader and researcher into folk art, gives a monographic review of the folk art of the Kurpie region in his article, describing all fields of this art in brief. The Kurpie region folk art developed on the basis of the raw materials of the region. The simplest expression of this art are ornaments built of sand or cut in lawns (fig. 2, 4), mostly done by children. The ornamentation generally met with in localitities on the shores of lakes were objects made of shells (fig. 6) and also of multicoloured pebbles, which were used for making mosaics- in church interiors. A l l the wealth of the forests was fully utilized in this folk art. F i r cones are used for making small decorative objects (fig. 33), from horn, the Kurpie people make walking stick handles, powder horns, horns for shot, drinking horns (fig. 9), hunting horns chandeliers, snuff boxes, buttons, etc. A l l over the Kurpie region wherever there is clay we find decorative ceramic ware (fig 7) which does not greatly differ in its ornamentation from the ceramic ware of prehistorical times or those of the earliest ages. A m ber ornaments occupy an important place in the art of the Kurpie people. There was a lot of trading in amber here in olden times and the trade roules led from Greece, Rome and Arabia. Our knowledge of amber here in olden times and the trade roules led 18th century. It included: beads, pendants, pipes, snuff boxes, walking stick handles, etc. Thanks to the local iron smelting furnaces, the people of the Kurpie region had their own iron, which enabled them to develop the art of blacksmithery, particularly in the 18th century and at the beginning of the 19th century. Particulary worthy of mention as regards decorative features are the iron fittings of carts (fig 10, 11) the iron finishings of wooden figures and the ironwork in the little churches. Plant and animal motifs predominate in the ornamentation. The author refers to ornamentation cut out in lawns as being the first form of the decoration that later took the form of paper cuts. The same patterns are to be found cut in wood. Up to the middle of the 19th century, the patterns were cut out in coloured cotton fabric, and they in turn were replaced by paper cuts. Among the oldest kinds of folk art in this region is basket work. Various kinds of baskets, "measures" (fig. 15), utensils (fig. 18) were made from roots, osier, reeds, etc., straw was used for the weaving work on chairs (fig. 17) and stools, for making hats, shoes and mats. The forests in the region promoted the development of building from wood, which is in almost the same style all over the area under review. The cottages were mostly built of pine wood, the apex wall facing the street with a garden in front and a cherry orchard and an apiary at the back. Stables were built onto the apex wall and the cowshed and barns were built further away from the cottage. The cottages were built coillon style and the roof was either covered with wood tiles or thatched. The typical elements of this kind of building were the finishing of the apex in the form of horns, birds' or horses' O L K A R T heads. There was also ornamentation carved out in the wooden planks above the windows and on the top beam (fig. 19, 20) and the doors were also decorated. Today, the Kurpie art of building is dying out, or is being distorted. A separate branch of architecture are the entrance gates to important buildings or places (churches, cemeteries) (fig. 22—24). Beams were a decorative element of the interiors and an important role in room ornamentation was played by paper cuts, „spiders" made of straw and curtains made of tissue paper. Chairs and stools were often ornamented too, and the stoves were painted blue with various decorative motifs painted on top. Wood carving was richly represented in the Kurpie region (in linden, willow, birch, oak and peartree wood). I n former times, the carvers only used a sharp knife, and sometimes a small hatchet. They made figures of the saints {fig. 26—28), walking sticks with carved heads of birds and animals (fig. 30, 31), small altars and household equipment decorated with incised ornamentation. Toys for children were also carved out of wood (fig. 32) and sometimes they were made of clay or dough. The paintings of the Kurpie region were not only represented by pictures of the saints painted on paper, linen and tin sheet by wandering artists. Mural paintings were also to be found in the wooden churches or on the walls of foresters houses (hunting scenes). Stoves were ornamented with painted decorative motifs, as were the window frames of the houses, coffers and earthenware utensils. However, painting is not one of the arts that have lasted till today in the Kurpie region. Thanks to the cultivation of flax and the breeding of sheep in this region, the art of weaving was very widespread. Apart from linen and cloth, colourful decorative fabrics were also made there, namely, small carpets, the rugs known as „kilims", both striped and checked. The predominating colours were: green, red, brick colour, orange, yellow, blue, and sometimes a little black. The oldest type of „kilims" known, the striped ones, date batik to the years 1800—1860. Already in the years 1880-90, Kurpie decorative fabrics were highly valued in the towns. Today, the C.P.I, i A . (Folk Art Industry Cooperative) concerns itself with the development of weaving in this region. An art which is today dying out and which was once among the most outstanding achievements of the Kurpie region is embroidery. Shirts, aprons, table cloths and towels were all decorated with embroidery (fig. 36). The lace made in the Kurpie region was no less outstanding (fig. 34, 35). A separate field of art was the decorative work connected with various rites, namely, New Year cakes (fig. 37) and wedding and kermis cakes, the Easter eggs known as „pisanki" (fig. 41) and wax votive figures (fig. 38). The author attributes the interest taken by the people of the Kurpie region in musical instruments to their love of music. Back in the times when shepherds tended flocks and hunting was widespread, various kinds of horns were used. The people also made fifes, pipes, flutes and shawms from wood or iron tubes, as well as trumpets, whistles from clay and also violins carved out of linden or willow, as well as violas and, as time went on, clarinets too. The set of musical instruments also included drums and later on, the accordeon too. Music, singing and dancing were very popular indeed in the Kurpie region. Most of the songs were ritual ones. The most charac183 �teristic were the couplets composed for various occas­ ions; there were also historical songs, particularly about the war against the Swedes in which the K u r pie people fought. A field of art that was the exclusive domain of the women, was making artificial flowers from coloured paper and tissue. The men used to go in for gun-smithery, usually working at the forges. These pro­ ducts included firework mortars for festive occasions, cast at the local foundries. Attempts were also made to cast the figures of saints in iron, as well as parts of iron crosses, and bells of lead, zinc and brass. But these products called for getting supplies of raw material in from elsewhere and for this reason their production was stopped. In places where the necessary raw material was available the art of stone masonry was developed: handmills for grinding and frontier posts were made (fig. 42), as well as ornamental fonts for churches, and sometimes holy figures, as is indicated by the figure of „Christ the Sorrowful" that has been found. „A11 the folk art of the Kurpie region was largely dependent on the materials available in the given locality, and was mostly based on the motifs suggest­ ed to the artists by the local scenery within the limits of their needs, interests and natural talents." Anna Kutrzeba-Pojmarowa - T H E F O L K A R T O F T H E K U R P I E REGION AND T H E INDIVIDUALITY AND V I T A L I T Y O F T H I S H I S T O R I C A L , C U L T U R A L REGION The authoress discusses the views of various authors concerning the Kurpie region, singling out various approaches, the historical, the evolutionary and the tendency towards compromise, represented, among others in the works of Adam Chetaik, merited regional leader. She considers that the region is cre­ ated by a separate process of the social, economic and cultural shaping of a given territory. The shaping of the Kurpie region was above all dependent on the existence of the forests there, and this accounts for the predominance of occupations connected with fore­ stry and working with timber and the character of various fields of folk art (wooden products, basket-work). The forest known as Green Forest remained untouched until settlers came there during the wars against the Swedes in the 16th century. At that time it was surrounded by six towns and settlements foun­ ded by the nobility. The forest was penetrated by royal hunters and collectors of wild bees'honey. New settlements were founded, but in spite of the pri­ vileges granted it, the region was backward as re­ gards economic development. The Kurpie people, surrounded by villages owned by the gentry set up on the best soil, felt themselves separate. Apart from their occupations in the forest and their work of cultivating the land, they were engaged in the amber trade, and blacksmithery was started there much la­ ter, in the 19th century. The name „Kurpie" was used as a rather contemptuous nickname. As the area of the forests decreased, the region also dimi­ nished. The slow rate of changes in the traditional cul­ ture is attributed to the slower rate of general chan­ ges in that region by the authoress. This accounts for the fact that numerous old forms have survived, which were most certainly even more widely spread in the past. In the regional costume, however, one sees, apart from the old elements, (type of fabric, arrangement of colours in striped fabric, etc.) influen­ ces from the costumes of the gentry coming from the neighbouring Masurian region. As a result of the poor development of agriculture, the population looked for other additional occupations, which also favoured the development of handicrafts and folk ornamentation. 184 Jacek Olędzki - WOOD C A R V I N G I N T H E N O R T H ­ ERN PART OF T H E KURPIE REGION The very number of works that have been pres­ erved testifies to the important place carving occupied in the folk art of the people of the Kurpie region. This cannot be shown either by museum collections or by the existing literature on the subject, and this is why the author is basing his article on the rese­ arch he himself carried out in the localities under review within the framework of the research conduct­ ed by the Ethnographic Institute of the Polish Acade­ my of Sciences in the years 1958-1963. The material discussed in the article is all from the last hundred years. The earliest references to wood carvings are from the beginning of the X V I I I century and testify to the fact that already at that time wayside crosses existed, the earliest known ones dating back to the beginning of the X I X century (fig. 2, 3). Apart from shrines, carving was also found independent of archi­ tecture. Most of the artists were professional carvers who treated their skill as a means of making a living, which is proved by the life stories of some wood carvers of the second half of the X I X century, recon­ structed by the author, namely Andrzej Kaczyński (fig. 6—10), Łukasz Raczkowski (fig. 12—14, 16), Czer­ wiński and E j m a . The life stories of some of the later wood carvers justifies the statement that they began to carve quite by accident, mostly as a way of passing the time while tending herds of cows, and that it was only as they got very proficient in the art that they began to treat it as a trade: J a n Sęk, Bronisław Polak (fig. 30, 31), Konstanty Chrostek and Franciszek Golan. Most of the wood carvers of the Kurpie region came from the carpenters' and joiners' milieu. The profes­ sional character of their work had a lot to do with the changes taking place in the wood carvings of the Kurpie region, resulting largely from the endeavours of the artists to save labour. This is most probably the reason why, as time went on, the former very hard types of wood were replaced by softer kinds that were easier to carve. A great deal of importance is attached, even to this day, to the procedure of drying wood, which is a com­ plicated business, showing that it is the result of long standing traditions. In order to protect the carving from the effects of the wood drying up after its com­ pletion, the carvers of today, like their predecessors of the old days, prefer to work with split logs without the core. Some of them carve from planks and on planks. The properties of the block of wood imposed on the artists the way of carving the object, depending on the shape of the block, its structure and arrange­ ment of the rings. However, as the art of carving developed, the shape of the figure was no longer de­ pendent on the original shape of the block of wood used. The tools for carving were those usually used in the countryside for working with wood as well as planes, broad chisels and drills. Some of the artists ! also used special carving chisels, that were first made by the local blacksmith. The carvers of today have I factory made sets of chisels at their disposal, but not all of them use them, for instance, Golan only uses a penknife for his carving, and Sęk, first and foremost, a kndfe. Describing the techniques of carving applied by several leading artists, the author shows how differ­ ent they were in each case. Chrostek in particular has '"' a very original way of working. Unlike the others, before he starts carving, he makes sketches of his own figure in the mirror and, adapting the pose of the figure to his observations, breaks away from the ori­ ginal shape of the block of wood he is to carve, �where as the other folk artists are influenced by the shape of the block of wood. As regards the subjects of the carving, the objects made in the Kurpie region can be divided into sacred and lay subjects. Up till the beginning of the X X century, lay subjects were only found in toys, orna­ mented untensils and the carved handles of walking sticks (fig. 4—5), the toys usually being made by people who were not carvers by profession, for their children or grandchildren. After the First World War, the lay themes spread to other kinds of carvings and in recent times have come to play a very important role in them. Changes can also be observed in the scope of reli­ gious subjects, from which certain themes have dis­ appeared, for instance, the figure of St. Florian and St. Roch, and the figures of the Virgin and Child and the „Pieta" which have been replaced by others. The „Crucifixion" and St. John Nepomucen are subjects still enjoying unfailing popularity. As regards formal features, the carvings done in the Kurpie region have not been uniform. This result­ ed both from differences of workmanship between the professionals and amateurs and the different approach of individual artists, not to mention the different tech­ niques and methods of carving applied in various periods. In conclusion, the author analyses the problem of the aesthetic sensitivity of the artists and, on the basis of the interviews he conducted with them, comes to the conclusion that aesthetic sensitivity is not propor­ tional to the creative activeness of the artists. On the contrary, the most outstanding artists have aesthetic views and reactions that have a much narrower scope of values than those of the mediocre ones. Halina Olędzka - R E S E A R C H ON P A P E R C U T S I N THE KURPIE REGION The contemporary paper cuts, which today are not made for the rural people but for the urban milieu, have departed quite considerably from their traditio­ nal forms because of this separation from their origi­ nal function and locality. For this reason, in her re­ search on Kurpie region paper cuts, the authoress of this article mainly based her work on old paper cuts that had been preserved or reconstructed in the loca­ lities in question, and on the information gained from ilie people living in that region. Working on this ma­ larial, the first attempt has been made by the authoress to show the various kinds of paper cuts made in the Kurpie region and to give an outline of their evolu­ tion. The genesis of the Kurpie paper cuts is still uncert­ ain. Some light is thrown on the problem by their undoubted link with Jewish paper cuts which are chronologically earlier. It maybe that the Kurpie paper cuts began to be made following the example of the Jewish ones, or perhaps the idea of making them was suggested by the Jews as the main suppliers of paper to the rural areas, or the idea may have been born under the influence of the factory made paper curta­ ins and ..ząbki" (decorative shelf paper) at the time when the paper mills, then being set up in connection with the growing use of paper at the beginning of the 19th century, began to supply them. The oldest document referring to paper cuts dates back to 1830 and concerns paper „curtains". The earliest kind of „curtains" for pictures were the so-called „Wstążki" (ribbons) made of thin white paper, and later of tissue paper (fig. 6). At first crinkled tissue was used, later smooth tissue paper, but decor­ ated with rows of cut-outs. The custom of decor­ ating pictures with curtains was kept up, the various ornamental motifs remained, but their arran­ gement underwent a change as the paper cut makers became more skilled in the technique (fig. 8, 10, 11). The first coloured paper cuts, which began to be made later, date back to the turn of the first and second halt of the 19th century. The oldest type of these paper cuts „Leluja" (lily) in a vase, at first had the same form in the whole of the region under review, but as time went on a wealth of different forms came into being (fig. 12—19). The „Leluja" motif is also found in striped patterns (fig. 20) which was a later type than the single „Leluja". Another variety of the striped patterns are the socalled „Lalki" (Dolls) (fig. 24). The striped patterns show a tendency towards the application of large decorative forms in interiors, and the „leluja" motif in rows is associated with the more widespread form of interspersion of the „leluja" motif, as new additio­ nal elements such as bird, heart and cross motifs were introduced as time passed. Later, in addition to the former type of „Leluja" a new kind was introduced, which had a division of the upper part into what was called „korony" (Crowns). As regards the technical process of cutting out, in the first phase there was a division into: base, centre part and crowning part. The different parts established the constructional pattern to which the decorative motifs were subordinated. Departures from the typical constructional pattern of paper cuts are found in cases (after 1920) when they began to be made to order for customers living outside the locality. A different evolution of the „leluja" type of paper cuts is noted in the north-eastern part of the Kurpie region, which can probably be attributed to the fact that paper cuts began to be made there 20 years later than in the rest of the region under review. Here, the different constructional pattern of the paper cuts is due to the use of plant motifs instead of the geometrical ones applied elsewhere. Here too, the custom of making paper cuts died out earlier. A special version of the „leluja" motif in the K u r ­ pie paper cuts were those known as „hostie" (fig. 46, 47), but according to the information obtained from the local people, these paper cuts were not generally used in the interiors of rural homes. Among the oldest types are those known as „circles" or „stars", made of white paper with a coloured centre. As the paper cut makers mastered the technique, the cut-outs beca­ me smaller. As time went on the coloured centres disappeared and the cut-outs were brought right into the centre. After 1900, a new type of „star" paper cut made its appearance (fig. 53). In interior decoration as a whole, an important role was played by figurative paper cuts: birds (fig. 1, 58), horses with riders (fig. 55), most of them being multicoloured. Among the bird motifs, the most popular were cocks and peacocks, and they were made with special care to get an exact liking to the birds. Paper cuts representing definite subjects, made more often by men than by women, were often made by using guiding patterns that could be repeated. The scope of the various subjects was usually limited to two or three villages neighbouring with each other. Apart from the paper cuts, there were other wall decorations in the Kurpie region, such as „Kokardy" (Bows) (fig. 56') and „Pajączki" (Spiders) (fig. 57). In the development of the art of making paper cuts in the Kurpie region, the most important role was played by their function in decorating the walls and the individual inventiveness of the paper cut makers. �n O / l b C K O E H A P O f l H O E BbinycK, n o c B H i u e H H b i í í Hapo^HOMy t i c K y c c T B y K y p ( c e B e p H a a n a c T b BapmaBCKoro Boe- nëBCKoro paiïoHa BOflCTBa), OTKpbIBaeTCH CTaTbeíí AflaM X e H T H M K — H A P O f l H O E T B O P H E C T B O K Y P ITEB B OBJIACTM M C K Y C C T B A ABTOP, fleaTejm 3acjiy>KeHHbiii H iiccjieflOBaTejib napoflHoro MCKyccTBa, flejiaeT B cBoeii cTaTbe rpacpMHecKMÍi 0630p MOHO- KypneBCKoro TBopnecTBa, /rasaa KpaTKyro xapaKTepncTMKy Bcex ero O T p a c j i e í i . M C K V C CTBO KypneB pa3BMBajiocb Ha 6 a 3 e Cbipba, HaxofliiBu i e r o c H Ha MX T e p p i i T o p w i . CaMbIM npMMMTMBHblM npOaBJieHMeM MX TBOpnecTBa aBJiajiiicb opHaiweHTbi M3 necKa JIMÔO, Bbipe3bi- BaeMbie Ha MypaBe (MJIJI. 2—4); STMM rjiaBHbM oôpa30M 3aHHMajIMCb fleTM. ô e p e r a x B O « Qbum pacnpocTpaHeHbi M3flejiMa H3 p a K y i i i e K (MJIJI. 6) M p a 3 H o n , B e T H O H r a j i b K w ; name B c e r o OHM npiiMeHHJiMCb B MosanKe, yicpamaBLuew KOCTejIbl. Ha BoraicTBa McnoJib30BaHM itypnëBCKOfi B HapoflHOM nymw pafioHa. M 3 uiMiiieK ^ejiajiMCb M3 pora — noJiHOCTbio SbiJiM TBopnecTBe jKMTejieii aToro yKpameuMH (MJIJI. 33). KypnëBmwHbi, -raw MMeeTca rfle rjiMHa, BbicTynaeT xyflo»cecTBeHHaH KepaMMKa (MJIJI. 7), KOTopaa no CBOe- My opHatvieHTy HeMHorwM PO3HMTCH OT vœpfijiuvi npe/ibiCTpoMHecKoro MJIM paHHewcTopMHecKoro nepMOfla. BOJIbLUOe MeCTO 3aHMMaK>T M3flejIMH M3 «HTapH. B öbijibie BpeiieHa 3flecb Bejiacb KpynHaa ToproBJin HHTapein, a ToproBbie nyTM BejiM M3 Tpeu;MM, PMMB M ApaBMM. CßeflenMH o KypneBCKtix a m a p H b i x i i 3 flejiMax MMeiOTca c X V I I I B. B mix TOBOPMTCH O ôycax, noflBecKax, TpyôKax, TaôaKepKax, pynKax K najiKan M T.n. Bjiaroflapa co6cTBeHHbiM MeiajijiyprMHecKMivi nenaM MecrHbie «CMTejiM MMejiH cBoe ?Kejie30. 3TO cnocoôCTBOBajio pa3BMTMio Ky3HeHHoro peMecjia, AocTMrmero SHaHMTejibHoro pacirseTa B X V I I I M B Hanajie X I X BB. OcoSeHHO O T M e i a j i M C b fleKopaTMBHtie sjie.MeHTbi OT- AejiKM SKjmajKeü (MJIJI. 10, 11), JKeJie3Hoe ocpopMJieHMe flepeßaHHbix CKyjibnTyp M l a c o B e H . nepBbie nonbiTKii pesnoro opnai-iema flejiajiiicb no cJioBaM aBTopa Ha MypaBe. B opHaMeHTe npeoÔJiaiiajiM paCTMTejIbHbie M 3BepMHbie MOTMBbl. AnajiorHHHbie y3opbi noBTopajiMCb B p e 3 b 5 e no ijepeB.y. J\o cepeflwHbl X I X B. flejiajIMt'b Bbipe3KM (T3K Ha3. BbmUIlaHKH) 113 i^BeTHoro nojioTHa, a noTOM CTajiii ynoTpeôjiHTb fljiH 3T0ÍÍ ueJiH GyMary. Cpe/xw ôoraToro pa3HooGpa3iia MOTHBOB oôpamaiOT BHMMaHt-ie „Jiejiioe" a T3K>Ke KpyjKKii w 3Be3flbi. KypneBCKaa no ceń fleHb ycneixtHO pa3BMBaeTca. (JIIIJIMM), Bbipe3K.a K CTapeüiiiMM BHflaM MecrHoro Hapojj,noro TBopnecTBa npMHaAJieJKMT njieTeHMe. M3 KopHeü, iiBbi, KaMblIIia, TpOCTHMKa M T.n. nJiejIM KOp3MHbI, „MCpKM' (MJIJI. 15), nocy/ry (MJIJI. 18), TaôypeTbi M CTyjiba (MJIJI. 17), m j i a n b i , oôyBb, U,MHOBKM. n y m a npeflocTaBjifljia B03M0?KH0CTb pa3BMB3Tb jj,e- peBHimoe cTpoMTejibCTBO, pacnpocTpaneHHoe -jyTb jni He no BceMy paííoHy. M3ôbi, rjiaBHWM o6pa30M, CTpoii- jiMCb M3 cocHbi jiMu,eBOM CTopoHOił K yjiMu,e. IIcpeA M360ÍÍ HaxoflMJiCH najiMcaflHMK, a no3afli-i — BiiujHeBbiii cafl M n a c e K a . KOHIOIXIHIO npMCTpaMBaJIII K jiMi;eBofi C T e n e . j^ajiee CTpoMJiwcb KOPOBHHK M aiviöap. I l o C T p o i i K M CTaBMJiMCb TaK Ha3. cnocoöOM „na w ę g i e ł KpblLUH KpbIJIMCb TOHTOM MJIM COJIOMOM. BepXHaa nacTb KpbiuiM y K p a m a j i a c b poraMii, nTHHbMMii JIMSO KOHCKMMM rojioBaMM HT o cocTaBjiHjio xapaKTepHbiw 186 3JieMeHT nocTpoiiKH. yKpamajiMCb pe3b6oiï OKOHHbie najiHHHMKH, BepXHaa oajiKa (MJIJI. 19, 20), flBepM. B naCTOHinee BpeMH cTpoHTejibHoe MCKyccTBO B K y p n ë s miffle HCKaîKaeTca M npMxoflMT B ynaj^OK. OTflejibHyio OTpacjib apxMTeKTypw cocTaBjiaiOT B O poTa B oö-beKTax ocoöoii BajKHocTM, K a K HanpMMep KOCTeJibi, KJiaflÔHma (MJIJI. 22—24). OflHMM 113 sjieivieHTOB BHyTpeHHero yKpameHMa M3ÔM öbiJia ßajiKa. CymecTBeHHyio pojib MrpajiM TBKJKÖ Öy.MSiKHble Bbipe3KM (BbIIJ,MHaHKH), nayKM M3 COJIOMbl M 3aHasecKM M3 nanMpocHoii 6yMarn. HacTO yKpauiajiiicb TaKiKe TaSypeTbi M cKaMeeHKii; neHM KpacMjiH rojiy6oií CMHbKoii BbiBOfla Ha HMX pa3JiMHHbie y3opbi. flepeBHHHbie KOCTejibi M HacoseHKi-i BoraTo yKpamanHCb pe3HWM opHaMeHTOM no flepeBy, stMBonMcbio M «HTapeM. OcoöeHHO nonyjiapHbiM VKparueHMeM noCTpoeK öbijia flepeBanHaa pe3b6a, BbinojiHaeMaa njioTHMKaMM M CTOJiapaMM. Pe3b6oii yKpamajiMCb TaKiKe MejiKMe npeflMeTbi flOManiHero oÖMXOfla. K nJioTHMHbeMy MacTepcTBy aBTop, MejKfly npoHMM, npMHMCJiaeT Bbipe3aHHbie na flepcBbax OOPTHMHŁM 3HaKii M pe3HOH OpHHMeHT Ha ÖOpTHMHbeÜ yTBapM. 3TOT BMfl iicityccTBa coxpaHMjiea JJ,O Tex nop, noKa M3/;aH npMKa3 j i H K B M f l a u i i w B n y m e ô o p T e i i . pyKOHTKH, pora flJia n o p o x a M py>KeüHoíi flPOÔM, flJlH HHTbB (MJIJI. 9), OXOTHMHbM pora, JIJOCTpbl, TaSaKepKM. nyroBMiibi M T.n. no Bceii TeppwTopMM M C K Y C C T B O He SMJI Pe3b5a no j;epeBy nojiyiMJia B KypnëBixinHe UJMpoKoe pacnpocTpaHeinie. MaTepwajiOM cjiyjKiiJiH juina, iiBii, Gepeaa, rpyoja. TorflaixiHMe CKyjibnropbi M p e j MMKH nOJIb30BajIMCb MCKJIIOHHTeJIbHO OCTpO OTTOMeHHbl.vl HOJKOM, a B HeKOTOpblX C J i y i a a X TOnopMKOM. Onu BbinojHin.iM cpMrypbi cBHTbix (MJIJI. 26—28), najiKM, 3 a K O H H e H H b i e p e s H W M H rojioBaMM n T M i ; M 3 B e pefi (MJIJI. 30, 31), ajiTapn M flOManiHioio yTBapb, yxpaUieiIHyiO pe3HbIM OpHaiVlOHTOM. il,eTCKMe MrpyuiKH fleJiajiMCb M3 J4epeBa, rJiMHbi M TecTa 32. JKMBonMCb KypnëBiu,MHbi oxBaTbiBajia ne TOJibKO CBaTbie o6pa3a, BbinojiHaBLuweca Ha 6yMare, noJiOTHe JIMÔO 5KecTM CTpancTByioiUMMM xyjj,OH'HHKaMM. BcTpenajiacb TaKiKe n a c T e n n a a »MBonMCb B jiepeBaHHbix Kocrejiax MJIM B jiecHbix CTopo>KKax (oxoTHHHbM ciJ,eHW). HjBeTHbiM opnaMeHTOM yKpamajiMCb B M3oax nenn, cyn^yKM, rjiMHaHaa nocyaa. OflHaKO co BpeMeHeM >KHjjonucb B KypiicBiqMHe CTajia rjioxHyTb. Bjiaroflapa 3anaTMaM jKHTejieii — OBi4eB03CTBy u Bos^ejibiBanMio Jibua — 5ojibiijoe pacnpocTpaiieHMe iiojiywii.no xyflO/KecTBenHOL' TKanecTBO. KpoMe nojioTna u cyKHa Bbi^ejibisajiMCb aeKupaTMBHbie I K U H H apliOH paCI^BtíTKli: KOBpW, KMJIMMbl, nOJIOCaTbIC JIMÔO i. KJieiKy. B pacicpacKe npeoôJiaflajiM cjieflyioiuMe MBCTa: 3ejIOHb!M, KpacHbl/ł, KIipnilHHblii, OpaHiKeBblli, ÄCjiTbiii, rojiyöoü, mpe^Ka nepHbiH. K CTapefiniMM ii'jBecTHbDi Ha M nojiocaTbiM KHjiiiMaM, TaK Ha3. „nacaKaM'' npwHaflJieíKaT KMJiiiMbi c 1800—1860 rr. Vxc B 1880—90 roflax KypnëBCKiie TKUHH BbicoKO LiOHMJiiicb B ropoflax. B name BpeMH TKa'iecTBo oneKawr KoonepUTMBbl Il,eHTpajIM HapOflHOH M XyflOJKCCTBeHHOM IipOMblUJJieHHOCTM. HeKor^a cJiaBiijiiicb KvpncBCKne BMIUMBKM. Hbiiie 3TOT BMfl MCKyCCTBa OTMJipaOT. BblIUHBKaMH y K p a m a ­ jiMCb copoHKM, nepeflHMKii, cKaTepTM, nojiOTenua (MJIJI. 36). ToHKocTbio iicno.Tiiciinn oTjiM'iajiiiCb TaKiKe K y p nëBCKwe Kpy>KeBa (MJIJI. 34—35). OcoSbni BHfl l TBop iecTBa npeflCTaBJiHJio KyjibTo- boe MCKyccTBO BCHKoro po/^a: npa3aHMMHoe neneHMe no cjiynaio H o B o r o ro^a, cBaseö (MJIJI. 37) xpaMOBWx ii])U3flHMKOB; nacxajibHbie nucaHKM (MJIJI. 41), BOCKOBbie npiiHoiueHwa (MJIJI. 38). ilHTepec KypnëB K .uyabiKajibHbiM WHCTpyMCHTaii CBH3aH, 110 MHeiIMlO aBTOpa, C MX My3bIKajIbHOCTb'0. C nacTymecKMx M oxoTHuibi-ix BpeMeH MM ôbiJiM M3- aecTHbi pa3.nM4Horo po/ia pora fljia wrpu. BbiAeJifaiBa- �j r a c b T a K H t e n u m a n K M M3 B e p S t i , CBMpejiH, cpjieiłTbT M A Y A H H3 flepeBa JIMGO 5Kene3a, T p y S b i , rJiMHHHtie CBHCTKM, CKpwnKH, Bbipe3aHHbie M3 jinnw JIMGO Bep5w, K0HTpa5acbi, KJiapHGTW. B MysbiKaJibHOM aHcaMGjie H a XOAHJICH TaKJKe óapaóaH w no3AHee rapMOHb. My3biKa. nemie, TaHiibi G b i j u i oneHŁ nonyjiapHbiMii BM^aMii iiCKyecTBa B KypneBLUHHe. C p e f l H neceH npeoójiaAaJiii oupn^oBbie. XapaKTepHWMH G b u n i „npwneBbi"; cnaraeMbie Ha cjiynaii; coxpaHMjmcb TaKJKe JicTopiinecKwe necHi-i, oco6eHHO co BpeweH uiBeflCKMX BOMH, B KOTOpwx jKtiTejiH K y p n e B i n i i H W npnHMMajin ynacTiie. IlcKjiroHHTejibfio B p y K a x JKeHHJMH S b i j i a Bbl^CJIK.-l ncKyccTBeHiibix óyMarw. . H T O i^BeTOB M3 UBeTHoii naniipocHofi II xpaHHJiiicb pa3JiMMHbie C T a p b i e rpopiibi, KOTOpbie E npejKHee BpeMa BbicTynajw BepoaTHo B 6ojiee vm~ poKoii cTeneHM. OAHaKo B oflejKfle, HapHfly c npejKIIIIMH s j i e M e H T a M i i (POA T K a H e i i , p a c i ^ B e T K a n o j i o c a T b i x TKaneii „pasiaki" M T.A.) HaGjiioAaeTca BJiMHHMe OACJKAbi RieJiKoii m j i a x T b i , 3acejiHioiii,eM c o c e A H M e M a 3 y p w . BBiiAy cjiaooro p a 3 B i i T H a 3eMjieAejiMH HaceJieHwe n c K a j i o AonojiHiiTejibHbix 3aHHTMH, MTO M e ł K A y npo- MHM cnocoGcTBOBa.no paaBiiTHio pe.Mecjia H HapoAHoro npwKJiaAHory IiCKyecTBa. HąeK OjieHfl3KM — A E P E B H H H A H E CEBEPHOH KyPnEBlUMHE CKYJIBnTyPA ?Ke KacaeTca opy>KeMHoro peMecjia, TO OHO 6 b u i o uejiHKOM B p y K a x MyjKHMH. OHM BbipaGaTbiBajiM CBOM M3flejiwa rjiaBHbiM o 5 p a 3 0 M B K y 3 H M u a x , B K 3TJ1M H3flejIMHM npilHaflJIOKajIM, B MaCTHOCTM MOpTMpbl flJIH CajlIOTOB, OTJIMBKa KOTOpbIX npOH3BO/(I1- •rejibCTByeT x o T a 6 w casio KOJiiinecTBO coxpaHHBUiMxca oGbeKTOE 3 T o r o poAa. H u B My3eiiHbix KOJIJieKl MaX, jiact n a MecTHbix MeTajuiyprwHecKMX npeAnpnaTnax. /J^cjiajiMCb TaK?Ee nonbiTKii OTjiMBaTb dpiirypu CBHTWX M KpeCTbl M3 JKOJie3a, KOJIOKOJia M3 CBMHIia, IIHIIKa H MCflH. H O cnyCTH HOKOTOpoe BpeMa BbipaGOTKa ¡13AejiMM, Tpe5oBBBLLiiix npnB03Horo cwpbH, npeKpaTiijiacb. TaM, r f l e HMejiocb Ha MecTe noflxoiiHiu,ee cbipbe pa3BMBajiocb KaMHepe3Hoe peiwecjio: BbipaGaTbmajiHCb pymibie >KepHOBa, Me>KeBbic CTOJIGM (HJIJI. 4 2 ) , iiepKOB- iibie KponiiJibHimbi xyAOJKecTBeHHoii paSoTbi a nopoii u cTaTyi-i CBHTbix, o nem, HanpiiMep, iiaii^eHHaa CTaTya Xpi<icTa. cBiifleTeJibCTByoT TBopnecTBo K y p n e a G a 3 w p o B a J i o c b na M a r e p i i a J i e , KOTopbiM pacnojiara.n flanHbiii paiioH... Ha MOTHBax, oKpyyKaiomeii npupoAbi, KOTopbie miipoKO ncnojib30n a j i i i B CBoe.M TBopnecTBe MecTHbie xy/i,0JKHMKM, yflOBjieTBopna no inepe CBOMX npnpojKAeHHbix flapoBaHiiń flyxoBHbie 3anpocbi it y K p a m a a noBceflHeBHwii 6biT. Anna KyTLueóa-IIoMHapoBa — KyPnEBCKOE JKJ43HEHHOCTM MCTOPMHECKOrO PEmOHA KyJIbTYPBI B CTaTbe paccMaTpHBawTCH B3rjiaAM pasjiMHHbi:-: aiiTopoB Ha wcTopwK) KypneBCKoro peniOHa, npiiHeM c-TMenaiOTCH Tpii TOMKH 3penna: JicTopicnecKaH, S B O jiioijnoHMCTCKaa u KOMnpoMiiccHaa. B nacTHOcra, 3'ry iioeJieaHioio npeACTaBJiaer B CBOHX Tpyziax 3 a c j i y j K e n iibiii pernoHajibHbin fleaTejib A A H M XeHTHMK, KOTopwii oiHTaeT, HTO periion CO3AUCTCH nyTCM enerinajibHoro npo;;ecea eoiinaj:bHo-3KOHOMHHecKoro n KyjibTypnoro (bopMiipoBauMa onpeAejieHHOii TeppiiTopnii. P a s s i m i e KypniiBCKoro perwoHa GÓIJIO B nepByro o n e p e A b o G y cjior.jieiio cymecTBOBanncM n y m i i ; OTCiofla nepeaec CBji3aHi-ibix c Heii 3aiiHTiiii, a TaK>Ke x a p a K T e p p a 3 - jiji>nibix OTpacjifrft napoAHoro iiCKyecTBa (AepeBO, n / i e T e n n e ) . TaK na3. 3e.)ieiiaa n y m a O b u i a sacejieHa n o 3 A HO, B X V I BeKe, BO B p e i i a uiBeACKMx BOMH. E e oKpy- niajm TorAa uiecTb ropoflOB 11 uuiHxeTCKiie noce.TeHiia. li n y m y npoHHKajiii KopojieBCKiie CTpejiKH u OOPTHHKII. B b i p o c j i n HOBbie iioceJieHMa, Tein He MCHee, HCCMOTPH na pa3iibie penioiia npiiBMjierriM, OTCTaBajio. SKOHOMnnccKoe >KnTeAM pernoHa, pa3Bin'iie OKpyHieniibie AepeBHHMii MejiKow uiJiaxTbi, BjiaAeBiueM S o j i e e njioAOpOAHblMII Se.MJIHMII, COXpaiIHJIH HyBCTBO CBOeil OÓOCOÓJieHHOCTH. H a p H f l y C 3aHflTMHMU, CBa3aHHbIMM C 3 8 MCA.neHHeM u c G.inisocTbio n y m a , OI-IM 3aHMMajincb HHTapHbiM npoMbic.noM; jiimib B X I X B. nojiyHii.no Tai«Ke pa3BHTne Ky3HenHoe pemecjio. Ha3Banno , . K y p n e ' ' HOCHT x a p a K T e p npo3BMu;a. I I o Mepe Toro K3K KOPMMJICH JieCHOH MaCCMB KOpHHJiaCb TaKHCG 'icppiiTopnH peniOHa. 3a.viefljienHbie Tewnbi npeoopajKeHiia r I;H B jiMTepaType npeAMeTa OTO He HaxOAMT CBoero oTpajKeiiiiH. MiieHi-io nooTOMy aBTop CTaTbM oriMpaeTCH na p e 3 y j i b r a T b i paMOHHbix iiccjieAOBaHMM, npoBeAeHi.biM MM B 1958—1963 rr., B paMKax paGoT K a D H H e T a STHorpacpMii IIojibCKoii AKafleMHM H a y K . PaccMaTpwBaeMbie MaTepwajibi oxaaTbiBaiOT nepwoA nocjieAHnx era JIOT. CaMbie p a H H i i e y n o M i i H a m i f l o CKyjibHTypo r noasjiaiOTca B nanajie X V I I I B., CBMAeTejibCTBya o TOM, 'ITO y?Ke TorAa cymecTBOBajiit npiiAopo>KHbie KpecTbi; CaMbie pilHHlie J13 M3BeCTHbIX HaM oGbeKTOB nOHBJl.nwcb B nana.ne X I X B. (HJIJI. 2, 3). H a p a A y c nacoBeHKaiui cymecrBOBajiM TaKJKe CKyjibnTypbi Ge3 apxnTeKTypHoro oupopMjieiiMa. Ccbijiaacb Ha TO, HTO MaTepnajibHaa KyjibTypa Kyp­ neB pa3BHBaJiacb Ha ocuose 6oraTbix pe3epB0B A e peBa, AOCTaBJiaeMoro n y m e i i , B CMJiy Mero jKMTejiH onMcwBaeMoro paiioHa npeKpacHo BJiaAejin TexHHKOii oGpaGoTKM AepeBa, aBTop B CBOMX MCCJieAOBaHMHX yTBep>KflaeT, HTO OTOT cpaKT nrpaA HeMajiyio pojib B pasBMTMM KypneBCKOM CKyjibnTypbi. HA- PO/IHOE TBOPHECTBO M B O n P O C C B O E O B P A 3 M H M O TOM, KaKoe Gojibinoe aiecTo 3aHMMajia CKyjibTypa napoAHOM HCKyccTBe KypneB yGeAMTejibHO CBMAe- TpaAHMMOH- Hoii Ky.ibT.ypbi aBTOp oóbaciiaeT 3aMeflJieHHbiM Te.\inoM n p e o G p a j K e H M M 3Toro perwoHa. no3T0My TaM c o - TBopi^aMH ee GbiJiH TJiaBHbiM o6pa30M n p o o p e c c j i o iiajibHbie CKyjibnTypbi, cHiiTaBirme CBoe TBopnecTBo IICTOHHIIKOM AOX0AOB. OG 3T0M CBHAeTejIbCTByiOT HccjieAOBaiiHbic asTopoii GMorpaobHii CTapbix csyjibnTOPOB BTOPOW nOJIOBMHbl X I X B., K3K AHAJKeW K a uiiiibcKii (MJIJI. 6—10), J l y K a u i PanKOBCKH (HJIJI. 12—14, 16), HepBiiiibCKM II ŚiiMa. M S oHorpacpMM no3AHeMiunx CKyjlbllTOpOB CJieAyeT, HTO OHM HaHMHajIM TBOpMTb HIICTO cjiynailiio, OOBIHHO Ha nacT6Mii;ax, xoAa 3a K O - poBaMU n jiniiib no aiepe cosepineHCTBOBauMa CBoero peuecjia nocTenemio iiaHHHajiw CHHTaTb ero CBoeii n p o c p e c c u e ł i ( H H C e H K , B p o H M C J i a B IIOJIAK, K o H C T a H T b i KpocrtK, <ł>paimnuieK To-naH. BojIbHIHHCTBO KvpneBCKMX CKyJIbnTOpOB B npouijioM paooTajiii iuioTHi-iKaMH ii CTojiapaMii. IIpo<peccnoHajibHbiii xapaKiep n x paóoTbi Bbi3Baji B KypneBCKoii CKyjibnType nepeMeebi, KOTopbie B 3HaHiiTejibHoii CTeneHH .MOJKHO OÓbHCHHTb CTpeM JieHHCM K MaKCMMajIbiioii 3K0H0MHM Tpyfla. 3 T O GWJIO, n o j K a j i y n , npHHHHOii BbiTecucHMH APCBecMHbi TBepAbix nopoA 6oJiee MHTKMK B , GoJiee noAaTjiMBbiMii RJIH oópaGoTKH nopoAaMM. Bojibiuoe 3HaHemie no ceii aeHb npwAaeTCH npO' i;eccy cyuiKii APcecciiubi, conpoBO?KAaeMOW cjioJKHbiMH IipneMa.MH, C B I I f l e T e j I Ł C T B y i O m M M H B03HiiKa.nn noA BJiiiai-iHeM cTapoń O TOM, HTO OHM TpaflMi^MH. ^ J I H Toro, HToGbi npeflOTBpaTMTb paecbixaHiie CKyjibnTypbi, TenepeuiHite M a c T e p a , TOHHO 'raK j K e , KaK M AasHHinHiie, npeAnoMHTaioT ynoTpeGjiaib RJIH paGoTbi pacTHTP.nbHI.IM f T R ' 1 1 . .inillPHHblH COpHeBUHM. HeKOTOpbie BbipesbisaioT CBOM CKyjibnTypbi 113 AOCKH M H a A O C K e . OcoGeHHOCTM HypKM HaBa3bIBajIM XyAO>KHMKaM MeT0A OOpaÓOTKH CpOpMbl. COTBCTCTBCHHO 0'IOpTaHHHM nypiiii, ee CTpyKType u pacnojiojKennio CJIOOB. O f l H a K o no Mepe coBepnieHCTBOBaHna peMecjia onepTaHHa (purypbi Tepajin CBoe CXOACTBO C nepBOHaHajibHWMM onepTaHwaMM. 187 �Jinn pe3b6bi y n o T p e ß j i a n M C b M H C T p y M e H T W , u i w p o K O npnMeHHeMb:e B iiepeBHe npw o6pa6oTKe flepeBa, a TaKJKe p y S a n K H , j i o j i o T a , CBepjia. K p o i n e Toro HeKOTopwe M a c T e p a n o j i b 3 0 B a j i n c b fljia pe3b6bi cneiiMaJibiibiMH flOJiOTaMM, paSoTbi Ky3HGi^0B. TenepeuiHMe CKyjibriTopbi pacnojiaratoT n a o o p a M M d p a S p w H H b i x floJIOT, o f l H a K O H e B c e HMH n o j i b 3 y i O T c a . T a K , H a n p H M e p , rojIHH B b i p e 3 b I B a j I TOJIbKO n e p O H H H H b I M HOJKMKOM, a CeHK — B nepByio OHepejxb HOJKOM. O n w c b i B a a n p o u e c c paöoTW HeKOTopbix Sojiee vn~ B e C T H b l X C K y j I b H T O p O B , a B T o p yKa3biBaeT H a pa3JIM4Hbie MeTOflbi, n p M M e H a e M b i e oT/iejibHbiMM MacTepaMM. O c o ß b i M C B o e o 6 p a 3 H e M OTJiMHaeTca T B o p n e c T B O XpocT e K a , K O T o p w i i B npoTMBonojiOJKHOCTb flpyrMM jjeJiaji npeflBapMTejtbHO 3apwcoBKy coöcTBeHHoii cpnrypbi, H3yHHB ee nepe/i 3epKajiOM M npHHopaBJiMBaa 3aTeM K H a S j n o j J a e M M M o S t e K T a M , yxojjMT OT dpopM n y p K i i , KOTopbix T a K C T p o r o n p w f l e p j K M B a j i H C b B CBOMX cKyjibnTypax flpyrae HapoflHwe MacTepa. Ho cBoeii TeMaTHKe KypneBCKaa CKyjibriTypa flejiHTca H a pejinrH03Hyio M cBeTCKyio. flo Hanajia X I X B. c B e T C K a a T e M a T M K a ncnoJib30Bajiacb TOJibKO B H r p y m Kax, flOMauíHeíí yTBapw, pe3Hbix p y i K a x najioK (MJIJI. 4—5). OTMeTMM, HTO wrpyiiiKH /jejiajiH C K o p e e HenpocbeccMOHaJibi fljia CBOMX fleTeö JIMSO B H y K O B . nocne n e p B o i i M M p o B o ü BOHHW CBeTCKaa TeMaTMKa n p o H H K J i a M B CKyjibiiTypy a ß n o c j i e i n ł e e BpeMa HanMBacT s a H H M a T b B c e öojibuiee MecTO. — 3aMeMaioTca TaKJKe nepeMeiibi B pe.jiMrH03HOM T C M a T M K e c K y j i b m y p . HeKOTopwe T e M b i MCHe3aiOT, H a npMMep M3o6pajKeHiia C B . c&jiopwaHa M C B . Poxa, EoroMaTepi-i c Mjiajjei-meM M IlbeTbi ycTynaioT MecTO flpyrMM. HonpejKHeMy n o n y j i a p H a T e M a „PacnaTMa" M C B . H H a HenoMyiiei-ia. c SojibiiiHM npMTOKOM ßyMarw, B. XIX CTaJiM nocTaßjiaTb KOTopyio B Hanajie OTKpbiBiuMeci 6y- BHOBB MajKHbie dpaSpwKM. CTapeiłuiMfi flOKyMeHT, ynoMMHaromMii o Bbipe3Kax, j i a T M p o B a H 1830 r. M KacaeTca SyMajKHbix „3aHaBecoK". CaMofi paHHeił dpopMoü 3aHaBecoK nofl o6pa3a Bbijiii ,.jieHTbi" ,MJIJT. 6) M3 TOHKOÍÍ 6eJiOM SyMarw, a no3flHee M3 nannpocHoii SyMarn. nepBOHanajibHo MX sejiajin B c6opKy, a noTOM rjiaflKHMM, yKpamaa paflaMM n o pe30K. OSbinaM yKpamaTb o6pa3a saHaBecKaMM coxpaHMJica flu CMX nop, coxpaHMJiMCb TaKJKe OTfleJibH b i e M O T M B b i o p H a M e H T a , o f l H a K O , no H H K M Menajiacb MX dpopMa (MJIJI. 8, Mepe pocTa Tex- 10, 11). H,BeTHbie Bbipe3KM npMHafljieJKaT K Sojiee no3/j,neM.y nepMOfly (cepe^MHa X I X B.). M X CTapei'iuiMM ran — „jiejiioa" ( j i M j i M a ) B Ba30He — BbiCTynaji CHanajia B nofloSHOM obopMe no Bceü TeppiiTopMM, HO C TeneH M e M BpeiHeHM CMJlbHO M3MeHMJICa M n O J i y H M J I pafl H O cbix pemeHMÜ (MJIJI. 12—19). T O T >K6 MOTMB ..Jiejiioii'' BbicTynaeT Ha .neHTax (MJIJI. 20), HO 3TO SoJiee no3flHee aBJieHi-«;^ H GM oTflejibHbie „jiejiiOM". ĘpynZ: BM/IOM j i e H T O H i i b i x Bbipe30K a B J i a i o T c a T a K H 3 3 . „KyKJIbl" (MJIJI. 24). JleHTOHHbie BbipG3KM SblJIM 3aflyMaHbi, KaK j j e K o p a i n M M 6 o J i b u i M x d p o p M , B TO B p e M a K a K „JiejiiOM B pa/o," C B a 3 a H b i c 6ojiee HIMPOKMM aBJieHMeM pacnpocTpaHeHHa oflMHOHHbix „Jiejnoił", K KOTOpbiM co BpeMeHeM npMSaBjiajiHCb HOBwe ojieMCHTbi, i:aK, HanpiiMep, iioaBJiaeTca cep^eneK, MOTMBM mmi, Co BpeMeHeM KpecTa. napafly co CTapwM TunoM „jiejnoii" HOBBIM, KOTopbifi CBepxy flejiMTca na l iaCTM, Ha3bIBaGMbie KopoHaMii. B TexHMHecKOM npoLiecce Bbipe3biBaHMa K nepBOM c p a 3 e n p H H a ^ J i o K a j i o flejieHMe uejioro na nacTi-i: OCHOBa, cpejjHaa nacTb M 3aBepuieHne. OT/rejibHbie i a c T M wrpajiw K O H C T p y K T M B H y i o p o J i b , OT K O T o p o i i saancejiM a j i e M e n T W y K p a m e H M a . OrcTynjienMH OT 3TOM TMnMHHoii c p o p M b i B b i p e 3 0 K i i a n a j H i c b c MOMenTa, K o r ^ a n a B b i p e 3 K H (nocjie 1920 r.) CTajiM n o c r y n a T b 3 a K a 3 b i w 3 B n e . l Ho CBOHM cpopMajibHbiM nepTaM KypnëBCKan CKyjibnTypa oneub pa3Hooöpa3Ha. 3TO oÖTaacHaeTca p a 3 . i l I I H H a M M MOKfly M a C T e p C K M M M n p o c p e c c H O H a j i b H b i x H iienpocpeccMOHajibHbix CKyjibnTopoB, MX HHAMBM- flya.nbHblMM OCOÔeHHOCTHMH, pa3JIMHH0H TeXHMKOM MCI I O J I I i e H M a M p a 3 J I M H H b I M M CnOCOßaMM p a ß O T b l B OTflejibHbie nepnojjbi BpeMenH. B 3aKJiiOHeHMe asTop CTUTBM anajiM3MpyeT Bonpoc 3 C T e T M H e c K o r o BocnpnaTMa C K y j i b n T o p o B M H a OCHOBaHHM npoBe/ieHHbix MccjieflOBaHMíí flejiaeT BWBO.H, HTO r j i y ö M H a GCTCTMHecKoro B o c n p u a T w a H e nponopM i i o n a j i b H a T B o p n e c K O J i aKTMBHOCTM. HanpoTMB Kpyr HHTepecoB öojiee Bbi/iaromMXCa xyflOJKHMKOB M MX 3CTeTMHecKoe BocnpMHTHe cpe^Heü pyKM. rajiima Ojienfl3Ka — 113 I1EBCKMX B L I P E 3 0 K cjia6ee, neM xyaojKHMKOB MCCJIE/I.OBAHMł KYP- CoBpeMeHiibK- xy^oiKOCTseiiHbie B b i p e 3 K H ( B M I I I I i n 6yMarn jjejiaioTCH c e ü n a c HG jijia n y j K j j jxepeBHH, a fljia ropoflCKoro jKMTejia. M BOT B oTpbiBe OT CBoeii nepBOHanajibHOM abynKUMM M OT MecTa CBoeI'O B O S H I I K H O B e H M H , BbipC3KH 3 H a > i M T e j I b H O OTOUIJIH OT CBOMX Tpa/IHIIHOHHblX OpOpM. ÜO3T0MJ' a B T O p B CBOMX HccjiejiOBaHHax rjiaBHbiM oöpasoM ororpaeTca na coxpaHMBUjneca B paüone CTapbie JIMÖO peKOHCTpyMpo- H3HKM) B a H H b i e M a T e p n a j i b i , a TaK>Ke na y c T H b i e MHCpopMaIJHM, coopaHHbie n a Meere. Ha ocHOBe Bcex STMX waT e p w a ^ O B ö b i j i M ci;ejiaHbi nepßbie n o n b i T K H oTo5pa>i<eH M a dpopM K y p n e B C K H X B b i p e 3 0 K M n p o i j e c c a nx pa3BMTMH. r e n e 3 M C OToro B M f l a w c K y c c T B a H e B b i a c H e H . YcTa«OBjieua j i H i i i b H e c o M H e n i i a a C B H 3 b c e ß p e i i c K O M Bbip e 3 K 0 M , KOTOpaa xpOHOJIOrMHeCKM B 0 3 H M K J i a p a H b i u e . M o j K e T öbiTb BCJiefl 3 a Heñ n o a B M J i a c b M K y p n e B C K a ü , a MOJKeT 6biTb ee BjjoxHOBMTejibaMM 6bijiM eBpeM, K a t ; r j i a B H b i e nocTaBmMKM 6 y M a r w B flepeBHio; ö b i T b MOJKCT TaKJKe, HTO Mbicjib o B b i p e 3 K a x poflMJiacb nojj B j i M a HueM coK cpaopMHHo M3roTOBJiaeMbix 6yMa>KHbix 3aHaBeH , , 3 y 6 H M K O B " ßjiH y K p a i u e H w a nojioK B CBH3M HHOM n p o u e c c pa3BMTMH T i i n a „ J i e j i i O M ' ' xapaKTepen J1.JIH ceBepoBOCTOHHoii nacTM KypneBLUMHbi. n o Bceii B e p o a T H O C T H 3TO oSbHCHaeTCa T e M , HTO T a M B b i p e 3 K M cxa JIM noaBJiaTbca flBa/;n;aTbio rojiaMM no35Ke, neM B ocTajibHbix nacTHx MsynaeMoro aBTopoM panoHa. 3j;ecb M i i o e n o c T p o e H M e B b i p e 3 K i i CBa3aHO c p a c T H TOJIbHblMH M O T H B a M H , a ne c reoMeTpMHecKMMM, K a i e B 3PJTIIX M e C T H O C T a X . 3flCCb TaKJKe 3T0T BHJI iicKyc- CTBä 3arjiox panbine. Oco6biii pafl „jiejnoü" cocTaBjiajiw B K y p n e B C K o w B b i p e 3 K e „npoccpopbi'' (MJIJI. 46—47), o/iHaKO no MneHMIO 3 I i a T O K O B OHM BCTpeHajIMCb ne BO B c e x K p e C T b a H CKMX flOMaX. K CaMbIM C T a p b l M TMIiaM IipriHajJJICJKaT ..Kpyn-i'', iiasbiBaeMbie 3 B e 3 j i a M n , M3 Sejioii 6y.\iarn e useTHbiMM cepe/jMHKaMM. no Mepe OCBOCHMH TexmiKii i : p o p e 3 M c T a H O B a T c a Bce Gojiee MejiKiiMM. nocTenenno ¡(BeTHbie eepejjMHKM nfqe3aioT, a n p o p e 3 M flocTMraioT cepefliiHbi. nocjie 1900 ro^a n o a B J i a e T c a H O B b r i i BMJI, 3Be3flbi (mur. 53). Bo B H y T p e H H e M yÖpaHCTBC H3ÖbI GoJibuiyio p o j i b urpajiM cpnrypiibie Bbipe3KM: nTMi_(bi (MJIJI. 1, 58), nae3flHMKM n a Jiouiaflax (MJIJI. 55) npeMMymecTBenHO p a 3 H 0 I 4 B C T H b I 0 . P Î 3 IITMII 0C060M n o n y j i a p H O C T b M H0JIb30BajIMCb IICTyXH M IiaBJIHHbi; MX B b i p e 3 b I B a j I M C QojIbUIOH TUjaTCJIbHüCTbK), CTapaHCb HO BO3M0JKH0CTII Tonnée nepe/jaTb CXOJJCTBO. TeMaTiiHecKMe B b i p e 3 K i i ; ; e j i a j i M r j i a B H b i M o5pa30M M y j i i H M H b i , 3 a n a c T y i o noJib3yacb m a o j i o H a M M . OTfleJibHbie T e M b i GbuiM xapaKTÊîpHbi jiMiJib jjjia y3xoro K p y r a HecKOJibKHX 6jni3jiejKaiJ4HX jjepeBeHb. KpoMe Bbipe30K B c r p e n a j i M C b B KypneBmMHe eine M flpyrne HacTeHHbie y K p a m e i - i n a : SanTbi (MJIJI. 56, 57). w iiayHKM. B MCTopiiii pa3BMTMa KypneBCKHX B b i p e 3 0 K nepBoe MecTO 3 a H M M a e T 3HaHeHiie MX cpyHKi^iiM B fleKopar^MH M 3 5 b l , a T a K J K e M300peTaTejIbHOCTb M HaXO/XHMBOCTb MHflMBHAyaJIbHblX Xy/IOJKHMIl. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez P.P. W Y D A W N I C T W A ARTYSTYCZNE I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. d u ż e g o formatu, o k o ł o 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , około 100 str. druku, k i l k a n a ś c i e Cena 10 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 20 zł, roczna — 40 zł. ilustracji. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma meracie. nabywać można regularnie jedynie nutowe. w prenu­ W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r e n u m e r a t ę na kraj p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe, listonosze oraz O d ­ działy i Delegatury „ R u c h u " . Można r ó w n i e ż d o k o n y w a ć w p ł a t na konto P K O N r 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " Warszawa, u l . W r o ­ nia 23. Prenumeraty przyjmowane są do 15 dnia miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. P r e n u m e r a t ę na z a g r a n i c ę , k t ó r a jest o 40'%> droższa — przyjmuje Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych „ R u c h " Warszawa, ul. W r o n i a 23, tel. 2 0 - 4 6 - 8 8 , konto P K O Nr 1-6-100024. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w P u n k ­ cie W y s y ł k o w y m Prasy Archiwalnej „ R u c h " , Warszawa, u l . Srebrna 12, konto P K O N r 114-6-700041 V I I O / M Warszawa. A k t u a l n e numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u i Nauki w Warszawie. Ośrodek Kultury S t o ł e c z n e Z a k ł a d y G r a f i c z n e . Z. 2. w - w a , P o d c h o r ą ż y c h 39. z a m . 446/64. Pap. i l u s t r . k l . I I I , 120 g A l + k a r t o n b i a ł y k l . I I I , 220 g . B l . N a k ł a d 1300 egz. Z-94. W k ł a d k i o f f s e t o w e i o k ł a d k ę w y k o n a ł a d r u k a r n i a Z N A K — W a r s z a w a , F o k s a l 11. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa83ed81e9107c3d8d7708e08f760f50.pdf 63a38a294776553bbac6b720c560b6ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3586 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3363 Title A name given to the resource Syndrom pogranicza. Uwagi na temat badań świadomości etnicznej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.51-57 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z BADAN PROWADZONYCH NA LITWIE Syndrom pogranicza Uwagi na temat badań świadomości etnicznej Lech Mróz Przedstawione tutaj teksty na temat religijności, zwycza­ jów, ś w i a d o m o ś c i i s t e r e o t y p ó w etnicznych, p o w s t a ł y w w y ­ niku prowadzonych o d 1990 r. b a d a ń terenowych w Repub­ lice Litewskiej i na Białorusi {realizowanych w ramach tzw. grantu nr 63). O m ó w i e n i e wczesnego etapu prac opubHkował „ P r z e g l ą d W s c h o d n i " (z. 3:1991). A r t y k u ł y , k t ó r y c h autorami są g ł ó w n i e studenci etnologii Uniwersytetu War­ szawskiego, p o w s t a ł y w w y n i k u dwuletnich prac terenowych kierowanych przez M a g d a l e n ę Zowczak i Lecha M r o z a . Badania zamierzamy k o n t y n u o w a ć w najbliższej przyszłości zajmiemy się przede wszystkim p ó ł n o c n ą Białorusią i po­ graniczem z Litwą Zebrany m a t e r i a ł wymaga poważniejszej analizy tutaj prezentujemy tylko n i e k t ó r e zagadnienia i pier­ wsze wrdoski Prowadzone badania d o t y c z ą , najogólniej m ó w i ą c , sto­ sunków interetnicznych i stanu ś w i a d o m o ś c i , przede wszyst­ kim na pograniczu b i a ł o r u s k o - l i t e w s k o - p o l s k i m i nieco dalej, w głębi Białorusi i L i t w y . W tak zakrojonych ramach oprócz t e m a t ó w ogólniejszych, j a k na p r z y k ł a d wzajemne sądy o sobie i stereotypy narodowe i etniczne przedstawicieli różnych grup, uprzedzenia i dystans etniczny, podejmowano różne kwestie szczegółowe, d o t y c z ą c e religijności zwycza­ jów, kultury materialnej (generalnie - tzw. kultury tradycyj­ I nej). Szło nam bowiem z a r ó w n o o poznanie m a ł o d o t ą d zbadanej przeszłości, j a k też o dowiedzenie się, j a k i wpływ w y w a r ł y na l u d z k ą ś w i a d o m o ś ć dziesięciolecia o d g ó r n i e zadekretowanego i realizowanego internacjonalizmu i ateizmu. Badania prowadzono w wielu wioskach w o k ó ł W i l n a (od linii T r o k i - Varena na zachodzie, do granicy z Białorusią i od tejże granicy na p o ł u d n i u , po Mejszagołę, Glinciszki, S u ż a n y , Podbrodzie i dalej k u S w i ę c i a n o m , na p ó ł n o c od Wilna). Ponadto w okolicach T u r m o n t i Jezioras - na granicy z Ł o t w ą ; w K o w n i e i na p ó ł n o c od K o w n a , w okolicach Janowa (Jonava), K o r m i a ł o w a (Karmelava). Kiejdan, D a t n o w a ( D o t n u v a ) i jeszcze dalej, ku p ó ł n o c y , w wioskach Laudy. T y l k o w odniesieniu do t e m a t ó w w i ą ż ą c y c h się z l u d o w ą religijnością i wierzeniami został podany wykaz informato­ r ó w . W p o z o s t a ł y c h przypadkach ( s ą d ó w na temat innych n a r o d o w o ś c i , stosunku do nie-swoich) nie zamieszczamy analogicznego wykazu ze w z g l ę d ó w dość oczywistych. Nie chcemy n a r u s z y ć zaufania naszych r e s p o n d e n t ó w , ani nara­ zić ich na ewentualne nieprzyjemności ze strony otoczenia czy j a k i e g o ś gorliwego przedstawiciela administracji Wszę­ dzie tam, gdzie jest to potrzebne, zostały podane informacje * II. 1. Krawczuny: il. 2. Kobieta z palmami wielkanocnymi; Krawczuny; il. 3. Wyptatacz K o s z y k ó w , Sudcrwa 57 �1 całej z b i o r o w o ś c i . Dziadkowie - co wielokrotnie mogliśmy o b s e r w o w a ć mieli większy wpływ na stan i rodzaj ś w i a d oi,­ mości w n u k ó w niż rodzice. T a k ż e n i e k t ó r z y osobnicy w pew­ nych sytuacjach mogli mieć znaczący w p ł y w na postawy z b i o r o w o ś c i , większy, niżby to m o g ł o w y n i k a ć z ich „ c o ­ dziennego" statusu. U w a ż a m więc, że nasze badania po­ zwalają k o n s t r u o w a ć w zasadzie poprawne wnioski na temat z a c h o d z ą c y c h p r o c e s ó w i stanu ś w i a d o m o ś c i ludzi na bada­ nych obszarach A u t o r z y t e k s t ó w , jeżeli cytują czyjeś wypowiedzi, prezen­ tują tylko te, k t ó r e w swoim charakterze, tonie, idei, u o s a b i a j ą o g ó l n ą tendencję, w y r a ż o n ą w wielu innych opi­ niach ( t a k ż e z innego geograficznie obszaru). D o d a m , że s t a r a l i ś m y się pilnie wystrzegać maniery, jakiej ulegało wielu e t n o g r a f ó w dawniej, a nierzadko i dzisiaj kiedy to na podstawie r o z m ó w ze światłymi starcami wioskowymi budo­ wano jakaś wyidealizowana wizie czasu przeszłego nie tvle b ę d ą c ą odbiciem rzeczywistości ile projekcją o c z e k i w a ń b a d a c z a - m i ł o ś n i k a ludu ' Przedstawione teksty przyblilżają t y l k o kilka wybranych z a g a d n i e ń . W y b ó r jest kwestią indywidualnych preferencji a u t o r ó w , ale t a k ż e p e w n ą koniecznością. Opracowanie cało­ ści m a t e r i a ł u i d o k ł a d n a analiza wymaga daleko więcej czasu i miejsca. M a m nadzieję, że uda się ten cel zrealizować w niezbyt odległej przyszłości. Wyjaśnienia wymaga jeszcze jedna istotna kwestia. D o k o ­ nując w y b o r u analizowanych w ą t k ó w , autorzy opierali się przede wszystkim na wypowiedziach ludzi d e k l a r u j ą c y c h sie j a k o Polacy. M a m y p e ł n ą ś w i a d o m o ś ć etnicznej, językowej i religijnej złożoności populacji badanego przez nas obszaru Nie chcemy też być, j u ż z samego z a ł o ż e n i a , tropicielami polskości i badaczami P o l a k ó w Interesują nas relacje interetniczne w całej ich złożoności z wielością kwestii p r z e m ę ­ czanych, niewygodnych p o l i t y k o m , czy też lokalnym lidep r O J C K C j ą podstawowe - wiek i płeć r o z m ó w c y , nazwa miejscowości, p r z y n a l e ż n o ś ć narodowa. Temat d e c y d o w a ł w znacznym stopniu o doborze roz­ m ó w c ó w , czasami też miejscowości czy badanego obszaru. Grupa, k t ó r a zajęła się religijnością l u d o w ą , s z u k a ł a przede wszystkim ludzi starszych, ci bowiem dawali większą szanse poznania obrazu dawnego i tego, co z a c h o w a ł o się z prze­ szłości. Ludzie w wieku średnim i zupełnie młodzi - poddam przez całe lata o d d z i a ł y w a n i u o f i c j a l n o - u r z ę d o w e g o sposobu myślenia mogli d o s t a r c z y ć jedyn e w i a d o m o ś c i uzupemiaia cych Inny był d o b ó r r o z m ó w c ó w podczas p r ó b poznama stanu ś w i a d o m o ś c i t i n i ^ i s ^ r c o i ^ ^ t ^ m ^ w i w c a s rozmowy w i S wiekTwv?h i narodowych warstw sno ecznwh Yrodo wiskwTwS S e S w n f e S ł o ^ S S Srenrezentatlw^^^ SSMS nrowadzen e ro fmww drenowego winny zmniejszyć p r a w d o p o d o b n ­ c i e 1 * H r ' 5S n T towac zebrany materiał j a k o pods a w ę dla dalszej pracy, k t ó r ą powinna byc weryfikacja, realizowana j u z przez tnny zespól, w wybranych punktach . z zastosowamem k r y t e r i ó w reprezentatywności. D o b ó r r o z m ó w c ó w , j a k i w y s t ę p o w a ł w naszych bada­ niach, miał swoje zalety, umożliwiał poznanie j a k o ś c i i prze­ biegu zmian. Ten zaś rodzaj wiedzy (łącznie z poznaniem losów jednostek) jest niezmiernie użyteczny nie t y l k o dla prognozowania przyszłości, ale r ó w n i e ż dla głębszego i peł­ niejszego poznania stanu obecnego. Niejednakie przecież jest o d d z i a ł y w a n i e jednostek na innych, a także na p o s t ę p o w a n i e Y 52 a p o o c z e K l w a a rom. Z tego też powodu żałuję, iż redakcja „ K o n t e k s t ó w " nie przyjęła a r t y k u ł u Magdaleny Jaworskiej i Katarzyny Waszczyńskiej, w k t ó r y m p o d e j m o w a ł y s p r a w ę aktualnych kon­ fliktów polsko-litewskich. Rozumiem, iż tekst wnosił akcen- �ty polemiczne, k t ó r y c h redakcja chciała u n i k n ą ć , z drugiej zaś strony po części d u b l o w a ł j u ż posiadane m a t e r i a ł y . Decyzja to redakcji, mnie wypada tylko z a z n a c z y ć , iż w kwestii przemilczania e l e m e n t ó w konfliktowych m a m i m i e n n e zdanie. C h c i a ł b y m też zwrócić u w a g ę na pewne niebezpieczeństwa kontekstu m a t e r i a ł ó w gromadzonych we wsiach z a r t y k u ł a ­ mi d o t y c z ą c y m i k u l t u r y artystycznej warstw elitarnych. Chodzi tu o m o ż l i w o ś ć odczytania zapisów z b a d a ń tereno­ wych tak, j a k b y dotyczyły j a k i e g o ś egzotycznego obszaru. L a s e m decyzja redakcji i włączenia m a t e r i a ł ó w z b a d a ń S e się właśnie z z a ł o ż e n i e m metodologicznym widzenia kultury jako całości. Stereotypy obcego myślenie magiczne Sobony, ciążenie w z o r ó w tradycji, u ś w i a d o m i o n e b ą d ź nie S a d o m one występują we wszys kich ś r o d o w i s k a c h nieŁ od poziomu wykształcenia z a r ó w n o L i t w i n ó w jak f S E ó w W naszym przypadku są'tylko jaskrawiej widocz­ ne Miedzy i n n y m i d l a t e g o ż ^ ^ p S S l S t ó S l wieku była intensywnie fow.etyzowana. Należy tu p r z y p o m n i e ć , iż w o d r ó ż n i e n i u od sytuacji chłopstwa w Rosji, k t ó r e zmieniło tytko status p o d d a ń s t w a - w Polsce i na L i t w i e istniały j u ż tradycje, z w i ą z a n e z życiem w krajach niepodległych. To przypomnienie istotne jest dla zrozumienia różnicy i tego, co s k ł a d a się na dzisiejszy stan ś w i a d o m o ś c i i wiedzę potoczną. G d y po wojnie Z w i ą z e k Radziecki zmienił prze­ bieg granic, o d r y w a j ą c od Polski wschodnie ziemie, a Litwę włączając j a k o część s k ł a d o w ą imperium, miejscowa l u d n o ś ć zaczęła b y ć stopniowo poddawana presji ideologicznej, wzmacnianej d z i a ł a n i a m i ekonomicznymi i terrorem M i m o iż znaczna część społeczeństwa, zwłaszcza inteligencji, tak Litwinów jak i P o l a k ó w została wywieziona w głab Syberii lub osadzona w obozach a jeszcze większa ^ p ę d z o n a z własnych domostw i zmuszona do wyjazdu (dotyczyło to przede wszystkim P o l a k ó w ) to jednak charakter mentalny miejscowych różnił się zasadniczo od p r z y b y s z ó w i nowych był to wynik nego idTceio m S 11. 4. Charakterystyczna dla pol. Ż m u d z i wieś Łączyły się z t y m wzory wychowania domowego, p a m i ę ć przeszłości, śpiewy patriotyczne, romantyczna wizja po­ w s t a ń i w a l k i o w o l n o ś ć n a r o d o o w ą . Niezależnie od s p o r ó w p o m i ę d z y Polakami a L i t w i n a m i ta zasadnicza o d m i e n n o ś ć w z o r ó w wychowania i społecznej ś w i a d o m o ś c i L i t w i n ó w i P o l a k ó w , w stosunku do przedstawicieli nowej w ł a d z y , w y z n a c z a ł a granicę p o d o b i e ń s t w i różnic. Nawet wywiezie­ nie czy wypędzenie znacznej części inteligencji, u r z ę d n i k ó w , z i e m i a ń s t w a czy drobnej szlachty nie zmieniło istotnie sytua­ cji, me n i w e l o w a ł o owe różnicy Stąd zaprowadzane przy­ musowo nowe zasady ekonomiczne i wzorce m y ś l o w e funkc­ j o n o w a ć zaczęły obok idei i n a w y k ó w utrwalonych pokole­ niami Wpajanie nowych idei i zasad funkcjonowania społe­ czeństwa trwające przez ostatnie kilkadziesiąt lat prowadzi­ ło jednak do E i ^ ^ ^ ^ ^ ^ w ^ f f i S i o d pierwszych lat życia p o d a n y c h i n S strony SSTpSS^SSy^SnSieSc^mS stereotypy jakie^wdo^obnie^teaSS^^e zakłckS ul egry^wol^TS S O S P X Z ^ c ^ o r z e c ^ z e s S n ^ nie FiLkwvTest to o S nie t v l k o ^ rozmówcy z w i S k o k o h c P u ń s k a Sem tak o c e n i a różmcę* W ten s p o s ó b m o ż e m y d o ś w i a d c z y ć owego klasycznego Orwellowskiego „ d w ó j m y ś l e n i a " - egzystowania przecięt­ nego obywatela tzw. L i t w y Radzieckiej w d w ó c h ś w i a t a c h r ó w n o c z e ś n i e - t y m , k t ó r y p r z e t r w a ł w ś w i a d o m o ś c i ludzi starszych, w ich o p o w i e ś c i a c h , pieśniach, zwyczajach, języku i określał myślenie i p o s t ę p o w a n i e w kręgu d b m o wo-rodzinnym, i tego, k t ó r y o b o w i ą z y w a ł na z e w n ą t r z , w miejscu pracy, miejscach publicznych, u r z ę d a c h , szkole Najmłodsi od wczesnych lat przedszkolnych poddawani byli o b r ó b c e ideologicznej, byli najpierw w n u c z ę t a m i Le­ nina", potem pionierami komsomolcami c z ł o n k a m i partii przechodzili edukację ideologiczną w wojsku w szkole na ulicówka. Zdjęcie wyk. w skansenie, Rumczyszki 53 �11. 5. Drewniany dom z gankiem charakteryzującym siedzibę szlachcica studiach; i Polacy, i L i t w i n i byli w podobnej sytuacji. Edukacja szkolna czy o d d z i a ł y w a n i e poprzez organizacje stanowiło jedną stronę kształtowania osobowości. D o m , rodzice, dziadkowie, przekazywali wzorzec gruntownie od­ mienny, o d w o ł u j ą c y się do przeszłości, religii, innego języka. Relacje obu tych modeli w poszczególnych przypadkach są oczywiście r ó ż n e , zależnie od cech osobniczych autorytetu starszego pokolenia, gorliwości i talentu nauczycieli i agita­ t o r ó w W konsekwencji s p o w o d o w a ł o to pogłębienie k ł o p o ­ t ó w z s a m o o k r e ś l e n i e m . Z ł o ż o n o ś ć kulturowa L i t w y , na­ k ł a d a n i e sie i k r z y ż o w a n i e s y s t e m ó w religijnych iezvków e l e m e n t ó w tradycji zwyczajów p r o w a d z i ł o (zwłaszcza na obszarach pogranicznych z KSKSbMmt powszechnego d^wójmyślenia Z T £ do treści wzajemnie sie wyklucza acych ale co pokazu e praktyka mi™ s p ^ cenie nie S aeneralfzEJch wVchowXnL w S n T E K S^^ismiSrS^f C h c i a ł b y m jeszcze zwrócić u w a g ę na kilka istotnych kwestii, w a ż n y c h zwłaszcza w przypadkku b a d a ń na po­ graniczu (nie t y l k o w sensie d o s ł o w n y m , p a ń s t w o w y m ) . R z u t u j ą one na rodzaj w n i o s k ó w i wyjaśniają częściowo, dlaczego tak odmienne opinie znajdujemy w literaturze Rzeczą p o d s t a w o w ą jest tutaj zagadnienie t o ż s a m o ś c i - identyfikacja etniczna czy narodowa i poczucie p r z y n a l e ż ­ ności do j a k i e g o ś obszaru kulturowego i j ę z y k o w e g o . Przy rozmaitych założeniach, kontekstach odniesienia i odmiennych celach politycznych, z a u w a ż y m y ( z a r ó w n o w literaturze litewskiej, wypowiedziach działaczy oraz uczo­ nych, j a k i w wypowiedziach P o l a k ó w i w polskiej literaturze) podobnie jednoznaczne i apodyktyczne s f o r m u ł o w a n i a . P o d s t a w o w ą kwestią w sporach na temat s t o s u n k ó w społecznych i obrazu społeczeństwa jest kwestia i d e n ­ t y f i k a c j i - problem przynależności narodowej miesz­ k a ń c ó w L i t w y p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j . Odpowiedzi na to pytanie, wyjaśnienie z k i m mamy do czynienia, zawierają się zwykle w k t ó r y m ś z c z ł o n ó w dychotomiczn^go p o d z i a ł u : 54 Polacy - spolonizowani L i t w i n i lub też - jeśli uwagę odniesiemy do r e j o n ó w , gdzie jest w użyciu gwara zrutenizowani L i t w i n i - n i e u ś w i a d o m i e n i Polacy (patrz też: Ossow­ ski 1962, s. 64-65). Podmiot sporu raczej nie uczestniczy w wymianie z d a ń czy m o ż e odpowiedniej b y ł o b y powiedzieć 0 monologach na ten temat. Nie s p o s ó b bowiem u z n a ć ogółu publikacji p o d e j m u j ą c y c h tę kwestię za dyskusję. Podjęcie problemu identyfikacji prowadzi do sporów, nawet p o m i ę d z y zwolennikami tej samej orientacji. Gdy kwestia określenia tożsamości dotyczy narodu czy przy¬ należności etnicznej, spór jest nieunikniony. Odmienne bo- I wiem z gruntu są racje i punkt widzenia tych, którzy są o k r e ś l a n i , i tych, k t ó r z y ich określają - bycie w e w n ą t r z czy na z e w n ą t r z w s p o s ó b oczywisty i zasadniczy zmienia optykę 1 o c e n ę sytuacji. T a k ż e ci, stojący po jednej stronie spierają się o rolę poszczególnych c z y n n i k ó w i w zależności od nich , zakreślają granice. Dlatego też kwestia określenia k i m są m i e s z k a ń c y poszczególnych r e g i o n ó w L i t w y zawsze będzie się inaczej p r z e d s t a w i a ł a dla p o d m i o t u i dla k o g o ś z zewnątrz badacza, ideologa, polityka. Tak samo zresztą w przypad­ ku Polski czy Białorusi (by p o z o s t a ć w o b r ę b i e społeczności i k r a j ó w b ę d ą c y c h w polu naszego zainteresowania). Czy znaczy to, że nigdy nie ma w tej kwestii możliwości porozu­ mienia i osiągnięcia konsensusu? S ą d z ę , że z natury rzeczy jest to trudne ale m o ż l i w e (przynajmniej do pewnego stopnia czy w pewnym k r ę g u r o z m ó w c ó w ) Jednak by to było m o ż l i w e należy z a c h o w a ć daleko idącą powściągliwość w narzucaniu własnej opinii innym i m ó w i e n i u za nich. i zgodzić się, że podmiot winien m ó w i ć sam za siebie i tylko on sam m o ż e się określić. Kiedy m ó w i m y o tych kwestiach na obszarze styku Bia­ łorusi, L i t w y i Polski, p o d s t a w o w ą s p r a w ą , jest przynależ­ ność narodowa poszczególnych grup m i e s z k a ń c ó w ponie­ w a ż z a ś poszczególni badacze opierają się na rozmaitych podstawowych ź r ó d ł o w y c h , wnioski ich sa różne Mamy bowiem do czynienia z n a k ł a d a n i e m sie zróżnicowania j ę z y k o w e g o , religijnego, społecznego, ale w taki sposób, * granice tych p o d z i a ł ó w nie p o k r y w a j ą się lecz krzyżuj* w rozmaitych kierunkach i w najrozmaitszy s p o s ó b . N a * * gdy - pomijając płaszczyznę odniesienia - pozostaniemy przy kwestiach ś c ś l e terminologicznych musimy uświado­ mić sobie że brak jest w tej materii' ustaleń i że tak elementarne kwestie j a k to co to jest L r ó d grup'a etniczna, �11. 6. Polski szlachcic ze wsi Skorbuciany w czasie prac gospodarskich II. 1-6: fol. Lech Mróz narodowość i jakie są w a r u n k i konieczne, by m ó c d a n ą społeczność określić k t ó r y m ś z tych t e r m i n ó w - są dyskusyj­ ne w antropologii czy socjologii, nie m ó w i ą c o naukach humanistycznych generalnie. Najprościej (przynajmniej tak się wydaje), przedstawia się owa kwestia w pracach h i s t o r y k ó w . T a m , gdzie przed­ miotem jest k s z t a ł t o w a n i e się narodu litewskiego czy biało­ ruskiego, jest ono przedstawione j a k o proces, w k t ó r y m uczestniczą rozmaite warstwy i grupy społeczne. W pracach traktujących o czasach dawniejszych słowo n a r ó d u ż y w a n e jest zwykle bez w y r a ź n e g o zdefiniowania kogo autor ma na myśli; jest to w p r o w a d z a j ą c e w błąd, nieuprawomocnione uproszczenie. M ó w i e n i e o narodzie w okresie renesansu czy nawet wcześniej lub nieco później (jako o u k s z t a ł t o w a n e j wspólnocie) jest nieporozumieniem; jeżeli w o g ó l e m o ż n a użyć określenia „ n a r ó d " do tego wczesnego etapu dziejów, to na pewno nie obejmuje ono o g ó ł u ludności - t a k ż e wiejskiej a jedynie m o ż e o d n o s i ć się do części warstw elitarnych, w y k s z t a ł c o n y c h , bardziej ś w i a d o m y c h . Ale i w tym ostatnim przypadku d o m i n o w a ł o poczucie przynależ­ ności do wspólnej klasy społecznej, m i m o granic to także po części wyjaśnia polonizowanie się szlachty litewskiej czy ruskiej. Raczej należy więc m ó w i ć o ludziach żyjących w obrębie jednego p a ń s t w a i b ę d ą c y c h jego stałymi obywate­ lami, niż o narodzie j a k o wspólnocie- arystokracji szlachty mieszczan i ludności wiejskiej K o n s e k w e n c j ą n a d u ż y w a n i a terminu „ n a r ó d " i stosowania go przy op.sie dawnego Państwa jest tworzenie przez uczonych i p u b l i c y s t ó w pewnej mitycznej rzeczywistości k t ó r a potem popularyzowana \ wprowadzana do wiedzy potocznej zaczyna s t a n o w i ć element edukacji szkolnej f u n k c j o n o w a ć jako fakt bezref'eksyjnje powtarzany i nie poddawany w e r y f i k a c j i ' Historia ciąży w bardzo istotny s p o s ó b na poczuciu Przynależności etnicznej czy narodowej omawianego ob« 5 " . Nie p o w t a r z a j ą c w i a d o m o ś c i znanych powszechnie, fJl Jedynie najogólniej, że z rozmaitych przyczyn na Lhlf W ł o s z c z y z n y , ale również w innych rejonach w o n ? ! ^ M ę c z e ń s t w a (głównie szlachta) uległa wpłytat£ iUry J ' Polskiego j ę z y k a . Były, oczywiście, terem ' i t W y e c k i e , k t ó r e przesiedliły się z Polski na zasUo t r z y m u j ą c dobra, na p r z y k ł a d , za wojenne " g i . Przede wszystkim jednak szlachta miejscowa pod­ y p o m n e h P O L S K I E y L sr s z l a c h _ d a w a ł a się w p ł y w o m i d ą c v m z Polski, z k r ó l e w s k i e g o d w o r u i d o m ó w arystokratycznych. Bowiem, co należy p o d k r e ś l i ć , o d d z i a ł y w a n i e polskiej k u l t u r y nie o g r a n i c z a ł o się do j ę z y k a . W ten s p o s ó b szereg jednostek i r o d ó w , m i m o iż przodkowie ich wywodzili się z ludności miejscowej, trwale włączyło się w o b r ę b kultury polskiej, a swoją litewskość p o s t r z e g a ł o j a k o c o ś zespolonego, nierozdzielnego od p o l s k o ś c i . Z czasem, w okresie z a b o r ó w , litewskiego odrodzenia narodowego, w dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m , a potem w czasie zmian powojennych, niektórzy z nich (dobrowolnie, ale często pod presją) powrócili do litewskości, o d r z u c a j ą c zarazem język polski. Wielu jednak, m i m o rozmaitych f o r m nacisku, t k w i przy kulturze polskiej, czując się litewskim. Polakami albo zarazem L i t w i n a m i i Polakami (patrz: Romer 1908). W t y m miejscu zacytuję interesującą w y p o w i e d ź z a n o t o w a n ą przez pp. J a w o r s k ą i W a s z c z y ń s k ą r o z m ó w c z y n i ich stwierdza, że kiedy m ó w i z Polakami broni L i t w i n ó w i czuje się L i t w i n k ą kiedy zaś rozmawia z L i t w i n a m i , czuje się P o l k ą L u d n o ś ć wiejska, zwłaszcza K o w i e ń s z c z y z n y , Ż m u d z i , ale także n i e k t ó r y c h wsi leżących dalej na p o ł u d n i e , m ó w i ł a po litewsku. T o p r o w a d z i ł o do dychotomicznego p o d z i a ł u na m ó w i ą c ą po polsku szlachtę i wieś, p o s ł u g u j ą c ą się litewskim (a dalej k u p o ł u d n i o w i polskim i g w a r ą b i a ł o r u s k ą ) . J ę z y k polski staje się więc j ę z y k i e m d w o r k u , s a l o n ó w , kościoła, językiem „ p a ń s k i m " i tok też jeszcze gdzieniegdzie jest dzisiaj o k r e ś l a n y . G w a r y b i a ł o r u s k a , polska, litewska są j ę z y k a m i wsi, a zarazem sposobami porozumiewania się niższych warstw s p o ł e c z e ń s t w a . Dlatego nie musi dziwić zdanie wypowiedziane przez j e d n ą z r o z m ó w c z y ń ze wsi k o ł o Koleśnik: „ m o j a mamusia u m i a ł a k i l k a słów po litewsku, a i tego się w s t y d z i ł a " . T y m samym uwidacznia się kolejny podstawowy czynnik wpływający w istotny s p o s ó b na kwes­ tię z r ó ż n i c o w a n i a etnicznego i narodowego stratyfikacja społeczna i p r z y n a l e ż n o ś ć do o k r e ś l o n e j grupy czy klasy. Z r ó ż n i c o w a n i e społeczne, a przede wszystkim odniesienie do przeszłości, to podstawowe elementy, do k t ó r y c h od­ wołują się ci, k t ó r z y p r ó b u j ą wyjaśnić istotę narodowego z r ó ż n i c o w a n i a . W e d ł u g wielu definicji w s p ó ł c z e s n y c h , język jest kolejnym najistotniejszym elementem o k r e ś l a j ą c y m na­ r ó d . W o m a w i a n y m przez nas przypadku rzecz jest jednak daleko bardziej z ł o ż o n a . W dzisiejszej L i t w i e litewski jest najpowszechniej stosowanym j ę z y k i e m w komunikacji m i ę - 55 �dzyludzkiej. Ale w użyciu jest więcej j ę z y k ó w niż tylko litewski (a nawet niż rosyjski czy polski), przede wszystkim częste jest używanie w o b r ę b i e jednej rodziny gwar b i a ł o r u s ­ kich i polskich. Wiele o s ó b p r z y z n a j ą c y c h się do częstego u ż y w a n i a gwary białoruskiej j a k o j ę z y k a najbliższego sobie, rodzimego (np. w okolicach Święcian) lub gwary polskiej (np. w okolicach Janowa), jednoznacznie deklaruje się j a k o L i t w i n i . W innych wioskach ta sama gwara uznawana jest za jednoznaczne potwierdzenie p r z y n a l e ż n o ś c i narodowej pol­ skiej ( „ m y Palaki, ale h a w o r y m p a prostu"). N a przestrzeni ostatnich trzech lat bardzo w y r a ź n i e zmie­ n i ! się język, j a k i słyszy się w pojazdach komunikacji miejskiej W i l n a czy p o d w i l e ń s k i c h autobusach - jest to ł a t w o z a u w a ż a l n e dla przybysza. Powszechny niedawno rosyjski został zamieniony wielojęzycznością litewskiego, polskiego, rosyjskiego; ostatnio w y r a ź n i e z d o m i n o w a ł je litewski. T r u V no uwierzyć, że m o ż e b y ć to wyrazem trwalej zmiany, m o ż e r o d z i ć się przypuszczenie, że jest to t y l k o z e w n ę t r z n o ś ć , poddanie się pewnej pres i , nie jest bowiem możliwe, by g ł ę b o k a zmiana d o k o n a ł a się w tak b ł y s k a w i c z n y m tempie Tak więc język nie daje się z a s z e r e g o w a ć j a k o jednoznacz­ ny w s k a ź n i k przynależności narodowej. Granice p o d z i a ł ó w j ę z y k o w y c h nie p o k r y w a j ą się z p o d z i a ł a m i w y n i k a j ą c y m i z historii lub stratyfikacji społecznej; skojarzenie tych d w ó c h rozłącznych p o d z i a ł ó w pokazuje, że mamy do czynienia z sytuacją t r u d n ą do analizy, z ł o ż o n ą ; ale zarazem trzeba przestrzec przed zbyt pochopnymi wnioskami, przed auto­ matycznym uznawaniem ludzi m ó w i ą c y c h polskim, gwarami za P o l a k ó w ( k t ó r y to błąd popełniają często polscy t u t o r z y ) - są bowiem w ś r ó d nich tacy, k t ó r z y u w a ż a j ą się za L i t w i n ó w nie t y l k o dlatego, ze żyją w L i t w (np K a r a i m i i Tatarzy Podobnie błędne byłoby uznanie wszystkich k t ó r z y się posługują gwarami lub j ę z y k i e m polskim z silnymi domieszkami l i w s k i m i za L i t w i n ó w co spotyka się na­ gminnie u rozmaitych litewskich działaczy politycznych i społecznych. Przeszłość i język to dwa podstawowe elementy o k r e ś l a n i a ś w i a d o m o ś c i narodowej (co do tego uczeni są zgodni) c h o ć nie m o ż n a ich t r a k t o w a ć w s p o s ó b mechaniczny. K o l e j n y m czynnikiem jest religia; niekiedy jest to nawet podstawowy wyznacznik s a m o o k r e ś l e n i a . tworzenia się ś w i a d o m o ś c i narodowej. Poza stosunkowo nielicznymi wyznawcami is­ lamu (Tatarami - p o t o m k a m i dawnych p r z y b y s z ó w i jeszcze mniej licznymi współczesnymi przesiedleńcami z p o ł u d n i a byłego Z S R R - K a u k a z u i Azji Centralnej) i j u d a i z m u ( Ż y d a m i i K a r a i m a m i ) , L i t w a jest p a ń s t w e m chrześcijańskim 0 wyraźnej przewadze r z y m s k o k a t o l i k ó w (do k t ó r e g o to kościoła należy większość L i t w i n ó w i P o l a k ó w ) . W kolejno­ ści są p r a w o s ł a w n i (przede wszystkim Rosjanie, Białorusini 1 stosunkowo nieliczni Polacy i L i t w i n i ) , dalej staroob­ rzędowcy (potomkowie niegdysiejszych uciekinierów z Ro­ sji) i protestanci (przede wszystkim w L i t w i e Północnej). Pomijając sytuacje konfliktowe w o b r ę b i e kościoła rzymsko­ katolickiego ( m ó w i o t y m jeden z prezentowanych tutaj t e k s t ó w ) , większość P o l a k ó w i L i t w i n ó w to katolicy, religia więc w zasadzie nie m o ż e pełnić roli elementu różnicującego te narody. Niemniej na terenach pogranicza b i a ł o r u s k i e g o katolicyzm jest często o k r e ś l a n y j a k o .polska w i a r a " w od­ różnieniu od „ r u s k i e g o " p r a w o s ł a w i a N i e są rzadkie przy­ padki że żyjący w Litwie i ożywający na co dzień gwary białoruskiej mieszkaniec pogranicza l i t e w s k o - b i a ł o r u s k i e g o stwierdza • jestem Polakiem bo jestem po Isk iei wiary i w k o ­ ściele modle sie po p o l s k u " Okazuje się więc że i p o d z i a ć religijne nie s t a n o w i ą o o k r e ś l a n i u przynależności n a r o d u re.ig.jne .ą OKre przyna.eznosc. narooo D o tych zaś trzech podstawowych kategorii d o c h o d z ą jeszcze inne czynniki; w ś r ó d nich o d d z i a ł y w a n i a o charak­ terze propagandowym i edukacyjnym pełnią role szczególne­ go mechanizmu presji. Jeśli wiec u ś w i a d o m i ć sobie to wszystko, staje się widoczne, j a k z ł o ż o n ą rzeczywistość przyszło b a d a ć i j a k o s t r o ż n e winny być wnioski. T o , co wyżej z o s t a ł o powiedziane, ujawnia p e w n ą oczywi. stość - są różne konteksty u w a ż a n i a się za Polaka, LitwinaJ B i a ł o r u s i n a i t d . F a ł s z y w o ś ć w n i o s k ó w w kwestiach okreś­ lania przynależności narodowej, w y n i k a ć m o ż e z jeszcze innych przyczyn - w ś r ó d k t ó r y c h strach odgrywa r o k p o d s t a w o w ą . M i e s z k a ń c y L i t w y i Białorusi przez kil* dziesięcioleci pozostawali w o b r ę b i e silnej presji i d e o l o g i c „ nej a również działań aparatu terroru, n a r a ż e n i na areszJ towania i donosicielstwo. T o zapewne d o p r o w a d z i ł o do wykształcenia n a w y k u stałej czujności i o s t r o ż n o ś c i w ujaw­ nianiu w ł a s n y c h myśli. Tego rodzaju balastu, o b c i ą ż a j ą c e j nie t y l k o d z i a ł a n i a ś w i a d o m e ale i p o d ś w i a d o m o ś ć , nie da Ł o d r z u c i ć z dnia na dzień. Ciąży o n latami - oby nie pokoleniami Wiele też zapewne o s ó b zwłaszcza we wsiach o b s z a r ó w pogranicznych kiedy miały do czynienia z litew<S k i m u r z ę d n i k i e m pracownikiem biura statystycznego S przedstawicielem lokalnej administracji w o l a ł o z o s t r o ż n o ! ści d e k l a r o w a ć iż uważają się za L i t w i n o w T y m samym X władz: obraz w ^ r ^ S Z ^ o i ^ k S w ^ . stawia sie korzystniej niż j S to w r z e c z y K o ś c i P o K utaiSdo^^^^ nTówczyS nozmlczn^uS m d o w e l oraz l S ^ z o w S h S k?mzowanvch^KTóTuSS n a r o T n S nadona ty^zneMest fo wodntoS ś^i m l e ż y Z d a ć że ó w s S S t ^ V r ^ \ ^ w iakS l e 56 czem z P o k k f c l y S M o ^ S h a z I d z i ć s i e S ^ I S ^ ^ ^ r M ^ S u l i . Litwinów Z tego, co z o s t a ł o wyżej powiedziane w y n i k a , między i n n y m i konkluzja, że kwestie określenia przynależności narodowej i poczucia t o ż s a m o ś c i m i e s z k a ń c ó w pogranicza b i a ł o r u s k o - l i t e w s k o - p o l s k i e g o winny b y ć oddzielone o d t o r i i , j ę z y k a , religii. N i e znaczy to, ż e nie istnieje związek p o m i ę d z y poczuciem przynależności a wymienionymi kate­ goriami, ale, że brak jest prostego w y n i k a n i a , prostych w s p ó ł z a l e ż n y c h . K a ż d y fakt z przeszłości m o ż e p r ó w a d z i ć d o r ó ż n y c h r e z u l t a t ó w w ś w i a d o m o ś c i i różnej identyfikacji - w zależności od p o w i ą z a ń z i n n y m i elementami wspólnie dopiero t w o r z ą c y m i syndrom określający decyzję akcesu do określonej społeczności U ż y w a n y powszechnie termin kul­ tura pogranicza" jako p r ó b a wyjaśnienia owej specyficznej jest w m o i m p r z e k o n a n i u przejawem m^możno^ śc, bardziej jednoznacznego znaczne i z natury swojej z ł o ż o n e Jest to określenie tyleż oczywiste co nic nie wyiaśniaiace Dlatego nie Dosłueuie si« n i m j a k o S a muiacymoriwnejS his­ złożoności d E L idS toS* T ^ Z ^ ą ^ ^ S i ^ S y ^ ^ ztozonosc Większość - jak sądzę - współczesnych publikacji doty­ czących s t o s u n k ó w etnicznych w L i t w i e , ma charakter r o z w a ż a ń historycznych. B e z p o ś r e d n i o l u b p o ś r e d n i o uzasa­ dniają one racje p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d ó w do prawa czucia się gospodarzem i prawa bycia s o b ą . P o d e j m u j ą c y te kwestie uczeni nie są dziś tak k r ę p o w a n i , j a k b y ł o to przez ostatnie dziesięciolecia i zapewne znacznie zmniejszył się procent tych, k t ó r y c h określa sie jako „ d y s p o z y c y j n y c h " , piszących zgodnie z potrzebami z l e c e n i o d a w c ó w (partii i liderów politycznych). O d n o s z ę jednak w r a ż e n i e że t o n ten nie jest irW , rzadki w wypowiedziach i publikacjach litewskich a prze­ konanie zastępuje nieraz wiedzę i a r g u m e n t a c j ę . O t o p.r z ') £ kład. Polska, Słowacja, W ę g r y leżą w Europie wschodni �i jesteśmy z tym oswojeni. Zaś „Litwa geograficznie znajduje 'e w samym centrum Europy (...) leżąc po środku Europy, jitwa stanowi jedno ze skrzyżowań tego kontynentu", iezyk litewski posiada starożytność oraz bogactwo form; wątpliwie czy istnieje w Europie inny język tak bliski do ¡ S a y t u " , „praojcami Litwinów byli starożytni mieszkań­ cy Tracji, Frygii lub Dacii - o wiele starsi od Rzymian" -przytoczone zdania wyjęte zostały z oficjalnego, wydawaJflo w Pięciu językach, przez Państwowe Centrum Wydaw­ c z e czasopisma „Lie uva" (1991. nr 1, s. 11 i 13). Kiedy S z a m y muzeum historyczno-etnograficzne w Wilnie, S n y usłyszeć od przewodnika (profesjonalisty przecie) Z S ć Chrystusa Frasobliwego jest wzorem ikonograficz­ nym charakterystycznym dla sztuki litewskiej - przedstawia ^ C h r y s t u s a M a r t w i ą c e g o się niedolą ludu litewskiego, duszonego do przenoszenia z Prus książek (w zaborze ^ S S o w i ą z w a ł prz^ ^ S t k M ^ m S ^ S z s i i przewodnik w T r o ^ ^ ^ u ^ i m u ^ ^ L c k i zamek był jednym í n a L t í z n S 2 a ™ S b y ł a ^ ^ k ^ K S t o ^ ^ ^ a b i T i L E ^ S t a w S M a T k r a i S w środka S k ^ S v S n ^ ' dla ducha X l ^ S f e k u ^ C * i do dziś u nas K e n a l o S hlii które MHei kTirvmi można sfe J o w a r t o ś Sch^robęeS Towarzyszy temu zwykle obraz narodu zagrożonego przez sąsiadów i na zagrożenia z przeszłości kładą nacisk politycy i działacze przy budowaniu przyszłości. Łatwiej bowiem pozyskać zwolenników do obrony, niż agresji Tyle, że granice obrony przed zagrożeniem są niekiedy trudne do ustalenia, jak pokazuje wiele konfliktów na świecie. Jest w tych działaniach widoczny także syndrom po­ granicza - kraju wieloetnicznego i wielokulturowego - co niekiedy napawa lękiem działaczy politycznych i państ­ wowych a w każdym razie m o ż e się w y d a w a ć niekorzystne. 0 którym jednak z krajów świata można powiedzieć, że jest państwem jednego narodu, że tylko jedna grupa ma prawo mówić o sobie: j e s t e ś m y u siebie, jesteśmy jedynymi gos­ podarzami a innych czy obcych nie ma"? Przytoczone wyżej wypowiedzi, które niezbyt trudno sfalsyfikować, przestają być m a ł o znaczące w momencie, gdy Poprzez masowy przekaz i system szkolno-edukacyjny za­ czynają oddziaływać na ogół społeczeństwa. Niewiele różni się to od uprawianej przez dziesięciolecia radzieckiej propa­ gandy. W artykułach, które tutaj prezentujemy, widoczne są ««eotypy myślowe tzw. prostych ludzi - nie one jednak powinny n i e p o k o i ć . T o m i t y tworzone przez p o l i t y k ó w i sankcjonowane przez uczonych m o g ą stać się g r o ź n e , gdy nauka staje się legitymizacją wiary, wiary we w ł a s n y n a r ó d i jego w y j ą t k o w o ś ć . Tutaj bowiem t k w i zarzewie k o n f l i k t u szerszego, niż tylko spory lokalnych społeczności. Zwłasz­ cza, gdy idealizacji towarzyszy przemilczanie f a k t ó w z naro­ dowej przeszłości, tych k t ó r e z a g r a ż a j ą nieskazitelnemu obrazowi narodowej chwały. Z a ś muzyka, sztuka, u b i ó r , nabierają magiczno-religijnego znaczenia j a k o symbole kor­ poracyjne, znaki przynależności i konsolidacji tych, k t ó r z y się i m p o d p o r z ą d k o w u j ą i oddzielenia tych k t ó r z y w ą t p i ą b j d ź ich nie a k c e p t u j ą Zjawisko nie dotyczy t y l k o L i t w y czy Polski, badano je i opisywano przed kilkudziesięciu laty (np Znaniecki 1990 s 66 i 162)-znane są r ó w n i e ż jego późniejsze reperkusje Jeżeli więc dzisia, w Europie p o s ^ S u K S dośćpowszechnie o b s e r w Ł o d d z i a ł y w a n i a to należy bacznie o b s e r w o w a ć k u czemu te d z i a ł a n o opserwowac Propaganda bowiem wyprzedza kształcenie. Propagan­ dzie potrzebne są czytelne sytuacje i dychotomiczny p o d z i a ł świata i rzeczywistości. Stąd ważniejsze o d poznawania owej rzeczywistości i przyczyn jej charakteru jest tworzenie p o ż ą d a n e g o obrazu; i poprawianie przeszłości, gdy nie n a d ą ż a ona lub odstaje od wizji. Dlatego niszczy się dowody z przeszłości, m a n i p u l u j ą c h i s t o r i ą ( t a k ż e w procesie edukacja szkolnej). D z i a ł a n i a takie często m o ż n a było o b s e r w o w a ć w niedalekiej przeszłości Białorusi, L i t w y czy Polski; ale nie odeszły wraz z przeszłością i z a d e k r e t o w a n ą przyjaźnią w obrębie K r a j ó w Demokracji Ludowej i braterstwa proleta? riatu Niekiedy uległy nawet intensyfikacji- zmieniły się symbole i programy ideologiczne ale p o z o s t a ł o zjawisko jego mechanizmy i rezultaty k t ó r e m o ż e m y o b s e r w o w a ć w Wilnie K o w n i e i i E h ^ l ^ w O ś H L i t w y k t ó r e widzim^y tak-że w mias^tach Białorasi a i w Polsce nie jest erenementem W wielu wypowiedziach i publikacjach litewskich działa­ czy i i d e o l o g ó w , ale też uczonych, pojawia się wizja jakiejś prajedni, w s p ó l n o t y o k r e ś l o n e j pochodzeniem, jako czyn­ nikiem d e c y d u j ą c y m o przynależności narodowej, wobec k t ó r e g o wszystkie inne, w t y m także zdanie p o d m i o t u , jednostki czy grupy - mew.ele znaczy. W dziejach b a d a ń kwestii naroLwych i s t o s u n k ó w etnicznych, tendencje takie pojawiały się niejednokrotnie - konsekwe nie jednak od­ rzucane i dyskredytowane przez ogół uczonych, j a k o w y n i ­ kające z przesłanek pozanaukowych oparte na wierze a nie dowodach i analizie p r o w a d z ą c e z reguły do k o n f l i k t ó w nietolerancji a nawet wojen Jeżeli założenie determinizmu rasowego czy genetycznego odrzucimy, pozostaje nam zgodzić się, że k a ż d y - jednostka i grupa ma prawo b y ć t y m , za kogo się u w a ż a i nie m o ż n a jej u z n a w a ć za k o g o ś innego. M o ż e b y ć B i a ł o r u s i n e m , L i t ­ winem, Polakiem, tutejszym; b y ć zarazem B i a ł o r u s i n e m i Polakiem czy Polakiem i L i winem, nawet, jeśli stan taki m a r t w i i d e o l o g ó w i działaczy politycznych, k órzy u z n a j ą go za niekorzystny dla interesu p a ń s t w a (patrz np. Gellner 1991). Ś w i a d o m o ś ć sygnalizowanych tutaj zjawisk skłoniła nas do podjęcia tematu, do p r ó b poznania i prezentacji tej złożonej rzeczywistości. Jak bowiem powiedział jeden z bo­ h a t e r ó w Babla: , j a , bywa, samego siebie me żałuję (...) ja bez o s ł o n e k p o z n a ć , jjakie " (Babel 1974 p o ż ą d a m życic y a « e jest je L I T E R A T U R A Babel L , 1 9 ?4 Opis żywota Mateusza Rodionycza wybrane. Warszawa Gellner E . . '"1 Narody i nacjonalizm, Warszawa LiEtuva. 1 9 9 1 „Lietuva", nr 1, Vilnius Pawliczenki, w: Utwory Ossowski S., 1962 O osobliwościach 1991 nauk społecznych. Warszawa „Przegląd Wschodni', z. 3, Warszawa Romer M . 1908 Litwa. Studyum o odrodzeniu narodu litewskiego, L w ó w Znaniecki F . , 1990 Współczesne narody. Warszawa 57 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a67beccf985179a3052aa8f3a4242827.pdf 90d6fd4b3c60865686257dd46f6745e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3166 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2965 Title A name given to the resource Mit, sztuka, interpretacja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.183-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dariusz Czaja MIT, SZTUKA, INTERPRETACJA Niejednokrotnie zwracano współczesnej, p o d e j m o w a n o u w a g ę n a obecność m i t u w próby rozpoznania jej j a k o ś c i . C z y m j e s t ó w m i t i j a k się w s z t u c e p r z e j a w i a ? jącej odpowiedzi symbolicznej psychologii twórczą. w Sergiej Awierincew, w J u n g a i j e j zastosowań kultur wszystkie z jakim mamy archaicznych, dziedziny zrelatywizowane swej krytycznej d o badań o n o d porządkującego wotnego m i t u totalnego", padku Interesu­ tej kwestii udziela radziecki badacz Wychodzi 1 sztuce mitycznych do mitu analizie n a d wyobraźnią rozróżnienia „pier­ do czynienia w plemiennych, ludzkiej myśli aktywności, ludowych, również podstawowego i w a wyodrębnienia nawet w te wieku. Brancusi jego w twórczość, powtarzało kontekście odzwierciedlają fakty l u d z k i m myśleniu, nauk przyrodniczych. dominującą tendencję swym pragnieniu odkrycia archaicznych p o z i o m ó w " s z t u k i z w r ó c i ł się k u l u d o w y m k o r z e n i o m . gdzie artystycznej", przedstawicieli duchową k o n k r e t n e g o czasu historycznego — początku obecnego niesieniem są s t a d i u m prelogicznego w badaniach Wszystkie przy­ sztuka, jego d a j ą się r o z u m i e ć o r a z „ z r ó ż n i c o w a n e j t w ó r c z o ś c i do cjalne, co akcentuje ludowych się w które wzorców, niej, było Eliade, nie była Jednakże prostym za,sadę i warunkiem. rozumienia, przez prze­ Jeśli i c h repliką. t o u n i w e r s a l n o doświadczenie jej podstawą fenomenologiczną nie była coś egzysten­ Wy korzystując r symbol, odsłania Eliade mitologiczne uniwersalia tematów opracowywanych przez rozważa p o c z ą t k o w o t e r m i n u o d n o s z ą c e g o się d o s y t u a c j i k u l t u r o w e j , w k t ó r e j s z t u k a Brancusiego. stalą się j e d n y m z o b s z a r ó w k u l t u r y , o r g a n i z m u z r ó ż n i c o w a n e g o , tle m o t y w u „ k o l u m n y n i e b i o s " obecnego w m i t o l o g i i rumuńskiej, powstałego z d e s t r u k c j i niepodzielnego b y przejść d o s z e r s z y c h o g ó l n o ś w i a t o w y c h odniesień nych, rzeźbie Emancypacja sztuki dokonała się świata m i t u w rezultacie pierwotnego. śmierci W historii s z t u k i europejskiej zauważa A w i e r i n c e w dwie mitu. postawy Niekończącą dostrzegając motywu axis się w z mundi kolumnę jego przetworzenie na mitologicz­ archetypicznego wielowartościowymi konotacjami w o b e c m a t e r i i m i t y c z n e j : klasyczną i r o m a n t y c z n ą ; nie u ż y w a s y m b o l i c z n y m i . U j m u j e dzieło B r a n c u s i e g o w powiązaniu z s y m ­ t y c h terminów zgodnie z i c h h i s t o r y c z n o - l i t e r a c k i m r o z u m i e n i e m , boliką lotu, ale w i d z i w n i c h d w a najogólniejsze w z o r y r e a k c j i w o d n i e s i e n i u dobnie w do widzi dziedzictwa mitycznego. Wzór kla,sycystyezny odznacza formalistycznym traktowaniem symbolicznych topoi, się estetyzacja wstępowania, transeendowania opracowywanym E l i a d e rozwinięcie p o p u l a r n e g o skiego. Równocześnie doczesności. Po­ wielokrotnie przezeń temacie pokazuje, m o t y w u folkloru jak samo rumuń­ doświadczenie w a r t o ś c i m i t y c z n y c h b i e r z e się z p o s ł u g i w a n i a się n i m i w s p o s ó b absolutnej i n s t r u m e n t a l n y . Odniesienie do m i t u m a t u charakter świadomy, c z e n i a k o n d y c j i l u d z k i e j , k t ó r e stało u ź r ó d e ł c a ł e g o c y k l u , r e a l i z o ­ racjonalny. zaangażo­ wane modelowej skrzydeł, Koncepcyjność eliminuje emocjonalne w a n i e . W z ó r r o m a n t y c z n y u k s z t a ł t o w a ł się w w e r s j i w wieku w sztuce X I X , chociaż wcześniej europejskiej w jej ustawicznie nieoficjalnym, przejawia! się niekanonicznym wolności, o d r z u c e n i a to Ptaki było przez lotu, wyobraźnię ptaków. z i e m s k i c h ograniczeń, mityczną Uwydatnia obyd­ pracy Trzeba zaznaczyć, że zauważone egzystencjalnych czają poza obejmuje jej danej e p o k i , które — horyzont zarówno j a k w i e r z y się — Z historyczny. świadomy złożonych tej racji w zwrot stronę treści wykra­ postawa ta mitologii, jak icznej dochodzi mitologii i genetycznego, do odczytanie, które p r o p o n u j e romantycznego. czesnej jest W za rezultacie zadaniem ujawnianie roli mitu, kontynuację badacza który wzorca kultury definiuje współ­ autor „ p i e r w o t n e s c h e m a t y przedstawień". O n e t o organizują wowe struktury Mircea badali w Eliade wiele dzieła,ch razy sztuki tacyjną, zainteresowaniu dla archetypicznych, współczesnej, stopniu plastyki i filmu. Brancusiego pokrewnego dawał w y r a z na odkrywanie pokładów mniejszym podsta­ kreacji artystycznych. zorientowanych logicznych jako jest tyleż głównie Tekst 2 o osobistym mito­ literatury, rzeźbiarskich wspomnieniem m u d u c h e m a r t y s t y , co p e w n ą p r o p o z y c j ą i n t e r p r e ­ sposobem czytania „tekstu" dzieła artystycznego, Sięgnijmy lecz linoskoczka, Analizowany Baiwillo'a, Awierincew. podejścia, s w o j e g o k r a j u , j e g o dzieła, z a k o r z e n i o n e mitologicznej — to zestaw są w r o d z i m e j obiegowych T banałów tradycji związanych swoim przykład, nie t a k c z y t e l n y uwrażliwioną eseju arlekina gęstego, w Jaeoba,, pod­ na symboliczne Portret artysty do jakie rzęcym jak w jako lino­ też w; i s t o c i e w filmu. 3 Rilkego, Picassa, malarstwa tekstu, demoniczną i legendy rokrouj ioego : odwołującego ludowej, „folkfool" niej z i wizualnie i znaczeniowo i podziemiami, bajki do oraz t r a d y c j i pogańskiej zajmował artystycznej. Baudelaire'a, 4 N i e s p o s ó b streścić t e g o n i e z w y k l e średniowiecznych bohaterze twórczości z poezji Apollinaire'a antropologicznego analizie w material pochodzi utrzyrnująeogo rysy. i n n y , już Rouaulta, Tolouse-Lantrcca. folkloru mówił takiego na ż o n e k o m p l e k s y s y m b o l i c z n e w j a k i e u w i k ł a n e są p o s t a c i b ł a z n a , klowna, B r a n c u s i był rumuńskim chłopem, czerpał o b f i c i e z jego którym przy­ podatnym Eliade. podobną, W szczególnie h i s t o r y k l i t e r a t u r y J e a n S t a r o b i n s k i śledzi b o g a t e i z ł o ­ miejscom o n a d strategią po względu skoczka misteriów tropem, zatem zo w y d a ć się interpretację. Warto się Brancusiego teksty główne zatrzymać laboratoryjnym, zawierający opisać podążającego Dzieło archa­ świata nie m a c h a r a k t e r u ze s z t u k ą l u d o w ą , m o ż e sztukę Awierincew nieomal zna,czeń u n i w e r s a l n y c h . pokrewieństwo artystycznej ale s t r u k t u r a l n y . na wyraźne koneksje kładem w i e k u uważa wyrażenia wyobraźni i n i e ś w i a d o m e d z i a n i e się m i t u w w y o b r a ź n i t w ó r c z e j . Co w a ż n e : X X twórczej długo­ trwałej do wyrażenia obrazów w u o m a w i a n y c h p r z y p a d k a - c h t r a n s f o r m u j e go i w d r o d z e wanie symbolicznej użyciu wyobraźni B r a n c u s i e g o , k t ó r y sięgając p o f o l k l o r y s t y c z n y k o n k r e t , w n u r c i o . Cechuje go ż y w y , e m o c j o n a l n y s t o s u n e k d o m i t u , a p l i k o ­ jego m o w y przy rolę przekro­ ze się szczególnym wiejski), (głupek postacią, Arlekina, w i ę ź ze ś w i a t e m zwie­ ludow-ej, dziel Szekspira, archaiczno komedii Chaplina i braciach znaczenia Marx. błazna Przywołajmy z t w ó r c z o ś c i ą rzeźbiarza,. E l i a d e m e d y s k r e d y t u j e i c h i n i e o d ­ j e d y n i e w t y m m i e j s c u dla, u k a z a n i a p o s t ę p o w a n i a a u t o r a p o r t r e t y rzuca, klownów ale traktuje jako punkt wyjścia swojej hermeneutyki, ({eorges'a lekceważy że t y m zwrócić Eliade poszukiwania historycznego Brancusiego, miało swój o d p o w i e d n i k cych nieświadome elementów uwagę na dwutorowość kontekstu owo dzieła. „zstępowanie w badaniach psychologów warstwy tej trwałych, n i e z m i e n n y c h , nie p s y c h i k i , etnologów Podkreśla, do głębi", odkrywają­ zmierzających wozu mieszkalnego, starego, t y m tematem liście s p o t k a n i a . Został p o r u s z o n y któregoś d n i a w i d o k i e m w ę d r o w n e g o przy Szukając fascynacja artysta w ujęcia. Warto jego J a k oświadcza do interpretacji. przyjaciela,, Rouaulta. zmierzając k r o k p o k r o k u d o p r z e k r o c z e n i a tego s t e r e o t y p o w e g o wychudzonego była, r e z u l t a t o m konia skubiącego trawę i dopełniającego t e n obraz, starego k l o w n a naprawiającego swój różnobarwny metaforę swojego strój. Rouault Losu, p ó ź n i e j pojął jako postać figurę klowna jako k o n d y c j i ludzkiej, w i z e r u n e k k a ż d e g o z n a s . O b j a w i ł a m u się z całą m o n ą s p r z e c z - 283 �nośó p o m i ę d z y b o g a t y m , b ł y s z c z ą c y m s t r o j e m a n ę d z ą i s t n i e n i a , które s k r y w a . Nawiązuje w t y m rozpoznaniu do słynnego poe­ tyckiego obrazu „Starego linoskoczka" Baudelaire'a, cego jej całą wzlotem dwuznaczność i upadkiem, życiodajną sławą i tej postaci: zręcznością nieustanną i kondycją artysty i kondycją zawieszeniu oporem jaki bliskością, autoportretach o d k r y w a Rouault istotne odsłaniają­ między stawia śmierci. W swych podobieństwo błazna. N a k r y c i e ciało, między głowy malarza i c z a p k a b ł a z e ń s k a t r a k t o w a n e są p r z e z e ń w y m i e n n i e . T a b i e g u ­ nowość znaczeń pierwiastkiem wadzi zawarta Starobinskiego głęboką grę „Zmaganie w postaci duchowym do odkrywczej symbolicznych się duszy z clowna, i koniecznością jej pomiędzy wcielenia, ujawniającej Pierrola Rouaulta: wcielenia znajduje w twarzy Chrystusa. Tragiczny — Podobnie jak w ustalonego odpowiednikiem autoportrecie, typu klowna, t a k też pojęcia można podłoga cja elementarny ch się on dopatrywać wpływom togo Chrystus w zaś o t r z y m u j e paradoks doczna w można blacie policzki klowna. Nic stwierdzić, że religijność jego obrazach świętości, o tematyce popadając Rouaulta cyrkowej jak w do k t ó r y c h n a t c h n i e n i e m była h i s t o r i a święta. W a r t o ś c i się w y m i e n n e : Pasja wedle R o u a u l t a rozgrywa p r z o d m i e ś c i a , za,ś a r e n ą s c e n c y r k o w y c h Golgoty. A-wtedy, zdają Ponieważ instruktywnym nas od jesteśmy może z a t e m „archetyp" dla. b a d a c z a mają kultury charakter wciąż w swoich przozoń topo­ przywoły­ Mędrca, obrazu wywołuje w naturalnego od początku t y m otoczeniu nie tekście i Ecce reakcje Porębskiego: wrodzony, doświadczeń w s z y s t k i c h i kulturowego przyswajane osobników — są czy raczej otoczenia i przez to sprawa pochodzą za każdym pojawiających dalsza, rozstrzygać archetypy okazują odniesień polaryzującego nasze w y o b r a ż e n i a i czyniącego z n i c h wyznacznikiem 7 Nad pomaga pewnego n a m rozpoznać stosunok." sztuką czy się o której t u jest w i ­ najważ­ Wrodzono czy dzioląoych scenach, wyżyny musimy. M. dziedziczny g a t i n : u pokoleń, prapoczątków naszego swój d o niego Rouaulta reaktualizuje o rozwijanej chrześcijańskiego stanowią „ o s a d " o b r a z o w y c h całość, k t ó r a z n a c z e ń p o j ę c i a k l o w n a i s z a l e ń c a ? (...) termin archetypy „Czy sio b y ć niejszych świadkami arehotypieznego się n a t l o n ę d z y do jednego z jest historycznych w fazie f i n a l n e j r e k o n s t r u k ­ alergiczne, p r z y p o m n i j m y jeszcze uwagę zawartą w t y m o g r o m n i e g d y t r a g i c z n y k l o w n p r z y j m u j e rolę złożonej dla o d k u p i e n i a o f i a r y , czyż nie w r a c a m y Mowa 6 systemu w a n y c h na wpół świadomie postaci Błędnego Rycerza, razem aureolę determinant które 7 Michałowski. określe­ jako grafii Drogi i D o m u , motywów W a l k i i Dziedzictwa, podtekstów uzyskuje odczytaniu schematów , 7 obrazach precyzyjnemu p o t r a k t o w a n i u go w świadomości twórczej, t o w a r z y s z y z klown zbiorowej, pozw'ala cechę t e g o s e m i o t y c z n e g o p o ­ perspektywy: „romantyzmu", wyobraźni Homo. Chrystusa,. najistotniejszą dejścia z a n t r o p o l o g i c z n e j niu m o d e l u , j a k i m j e s t ś w i ę t e o b l i c z e . W y t w a r z a się z a m k n i ę t y o b i e g znaczeniowych: wydobyć klown znieważanego artysty jedynie i niewinny — staje modelowo Porębskiego analiza m a l a r s t w a P i o t r a Michałowskiego. B r a k miejsca odnawianiu odpowiednik i odkrywcza d o t w ó r c z o ś c i z d a w a ć b y się m o g ł o realistycznej, przekonuje podjęta przez Mieczysława wyraz P a s j i . K l o w n j e s t t y m , k t ó r e g o policzkują, i w t e n sposób symbolicznym zastosowaniu najgłębszy złożony w ofierze s t a n o w i nieznacznie p a r o d y s t y c z n y się pro­ refleksji podtekstów nędzą rozziew jego Ż o t e g o r o d z a j u i n t e r p r e t a c j a możo b y ć z a s a d n a w ciąży nabyte, pozostaną najogólniejszego się w świecie układu i określić 7 przekleństwo interpretacji. Z r a c j i n a d m i a r u sensów , k t ó r e p r z y n o s i , e s e n c j a l n e j nieuchronnie niedookreślo- 7 W twórczości ności z n a c z e n i o w e j , procesu odżywania tania. Być może droga poddawana jest r o z m a i t y m próbom interpretacji symbolicznej, odczy­ którą o b r a l i i chrystianizacji e l e m e n t u o f i a r y i zbawienia obecnego początko­ w s p o m n i a n i t u przykładowo h i s t o r y k religii, h i s t o r y k literatury, wo historyk i w postaci niejako taraz oto jednak błazna. Ta pogańska niewinnie trwająca jedno swoich ze blaskiem chrystianizmu'' . namiętnego w pozostałość, ludowej pierwotnych i nieświadomie tradycj', znaczeń, zafascynowanego odzyskuje oświetlone cierpieniom 5 zrozumieć sztuki, i najbliższa opisać. artystycznego, jest Szanując przedmiotowi, każdorazowo który wpisując j e w h o r y z o n t m e n t a l n y e p o k i , 7 wprow adzają,c 7 wychwytuje Starobinski istotną wyobraźni, o której wspominał również E l i a d e : trwałe opracowywanie, obrazów , szukanie 7 wyrazu, prow adzi odsłonięcia i 7 do matrycy wzbogacającego przetwarzanie dla nich coraz ujawnienia to sens p r z e d s t a w i e n i a f a k t , że długo­ pewnych motywów , 7 adekwatniejszych w a,rtośei mitologicznej, właściwość form arehetypicznych, 7 praobrazu ożywiającego w nieoczekiwane konteksty, interpretacja t a nie ukazuje i c h w i o l o w a r t o ś c i o w o ś ć i g ł ę b i ę . U j a w n i a się t y m s a m y m bieństwo s y m b o l u i k r e a c j i twórczej: o b e c n y wiastków koncepcyjnego i emocjonalnego, świadomego, realnego i nierealnego, rycznego. Istotę symbolicznego świadomego historycznego spojrzenia podo­ w nich splot pier­ na i nie­ i transhistodzieło sztuki t r a f n i e o d d a j e piękna s e n t e n c j a B a c h t i n a : „ K a ż d y sens przeżyje święto swojego plastycznego. dzieła dostrze­ gając p r z y t y m jego oporność n a d y s k u r s y w n y przekład, wreszcie t y l k o n i e d o k o n u j e r e d u k c j i treści d z i e ł a a l e p r z e c i w m i e Błyskotliwie próbuję swoistość odrodzenia." 8 1' R Z Y P i S Y : Anałiticzeskaj" psirhologija K.-O. Jungu i zakonomiernosti tworczeskoj fantuzii. Streszczeniem tego artykułu jest tekst L . K o l a n k i e w i c z a , Rozumienie i dialog (Psychologia analityczna w oczach badacza radzieckiego), . . L i t e r a t u r a , na, ś w i e c i e " n r 3 ( 8 3 ) : 1 9 7 8 , ss. 2 2 1 — 2 3 3 1 - J . S t a r o b i n s k i , Portret artysty jako linoskoczka, „Literatura Ś w i e c i e " n r 9 ( 6 5 ) : 1976, ss. 3 0 8 — 3 2 3 * Psychologizującą interpretację m o t y w u k l o w n a , l i n o s k o c z k a w t w ó r c z o ś c i P i c a s s a d a j e J u n g . Z o b . C. G . J u n g , Picasso, [w:] Archetypy i symbole, W a r s z a w a 1 9 7 6 , ss. 4 8 9 — 4 9 6 S t a r o b i n s k i , Portret artysty..., s. 3 1 2 — 3 1 3 M . P o r ę b s k i , Romantyzm i archetypy, [w:] Interregnum. Studia z historii sztuki polskiej XIX i XX w., W a r s z a w a 1 9 7 5 , ss. 6 7 — 1 2 8 T a m ż e , ss. 1 2 6 — 1 2 7 M . B a c h t i n , Estetyka twórczości słownej, W a r s z a w a 1986, s. 5 2 5 1 na 5 P o r . l i c z n e na, t e n t e m a t u w a g i r o z s i a n e w Ordeal by Laby­ rinth. Conversations with Claude-Henri Pecquet, j a k również d r o b n i e j s z e p r a c e : Sur la permanence du saere dans l'art contemporuin, „ X X s i e c l o " , 1 9 6 4 , 2 6 , ss. 3 — 1 0 ; The Sacred and the Modem Artist, „ C r i t e r i o n " , 1 9 6 5 , 4 , ss. 2 2 — 2 4 ; Art and the Divine, [ w : ] Encyclopaedia of World Art, v o l . 4, ss. 3 8 2 — 3 8 7 2 7 е 6 7 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e3d896dd04f390c7c74d8236ade0e3b9.pdf 9d9cf4c7076a42be597466e1680dadb8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6495 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource streszczenie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6068 Title A name given to the resource Noty o autorach/ Summaries/ Contents/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.2, s.142-151 Creator An entity primarily responsible for making the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty-redakcja Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Noty o autorach Hartmann mógł wyjechać do Monachium na studia dyrygenckie (1908-1912) u Felixa Mottla, ucznia i przyjaciela Richarda Wagnera. Spotkanie z Gurdżije­ wem w 1916 roku w St. Petersburgu stanowiło punkt zwrotny w jego życiu. Przez następnych dwanaście lat de Hartmann i jego żona Olga pracowali blisko z Gur­ dżijewem. W latach 1922-1929 mieszkali w instytucie Gurdżijewa we Francji, gdzie skomponowanych zosta­ ła większość utworów. W końcu lat czterdziestych i na początku pięćdziesiątych Jeanne de Salzmann zaprosi­ ła go na koncerty muzyki, którą skomponował z Gurdżijewem. W tym okresie de Hartmann nadzorował proces wydawania zapisów nutowych oraz skompono¬ wał nowe utwory do ruchów i świętych tańców Gurdżijewa. NOTY BIOGRAFICZNE AUTORÓW BLOKU O GURDŻIJEWIE: Peter Brook (ur. 1925) jest dyrektorem Międzynaro­ dowego Ośrodka Twórczości Teatralnej w Paryżu. Wcześniej pracował jako reżyser i dyrektor w The Royal Shakespeare Company w Wielkiej Brytanii. Wystawił wiele przełomowych przedstawień teatral­ nych, do których należą: Marat/Sade, Sen nocy letniej i Mahabharata. We współpracy z Jeanne de Salzmann wyreżyserował film Meetings with Remarkable Men (Spotkania z wybitnymi ludźmi). Jego książka The Emp¬ ty Space (Pusta przestrzeń), podejmująca problematykę istoty i roli teatru, należy do najważniejszych publika­ cji o teatrze XX wieku. Henriette Lannes (1899-1980) była londyńską wysłanniczką Jeanne de Salzmann. Dzięki niej Praca w Anglii posiada tak silne podstawy. Przez ponad trzy dziesięciolecia pracowała w Londynie, przyjmując na siebie dodatkowo odpowiedzialność za prowadzenie pracy w Lyonie. Była gwarantem etosu, dynamiki i ukierunkowania Pracy. James Moore jest autorem biografii Gurdżijewa (1991) oraz książki Gurdjieff and Mansfield (1980). Pracuje w Londonie w Gurdjieff Studies Group. Pauline de Dampierre, pracowała jako adwokat i dziennikarka. Spotkała Gurdżijewa w 1942 roku i do swej niedawnej śmierci była jedną z głównych prowa¬ dzących pracę w Paryżu. Rozmowy z nią na temat na¬ uczania Gurdżijewa ukazały się w czasopismach „Para­ bola" i „Material for Thought". Fritz Peters jest autorem dwóch tomów wspomnień 0 Gurdżijewie: Boyhood with Gurdjieff (1964) oraz Gurdjieff Remembered (1965). Joanna Haggarty była członkinią The Gurdjieff Socie¬ ty of London i została wprowadzona w Pracę przez mat­ kę, uczennicę Piotra D. Uspieńskiego. Uczestniczyła w ostatnim wykładzie Uspieńskiego w 1947 roku w Londynie, a następnie dołączyła do grupy prowa­ dzonej przez Kennetha Walkera. Gurdżijewa spotkała na krótko w 1949 roku, po czym, w tym samym roku rozpoczęła naukę ruchów z Alfredem Etievantem. Brała udział w dwóch filmach dokumentujących Ru¬ chy oraz w filmie Petera Brooka Spotkania z wybitnymi ludźmi. Przez wiele lat była jedną z głównych nauczy¬ cielek Ruchów w Londynie i w Norwegii. Zmarła w 1994 roku. Laurence Rosenthal jest kompozytorem, pianistą 1 dyrygentem. W jego dorobku znajdują się kompozy¬ cje do wielu filmów i realizacji telewizyjnych. Dokonał aranżacji i orkiestracji muzyki do filmu Spotkania z wy­ bitnymi ludźmi Petera Brooka, na którą składały się liczne fragmenty skomponowane przez Gurdżijewa i Thomasa de Hartmanna. Razem z Lindą Daniel¬ -Spitz i Charlesem Ketchamem opracował wydanie krytyczne Music for the Piano Gurdżijewa i de Hart­ manna (Wergo/Schott Recordings). Thomas de Hartmann (1885-1956) był kompozyto¬ rem i pianistą, który współpracował bezpośrednio z Georgijem I . Gurdżijewem w latach 20. XX wieku. Po uzyskaniu dyplomu konserwatorium w St. Peters¬ burgu (1903) rozpoczął karierę baletem Szkarłatny kwiat, wystawionym w petersburskim Teatrze Marińskim z Anną P. Pawłową, Tamarą P. Karsawiną, Micha¬ iłem M . Fokinem i Wacławem Niżyńskim w obsadzie. W uznaniu dla tego przedstawienia car Mikołaj I I zwolnił go z czynnej służby wojskowej, aby umożliwić mu całkowite poświęcenie się muzyce. Dzięki temu de 142 Jeanne de Salzmann (1889-1990), córka Julesa Allemanda, znanego szwajcarskiego architekta, studiowa¬ ła muzykę (fortepian, kompozycję i dyrygenturę) w konserwatorium w Genewie. Była tancerką i na¬ uczycielką rytmiki oraz uczennicą Emile'a Jaques-Dalcroze'a, z którym pracowała w Hellerau w Niemczech, w awangardowym instytucie sztuki, tańca i teatru. Spotkała tam malarza i scenografa, Alexandra de Sal¬ zmanna, którego poślubiła w 1917 roku. Podczas re¬ wolucji w Rosji mieszkała z mężem w Tiflisie w Gruzji, gdzie otworzyła szkołę tańca i muzyki. W 1919 roku kompozytor Thomas de Hartmann przedstawił mał¬ żeństwo de Salzmannów Gurdżijewowi. Spotkanie to miało decydujące dla nich znaczenie. Z upływem lat �NOTY O AUTORACH Jeanne de Salzmann stała się najbardziej zaufaną asy­ stentką Gurdżijewa, który pod koniec życia wyznaczył ją na kontynuatorkę swej pracy. Pod jej kierownic­ twem nauczanie Gurdżijewa rozwinęło się i poszerzyło. Doprowadziła ona do połączenia wielu grup pracują­ cych w odosobnieniu. Nadzorowała publikacje i tłu­ maczenia książek Gurdżijewa. Przez ponad czterdzieści lat pracowała z uczniami, by zachować i przekazać da­ lej ćwiczenia i tańce opracowane przez Gurdżijewa. Wyjątkowy cykl filmów dokumentalnych zatytułowa­ ny Sacred Dances daje świadectwo jej pracy i stanowi niezrównaną dokumentację nauczania Gurdżijewa. cudownego), tomu opublikowanego w języku angiel­ skim dwa lata po jego śmierci, a następnie w przekła­ dach na wiele języków pod tytułem Fragments of an Unknown Teaching (Fragmenty nieznanego nauczania). Dzieło to stanowi najbardziej klarowną wykładnię idei Gurdżijewa i jest jedną z przyczyn wzrostu ich oddzia­ ływania. Spotkanie z Gurdżijewem w Moskwie w 1915 roku stanowiło punkt zwrotny w jego życiu. Odtąd za swój główny cel Uspieński uznał studiowanie i stoso¬ wanie w praktyce idei przekazywanych przez niego. Rozstał się jednak z Gurdżijewem w 1918 roku na Kaukazie, gdzie pracował z nim przez prawie rok, a na­ stępnie przez Konstantynopol dotarł do Londynu (1921). Wygłaszał tam wykłady i organizował prywat­ ne spotkania. Po raz ostatni spotkał Gurdżijewa w Pa­ ryżu w 1930 roku. Lata I I wojny światowej spędził w Stanach Zjednoczonych, wygłaszając wykłady w Nowym Jorku. Na początku 1947 roku powrócił do Londynu, gdzie zmarł. Michel de Salzmann (1923-2001) był odpowiedzial­ ny za prowadzenie grup w Paryżu, w Holandii oraz w Genewie, a także podczas letnich spotkań w Alpach Szwajcarskich, w trakcie których zbierali się członko¬ wie różnych grup z całego świata. O d 1990 roku do śmierci w sierpniu 2001 doktor de Salzmann kierował siecią fundacji, towarzystw i instytutów Gurdżijewa na świecie. Jego przyjaciele oddają mu cześć jako jednej z największych postaci duchowych XX wieku. Grzegorz Ziółkowski (ur. 1970) pracuje w Zakładzie Dramatu i Teatru Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz jako Dyrektor Programowy Ośrodka Tchesslav Tchechovitch (Czesław Czechowicz) spo­ Grotowskiego we Wrocławiu. Jest autorem monografii tkał Gurdżijewa w Konstantynopolu w 1921 roku Teatr Bezpośredni Petera Brooka (2000). Razem z Ewą i tam podjął z nim pracę, którą kontynuował w Prieuré Guderian-Czaplińską przetłumaczył na język polski i w Paryżu aż do śmierci Gurdżijewa w 1949 roku. Tom książkę Petera Brooka Ruchomy punkt (2004). Współ­ jego wspomnień Tu l'aimeras — Souvenirs sur G. I. Gur- redagował dwa zeszyty specjalne „Pamiętnika Teatral­ djieff został opublikowany w lutym 2005 roku. Angiel¬ nego" poświęcone Jerzemu Grotowskiemu (2000, skie tłumaczenie tej książki ukaże się drukiem w koń¬ 2001). Razem z Paulem Allainem zredagował zeszyt cu 2005 roku. specjalny „Contemporary Theatre Review" na temat teatru polskiego po 1989 roku. Z Jarosławem Fretem Henri Tracol był dziennikarzem i fotografem, który zorganizował czternastą sesję Międzynarodowej Szko¬ obserwował hiszpańską wojnę domową jako dyrektor ły Antropologii Teatru Eugenia Barby (2005). agencji prasowej republikanów. Pracował następnie w Musée de l'Homme w Paryżu i został rzeźbiarzem. Przez dziesięć lat był bliskim uczniem Gurdżijewa. Ja¬ ko czołowy przedstawiciel nauczania został prezyden¬ tem Instytutu Gurdżijewa we Francji i razem z Jeanne NOTY O POZOSTAŁYCH A U T O R A C H : de Salzmann zredagował francuskie wydanie Opowie­ ści Belzebuba. Eugenio Barba urodził się w 1936 r. we Włoszech, do­ rastał we wsi Gallipoli. Po ukończeniu akademii woj­ Tilo Ulbricht jest emerytowanym naukowcem, który skowej w Neapolu zrezygnował z kontynuowania woj­ prowadził badania w różnych dziedzinach, takich jak: skowej kariery śladami swojego ojca i rozpoczął studia kwasy nukleinowe, pochodzenie życia, środowisko na¬ nad francuską i norweską literaturą oraz historią reli­ turalne, dieta i zdrowie. Pracował także w krajach roz¬ gii na Uniwersytecie w Oslo. wijających się, zarządzając badaniami w rolnictwie. Je¬ W 1961 r. Barba przyjechał do Warszawy aby stu­ go nauczycielami w Pracy byli najbliżsi uczniowie Gurdiować reżyserię teatralną w Państwowej Wyższej dżijewa. Jest członkiem rady The Gurdjieff Society of Szkole Teatralnej. Po roku dołączył do Jerzego Gro­ London. towskiego, wówczas stojącego na czele Teatru 13 Rzę­ dów, w którym Barba spędził następne trzy lata. Jego pierwsza książka poświęcona Grotowskiemu: In Search Piotr Demianowicz Uspieński (1878-1947), rosyjski autor, myśliciel i mistyk. Książka Tertium Organum, of a Lost Theatre (W poszukiwaniu teatru straconego) którą napisał w 1911 roku, ukazała się w Nowym Jor¬ została opublikowana w 1965 r. we Włoszech i na Wę¬ ku w 1922 roku, przynosząc mu międzynarodową sła¬ grzech. W ciągu ostatnich 36 lat Barba wyreżyserował wę. Zostanie jednak zapamiętany przede wszystkim ja­ 23 przedstawienia, niektóre wymagające prawie dwu­ ko autor In Search of the Miraculous (W poszukiwaniu letnich przygotowań. Do najbardziej znanych należą 143 �NOTY O Ferai (1969), Min Fars Hus (Dom mego ojca, 1972), Brecht's Ashes (Popioły Brechta, 1980), The Gospel According to Oxyrhincus (Ewangelia z Oxyrhynchos, 1985), Talabot (1988), Kaosmos (1993) oraz Mythos (1998). W 1979 r. Barba założył Międzynarodową Szkołę Antropologii Teatru ISTA. Jest członkiem rad redak­ cyjnych takich periodyków jak „The Drama Review", „Performance Research", „New Theatre Quarterly" oraz „Teatro e Storia". Wśród jego ostatnich publika­ cji, przetłumaczonych na wiele języków, wyróżnić war­ to: The Paper Canoe (wyd. Routledge), Theatre: Solitu­ de, Craft, Revolt (wyd. Black Mountain Press), Land of Ashes and Diamonds. My Apprenticeship in Poland, fol­ lowed by 26 letters from Jerzy Grotowski to Eugenio Bar¬ ba (wyd. Black Mountain Press) oraz The Secret Art of the Performer, napisany we współpracy z Nicolą Savaresem (wyd. Centre for Performance Research/ Routledge). Eugenio Barba otrzymał doktorat honoris causa uniwersytetów w Àrhus, Ayacucho, Bolonii, Hawanie, oraz Warszawie, jak również odznaczenie „Reconnaissance de mérite scientifique" Uniwersyte­ tu w Montrealu. Przyznano mu m.in. Nagrodę Duń­ skiej Akademii, Nagrodę Meksykańskich Krytyków Teatralnych, nagrodę Diego Fabbri, Miedzynarodową Nagrodę Pirandello oraz Nagrodę Sonning Uniwersy¬ tetu w Kopenhadze. Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, re¬ daktor naczelny kwartalnika „Konteksty. Polska Sztu¬ ka Ludowa". Członek redakcji „Kwartalnika Filmowe­ go". Kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej Polskiej Akademii Nauk. Au¬ tor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropolo­ gii współczesnej. Współautor książki Dom w tradycji lu­ dowej (1993). Autor pracy Portrety „obcego" (2000). Roberta Carreri urodziła się w 1953 r. w Mediolanie (Włochy). W 1974 r. dołączyła do Odin Teatret pod¬ czas pobytu grupy we włoskiej miejscowości Carpignano. Jej teatralne doświadczenia zostały opisane w The Actors Way, pod redakcją Erika Exe Christoffsena. Carrieri prowadzi warsztaty dla aktorów z całego świa¬ ta, oraz demonstrację pracy, zawodową autobiografię zatytułowaną Traces in the Snow (Slady we śniegu). Dwa razy do roku kieruje imprezą Odin Week (Ty¬ dzień Odin) organizowaną w Holstebro. Henryk Jurkowski - teatrolog, profesor w Akademii Teatralnej w Warszawie. Teoretyk i historyk teatru lalek. Również autor prac z zakresu folklorystyki, semiologii, antropologii. Krytyk teatralny publikujący swe prace w czasopismach „Scena", „Teatr", „Dialog" i inne. Dramaturg i tłumacz. Do najważniejszych prac historycznych należą: trzytomowe Dzieje teatru lalek (PIW 1970-1984); do prac teoretycznych: Szki­ ce z teorii teatru lalek (POLUNIMA-Łódź), do dzieł dramatycznych Tryptyk staropolski wystawiony w Te­ atrze Lubelskim (1972). Szeroka działalność zagra­ niczna w Międzynarodowym Stowarzyszeniu Teatrów Lalek U N I M A (sekretarz generalny, prezydent, pre­ zydent honorowy). Stała współpraca ze szkołami te­ atralnymi (w charakterze profesora gościnnego) w Londynie, Stuttgarcie, Charleville-Mezieres i Pra­ dze czeskiej. Ostatnio opublikował: Antologia Klasycznych Tekstów Teatru Lalek - Barok - Roman­ tyzm. PWST Wrocław 1999; Antologia Klasycznych Tekstów Teatru Lalek, Modernizm, PWST Wrocław 2001; Antologia Klasycznych Tekstów Teatru Lalek. W kręgu polskich tradycji. PWST Wrocław 2003; Metamorfozy Teatru Lalek w XX Wieku, Errata, War¬ szawa 2002. Tage Larsen urodził sie w 1949 r. w Randers (Da­ nia). Choć pracę w Odin Teatret rozpoczął w 1971 r. jako „złota rączka", szybko zdobył pierwsze aktor­ skie doświadczenia. Zmęczony życiem w teatrze od¬ szedł w 1974 r. powróciwszy prawie natychmiast, w Odin Teatret pozostał do 1987 r., gdy zainauguro­ wał działalność własnej grupy teatralnej, Yorick Teatret. Larsen również nauczał w Nordkisk Teater Skole w Ârhus. W 1997 r. ponownie dołączył do Odin Teatret. Iben Nagel Rasmussen urodziła się w 1945 r. w Ko¬ penhadze (Dania). Pierwszy członek grupy, który do¬ łączył do teatru po jego przyjeździe do Holstebro w 1966 r. Historia jej pracy aktorskiej została opisana w The Actor's Way, pod redakcją Erika Exe Christoffersena. Podstawowym projektem pedagogicznym Rasmussen są coroczne spotkanie aktorskie, które służą wymianie artystycznych doświadczeń oraz tworzeniu spektaklu, którego nazwa pochodzi od grupy „Vindenes Bro" (Most Wiatrów). Mirella Schino wykłada historię teatru i spektaklu na uniwersytecie dell'Aquila. Współredaktor „Teatro e Storia". Jej badania obejmują komedię dell'arte, dziewiętnastowieczny teatr europejski, historię reżyse¬ rii teatralnej, oraz współczesny teatr eksperymentalny. O d 1987 r. uczestniczy w Międzynarodowej Szkole Antropologii Teatru ISTA. Do najważniejszych publi¬ kacji Schino należą: Il segreto delia Commedia dell'arte (we współpracy z Nando Taviani, wyd. Casa Usher, Florencja 1982); Il teatro di Eleonora Duse (wyd. I I Mulino, Bolonia 1992); Il crocevia sulponte d'Era. Storie e von da una generaliom teatrale. 1974-1995 (wyd. Bulzoni, Rzym 1996); Teorici, registi e pedagoghi vol. III, w: Storia delteatro moderno e contemporaneo (wyd. Einaudi, Turyn 2001); Profilo delteatro ita Kano. Dal XV al XX secolo (wyd. Carocci, Rzym 2003); La nascita delia regia teatrale (wyd. Laterza, Rzym 2003); Racconti del Grane Attore (wyd. Citta d i Castello, Edi¬ mond 2004). �NOTY O AUTORACH Paweł Soszyński - doktorant w Instytucie Kultury Polskiej UW, promotorem pracy magisterskiej „Taniec labiryntu - hermeneutyka doświadczenia mitu" i po­ wstającego w Zakładzie Teatru i Widowisk IKP dokto¬ ratu na temat fenomenologii doświadczenia u Jerzego Grotowskiego jest prof. Leszek Kolankiewicz. Autor powieści. Ferdinando Taviani - profesor historii teatru (Uniwer­ sytet dell'Aquila, Włochy). Tematyka jego badań obję­ ła komedię dell'arte, dziewiętnastowieczny teatr z naci¬ skiem na kulturę aktorów, teatr Pirandella, zwłaszcza relacje pomiędzy praktykami scenicznymi i dramatem, oraz - w odniesieniu do teatru XX wieku - „sztukę ak¬ torów", teatry eksperymentalne i anomalne, a takze re¬ lacje pomiędzy praktykami scenicznymi i dramatyczny¬ mi. Jeden z założycieli „Teatro e Storia" oraz Międzyna¬ rodowej Szkoły Antropologii Teatru ISTA. Julia Varley urodziła się w 1954 r. w Londynie (Wiel­ ka Brytania). W 1976 r. zadebiutowała w Odin Teatret. Poza aktorstwem, Varley zajmowała się również scenariopisarstwem, reżyserią oraz kwestiami organi­ zacyjnymi. Jej artykuły drukowano na łamach „Mime Journal", „New Theatre Quarterly", „Teatro e Storia", „Conjunto", oraz „Lapis and Mascara". Wyreżysero­ wała dwa przedstawienia dla Teatru Pumpenhaus (Niemcy - 1992) oraz Semillas de Memoria wraz z Aną Woolf (Argentyna - 1999). Od 1980 r. Varley bierze udział w organizowaniu Mię­ dzynarodowej Szkoły Antropologii Teatru ISTA. Członek Magdalena Project od chwili jego powstania w 1986 r. Stoi na czele Transit Festival - Międzynaro­ dowego Festiwalu i Spotkań Teatralnych. Torgeir Wethal urodził się w 1947 r. w Oslo (Norwe­ gia). Od 1964 r. bierze udział we wszystkich zespoło¬ wych występach Odin Teatret. Jego aktorskie wspo¬ mnienia zostały spisane w The Actor's Way, pod redak­ cją Erika Exe Christoffersena. Wethal kieruje produk­ cją Odin Teatret Film, jest reżyserem filmów prezentu­ jących występy grupy, jak również poswięconych pra­ cy Decroux, Cieślaka i aktorów Odin Teatret. Gurdjieff was a „Greek-Armenian spiritual teacher who remains an enigmatic figure and an increasingly influential force i n the contemporary landscape of new religious and psychological teachings. [...] He brought to the West a comprehensive model of esote¬ ric knowledge and left behind him a school embody¬ ing a specific methodology for the development of consciousness", Michel de Salzmann writes i n a bio¬ graphical note included i n the selection. [More information can be found at the web-sites of The International Association of Gurdjieff Founda­ tions (www.iagf.org) and of Gurdjieff International Re­ view (www.gurdjieff.org).] The articles are grouped i n six sections: Recep­ tion, Towards the Essence, Teaching, Belzeebub and Movements, Gurdjieff — the Man, and Bibliography. In the first section, Grzegorz Ziółkowski writes about how little Gurdjieff teaching is known i n Poland. The situation is only now beginning to change - the first Polish group supervised by a qualified teacher has been recently formed. The author underlines that i n Poland interest i n Gurdjieff is mostly (but not exclusively) due to Jerzy Grotowski for whom Gurdjieff constituted an important reference point since the late 1970's. Summaries Special Section on G . I . Gurdjieff and His Teaching Edited by Grzegorz Ziółkowski, Consulted with Ti¬ lo Ulbricht, in Collaboration with James Moore In his General Introduction Peter Brook explains the motives for publishing i n „Konteksty" a section devo¬ ted to G. I . Gurdjieff and his teaching: „In November 2001, The Grotowski Centre i n Wrocław organised a special seminar to enable Polish students and thin¬ kers to acquaint themselves with a vast subject - the teaching of George Ivanovitch Gurdjieff. The consi¬ derable interest that the three days of meetings and discussions aroused led to a powerful wish to under¬ stand the subject more fully and more deeply. This is¬ sue of 'Konteksty' is a first attempt to respond to this demand. It brings together the experiences of many who have devoted a considerable part of their lives to following the Gurdjieff teaching". 145 �SUMMARIES The second part is a collection of texts based on speeches delivered at the „Towards the Essence" con¬ ference organised by the Grotowski Centre in Wro¬ cław (2001). For Peter Brook, James Moore, Lauren¬ ce Rosenthal and Tilo Ulbricht an encounter with Gurdjieff's understanding formed a central axis of their lives. I n their capacities as a theatre and film di¬ rector (Brook), a writer (Moore), a musician and composer (Rosenthal), and a scientist (Ulbricht) they present their own essential perception of what this te¬ aching means today. The third part, Teaching, expresses the opinions of those who worked with Gurdjieff directly and of the „second generation" of his pupils - as in the case of Ja­ mes Moore and especially Jeanne de Salzmann; it is on her shoulders that Gurdjieff placed responsibility for a continuation of his work. Her guidance made it possible to develop and expand Gurdjieff's teaching and to draw together many of his pupils and separate groups. She also supervised the translation and publi¬ cation of Gurdjieff's written works. Over a period of forty years, Jeanne de Salzmann worked tirelessly with her pupils to preserve and transmit the exercises and dances originally taught by Gurdjieff. Her First Initia¬ tion is a pitiless critique of those human beings who in reality 'are not what they believe to be.' Only the ac­ ceptance of this idea and observation without precon¬ ceptions can place wo/men on the path leading to¬ wards truth - Jeanne de Salzmann firmly states. Thomas de Hartmann and P. D. Ouspensky also belong to those who met Gurdjieff (already in pre-revolutionary Russia) and collaborated with him. The former helped Gurdjieff to translate his musical ideas into actual notes on paper. „De Hartmann's musical credentials were impeccable", Rosenthal writes. „He had studied at the Moscow Conservatory with the well-known Taneyev, as had his contemporaries Rachmaninov and Scriabin. He became not only Gurdjieff's lifelong disciple, but also his devoted collabo¬ rator, dedicating his deep musical sensibilities to the realisation of Gurdjieff's musical ideas". „'Ouspensky will be chiefly remembered for In Search of the Miracu¬ lous, published posthumously in 1949 and later in se¬ veral foreign languages under the title Fragments of an Unknown Teaching. This work is by far the most lucid account yet available of the teaching of G. I . Gurdjieff, and it has been a principal cause of the growing influence of Gurdjieff's ideas", John Pentland adds in a biographical note on the Russian philosopher and thinker. The section contains fragments of their prin¬ cipal books: De Hartmann's Our Life with Mr Gur­ djieff, written with his wife, Olga, and Ouspensky's In Search of the Miraculous (a selected fragment focused on remembering oneself). Texts by Michel de Salzmann and Henri Tracol, which come next in this section, concentrate on dif¬ ferent aspects of the teaching. De Salzmann's article: 146 Seeing: The Endless Source of Freedom, which demon­ strates the psychological background of the author, puts emphasis on the quality of seeing: „As one begins to realise that the fundamental aim is to become awa¬ re of the whole of oneself, then the sacred quality of 'seeing' becomes as important as what is seen, and a balance begins to appear „. It should be highlighted that from 1990 until his death in August 2001, Dr. de Salzmann directed the network of Gurdjieff founda¬ tions, societies, and institutes around the world. In his Remembering Oneself Henri Tracol, President of the Gurdjieff Institute in France, evokes Gurdjieff's lucid remark: „When you remember oneself, what exactly is it that you remember?". His text testifies to the multifaceted questioning conducted by the author. In a chapter entitled The Revelation in Question from the biography Gurdjieff: An Anatomy of a Myth James Moore pauses in his narrative on Gurdjieff's li¬ fe to present his teaching as a multilevelled structure encompassing not only the totality of human existen¬ ce but also cosmology and a vision of the entire uni¬ verse. „Gurdjieff's ideas and methods, in all their bre¬ athtaking scope, are constellated around the idea of conscious evolution", accentuates the biographer. He concludes his exhaustive account by declaring that „If this man cannot be understood without his teaching, neither can the teaching be understood without the man". Gurdjieff's teaching is transmitted directly by his disciples and followers whose working tools include the writings of their master and special gymnastics known as Movements. A distinctive place among the books written by Gurdjieff is reserved for Beelze­ bub's Tales to His Grandson, first published in English in 1950, i . e. a year after Gurdjieff's death. It is, as Mi¬ chel de Salzmann notices, „an unprecedent vast and panoramic view of man's entire life on Earth as seen by beings from a distant world. Through a cosmic al¬ legory and under the clock of discursive anecdotes and provocative linguistic elaborations, it conveys the essentials of Gurdjieff's teaching". The next section focuses on the word and the dance as the vehicles of teaching, and includes texts by Henri Tracol (Thus Spake Beelzebub), who together with Jeanne de Sal­ zmann worked on the French edition of Beelze­ bub's Tales to His Grandson, and by Joanna Haggarty (Some Aspects of Movements) and Pauline de Dampier¬ re (The Role of Movements) who taught the sacred dances for many years. The section on Gurdjieff — the Man encompasses a short comprehensive biographical text by Michel de Salzmann, written for Mircea Eliade's The Encyclopa¬ edia of Religion, and three testimonies by Gurdjieff's pupils from different periods. In Boyhood with Gurdjieff Fritz Peters, a boy when he met Gurdjieff in Prieuré (south of Paris) during the 1920s, describes how strongly the master emphasised incessant work �SUMMARIES on developing one's self. Tcheslaw Tchechovitch's vi¬ vid evocation (The Dvadsatniki) of Constantinople in 1921, when the town teemed with refugees from the Bolshevik revolution in Russia, shows the importance attached by Gurdjieff to the fact that those around him were responsible human beings capable of over¬ coming obstacles created by historical turmoil. Hen¬ riette Lannes in To Recognize a Master, addressed to Gurdjieff's pupils in 1957, on the eighth anniversary of his death, evokes the impact of the master's force which she experienced in direct contact with him du¬ ring the 1940s. True teaching is validated by the qu¬ ality of the teacher's presence. The selection ends w i t h the editor's bibliography of sources on Gurdjieff i n Polish and with text of Michel de Salzmann. This view is further enhanced by Michel de Salzmann in his valuable guidelines to those readers who can easily become lost in the abundance of Gurdjieff literature. I n the closing section devoted to written sources De Salzmann stresses „the awakening power emanating from his [Gurdjieff's] presence" and points out that „All those who approached him were marked indelibly by the experience", adding that „A definitive cha¬ racteristic of a living teaching or 'way' is that i t can¬ not be found i n any book". He acknowledges howe¬ ver that some books can be helpful as support while working on one's self, as well as that „testimony is a necessity". His sober remarks on the position of the written in understanding Gurdjieff's teaching can be revealing especially for those who tend to confuse definitions with the living process of trans¬ mission. 14th Session of Ista The Wrocław session of the International School of Theater Anthropology (ISTA) was held on 1-15 April 2005. The author of the project was Eugenio Barba, director and head of the forty years old Odin Teatret company, which every few years gathers in assorted places all over the world a group of researchers dealing with the theatre in order to jointly delve into the secrets of the art of acting.The prime objective and premise of the functioning of ISTA is an extensive theoretical and practical study of the manners of creating a theatrical spectacle. Barba and his coworkers try to capture the essence of the origin of that which may be described as the phenomenon of theatrical qualities by applying scientific research methods and so-called theatrical quests. The articles entitled „ISTA- Wrocław 2005" document the workshops, spectacles and lectures which comprised this yearOs session, enhanced with an attempt at a meta-reflection on the meaning and premises of the Barba project in general. 147 Henryk Jurkowski Craig in the World of Ideas This summary of the book Swiat Edwarda Gordona Craiga. Przyczynek do historii idei (The World of Edward Gordon Craig. A Contribution to the History of Ideas, in print) contains numerous statements fully documented in the publication. The author embarked upon a verification of many of the terms proposed by Craig, i . e. the theatrical artist. Contrary to common¬ ly held views, Craig did not ascribe it to the director, but had in mind an authentic artist, regardless whe¬ ther the latter fulfilled the functions of the author of the staging, the director or merely the stage designer. The aversion expressed by Craig in relation to re­ ady texts (e. g. Shakespeare) was the outcome of the same premises - an „artist of the theatre" should mo¬ uld his output from the beginning to the very end. Craig regarded the work performed by painters and graphic artists, who decided about every detail, as exemplary, since it involved selecting the material over which they subsequently dominated. This appro¬ ach proved to be a source of conflicts between Craig and genuine actors, by no means complaisant. Natu¬ rally, he appreciated outstanding actors, capable of transforming their personality and body. Nonetheless, he envisaged the possibility of creating a theatre which would apply assorted means of expression. I n 1905 he planned to open the International Uber-ma¬ rionette Theatre, with a seat in Dresden. The with¬ drawal of promoters compelled Craig to focus on his conceptions by conducting a theatrical laboratory and school in Florence. This was the period of the origin of his first (unpublished) texts reflecting his interest in the theatre of the ritual and the mystery play theatre. It was also at that time that Craig presented his famo¬ us essay The Actor and the Uber-marionette, issued in the debuting periodical „The Mask". This was not me¬ rely an attack launched against the egoism and me¬ diocrity of the art of acting, but a manifesto in favour of the theatre of the ritual, inspired by publications about the primeval religious rites of India. It was also a demonstration in favour of the plastic arts theatre, which placed the dynamic plastic metaphor in the fo¬ refront. Craig transferred elements of this approach to his scenarios intended for the puppet theatre. His re¬ flections on the theatre (with a predominance of ob­ jective elements over subjective ones) remained influ­ enced by Nietzsche, from whom he also probably fo¬ stered the term „uber-marionette". This was not the only inspiration! He also borrowed animosity towards realism and the social service of the theatre, which is not to say that he did not support social solidarism and even state institution benefits for the sake of... the theatre. Neglected by the British theatrical milieu (throughout his whole life Craig dreamed of being ap¬ pointed director of an English theatre) he valued all �SUMMARIES signs of recognition by fascist Italy, Soviet Russia and even the victorious Third Reich i n occupied Paris. E. G. Craig was a complicated man, frequently inconsistent and naive; at the same time, he remained a creator gifted with extraordinary imagination, whose im¬ pact upon the twentieth-century European theatre appears to be still insufficiently studied. Henryk Jurkowski The Art of Acting as an Expression of Philosophical Dualism In order to resolve an inquiry into the character of theatrical mimesis the author examined all the „mimetic" impulses which constitute either a certain con¬ text or the sources of theatrical performance. The text starts with a reflection on the conception propo¬ sed by Huizinga, i . e. to treat playing i n general as a source of human culture (homo ludens). This introduction is the reason for an analysis of children's ga¬ mes, whose point of departure is the activity of an in¬ fant who, deprived of the mother's breast, tries to dominate the objects which replace it. In this manner there opens up a domain of psycho¬ logical analyses which lead to the notion of art accor¬ ding to Freud, Jung and, predominantly, Nietzsche. A l l these authors perceived art as a phenomenon of the objectivising „I" which, i n the opinion of Jung, produces myths and thus parallel worlds i n a confir¬ mation of man's inclination towards mimesis, mentio¬ ned already by Aristotle. The existence of the pheno¬ menon of mimesis is also attested by contemporary anthropological research which, following the exam¬ ple of James Frazer, acknowledges that mimesis po¬ ssesses magical and pragmatic functions. Michael Taussig drew attention to mimesis conceived as a manner of existing with the Others, which implies the multi-functional nature of emulation. Otherness possesses also a specific internal dimen¬ sion, disclosed i n the use of persons deformed mental¬ ly or physically as representatives of supernatural for¬ ces. Such an attitude yielded the inveterate tradition of the mythical jester, whose functions were subjected to assorted transformations, and provided an example of the presence of mimesis upon the borderline of re¬ ality and daily life. 148 A distinct issue involves the application of the mask as a likeness of the Other, to be tamed and tau¬ ght how to establish contact. In classical tragedy the image of the Other persisted up to the time of perti¬ nent critical reflection, as i n the case of every deple¬ ted myth. In the theatre, the mask lost its sacral func¬ tions, making way for the human actor, a fact which evoked a new situation. As a rule, psychologists asso¬ ciate the act of creativity with echoing the divine act of creation. The actor is deprived of such opportuni¬ ties, since he is not a substance that could exist bey¬ ond him. (The only exception is the puppeteer who employs artificial substance). The ensuing complica¬ ted situation demands that the actor define the de¬ gree of his involvement i n creating the depicted world. One could say, therefore, that the actor (or the performer as such) enjoys an extensive scale of possi¬ bilities defined by a chance for a dualistic or monistic conception of the world. The former vision originates from Plato, and claims that all that which we produ¬ ce is a reflection of the world of ideas. The actor's ro¬ le and his impression of a character i n a play corre¬ spond to this approach. The monistic vision based on Fichte's idealism, which assumes that the source of all phenomena lies i n the uniform spiritual „I", makes it possible for the actor to regard himself to be the gate¬ way and path towards becoming acquainted with the world. The dualistic vision i n the actor's performance is confirmed by the metaphors devised by Diderot, An¬ toine, Mikhail Chekhov and, naturally, Brecht. The monistic vision springs from the deliberations of Ar¬ taud, the „Living Theatre" and Grotowski. The who¬ le issue, however, becomes even more complicated i n a situation when the initiator of the conception of the actor's performance is the director, and especially when he treats the thespian as material for his own vi¬ sions (Kantor). In those cases, the dualistic visions harboured by the director (I, the creator - they, the actors, my material creation) does not have to concur with the stance of the performers who find their own justification for the situation i n which they found themselves. These are the complications i n the exi¬ stence of mimesis which one simply cannot foresee. �XIV S E S J A ISTA WYBRANA DOKUMENTACJA Program XIV sesji ISTA Eugenia Barba: Jak doszło do powstania ISTA Eugenio Barba: Antropologia teatru Eugenia Barba: Improwizacja: pamięć, nieciągłość powtórzenie Hfa'ra w Krzyżowej Concertum Mundi Ci?/oie n™ nym/ana - barter J •Synipo^ium „Improwizacja: pamięć, powtórzenie, nieciągłość" Antologia - bukiet kwiatów. Sceny z wielu tradycji Improwizacje Przedstawienia: Ora efe Ofe/o; Bonjour, Monsieur Decroux, Topeng; Sen Andersena Wykłady Festiwal „Wschodnia Lima" iorum Wymiany Prezentacje Wydawnictwa (tylko w języku polskim) Mai Lanfeng. Mistrz opery pekińskiej, pod red. Ewy Gudenan-Czaplinskiej i Grzegorza Ziółkowskiego Barba Eugenio, 5avarese Nicola: Sekretna sztuka aktora. S!ji\-r,tk antropologii teatru, red. wyd. polskiego Leszek Kojanfcfewifcz, przełożyli Jarosław Fret i inni Technika i kreatywność (tylko w języku polskim* Masaiau Llufs: Technika i kreatywność. Rozmowy z aktorami Odin Zealzet: Thorgeirem Wethalem, Iben Nage! Hasjpusien, Robertą Carreri i Juiią Varley.(1995), pod red. Gj^egójza Ziółkowskiego",.przełożyła Agnieszka Cieślak Syrnposiur ' . Pres wL Pub lita Met"Can fan Master of Pe Grzegorz Zió Barba E Słownik an Dictionary Leszek Kola Teehniqu Mas With Od, Rasmu text ed Cieślak ?ry pekińskiej [Mei L, ' Ewa Guderian-Cza % Acknowledge" Tho Grotowski Ośrodek Grotowskiego jest instytucją łączącą przedsięwzięcia artystyczne i badawcze, które odpowiadają na wyzwania postawione przez praktykę artystyczną Jerzego Grotowskiego. Ośrodek istnieje od 1990 roku i działa w dawnych pomieszczeniach Teatru Laboratorium na Rynku Starego Miasta we Wrocławiu oraz w leśnej bazie w Brzezince koło Oleśnicy. Patronat nad Ośrodkiem sprawują Władze Miasta Wrocławia. The Grotowski Centre is an institution which combines artistic and scholarly research projects that correspond to the challenges laid down by Jerzy Grotowski s artistic practice, f-ounded in 1990 the Centre operates from the former Laboratory Theatre premises locat­ ed in Wroclaw's Old Market Square and from the forest base of Brzezinka near Oleśnica. Dyrektor/ Director: Jarosław Fret Dyrektor Programowy/ Programme Director: Grzegorz Ziółkowski 0 £ A 0 D f K GfLOTOWSPifGO/Tflf GKOTOWSfci CENTRE Rynek-Ratusz 21, 50- 101 Wrocław (Poland) Tel. (48) 71 34 45 320 / Fax (48) 71 34 34 267 E-mail: sekretariat@grotcenterart.pl / wwwgrotcenter.art.pl �Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY • CULTURAL ANTHROPOLOGY • ETHNOGRAPHY • A R T * 2005 rok LX nr 2 (269). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł I N S T I T U T E OF A R T P O L I S H A C A D E M Y OF SCIENCES, CULTURE F O U N D A T I O N , LIBER PRO A R T E C o n t e n t s 2 2005 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ The Puzzleman and Riddle of Mankind. - Anthropology of Theatre Georgiy Ivanovich Gurdjieff Material edited by Grzegorz Ziółkowski, consultant: Tilo Ulbricht, cooperation: James Moore, editor of translations: Grzegorz Ziółkowski Introduction by Peter Brook Reception GRZEGORZ ZIÓŁKOWSKI The Reception of the Teachings of Georgiy Ivanovich Gurdjieff in Poland Towards Essence PETER BROOK Introduction: " Towards Essence" PETER BROOK Playing a Part in Life JAMES MOORE Speech Given in Wrocław in November 2001 LAURENCE ROSENTHAL Towards Essence TILO ULBRICHT Introduction to Teaching about Great Laws Teaching THOMAS DE H A R T M A N N Our Life with Master Gurdjieff (fragment) PYOTR D. USPIENSKY Fragments of Unknown Teachings. In Search of the Miraculous (fragment) JEANNE DE SALZMANN First Initiation MICHEL DE SALZMANN Seeing: The Endless Source of Freedom HENRI TRACOL JAMES MOORE „Remembering Oneself" The Revelation in Question Beelzebub and Movements HENRI TRACOL Thus Spake Beelzebub JOANNA HAGGARTY Some Aspects of Movements Role of Movements - an interview with Pauline de Dampierre 150 �Gurdjieff M I C H E L DE SALZMANN - the Man Georgiy Ivanovich Gurdjieff FRITZ PETERS Boyhood with Gurdjieff TCHESSLAV TCHEKHOVITCH HENRIETTE LANES (Czesław Czechowicz) Faithful of the Twentieth Day Recognize a Master Bibliography GRZEGORZ ZIÓŁKOWSKI Bibliography of Sources in Polish on Gurdjieff and His Teachings MICHEL DE SALZMANN Reference to Literature on Gurdjieff Editorial note Expressions of gratitude HENRYK JURKOWSKI Craig in the World of Ideas HENRYK JURKOWSKI The Art of Acting as an Expression of Philosophical Dualism 14th Session of I S T A (International School of Theatre Anthropology) - Improvisation Memory, Repetition, Discontinuity MACIEK RożALSKI EUGENIO BARBA JULIA VARLEY A Utopia Which Managed to Come into Being The Origin of ISTA. Translated by Katarzyna Kasia ISTA - Tale of Transformation. Open Letter to the Participants and Chairpersons of the 14th ISTA Session, Wrocław, 2005. Translated by Maciek Rożalski NANDO TAVIANI Experiencing the Theatre between Improvisation and Premeditation. Translated by Katarzyna Kasia Improvisations by Odin Teatret Actors. Translated by Jolanta Kossakowska PAWEŁ SOSZYŃSKI Andersen's Dream PAWEŁ SOSZYŃSKI EUGENIO BARBA Slow Motion Children of Silence. Reflections on the Fortieth Anniversary of Odin Teatret - To Special People — Friends of Odin Teatret. Translated by Zofia Dworakowska EUGENIO BARBA Winning the Difference - Letter to a certain Historian with an Unmanageable Autobiographical Memory. Translated by Katarzyna Kasia Notes on the authors of texts Summaries of articles Contents 151 �W następnych zeszytach Kontekstów n r 3 i 4/2005 poświęconych tematowi: Oko, wzrok, spojrzenie: obraz w kulturze ukażą się m.in. Françoise Frontisi-Ducroux Oko, wzrok, spojrzenie - kilka greckich przedstawień przełożyła Magdalena Garncarek * Mauro Manichetti Lustro, odbicie i świat Dionisosa przełożył W. Michera, współpraca A . Dudzińska-Facca * Krystyna Bartol Korespondencja sztuk. Simonides i inni. * Katarzyna Pietruczuk Ślepiec i widz - Edyp w Kolonos Sofoklesa * Judith Okely Wizualizm i krajobraz: patrzeć i widzieć w Normandii przełożyła i Iwona Kurz * Szymon Wróbel Czarowanie reprezentacji * Jerome Baschet Inwencyjność i seryjność średniowiecznych przedstawień. W kierunku poszerzonej metody badania ikonografii. Przełożył Jan Mackiewicz * Kornelia Binicewicz Najlepszy obraz świata. Ekfrazy Zmartwychwstania Piera delia Francesca. * Wiesław Juszczak Ekfraza imagnacyjna: eidolon Heleny. * Eleusis - dyskusja wokół książki Karla Kerenyiego z udziałem Juszczaka, W. Lengauera, L . Kolankiewicza i K . Bielawskiego * Włodzimierz Lengauer Eleusis * Krzysztof Bielawski Pajany delfickie - kontekst historyczny. * François Lissarrague, Alain Schnapp Imagerie des Grecs ou Grèce des imagiers? Przełożyła Małgorzata Grąbczewska * Jaś Elsner Seeing and Saying: A Psychoanalytic Account of Ekphrasis, przełożył W. Michera * Yannis Papadopoulos Wild animals - Theatre Gods, przełożyła Iwona Kurz * Wojciech Michera Kobieta-wąż * Cynthia Klestinec Vesalius i kultura druku: publiczna sekcja zwłok jako rytuał intymny, przełożyła Katarzyna Przyłuska * Jonathan Simon Invisible and visible technology. The anatomist, the corpse and the public. Honoré Fragonard and Gunther von Hagens, przełożyła Katarzyna Przyłuska * Łukasz Zaremba Wenecja - Kinszasa. Niewidzialne miasta * Anna Wieczorkiewicz, Kobieta-Małpa, Kobieta-Niedźwiedź. Historia s pojrzenia na Julię Pastranę * Tomasz Szerszeń Warszawa - Paryż: obrazy destrukcji * Aleksandra Melbechowska-Luty „Posąg jest przezroczem, duchowym widziadłem. przypomnień o mitach i magii skulptury. * Janusz Barański Antropologia, między przed- a ponowoczesnością wróżb na nowy wiek.* Stanisław Fijałkowski Kilka problevnéw budowy obrazu w pismuach Kilka - garść Wadysława Strzemińskiego. * Aleksander Jackowski W kręgu sztuki trudnej do nazwania (Krzysztof Okoń, Rt)man Śledź, Władysław Rząb). * Anna Niedźwiedź Sztuka czytania ikon. (Robin Cormack, „Malowanie duszy. Ikony, maski w religijności typu ludowego. Kilka uwag na przykładzie Częstochowskiej. materiałów dotyczących wizerunku * Anna Niedźwiedź Symbolika ran z obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej Matki Boskiej w twórczości niezależnej lat osiemdziesiątych. * Anna Krynicka Xięga i Księga - dwie przestrzenie doświadczenia (czytania), szkic topograficzny. * Marta Steiner Opera z pachnącego z Michałem Kokotem. portu. * Hubert Czachowski Formy duszy. Rozmowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00e6f5f07d6caa1153ebc2f1e9bd483f.pdf df0ff03b1541828d80306051b13cbf91 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6497 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource okładka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6069 Title A name given to the resource Okładka/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Creator An entity primarily responsible for making the resource redakcja PSL- Konteksty Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 1230-6142 Special Issue 2014 Polska Sztuka Ludowa K o n teksty ♦ CULTURAL ANTHROPOLOGY ♦ ETHNOGRAPHY ♦ ART ♦ ANTHROPOLOGY between Scie n ce and A rt ANTHOLOGY OF TEXTS FROM THE QUARTERLY "KONTEKSTY" (CONTEXTS) Volume I Anthropology of Contemporary Culture Uolume II Anthropology of Film �Palace of Culture and Science in Warsaw. © Photo: Anna Beata Bohdziewicz On the cover: altar erected in Defilad Square (in front of the Palace of Culture and Science in Warsaw), where Holy Mass was celebrated during the visit-pilgrimage of Pope John Paul II in Poland, 1987. © Photo: Anna Beata Bohdziewicz Editorial Staff: Zbigniew Benedyktowicz (Editor-in-Chief), Aleksander Jackowski, Danuta Benedyktowicz (Managing Editor), Justyna Chmielewska, Dariusz Czaja, Wojciech Michera, Maciej Rożalski, |Czesław Robotyckj, Tomasz Szerszeń. Summaries: Aleksandra Rodzińska-Chojnowska Scientific Editorial Board: Jerzy Bartmiński (Maria Curie-Skłodowska University, Lublin), Antoni Kroh (Ethnographical Workshop, Nowy Sącz), Ludwik Stomma (Ecole des Hautes Etudes, Sorbonne, Paris), Roch Sulima (University of Warsaw), Zofia Bisiak (Foundation Academy Łucznica) NARODOWY PROGRAM ROZWOJU HUMANISTYK* This scientific publication was financed by the Minister of Science and Higher Education in the frame of the “ National Programme for the Development of the Humanities” [Narodowy Program Rozwoju Humanistyki] for 2012-2013. Translation: Aleksandra Rodzińska-Chojnowska Selection and edition: Zbigniew Benedyktowicz Design: Andrzej Łubniewski Editorial address: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 26/28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. (+48 22) 50 48 243 tel./fax (+48 22) 50 48 296; e-mail: konteksty@ispan.pl; www.konteksty.pl Publisher: INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, SOCIETY LIBER PRO ARTE „Konteksty” in electronic version is also available in Central and Eastern European Online Library (CEEOL) http://www.ceeol.com/aspx/publicationlist.aspx Electronic design: Łukasz Pruszko � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26d3de6821d45c48e010edd0209e4dca.pdf f3695300eb26335d35de7a2cc41d6191 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6491 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource International School of Theatre Anthropology Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6064 Title A name given to the resource Slow Motion / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.2, s.126-127 Creator An entity primarily responsible for making the resource Soszyński, Paweł Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text XIV SESJA MIĘDZYNARODOWEJ SZKOŁY ANTROPOLOGII T E A T R U ISTA „Improwizacja: pamięć, powtórzenie, nieciągłość" Wrocław - Krzyżowa 1-15 kwietnia 2005 Dyrektor: Eugenio Barba 11-13 kwietnia Festiwal „Wschodnia L i n i a " O R G A N I Z A C J A : OŚRODEK G R O T O W S K I E G O , W R O C Ł A W F O R U M W Y M I A N Y OŚRODEK G R O T O W S K I E G O 1-7 kwietnia Sesje pracy w Krzyżowej Wydarzenia otwarte Concertum Mundi z udziałem muzyków z Bali, Brazylii, Danii, Francji, Indii, Niemiec, Japonii i Polski Kościół w Grodziszczu Wiosenna wymiana - barter Ośrodek Fundacji "Krzyżowa" dla Porozumienia Europejskiego Przemysław Wasilkowski Projekt Terenowy/Teatr Węgajty Continuo Theatre (Czechy) Omma Theatre (Grecja) Free Theatre (Białoruś) Centre for Research i n Culture (Słowenia) Lalish TheaterLabor (Kurdystan/Austria) Green Theatre of Bishkek (Kirgistan) Aleksander Gamirov (Uzbekistan) 8-10 kwietnia Sympozjum „Improwizacja: pamięć, powtórzenie, nieciągłość" Scena na Świebodzkim we Wrocławiu, pl. Orląt Lwowskich 20 c SPEKTAKLE Program A 8 kwietnia Wprowadzenie: Eugenio Barba; O d i n Teatret (Dania), Pura Desa Ensemble (Bali) i Nando Taviani (Włochy) Ord de Otello - Przedstawienie Augusto O m o l u (Brazylia) Antologia - bukiet kwiatów. Sceny z wielu tradycji Ileana Citaristi (odissi; Indie), O d i n Teatret (Itsi-Bitsi), Pura Desa Ensemble (topeng; Bali), Thomas Laebhart (mim cielesny; U S A ) , Augusto O m o l u (orixd; Brazylia), A k i r a Matsui (no; Japonia) 9 kwietnia Pokazy praktyczne: A k i r a Matsui (Japonia), Giennadij Bogdanow (Rosja), Augusto O m o l u (Brazylia), Ileana Citaristi (Indie), A n a Woolf (Argentyna) „Grotowski: pamięć, nieciągłość" Wystąpienia: prof. Zbigniew Osiński, prof. Leszek Kolankiewicz, dr Grzegorz Ziół¬ kowski (Polska) Bonjour Monsieur Decroux - Thomas Leabhart (USA) Scena Kameralna Teatru Polskiego, u l . Świdnicka 28 Prezentacja filmu Theatrum Mundi Ośrodek Grotowskiego, Rynek-Ratusz 27 Program B Plavo Pozoriste (Belgrad, Serbia i Czarnogóra) Diakctics of Soul - Study of Freedom - IMPART Studium Teatralne (Warszawa, Polska) Człowiek - Scena na Świebodzkim Teatr im. L. Kurbasa (Lwów, Ukraina) Marko frokliaty or the Legend of the East - Ośrodek Grotowskiego Farma v Jeskyni (Praga, Czechy) Sclavi - Teatr Współczesny Teatr Pieśń Kozła (Wrocław, Polska) Kroniki - obyczaj lamentacyjny - Teatr Pieśń Kozła Teatr Z A R (Wrocław, Polska) Ewangelie dzieciństwa - Brzezinka Studium Teatralne (Warszawa, Polska) Człowiek - Scena na Świebodzkim Plavo Pozoriste (Belgrad, Serbia i Czarnogóra) Dialectics of Soul - Study of Freedem - IMPART Farma v Jeskyni (Praga, Czechy) Sclavi - Teatr Współczesny Teatr i m . L. Kurbasa (Lwów, Ukraina) Marko Prokliaty or the Legend of the East - Ośrodek Grotowskiego Sen Andersena Przedstawienie O d i n Teatret (Dania) Wytwórnia Filmów Fabularnych, u l . Wystawowa 1 Spotkanie Eugenia Barby i O d i n Teatret z artystami przedstawiającymi swoją pracę w ramach Festiwalu Wschodnia Linia Topeng - Pura Desa Ensemble (Bali) Wrocławski Teatr Współczesny, u l . Rzeźnicza 12 10 kwietnia Pokazy praktyczne: O d i n Teatret (Dania), Thomas Leabhart ( U S A ) , Pura Desa En¬ semble (Bali); podsumowanie: Eugenio Barba „Grotowski: pamięć, nieciągłość" 13-15 kwietnia Andersen's Dream Spektakl O d i n Teatret (Dania) Wystąpienia: prof. Mirella Schino i prof. Franco Ruffini (Włochy) Wytwórnia Filmów Fabularnych we Wrocławiu, u l . Wystawowa 1 Bonjour Monsieur Decroux - Thomas Leabhart (USA) Scena Kameralna Teatru Polskiego, u l . Świdnicka 28 Mecenat Prezentacja filmu Theatrum Unia Europejska w ramach programu „Culture 2000" Mundi Ministerstwo Kultury RP Ośrodek Grotowskiego, Rynek-Ratusz 27 Samorząd Miasta Wrocławia Sen Andersena Współpraca Przedstawienie O d i n Teatret (Dania) Wytwórnia Filmów Fabularnych, u l . Wystawowa 1 Instytut Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego Teatr Polski we Wrocławiu Topeng - Pura Desa Ensemble (Bali) Wrocławski Teatr Współczesny, u l . Rzeźnicza 12 Patronat medialny „Rzeczpospolita" „Didaskalia. Gazeta Teatralna" „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 125 �PAWEŁ SOSZYŃSKI cel całej I S T A . Zobaczyć można t u było także typowe teatry „eksportowe", j a k p o l s k i Teatr Pieśni Kozła Grzegorza Brala, czy S t u d i u m Teatralne Piotra B o r o w ­ skiego. O b a teatry pokazały zresztą sceniczne „pew­ n i a k i " : Kroniki — obyczaj lamentacyjny i Człowieka. Slow Motion Ab­ solutną furorę zrobiła czeska grupa Farma v Jeskyni z przedstawieniem Sclavi. Zamęt wprowadził Plavo Pozoriśte (Niebieski Teatr) z Serbii i Czarnogóry, który swoim przedstawieniem Dialectics of Soul podwyższył poprzeczkę teatralnego okrucieństwa. Przedstawienie to polegało z grubsza na serialnym powtarzaniu sce¬ nicznych działań, zapętlaniu i c h do granic absurdu O i fonicznej przyzwoitości, bo to właśnie w o k a l n a część s t a t n i m wydarzeniem kończącym sesję I S T A przedstawienia przysporzyła najwięcej zmartwień pu¬ we Wrocławiu był festiwal W s c h o d n i a L i n i a bliczności, która w o l n o , acz konsekwentnie opuszcza¬ prezentujący niezależne grupy teatralne z E u ­ ła miejsca na w i d o w n i . „Kontynuuję czytanie" - to ropy W s c h o d n i e j . Jak widać na p r z e d r u k o w a n y m w zdanie powtarzane w i e l o k r o t n i e w trakcie dwugodzin¬ „Kontekstach" nego spektaklu dawało impuls do niebotycznego wrza¬ programie festiwalu, Ośrodkowi Grotowskiego udało się zorganizować bardzo ambitne sku (wzmocnionego przez m i k r o f o n y ) , który przez do¬ przedsięwzięcie, bre kilkanaście m i n u t nie pozwalał skupić się na skąd¬ które m a m taką nadzieję - jest jedynie początkiem jakiejś być może cyklicznej impre¬ inąd świetnym pomyśle reżysera. Zostałem do k o ń c a - zy. Festiwal miał charakter przeglądowy - m o t y w e m w a r t o było, t a k uważam - przede wszystkim dlatego, że p r z e w o d n i m były t u geograficzne korzenie występują¬ był to teatr oryginalny, w pełni tego słowa autorski, cych czy opowiadających o swojej pracy zespołów. d o w c i p n y (a dowcip, poza prezentacją Wacława So- M a m wrażenie, że festiwal skierowany był przede baszka i o m a w i a n y m spektaklem był na festiwalu to¬ wszystkim do gości z Z a c h o d u i i n n y c h kontynentów. warem deficytowym). Całość miała charakter m a r a t o n u : o d rana do połu¬ O m m a Theatre z G r e c j i - właściwie nie była to pre¬ Intrygująca była prezentacja d n i a odbywały się prezentacje, a po południu pokazy¬ zentacja, lecz zwarte przedstawienie, rodzaj inscenizo¬ wane były przedstawienia. Festiwal trwał d w a d n i . N a wanej autobiografii t e a t r u i hołdu złożonego a k t o r o m pokazy składały się projekcje m u l t i m e d i a l n e , fragmen¬ O d i n . Zabrakło t u jednak dystansu, każdy błysk dusi¬ ty zapisów przedstawień, slajdy, krótkie wykłady doty¬ ła celebra. Czymś niebywałym był występ V l a d o Sava czące działalności danego t e a t r u bądź work demonstra¬ - lidera Centre for Research i n C u l t u r e , który w swo­ tion. N i e sposób opisać t u wszystkich wydarzeń, przy¬ jej działalności (performerskiej?) teatralną bliżyć przedstawień i sylwetki i c h twórców - nie jest to doprowadził do p u n k t u krytycznego. Sava jest lepszy też m o i m jako wykładowca swojej d o k t r y n y - jednak jego przed¬ z a d a n i e m . Postawiłem sobie i n n y cel ekologię sięwzięcia artystyczne są niedorzeczne. w związku z mnogością festiwalowych pokazów m a m Duże wrażenie zrobił na m n i e pokaz Free Theatre możliwość opisania pewnej maniery we współczesnym teatrze biorącym Jerzego Grotowskiego za swojego pa¬ z Białorusi. Bezpretensjonalna t r o n a . Slow motion zajmę się później. N a razie propo¬ H a i k o - reżyserka w t y m teatrze - w ciągu k i l k u pierw¬ nuje krótki - doprawdy w telegraficznym skrócie szych m i n u t wylała kubeł zimnej w o d y na głowę sza¬ - dziewczyna, Oksana opis poszczególnych teatrów. Można powiedzieć, że te¬ cownej publiczności. Opowiadała o w a r u n k a c h , w ja¬ atry te z mniejszym lub większym powodzeniem starały k i c h r o b i ona teatr daleko bardziej autentyczny (nawet się odpowiedzieć na doświadczenia Teatru Laborato¬ jeśli artystycznie na razie średni) niż większość tego, co r i u m Jerzego Grotowskiego, c h o ć oczywiście grupy te¬ zobaczyłem w trakcie całego festiwalu. Ten teatr musi atralne zaproszone przez Ośrodek z pewnością wybie¬ dzielić salę w d o m u k u l t u r y razem z r o c k o w y m i grupa¬ rane były właśnie według tego klucza. Zarówno Ośro¬ m i i dyskoteką. N i e ma t u m o w y o scenograficznych fa¬ dek Grotowskiego, jak i O d i n Teatret są przedstawi¬ jerwerkach, nie ma czasu na celebrację, dowcip jest ko¬ cielami silnych tradycji t e a t r a l n y c h - n i c więc dziwne¬ niecznością. Zresztą w wystąpieniu nie było cienia mar¬ go, że także W s c h o d n i a L i n i a musiała siłą rzeczy wpi¬ tyrologii - w zamian rzeczowość: jest jak jest. Teatr jest sać się w tę tradycję. Może j e d n a k szkoda, może stąd młody, ma zaledwie cztery lata. Może dzięki swojej bez- brała się m o n o t o n i a prezentacji, zmęczenie materiału. pretensjonalności stanie się kiedyś białoruskimi Węgaj- Ośrodek Grotowskiego odpowiedzialny za tę część t a m i - chwalić Boga nie m a w n i m zasady slow motion I S T A dał szansę k i l k u n a s t u t e a t r o m na pokazanie - t e c h n i k i , która wydaje się j e d n y m z podstawowych własnej działalności szerszej międzynarodowej publicz¬ chwytów teatru niezależnego po G r o t o w s k i m . ności w trakcie prestiżowej imprezy. C e l e m festiwalu Slow motion jest p e w n y m aspektem pracy aktora, było też stworzenie warunków do nawiązania współ¬ który przeniknął do przedstawień, stając się elemen¬ pracy między twórcami t e a t r a l n y m i . T a k i jest zresztą t e m , który m n i e osobiście drażni. N i e chciałbym t u 126 �Paweł Soszyński • S L O W M O T I O N generalizować, bo też i fakt, że „technika" ta zawład¬ życia - ciało zawstydzone swoją nieporadnością. I n n a nęła sceną, nie oznacza wcale, że w t e n sposób same sprawa, gdyby był to celowy zamysł, co przecież jest do przedstawienia są zdyskwalifikowane. N i e , chodzi t u pomyślenia. Jednak zarówno studenci I S T A , j a k i nie¬ raczej o pewną manierę, która - zdaję sobie z tego które teatry ze Wschodniej L i n i i c h c ą traktować tę sprawę - zawładnęła m o i m umysłem i wypaliła moją „ekspozycję" serio - oczekują, że spowolnione ciało uwagę w trakcie całego festiwalu. wyda z siebie owoc intensywności, przykuje uwagę. To właśnie ta „technika" zabiła przedstawienie Te¬ Jednak zarówno zwolnione k l a t k i w filmie, podkreśle¬ a t r u i m . Łesia Kurbasa z U k r a i n y . Płynność ruchów, nia i wytłuszczenia w tekście, j a k i slow motion są jedy¬ ich wyeksponowanie, krągłość, jednostajność na gra¬ nie znakiem, że i c h twórca nieznajduje innego sposo¬ nicy rozleniwienia bardziej niż skupienia - slow motion b u na sprawienie, by to, co ukazuje, stało się dla kogoś opanowały festiwal j a k dożylnie podana trucizna, zbyt ważne. Są to zabiegi „z zewnątrz", nie należące do duża dawka morfiny. Może dlatego widzowie wybiegli t k a n k i u t w o r u , jego d r a m a t u r g i i . w panice z przedstawienia Plavo Pozoriśte - nawet je¬ Może nawet nie byłbym aż t a k rozdrażniony „tech¬ śli faktycznie w t y m w y p a d k u gad na rozgrzanym ka¬ niką slow motion", gdybym wcześniej - w trakcie e t i u d m i e n i u zmienił się w k o t a skaczącego po płonącym wymyślanych i pokazywanych przez uczestników na żwirze. Może dlatego będę bronił tego przedstawienia zamkniętej sesji I S T A - nie zobaczył tego samego zja¬ - gad c h o ć raz zatańczył. Połamał sobie nogi. T r u d n o . wiska doprowadzonego do granic śmieszności. Każdy D o b u d y n k u przy wrocławskim r y n k u nie powin¬ r u c h był t u z ducha tego osobliwego „tai-chi", które n o się wpuszczać młodych artystów t e a t r u - wstęp tyl¬ nie m a n i c wspólnego z jakąkolwiek filozofią, ale jest ko dla teatrów z o d p o w i e d n i o w y s o k i m stażem i po¬ jakąś dziwaczną ornamentyką, optyczną folią, w którą czuciem h u m o r u . Inaczej n i c z tego nie będzie. Sam zaplątały się wszelkie działania wykonujących etiudy. G r o t o w s k i zaobserwował podobne zachowania u akto¬ Folia ta czasem nawet opalizuje, czasem złapie nieco rów: „którzy poruszają się na z w o l n i o n y c h o b r o t a c h : światła, ale najczęściej ciągnie się za wykonawcą j a k usta nieco rozchylone, ręce zwisające jak przedmioty. ołowiany t r e n za niepewną swego w y b o r u p a n n ą mło¬ Przechadzają się w przekonaniu, że w y z w o l i to ekspre¬ dą. Slow motion to ciało demonizowane swoją powol¬ sję. Sądzą też, że odnajdą jakieś wyjątkowe stany psy¬ nością. chiczne. A faktycznie pobudzają różne typy astenii". Na 1 Za dużo t u ruchów z wyhodowaną na skórze mozaiką zakończenie f e s t i w a l u wystąpiła Natalia Połovynka - ta sama, która w przedstawieniu Teatru barw o c h r o n n y c h slow motion - t e c h n i k o l o r szokujący i m . Łesia Kurbasa ugrzęzła razem z i n n y m i a k t o r a m i f a k t e m , że do n a t u r y mięśni należy i c h skurcz i roz¬ jak insekt w bursztynie slow motion. Zaśpiewała, była kurcz. Mnóstwo t u kulturystycznych rezonatorów - po spontaniczna, r u c h l i w a , precyzyjna precyzyjnością na¬ co one? Teatr Plavo Pozoriśte użył po prostu mikrofo¬ turalną, a nie wymuszoną, wydumaną. nów. Po co m a m y oglądać brzuchomówców, jeśli nie Oczywiście nie twierdzę, że był to festiwal slow mają o n i n i c do powiedzenia? Ten teatr staje się estra¬ motion, dą: wiązanką znakomicie w y k o n a n y c h pieśni, wiersz może nawet krawędzi sceny na której rozgrywał się rezonowany plecami, postawa zasadnicza i pięciomi¬ festiwal, zasługujący na więcej uwagi, bo jest i m a m n u t o w e wspięcie się ciała na palce, skoki przez płoną¬ nadzieję będzie ce koła imaginowanej raczej niż rzeczywistej fizyczno- znaczące. W i ę c W s c h o d n i a L i n i a za rok? to tylko p e w i e n aspekt, jedna z płaszczyzn, to przedsięwzięcie warte uwagi - ści, bo też daleko t e a t r o m ze „wschodniej l i n i i " do umiejętności Teatru Pieśni Kozła. Slow motion bierze się być może z fałszywego rozumienia r o l i ciała w dzia¬ łaniach scenicznych - nie chodzi t u zresztą jedynie Przypisy o badania samego Grotowskiego i jego aktorów w tej 1 m a t e r i i , ale o całą tradycję, w którą wpisuje się Gro¬ ski, Wiedza o Kulturze, Wrocław 1999, s. 93 t o w s k i - tradycję, którą interesuje się I S T A . Zamiast działania ciałem występuje jego eksponowanie - czę¬ sto całkowicie pozbawione sensu. I nie chodzi t u wca¬ le o prezentację gimnastyczną. N a w e t jeżeli Jerzy Grotowski, Ćwiczenia w: Jerzy Grotowski, Teksty z lat 1965 — 1969. Wybór, wybór i redakcja Janusz Degler, Zbigniew Osiń­ Kroniki... Brala można uznać jedynie za oszałamiający pokaz gimnastyczny, to i tak jest w t y m teatrze iskra, esencjonalność i wyczucie kompozycji na najwyższym pozio¬ mie, którego nie zobaczymy a n i w cyrku, a n i na olim¬ piadzie. Coś takiego widziałem tylko w w y k o n a n i u ak¬ torów Brala. Slow motion to raczej s y m p t o m zachwia¬ nia równowagi między możliwościami i o c z e k i w a n i a m i wobec własnego ciała. Efekt komiczny tworzy się w c h w i l i , gdy eksponujemy ciało pozbawione wdzięku, 127 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1546f6c6b8cbfdb9e96f3e616186674a.pdf 03e09374ee32bcd6dc4d3011cf843936 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6493 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Odin Teatret Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6066 Title A name given to the resource Dzieci ciszy/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.2, s.128-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barba, Eugenio Dworakowska, Zofia (tł.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text EUGENIO BARBA literą - aby odróżnić nieład jako stratę energii o d Nie¬ ładu jako w y b u c h u energii, który stawia nas twarzą w twarz z nieznanym. W m o i c h przedstawieniach zawsze dążyłem do wy¬ Dzieci Ciszy wołania Nieładu w umyśle i zmysłach szczególnego wi¬ dza. Chciałbym wstrząsnąć jego n a w y k a m i przewidy¬ w a n i a i oceniania, doprowadzić go do emocjonalnego Rozważania o czterdziestoleciu O d i n Teatret drżenia i wywołać zdumienie. W i d z , o którym mówię, nie jest obcym, nie trzeba go przekonywać a n i zdobywać. Przede wszystkim mó¬ wię t u o sobie. K t o k o l w i e k reżyseruje przedstawienie, jest także jego widzem. Nieład (wielką literą) może Tajemnemu ludowi — przyjaciołom Odin Teatret być bronią l u b lekarstwem przeciwko nieładowi, który zalewa nas, zarówno wewnątrz, j a k i na zewnątrz. W i e m , że nie istnieje m e t o d a wywoływania Nieła¬ d u w w i d z u . Jednak wierzę, że mogę się do tego zbliżyć poprzez szczególny rodzaj samodyscypliny. Oznacza to M porzucenie p o p r a w n y c h i rozsądnych sposobów rozwa¬ żania wartości, zasadności i celów naszej pracy. To jest oje reakcje są często takie same j a k pięćdzie­ postawa, której n i k t nie może n a m narzucić a n i przy¬ siąt lat t e m u . „Popatrz na tego starszego czło­ znać. w i e k a " - mówię sobie, obserwując mężczyznę Wiąże się ona z wyzwoleniem i , tak j a k każde wy¬ koło czterdziestki. I zaraz śmieję się z siebie, zdając so¬ zwolenie, jest źródłem bólu. bie sprawę, że o n m a tyle lat, co mój teatr i był dziec¬ k i e m , gdy ja już zacząłem myśleć, że moje najnowsze przedstawienie będzie o s t a t n i m . Polana Chce m i się śmiać również wtedy, gdy O d i n Teatret gra w n o w y m mieście i spotykamy młodych ludzi, k t ó ­ Polana znajduje się zaledwie k i l k a kilometrów za rzy znają nas z książek. Myślą, że jesteśmy tylko roz¬ miastem. Przed c h a t ą zebrała się garstka mężczyzn działem w h i s t o r i i teatru, więc nasze n i e n o r m a l n e i kobiet. Należą do klasy z d o m i n o w a n y c h i wykorzy¬ trwanie zaburza i c h sposób rozumowania. stanych w kolonialnej A f r y c e w połowie X X w i e k u . Kości bolą, wzrok słabnie, a praca dwadzieścia go¬ Zgromadzenie jest tajne i zabronione. Wygląda to dzin na dobę męczy o wiele bardziej niż kiedyś. M i m o j a k spisek, ale n i m nie jest, bo karabiny, tak j a k w te¬ to, jakaś bezsensowna siła zdaje się utrzymywać przy atrze, są nieprawdziwe. A l e to nie jest teatr. M i m o to życiu moją potrzebę robienia teatru. W i e l e powodów c i ludzie przebierają się i przemieniają się w postacie. skłania m n i e do k o n t y n u o w a n i a pracy. I c h syntezę da Porzucają swój codzienny sposób mówienia i chodze¬ się ująć w j e d n y m zdaniu: rzemiosło teatralne jest m o ­ nia i zachowują się inaczej. Udają. Czy to jest zabawa? Traktują to poważnie. W p o t o c z n y m r o z u m i e n i u do¬ ją ojczyzną, a H o l s t e b r o - m o i m d o m e m . I o t o jestem, świętuję czterdziestolecie mojego te¬ puszczają się wykroczenia i okrucieństwa. N a środku atru, pracuję n a d przedstawieniem o Hansie Christia¬ polany, w dużym g a r n k u gotują psa, a p o t e m jedzą je¬ nie Andersenie i jego baśniach. M a m prawie siedem¬ go mięso, które stanowi dla n i c h przedmiot tabu. Przemienieni ludzie są opętani, ale nie przez bogów dziesiąt lat, więc ludzie uznają, że dziecinnieję. Ja też chciałbym napisać baśń. Opowiadałaby ona swojej przeszłości. Zamiast bóstw tradycyjnych obja¬ o dwóch braciach, dzieciach Ciszy, którzy podróżują wiają się obecni mistrzowie: burmistrz miasta, szef po¬ po świecie, jeden jako cień drugiego. Robią wrażenie l i c j i i damy europejskiej klasy wyższej w państwie ko¬ l o n i a l n y m . Przez k i l k a godzin Afrykańczycy nie są chuliganów, a i c h i m i o n a m i są: Nieład i Błąd. podporządkowani białym, którzy rządzą n i m i na co dzień. Ucieleśniają i c h i przez opętanie przywłaszczają Nieład sobie na chwilę i c h życie i los. Wydają się obłąkani i wyzbyci k o n t r o l i . Europej¬ W o s t a t n i c h latach, gdy mówię o rzemiośle teatral¬ czyk, który filmuje protagonistów rytuału, uważa i c h n y m , coraz częściej używam słowa „Nieład", zdając so¬ j e d n a k za mistrzów i nazywa „szalonymi mistrzami": bie sprawę, że rodzi to nieporozumienia. Nieład ma używa dwóch rozbieżnych słów usiłujących zdefinio¬ dla m n i e d w a przeciwne znaczenia; r o z u m i e m go albo wać Nieład. jako b r a k l o g i k i i rygoru charakterystyczny dla bezsen¬ D o p o n o w n e g o obejrzenia kadrów f i l m u sprzed sownych i chaotycznych prac; albo jako logikę i rygor, które wywołują w w i d z u stan oszołomienia. pięćdziesięciu lat ukazujących opętanych Powinie­ ludzi na afrykańskiej polanie skłonił m n i e n i e d a w n o artykuł n e m używać w t y m celu dwóch różnych słów. Zamiast w gazecie. Podstęp wyobraźni i pamięci sprawił, że tego posłużę się sztuczką ortograficzną - małą i wielką 128 �Eugenio Barba • D Z I E C I CISZY w m o i c h myślach pojawiają się i n n i nieżyjący mistrzo­ N a wiadomość o śmierci Jeana Roucha, tego mi¬ strza Nieładu, zastanawiam się: czy jego szaleni mi¬ wie, drodzy m i i zawsze bliscy. strzowie mówią też coś o m n i e , mojej historii, m o i c h wymyślonych t e a t r a l n y c h przodkach? Jakie łańcuchy Szaleni mistrzowie m y chcemy zerwać? N i e w i e m , j a k to wytłumaczyć, ale coś niewypo¬ W nocy ze środy 18 na czwartek 19 lutego 2004 r o ­ wiedzianego, prawie wstydliwego skłania m n i e do roz¬ k u zmarł w w y p a d k u samochodowym w Nigrze, sześć­ poznania k i l k u szalonych i opętanych mistrzów wśród set kilometrów o d N i a m e j , Jean R o u c h . Był czołową artystów t e a t r u z przeszłości. postacią francuskiego k i n a , j e d n y m z ojców N o w e j Fa­ l i . Nazywano go le maître du Desordre, mistrzem Nieła­ d u . Pięćdziesiąt lat t e m u , na peryferiach A k r y , stolicy Ghany, w t e d y k o l o n i i brytyjskiej, nakręcił Les Cisza maîtres fous. Ten etnograficzny f i l m dokładnie pokazał jedną G d y myślę o skrajności myśli przywódców teatral¬ z sytuacji, w której ciału i myślom ciągle boleśnie cią¬ nej r e w o l t y X X w i e k u , poczynając o d Stanisławskiego, żyły łańcuchy, a męczarnie mieszały się z Nieładem stają się o n i dla m n i e maîtres W w dążeniu do wyzwolenia. fous. atmosferze estetycznej, technicznej i ekono¬ micznej odnowy, stawiali pytania, które były tak ab¬ F i l m R o u c h a dawał świadectwo innej racjonalno¬ ści, podziemnej i w y w r o t o w e j . Zafascynował Jeana surdalne, że spotykali się z obojętnością i d r w i n a m i . Geneta, który napisał Murzynów, Żarzący się rdzeń t y c h pytań opakowany był w dobrze wywarł wpływ na Petera Brooka i jego przedstawienie Marat/Sade sformułowane, fachowe teorie i dlatego uznano je za Pete¬ ra Weissa oraz towarzyszył rozważaniom Jerzego Gro¬ a t a k i na sztukę t e a t r u , albo „utopie", n i e w i n n i e dając towskiego o aktorze. W europejskich kręgach teatral¬ do zrozumienia, że nie trzeba traktować i c h poważnie. n y c h krążyły anegdoty i legendy o oddziaływaniu Les O t o niektóre z t y c h rdzeni: maîtres fous. Coraz częściej dyskutowano w t e d y o po¬ - szukać życia w świecie papier-mâché; dobieństwach i różnicach między teatrem i rytuałem. - pozwolić prawdzie wpłynąć w świat pozorów; Niektórzy artyści o d k r y w a l i podtekst, który dzisiaj jest - osiągnąć szczerość więcej niż oczywisty: teatr może być polaną w sercu - poprzez udawanie; przekształcić t r e n i n g aktora (jednostki, która cywilizowanego świata, miejscem uprzywilejowanym, przedstawia i naśladuje w którym wywoływany jest Nieład. w ścieżkę prowadzącą do integralności l u d z i różnych o d siebie) N o w e g o Czło¬ wieka. Przenieśmy się na chwilę do Moskwy, gdzie ulice są białe o d l o d u . Jednego z pierwszych d n i stycznia 1889 Niektórzy mistrzowie skrajności d o d a w a l i szaleń¬ r o k u A n t o n i Czechow napisał długi list do bogatego stwo do szaleństwa. N i e umiejąc zrozumieć, że te „uto¬ wydawcy i literata Alieksieja S. S u w o r i n a . Czytając p i e " są nieosiągalne, zrealizowali je. go, czuję t e n sam parzący smak cierpienia i zarozu¬ Wyobraźmy sobie dzisiaj artystę, który stara się mialstwa, który pamiętam z afrykańskiej polany: pie¬ o grant M i n i s t e r s t w a K u l t u r y na badanie Prawdy po¬ kącą agonię wyzwolenia. Z surowym realizmem Cze¬ przez teatr. A l b o rektora szkoły teatralnej, który pisze c h o w antycypuje napięcie i uniesienie uczestników w jej programie: uczymy t u aktorstwa w celu stworze¬ tamtej ceremonii, opisując człowieka, „który k r o p l a nia N o w e g o Człowieka. A l b o reżysera, który wymaga po k r o p l i wyciska z siebie n i e w o l n i k a " . o d swoich aktorów biegłości w tańcu, który byłby od¬ T y m człowiekiem nie jest były n i e w o l n i k afrykański, zwierciedleniem h a r m o n i i sfer niebieskich. U z n a n o by ale w i e l k i i sławny pisarz rosyjski, syn chłopa pańszczyź¬ i c h za wariatów. Dlaczego więc historycy t e a t r u piszą nianego. M i m o względnego k o m f o r t u , który go otacza, 0 Stanisławskim, Copeau i A p p i i tak, jakby i c h szalo¬ rozpoznaje w sobie rany po niewidzialnych łańcuchach. ne pytania były szlachetnymi u t o p i a m i i o r y g i n a l n y m i W i e l o k r o t n i e dostawał razy o d swojego ojca i nauczy¬ teoriami? cieli, którzy uczyli go szacunku dla hierarchii, całowania Dzisiaj w i c h p o z o r n y m szaleństwie można bez tru¬ rąk popów, naginania się do o p i n i i i n n y c h i okazywania d u dostrzec sensowną reakcję na prądy epoki, która głębokiej wdzięczności za każdy otrzymany o k r u c h . Wy¬ zagrażała i s t n i e n i u t e a t r u . W oszołomieniu, rósł na młodzieńca, który dręczył zwierzęta i lubił obia¬ strzowie Nieładu w p r o w a d z i l i do t e a t r u swojego czasu, dy z bogatymi k r e w n y m i ; stał się hipokrytą w stosunku łatwo dziś rozpoznać wnikliwość, spójność i inteligen¬ które mi¬ cję. O d r z u c i l i stary porządek, wywrócili hierarchie, do Boga i ludzi, bo był świadomy własnej nicości. Czechow, który przyznaje się do zmagań z własny¬ d o k o n a l i sabotażu sprawdzonych k o n w e n c j i k o m u n i ¬ m i ł a ń c u c h a m i i poczuciem nicości, jest p r z e n i k l i w y m , kacyjnych między sceną i widownią, odcięli pępowinę wrażliwym i a u t o i r o n i c z n y m pisarzem cywilizowanej l i t e r a t u r y i płytkiego realizmu. B r u t a l n i e ogołocili te¬ Europy. Jego słowa są powściągliwe. A l e i c h opanowa­ atr i zredukowali go do jego esencji. Za uzasadnienie nie k a r m i się t y m samym Nieładem, który odżywia służył i m paradoks: tworzyli przedstawienia, które by¬ działania podczas afrykańskiej ceremonii, niepokojące ły niewyobrażalne w swojej skrajności, oryginalności i dla naszych oczu niepowściągliwe. 1 artystycznym w y r a f i n o w a n i u po to, aby zaprzeczyć, że 129 �Eugenio Barba • D Z I E C I CISZY teatr jest tylko sztuką. Każdy z n i c h , s w o i m i słowami, szy, która zakuwa nas w łańcuchy i zwiększa strach, ale podkreślał, że powołaniem t e a t r u jest zerwanie intym¬ czujemy, że ona może nas poprowadzić j a k szalony n y c h , zawodowych, etycznych, społecznych, mistrz na afrykańskiej polanie. religij¬ n y c h i k u l t u r o w y c h łańcuchów. Samodyscyplina, która jest j e d n y m z warunków re¬ Przywykliśmy czytać historię t e a t r u współczesnego alizowania Nieładu w m o i m umyśle jako widza, rodzi o d k o ń c a . Zaczynamy nie o d żarzących się rdzeni py¬ się ze skrzepu ciszy. M a t a k swoistą naturę, że gdy od¬ tań i obsesji mistrzów Nieładu, ale o d sensu l u b poezji czuwam pierwsze symptomy, nie rozpoznaję i c h . Dla¬ i c h w y d r u k o w a n y c h słów. I c h teksty mają t o n autory¬ tego żadna metoda nie może zaprowadzić do Nieładu. tarny i przekonujący. A l e na p e w n o każdy z n i c h prze¬ S ą przedstawienia, gdzie aktorzy, reżyser i widzowie żył wiele nocy pełnych samotności i strachu, podejrze¬ znają opowiadaną historię. Są przedstawienia, gdzie wając, że w i a t r a k i , z którymi walczy, są niepokonany¬ aktorzy i reżyser ją znają, a widzowie nie. Po l a t a c h m i olbrzymami. c h c ę stworzyć t a k i rodzaj przedstawienia, na początku Dzisiaj widzimy i c h sportretowanych na malowni¬ którego a n i ja, a n i aktorzy nie p o t r a f i m y wyobrazić so¬ czych fotografiach: o i n t e l i g e n t n y c h , dobrze odżywio¬ bie historii, którą opowiadamy. M u s i m y odkryć nie n y c h i ironicznie spokojnych twarzach, j a k Stanisław¬ tylko jak, ale także co opowiadamy. Jedynie przedsta¬ ski; przywodzących na myśl żebrzących królów, jak A r ¬ wienie, które powołamy do życia, może t a u d ; d u m n y c h i świadomych swojej intelektualnej ukazać to, co chcieliśmy powiedzieć. częściowo wyższości, jak Craig; wiecznie zachmurzonych i wojow¬ W t e n sposób, zdając sobie sprawę z ryzyka, gubię niczych, jak M e y e r h o l d . W żadnej z t y c h jasnych po¬ się i odnajduję się p o n o w n i e . Wykorzystuję dwie kon¬ staci nie da się odnaleźć niemożności zapomnienia czy trastujące siły: z jednej strony, u f a m m o j e m u długiemu zaakceptowania własnych niewidzialnych łańcuchów. doświadczeniu zawodowemu, z drugiej próbuję unie¬ N i e domyślamy się, że i c h skuteczność wyrasta częścio¬ ważnić to doświadczenie, tworząc chaotyczne i uciąż¬ w o z wysiłku wyrwania się ze stanu bezsilnej ciszy. liwe w a r u n k i pracy. C h c ę sparaliżować p e w n i k i mojej Sztuka, która jest zdolna wywoływać stan wiedzy, rozbroić manieryzm m o i c h odruchów i ponow­ oszołomie¬ pierwszy raz; ożywiając moje umiejętności nia i w t e n sposób nas zmieniać, zawsze skrywa sferę ci¬ nie przeżyć szy, która ją stworzyła. Myślę, że t e n rodzaj ciszy nie jest w oszołomieniu wobec sytuacji, której nie kontroluję. wyborem, ale stanem doświadczonym jako amputacja. Takie przedsięwzięcie jest w y k o n a l n e tylko z a k t o r a m i Ta cisza tworzy p o t w o r y : niską samoocenę, przemoc O d i n Teatret, których silne osobowości były tempero¬ wobec siebie i i n n y c h , ponure lenistwo i bezowocny wane podczas tego paradoksalnego poszukiwania: wie¬ gniew. Czasami jednak ta cisza odżywia Nieład. my jak szukać, ale jeszcze nie wiemy, czego szukamy. Doświadczenie Nieładu nie dotyczy kategorii este¬ Muszę zrobić nowe przedstawienie. Pierwszy wysi¬ tycznych. Pojawia się, gdy n a d rzeczywistością bierze gó¬ łek polega na umiejętności stworzenia stanu zbiorowej rę inna rzeczywistość: w świecie geometrii płaskiej ciało inkubacji, który zaczyna się o d „czarnych dziur". Mogą stałe spada. Tak jak wtedy, gdy niespodziewanie, jak bły¬ to być dwa lub trzy różne teksty, jakieś zniewalające hi¬ skawica, śmierć uderza w ukochanego, albo gdy w ułam¬ storie, rozbieżne pytania albo sprzeczne tematy zesta¬ k u sekundy nasze zmysły rozpalają się i uświadamiamy wione razem. A k t o r z y i ja pozwalamy t y m „czarnym sobie, że jesteśmy zakochani. A l b o wtedy, gdy w Norwe¬ dziurom" oddziaływać na nas przez wywołanie strumie¬ gii pogardliwie nazywano mnie - świeżego emigranta - nia pomysłów, wspomnień, duchów, skojarzeń, wyda¬ „makaroniarzem" i zatrzaskiwano przede mną drzwi. rzeń biograficznych lub wymyślonych i faktów histo¬ rycznych. Poprzez improwizacje i świadomą kompozy¬ G d y Nieład uderza w nas, w życiu i w sztuce, bu¬ dzimy się nagle w świecie, którego już nie rozpoznaje¬ cję dajemy t e m u wewnętrznemu s t r u m i e n i o w i anato¬ m y i jeszcze nie wiemy, j a k się do niego przystosować. mię - system nerwowy, dynamiczny i dźwięczny tempe¬ r a m e n t w formie działań fizycznych i w o k a l n y c h . Pod¬ czas prób p o d d a m y t e n materiał sceniczny maceracji, Polana w zamęcie wymieszaniu i destylacji, dopuszczając czasami, aby po¬ jawiły się sensoryczne, melodyczne, rytmiczne, skoja¬ K i e r u n k i artystyczne są zawsze i n d y w i d u a l n y m i rzeniowe i intelektualne związki, których nie można ścieżkami, które usiłują uciec o d zastanych mechani¬ było przewidzieć: coś, co na początku zmów, tras i rozwiązań. Trzeba odkryć własną orga¬ zignorowaliśmy. T e m u procesowi nieustannie zagrażają niepewność niczność, która jest naszą „potrzebą". To, czy te ścież¬ i obawa. Mijają d n i i tygodnie, a m y czujemy się j a k k i oddychają i utrzymują się przy życiu, zależy o d oso¬ rozbitkowie na m o r z u rozbieżnych propozycji, dziw¬ bistej samodyscypliny. n y c h możliwości, niedorzecznych scen i kierunków: Samodyscypliny nie da się pogodzić z dobrowol¬ zamęt. n y m przestrzeganiem n o r m wymyślonych przez in¬ Posuwam się do przodu skokami, za p o m o c ą skojarzeń, n y c h . Powtarzam: polega ona na porzuceniu oczywi¬ niespójnych wyborów, nieporozumień i przypadkowych ingerencji. Podejmuję decyzję, nie stych i sensownych sposobów uznawania wartości, ce¬ wiedząc dlaczego, a moja i n t u i c j a często nie bierze lów i m o t y w a c j i naszego rzemiosła. Oznacza także siłę w t y m udziału. Prowadzą m n i e zmęczenie i upór. umysłu potrzebną do oddania się tej wewnętrznej c i 130 �Eugenio Barba • D Z I E C I CISZY Z czasem doszedłem do swoistej poufałości z m o i m stycznym to n o r m a l n a praktyka. Ileż to razy przygoto¬ sposobem myślenia, c h w y t a n i a myśli, które przekła­ wując przedstawienie pogrążam się w zamęcie i odkry¬ d a m na słowa sobie i m o i m towarzyszom. O d r u c h o w o w a m , że jestem na złej drodze. Zamęt i dezorientacja są w i e m , które drogi prowadzą donikąd, a które, przeciw­ nieprzyjaciółmi, których trzeba pokochać. nie, zaprowadzą m n i e do d o m u . Podążam przeczu­ Uczono m n i e : życie jest snem. To nieprawda. Zycie ciami. Przepowiadam d o m wiatrów, który po o m a c k u jest baśnią. Jest światem czystej anarchii, gdzie ci, któ¬ budujemy. rzy uparcie próbują zwyciężać, kierując się w walce za Ten sposób postępowania nie jest d o b r y m przykła¬ rozsądkiem, przegrywają. A ci, którzy zachowują się d e m do naśladowania, szczególnie dla niedoświadczo¬ głupio, w zakończeniu odnajdują księżniczkę. n y c h reżyserów, którzy mogą dać się zwieść przez Świat baśni jest czystą anarchią, bo jest skoncen¬ szczęśliwy traf, przypadkowe odkrycia i nieoczekiwane t r o w a n y na potrzebie zerwania łańcuchów. Baśń zrywa rozwiązania, które pojawiają się podczas popełniania kajdany, które skuwają opowieści ze światem, t a k i m błędów i błąkania się, w trakcie pracowitego okresu j a k i jest. Jednak ta wolność o k u p i o n a jest ryzykiem ar¬ prób. bitralności. W ł a ś n i e dlatego baśnie są K i e d y próbuję oprzeć się na bezpiecznych regu­ zamieszkane przez potwory, cienie obdarzone a u t o n o m i c z n y m ży¬ łach, moja naiwność zostaje ukarana. Jeśli pogodzę się ciem, kobiety i mężczyzn, którzy są półzwierzętami, z koncepcją świata pozbawionego reguł, zapłacę za tą mówiące t r u p y i żywe przedmioty, które myślą. To nie naiwność niepowodzeniami, które są równie druzgo- jest świat m i t u i wyobraźni. To jest świat zamętu. To czące. Co znajduje się więc między regułami a i c h bra­ jest świat, który dzieci kochają, ale o n i c h nie kocha. kiem? Między regułą a anarchią? Teoretycznie: n i c . T a m dzieci masowo umierają, są obezwładnione i po¬ A l e p r a k t y k a uczy m n i e , że t a m jest coś, co jednocze¬ rzucone. Doświadczają nagiej rzeczywistości: niepoko¬ śnie łączy istotę reguły i istotę tego, co jest jej zaprze¬ j u i strachu przerywanych błyskami bezsensownej czeniem. sprawiedliwości. To coś jest zazwyczaj nazywane błędem Czego uczy m n i e czysta anarchia baśni? i to o n po­ Jeśli zamęt zyskuje przewagę podczas prób, wszyst¬ maga m i wydostać się z zamętu. Rozpoznaję dwa r o ­ dzaje błędu: stały i płynny. Błąd stały może być zmie¬ ko staje się niewyraźne. Mgła uniemożliwia patrzenie rzony, ukształtowany l u b zmodyfikowany, i traci w t e d y w którąkolwiek stronę. A b y odzyskać orientację, usi¬ swoje właściwości: nieścisłość, nieporozumienie, nie¬ łuję skondensować t e n c h w i l o w y zamęt w błędy stałe, dostatek i absurdalność. Może być przywrócony regu¬ które można poprawić i wykluczyć, przywracając sytu¬ le i zamieniony w ład. acji ład. Błąd płynny nie może być u c h w y c o n y a n i oszaco¬ Jednocześnie muszę wiedzieć, j a k rozpoznać błędy wany. Jest j a k p l a m a w i l g o c i za ścianą. W y j a w i a coś, co płynne, które przeniosą m n i e do miejsc, których sobie przychodzi z daleka. Widzę, że dana scena jest „zła", nie wyobrażałem. N i e chciałem t a m iść albo nie wie¬ ale jeśli jestem cierpliwy i nie robię natychmiast użyt¬ rzyłem, że jest to możliwe. k u z mojej inteligencji, zdaję sobie sprawę, że tej sce¬ Gdyby rzeczywiście baśnie mogły uczyć, musiałbym n y nie trzeba poprawiać, ale za nią podążyć. W ł a ś n i e przyznać, że przede wszystkim udowadniają, że błąd dlatego, że jest ona w tak oczywisty sposób zła, podej¬ może być błogosławieństwem. Głupota albo roztar¬ rzewam, że nie jest po prostu głupia, ale wskazuje gnienie protagonisty, ktoś wzięty za kogoś innego, boczną drogę, która prowadzi nie w i a d o m o dokąd. przedłużający się sen, m a r t w a w r o n a , którą włożyłeś do kieszeni, są często przesłankami i w a r u n k a m i nie¬ N a j t r u d n i e j jest opanować sztukę przylgnięcia do błędu zamiast natychmiastowego p o p r a w i a n i a spodziewanego szczęśliwego zakończenia. go, Czy istnieje sztuka błędu? Teraz, po czterdziestu la¬ w t e d y można odkryć, gdzie nas t e n błąd przeniesie. Ta zdobyta cicha wiedza jest pogrzebana we m n i e , tach z O d i n Teatret, jestem skłonny twierdzić, że są w m o i m systemie n e r w o w y m , w mięśniu mojego serca. błędy, które zwiększają zamęt i błędy, które wyzwalają. N i e można jej nauczyć a n i przekazać jako metody, któ¬ Oczywiście wierzę w inspirację, n a t c h n i e n i e , głos mu¬ rą da się sformułować i zastosować. Każdy z nas, złapa¬ zy, ddimon, duende czy anioła stróża. A l e więcej wiary ny w zamęcie, ślepnący i zbaczający ze szlaku, walący m a m dla błędów, które wyzwalają, jeśli jestem na tyle głową w swoją własną ciszę i samotność, musi wystawić zręczny, aby je przewidzieć i podążyć za n i m i . To są na szwank zawodową pewność i odgadnąć, gdzie otwo¬ znaki, które odrywają się o d ciszy. Pochodzą z tej czę¬ ści mojego wnętrza, którą ignoruję. Uważam je za rzyć szczelinę swojemu szczególnemu Nieładowi. przesłanie, które powierzył m i szalony mistrz. Anarchia baśni i sztuka błędu Materiał organiczny Nieład niczego nie b u d u j e . Czasami jest wyjątkowo nieprzyjemny, ale pomaga zerwać łańcuchy. Wszystko to obejmuje całe ciało, nie tylko mięso Uczono m n i e : kochaj swoich nieprzyjaciół. W życiu i kości, ale mięśnie, nerwy i złożone relacje między or¬ codziennym jest to specjalność świętych. W życiu arty- ganami, krążenie k r w i i zakończenia nerwowe. Ciało 131 �Eugenio Barba • D Z I E C I CISZY przypomina myśl dokładnie dlatego, że jest organi- Dzisiaj jest dla m n i e jasne, że: teatr stanowi cenne z m e m - d u c h e m : ciałem-umysłem. narzędzie, za p o m o c ą którego można dokonać podboju Z tego p o w o d u materiał organiczny, który stwarza t y c h obszarów świata, które wydawały się poza m o i m teatr, wraz z p r o m i e n i o w a n i e m , które wydziela, był za¬ zasięgiem. Można się wedrzeć zarówno na nieznany te¬ wsze moją pasją. U w i e l b i a m pracować n a d t y m żywym r e n wertykalnej czy duchowej rzeczywistości człowie¬ materiałem, po to, aby snuć ciche rozmowy z ludożer¬ ka, j a k i w przestrzeń horyzontalną relacji międzyludz¬ c a m i - widzami, którzy mają potrzebę pożerania swo¬ k i c h , kręgów społecznych, władzy i p o l i t y k i , właściwą i m i zmysłami. Lubię za p o m o c ą tego materiału otwie¬ dla kleistej codzienności tego świata, który zamieszku¬ rać f u r t k i , które natychmiast się za m n ą zamkną, po¬ ję i do którego nie chcę należeć. zwalając m i i m o i m a k t o r o m pozostać w przejściu. Podczas mojego Dzisiaj nadal jestem oczarowany f a k t e m , że teatr od dostarcza narzędzi, sposobów i alibi dla p o d b o j u obsza¬ czasu do czasu nieoczekiwane zderzenia z rzeczywisto¬ rów d w u w y m i a r o w e j geografii: t y c h , które są wokół ścią teatralną, która zasiewała we m n i e oszołomienie. m n i e i tych, wokół których ja jestem. Z jednej strony Brechta/Gorkiego w Berliner Ensemble, długa świat zewnętrzny z jego regułami, jego bezkresem, nie¬ Matka t e r m i n o w a n i a przeżywałem n o c kathakali w K e r a l i i Książę Niezłomny Grotowskie¬ go pozostały nieusuwalnie wyryte w m o i m zrozumiałymi i kuszącymi obszarami, złem i chaosem; mózgu z drugiej świat wewnętrzny z jego k o n t y n e n t a m i i oce¬ i szpiku. anami, pofałdowaniami i żyznymi t a j e m n i c a m i . Podobnie, niespodziewanie i m i m o w o l n i e doświad¬ Czym jest t r e n i n g m o i c h aktorów, jeśli nie mostem czałem i ciągle doświadczam Nieładu w pracy z m o i m i między t y m i d w o m a skrajnościami: w d a r c i e m się do a k t o r a m i . O d samego początku niektóre f o r m y i c h maszyny ciała i o t w a r c i e m na w y b u c h energii, który działań fizycznych i w o k a l n y c h , nieustannie powtarza¬ rozrywa ograniczenia ciała? ne i dopracowywane, przenosiły w inną rzeczywistość Teatr może być rzemiosłem p o d b o j u , pływającą wy¬ istnienia. Sam spą sprzeciwu, polaną w sercu cywilizowanego świata. byłem tego świadkiem: gęstsze, W jaśniejsze rzadkich i szczególnych przypadkach, teatr jest i bardziej rozżarzone ciało niż nasze ciała, wynurza się wzburzonym Nieładem, który wstrząsa m o i m i nawyka¬ w przestrzeni teatralnej z jakiegoś innego miejsca, któ¬ m i doświadczania przestrzeni i czasu i , przez oszoło¬ rego nie u m i e m wskazać. N i e zważając na dobry czy mienie, zmusza m n i e do odkrycia innej części m n i e sa¬ zły smak, to ciało-w-życiu wdziera się, dzięki połącze¬ mego. n i u przypadku i rzemiosła albo z p o w o d u nieprzewi¬ dzianego zdarzenia w obrębie dokładnie skonstruowa¬ Przełożyła nego p l a n u . 132 Zofia Dworakowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea1171919eb2a48bdc3ef65bf143c252.pdf d6ab3ba53722d679bbd6e2dad8eac202 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6494 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource pamięć Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6067 Title A name given to the resource Zdobywanie różnicy - list pewnej historyczki o nieukierunkowaniu pamięci autobiograficznej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.2, s.133-141 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barba, Eugenio Kasia, Katarzyna (tł.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text EUGENIO Droga M i r e l l o , Pytałaś m n i e ostatnio, jak się czuje ktoś, k t o bije BARBA właśnie r e k o r d długowieczności. W październiku 2004 O d i n Teatret skończył czterdzieści lat. Kuszące jest za­ trzymanie się na chwilę i spojrzenie, dokąd zaprowa­ Zdobywanie różnicy dziły nas te wszystkie lata t e a t r u . I zastanowienie się n a d własną historią. A l e refleksje n a d sobą samym prowadzą zawsze wzdłuż przecinających się l i n i i . Podą­ List do pewnej historyczki o nieukierunkowaniu pamięci autobiograficznej żają poprzez dywagacje i przypuszczenia, przywołując stare idee i znane historie. M o g ą one uniknąć pragnie¬ nia wyważonego bilansu jedynie jako f o r m a instynk¬ t o w n y c h reakcji na czyjeś p y t a n i a . Także osobiste stwierdzenia - tak j a k uczucia, o których mówił Stani­ sławski, kiedy ostrzegał aktorów przed wyrażaniem się wprost - ujawniają się w postaci myśli oswojonych, nawet jeśli zwodzimy sami siebie, wierząc, że nasza pa¬ mięć może n a d a ć i m formę. Refleksje, które n a m prze­ kazują, są reakcjami. Zależą o d działania prawdziwego bądź wyobrażonego partnera, który p o w o d u j e , że re¬ K i e d y więc twierdził, że definicja „teatru wielokul¬ agujemy. t u r o w e g o " pasuje jak ulał, nie mogłem się z n i m nie zgodzić. Jednak równocześnie nie jestem w stanie przyznać m u racji. Jedna reakcja i wiele pytań Jaki jest sens długowieczności naszego teatru? Czy to, że jest złożony z ludzi i dla ludzi o różnym pochodze¬ W t y m w y p a d k u miałem partnera i był o n prawdzi¬ n i u albo przynajmniej o różnych tradycjach kulturo¬ wy. Seria i s t o t n y c h i związanych z t e m a t e m pytań, za¬ w y c h i teatralnych? N i e wydaje m i się to takie ważne. d a n y c h m i przez przyjaciela, skłoniła m n i e do ujrzenia Interesuje m n i e coś innego: możliwość, że k o n t a k t z in¬ O d i n Teatret w z m i e n i o n y m świetle. Przyjaciel, I a n n y m i światami staje się sposobem dotarcia do samego W a t s o n , k i l k a lat t e m u przeprowadzał ze m n ą w y w i a d siebie, do własnych korzeni, do świata, do którego się do swojej książki o wielokulturowości i teatrze. Jego przynależy. Zeby dać początek czemuś i n n e m u . zdaniem h i s t o r i a O d i n mogłaby zostać D l a m n i e , w h i s t o r i i O d i n Teatret, w ludziach, któ¬ wyrażona w f o r m u l e doświadczenia i p r a k t y k i w i e l o k u l t u r o w e j . rych Dowodził tego, powołując się na k o n k r e t n e przykłady. w naszych strategiach przetrwania, najbardziej intere¬ spotkaliśmy, w związkach, które zawarliśmy, Mówił: „Jesteście teatrem stworzonym przez osoby sujący jest aspekt odrzucenia i ucieczki. Długotrwałe pochodzące z różnych krajów i kontynentów, posługu¬ i uparte chronienie naszej różnicy. Różnicy o d kogo? jące się różnymi językami. Przez bardzo długie okresy I o d czego? osiedlaliście się w krajach oddalonych o d D a n i i . Wasze Przyjaciel I a n W a t s o n był raczej zaskoczony niż spektakle są często wielojęzyczne. Oprócz normalnego rozczarowany m o i m o p o r e m . Zaczął m n i e wypytywać, h a n d l u dziełami i p r o j e k t a m i teatralnymi praktykujecie dlaczego jestem tak bardzo przeciwny rozpatrzeniu tej także bartery, to znaczy wymieniacie wasze spektakle na kwestii z szerszej perspektywy i czemu cały czas próbu¬ p r o d u k t y kulturalne grup, które was goszczą: zabawy, ję odpowiadać na pytania przez pryzmat mojej auto¬ tańce, muzykę, pieśni, działania artystyczne i performa- biografii. Czyżbym uciekał przed w y m o g a m i pracy in¬ tywne w odległych wioskach, szkołach, szpitalach, wię¬ telektualnej? Czyżbym odrzucał możliwość poszerze¬ zieniach czy d o m a c h kultury. Ukuliście przedziwny ter­ nia mojego sposobu widzenia? To prawda, nastawienie m i n „transformances", żeby zaznaczyć, że wasze projek­ autobiograficzne często jest sposobem na uchylenie się ty nie ograniczają się do „performances", lecz są dąże¬ o d odpowiedzialności. n i e m do zmiany, c h o ć na chwilę, wyglądu jakiegoś mia¬ przez konieczność przeprowadzenia przedmiotowego sta. Te projekty sprawiają, że miasta rozkwitają i że bilansu? A może marzyłem o i n n y m celu? Czyżbym czuł się zagrożony w formie reprezentacji, krzyżując się i zmuszając do in¬ K i e d y przyglądam się h i s t o r i i O d i n Teatret, zwłasz¬ terakcji, stają się widoczne różne kultury, które je za¬ cza teraz, kiedy w większości m a m y ją już za sobą, w i ¬ mieszkują, i c h różne składniki". dzę coś zupełnie różnego o d krzyżowania się i dialogu kultur. Widzę teatr jako miejsce paradoksalne, w któ¬ I dodawał jeszcze jedno potwierdzenie naszego wie¬ lokulturowego powołania: fakt, że przy O d i n i e powsta¬ r y m tworzenie wspólnego dzieła zakłada nie tylko oso¬ ła I S T A - I n t e r n a t i o n a l School of Theatre A n t h r o p o ¬ bowości różnorodne, lecz osobowości o k r u t n i e i ego¬ logy, która o d 1979 r o k u jednoczy podczas swych sesji istycznie o d siebie oddalone, nie tylko z p o w o d u różni¬ aktorów, reżyserów, mistrzów teatru i badaczy z róż¬ cy kultur, ale również dlatego, że przeciwstawne są i c h n y c h kontynentów, z teatrów W s c h o d u i Z a c h o d u . cele, ideologie i wrażliwość. 133 �Eugenio Barba • Z D O B Y W A N I E RÓŻNICY Pytania lana Watsona skłoniły m n i e do zapytania samić się z historią, z m i t a m i , z tęsknotami i z ideała¬ siebie samego: jeżeli moje wybory nie wynikały z pra­ m i mojego k r a j u i mojego środowiska. Wybrałem spo¬ gnienia i dążenia do poszerzenia granic mojego obsza­ łeczną tożsamość emigranta, p r a c o w n i k a z Południa r u kulturowego, to skąd się wzięły? Czego szukałem w świecie całkiem na odwrót: w zimnej, luterańskiej t a k zawzięcie przez tyle lat? Norwegii. W t y m p r o l e t a r i a c k i m świecie odkryłem I w t e n sposób znowu stanąłem wobec konieczno­ walkę klas, skuteczność strajków i solidarności, lecz ści ponownego mentalnego prześledzenia zmian, k t ó ­ także ksenofobię i rasizm. Byłem dago, byłem wop. To re dobrze poznałem, szukając odpowiedzi. I znowu są określenia nieprzetłumaczalne, ponieważ odnoszą okazało się, że jestem zdezorientowany. By się zorien­ się do sytuacji bardzo odległych w czasie. We Wło¬ tować, potrzebowałem wyjątkowych sposobów, p o ­ szech emigranci, którzy z Południa przyjechali szukać trzebowałem n o w y c h słów. pracy na Północy, b y l i nazywani terroni. A l e ja, nawet jeśli wyjechałbym z G a l l i p o l i , żeby pracować w Medio¬ A l e słowa nigdy nie są n o w e . T y m , co się zmienia, jest światło, które je oświetla, cienie, które rzucają. lanie czy Turynie i żeby zostać terrone, niósłbym ze so¬ Uzupełniające teraz bą znamiona mojego szlacheckiego pochodzenia. Na¬ w nadzwyczajny sposób ze sobą walczą, na gruncie zu¬ tomiast w N o r w e g i i m o j a emigracja była całkowita: żytego t e r m i n u : różnica. zostawiłem mój kraj, mój język, moją przeszłość i kla¬ się p r z e d t e m światło i cień, Różnicy można doświadczać jako danej okoliczności, sę społeczną. Musiałem nauczyć się mówić i myśleć po która może generować cierpienie lub dumę. A l e wierzę, norwesku, uważnie słuchając, by wychwycić podteksty że różnica może być także p u n k t e m dojścia, trudną zdo¬ w słowach i zachowaniach ludzi dookoła m n i e . M o j a byczą. Kiedy jesteśmy młodzi, czujemy się jak czarny kondycja egzystencjalna uczyniła m n i e „innym", a ta p u n k t w świecie, do którego nie należymy. Kiedy się sta¬ pozycja nie jest nigdy n e u t r a l n a . D l a niektórych Nor¬ rzejemy, okazuje się, że to właśnie przynależność jest czę¬ wegów stanowiła element negatywny, dla i n n y c h sama sto t y m , co pozwala n a m żyć wewnątrz świata. Nauczy¬ w sobie była wartością. W t e d y t a m t a decyzja, nie zo¬ stała podjęta w pełni świadomie, ale teraz się jej nie liśmy się, ile jest warta różnica, która wzbudza szacunek. wstydzę: zostawić W ł o c h y , znaczyło odciąć swoje naj¬ głębsze korzenie, włoskie i szlacheckie, te które miały Własna ziemia i mogły m n i e chronić. M o j e niebywale silne pragnienie, by wyrwać się z włoskiego b a c k g r o u n d u nie przerodziło się w pragnie¬ K i e d y byłem dorastającym chłopcem, mieszkają¬ nie zostania N o r w e g i e m . Zdawałem sobie sprawę, że c y m daleko na południu W ł o c h , wystarczyło, b y m po¬ „kulturowe korzenie" są synonimem ograniczenia, wy¬ j e c h a ł k i l k a kilometrów na północ, żebym czuł się cu¬ znaczonego horyzontu. Chciałem zerwać więzi, które dzoziemcem, żebym czuł się „inny". W G a l l i p o l i , gdzie ograniczały moją mentalną wolność, i zbliżyć się do dorastałem, jako syn szlacheckiej rodziny, całkowicie „inności" mrocznej i bez słów, znajdującej się wewnątrz ignorowałem wszelkie przejawy k u l t u r y „popularnej". mnie, w porównaniu z którą otaczająca m n i e k u l t u r a W i e l e lat później, ze zdziwieniem, dowiedziałem się okazywała się pełna przeszkód. N i e chciałem zostać za¬ z książek Ernesto D e M a r t i n o , że żyłem w kulturze ta- korzeniony w jakimś narodzie, kulturze czy klasie. r a n t y z m u : trans, muzyka i tańce, skonstruowane jako Walczyłem o coś bardzo k o n k r e t n e g o , o t o , b y m terapeutyczna i p e r f o r m a t y w n a ceremonia, której ist¬ mógł zapuścić korzenie w niebie, w k r a j u wartości bez n i e n i a nawet nie podejrzewałem. granic, gdzie prawdy byłyby o w o c e m k o n f l i k t u , a zara¬ Przez trzy lata uczyłem się w szkole wojskowej. Ma¬ zem osobistą zdobyczą. j ą c osiemnaście lat, zniechęcony dyscypliną, uciekłem Słyszę w sobie jeszcze echo tego doznania oświece¬ najdalej, jak się dało. W N o r w e g i i , jako emigrant, mu¬ nia, j a k b y m odziedziczył całą ziemię, wszystkie jej kra¬ siałem stawić czoło życiowemu p r o b l e m o w i w t o p i e n i a je i wszystkie kultury, jej różnorodną przeszłość i nie¬ się w kontekst, w którym obyczaje, mentalność, rela¬ pewną przyszłość. Miałem osiemnaście lat. N i e wie¬ cje między płciami, hierarchia w pracy były dla m n i e działem jeszcze, że otrzymanie spadku oznacza podda¬ p r a w d z i w y m i t r a u m a m i k u l t u r o w y m i . Musiałem prze- nie go metamorfozie i że spadkobierca zawsze jest nie¬ formułować moje zachowania aż do samych korzeni. wiernym. Zmieniła się nawet m o j a świadomość historyczna. W i e k pozwolił m i zrozumieć, że jeśli teatr jest od¬ U c z y l i m n i e , że w 1936 r o k u W ł o c h y zajęły Etiopię, k r y c i e m , to bazuje o n o na zmartwychwstaniu przeszło¬ żeby zanieść cywilizację barbarzyńcom. Ileż razy m a t k a ści, dokonującym się dzięki niepowtarzalnej, osobistej powtarzała m i : kiedy przychodziłeś na świat, twój oj¬ barwie każdego z nas. A l e ta przeszłość nie była nazna¬ ciec był odważnym dowódcą na tej w o j n i e . A teraz, czona przez jedną kulturę i jeden naród. Była symulta¬ N o r w e g o w i e i i c h książki, mówili m i o w o j n i e zagłady. niczną współ obecnością wszystkich przeszłości. Szok k u l t u r o w y uderzył w moją własną osobistą tożsa¬ To nie skrzyżowanie k u l t u r m n i e zafascynowało. mość. I było wiele i n n y c h szoków. N i g d y świadomie nie pragnąłem znaleźć się na t a k i m Porzuciłem moje burżuazyjne środowisko i ciepłe, skrzyżowaniu. Chciałem być „podróżnikiem Prędkości". katolickie, południowe W ł o c h y , bo nie umiałem utoż134 �Eugenio Barba • Z D O B Y W A N I E RÓŻNICY Są ludzie, którzy żyją w jakimś narodzie czy w jakiejś i organizacji pracy. A l b o ze względu na potrzebę odda­ kulturze. Są też tacy, dla których t e r y t o r i u m , na któ¬ lenia się o d swojej własnej pierwotnej perspektywy, r y m żyją, wyznacza i c h własne ciało. Są jednak podróż¬ potrzebę ucieczki o d własnej ziemi, własnych korzeni, nicy, przemierzający Kraj Prędkości, przestrzeń i czas, żeby stworzyć n o w y Heimat, niemające n i c wspólnego z krajobrazem i p o r a m i r o k u Mały świat: mikrokosmos i mikrospołeczność. w miejscu, przez które przejeżdżają. wszystko w książce Teatr. Samotność, Opisałem rzemiosło, to W d o m sztuki, i n n y świat. t y m o s t a t n i m w y p a d k u naleganie na wymiar w i e l o k u l t u r o w y wytwarza więcej zamieszania niż jasno­ bunt. Można trwać w j e d n y m miejscu przez miesiące, na¬ ści. Tak naprawdę nie jest k o m p e t e n t n e . Koncentruje wet lata i dalej być „podróżnikiem Prędkości", który uwagę na zewnętrznej powłoce, nie na substancji. przemierza tysiące lat i kilometrów razem z myślami M o j a zawodowa biografia odpowiada d r u g i e m u i reakcjami mężczyzn i kobiet, o d d a l o n y c h o d niego ze przypadkowi. W ł a ś n i e dlatego, zastanawiając się n a d względu na kolor i c h skóry czy historię. W Canoe z pa­ m o i m doświadczeniem wewnątrz mojego teatralnego pieru. Traktacie o antropologii teatralnej miałem świado¬ Heimat, mość, dzykulturowości za przeszkodę, nie za pomoc, chociaż że preekspresywna analiza nieeuropejskich t e c h n i k p e r f o r m a t y w n y c h może łatwo przerodzić się w interpretację „międzykulturową": uznałem kategorie wielokulturowości i mię- teatr mój nosi wielokulturową szatę. mechaniczną i dualistyczną, powielającą schemat W s c h ó d - Zachód Podróże w stronę różnicy ze wszystkimi jego bieżącymi odniesieniami politycz¬ nymi. W tej książce stawałem po stronie „kultury przejściowej". Wierzę, że europejscy Reformatorzy - Zawsze można stosować perspektywę w i e l o k u l t u - b u n t o w n i c y i heretycy, jak Stanisławski, M e y e r h o l d , rową, aby obserwować zjawiska teatralne, ale do uży¬ Craig, Copeau, A r t a u d i Brecht - b y l i twórcami t e a t r u wania tej perspektywy trzeba się najpierw przyznać. przejściowego. I c h życie i i c h dzieła zniszczyły wcze¬ N i c nie zabrania powiedzenia, że O d i n Teatret jest śniejszy sposób oglądania i robienia spektakli, ustaliły w i e l o k u l t u r o w y . Został stworzony w N o r w e g i i przez sa­ n o w y rodzaj relacji z widzem, pobudziły nową świado¬ mozwańczych aktorów, których reżyser włoskiego p o ­ mość i c h sztuki jako środka politycznego, etycznego chodzenia przeżył swoją zawodową inicjację w Polsce. i duchowego. Zaszczepiły wartość i znaczenie p o d nie- Dzisiaj nasz teatr w H o l s t e b r o jest karawansera- przenikalną skorupę naszego zawodu. jem, który gości osoby i grupy z całego świata: Skandy- To nastawienie m a swoje korzenie w stanie przej¬ nawów, W ł o c h ó w , Francuzów, Anglików, Hiszpanów, ściowym, w odrzucaniu ducha czasu. N i e może zostać Niemców, obywateli A m e r y k i Południowej i Północ¬ pasywnie przekazane następnemu p o k o l e n i u . Trzeba nej, przybyszów z Japonii czy Sri L a n k i . Podróżujemy wybrać bycie i c h spadkobiercami i zdobyć i c h dziedzic¬ i mieszkamy przez długie okresy w rozmaitych krajach. two w s a m o t n y m wysiłku, który je przekształci i uczy¬ Nawiązaliśmy współpracę z a k t o r a m i i badaczami róż¬ n i naszym własnym. n y c h narodowości. A l e wszystkich t y c h osób, kultur, Powoli, odpowiadając I a n o w i W a t s o n o w i , zaczyna¬ tradycji, wszystkich t y c h obrazów, które widzieliśmy, łem dostrzegać nie tylko mój wybór różnicy, lecz także n a p o t k a n y c h przez nas spektakli i h i s t o r i i nie szukali¬ coś innego. Jak męczące jest to ciągłe odróżnianie się. śmy po to, by się wzbogacić, ale ze względu na coś in¬ N o m a d z i z korzeniami, ale z korzeniami w niebie. nego: aby pomogły n a m uciec. O d czego? O d naszej Bohaterzy W i e l k i e j Reformy scen X X w i e k u , zmar¬ własnej kultury, o d tradycji teatralnych, w których się l i , którzy na zawsze pozostają młodzi, roztrzaskali od¬ urodziliśmy. O d małych tradycji i pewności, które sa¬ wieczny m o d e l t e a t r u istniejący w Europie, stwarzając m i ustaliliśmy. miejsce dla pełnego nisz ekosystemu teatralnego, peł¬ Jeżeli patrzymy z bliska na naszą pracę i małe na¬ nego „małych nomadycznych t r a d y c j i " . Te „małe n o - w y k i , na wartości, którym czujemy się zobowiązani do¬ madyczne tradycje", o u l o t n y c h t e c h n i k a c h , lecz po¬ trzymać wierności, na zmarłych żyjących w naszej pa¬ siadające silne i n d y w i d u a l n e motywacje, żyły krótko. mięci, możemy odkryć niemożliwy do zdefiniowania C h o ć podróżowały i ewoluowały, i c h wyjątkowe war¬ związek, pewną mentalność, dotyczącą jedynie pracy, tości były zawłaszczane przez i n n y c h artystów, nieza¬ sprawiającą, że jesteśmy jakąś mikrokulturą, małym, leżnie o d miejsca i początkowego k o n t e k s t u . Zdoby¬ odrębnym światem. Zawdzięczamy to wszystko powol¬ wane i zawłaszczane dziedzictwo zakłada oderwanie n e m u zdobywaniu, a nie mieszaniu się i integracji kul¬ się o d własnych początków. tur oraz tradycji. N i e jest sam w sobie odkrywczy fakt, że osoby wy¬ „Mieć korzenie w niebie" wydaje się tylko pięknym wodzące się z różnych tradycji jednoczą się. Interesu¬ porównaniem, pożytecznym z p u n k t u widzenia retory¬ jące jest natomiast pytanie, dlaczego tak się dzieje. Wy¬ k i . A l e kryje się za n i m rzeczywistość niespokojnego daje m i się, że mogą istnieć d w a powody, całkowicie życia, wybór ciągłej zmiany, który nie jest celem sam przeciwstawne: albo dzieje się tak dlatego, że i c h róż¬ dla siebie, lecz próbuje zaprzeczyć naszej t e n d e n c j i do ne k u l t u r o w e tożsamości jakoś się uzupełniają, w for¬ mie zakorzenienia się. Kryje się za n i m niełatwy wybór nie¬ różnorodnych specjalizacji, w rodzaju podziału stabilności. B y ć może wszystkie nasze najważniejsze 135 �Eugenio Barba • Z D O B Y W A N I E RÓŻNICY relacje, spotkania czy decyzje mogłyby zostać raz jesz­ t k a n i a między teatralną kulturą europejską i azjatycką. cze opowiedziane w świetle tego ducha przygody bez N i e istniała świadomość ważnej r o l i spektakli z i n n y c h c h w i l i spoczynku. kontynentów. T y m , co w t e d y budziło w Europie zain­ K i e d y patrzy się na własną przeszłość, często pró­ teresowanie, były przedstawienia Berliner Ensemble buje się zapomnieć o niezliczonych zygzakach przy¬ B e r t o l t a Brechta, m i m M a r c e l M a r c e a u , który potrafił p a d k u , o długich objazdach bez k i e r u n k u , do których oczarować wielką publiczność nie używając tekstów, zmuszają nas okoliczności. To nie są „poszukiwania" posługując się jednie fizycznymi środkami wyrazu, oraz czegoś, tylko objawy n i e p o k o j u , pragnienia przygody, teksty wrażenia, że gdzieś t a m czeka na nas szczęście. W i e l e i Mrożka. awangardy: Ionesco, Becketta, Adamova m o i c h nagłych i szalonych decyzji było o w o c a m i przy¬ A l e w książkach o d n o t o w a n o coś więcej. N a przy¬ p a d k u : spotkanie z kobietą, antypatia l u b sympatia kład zainteresowanie M e y e r h o l d a , Eisensteina, D u l l i ¬ wobec jakiegoś mężczyzny. Teraz już w i e m - nie cho­ na, A r t a u d a , Claudela czy Brechta klasycznymi for¬ dziło o nauczenie się miłości, czy o ryzyko. Czerwony m a m i t e a t r u azjatyckiego. To była wskazówka. N a w e t szlak prowadził m n i e do mojego statusu emigranta, o n i nie przeżyli doświadczenia t e a t r u azjatyckiego wiecznego cudzoziemca. Przez t e n l a b i r y n t spotkań, w praktyce. Z wyjątkiem Claudela, który mieszkał k o n f r o n t a c j i i aspiracji popychała m n i e potrzeba obro¬ w C h i n a c h i w Japonii, żaden z w y m i e n i o n y c h przeze n y mojej godności i nieprzynależności. Patrząc wstecz, m n i e artystów nie widział aktorów azjatyckich w i c h widzę jasno: doprowadziło m n i e to do odkrycia t e a t r u własnych jako wyspy niezależności. N i e do pojęcia. N i e zawsze w kontekście europejskiego t e a t r u i europejskiej pu¬ do usprawiedliwienia. Zasadniczej. bliczności. Jednak wizja A z j i była f u n d a m e n t a l n a dla teatrach, lecz jedynie podczas tournée, n i c h wszystkich. Także teatr azjatycki miał dla m n i e przede wszyst¬ k i m przemożną siłę mirażu, który trzeba ścigać, ścież¬ Jako samouk miałem obsesję na p u n k c i e profesjo¬ k i , prowadzącej poza moje granice. N a początku był to n a l i z m u . M i m o b r a k u doświadczenia, musiałem na¬ sposób przeskoczenia h o r y z o n t u k u l t u r y włoskiej. Za¬ uczać tych, którzy chcieli zostać m o i m i a k t o r a m i . Za¬ nurzyłem się w książkach o hinduizmie i buddyzmie. cząłem o d ćwiczeń, które widziałem w teatrze G r o t o w ­ Zostałem marynarzem, aby zobaczyć miejsca, gdzie żył skiego, kiedy byłem w O p o l u . C i spośród m o i c h kan¬ Ramakrishna. M o j a „Azja" to było k i l k a nazw miejsc, dydatów na aktorów, którzy uczęszczali na kursy dla zamieszkanych przez filozofów i eremitów. To był re¬ mimów albo balet, zostali „instruktorami" dla swoich gion K r a j u Prędkości. kolegów. A l e nie b y l i mistrzami. Okazali się początku¬ K i e d y zacząłem pracować w teatrze, ta wyśniona jącymi. Nasza k u l t u r a teatralna była więc nie tyle mie¬ A z j a stała się dla m n i e najważniejszym przewodni¬ szana, czy synkretyczna, ile raczej przypominała misz- k i e m . Przykładem na wpół o d k r y t y m , na wpół wymy¬ masz. Jak wydobyć porządną wiedzę z miszmaszu? ślonym: ideą dynamiczną, która pomogła m i uwolnić się z więzów samouctwa. Szukałem książek, w których mógłbym znaleźć k o n k r e t n e przykłady i rady. Stanisławski, Dullin Pierwsze lata bycia samoukami, konieczność cią¬ i W a c h t a n g o w okazali się niezwykle pożyteczni. Stu¬ głego usprawiedliwiania w y b o r u pracy teatralnej oraz diowaliśmy dokumentację pracy pedagogicznej i spek¬ poszukiwania źródeł, by ją ugruntować w środowisku, t a k l i europejskich Reformatorów, które było wobec nas obojętne, to m o i m zdaniem ćwiczenia, mające zrekonstruować postawę aktorów. c z y n n i k i determinujące historię O d i n Teatret. Wła¬ A p o t e m zrobiliśmy k o l e j n y k r o k , użyliśmy także zdjęć śnie trudności i konieczność uciekania, bardziej niż z t e a t r u k a b u k i i opery pekińskiej. Ożywiając nieru¬ żeby opracować idee i teorie, doprowadziły nas do nieoczekiwanych chome obrazy, aktorzy razem ze m n ą tworzyli struktu¬ rozwiązań. rę dynamiczną, kolejne „ćwiczenie", które dołączali¬ J e d n ą z t y c h konieczności - zasadniczą dla tech¬ śmy do naszego t r e n i n g u . N i e sądziliśmy oczywiście, że nicznej i emocjonalnej tożsamości O d i n a - była emi¬ te ćwiczenia, nazywane przez nas chińskimi czy japoń¬ gracja z N o r w e g i i do D a n i i . N a s i norwescy aktorzy skimi, mają naprawdę c o k o l w i e k wspólnego ze sposo¬ m i e l i trudności z p o r o z u m i e n i e m się z duńskimi widza¬ b e m , w j a k i grają chińscy czy japońscy aktorzy, ale to m i w naszej nowej siedzibie w H o l s t e b r o . Stało się to postępowanie nas stymulowało i niosło konsekwencje. dla nas kwestią przetrwania. Musieliśmy zacząć two¬ A te konsekwencje były nasze. To samo działo się, gdy rzyć spektakle, których dramaturgia nie byłaby oparta zajmowaliśmy się głosami różnych śpiewaków, o d wło¬ wyłącznie na i n t e r p r e t a c j i tekstu i r o z u m i e n i u słów, skiej opery po A r m s t r o n g a , o d chorałów gregoriań¬ lecz na bliskości i intymności, na akcjach l u b „atrak¬ skich po Y m a Sumac, o d improwizacji o p a r t y c h na cjach" - j a k nazwałby je Eisenstein - mogących pobu¬ h i n d u s k i c h raga po myśliwskie pieśni Pigmejów, o d jo- dzić percepcję widza na poziomie zmysłowym, wokal¬ r u r i (pieśń b u n r a k u ) po deklamację sycylijskich zmy¬ n y m i dynamicznym. śleń. Powtarzaliśmy i c h intonacje, pomyłki i modula¬ cje głosów, podejmując wysiłek o d k r y w a n i a i ożywie¬ N i k t nie posługiwał się t e r m i n e m „wielokulturow o ś ć " p o d koniec lat 50., kiedy zacząłem interesować nia na n o w o możliwości i k o l o r y t u ludzkiego głosu, się teatrem. N i k t nie zajmował się zagadnieniem spo- posiadanego o d urodzenia. Głosu, który tracimy, po- 136 �Eugenio Barba • Z D O B Y W A N I E RÓŻNICY nieważ wybieramy tylko dźwięki potrzebne do używa¬ Przełamali delikatne i cenne schematy, które wypra¬ nia języka, w którym dorastamy. cowaliśmy sobie w O d i n i e . Nieraz w y p y c h a l i nas z na¬ N a szczęście nie byliśmy zbyt u z d o l n i o n y m i naśla¬ szego porządku. d o w c a m i . Dzięki t e m u odkryliśmy nasze głosy. Zdaję sobie sprawę, że obserwowane z zewnątrz, lo¬ Przez te pierwsze lata teatry azjatyckie jawiły m i się sy O d i n Teatret mogą wydać się naznaczone dążeniem niczym swego rodzaju teatralna A r k a d i a , i c h bohater¬ do zjednoczenia różnych k u l t u r teatralnych, do i c h k i były silne, a w o j o w n i c y pełni łaski, sceny wypełnia¬ k o n f r o n t a c j i i odkrycia i c h komplementarności. A l e ły fantastyczne ryczące zwierzęta, zacumowane łodzie, gdy w s p o m i n a m moje młodzieńcze sny o teatrze azja¬ morza z błękitnej emalii, ciche szczyty gór... A wszyst¬ t y c k i m , kiedy myślę o m o i c h relacjach z Sanjuktą, czy ko to ucieleśnione dzięki sztuce jednego aktora. M o ¬ z i n n y m i mistrzami, wydaje m i się, że co innego było del, który chcieli stworzyć samoucy z O d i n Teatret, to najważniejsze. Magiczny świat t e a t r u azjatyckiego był zawodowa doskonałość. N i e szukaliśmy „autentyczno¬ dla m n i e liną, której się trzymałem i mogłem dzięki te¬ ści" mitycznego O r i e n t u z jego filozofią, skodyfikowa- m u wychylić się poza oczywistość - nie tylko świata te¬ ną techniką i sugestywnymi obyczajami. D l a nas teatr atralnego, do którego nie chciałem należeć, ale także był pracą wobec polis, możliwością zajęcia pozycji i po¬ poza oczywistość naszych dążania drogą odrzucenia. Z tej perspektywy teatry wymyśliliśmy i czego nie mogliśmy porzucić, bo byli¬ zasad, tego wszystkiego, co azjatyckie z pewnością nie były dla nas bardzo istotny¬ śmy zbyt b i e d n i , a może za bardzo przestraszeni. N a m i modelami. początku byliśmy „inni", ponieważ byliśmy młodzi i te¬ Tylko w 1973, dziesięć lat po konsolidacji O d i n Te- atralnie niedoświadczeni, bo przyszliśmy na świat poza atret, doświadczyliśmy t e a t r u japońskiego, dotykając w i e l k i m i z a c h o d n i m i t r a d y c j a m i . Potem staliśmy się nie tylko różnych stylów i spektakli, ale tego wszyst¬ „inni" z w y b o r u i z powołania. kiego, co się za n i m i kryje. Oglądaliśmy pracę t a k i c h I właśnie dlatego, dla m n i e , teatr nie może ograni¬ artystów j a k Sawamura Sojuro, Hisao i H i d e o Kanze. czać się do spektaklu. M u s i przez cały czas szukać no¬ Dzięki p o m o c y Franka H o f f a zorganizowaliśmy w H o l - w y c h sposobów karmienia własnej rewolucji. Bardzo stebro seminarium, które w t a m t y c h czasach wydawa¬ szczególnego typu rewolucji, którą hamują nie tylko ło się niemożliwe. Udało się n a m zebrać p o d t y m sa¬ idee, przekonania czy przyzwyczajenia i n n y c h ludzi, ale m y m d a c h e m teatry k a b u k i , n o i aktorów ze współcze¬ także nasze własne bogactwa, przeświadczenia, drobne snego t e a t r u S h u j i Terayama. wygody, r u t y n a i wiedza, zamykające nas w więzieniu. Już o d pierwszych d n i mojej działalności reżysera i pe¬ D w a lata później O d i n Teatret zorganizował semi¬ n a r i u m poświęcone t e a t r o w i tańca z Jawy i Bali. Dzię¬ dagoga byłem owładnięty dwiema myślami, na których k i t e m u spotkałem I M a d e Pasek Tempo, mistrza z Ba¬ punkcie zresztą dalej m a m obsesję. Pytanie pierwsze l i , który w 1980 r o k u znalazł się wśród założycieli I S T A brzmi: dlaczego Stanisławski i M e y e r h o l d wymyślili i współpracował ze m n ą aż do swojej śmierci w 1991 swoje „ćwiczenia" dla aktorów? Doświadczenie podpo¬ r o k u . Oprócz tego w 1977, podczas seminarium O d i n a wiada m i , że aktor bezbłędnie wykonujący ćwiczenia, poświęconego tańcowi i teatrowi h i n d u s k i e m u , spo¬ nie jest często w stanie zachować tej samej jakości na tkałem młodą tancerkę Odissi Sanjuktę Panigrahi i jej próbach czy w czasie przedstawienia. N i e m a żadnej męża Ragunatha. To było jak spotkanie siostry: inteli¬ łączności między efektami t r e n i n g u a osiągnięciami gentnej, pięknej, silnej, wrażliwej, odważnej i h o j n e j . twórczymi. Po co w t a k i m razie ćwiczenia? Głęboko ją pokochałem. Przypominają m i się liczne Także drugie pytanie pojawiło się szybko, kiedy pytania, które zadawaliśmy sobie nawzajem, nasze dłu¬ w I n d i a c h po raz pierwszy obejrzałem spektakl K a t h a - gie rozmowy, noc, kiedy wszyscy i n n i poszli spać, jej do¬ kali. To było w 1963 r o k u . Mówiłem o t y m wiele razy: kładne, ale sugestywne prezentacje i bardzo osobiste nic nie wiedziałem o tego rodzaju teatrze, ponieważ nie wyjaśnienia. Sanjukta była nie tylko jedną z założycie¬ było w t e d y a n i książek, a n i i n f o r m a c j i o K a t h a k a l i . N i e lek I S T A , była jego bezdyskusyjną królową. rozumiałem języka i nie był dla m n i e jasny k o d działań Zbieranie funduszy na sesję I S T A wymaga ogrom¬ aktorów - tancerzy. Wiedziałem jedynie co nieco o hi¬ nego wysiłku, pisania i przepisywania nieskończonej storiach, które prezentowano, i byłem zmieszany i c h ilości podań, robienia i odrabiania kosztorysów, zaci¬ hałaśliwym i l u d o w y m kontekstem. A jednak w pew¬ skania zębów i niepoddawania się. Zmęczenie i mękę n y c h m o m e n t a c h , a k t o r o w i udawało się przykuć moją zawsze osładzała myśl, że oto raz jeszcze spotkam K a t - uwagę, pobudzić moje zmysły, wciągnąć m n i e w swoje suko A z u m ę , Ragunatha. działania, jedno po d r u g i m . Jak m u się to udawało? Jak I przede wszystkim Sanjuktę. N i g d y nie zaakceptuję to się mogło zdarzyć? Jakie były aktywne składniki na¬ K a n i c h i Hanayagiego, niesprawiedliwości jej przedwczesnej śmierci. szej interakcji? Czy była to tylko kwestia t a l e n t u , łaski, indywidualnego temperamentu? A może to miało coś Indie, Japonia, B a l i - i c h k u l t u r a i tradycja to od¬ wspólnego z techniką? A jeżeli tak, to w j a k i sposób? ległe krainy. A l e ludzie, którzy przez lata stali się kole¬ gami z pracy, są częścią mojego k r a j u . Przyniosły i c h Te pytania, te dwie zagadki nie do rozwikłania, sta¬ do niego umiejętności, lecz także wymagania. Sprawi¬ ły się obsesjami i jeszcze teraz m n i e prześladują. Wy¬ l i , że we m n i e samym narodziła się n o w a ciekawość. znaczyły d w a najważniejsze obszary m o i c h zawodo- 137 �Eugenio Barba • Z D O B Y W A N I E RÓŻNICY w y c h poszukiwań: obszar doskonalenia rzemiosła oraz łem jego całkowicie przypadkowe początki, w okolicz¬ a n t r o p o l o g i i teatralnej (preekspresywne f u n d a m e n t y nościach, kiedy O d i n nie mógł pokazać swoich doko¬ wydajności i siły aktora i tancerza). W dużej mierze n a ń i nie był w stanie zaprezentować się poprzez dzia¬ wyznaczyły zatem także moje praktyczne wybory i ko¬ łanie artystyczne mieszkańcom małej włoskiej wioski, lejne przemiany. Dzięki n i m powstała I S T A . Dzięki w której mieszkaliśmy przez k i l k a miesięcy. N i e mogli¬ n i m wybrałem ludzi, którzy m n i e otaczają. Te poszuki¬ śmy powiedzieć: wystawimy spektakl. Powiedzieliśmy: w a n i a określiły w a r u n k i mojej pracy. spotkamy się. M y coś przyniesiemy, a wy, oczywiście, zrobicie to samo. Tak odkryliśmy drogę „barteru" te¬ atralnego. Ziemia niczyja Potem i n n i podchwycili ten pomysł i używali go na różne sposoby, zgodnie ze swoimi potrzebami, konteksta¬ D l a m n i e i dla m o i c h towarzyszy z O d i n a , stworze¬ m i i celami. Był stosowany przez grupy teatralne i ta¬ nie naszego t e a t r u nie różniło się o d stworzenia spek¬ neczne, przez psychologów i badaczy, przez duńską an- t a k l u . Nasz pierwszy akt twórczy nie wyrósł z porząd¬ tropolożkę M e t t e B o v i n w jej pracach dotyczących Afry¬ k u i metody, z tego, co znamy, z jakiegoś wyobrażenia, k i . Tak dzieje się zawsze, a przynajmniej p o w i n n o się które by nas przekonywało albo upewniało, ale z pier¬ dziać z t y m i pomysłami czy działaniami, których wartość w o t n e j , wciąż odnawianej nieregularności, połączonej wykracza poza projekt osoby, która je wymyśliła. z u p o r e m . G d y przyglądam się naszej przeszłości, wy¬ O d i n Teatret nie jest właścicielem idei b a r t e r u , na¬ daje m i się, że w t e n sposób stworzyliśmy także naszą w e t jeśli barter jest czymś, co wywodzi się z naszej hi¬ artystyczną biografię: odrywając się o d porządku, tak¬ storii i naszej wizji świata. A l e nie czujemy się zuboże¬ że o d naszego porządku. n i a n i pominięci, jeśli z tej m e t o d y korzysta jakaś gru¬ pa w I n d i a c h czy B o l i w i i . K i e d y byliśmy jeszcze bardzo młodą grupą teatral¬ D l a nas barter nie jest spontanicznym b r a t a n i e m ną i spędzaliśmy wiele czasu zamknięci w naszej siedzi¬ bie, pogrążeni w samotniczej pracy, zdarzało się, że py¬ się. W y m a g a w i e l u d n i , w niektórych w y p a d k a c h na¬ tano: j a k to możliwe, że żyjecie tak bardzo zamknięci w e t t y g o d n i przygotowań. N i e jest wcale spotkaniem w sobie, a za każdym razem, kiedy się pojawiacie, pre¬ ekspansywnym, rezultatem i m p e t u wzajemnej sympa¬ t i i . O p i e r a się na dobrze opracowanej polityce relacji, zentujecie całkiem inną twarz? Jest jedno zdjęcie O d i n Teatret, które wyjątkowo i n t e r a k c j i i m a ściśle wyznaczone cele. K o n t a k t y , na¬ k o c h a m . Przedstawia głównie pejzaż - o t w a r t y i pusty. wiązane przez nas z różnymi osobami czy stowarzysze¬ W rogu znajduje się mała grupka ludzi. Patrzą na ko¬ n i a m i , które z n a m i współpracują, są u k r y t y m moto¬ goś, stojąc w n i e m a l doskonałym kręgu, skupieni na r e m danego wydarzenia oraz następnych wydarzeń. Są odbywającym się w jego środku prawie n i e w i d o c z n y m partyturą, p u n k t e m dojścia, u k r y t y m celem. K o n t a k t y spektaklu. Bardziej niż d o k u m e n t , jest to dla m n i e ide¬ zawsze rodzą się z w y m i e r n y c h i nie tylko naszych „in¬ ogram, stworzony przez młodego Duńczyka Petera By- teresów": lokalne k o n t a k t y muszą jasno zakładać kon¬ steda, który dziś jest bardzo znanym grafikiem. Przed¬ kretne korzyści wynikające z wymiany. stawia t r u d n e okoliczności towarzyszące b a r t e r o w i Te sytuacje mogą zatem na n o w o ożywić istniejące w peruwiańskiej wiosce w A n d a c h . W wiosce brako¬ relacje oraz ustalić nowe, stworzyć nieprzewidywaną wało koniecznej przestrzeni, dlatego wybraliśmy pole wcześniej dynamikę, wydobyć na jaw możliwości, po¬ daleko o d zabudowań. M o m e n t spotkania i w y m i a n y m ó c l o k a l n y m wspólnotom zjednoczyć się dzięki spo¬ stał się chwilą zawieszenia b r o n i , przerwą w czasie, t k a n i u z przybyszami z zewnątrz. Może się też okazać, a przestrzeń przekształciła się w ziemię niczyją. To wła¬ że ci przybysze, poprzez wydajność swojej zabawy, śnie widać na zdjęciu: f o r m a kręgu sprawia, że t u b y l c y w jednej c h w i l i pozbawiają swoich gości przesądów. i przybysze są nie do odróżnienia. Wszyscy jesteśmy za¬ Sprawia n a m wielką przyjemność tworzenie mo¬ razem a k t o r a m i i n i e a k t o r a m i , uczestnikami i obser¬ m e n t u poza czasem, innego m o m e n t u . I jeszcze to oso¬ w a t o r a m i . Obraz daje poczucie zjednoczenia i integra¬ biste zaangażowanie organizatorów, c h ę ć poruszenia cji, ale także samotności c e r e m o n i i zagubionej w nie¬ czegoś na i c h własnym t e r y t o r i u m . W y n i k a to z naszej skończoności przyrody. Samotna postać w kręgu przy¬ potrzeby dawania życia n o w y m rozwiązaniom i rela¬ w o d z i m i na myśl m n i e samego w p o d o b n y c h sytu¬ c j o m , żeby nie popadać w stagnację. Cieszy nas to acjach: jestem w środku, a jednak na zewnątrz. w p o d o b n y sposób, jak te tygodnie, podczas których To zdjęcie wzrusza m n i e nie tylko dlatego, lecz odbywają się sesje I S T A - źródłem radości jest kosz¬ również z i n n y c h , n i e r a c j o n a l n y c h powodów, których t o w n a u t o p i j n a zabawa, bankiet, w którym jako goście nie da się wyrazić słowami. Mówi o smoku, który pil¬ uczestniczą mistrzowie starożytnych tradycji razem nuje złota we m n i e . Prawie to samo dzieje się w t y m z najmłodszymi i najmniej z n a n y m i spośród grup Trze¬ splocie p r a k t y k , strategii, wygód i przesądów, które na¬ ciego Teatru, n a u k o w c y pełni ciekawości i starzy przy¬ zywamy barterem. jaciele, których k o c h a m . Barter nie powstał dzięki i d e i albo poszukiwaniu Sesja I S T A jest teatralną wioską, istniejącą przez oryginalności przeze m n i e czy m o i c h kolegów. Opisa- czternaście d n i , przez połowę tego czasu w rygory- 138 �Eugenio Barba • Z D O B Y W A N I E RÓŻNICY m i się to przede Mógłbym podzielić książki na dwie kategorie: te, wszystkim dlatego, że stwarza przestrzeń paradoksal¬ stycznym odosobnieniu. Podoba które zawierają przede wszystkim i n f o r m a c j e sche­ nego spotkania. matyczne, napisane w m a r n y m stylu, ale uderzające Jest jednak coś jeszcze, coś delikatniejszego i nie- m o c n o . Przykładem może być wiele spośród dzieł przekładalnego na słowa. Mógłbym spróbować opisać M e y e r h o l d a , które wywarły na m n i e duże wrażenie. to tak: zapraszasz gości, którzy cię interesują, którzy D o drugiej grupy zaliczyłbym książki zbudowane we¬ mają posłużyć c i za przewodników w różnych sytu¬ dług w y r a f i n o w a n e j i świadomej d r a m a t u r g i i scenicz¬ acjach. O n i muszą znaleźć wielkie sumy potrzebne na nej, przeprowadzenie sesji I S T A l u b p o w i n n i poinformo¬ słów, „rzeczywistości rzeczywistości", s y m u l t a n i c z n o - wać cię o detalach, które albo cię dotkną, albo uderzą. ści i zmysłowości, charakterystycznej dla s p e k t a k l u . Zbierasz wokół siebie jeszcze raz t w o i c h aktorów, wiel¬ O d n o s i się to także do niektórych dzieł o h i s t o r i i te­ pozwalające doświadczyć, za pośrednictwem k i c h mistrzów, ludzi, dla których O d i n jest p u n k t e m a t r u . N a przykład Il trucco e l'anima A n g e l o R i p e l l i - odniesienia, i tych, którzy uwielbiają oglądać nasz te¬ no: atr przy pracy. Lecz są też tacy, których musisz chociaż w przestrzeni" i o t w i e r a d r z w i doświadczenia. Więzi, na chwilę skłonić, by cię akceptowali, c h o ć nie są do które łączą m n i e z niektórymi z n a w c a m i t e a t r u , są tego zbyt skłonni. W k o ń c u zbierasz, na n e u t r a l n y m reakcją na środowisko akademickie czy dziennikar¬ jego zaklinająca siła p o r y w a n i c z y m „poezja gruncie, na ziemi niczyjej przyjaciół, sceptyków, prze¬ skie, które zatrzymuje się zawsze jedynie n a naskórku ciwników, t y c h wszystkich, o d których jesteś uzależ¬ naszego zawodu i przez to zaciemnia obraz jego wła¬ n i o n y i tych, którzy oczekują, że znajdą t u coś dla sie¬ ściwej substancji: p o t , m e n s t r u a c y j n a krew, sperma bie. Potem czekasz. Wcześniej czy później z jakiejś k o n k r e t n y c h ludzi, w określonych strony, z zewnątrz bądź z wewnątrz, o d t w o i c h akto¬ W i z j a akademicka m a skłonności do abstrakcji, redu¬ rów, o d przyjaciół, o d nieznajomego przechodnia, o d kuje wszystko do nurtów, i d e i , wpływów, powodów najmniej zaangażowanego młodzieńca, o d najbardziej oraz jasnych i m i e r z a l n y c h efektów, zakrywając w t e n wrogiego starca nadejdzie komentarz, gest, reakcja, sposób podziemną, mglistą i materialną historię te¬ która będzie j a k sygnał. D z w o n e k , może niechciany, atru. okolicznościach. który o z n a j m i nadejście c h w i l i , kiedy raz jeszcze po¬ Ja na początku nie odczuwałem potrzeby pisania. rzucimy nasze małe przekonania, pewności, w któ¬ Zacząłem wcześnie, ale tylko dlatego, że chciałem za¬ rych, choćby na m o m e n t , szukamy zwykle wygody. protestować przeciw niesprawiedliwości: ciszy, oskar¬ żeniom i dezinformacji dotyczącym pracy Grotowskie¬ go. Pisarstwo jest sposobem w a l k i z władcami informa¬ Hermafrodytyczna historia teatru cji, t y m i , którzy komponują k r o n i k i swoich czasów i dokumentują historię t e a t r u . Z upływem lat pisar¬ stwo stało się sposobem na to, by zostawić po sobie W mojej pracy z a k t o r a m i reaguję, j a k w i e l u in¬ ślady, które przełamią uporządkowane schematy histo¬ n y c h reżyserów, na to, co „działa", co m i się wydaje r i i . Traktuję to jako obowiązek: wydobywać zawikłane, „żywe", „organiczne", co zawiera wibracje, które jawią lecz dobrze określone i n t r y g i mrocznych sił, prowadzą¬ m i się jako ambiwalentne, hermafrodytyczne. Podwo¬ cych nas w naszym zawodzie. jenia, jak sądzę, mogą rozszerzyć możliwe znaczenia Czasem m a m wrażenie, że piszę dla mojego alter sekwencji działań czy sceny. Szczególny proces pracy ego, całkowicie różnego ode m n i e , które narodzi się za łączący aktora i reżysera nie opiera się na teoriach, ale sto lat i które poprzez teatr wścieknie się, by poruszyć na w i e l u czynnikach, między i n n y m i na sugestiach re¬ nie tylko swój i n d y w i d u a l i z m , ale d o k o n a ć też procesu żysera, na jego pragmatyzmie, i n w e n c j i , zdolności re¬ i n d y w i d u a c j i . Także to jest dla m n i e dziś teatrem: agowania na bodźce materialne, na działania i błędy możliwość r a t o w a n i a mojej tożsamości w kontekście aktorów, na niezrozumienie, na przygodne zdarzenia, społecznym, p o l i t y c z n y m i e k o n o m i c z n y m , to znaczy na przypadek. mojego i n d y w i d u a l i z m u , a równocześnie procesu oso¬ N a początku, większość mojej teatralnej wiedzy po¬ bistego dorastania, i n d y w i d u a c j i , dzięki wieloletniej chodziła z książek. Miały dla m n i e ogromne znaczenie, pracy z i n n y m i j e d n o s t k a m i . ponieważ nauczyły m n i e przeczuwać, jak dbać o ambi- Wydaje m i się, że ta transformacja doświadczenia walencję. N i e opowiedziały m i o t y m : ale czytając je, w świadomość i refleksję zaczęła się wraz z w i e l k i m i eu¬ zauważałem przebłyski czegoś, co należało do m n i e . ropejskimi r e f o r m a t o r a m i teatru, aż do Grotowskiego. Były wśród n i c h fascynujące biografie artystów, któ¬ To było coś więcej niż proste przekształcenie p r a k t y k i re stały się moją gwiazdą polarną. A l e książki były też w teorię. To był milczący przekaz czegoś zasadniczego. użytecznymi narzędziami pracy, dzięki opisom tech¬ W i e l u bohaterów przemiany z początku X X w i e k u nicznym, które raz przetrawione stawały się osobiste nie było p r o f e s j o n a l i s t a m i . B y l i o u t s i d e r a m i l u b dyle­ i nadawały się do działania. L e k t u r a pozwalała m i t a n t a m i , j a k A n t o i n e i Stanisławski. Niektórzy wy¬ wchłaniać tę wiedzę, możliwą do sformułowania na po¬ w o d z i l i się ze środowiska muzyków, j a k A p p i a czy Ja- ziomie w e r b a l n y m i k o n c e p t u a l n y m , komplementarną cques-Dalcroze. A l b o b y l i p o e t a m i , j a k M a l l a r m é , wobec wiedzy aktywnej, która żyje dzięki praktyce. 139 �Eugenio Barba • Z D O B Y W A N I E RÓŻNICY Paul Fort, S t r i n d b e r g . N i e b y l i ograniczeni przez nor¬ A l e stało się jeszcze coś ważniejszego: w pełnym m y l u b przyzwyczajenia, przez reguły i sposoby życia, różnic społeczeństwie teatr stał się przestrzenią para¬ przez m e n t a l n e schematy czy przez ustalone r u t y n y doksalną. teatralnego świata. Tworzyli swoje własne małe n o - Paradoks to nie jest dziwaczna opinia. To koherent¬ madyczne tradycje: n o w e sposoby myślenia i postę¬ na myśl, u której podstaw leżą zasady i n n e niż te, n a powania, których bazują rozprzestrzenione opinie i przeważają¬ n i g d y wcześniej niewymyślone techniki i cele. Sposoby myślenia niepodzielane przez więk¬ ce teorie. Paradoks, nawet wówczas, gdy nie można go szość, ciągle ulegające z m i a n o m . Sposoby myślenia, po prostu odrzucić, nie przeważa: które n i e mogły zostać przekazane, więc trzeba było jest też zdobywany. nie zdobywa, ale nie znaleźć kanały, aby mogły n a d a l zarażać. Także dlate¬ O t y m myślę, kiedy mówię o teatrze jako o prze¬ go w i e l c y reżyserowie z początku X X w i e k u „wymyśli¬ strzeni paradoksalnej, znajdującej się w samym sercu l i " teatralne pisarstwo. własnej epoki, ale do niej nienależącej. To przestrzeń możliwe „święta", w sensie „oddzielona", w c e n t r u m sporów przekazanie tego milczącego i i n t y m n e g o k o d u , który i ciśnień bez rozwiązania, m i k r o k u l t u r a indywiduali¬ pomaga rozszyfrować i zrekonstruować racje i m o d a l - stów owładniętych Artyści umierają bezdzietni. N i e jest potrzebą tworzenia k o h e r e n c j i ności artystycznej wyjątkowości. A l e każdy z nas re¬ między własnym wewnętrznym w u l k a n e m , żyserów wszystko, co m u s i wiedzieć, w i e o d Stani¬ p r y w a t n y m i zachowaniem scenicznym. Ta potrzeba życiem sławskiego, M e y e r h o l d a , B r e c h t a czy A r t a u d a . Wie¬ wciąż popycha nas d o robienia i zaprzestawania. Jeste¬ my, n a ile, w b r e w naszej w o l i , ucieleśniamy i c h dzie¬ śmy pogrążeni w świadomej iluzji nieprzerwanego ćwi¬ d z i c t w o . N a ile nasze życie, k r u c h o ś ć , pasje i ślepe czenia, będącego inicjacją przed t y m pustym rytuałem obawy są u w a r u n k o w a n e podążaniem za l u b odrzuce¬ spektaklem - który oczekuje, b y zostać nasyconym n i e m t y c h powiewów w i a t r u i chmur, które nazywa¬ przez nierówne motywacje każdego, k t o go w i d z i i k t o m y i c h „ m e t o d a m i " . Stały się częścią nas, b o życiory¬ go w y k o n u j e . To przestrzeń, która istnieje tylko t a k sy mistrzów są przykładami wewnętrznej spójności, długo, j a k długo t l i się w nas potrzeba o p o r u . o p o r u , ciągłego zaczynania o d n o w a . S ą ideałami d o O p o r u wobec czego? N i e żyjemy w czasach dyktatury. prześcignięcia. O p i e r a ć się t o znaczy nie d a ć się uwieść głosowi Czasem zdarza m i się o czymś mówić w kontekście „dziedzictwa". A l e m a m w t e d y n a myśli szepczącemu w głębi każdego z nas: o t o t w o j a ziemia. przede T u możesz się zatrzymać. wszystkim f o r m y zarażania c h o r o b a m i i wątpliwościa¬ m i . Rozprzestrzenianie - Myślę o h i s t o r i i w i e l k i c h mistrzów t e a t r u i widzę się wirusów. Jak utrzymać świetlisty meteor, który w y b u c h a - wirujący sztuczny przy życiu wirusa, który w f o r m i e legend, książek, wy¬ ogień. J e d n ą z oszałamiających m i s t y f i k a c j i h i s t o r i i obrażeń i wyborów może być przekazywany człowie¬ t e a t r u jest zdolność d o p r e z e n t o w a n i a się, j a k o eks¬ k o w i przez człowieka albo p o k o l e n i u przez p o k o l e n i e . pozycja jednej t r a d y c j i , podczas gdy w rzeczywistości Ja sam nie zostałem zarażony przez żadne wirusy po¬ m a m y d o czynienia z systemem słonecznym, złożo¬ chodzące z odległej i niezrozumiałej przeszłości, któ¬ n y m z p l a n e t i satelitów o różnych c y k l a c h i obro¬ re odrywałyby m n i e o d spraw teraźniejszych. W zagu¬ t a c h , temperaturze, faunie, florze i metafizyce. Dla¬ b i e n i u w a r s t w a p o warstwie zapalenie opanowywało tego t a k ważne jest wyodrębnienie się, w y b r a n i e , d o mój mózg, w k o ń c u gorączka zawładnęła całym orga¬ jakiej t r a d y c j i się należy. Tradycja, stworzona przez n i z m e m . Jest tak, że zmarli się w nas osadzają j a k nie¬ ciebie w pierwszej osobie, oczyszczona z n a l o t u po¬ widzialne m i k r o b y . Powodują halucynacje i sprawia¬ b o c z n y c h bodźców. M a ł a „tradycja-w-życiu", ją, że wierzymy w możliwość i s t n i e n i a i n n e g o porząd¬ jest t y l k o t w o j a , zbudowana n a podstawie spotkań, k u p o d przekonującą postacią „metody". M e t o d y biografii, książek, wydarzeń, anegdot, d e t a l i , które która w ciągłym r u c h u , zmieniającej się. Zamieszkują w nas zyskują w y m i a r emblematyczny, a p r z y n a j m n i e j nada¬ j a k pasożyty, zachęcani absolutną i paradoksalną ko¬ ją, w sposób e w i d e n t n y i hermetyczny, sens tobie herencją. i t w o j e m u działaniu. Reformatorzy dwudziestowiecznego t e a t r u , d o któ¬ Tę tradycję musisz sobie stworzyć dzięki własnym r y c h ciągle p o w r a c a m , wyznaczają b i g bang t e a t r u , decyzjom. Jest o n a mapą idealnego t e r y t o r i u m , które¬ eksplozję tradycji, tworzenie małych nomadycznych m u chcesz dochować wierności, zapuścić swoje zawo¬ tradycji wraz z i c h specyficznymi ideałami, zadaniami dowe korzenie, wydobyć n a światło jego różnorodne pedagogicznymi, zasadami gry aktorskiej, celami spo¬ warstwy geologiczne. To t w o j a droga, która zaprowa¬ łecznymi i estetycznymi, z i c h wyjątkową publiczno¬ dzi cię d o miejsc, gdzie nie będziesz musiał wszystkie¬ ścią. Po n i c h teatr przestał być k o n t y n e n t e m , stał się go wystawiać n a pokaz, zaprowadzi cię do odnalezie¬ archipelagiem. I c h wysiłki koncentrowały się n a jed¬ nia p r a k t y k , które zmienią twoje czasy i otaczającą cię n y m celu, poza fizyczną obecnością i c h spektakli: na epokę. To poszukiwanie t w o i c h przodków, m a r t w y c h , wymiarze z których wysysa się bycie-w-życiu pracy, będącej orga¬ artystycznym, d y d a k t y c z n y m , wewnętrz¬ n y m , politycznym, etycznym, r e w o l u c y j n y m , nihili- n i c z n y m przedłużeniem genealogii w poszukiwaniu stycznym, d u c h o w y m . jeszcze nienarodzonych wnuków. 140 �Eugenio Barba • Z D O B Y W A N I E RÓŻNICY Paradoksalna przestrzeń teatru Jestem wyjątkowo zainteresowany tą nieprzezroczystą przestrzenią teatru, która jest zawirowana, odległa o d Razem z moją grupą O d i n Teatret podróżuję po świateł i o d uwagi ekspertów czy tych, co wydają opinie. świecie przez pół r o k u . Tylko przez niewielką część te¬ Ta sprzeczność skłania mnie do refleksji: teatry zaniedba¬ go czasu jesteśmy gośćmi bogatych i szanowanych te¬ ne, marginalne i niezgrabne są tymi, które poszukują war¬ atrów. Większość czasu spędzamy w przestrzeniach tości i nowych znaczeń dla działania, będącego chwaleb¬ Trzeciego Teatru. Dokądkolwiek idę, znajduję środo¬ n y m reliktem modelu szybko zanikającego społeczeństwa. Doświadczyłem teatru jako emigracji. Pozwolił m i do¬ wiska utworzone przez zmotywowane mniejszości, lu¬ trzeć do wnętrza wielu klas, kultur i społeczeństw. A tak¬ dzi szukających transcendencji poprzez teatr. Słowo „transcendencja" może brzmieć filozoficznie że do wnętrza wielu klas i kultur, które noszę w sobie. lub religijnie. D l a m n i e jest czymś przeciwnym: czymś Wartość teatru kryje się w jakości relacji tworzonych przez całkowicie p o z b a w i o n y m doktryny. Czymś związanym niego między jednostkami i między różnymi głosami z zasadami skromnego i dokładnego postępowania rze¬ w środku jednej osoby. N i e wierzę we wzajemne rozumie¬ mieślników. Kojarzy m i się z pozorną samotnością nie. Wierzę w nieprzezwyciężalną niemożliwość porozu¬ anarchistycznych artystów, którzy walczyli o wolność mienia między tymi, którzy razem działają. O w o c i c h ak¬ K a t a l o n i i (tych, których Hans Magnus Enzensberger cji, owszem, może być wspólny. Wierzę w teatr jako „pu¬ spotkał na w y g n a n i u ) , ze sposobem, w j a k i p o t r a f i l i za¬ sty" rytuał, nie w znaczeniu czegoś błahego czy bez sensu, chować godność i sens swojej r e w o l u c j i dzięki anoni¬ ale dlatego, że nie daje się o n podporządkować doktry¬ mowej sztuce. n o m . T u ktokolwiek może jechać na własnej „różnicy", Dzisiaj, w naszym w i e l o k u l t u r o w y m może ją odkryć i wzmocnić, bez tłumienia różnic innych. społeczeń¬ stwie, w porównaniu z czasami, kiedy r e n o m o w a n y te¬ Droga Mirello, dla Ciebie jako historyczki to wszystko atr wydawał się j e d y n y m p u n k t e m odniesienia, jest jest ważne, chociaż to już inna kwestia. Także na t y m dużo t e a t r u „transcendentnego". M a m y do czynienia przez wieki polegało życie teatralne. Jest dwuznacznym z wielością f o r m spektaklu, wiele z n i c h rozwija się i prereligijnym sposobem zachowania i zbierania różnic. t a m , gdzie społeczne rany są najgłębsze, a mechanizmy Zanim przeważy nakaz. Dzisiaj, wybór. spychania na margines najsilniejsze: więzienia, szpita¬ Przełożyła Katarzyna le, społeczności emigrantów. Spotkanie kończące część sesji ISTA w Krzyżowej, fot. Francesco Galli 141 Kasia � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ddf925de152bc9283f006959e3f83d7.pdf 87b9a280507734473f83e80ecf6c1b3a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2728 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2538 Title A name given to the resource Uboga Itaka - Podróży, miejsc mitycznych, rzeczy - ciąg dalszy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.3-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Uboga Itaka - Podróży, miejsc mitycznych, rzeczy - ciąg dalszy Zbigniew Benedyktowicz Tak można by nazwać ten numer. Jest on kontynuacją te­ matów i wątków zawartych w poprzednim numerze (podróże - miejsca mityczne - rzeczy). Drugą jakby jego częścią. Otwiera go blok tekstów zebranych przez Małgorzatę Dzie­ wulską o przedmiotach w teatrze Tadeusza Kantora. Przedmiotach ubogich. I w pewnym kontraście do poprzedniego, na tym zda się polegać znamienny rys tego numeru. - Mianowicie, że tak, jak w przypadku przedmiotów u Kantora, które „musiały być prawdziwe", „Nie wolno im było być przedmiotami arty­ stycznymi - sztucznie stworzonymi dla estetycznej przyjem­ ności", i które były „ostentacyjnie wyjęte z codzienności, naj­ lepiej z życia ludzi ubogich i lekceważonych, często związa­ ne z różnymi posługami, z czynnościami powszechnie nie szanowanymi" (Małgorzata Dziewulska, Drugie życie przedmiotów). - Tak i tutaj owym znamiennym rysem przed­ stawionych w tym numerze podróży, miejsc mitycznych, mo­ że z wyjątkiem biblioteki Aby Warburga i kontynuacji te­ kstów z poprzedniego numeru o tajemniczych miejscach greckiej Sycylii (Marzena Gierga), przejściach i światach równoległych w Kronikach Narnijskich CS Lewisa (Marek Oziewicz), jest ich - „ubogość". Za sprawą zgromadzonych tu tekstów znajdujemy się w kręgu pojęć tak charakterystycznych dla słownika Kantora: „biedne miejsca", „gdzieś w kącie", „peryferie". Dotykamy regionów rzeczywistości, czasami tandetnej, i jeśli już nie „naj"- to z pewnością -"niższej rangi". W przeważającej mie­ rze przedstawione tu rzeczy w części etnograficznej, przedmioty, podróże, miejsca mityczne zostały również „ostentacyjnie wyjęte z codzienności". Czyż nie można by wręcz powiedzieć, że duch etnografii jest bliski duchowi tea­ tru Kantora. I od razu odwrócić to stwierdzenie: że teatr au­ tora Wielopola, Wielopola ma swój głęboki etnograficzno antropologiczny wymiar.* Bohaterami bowiem tego numeru obok „korowodu 'bied­ nych przedmiotów"'z teatru Kantora są tu: - aparat fotogra­ ficzny a la minute, podróże i dekoracje „pięciominutowego fotografa": „Podobało mi sie z afrykańskich terenów: palmy malowałem, zamki malowałem ... coś takiego, że ktoś był za­ interesowany, że on tam był w Afryce, w Egipcie. Najwięcej malowałem nad Nilem pałace, leśniczówki też malowałem"; „Jeździłem tak do jedenastego listopada, do odpustu ostatnie­ go, do świętego Marcina i dopiero wiosną dużo sie dla woj* Por. na ten temat: Zbigniew Benedyktowicz, Przestrzenie Pamięci [w:] Film i kontefat, Ossolineum, Warszawa-Wrocław 1989, s. 149-201 oraz Sławomir Sikora, Cmentarz. Antropologia pamięci [w:] „Polska Sztuka Ludowa" Nr 1-2/1986 s. 57-68 ska robiło. A potem sie jeździło po odpustach, po jarmarkach, na placu sie w mieście stało. Ja zjechałem całą Polskę, ale jak mi sie nie chciało dalej jeździć, to jeździłem bliżej Warszawy, do Świętej Lipki na Mazury; jeździłem motorem, dekoracje miałem przypięte do motoru, aparat na bagażniku." (Stani­ sław Łabiszewski) Bohaterami są tu Podróże barbarzyńców (Agnieszka Tulik), nieudana (?) podróż dwóch studentów - etnografów, ja­ dących na karnawał do mitycznej Wenecji, którzy uwierzyli w Europę bez granic: (Krzysztof Cibor, Nieistniejący film, nieistniejące miasto, nieistniejące życie). A także i podróż, która „...nie jest podróżą w dalekie egzotyczne kraje. Odby­ wając ją nie dotrzesz do Mongolii, nie popływasz w Bajkale, nie będziesz mógł porozmawiać z pięknymi kobietami Poli­ nezji, nie przywieziesz z niej wspomnienia zapachu korzeni Lewantu i widoku czerwonych stoków Rodop (...) O nie. Jest to podróż codzienna, gdy oczy zamykają sie z niedospania, a widok za oknami jest od lat niezmienny. Jest to podróż zwy­ czajna, jakich masz za sobą i przed sobą tysiące. Jedynymi wspomnieniami z niej są: znajomość widoku i zapach potu. Jest to podróż po chleb i wiedzę, podróż którą musisz odby­ wać. Jest to też podróż w nieznane i niebezpieczne." Podróż jaką odbywają miliony ludzi na świecie. Tu - z zapisaną, ca­ łą swą kulturowo społeczną, „małą", chciałoby się dodać „biedną", niczym z Umarłej klasy - geografią: Podróż doja­ zdową koleją podmiejską na trasie Warszawa - Pilawa. (Ar­ tur Maciej Setniewski, Świetlica, rzecz o dwóch królestwach). Odbywana, nie przy pomocy luksusowych samolotów i po­ ciągów, „autobusowa" podróż współczesnych zbieraczy owo­ ców - „picker'ów", jadących do Anglii, na zarobek, „na sa­ ksy", podroż z całym swoistym rytuałem przekraczania gra­ nicy (Maksymilian Dawid Rej mer, Światy czas i święta prze­ strzeń). I wreszcie filmowa podróż: Pod osłoną nieba, w której „trójka bohaterów opuszcza Nowy Jork, centrum cy­ wilizacji i rusza na jakże egzotyczną Saharę", podróż prze­ świetlona antropologicznymi rozważaniami o istocie podróży i rozważaniami o istocie antropologicznej lektury, w której pojawiają się znajome już nam, wspomniane wyżej wątki do­ tyczące przedmiotów u Kantora. Bo tak, jak w przypadku Kantora, dla którego „przedmioty musiały być prawdziwe", tak i tu przecież nie o sam film, o odczytanie filmu tylko idzie: „Autor wyprowadza z kultury swoje dzieło i tym sa­ mym ją wypowiada, my zaś, jak to ujął Ricouer, ponawiamy tylko wysiłek wypowiadania. Dlatego żywić możemy nadzie­ ję, iż zajmujemy się nie sztuką lecz 'rzeczywistą obecno­ ścią'"(Wiesław Szpilka, Podróż: „Pod osłoną nieba") Podróż (jak w przypadku tego ostatniego tekstu) prześwietlo­ na światłem poezji Kafawisa, odkrywającej znaczenie i war- 3 �tość „ubogiej Itaki" - z której i ja korzystam w tytule, żeby jakoś sklecić to wprowadzenie do numeru - SPIS Zbigniew PRZE! Małgorzc Edyta Bii Tomasz Ь Dorota Л Anna Łoi Dominiki Krzyszto) Igor Gor Marta K, Joanna f PODR Jakub Sz Joanna 1 Piotr Szc Stanislas Jan Gon Agnieszk Krzyszto Artur Se Maksym Wiesław Marzeni Marek С Dariusz Agniesz) Danuta Katarzy Marceli Marcin Krystyn, Ireneusi Jarosla\ Jacek O Chana I Sylwia 'i Janusz i Dorota Marcu Dorott Dorota Magdal Dorota Tomoho James ( Olga Łi BROr BronisL Sumrm Noty o Na Na Itaka dała ci tę piękną podróż . Bez Itaki nie wyruszyłbyś w drogę. Niczego więcej już ci dać nie może. A jeśli ją znajdziesz ubogą, Itaka cię nie oszukała gdy się stałeś tak mądry, po tylu doświadczeniach, już zrozumiałeś, co znaczy Itaka. Bohaterami tego numeru są nie tylko „przedmioty ubo­ gie". Wyjęte z codzienności - krzesło, autobus, piłka, papie­ ros, ulotna sztuka „vlepki", podróżowanie kolejką dojazdo­ wą, autobusami czy PKS-em - jak u Chany Pollack, wędru­ jącej po śladach swojej babci, żydowskiej emigrantki z „Ostrowce" (Pekaesem do Ostrowca i z powrotem), gdzie dotknąć możemy jeszcze jednego z obszarów „ubogiej Itaki", po którym nawet nowojorskie metro nie będzie już tym sa­ mym: „...minął miesiąc odkąd powróciłam na Manhattan po moim rocznym pobycie w Polsce. Tu podróżuję metrem. Sie­ dząc w wagonie łatwo odpłynąć, słysząc języki, którymi mówią ludzie, szczególnie hebrajski, polski, angielski, w których słychać naleciałości wschodnioeuropejskie i j i ­ dysz. Pociąg wydaje się przekraczać oceany, zatrzymując się w Tel Awiwie, Manhattanie i Warszawie. Lista rzeczy do wy­ konania, które wylatują z mojego dziennika podróży, symbo­ lizuje obecnie koniec mojego filmu i początek montażu, two­ rzenia koherentnej formy dla moich doświadczeń."(tamże). W gruncie rzeczy mniej lub bardziej ukrytym bohaterem, czy wspólnym wątkiem większości zgromadzonych tu teks­ tów jest to, co dla etnografii wydaje się być najważniejszym: Odnowione spojrzenie. Odnawianie spojrzenia: dostrzec, zo­ baczyć w codziennych, zwykłych, banalnych obszarach i czynnościach, zużytych, biednych, ubogich przedmiotach w krześle, autobusie, podmiejskim pociągu, metrze, i w odbywanych przy ich pomocy „podróżach", i w nich sa­ mych - Niezwykłą rzeczywistość. Niezwykłość. Coś, co na­ leży niemal już do objawienia. Do dramaturgii objawienia, na którą zwraca uwagę w swym tekście Piotr Szacki: „Niezwy­ kłość jednak wyrażała się dobitniej w dramaturgii objawień, gdy o niezwykłości zdarzenia przesądza raczej skontrastowanie wzniosłości Epifanii ze zgrzebnością sytuacji (np. orka w objawieniach Matki Boskiej Gidelskiej) czy skromnością kondycji osoby doznającej Objawienia (często są to ubogie dzieci, niewiasty, wyrobnicy)''(Niezwyklos'c). Bohaterem tego numeru jest też więc poszukiwanie formy, „ćwiczenia w zapomnianej sztuce opisywania rzeczywisto­ ści". Zataczamy tu koło - podróżujemy, robimy notatki, pi­ szemy dzienniki (James Clifford, Opowiedz mi o swojej pod­ róży: Michel Leiris, Bronisław Malinowski, Dziennik), a po­ tem poszukujemy formy, by przekazać coś z tej doświadczo­ nej przez nas niezwykłej rzeczywistości. Wtedy dopiero mo­ żemy zacząć mówić o „pamięci jako zorganizowanej materii" (por. Jakub Szczuka, Aby Warburg i jego biblioteka), „rzeczo­ wości pisma", o „pisemnym wymiarze ustności" (Joanna Tokarska-Bakir), gdy ową niezwykłość wpierw dostrzeżemy, gdy jej doświadczymy. Wtedy Etnografia może przyjąć już różne formy od traktatu naukowego - czy jak to się dzisiaj częściej zdarza - po notatki, dzienniki, sięgać po formę sce­ nariusza filmowego lub filmu (Krzysztof Cibor, Chana Pollack). Ale u źródeł tych wszystkich działań winno leżeć prze­ świadczenie, że „coś w końcu istnieje naprawdę". ...O, ale zaraz za tym, Za ostatnim parkanem oblepionym plakatem „Los Śmierci" tego gorzkiego piwa, co się słodkie wydaje pijącym, gdy na zakąskę żują wciąż nowe rozrywki... tuż za parkanem, na tyłach, coś w końcu istnieje naprawdę, (...) Rainer Maria Rilke, Dziesiąta elegia (tłum. Mieczysław Jastrun) Czyż nie byłoby to wyzwanie, projekt dla współczesnej et­ nografii. W takich przypadkach i o takiej etnografii mogliby­ śmy mówić, że opowiada o rzeczywistości „jak z fotografii", „jak z filmu", „jak z teatru Kantora". Deska Szukaliśmy czegoś takiego bardzo biednego, bardzo nędznego, i to jest może takie wspomnienie, które powinno zostać... Po­ winno zostać w ogóle bardzo dużo wspomnień, ale u nas się jakoś o te wspomnienia - jeżeli chodzi o sztukę, życie artystów nie dba, żeby one zostały. Otóż sławny rzeźbiarz krakowski - ale nie tylko - Jacek Puget, baron Jacek Puget, który posiadał ka­ mienicę przy ulicy Wolskiej - obok kamienicy był duży ogród, w nim jego pracownia, a obok pracowni był zwyczajny klozet, to nawet można było nazwać, że tak powiem, wychodek wiejski - złożony z desek, normalnie, tak jak na wsi. I Jacek mówi słuchaj, ja mam takie deski, po prostu wyrwę z tego klozetu i tu ci przyniosę. Rzeczywiście, była to deska spróchniała, z wszy­ stkimi cechami, które są właściwe dla klozetu. Myśmy te deskę jakoś utrwalili werniksem, żeby jej nie czyścić, ale żeby zosta­ ła jaka jest, na dwóch końcach umieściliśmy haki, do tych haków znowu szukaliśmy łańcucha - i łańcuch wynaleźliśmy nad Wisłą, koło mostu, gdzie stały statki i były stare, zardzewiałe łańcuchy ze statków, też nędzne i biedne. Otóż na tych dwóch łań­ cuchach, z dwóch stron, ta deska była umieszczona nad widzami w pokoju, gdzie grana była sztuka Wyspiańskiego Powrót Ody­ sa. 44 rok. I ta deska również była właściwie bezużyteczna, czyli była - jak to się mówi w sztuce - bezinteresowna. Była czymś bezinteresownym, i przez swoją bezinteresowność, nieutylitarność życiową, stawała się jakimś przedmiotem tajemniczym, przedmiotem wyobraźni - czyli przedmiotem sztuki. Tamta deska gdzieś zaginęła i to, co tutaj jest, to rekonstrukcja, że tak powiem, tamtej deski. I ta rekonstrukcja obecnie znaj­ duje się w Mediolanie, ponieważ wisiała nad sceną w spektaklu Nigdy tu już nie powrócą, potem ją zdjąłem. To jest też przedmiot gotowy. Tutaj w tej notatce na użytek biura Cricoteki napisałem: Jest to mój wojenny przedmiot gotowy. Chciałbym aby kiedyś zawisnął w muzeum i aby profesor Mieczysław Porębski napisał mały esej o tym biednym przedmiocie". Tadeusz Kantor, cyt. za Mieczysław Porębski, T. Kantor, Świadectwa, Rozmowy, Komentarze, Warszawa 1997 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ecf450f0668b54f1a1726a47293e4db.pdf 6d02dca35daf70d455f15ad7fa9d3b83 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2391 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2219 Title A name given to the resource Film i prawdziwy obraz rzeczy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.112-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Film i prawdziwy obraz rzeczy Ryszard Ciarka Oczywiście wiemy, że f i l m z a w i e r a ć m o ż e w swym przeka­ zie wszystkie niemal formy artystycznej wypowiedzi, nie­ k t ó r e w y k o r z y s t u j ą c wprost — j a k m u z y k ę , inne potencjal­ nie wprost l u b całkowicie p r z e t w a r z a j ą c — j a k l i t e r a t u r ę , wszystkie d o s t o s o w u j ą c do swych potrzeb. W t y m przedziw­ n y m , zawsze fascynującym ś m i e t n i k u c y t a t ó w , bez t r u d u dogrzebiemy się w ą t k ó w literackich, d r a m a t u , poezji, malar­ stwa, czy c h o ć b y innych filmów. A l e t a k ż e film, j a k o dzieło s k o ń c z o n e , s k ł a n i a nas i do takiej refleksji, iż z n a c z y ć m o ż e niewiele więcej niż poza samym s o b ą . F i l m b o w i e m z n a c z y ć m o ż e podobnie j a k znaczy rzecz: jedno i drugie nie musi przecież o d razu a p e l o w a ć d o naszego intelektu, p r z e m a w i a ć m o ż e natomiast, i zwykle tak jest, do naszej mliczącej z d o l n o ś c i rozszyfrowywania, rozumienia świata, oraz zdol­ ności w y o b r a ż a n i a sobie w s p ó ł i s t n i e n i a postrzeganych rze­ czy, zjawisk i l u d z i . 1 „ W codziennym życiu — pisze Merleau-Ponty — istotnie, nie dostrzegamy owej estetycznej w a r t o ś c i najmniejszej p o ­ strzeganej rzeczy. Jest t a k ż e p r a w d ą , że nigdy w rzeczywisto­ ści postrzegana forma nie jest d o s k o n a ł a , zawsze istnieją j a k i e ś nadmiary, skazy, c o ś w rodzaju efektu n a d u ż y c i a materii. D r a m a t filmowy jest zawsze, by tak rzec, bardziej finezyjny niż dramaty realnego życia; dzieje się w świecie ściśle o k r e ś l o n y m , bardziej niż świat r e a l n y . " 2 W j a k i e więc zdarzenia u w i k ł a n y m o ż e b y ć film? W jakie z a p o ż y c z e n i a i cytaty; j a k o synteza czy antyteza rzeczywisto­ ści? K a ż d e chyba dzieło sztuki istniejąc w kulturze, co znaczy, że jest odczytane, będzie też przeciwko l u b k u c z e m u ś skierowane. Jak to jest — p y t a m y dalej — że bardziej finezyjna i ściśle o k r e ś l o n a rzeczywistość filmu redukuje, a j e d n o c z e ś n i e p o g ł ę b i a rzeczywistość z e w n ę t r z n ą ? Jeśli p a m i ę t a m y jeszcze film Andrzeja W a j d y Niewinni czarodzieje, to w a r t o w s p o m n i e ć , że film ten nie o t r z y m a ł zbyt pochlebnych ocen k r y t y k ó w . Z w y j ą t k i e m k i l k u ciekaw­ szych wypowiedzi, większość r e c e n z e n t ó w z a r z u c a ł a W a j ­ dzie, iż film ten zbyt m a ł o jest filmowy, a nade wszystko kwestionowano jego p r a w d z i w o ś ć . Jak p a m i ę t a m y , ukazana w Niewinnych czarodziejach w s p ó ł c z e s n a rzeczywistość jest bardzo d r a ż n i ą c a . W y z y w a ­ j ą c a w swej l a p i d a r n o ś c i . A p a t i a i b i e r n o ś ć m ł o d y c h ludzi, pozbawionych ambicji „ w d e c h o w c ó w " , czyli spokojniejszej odmiany „ b e a t n i k ó w " , nie jest t u oceniana ani poddawana t y m bardziej jakiejkolwiek negatywnej krytyce. Istnieją. Słuchają jazzu. Z dnia na dzień grubieje na nich maska życia pozornego, iluzji. N i e poznamy ich, bo grają swoje „ n i e w i n n e " role m i ę d z y s o b ą i wobec kontestowanej przez nich rzeczywistości. N i e poznamy ich, bo nawet uczucie, miłość jest t y l k o nieco bardziej w y s u b l i m o w a n ą g r ą , g r ą zresztą p r z e r w a n ą , g d y ż znany jej w y n i k zniechęca do dalszych p o s u n i ę ć . „ N i e wierzę w gorycz bohatera W a j d y — pisze Aleksander Jackiewicz— ani w sceptycyzm bohaterki. T r u d n o m i nawet uwierzyć w p r a w d o p o d o b i e ń s t w o owej sytuacji w nocy, w kawalerskim p o k o i k u , w k t ó r y m c h ł o p i e c i dziewczyna p r o w a d z ą p l a t o n i c z n ą g r ę masek. W o l ę t r a k t o w a ć ten w ą t e k Niewinnych czarodziejów j a k o m e t a f o r ę , u o g ó l n i e n i e . " * M e t a f o r ą jest też chyba i cały film, tak j a k szczególną 3 112 f o r m ą metafory i u o g ó l n i e n i a jest k a ż d y ruch kontestacyjny, t a k ż e i ten, k t ó r y Wajda ukazuje. K a ż d a k u l t u r o w a kontes­ tacja przeciwstawia się zwykle w y t w o r z o n y m przez siebie wizerunkom k u l t u r y d o m i n u j ą c e j , jej systemom w a r t o ś c i . Protestem wobec k r y t y k o w a n y c h w a r t o ś c i m o ż e b y ć np. s p o s ó b ubierania się i sposoby z a c h o w a ń , k t ó r e stają się b ą d ź k a r y k a t u r ą owych w a r t o ś c i , b ą d ź p o d k a ż d y m w z g l ę d e m alternatywnym sposobem bycia. Podobne zjawiska obser­ w o w a ć m o g l i ś m y w kontestacyjnych ruchach lat siedemdzisiątych, podobne dają się z a o b s e r w o w a ć i teraz. Dlatego też Bazyli, g ł ó w n y bohater filmu, nie decyduje się na porzucenie gry, na konsekwencje pozostania z d z i e w c z y n ą . Nie jest on człowiekiem złym, wypaczonym; przecież jego marzenia o d o m u , dostatnim życiu nie o d b i e g a j ą chyba od ówczesnej tzw. „przeciętnej krajowej". A l e też k a ż d e o d ­ chylenie maski s p o w o d o w a ć m o ż e nieodwracalny proces wtapiania się w dobrze znane t ł o otaczającej go rzeczywisto­ ści. T u ż za jego kawalerskim p o k o i k i e m u s a d o w i ł się przecież jeszcze bardziej zamaskowany świat, toczy się t a m gra życia pozornego; codzienna s z a r o ś ć p r z e ś w i e t l o n a h a s ł a m i , peł­ n y m i fałszywej j e d n o ś c i u m y s ł ó w i serc. Znamienny jest t e ż i t y t u ł f i l m u , bo „ n i e w i n n i czarodzie­ j e " , to t a k ż e c z ą s t k a romantycznej wizji s a m o t n o ś c i , niemo­ cy w realizowaniu własnej o d r ę b n o ś c i , g d y ż fałszywy świat z e w n ę t r z n y zmusza do z a m k n i ę c i a się, przeczekania. M o t y w ten nieustannie b ł ą k a się w t w ó r c z o ś c i Byrona, Mickiewicza, Słowackiego, wśród r o m a n t y k ó w . „ P u n k t e m wyjścia — pisze Juliusz Kleiner w szkicu Romantyzm —jest dla nich niezadowolenie z rzeczywistości teraźniejszej, z ustalonych s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h , z rezul­ t a t ó w dotychczasowej k u l t u r y . Świat, do k t ó r e g o d o p r o w a ­ dziła k u l t u r a europejska, wydaje się nienaturalny, zły, bez­ duszny, m a r t w y . Trzeba od niego uciec l u b trzeba go przekształcić, a n a k ł a d a n e p r z e z e ń więzy o d r z u c i ć w imię ideału w o l n o ś c i . " 5 C o dzień z p a m i ą t k ą nudnych postaci i z d a r z e ń W r a c a m do s a m o t n o ś c i , do książek — do m a r z e ń , Jak p o d r ó ż n y , ś r ó d dzikiej wyspy zarzucony, C o rana w z r o k i s t o p ę niesie w r ó ż n e strony, A z a l i gdzie istoty bliźniej nie obaczy, I co noc w s w ą j a s k i n i ę powraca w rozpaczy. Szalony! niech ukocha swe samotne ściany I nie targa ł a ń c u c h a , by nie d r a ż n i ć rany. — Witajże, ma j a s k i n i o — na w i e k i z a m k n i ę c i , Nauczymy się w i ę ź n i a m i stać się z własnej chęci — C z y ż nie znajdziem z a t r u d n i e ń ? M ę d r c e dawnych wieków Z a m y k a l i się s z u k a ć s k a r b ó w albo l e k ó w , I trucizn — m y niewinni m ł o d z i czarodzieje Szukamy ich, by o t r u ć w ł a s n e swe nadzieje. (...) Zamieszkałym śród cieniów zmyślonego świata Nudnej rzeczywistości nagrodzi się strata. (Dziady Widowisko, Część I ) �K a d r z filmu Tadeusza Konwickiego „Ostatni dzień lata" Świat ukazany w filmie W a j d y „ o k i e m kamery", jest rzeczywisty. Prawdziwe są k l u b y i kawiarnie, w k t ó r y c h spotykali się bohaterowie filmu, spotykali się t a m n a p r a w d ę p o d o b n i do nich m ł o d z i ludzie w tak samo charakterystycz­ nie za d ł u g i c h p ł a s z c z a c h i p o w y c i ą g a n y c h swetrach. Praw­ dziwe są z a u ł k i i p o d w ó r k a , gdzie w ł ó c z ą się bez celu, o r g a n i z u j ą c na poczekaniu j a k i e ś mini-przedstawienia — „ d r a k i " . Prawdziwa jest też i ekstatyczna muzyka jaz­ zowa, k t ó r e j słuchają i k t ó r ą grają. T o jednak sam film j a k o t a k i , właśnie ten film Wajdy, nie jest ani c h ł o d n y m dokumen­ tem, zapisem u k a z u j ą c y m j e d n ą z f o r m ówczesnej kontes­ tacji, ani też f a b u l a r n ą d y k t e r y j k ą o b d a r z o n ą zgrabnym m o r a ł e m . Jest natomiast przedziwnym t a ń c e m p o z o r ó w , prawdziwie nierzeczywistą g r ą — k a ż d y film jest g r ą o pozo­ rach rzeczywistości — gdzie p e ł n o jest niepotrzebnych r u c h ó w i niepotrzebnych słów. T o j a k b y film nie o rzeczach czy osobach, a o niewidzialnej w codziennym życiu prze­ strzeni m i ę d z y n i m i . Jest to rzeczywistość filmowa, ale taka, gdzie istnieją j a k i e ś nadmiary, skazy, c o ś w rodzaju efektu n a d u ż y c i a materii. „ N a s z e pojęcie o świecie — pisze Marleau-Ponty — uleg­ ł o b y o d w r ó c e n i u , gdyby u d a ł o się n a m z o b a c z y ć o d s t ę p y m i ę d z y rzeczami j a k o rzeczy (na p r z y k ł a d p r z e s t r z e ń m i ę d z y drzewami na bulwarze) i odwrotnie — same rzeczy j a k o t ł o (drzewa na b u l w a r z e ) . " Czyż nie dostrzegamy owego o d w r ó c e n i a właśnie w t y m filmie? A l e też u k a z u j ą c y się obraz, zarejestrowana rzeczywi­ stość, nie m o g ą b y ć obdarzone t a k i m i właśnie cechami. Sam obraz, t y m bardziej obraz filmowy, nie ma takiej m o ż l i w o ś c i b e z p o ś r e d n i o . T a k j a k , w t y m samym znaczeniu, s ł o w e m l u b d ź w i ę k i e m nie m a m y b e z p o ś r e d n i e j m o ż l i w o ś c i o d d a ć np. istoty ciszy. M o ż e m y natomiast to zdarzenie o p i s a ć , d o k o ­ n u j ą c rzecz jasna g w a ł t u na jego realności, w y c h o d z ą c poza przypisaną mu strukturę. Ostatni dzień lata Tadeusza K o n w i c k i e g o , to film o spot­ kaniu dwojga ludzi na pasie ziemi niczyjej, jałowej pustyni, granicy, w najbardziej d o s ł o w n y m tego słowa znaczeniu. Ta filmowa o p o w i e ś ć toczy się w ś r ó d piaszczystych w y d m , p o m i ę d z y morzem i l ą d e m , piaskiem i w o d ą , na granicy terytorialnej, k t ó r e j n i e p r z e k r a c z a l n o ś c i pilnują p a t r o l u j ą c e 6 niebo odrzutowce. G r a n i c ę „ t w o r z y (...) węższy lub szerszy pas ziemi nieuprawnej znajdujący się w stanie d z i k i m l u b p ó ł d z i k i m , k t ó r y prawnie czy zwyczajowo jest w y o d r ę b ­ niony o d przyległych o b s z a r ó w . " Granica też, w sensie o b r z ę d o w y m , jest najdalej p o ł o ż o n y m obszarem o d miejsca sacrum. Ciekawa jest r ó w n i e ż w s p ó ł z a l e ż n o ś ć owego sacrum i o b s z a r ó w granicznych, o t ó ż . . . „ g r a n i c e i miejsca święte n o s z ą — k a ż d e ze swej strony — charakter o b s z a r ó w , gdzie przejawia się n i e s k r ę p o w a n a świętość. P o z o s t a j ą one t a k ż e i w b e z p o ś r e d n i c h ze s o b ą stosunkach." N a granicy w ł ó c z ą się demony, duchy chowanych t a m zwyczajowo z m a r ł y c h t r a g i c z n ą śmiercią, p o m y l o n y c h i s a m o b ó j c ó w , nie narodzo­ ne dzieci, wszystkich „ o d r z u c o n y c h " . Granice są niebez­ pieczne, w p o d w ó j n y m tego słowa znaczeniu, b o w i e m styka­ j ą się b e z p o ś r e d n i o z demonicznym ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m , j a k i z tego p o w o d u , że moc, k t ó r a je charakteryzuje, r ó w n a jest tej j a k a dominuje w ś w i ę t y m centrum. W filmie t y m r ó w n i e ż uległo o d w r ó c e n i u f o r m u ł o w a n e w y o b r a ż e n i e ś w i a t a . A l e i tu odnajdziemy ten sam m o t y w s a m o t n o ś c i , niemocy i z a m k n i ę c i a . I z n ó w , w gmatwaninie pozornych g e s t ó w , w p o t o k u słów, w subtelnej grze, w nad­ miarze rzeczy, m o ż e m y dostrzec c o ś p o m i ę d z y . Pas rzeczywistej ziemi niczyjej, granicy, wtapia w swój obszar dwoje ludzi, samotnych, w sensie d o s ł o w n y m , cho­ ciażby z tego w z g l ę d u , że są j e d y n y m i bohaterami filmu. Śledzimy ich g r ę na tle mocno konkretnej, statycznej prze­ strzeni. W tej grze słowa nieczęsto b ę d ą miały c o ś w s p ó l n e g o z gestem, b ę d ą się d o p e ł n i a ł y , ale t y l k o po to, aby u k a z a ć niewidzialny obszar z n a c z e ń m i ę d z y n i m i . 7 8 „ . . . M ę ż c z y z n a poczyna machinalnie s t r z e p y w a ć piasek z pleców kobiety. M ę ż c z y z n a : — C h c ę ci t y l k o p o w i e d z i e ć , że jestem zupeł­ nie sam. Zbliżenie p l e c ó w kobiety. R ę k a c h ł o p c a strzepuje drobne ziarenka piasku. M ę ż c z y z n a : — I nic m i się nie u d a ł o w życiu. C h ł o p i e c zaczyna gładzić czystą p r z e s t r z e ń jej pleców. W o d z i k o ń c a m i p a l c ó w w z d ł u ż k r ę g ó w k r ę g o s ł u p a . Plecy kobiety p o c z y n a j ą d r ż e ć ledwo dostrzegalnie. 113 �Kobieta: — A co t u robisz? Mężczyzna: — N i c . W ł ó c z ę się... szukam... Kobieta: — Chcesz uciec? Milczenie. G ł o s czkawki. Mężczyzna: — Przepraszam... D o k ą d m o ż n a uciec? M o ż e ty wiesz? K o b i e t a o d t r ą c a g w a ł t o w n i e jego r ę k ę . Poprawia stanik. Wstaje. Kobieta: — P r z e s t a ń . N i e l u b ę t e g o . " I c h spotkanie i zbliżenie jest przypadkowe i n i e t r w a ł e . Niepewne, tak j a k wygrzebana j a m a na wydmie z k o s z u l ą r o z p o s t a r t ą na k r z a k u , gdzie s c h r o n i ą się, aby p r z e c z e k a ć deszcz. N i e jest t o j u ż ani jaskinia dogodna do ucieczki, ani mieszkanie, gdzie m o ż n a by bezpiecznie p r o w a d z i ć g r ę „ n i e w i n n y c h c z a r o d z i e j ó w " , ale licha namiastka d o m u wśród wydm i otaczających ich d u c h ó w wspomnień. I z n ó w s ł o w a , a właściwie gra słów, gra g e s t ó w . „... M ę ż c z y z n a obejmuje j ą r a m i o n a m i , j a k b y chciał u c h r o n i ć o d deszczu. Mężczyzna: — Schowaj się głębiej, trzeba j a k o ś p r z e t r w a ć . M a m y przynajmniej dach. Kobieta: — T a k a pustynia, zupełnie zmokniemy. (...) W s u w a j ą się g ł ę b o k o p o d gałęzie, k ł a d ą się o b o k siebie. O d d y c h a j ą jeszcze szybko. K o b i e t a patrzy m u w oczy. O n obejmuje j ą ramieniem. (...) Kobieta: — Och, taki deszcz, straszna ulewa, popatrz, chyba w o g ó l e nie przejdzie... w k o ń c u utoniemy oboje. Zbliżenie twarzy kobiety, na k t ó r e j policzek spada ciężka kropla. Patrzy z przestrachem w k i e r u n k u c h ł o p c a i m ó w i szybko, b e z ł a d n i e , ż e b y z a ż e g n a ć sytuację, k t ó r e j się oba­ wia..." 9 1 0 I z n ó w p r z e s t r z e ń , k t ó r ą obejmuje kamera, jest j a k najbardziej rzeczywista. Prawdziwe są w y d m y , morze, prze­ latujące odrzutowce. Prawdziwi s ą i ludzie, w c i ą g ł y m t a ń c u p o z o r ó w , g e s t ó w , dotykania, r o z m ó w . G d y b y z r y t m i z o w a ć ten taniec i n a d a ć m u jeszcze w i ę k s z ą przejrzystość przez powtarzanie tych samych fraz, to b y ł o b y to z p e w n o ś c i ą Salto, inny film Konwickiego, w k t ó r y m Kowalsk i - M a l i n o w s k i prezentuje taniec z figurami, gestami, k t ó r e na parkiecie nic nie z n a c z ą , a czy w o g ó l e m o g ą c o ś znaczyć? Istnieje w tych filmach j a k a ś niedostrzegalna p r z e s t r z e ń m i ą d z y rzeczami, k t ó r e j o b e c n o ś ć sprawia, iż rzeczywistość o g l ą d a n a na ekranie, cały realizm z d a r z e ń zmienia się w g r ę p o z o r ó w . Zmusza to niejako do poszukiwania d o d a t k o w y c h treści, bardziej z r o z u m i a ł y c h d o p o w i e d z e ń , gdzieś j u ż poza filmowym kadrem, poza t y m nawet o czym film opowiada. „ K a m u f l o w a n i e — pisze Marleau-Ponty — jest s z t u k ą maskowania jakiejś formy, polega na wprowadzeniu g ł ó w ­ nych l i n i i , k t ó r e tę f o r m ę określają w innych, bardziej agresywnych f o r m a c h . " A l e przecież f i l m , obraz filmowy, to nie t y l k o w e w n ę t r z n i e zakamuflowana forma i treść istniejącą na z e w n ą t r z ; to przede wszystkim obraz, j a k b y ś r o d e k tych d w ó c h skrajności. Czy zatem b a d a j ą c obraz f i l m o w y , analizując go p o d w z g l ę d e m formy i treści, czyli b a d a j ą c to, co g ł ę b o k o ukryte, i to, co na z e w n ą t r z , m a m y na myśli p o w s t a j ą c e i u m y k a j ą c e , brutalne w swym konkrecie obrazy filmowe? Czy w p o g o n i za treścią i f o r m ą nie gubimy tej w a r t o ś c i , k t ó r a w filmie jest najbardziej istotna, a k t ó r e j do samego obrazu z r e d u k o w a ć się nie da? N i e u b i e r a j ą c nadto myśli w s ł o w a stwierdzić m o ż e m y , że obraz filmowy jest zawsze prawdziwy: tyle samo zawartej w n i m jest cierpliwości scenografa, koncepcji r e ż y s e r a , gry aktora, ile p r z y p a d k o w o wdzierającej się rzeczywistości. Jest c z y m ś , co w istocie jednak nie istnieje, c z y m ś , co raz zarejestrowane na t a ś m i e filmowej l u b magnetycznej nie da się j u ż p o w t ó r z y ć , zmienić, a t y l k o o d t w o r z y ć . Obraz filmowy nie jest obrazem statycznym, nie t y l k o przez fakt, że jest ruchomy, ale r ó w n i e ż przez to, że fragment sfilmowanej rzeczywistości tam zawarty poddany jest dynamizacji, w znaczący s p o s ó b nacechowany rytmem n a s t ę p u j ą c y c h po sobie ujęć. P r a w d ą jest, że r y t m taki zgodny jest na ogół z n a s t ę p s t w e m logicznym znanym i rozumianym w codzien­ n y m d o ś w i a d c z e n i u , ale ta nowo wykreowana rzeczywistość z rzeczywistością c o d z i e n n ą nie m a j u ż nic w s p ó l n e g o . 11 �„ Т о , с о r y t m o g a r n ą ł — pisze L e ś m i a n — nieśmiertelnieje i p r a w o m ziemskim w y m y k a się bezwiednie. Przedmioty, strumienistym p r ą d e m r y t m u porwane, w i e d z ą czym jest n a g ł a i niespodziewana n i e ś m i e r t e l n o ś ć . " D o t y k a m y tu, j a k s ą d z ę , bardzo ciekawego p r o b l e m u . D o najbardziej bowiem, m o i m zdaniem, interesujących roz­ w a ż a ń nad filmem należą p r ó b y , k t ó r y c h celem jest po­ szukiwanie r ó ż n i c i części w s p ó l n y c h p o m i ę d z y obrazem filmowym i rzeczywistością. Pomiędzy materiałem, który zdolny jest przenieść, najlepiej j a k d o t ą d , rzeczywistość i p o j a w i a j ą c y m i się d o k ł a d n y m i wizerunkami rzeczy. „ N i e wiemy, co m y ś l e ć o z w i ą z k u m i ę d z y fotografią a t y m , co znajduje się na fotografii - pisze Stanley Cavell. - Obraz ten nie jest p o d o b i z n ą , ale nie jest t a k ż e repliką ani reliktem, ani cieniem, ani też duchem (jakkolwiek we wszyst­ k i c h tych propozycjach znajdujemy pewien u d e r z a j ą c y rys fotografii, a mianowicie j a k ą ś z w i ą z a n ą z n i m i a u r ę magicz­ n ą ) . (...) Nie j e s t e ś m y przyzwyczajeni o g l ą d a ć rzeczy niewidzialne, nieobecne dla nas, nieobecne w ś r ó d nas. L u b też nie j e s t e ś m y przyzwyczajeni do ś w i a d o m o ś c i , że m o ż e m y to czynić (z w y j ą t k i e m s n ó w ) . Ontologicznie rzecz b i o r ą c , wydaje się, że kiedy patrzymy na fotografię, zdarza się właśnie taki fakt: widzimy rzeczy, k t ó r e nie są obecne. (...) Fotografia p r z e k r o c z y ł a s u b i e k t y w n o ś ć (...) na drodze automatyzmu, u s u w a j ą c czynnik ludzki z procesu reproduk­ cji. Lecz t o , co fotografia z y s k a ł a , nie jest o b e c n o ś c i ą . U z y s k a ł a świat, zgoda, lecz t y l k o j e d n ą z jego m o ż l i w o ś c i . (...) N a fotografii r e a l n o ś ć jest obecna dla mnie, podczas gdy j a nie jestem obecny dla niej: p o z n a j ę i o g l ą d a m świat, dla k t ó r e g o niemniej nie jestem obecny, a k t ó r y jest (...) ś w i a t e m minionym." C z y ż nie p r z y p o m i n a to, jednej z p o u c z a j ą c y c h lekcji, jakie o t r z y m a ł a Alicja p o d r ó ż u j ą c po K r a i n i e C z a r ó w ? „ W i d z i a ł a m j u ż k o t y bez u ś m i e c h u — p o m y ś l a ł a A l i c j a — ale u ś m i e c h bez k o t a w i d z ę po raz pierwszy w życiu, to d o p r a w d y nadzwyczajne!" U ś m i e c h , k t ó r y p o z o s t a ł na gałęzi drzewa, należał jeszcze przed chwilą do k o t a , to czy i teraz do niego należy, czy jest j u ż t y l k o po prostu u ś m i e c h e m ? Jeżeli z a ś tak, to jest j u ż j a k i m ś u ś m i e c h u u o g ó l n i e n i e m , jego i s t o t ą , a j e d n o c z e ś n i e t y m , co realnie istnieć nie m o ż e . C z y m więc jest obraz filmowy? Odbiciem istniejącej rze­ czywistości, czy m o ż e o d s ł o n i ę c i e m jej istoty? Wszak dopiero sam u ś m i e c h , c h o ć to wydaje się paradoksalne, daje n a m m o ż l i w o ś ć przeżycia istoty u ś m i e c h u j a k b y „ s a m e g o w so­ bie". Wszak dopiero np. obraz filmowy, a właściwie to wszystko, co obraz ten znaczy, m o ż e u z m y s ł o w i ć nam, c h o ć dla tego obrazu nie jestem obecny, j a k ą ś cechę p r z e ż y w a n e j rzeczywistości. R ó w n i e paradoksalny fakt daje się o d c z y t a ć w dziedzinie b a d a ń nad filmem: ujawnienie bliskości z t a k i m i zjawiskami k u l t u r y , j a k m i t , myślenie symboliczne, bajka, r y t u a ł , o b r z ę d godzić wypada niekiedy z t e c h n i k ą rejestracji, z t e c h n i c z n ą m o ż l i w o ś c i ą w y w o ł y w a n i a prawdziwego obrazu rzeczywis­ tości. O n i r y c z n o ś ć , a z drugiej strony mechaniczna, c h ł o d n a dokumentacja. Być m o ż e k i n o — j a k pisze Pasolini — opiera się na przekazie „ l i n g w i s t y c z n y m t y p u irracjonalnego" - „i to t ł u m a c z y g ł ę b o k ą o n i r y c z n o ś ć k i n a , ale t a k ż e a b s o l u t n ą i n i e u n i k n i o n ą k o n k r e t n o ś ć , powiedzmy, p r z e d m i o t o w ą . " Obrazoznaki, w e d ł u g tej ciekawej propozycji, t o j e d n o ś ć oparta na bardzo znaczącej opozycji: d o p e ł n i e ń archetypicznych i widzialnej rzeczywistości. I z n ó w n i e z w y k ł o ś ć obrazu filmowego ukazuje się w całej swej z ł o ż o n o ś c i . M o ż e m y z n a ć , to znaczy p o n a z y w a ć , wszystkie jego elementy. M o ż e m y 12 13 1 4 15 1 6 p r z y p u s z c z a ć z czego się s k ł a d a , ale wciąż w y m y k a się n a m jego znaczenie. N i e p o t r a f i m y jeszcze określić nawet jego funkcji, ani tego w jakiej rzeczywistości istnieje. Przypomina to nieco zadanie lingwistyczne, k t ó r e p o l e g a ć ma na p r ó b i e odczytania zdania w nieznanym j ę z y k u , a do dyspozycji m a m y jedynie słownik p o z w a l a j ą c y na odczytanie słów bez z n a j o m o ś c i zasad g r a m a t y k i , ani wiedzy o potencjalnych m o ż l i w o ś c i a c h w y s t ę p o w a n i a i d i o m ó w . A obraz filmowy t a k ą właśnie p o s t a ć przybiera najczęściej. P r z y w o ł u j ą c t u t e r m i n o l o g i ę z w i ą z a n ą z sensem z d a ń , i d i o m ó w , s p r ó b u j m y teraz nasze r o z w a ż a n i a p o s z e r z y ć o związki obrazu filmowego z p o e t y k ą . T o przecież film, nie poprzez dobrane s ł o w a i t r a f n ą , j a k b y przez prawo ustano­ w i o n ą m i a r ą , s p o w o d o w a ł wytworzenie się w i z e r u n k ó w rzeczywistości, „ p r a w d z i w y c h o b r a z ó w rzeczy". N a w i ą z a ł e m t u , p a r a f r a z u j ą c cytat, do jednego z k a n o n ó w s t a r o ż y t n e j i renesansowej poetyki, s p r ó b u j e m y bowiem p o r ó w n a ć film, obraz w filmie, do zasady rerum simulacra, istoty sztuki, niedościgłej idei poezji. Stanowi to przecież cechę filmu n i e o d ł ą c z n ą , a paradoksalnie rzecz ujmując, właściwość filmu p r z y r o d z o n ą , „ t e c h n i c z n ą n a t u r ę " . „ T o jest funkcją poety — czytamy w j e d n y m z renesan­ sowych w y k ł a d ó w poetyki — by m o w ą i wierszem — splecio­ n y m i w o z d o b n ą i b o g a t ą całość — o d t w o r z y ć ludzkie zachowania, d z i a ł a n i a , dokonania oraz miejsca na ziemi, w s p ó l n o t y ludzi, p o ł o ż e n i a k r a j ó w , rzeki, obiegi gwiazd, n a t u r ę świata; by znakami o p r z e n o ś n y m znaczeniu o d ­ t w a r z a ć stany u m y s ł u i poruszenia serc..." W n i k a j ą c głębiej w samo znaczenie łacińskiego rerum simulacra o d c z y t a ć m o ż e m y , iż rerum (res-, rei-,) to rzecz, przedmiot, c o ś , a t a k ż e świat, w s z e c h ś w i a t , natura; simulacra (simulacrum) z a ś to obraz, portret, ale t a k ż e w i d z i a d ł o senne, cień u m a r ł e g o , obraz charakteru, zjawisko, mara, pozór. R a c j ę ma oczywiście Kracauer i Beniamin t w i e r d z ą c , że w obrazie filmowym p r z e w a ż a fizyczny i materialny obraz świata, wszak w y t w o r z o n y z o s t a ł p r a w d z i w y obraz rzeczy. A l e rację ma r ó w n i e ż M o r i n i Susan Langer p o r ó w n u j ą c film do snu, lub d o archaicznych m a l o w i d e ł naskalnych. R a c j ę m a r ó w n i e ż i Pasolini, kiedy w y p o w i a d a się na temat śmierci, filmu i m o n t a ż u . „ D o p ó k i nie u m r ę — pisze Pasolini — n i k t nie m o ż e b y ć pewien, że zna mnie n a p r a w d ę , to znaczy, że m o ż e n a d a ć sens mojemu d z i a ł a n i u , k t ó r e j a k o moment j ę z y k o w y jest trudne do odszyfrowania. Trzeba więc koniecznie u m r z e ć , bo d o p ó k i żyjemy, brak n a m sensu, a język naszego życia ( k t ó r y m się w y r a ż a m y i k t ó r e m u przypisujemy najwyższe znaczenie) jest n i e p r z e t ł u m a c z a l n y . Jest chaosem m o ż l i w o ­ ści, p o z b a w i o n y m ciągłości poszukiwaniem z w i ą z k ó w i zna­ czeń. Ś m i e r ć dokonuje b ł y s k a w i c z n e g o m o n t a ż u naszego życia: czyli wybiera jego momenty n a p r a w d ę z n a c z ą c e ( i j u ż nie p o d l e g a j ą c e z m i a n o m p o d w p ł y w e m i n n y c h m o m e n t ó w sprzecznych i niekonsekwentnych) i ustawia je w pewne n a s t ę p s t w o — zmieniając n a s z ą teraźniejszość n i e s k o ń c z o n ą , n i e t r w a ł ą , n i e p e w n ą , a więc nie d a j ą c ą się o p i s a ć j ę z y k o w o , w przyszłość j a s n ą , stałą, p e w n ą , a więc o p i s y w a l n ą j ę z y k o ­ w o . (...) M o n t a ż dokonuje się na materiale filmowym (utworzo­ n y m z f r a g m e n t ó w wielu bardzo d ł u g i c h i n i e s k o ń c z e n i e k r ó t k i c h p l a n ó w sekwencji, p o j m o w a n y c h j a k o n i e s k o ń ­ czone m o ż l i w o ś c i subiektywnych p u n k t ó w widzenia) tego samego zabiegu co śmierć dokonuje na l u d z k i m ż y c i u . " A więc „ t o , co r y t m o g a r n ą ł nieśmiertelnieje...", j a k pisał L e ś m i a n . „ K a ż d y m a w sobie — dopowie R ó ż e w i c z — zwi­ n i ę t ą t a ś m ę k o l o r w y c h i bezbarwnych filmów. K a ż d y film jest zmontowany wyłącznie w p a m i ę c i jednego człowieka. 17 1 8 115 �Ginie razem z n i m . N i e ś m i a ł e p r ó b y opowiedzenia za życia, w y ś w i e t l a n i a po śmierci są skazane zawsze na niepowodze­ nie. F a ł s z y w e są światła, ujęcia, plany, d i a l o g i . " O ileż ciekawiej wobec tych p r z y k ł a d ó w m o ż n a np. z i n t e r p r e t o w a ć sens p a m i ę t n e j , wielominutowej chyba, ostatniej sekwencji f i l m u Zawód reporter, pozbawionej cięć m o n t a ż o w y c h . K a m e r a dokonuje przecież nieprawdopodo­ bnego salta, „ w y c h o d z i " z p o k o j u „ p r z e c i s k a j ą c " się przez k r a t y i „ p o w r a c a " drzwiami do tego samego miejsca j u ż po śmierci bohatera f i l m u . P o w r ó ć m y jednak do naszych g ł ó w n y c h r o z w a ż a ń doty­ czących istoty, znaczenia i m o ż l i w o ś c i interpretacyjnych obrazu w filmie. Wszystkie wymienione t u s ą d y na temat natury czy specyfiki obrazu filmowego, c h o ć odmienne, doskonale mieszczą się w poszerzonej, pod w z g l ę d e m znacze­ nia, formule rerum simulacra. A l b o w i e m filmowy prawdziwy obraz rzeczy posiada w sobie przecież tyle samo doskonale odbitych p r z e d m i o t ó w , rzeczy, o b r a z ó w , co cieni, p o z o r ó w , w i d z i a d e ł sennych, tyle samo o b r a z ó w świata, natury, ile r ó ż n o r o d n y c h , mitycznych i mitologicznych koncepcji na temat ich istnienia. AJe prawdziwy obraz rzeczy, nie jest zbiorowiskiem owych p r z e d m i o t ó w , ani cieni, nie da ich się po prostu oddzielić. „ N i e d o s y ć bowiem — pisze uczony Renesansu, Conradus Protucius Celtis — p e w n ą ilość sylab ująć w o k r e ś l o n ą m i a r ę , jeśli w t y m m e t r u m — przy pomocy r ó ż n o r a k i c h i stosow­ nych figur — [piszący] nie w y r a z i ł prawdziwego obrazu rzeczy, nie o d m a l o w a ł go p i ę k n i e tak, by w samych s ł o w a c h b y ł a ż y w o ś ć i by niosły one za s o b ą j a k b y moc o b d a r z a j ą c ą rzeczy życiem, i by się w y d a w a ł o , że przez pisanie — rzeczy na n o w o zaczynają istnieć. W t y m więc będzie największa c h w a ł a piszącego: jeśli sprawi on w r a ż e n i e , że pisząc — t w o ­ rzy i w y w o d z i na ś w i a t ł o rzecz, k t ó r a d o t ą d j a k b y nie istniała." O ile jednak piszący, poeta, s p r a w i ć musi poprzez dobrane s ł o w a , by rzeczy, j a k b y d o t ą d nie istniejące, na n o w o zaczęły istnieć, o tyle t w ó r c a filmu staje wobec sytuacji innej; wykorzystuje f o t o g r a f i c z n ą n a t u r ę dzieła, w y m a g a j ą c ą j u ż innego r y t m u , l o g i k i , innego sposobu tworzenia „ p r a w ­ dziwego obrazu rzeczy". P r ó b o w a ł e m o p i s a ć na w s t ę p i e tego szkicu dwa filmy, ś w i a d o m i e p o s z u k u j ą c p o r ó w n a ń do zjawisk istniejących na z e w n ą t r z obrazu filmowego, do symboliki romantycznej, do antropologicznej koncepcji przestrzeni, do innych filmów 1 9 2 0 czy p r o b l e m ó w współczesnej k u l t u r y masowej, nie t w i e r d z ą c j e d n a k ż e , iż bez owych d o p o w i e d z e ń treść filmu, życie tam istniejące j a k b y j u ż poza naszym ś w i a t e m , nie m o g ł o by b y ć odczytane czy zrozumiane. Czy jednak, wobec zarysowanej t u t y l k o z ł o ż o n o ś c i obrazu filmowego, o d s z e d ł e m w istocie od tego, co przed chwilą z o s t a ł o nazwane „ p r a w d z i w y m obrazem rzeczy"? Nie s p o s ó b jednak owej rzeczywistości, zawartej w obrazie filmowym p r z e ł o ż y ć raz jeszcze na t e r m i n o l o g i ę k o n k r e t n ą , opisać znów jakimś zewnętrznym językiem obrazów. I tu bowiem r ó w n i e ż d o k o n a ć musimy — użyję t u s ł o w a o prze­ w r o t n y m znaczeniu — m o n t a ż u otaczającej nas rzeczywisto­ ści o b r a z ó w t y m razem filmowych, p o s z u k a ć p l a n ó w od­ niesienia, k t ó r e dopiero s p r a w i ą , że świat „ p r a w d z i w y c h o b r a z ó w rzeczy" zaistnieje j a k o n a r z ę d z i e poznania. „ O t ó ż , (...) obrazy — pisze M i r c e a Eliade — z samej swej struktury są w i e l o w a r t o ś c i o w e . Jeżeli u m y s ł posługuje się obrazami, aby ująć o s t a t e c z n ą rzeczywistość, to właśnie dlatego, że owa rzeczywistość przejawia się w s p o s ó b we­ w n ę t r z n i e sprzeczny i wskutek tego nie daje się w y r a z i ć konceptualnie. (...) Prawdziwy jest więc obraz j a k o t a k i , j a k o z e s p ó ł z n a c z e ń , nie zaś jedno z jego z n a c z e ń b ą d ź też jeden t y l k o z p l a n ó w odniesienia. Przełożyć obraz na t e r m i n o l o g i ę k o n k r e t n ą , s p r o w a d z a j ą c go do jednego t y l k o z p l a n ó w odniesienia, to gorzej niż go kaleczyć, to zniweczyć go, unicestwić j a k o n a r z ę d z i e po­ znania." Oczywiście lepiej p o w i e d z i e ć , iż wiemy, że film zawiera w swym przekazie wszystkie niemal formy artystycznej wypowiedzi. I że w t y m przedziwnym, zawsze f a s c y n u j ą c y m ś m i e t n i k u c y t a t ó w , k r a d z i e ż y czy inspiracji, bez t r u d u dogrzebiemy się literatury, d r a m a t u , malarstwa, poezji, czy po prostu innych filmów oraz, dodajmy to teraz, j a k i e g o ś n i e p o k o j ą c e g o nadmiaru rzeczywistości. „ N i e m o ż n a bowiem p o s ł u g i w a ć się filmem w s p o s ó b niewłaściwy — pisze Marleau-Ponty; tak j a k niewłaściwie, dodajmy, nie m o ż n a p o s ł u g i w a ć się obrazem filmowym podczas p r ó b jego interpretacji — toteż raz wynaleziony instrument techniczny musi b y ć j a k b y po raz w t ó r y wynale­ ziony przez a r t y s t ę , zanim dojdzie się do robienia praw­ dziwych filmów" — tak j a k , dodajmy, m o ż e m y m i e ć nad­ zieję, iż dojdziemy do opisu „ p r a w d z i w e g o obrazu rzeczy w filmie". 21 22 PRZYPISY 1 3 Wiele na ten temat (w.) Zofia Woźnicka, Problem kreacji i reprodukcji w filmie. Studia z teorii filmu t. IX, Wrocław 1983 Cytat za: Alicja Helman, O dzielefilmowym;Material— Tech­ nika — Budowa. Wydanie drugie zmienione i uzupełnione, Kraków Tamże, s. 196 1981, s. 27—28 Por. Barbara Mruklik, Andrzej Wajda, Warszawa 1969 Lewis Carroll, Alicja w Krainie Czarów, tłum. Antoni Mariano­ Aleksander Jackiewicz, Maski, „Film" 1961, nr 1 wicz, Warszawa 1957 Juliusz Kleiner, Romantyzm, (w:) W kręgu historii i teorii Pier Paolo Pasolini, Pisany język rzeczywistości, (w:) Jerzy literatury; wybór i opr. Artur Hutnikiewicz, Warszawa 1981, s. 185 Kossak, Kino Pasoliniego, Warszawa 1976, s. 135 Merleau-Ponty, Film i nowa psychologia, s. 185 Por. Conradus Protucius Celtis, Sztuka wierszowania i układa­ nia wierszy, (w:) Poetyka okresu Renesansu, wybór, wstęp i opraco­ Stefan Czarnowski, Podział przestrzeni i jej rozgraniczenie wanie Elżbieta Sarnowska-Temeriusz, Wrocław 1982, s. 6 w religii i magii, (w:) Dzieła, t. III, Warszawa 1956, s. 227 Pasolini, Uwagi na temat planu-sekwencji, (w:) Kino Pasolinie­ Tamże, s. 229 go, s. 167—168 Tadeusz Konwicki, Ostatni dzień lata, (w:) Scenariusze filmowe, Tadeusz Różewicz, Morze, (w:) Proza, Wrocław 1973, s. 79 Warszawa 1966, s. 61—62 Conradus Protucius Celtis, Sztuka wierszowania... s. 8 Tamże. Mircea Eliade, Sacrum, mit, historia. Wybór esejów, wyboru Merleau-Ponty, Film i nowa psychologia, s. 185 dokonał i wstępem opatrzył Marcin Czerwiński, przeł. Anna Tatarkiewicz, Warszawa 1974, s. 24—25 Bolesław Leśmian, U źródeł rytmu, (w:) Szkice literackie. Merleau-Ponty, Film i nowa psychologia, s. 108 opracował i wstępem opatrzył Jacek Trznadel, Warszawa 1959, s. 74 1 Por. Maurice Merleau-Ponty, Film i nowa psychologia, tłum. Marek Zagajewski, (w:) Estetyka i film; Studia z teorii filmu, pod redakcją Aleksandra Jackiewicza, tom IV, Warszawa 1972, s. 196 1 4 2 3 1 5 4 5 6 1 6 1 7 7 1 8 8 9 1 9 2 0 1 0 2 1 1 1 1 2 2 2 116 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09c8429c555accbc9c475f0e4ebb558b.pdf 8dfd901459fef5ee276554936a3e283f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2937 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2741 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS 369403 CENA 15 000 zł Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY - ETNOGRAFIA - SZTUKA W. J . BURSZTA, ETNOLOGIA DZISIAJ A L B O SIŁA PERYFERII • J . T O K A R S K A - B A K I R , „ C Z A S E R A N O S A " • H. C O R B I N , CZŁOWIEK ŚWIETLISTY • E. KLEKOT, W Y O B R A Ż E N I A TWARZY CHRYSTUSA • M. ZOWCZAK, DLACZEGO CYGAN KRADNIE? • K. GIERYSZEWSKA, INTERPRETACJA POSTACI J U D A S Z A • K. K O C J A N , L U D O W A W A L O R Y Z A C J A PŁCIOWOŚCI • A. WIECZOREK, K O M I Z M ŚW. PIOTRA • S. W Ę G L A R Z , KONCEPCJE ETNOGRAFICZNEGO Z R Ó Ż N I C O W A N I A KULTURY L U D O ­ W E J D Z I S I A J • I. K A B Z I Ń S K A - S T A W A R Z , T A N I E C W O K Ó Ł D R Z E W ROK X L V I 1992 NR 2 (217) �SPIS TREŚCI W o j c i e c h J . Burszta Etnologia dzisiaj albo siła peryferii J o a n n a Tokarska-Bakir Henri C o r b i n : „Czas 3 Henri C o r b i n C z ł o w i e k świetlisty Ewa Klekot W y o b r a ż e n i e t w a r z y Chrystusa w ikonie karpackiej Magdalena Zowczak Dlaczego Cygan kradnie? Przyczyny z r ó ż n i c o w a n i a ludzi w e d ­ Eranosa" 7 i jego przewodnik. Hermetyczna idea doskonałej natury 11 . . . 16 ł u g biblii l u d o w e j 33 Krystyna Gieryszewska Interpretacja postaci Judasza 39 Krzysztof Kocjan L u d o w a waloryzacja p ł c i o w o ś c i . A p o k r y f i c z n e w ą t k i w l u d o ­ A g a t a Wieczorek Stanisław Węglarz w e j wersji historii o A d a m i e i Ewie 43 Komizm św. 45 Piotra Koncepcje e t n o g r a f i c z n e g o z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y dzisiaj I w o n a Kabzińska-Stawarz Recenzje Teresa Smolińska ludowej : 49 Taniec w o k ó ł drzew w „ T a j n e j historii M o n g o ł ó w " . . . 58 Piotr K o w a l s k i , Współczesny folklor i folklorystyka. O przed­ miocie poznania w dzisiejszych badaniach folklorystycznych. Wrocław 1990 60 Listy do redakcji ks. Henryk Paprocki „Urzędowa liturgia" 61 Maria Giedz Odpowiedź 62 S u m m a r y of Articles 63 N a o k ł a d c e : Fragment feretronu Św. Trójca, o l . pł., kościół w B o c z k a c h k. Ł o w i c z a Na stronie tytułowej: Feliks C z a j k o w s k i , Adam r o m o w a n a . Fot. J a n Ś w i d e r s k i . i Ewa. Rzeźba w drewnie, polich­ �POLSKA A K A D E M I A NAUK • I N S T Y T U T SZTUKI POLSKA SZTUKA LUDOWA KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY • ETNOGRAFIA • SZTUKA Rok XLVI 1992 Nr 2 ( 2 1 7 ) �CONTENTS W o j c i e c h J . Burszta E t h n o l o g y T o d a y or t h e Power of the Peripheries J o a n n a Tokarska-Bakir Henri C o r b i n — Henri C o r b i n The l u m i n o u s M a n a n d his Guide: Hermetic Idea of S u p r e m Nature 11 Ewa Klekot The D e p i c t i o n of the Face of Christin Carpathian Icons 16 Magdalena Zowczak W h y t h e Gipsy Steal? Reasons for P o p u l a t i o n Differentiation A c c o r d i n g t o t h e Folk Bible 33 Krystyna Gieryszewska The Interpretation of J u d a s 39 Krzysztof Kocjan Folk Evaluation of Sexuality. A p o c r y p h a l M o t i f s in t h e Folk Version of the Story of A d a m a n d Eve 43 A g a t a Wieczorek T h e C o m i c A s p e c t s of St. Peter 45 Stanisław Węglarz T h e C o n c e p t i o n of t h e E t h n o g r a p h i c Differentation of Pre­ I w o n a Kabzińska-Stawarz The Dance a r o u n d Trees in t h e ..Secret History of t h e M o n ­ sent-day . . . t h e Time of Eranos 3 7 Folk Culture 49 gols" 58 Review Teresa S m o l i ń s k a Piotr Kowalski, Letters to the Editors ks. Henryk Paprocki "Official Maria Giedz Reply Współczesny folklor i folklorystyka . . . Lithurgy" 60 61 62 S u m m a r y of Articles 63 R E D A K C J A : Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z (z-ca redaktora n a c z e l n e g o ) , Aleksander J a c k o w s k i (redaktor naczelny), Ewa Korulska, A n n a Kunczyńska-Iracka, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), L u d w i k S t o m m a oraz Zofia Bisiak S T A L E W S P Ó Ł P R A C U J Ą : Jerzy Bartmiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, A n t o n i Olędzki, Czesław R o b o t y c k i , Roch Sulima Kroh, J a c e k T Ł U M A C Z E N I A : Aleksandra Rodzińska R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y : Krzysztof N a l e w a j k o Adres redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. D ł u g a 2 8 , 0 0 - 9 5 0 W a r s z a w a , skr. poczt. 9 9 4 , tel. 3 1 - 3 2 - 7 1 / 4 w e w n . 2 2 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d0d0b615240404eb41238f4dfe81871.pdf 44c5b3a6ade52034fa1f064dc248c346 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2938 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2742 Title A name given to the resource Etnologia dzisiaj albo siła peryferii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech J . Burszta ENTOLOGIA DZISIAJ A L B O SIŁA PERYFERII „ P o d o b n i e jak inne zjawiska k u l t u r o w e , a n t r o p o l o g i a — będąca raczej niewielką dziedziną nauki w p o r ó w n a n i u z pra­ w e m , fizyką, muzyką lub e k o n o m i ą — często zanika, ale niekoniecznie często się o d r a d z a " Clifford Geertz Teksty, w t y m e t n o l o g i c z n e , pisze się z najrozmaitszych w z g l ę ­ d ó w : o d potrzeby serca poczynając, a na p o w o d a c h o f i c j a l n o - i n s t y t u c j o n a l n y c h s k o ń c z y w s z y . Niniejszy jest w y r a z e m p o ­ trzeby wyrażania o s o b i s t e g o p o g l ą d u na status t y t u ł o w e j " e t ­ nologii dzisiaj" u p r a w i a n e j t u i teraz, w r o d z i n n y c h realiach pozornie peryferyjnej k u l t u r y średniego p a ń s t w a europejskiego. Nadal dość p o w s z e c h n i e ( z a r ó w n o „ t a m " , jak i „ t u " ) u t r z y m u ­ je się przekonanie, że mapę ś w i a t o w e j a n t r o p o l o g i i ( e t n o l o g i i , etnografii) d a ł b y się przedstawić tak o t o . Zasadniczą jej część zajmuje o g r o m n y dobrze z a g o s p o d a r o w a n y K o n t y n e n t nauki amerykańskiej, brytyjskiej i francuskiej — t o g ł ó w n y ląd ant­ ropologii m i ę d z y n a r o d o w e j (international anthropology). Wo­ kół niego, w ś r ó d otaczających g o w ó d u s a d o w i ł y się mniejsze lub większe A r c h i p e l a g i w y s p — t o a n t r o p o l o g i e lokalne, regionalne w z g l ę d n i e n a r o d o w e . Istnieją między nimi sporadyczne k o n t a k t y , ale są t o k o n t a k t y na skalę peryferii i t a k i c h dotyczące p r o b l e m ó w . W ł a ś c i w y kierunek o d d z i a ł y w a n i a ma charakter j e d n o s t r o n n y : impulsy, teorie, idee i w i e d z a zawsze n a d c h o d z ą z K o n t y n e n t u , załamując się w l o k a l n y m w y m i a r z e p o s z c z e g ó l n y c h e t n o l o g i i n a r o d o w y c h r o z p r o s z o n y c h w y s p A r c h i p e l a g u . Cóż pozostaje zatem np. e t n o l o g o m polskim? A l b o k o n t y n u o w a ć tradycyjne zainteresowania, narzucone niejako przez historyczny r o z w ó j tej gałęzi w i e d z y w tej części ś w i a t a , bądź — będąc z a p a t r z o n y m w blask K o n t y n e n t u — p r ó b o w a ć w ł ą c z a ć się w p r o b l e m a t y k ę „ t a m " istotną, być au courant z k t ó r y m ś z k i e r u n k ó w akurat m o d n y c h . W p i e r w s z y m p r z y p a d k u jest t o d o b r o w o l n e skazanie się na peryferyjność z w s z y s t k i m i k o n s e k w e n c j a m i p o z o s t a w a n i a o b o k ż y w y c h s t a n ó w kultury, w d r u g i m p r z y p a d k u — z g o d a na to, że będzie się ś w i e c i ć ś w i a t ł e m o d b i t y m . I j e d n a i d r u g a sytuacja jest korozyjna dla statusu e t n o l o g i c z n y c h badań nad kulturą — ani nie o w o c u j e interesującą lokalnością, ani nie stwarza szans na rzeczywiste w ł ą c z a n i e się w t w o r z e n i e o w e g o — tradycyjnie p o j m o w a n e g o — n u r t u p r o b l e m a t y k i między­ n a r o d o w e j , a w i ę c t r a k t o w a n e j j a k o centralna. Wracając d o m o t t a tego szkicu p o t w i e r d z i ć m o ż n a , że przy t a k i m układzie s p r a w grozi nam, iż e t n o l o g i a polska zaniknie i p r o b l e m w t y m , czy się odrodzi, c o — jak m ó w i Geertz — niekoniecznie musi się stać. W y d a j e się, że e t n o l o g o w i e nasi przyzwyczaili się już na d o b r e do myśli, że są reprezentantami d y s c y p l i n y niezbyt znanej szer­ szemu o g ó ł o w i czytającej p u b l i c z n o ś c i , w p e w n y m sensie ( n i e ­ dobrym d o d a j m y ) elitarnej i zajmującej się j a k o b y ściśle w y o d ­ r ę b n i o n y m zakresem zjawisk. A w i ę c peryferie peryferii? Czyta się w p r a w d z i e t u i ó w d z i e o niemałej roli a n t r o p o l o g i i w świecie, gdzieś t a m na k o n t y n e n c i e , ale w ł a s n e ambicje przykrawa d o skromnej chaty jednej z w y s p rubieży t a m t e g o ś w i a t a . Z a o b s e r w u j m y d z i w a c z n o ś ć sytuacji, jaka w y t w o r z y ł a się w polskiej e t n o l o g i i ostatniej dekady. Podczas g d y „ b y c i e t a m " oznacza dla a n t r o p o l o g ó w z a c h o d n i c h (i nie t y l k o ) p o prostu penetracje m o ż l i w i e dużej liczby kultur i s p o ł e c z e ń s t w , dla niektórych ich p o l s k i c h o d p o w i e d n i k ó w oznacza o n o — bycie, choć przez krótki czas, w ś r ó d „ p r a w d z i w y c h " a n t r o p o l o g ó w „ s t a m t ą d " . Zatem, podążając za tą myślą, b a d a c z - a n t r o p o l o g „ s t a m t ą d " , m ó w i ą c dzisiaj o kryzysie a n t r o p o l o g i i , kryzysie k o n ­ cepcji przedstawiania ś w i a t a zjawisk i n t e n c j o n a l n y c h , nadal zajmuje się p r z e d m i o t o w y m i badaniami nad w y b r a n y m i przez siebie aspektami takiej t o a takiej kultury. Postępuje o n tak, chociażby n a w e t w z o r e m p o s t m o d e r n i s t ó w m ó w i ł , iż przed­ miotem wyjaśniania w a n t r o p o l o g i i należy uczynić niemożność 1 w y j a ś n i a n i a . B a d a c z - e t n o l o g k r a j o w y , p r o w a d z ą c refleksję nad sytuacją h u m a n i s t y k i współczesnej w ł a ś n i e z p u n k t u w i d z e n i a kryzysu d o t y c h c z a s o w e g o jej p a r a d y g m a t u p o z n a w c z e g o , n e g ­ liżuje fakt, w jaki s p o s ó b przełożyć te p r o b l e m y na rodzime realia badawcze. Następuje r o z d w o j e n i e : część j e g o zainteresowań d o t y c z y „ t a m t e g o " ś w i a t a , część d r u g a w ł a s n e g o kontekstu k u l t u r o w e g o , w ramach k t ó r e g o bądź w o g ó l e , bądź w s t o p n i u m i n i m a l n y m w y k o r z y s t u j e o n w i e d z ę o g ó l n o t e o r e t y c z n ą (i k o n ­ s e k w e n c j e tej w i e d z y ) j a k o zasadniczy p r z e w o d n i k po b a d a n y m „ t u t a j " świecie kultury. Obie części nie składają się w spójną i t w ó r c z ą całość. Sytuacja opisana przed m o m e n t e m rodzi n i e z w y k ł y paradoks. Otóż w s p o m n i a n a debata na temat kryzysu koncepcji przed­ stawiania k u l t u r y w a n t r o p o l o g i i d o t y c h c z a s o w e j przeniknęła co p r a w d a d o kraju, została tutaj o m ó w i o n a i zanalizowana, ale p o w s t a j e pytanie: o j a k i m kryzysie d y s k u t o w a ć w naszych realiach? Jeśli b o w i e m „ t a m " rzecz d o t y c z y k o n k r e t n y c h pro­ g r a m ó w zmian m o d e l i u p r a w i a n i a badań a n t r o p o l o g i c z n y c h , w w y m i a r z e naszej dyskusji jest raczej w y ł ą c z n i e kwestia, jak a n t r o p o l o g i a m i ę d z y n a r o d o w a w i d z i samą siebie w t y m szcze­ g ó l n y m okresie rozterek p o s t m o d e r n i s t y c z n y c h , p o d w a ż a n i a w i e l u k a n o n i c z n y c h d o t ą d zasad p o z n a w c z y c h . Nie p o j a w i a się jednak n a w e t pytanie u s e n s o w n i a j ą c e podjęcie takiej dyskusji w ł a ś n i e w Polsce: c o t o oznacza dla nas, dla rodzimej e t n o l o g i i , czy n a w e t szerzej biorąc — humanistyki? J a k i c o badać t u t a j , skoro tak w i e l e z m i e n i ł o się i nieustannie zmienia z a r ó w n o na k o n t y n e n c i e , jak na p o s z c z e g ó l n y c h w y s p a c h Archipelagu? Sko­ ro takich pytań nie w i d a ć , nie s t a w i a się ich explicite przynajm­ niej, jest t o t e d y taka sobie dyskusja o dyskusji, meta-komentarz „ s t ą d " o antropologii „stamtąd". I to wyłącznie o antropologii, nie zaś — jednocześnie — o b a d a n i u k u l t u r y przez nią. Przecież a n t r o p o l o g o w i e , nie m ó w i ą j e d y n i e o samych sobie i w ł a s n y c h k ł o p o t a c h z tożsamością. 2 Tymczasem istnieje, jak się w y d a j e , sposób rozwiązania o w e g o rozdwojenia. Nie pociąga o n o za sobą rezygnacji z przynależności d o d o t y c h c z a s o w e g o Kontynentu Myśli A n t r o p o l o g i c z n e j , a może p o n a d t o dodać niezwykle istotny w y m i a r i impuls samemu bada­ niu kultury i t o bez w z g l ę d u na t o czy w grę w c h o d z i mityczne „ c e n t r u m " , czy też r ó w n i e mitycznie t r a k t o w a n e „peryferie". U j m i j m y t o w postaci kilku tez, które w kolejności pokrótce r o z w i n i e m y w f o r m i e komentarza d o każdej z nich. ( 1 ) A n t r o p o l o g i a ( e t n o l o g i a , entografia — t o dla mnie s y n o n i ­ my) jest nauką z a i n t e r e s o w a n ą o d s w e g o zarania i ze swej istoty p r o b l e m e m k u l t u r o w e j o d m i e n n o ś c i . Obojętnie jak w y ­ glądają deklaracje p o s z c z e g ó l n y c h k i e r u n k ó w i szkół a n t r o p o l o ­ g i c z n e g o myślenia o kulturze, g ł ó w n y m p o l e m zainteresowań tej nauki jest relacja „ M Y " — „ O N I " j a k o opozycja wyrażająca p o z n a w c z y dystans d w ó c h o d p o w i e d n i o różnych w s p ó ł c z y n ­ n i k ó w h u m a n i s t y c z n y c h . Z a d a n i e m badacza jest dystans ten z n i w e l o w a ć , przezwyciężyć w s t o p n i u m a k s y m a l n y m po t o , by przynieść d o naszej k u l t u r y „ p r a w d z i w e " i zaskakujące wieści ze ś w i a t a , o k t ó r y m założono z góry, iż jest w ł a ś n i e „ o b c y " , „ o d m i e n n y " , „ n i e p o r ó w n y w a l n y " , różny s ł o w e m o d naszych przyzwyczajeń. Dzieje się tak nie t y l k o w sytuacji, g d y bierzemy p o d u w a g ę analizy kultur i s p o ł e c z e ń s t w w rzeczywistym, w i e l o ­ rakim sensie „ i n n y c h " , o d d a l o n y c h geograficznie, czasowo, przesiąkniętych magią, strukturalnie „ p ł a s k i c h " , etc. Zasada ta ma m o c uniwersalnej a n t r o p o l o g i c z n e j timbre, wyróżniającej e t n o l o - 3 �g ó w w ś r ó d i n n y c h h u m a n i s t ó w . Dobrze ujmuje t o L u d w i k S t o m m a m ó w i ą c : „ A n t r o p o l o g i a jest przybraniem p o s t a w y c z ł o ­ w i e k a d z i w i ą c e g o się / . . . / . Ś w i a t j a w i się j a k o g a b i n e t rzeczy d z i w n y c h , k o n i e c z n y c h d o w y j a ś n i e n i a . Krótko m ó w i ą c — jest t o p r z e c i w i e ń s t w o p o s t a w y c o d z i e n n e g o życia, w k t ó r y m w s z y s t k o dzieje się n a t u r a l n i e . " I jeszcze K o ł a k o w s k i na ten sam temat: „ a n t r o p o l o g i a , t o znaczy praca, która zakłada zawieszenie w ł a s ­ nych n o r m , o s ą d ó w i n a ł o g ó w m e n t a l n y c h , m o r a l n y c h i estetycz­ n y c h , aby przeniknąć tak daleko, jak t o jest m o ż l i w e , w pole w i d z e n i a i n n e g o i p r z y s w o i ć sobie j e g o s p o s ó b p e r c e p c j i . " ' Właśnie z p o w y ż s z y c h p o w o d ó w , w i d o c z n y c h w c y t o w a n y c h w y p o w i e d z i a c h , a n t r o p o l o g ma tendencję d o p o s z u k i w a n i a o d m i e n n o ś c i d o s ł o w n i e w e w s z y s t k i c h przejawach życia s p o ł e ­ cznego, a w i ę c w życiu klasycznych p l e m i o n t u b y l c z y c h , w k u l ­ turze s k i n ó w , w c h ł o p s k i m b y t o w a n i u X I X - w i e c z n y m , w " k u l ­ turze n ę d z y " w i e l k i c h miast, w sztuce. ( 2 ) A n t r o p o l o g i a jest nauką par exellence europejską, c o ma swoje zasadnicze k o n s e k w e n c j e dla w s z y s t k i c h , którzy ją u p r a ­ w i a j ą . Badacz o d m i e n n o ś c i k u l t u r o w e j , tej dalekiej, jak i t z w . bliskiej obcości ( o b c y w e w n ę t r z n y ) w i n i e n sobie z d a w a ć s p r a w ę z d w ó c h rzeczy. Po pierwsze, w i n i e n t r a k t o w a ć s w e w ł a s n e zakorzenienie w kulturze j a k o rodzaj k o n w e n c j i , której p o d s t a w y należy odsłonić, aby u ś w i a d o m i ć sobie, że jest się t y l k o l o k a l n y m przypadkiem lokalnie d a n y c h f o r m ludzkiej egzystencji. Po d r u g i e jednak, nie jest m o ż l i w e ostateczne w y z b y c i e się własnej partykularności, a kultura, która zrodziła a n t r o p o l o g i ę , a w i ę c kultura europejska, najlepiej jak d o t ą d potrafi z m i n i m a l i z o w a ć z a c i e m ­ nienie i n n y c h k o n w e n c j i życia okularami s w y c h w ł a s n y c h reguł i n o r m . Dlatego wszelkie n a r o d o w e w a r i a n t y a n t r o p o l o g i i mają s w ó j u n i w e r s a l n y rdzeń w p o s t a w i e „ b r a n i a w n a w i a s " nie tyle j e d n o s t k o w y c h s y s t e m ó w k o n w e n c j i ( j a p o ń s k i c h , s u d a ń skich i t d . ) , ile najogólniej pojętej cywilizacji n o w o ż y t n o e u r o p e j skiej. Nauka jest w y n a l a z k e m tej w ł a ś n i e kultury. A b y stać się a n t r o p o l o g i e m , d a j m y na t o w A f r y c e , trzeba pierwej a k u l t u r o w a ć się w „ k u l t u r z e a n t r o p o l o g i c z n e j " , aby e w e n t u a l n i e później podać w w ą t p l i w o ś ć jej e f e k t y w n o ś ć i p r a w o m o c n o ś ć j a k o źródła poznania w s z e l k i c h kultur i n n y c h . T e g o p o d s t a w o w e g o etapu akulturacji z a w o d o w o - p r o f e s j o n a l n e j nie daje się jednak o m i n ą ć . E d m u n d Leach opisuje takie p r ó b y c z y n i o n e przez badaczy c h i ń s k i c h , p r ó b u j ą c y c h o d w e w n ą t r z , „ e m i c z n i e " o p i s y w a ć rze­ czywistość „ k r a j u ś r o d k a " , bez p o ś r e d n i c t w a osiągnięć ant­ r o p o l o g i i rozwiniętej poza C h i n a m i . Efekt był bardzo, ale t o bardzo marny. 3 s M a m y w i ę c pierwszą rysę na b u d o w l i u f u n d o w a n e j na o p o z y ­ cji „ c e n t r u m " — „ p e r y f e r i e " . Otóż wszyscy, i ci z K o n t y n e n t u , i ci z A r c h i p e l a g u muszą de facto uczyć się k u l t u r y będącej p r a w ­ d z i w y m c e n t r u m myślenia t y p u a n t r o p o l o g i c z n e g o . A t o c e n t r u m nie posiada już dzisiaj s w e j lokalizacji przestrzennej, o b o w i ą z u j e w i ę c A m e r y k a n ó w , B r y t y j c z y k ó w , R u m u n ó w , Rosjan, że nie w s p o m n ę o i n n y c h stronach ś w i a t a , gdzie a n t r o p o l o g i a istnieje jako odrębna specjalizacja n a u k o w a . O b o w i ą z u j e w i ę c na r ó w n i wszystkich. (3) A n t r o p l o g i a bada p o prostu kulturę bez p r z y d a w k i ( l u d o ­ w a , plemienna, t r y b a l n a , r o b o t n i c z a , taka i siaka), ale bada ją na s w ó j , w y p r a c o w a n y przez lata s p o s ó b . W y d a j e się, że t e g o akurat faktu nie trzeba szczególnie podkreślać; d o r o b e k p i ś m i e n n i c t w a kilku p o k o l e ń badaczy m ó w i sam za siebie. Rzecz jasna, że c o i n n e g o znaczą teoretyczne deklaracje i postulaty, a c o i n n e g o pokazuje praktyka b a d a w c z a . J e d n o jest wszakże p e w n e . N a w e t jeśli d o n i e d a w n a badania a t r o p o l o g i c z n e ograniczyły się jednak do pewnego tylko, wybranego typu wspólnot ludzkich, tych zwłaszcza, które d a w a ł y się ująć s y n c h r o n i c z n i e i c a ł o ś c i o w o , ukrytą przesłanką t a k i c h badań b y ł o założenie, iż badając n a w e t w y ł ą c z n i e społeczności „ z i m n e " d o k ł a d a się jakąś cegiełkę d o o g ó l n e j w i e d z y o C z ł o w i e k u . Wszak ó w przechodzień z N o w e g o J o r k u i w y t a t u o w a n y t u b y l e c z odległej w y s p y mają coś ze sobą wspólnego. W m o m e n c i e , g d y w s p o m i n a m y już wcześniej h a s ł o w o kryzys koncepcji przedstawiania (crisis of representatio) został przez a n t r o p o l o g ó w p o w s z e c h n i e u ś w i a d o m i o n y , zasadność p u n k t u ( 3 ) stała się bardziej jeszcze w i d o c z n a . „ P r z e d s t a w i e n i e " o b e j ­ muje b o w i e m nierozłączną a l t e r n a t y w ę „ w y r a ż a n i a " (system pojęć) i jego odniesienia p r z e d m i o t o w e g o ; jeśli zatem w grę w c h o d z i kryzys, t o d o t y c z y o n zawsze o b u c z ł o n ó w powyższej 4 a l t e r n a t y w y . Skoro legł w gruzach j e d n o z n a c z n i e w y z n a c z a n y zakres penetracji p o z n a w c z e j naszej nauki (kres t r y b a l i z m u w czystej postaci, rozpad t z w . tradycyjnej k u l t u r y c h ł o p s k i e j , p r o b l e m s a m o w y s t a r c z a l n o ś c i g r u p , rola k o n t a k t ó w c y w i l i z a c y j ­ n y c h itd.,itp.), r ó w n o l e g l e załamał się s p o s ó b p o j ę c i o w e g o u j m o w a n i a t e g o , c o p o j a w i a się „ z a m i a s t " d o t y c h c z a s o w y c h s t a n ó w rzeczy. N a p r a w d ę t r u d n o dziś p o w i e d z i e ć , gdzie k o ń c z y się już, a gdzie d o p i e r o zaczyna a n t r o p o l o g i a . W k a ż d y m bądź razie nie p o ­ szukuje już o n a usilnie istniejących gdzieś t a m s z c z ą t k o w o r e z e r w a t ó w kultury. Nie szuka g e n e r a l n e g o sensu ludzkiej egzys­ tencji w ideale p e ł n e g o o p i s u c a ł e g o systemu kultury. W s z y s ­ t k i c h nas otacza kultura a d e c y d u j ą c e znaczenie ma w y ł ą c z n i e s p o s ó b , w jaki się jej przyglądamy. Interpretacja d r o b n e g o szczegółu, o d s ł o n i ę c i e n i e j a w n e j s t r o n y o c z y w i s t y c h c z y n n o ś c i dziejących się w o k ó ł nas r ó w n i e dobrze może p o w i e d z i e ć n a m tyle w a ż n y c h rzeczy o c z ł o w i e k u , c o sięgające daleko w s t e c z studia. P o w s z e c h n i e poza t y m m ó w i się już o b e c n i e o potrzebie a n t r o p o l o g i z a c j i naszej w ł a s n e j k u l t u r y , c o oznacza, iż na r ó w n i zaczynamy przyglądać się d o t y c h c z a s o w y m b a d a n y m i s a m y m sobie. T o p r o b l e m „ J a — j a k o i n n y " . J a k pięknie p o w i a d a S t e p h e n Tyler z w i e r c i a d ł o a d e k w a t n e g o przedstawiania ś w i a t a istniejącego poza nami pękło i nie da się g o p o n o w n i e złożyć. Nie w a r t o t e g o zresztą robić. Z n a j d u j e m y się w a u t o p o e t y c k i e j sali luster, w k t ó r y c h przeglądamy się z najrozmaitszych p e r s p e k t y w w c a l e nie pragnąc p o w i e d z i e ć kategorycznie ( „ o b i e k t y w n i e " ) : „patrzcie! taki jest n a p r a w d ę ś w i a t " . A n t r o p o l o g i a daje szczegól­ nie d o b r e p r z y g o t o w a n i e , by przed w y r a ż a n i e m t a k i c h s ą d ó w się w s t r z y m y w a ć . P o s t u l o w a ł t o już przed laty Claude Lévi-Strauss określając p o s t a w ę a n t r o p o l o g a j a k o p o s t a w ę f i l o z o f i c z n e g o zwątpienia. 6 7 ( 4 ) W k o n d y c j ę myślenia a n t r o p o l o g i c z n e g o w p i s a n e są zało­ żenia bariery p o z n a w c z e j , n i e o c z y w i s t o ś c i i n i e a d e k w a t n o ś c i koncepcji przedstawiania. Dyskurs n a u k o w y , tak charakterys­ t y c z n y dla a n t r o p o l o g i c z n e g o s p o s o b u o p i s y w a n i a k u l t u r y , której reguły są zawsze inne o d naszych p r z y z w y c z a j e ń , stał się już w ł a s n o ś c i ą p o w s z e c h n ą . A d a p t o w a n y jest przez badaczy róż­ n y c h maści: poczynając o d f i l o z o f ó w , poprzez h i s t o r y k ó w , soc­ j o l o g ó w , a r c h e o l o g ó w , p e d a g o g ó w , a na l i t e r a t u r o z n a w c a c h kończąc. O j e g o atrakcyjności d e c y d u j ą w y m i e n i o n e przed c h w i ­ lą trzy założenia przenikające myślenie i pisanie o " i n n y c h " . Ich u w z g l ę d n i e n i e p o w o d u j e , iż zawsze pozostają w ą t p l i w o ś c i , czy s p r a w y mają się akurat tak, jak n a m się w y d a j e . Zainteresowanie k u l t u r o w ą o d m i e n n o ś c i ą p o w o d u j e , iż m o ż l i w e jest nieustanne komplikowanie i poddawanie w w ą t p l i w o ś ć osiągniętych nauko­ w y c h orzeczeń o k a ż d y m z j a w i s k u i n t e n c j o n a l n y m , zwłaszcza w ó w c z a s g d y w y p o s a ż a się je w cechę „ o b c o ś c i " . M o ż e jest tak, a może tak? A może j e d n o i drugie? J a k o ilustrację p r z y w o ł a j m y t o c z o n y nieustanie spór p o m i ę d z y r e l a t y w i s t a m i i racjonalistami k u l t u r o w y m i , kwestię przekładu m i ę d z y k u l t u r o w e g o ( w tym j ę z y k o w e g o ) pojęć i s ą d ó w , p r o b l e m y z ujęciem ś w i a d o m o ś c i magicznej, interpretacją roli rytuału, statusu p o z n a w c z e g o , poró­ wnania międzykulturowego. 8 D o c h o d z i m y wreszcie d o tezy ostatniej, najistotniejszej dla nas w kontekście t e g o c o zostało d o t ą d p o w i e d z i a n e i d o czego w ostateczności zmierza cały szkic. ( 5 ) A n t r o p l o g i a t o nauka zarazem p e r y f e r y j n a i c e n t r a l ­ n a , skąd biorą się w szczególności jej k ł o p o t y , ale i atrakcyjność dla przedstawicieli i n n y c h nauk. W tej d w o i s t o ś c i u p a t r y w a ł b y m też f a k t u jej ż y w o t n o ś c i teoretycznej i dużej rangi. N o dobrze, ale jak coś może być r ó w n o c z e ś n i e peryferyjne i centralne? Nawet w bajkach nie ma g r u b y c h c h u d z i e l c ó w . A jednak. Wyraz „ p e r y f e r i a " p o c h o d z i o d g r e c k i e g o peripherëia (obwód, o k r ą g ) i jest w języku p o l s k i m rodzaju żeńskiego. Obecnie używa się g o p r a w i e w y ł ą c z n i e w liczbie m n o g i e j i w t ó r n y m znaczeniu krańca czegoś, np. najdalej p o ł o ż o n y c h dzielnic miasta. Stąd „ p e r y f e r y j n y " kojarzy się z „ u b o c z n y " , „ d r u g o p l a n o w y " , mniej j a k b y istotny. Istnieje j e d n a k p i e r w o t n e i oryginalne znaczenie „ p e r y f e r i i " które Słownik Wyrazów Obcych A r c t a tak określa: „ o b w ó d koła lub innej płaszczyzny k r z y w ą linją zamkniętej, o k r ą g , p o w i e r z c h n i a jakiegoś ciała, zakres, sfera, o b r ę b " . Zaś „ p e r y f e r y c z n y " w t y m s a m y m źródle, t o " d o t y c z ą c y o b w o d u , w o b w o d z i e , z n a j d u j ą c y się w o b w o d z i e " . M ó w i ą c z a r ó w n o o c e n t r u m , jak i peryferii (peryferiach) 9 �w przypadku a n t r o p o l o g i i , m a m na myśli w y ł ą c z n i e ten pierwszy, pierwotny sens d r u g i e g o pojęcia. B o w i e m „ p e r y f e r i a " rozumiana jako zewnętrzna część czegoś zakłada — j a k o s w o j e p r z e c i w i e ń s ­ two — jakąś część centralną, z którą pozostaje w styczności. A zatem, żeby p o w i e d z i e ć „ o t o m a m y c e n t r u m " niezbędnie musimy mieć możność p o w i e d z i e ć o d p o w i e d n i o : „ a o t o peryferia tego c e n t r u m " . J e d n o zakłada d r u g i e i o b a c z ł o n y o p o z y c j i pozostają w ścisłym z w i ą z k u p o j ę c i o w o - l o g i c z n y m w obrębie określonego ściśle t e r y t o r i u m . Dokonajmy teraz metaforyzacji naszych „ ź r ó d ł o w y c h " pojęć. O w y m terytorium zakładającym istnienie o p o z y c j i c e n t r u m / p e r y ­ feria niech będzie k u l t u r a w n a j o g ó l n i e j s z y m sensie k u l t u r y j a k o przedmiotu ludzkiego g a t u n k u . W c e n t r u m k u l t u r y stoi zawsze człowiek, w s p ó ł r z ę d n a w s z y s t k i c h f a k t ó w k l a s y f i k o w a n y c h j a k o przynależące d o porządku s p o ł e c z n e g o . Jest tak bez w z g l ę d u na to, jak będziemy c z ł o w i e k a c h a r a k t e r y z o w a ć — czy w trybie p r z y r o d n i c z o - g a t u n k o w y m czy k u l t u r o w o - a n t r o p o l o g i c z n y m . Człowiek jako istota k u l t u r o w a zamieszkuje t e r y t o r i u m zróż­ nicowanych s y s t e m ó w p o s z c z e g ó l n y c h p a r t y k u l a r n y c h kultur różnego rodzaju. W t y m znaczeniu nie m o ż n a w y z n a c z y ć ż a d ­ nego „ c e n t r u m " , ż a d n e g o jądra k u l t u r y ź r ó d ł o w e j dla w s z y s t k i c h kultur pozostałych, c h y b a że p o w r ó c i m y d o teorii „ k r ę g ó w k u l t u r o w y c h " . Zatem t o „ c e n t r u m " w y z n a c z y ć m o ż e m y w y ł ą c z ­ nie określając najogólniejsze, u n i w e r s a l n e c e c h y c z ł o w i e k a . T y c h cech z kolei szukać m o ż e m y wszędzie, gdzie t y l k o pomieszkuje człowiek. U n i w e r s u m ludzkiej k u l t u r y ogranicza p o prostu linia zamknięta kuli ziemskiej i t o u z u s j ę z y k o w y każe nam m ó w i ć , że Trobriandy leżą na peryferiach, a U S A w c e n t r u m s p o ł e c z n e g o świata. Jednakże t e n w ł a ś n i e j ę z y k o w y s p o s ó b p o r z ą d k o w a n i a prze­ strzeni geograficznej s p r a w i a , iż zaczynamy w analogiczny s p o ­ sób myśleć o organizacji w s z e l k i c h zjawisk b a d a n y c h przez naukę — jedne stają się j a k o b y ważniejsze, powszechniejsze przy­ k ł a d o w o , a w i ę c centralne. Inne, j a k o bardziej ezoteryczne t r a k t o w a n e są, z g o d n i e z p o w s z e c h n i e a k c e p t o w a n y m r o z u m i e ­ niem peryferii — j a k o d r u g o p l a n o w e w o b e c t y c h p i e r w s z y c h . W ostateczności t e n s p o s ó b r o z u m o w a n i a i w e r b a l i z o w a n i a porządku zjawisk przeniósł się d o ś w i a t a a n t r o p o l o g ó w , którzy sami siebie poczęli postrzegać na zasadzie, o której m ó w i m y . Z „ l e p s z y c h " miejsc w i d a ć lepiej i w i ę c e j , p r o w i n c j a narzuca optykę peryferyjną. Taki s p o s ó b myślenia nie bierze p o d u w a g ę s w o i s t o ś c i nauki, jaką jest a n t r o p o l o g i a . Otóż a n t r o p o l o g i c z n y s p o s ó b myślenia implicite zakłada, że peryferie nie oznaczają terenu m a r g i n a l n e g o , ale najdalsze przedłużenie środka, czyli c e n t r u m . Tak w i ę c , założywszy, iż o w y m p r a w d z i w y m ś r o d k i e m jest c z ł o w i e k , a n a l i ­ zując j e g o kulturę w najodleglejszych zakątkach ś w i a t a , zakłada się t y m s a m y m na g r u n c i e a n t r o p o l o g i c z n y m , iż r ó w n i e ż na tradycyjnie p o j m o w a n y c h peryferiach znaleźć m o ż n a a r g u m e n t y centralne nie t y l k o dla teorii l u d z k i e g o u w i k ł a n i a w m o ż l i w e formy bytu k u l t u r o w e g o . D l a t e g o s w o i s t o ś ć a n t r o p o l o g i i i k o n ­ sekwencje z niej w y n i k a j ą c e . W i e l o k r o t n i e k r y t y k o w a n o przed­ stawicieli tej nauki właśnie za t o , że pragną łączyć skrajny empiryzm z najogólniejszą teorią dotyczącą kultury na poziomie abstrakcyjnym. Ale tutaj też t k w i urok a n t r o p o l o g i i , t e g o „intelek­ tualnego k ł u s o w n i c t w a " , jak t o określił onegdaj Clyde K l u c k h o h n . 10 Jakie te wszystkie u w a g i mają znaczenie dla nas, w p o w s z e c h ­ nym o d c z u c i u z n a j d u j ą c y c h się j e d n a k na peryferiach (1) świata m i ę d z y n a r o d o w e j a n t r o p o l o g i i , jak i ( 2 ) g ł ó w n e g o n u r t u k u l t u r y światowej? Znaczenie t o w i d z i a ł b y m j a k o zasadnicze. Przede w s z y s t k i m n i e p r a w d ą jest, że g d y znajdziemy się w centrum, t o t y m s a m y m ł a t w i e j jest n a m z a j m o w a ć się problemami najistotniejszymi, niejako „ p r z y r o d z e n i e " z w i ą z a n y ­ mi z miejscem i rolą, jaką o w o c e n t r u m w y z n a c z a . G d y b y tak zawsze było, nie b y ł o b y I m m a n u e l a Kanta. Z kolei r ó w n i e ż nieprawdą jest, że peryferyjność położenia skazuje na takąż peryferyjność z a i n t e r e s o w a ń . W a r t o sobie o d p o w i e d z i e ć na takie c h o ć b y pytanie. Czy B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i badając s w o i c h T r o b r i a n d c z y k ó w bardziej zbliżał się d o i s t o t n y c h s t w i e r d z e ń d o t y c z ą c y c h ludzkiej k u l t u r y niż g d y b y p o ś w i ę c i ł się analizie którejś z europejskich społeczności c h ł o p s k i c h ? O w s z e m , tak może się w y d a w a ć , ale p r o b l e m nie w t y m , że Trobriandy były lepszym, bardziej r e p r e z e n t a t y w n y m przykładem kultury, ale w t y m , że lepiej nadawały sie akurat d o funkcjonalistycznego m o d e l u podejścia, który stworzył i rozwijał M a l i n o w s k i . J e d n y m s ł o w e m były reprezentatywne dla f u n k c j o n a l i z m u . Z drugiej strony można przecież powiedzieć, że właśnie Trobriandy t o klasyczne rubieże naszego świata o statusie o w i e l e bardziej peryferyjnym niż m a m y t o w przypadku w a r s t w y chłopskiej jakiegokolwiek kraju Europy t a m t y c h czasów. Poza t y m , czy a n t r o p o l o g z Kontynentu musi koniecznie u d a w a ć się d o i z o l o w a n y c h grup, żeby oświecać s w y c h z i o m k ó w : tacy m o g l i b y ś m y być, g d y b y ś m y „ t a m " mieli s w y c h o j c ó w i matki? W i ę c nie o t o chodzi. Z n o w u w r a c a m y d o kwestii zasadniczej. A n t r o p o l o g i a , zwłasz­ cza obecnej d o b y , t o przede w s z y s t k i m p u n k t widzenia i sposób konceptualizowaniazjawiskdostępnychskąd­ inąd w s z y s t k i m parającym się nauką. Dyskurs a n t r o p o l o g i c z n y nie jest zastrzeżony w y ł ą c z n i e dla a n t r o p o l o g ó w , t y m bardziej, że n i e p o d o b n a w y k r e ś l i ć p r z e d m i o t o w o ujętej linii demarkacyjnej p o m i ę d z y nią a każdą inną gałęzią w i e d z y zainteresowaną f e n o m e n e m kultury. A n t r o p o l o g a poznasz p o t y m , jakie pytania s t a w i a . Skoro zaś a n t r o p o l o g o w i e z K o n t y n e n t u i A r c h i p e l a g ó w muszą się a k u l t u r o w a ć w o g ó l n e j kulturze antropologicznej ( c e n t r u m w sensie c e n t r u m m y ś l i ) , t o w p u n k c i e wyjścia wszyscy jesteśmy w analogicznej sytuacji poznawczej, w y c h o d z i m y o d w s p ó l n e j matrycy pojęć i kategorii. Wszystko zależy następnie o d tego, jaki użytek potrafimy uczynić z w y n i k ó w tej aktualizacji, czego nas ona uczy i d o jakiego stopnia. A dalej jeszcze: w jaki sposób badając zjawiska peryferyjne (a tylko takie badamy prze­ cież) orzekamy coś jednocześnie o o g ó l n e j kondycji człowieka. Nie ma miary ilościowej wartości analiz, tylko jakość pozwala na szacowanie w k ł a d u w poznanie świata nieoczywistości kultury. Kres i d e o l o g i i modernistycznej w nauce i filozofii polega na t y m , iż odrzuca się obecnie m.in. d o t y c h c z a s o w e p o j m o w a n i e kultury j a k o rodzaju p r z e d m i o t u w y m a g a j ą c e g o a d e k w a t n e g o przedstawienia. Pojęcie p r a w d y o b i e k t y w n e j z a s t ę p o w a n e jest p o j ę c i e m p r a w d k u l t u r o w y c h , p r a w d w y t w a r z a n y c h dla o d ­ p o w i e d n i c h c e l ó w bądź f u n k c j i . R ó w n i e ż a n t r o p o l o g i a — o d zawsze — p r a w d y takie f o r m u ł o w a ł a z przekonaniem, że podaje opisy o b i e k t y w n e j rzeczywistości. J e d n a k ż e n i c w kulturze nie jest f a k t e m n i e z b i t y m , o b c u j e m y w y ł ą c z n i e ze społecznymi w y o ­ brażeniami o świecie. One r ó w n i e ż nie dzielą się na uboczne i centralne. Ś w i a t k u l t u r y jest fascynujący zawsze i wszędzie i dobrze b y ł o b y , g d y b y fakt ten u ś w i a d o m i l i sobie nasi rodzimi badacze. M o ż e nie t y l k o u ś w i a d o m i l i , ale zrobili z niego użytek. Badanie k u l t u r y polskiej w p r o w a d z a r ó w n i e dobrze w c e n t r u m p r o b l e m a t y k i h u m a n i s t y c z n e j , jak klasyczne studia „ w i e l k i e j " antropologii Kontynentu. Zupełnie o d r ę b n ą s p r a w ą jest, że nauka polega także na k o m u n i k o w a n i u w y n i k ó w b a d a ń ; jeśli głos naszej e t n o l o g i i nie dotrze poza Polskę, nikt nie d o w i e się, że dzieje się tutaj coś interesującego. Także dla czytelnika Z a c h o d u . Czy naprawdę — j a k t o b y ł o w m o i m w y p a d k u — t r z e b a a n t r o p o l o g o w i z Kanady p o k a z y w a ć kulturę S t a r o o b r z ę d o w c ó w w Polsce, aby dopiero o n wskazał, w jaki s p o s ó b tak w ą s k a p r o b l e m a t y k a „ i k o n i c z n e j " tradycji tej g r u p y daje się w p i s a ć w najważniejsze dyskusje współczesnej a n t r o p o l o g i i t e o r e t y c z n e j ? " Nie będą w t y m miejs­ cu t e g o akurat w ą t k u p o d e j m o w a ł z nadzieją, że w i a d o m o o c o c h o d z i — o śmiałość i rozmach w podejściu d o ezoterycznych w y d a w a ł o b y się a s p e k t ó w kultury. W t y m t k w i siła a n t r o p o l o g i i , każdej a n t r o p o l o g i i ! S p r ó b u j m y zamiast t e g o s k o n k l u d o w a ć d o t y c h c z a s o w e u w a ­ gi. Po pierwsze tedy, nie ma gorszych i lepszych miejsc dla u p r a w n i a n i a a n t r o p o l o g i i oraz, c o się z t y m bezpośrednio wiąże, gorszych i lepszych t e m a t ó w b a d a w c z y c h . Nie każdemu dane jest znaleźć się w ś r ó d nieznanego plemienia w nieznanej części ś w i a t a . W każdym przejawie k u l t u r y jest potencjalnie zawarty o g r o m n y ł a d u n e k m o ż l i w o ś c i dla a n t r o p o l o g i c z n y c h przedsta­ w i e ń n i e o c z y w i s t o ś c i z n a n e g o ś w i a t a . J a k m ó w i ł Sapir, dlaczego nie badać np. k u l t u r a l n y c h i n i e k u l t u r a l n y c h s p o s o b ó w o d ­ dychania? Sam uważał t e n temat za fascynujący. Po drugie, dla podjęcia w y s i ł k u bycia a n t r o p o l o g i e m nie ma znaczenia t z w . potencjał f i n a n s o w o - o r g a n i z a c y j n y kraju, w k t ó ­ rym przyszło n a m u p r a w i a ć tę naukę. D e c y d u j ą c ą rolę o d g r y w a j ą i n w e n c j a , o d w a g a i wiara w t o , że czasami z A r c h i p e l a g u w i d a ć �więcej i lepiej niźli z zapatrzonego w s w ą m o c K o n t y n e n t u . Uwzględniając proporcje między np. Stanami Z j e d n o c z o n y m i a Polską zobaczyć m o ż e m y , że procent badaczy mających coś d o p o w i e d z e n i a i „ t a m " i „ t u t a j " jest zbliżony. O jednej jeszcze s p r a w i e należy wszelako p o w i e d z i e ć . W swej ostatniej książce Clifford Geertz, najświatlejszy a n t r o p o l o g o b e c ­ nej d o b y , p o w i a d a : „Szerzy się w ś r ó d a n t r o p o l o g ó w coraz bardziej p o w s z e c h n e przekonanie, że p o w i e d z i e ć , jak jest, t o dla etnografii slogan tak samo n i e o d p o w i e d n i , jak dla filozofii o d L u d w i k a W i t t g e n s t e i n a , dla historii o d Robina C o l l i n g w o o d a , dla polityki o d M i c h e l a Foucaulta lub dla fizyki o d T h o m a s a K u h n a . N i e a d e k w a t n o ś ć s ł ó w w o b e c d o ś w i a d c z e n i a i w ł a ś c i w a im tendencja d o p r o w a d z e n i a j e d y n i e d o i n n y c h s ł ó w znane były o d d a w n a z a r ó w n o p o e t o m , jak i m a t e m a t y k o m . Dla e t n o g r a f ó w s t a n o w i ł o t o jednak odkrycie i w p r a w i ł o i c h , a przynajmniej w i e l u z nich, w z a m ę t . " A b y ten zamęt starać się jakoś u p o r z ą d k o w a ć p r o p o n u j e Geertz zestaw u t r w a l o n y c h przesądzeń, z k t ó r y c h w dzisiejszej sytuacji a n t r o p o l o g i a w i n n a z r e z y g n o w a ć . Jest t o zestaw a b s o l u t n i e w a r t rozważenia także dla e t n o l o g ó w p o l s k i c h . Przesądzenia te n a ­ z w i j m y za I n n o c e n t y m B o c h e ń s k i m „ e t n o g r a f i c z n y m i z a b o b o n a ­ m i " , konkretyzując je tak, aby o d p o w i a d a ł y r o d z i m y m realiom. Z a b o b o n p i e r w s z y . Najwyższy czas, aby u ś w i a d o m i ć sobie na dobre, że c z e g o k o l w i e k badacz nie czyniłby, j a k i c h k o l w i e k nie s t o s o w a ł b y z a b i e g ó w retorycznych, wszystkie opisy etnograficz­ ne są opisami opisującego, a nie o p i s y w a n e g o . Edward Said w n i e d a w n o u nas przełożonej pracy Orientalizm w y t o c z y ł cały zestaw a r g u m e n t ó w p r z e c i w k o m.in. a n t r o p o l o g i i z a c h o d n i e j , iż tak opisuje Orient, iż nie daje się w y p o w i e d z i e ć m i e s z k a ń c o m t a m t y c h krajów, jak oni sami w i d z ą świat, w k t ó r y m żyją. Ostateczne zdanie należy zawsze d o badacza — utyskuje Said. Sam nie pokazuje jednak zupełnie, w jaki s p o s ó b m o g ł o b y się o d b y w a ć j a k i e k o l w i e k o p i s y w a n i e c z e g o k o l w i e k , c o jest poza nami. Zarzucając a n t r o p o l o g o m ( n e o ) i m p e r i a l i z m w zamian p r o ­ p o n u j e t o samo tyle, że a rebours? J e d y n e , c o może osiągnąć badacz „ i n n o ś c i " , t o n i e w y m u s z o n a z g o d n o ś ć , każdy opis p o z o ­ stanie skażony e t n o c e n t r y z m e m , gdyż „ b y ć e t n o c e n t r y c z n y m t o po prostu w i d z i e ć przy p o m o c y w ł a s n y c h o c z u " , gdyż „ n i e możemy w i d z i e ć za p o m o c ą oczu c z y i c h ś " . I nic tutaj nie zmieni p o s t u l o w a n a przez niektórych badaczy p o s t a w a , aby być „ n a b u z i " z p o d m i o t a m i . M o ż n a się d ł u g o i zawzięcie tulić d o i n f o r m a t o r ó w , ale pisze się s a m e m u przetwarzając uzyskany materiał w inny jeszcze rodzaj k u l t u r o w e g o w y o b r a ż e n i a , które podajemy d o w i a d o m o ś c i czytającym. 12 3 14 Z a b o b o n d r u g i . Wiąże się bezpośrednio z p i e r w s z y m , gdyż m ó w i o t z w . e t n o g r a f i c z n y m b r z u c h o m ó w s t w i e . Polega o n o na p r z y p i s y w a n i u sobie m ó w i e n i a nie o i n n y c h f o r m a c h życia, lecz z ich w n ę t r z a , na p o d a w a n i u o p i s ó w , jak s p r a w y się mają „z p u n k t u w i d z e n i a c h ł o p a p o d l a s k i e g o " j a k o c h ł o p s k i e g o opisu z t e g o p u n k t u w i d z e n i a . Nie ma czegoś t a k i e g o , jak w s p ó l n a rzeczywistość, którą w i d z i z a r ó w n o ó w c h ł o p , jak i badający e t n o g r a f - e m p i r y k . J a k m ó w i ł Nietzsche — istnieją t y l k o perspek­ t y w y . Nasz opis — t o nasza p e r s p e k t y w a , każdy inny p u n k t w i d z e n i a n i e u c h r o n n i e przechodzi przez filtr naszego ujęcia d a n e g o stanu rzeczy. Z a b o b o n t r z e c i . D o t y c z y t e k s t o w e g o p o z y t y w i z m u , który za­ kłada, że jeśli t y l k o nakłoni się c h ł o p a d o p o d y k t o w a n i a lub zapisania j e g o życiorysu, w i z j i ś w i a t a , w t e d y rola etnografa s p r o w a d z a się d o roli u c z c i w e g o i s k r u p u l a t n e g o pośrednika przekazującego istotę rzeczy. Tekst e t n o g r a f i c z n y traktuje się w ó w c z a s j a k o rodzaj „ p r z e ź r o c z y s t e g o " m e d i u m . W s p ó ł c z e s n y tekstualizm s p o d znaku Jamesa Clifforda w s k a z u j e na t o , iż p i ś m i e n n i c t w o e t n o g r a f i c z n e jest w y s o c e k o n t e k s t o w e i oparte na s t r a t e g i c z n y m w y b o r z e ś r o d k ó w . Z a b o b o n c z w a r t y . Wyraża o n nadzieję, że dyskurs etnograficz­ ny m o ż n a uczynić „ h e t e r o j ę z y c z n y m " ( „ t a m t e j s z a " o b e c n o ś ć w , , t u t e j s z y m " t e k ś c i e ) . O w o rozproszone a u t o r s t w o jest iluzją, której ulegają z a r ó w n o a n t r o p o l o g o w i e p o z y t y w i s t y c z n i e z o r i e n ­ t o w a n i , jak i p o s t m o d e r n i ś c i . Z a b o b o n p i ą t y . Geertz określa g o m i a n e m k o n f e s j o n a l i z m u . Polega o n na przyjęciu raczej o d c z u ć etnografa zamiast ich p r z e d m i o t u j a k o p o d s t a w o w e g o t e m a t u d o analizy ( „ t a m t e j s z y " cień „ t u t e j s z e j " rzeczywistości). O b i e k t e m namysłu uczynić trze­ ba w r ó w n y m s t o p n i u p r z e d m i o t o w y aspekt b a d a ń , jak i m e t a ­ j ę z y k o w ą nad n i m refleksję, t z n . rozważyć nasz s p o s ó b myślenia 0 myśleniu n a u k o w y m . Trzeba t o j e d n a k uczynić w taki s p o s ó b , aby nie paraliżować praktyki b a d a w c z e j — nie m o ż n a czegoś t w i e r d z i ć i jednocześnie brać t o w e p i s t e m o l o g i c z n y nawias. Z a b o b o n s z ó s t y i o s t a t n i . N i e p r a w d ą i złudzeniem jest t w i e r ­ dzenie, że e t n o g r a f u c h r o n i się przed z m i n i m a l i z o w a n i e m obrazu ś w i a t a k o g o ś i n n e g o przez w ł a s n e okulary badacza dzięki u ś w i a ­ d o m i e n i u sobie w ł a s n e j s u b i e k t y w n o ś c i bądź w r ę c z s t r o n n i c z o ­ ści. Ten rodzaj refleksji m y l n i e rości sobie p r a w o d o e p i s t e m o l o g i cznej s a m o w i e d z y , a p r o w a d z i j e d y n i e d o m ę t n y c h w y n u r z e ń 1 intelektualnego bełkotu. Rozważenie p o d a n y c h przed c h w i l ą p r z e s ą d ó w tradycyjnej a n t r o p o l o g i i p o w i n n o p r o w a d z i ć d o z d e k o n s t r u o w a n i a jej d o ­ tychczasowych podstaw epistemologicznych i teoretyczno-met o d o l o g i c z n y c h . M a m tutaj na myśli d e k o n s t r u k c j ę w y w o d z ą c ą się o d Derridy, ale specyficznie z a a d o p t o w a n ą na potrzeby a n t r o p o l o g i i . Piszę o t y m s z c z e g ó ł o w o w i n n y m t e k ś c i e . W szki­ cu niniejszym starałem się j e d y n i e pokazać, w s p o s ó b zbliżony d o idei d e k o n s t r u k c j i , że t r a d y c y j n a o p o z y c j a c e n t r u m / p e r y f e r i e n i e a d e k w a t n i e u j m u j e s e d n o p o z n a w c z e j w a r t o ś c i r ó ż n y c h et­ n o l o g i i n a r o d o w y c h . Istnieje t y l k o j e d n a a n t r o p o l o g i a , która może być d o b r a lub zła, c i e k a w a bądź n u d n a i n i e t w ó r c z a . Wszyscy będąc w c e n t r u m , m o ż e m y być na peryferiach. W y b ó r należy d o nas s a m y c h . 15 16 PRZYPISY Zob. c h o ć b y G.W. S t o c k i n g , Afterword: A View from the Center, „ E t h n o s " 1 — 2 : 1 9 8 2 , ss. 1 7 2 — 1 8 6 ; E. Shils, Center and Periphery, C h i c a g o 1 9 7 5 i in. Tak w ł a ś n i e brzmi g ł ó w n a teza przyświecająca a r t y k u ł o m pomieszczonym w książce p o d redakcją J . Clifforda i G.E. Marcusa, Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnograp­ hy, Berkeley 1 9 8 6 Antropologia i polityka, rozmowa z Ludwikiem Stommą, „Czas K u l t u r y " 1 9 9 0 , nr 1 8 — 1 9 , s. 1 1 . R o z m o w ę przeprowadzili W . J . Burszta i K. P i ą t k o w s k i . L. K o ł a k o w s k i , Szukanie barbarzyńcy. Złudzenia uniwersaliz­ mu kulturalnego, ( w : ) Czy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań, L o n d y n 1 9 8 4 , s. 1 5 E. Leach, Social Anthropology, Fontana Paperbacks 1 9 8 2 , ss. 1 2 4 - 1 2 5 . A n t r o p o l o g o w i e ci t o : Lin Y u e h — h w a , M a r t i n C.Yang, Francis L.K. Hsu i Fei H s i a o - T u n g . S.A. Tyler, The Unspeakable. Discourse, Dialogue, and Rhetoric in the Postmodern World, W i s c o n s i n 1 9 8 7 , s. 4. C. Lévi-Strauss, Structural Anthropology II, H a r m o n d s w o r d 1 9 7 8 , s.26 T y m i i dalej w y m i e n i o n y m i k w e s t i a m i z a j m o w a l i ś m y się przez kilka lat z M. B u c h o w s k i m , czego efektem są książki: M . B u c h o w ski, Racjonalność. Translacja. Interpretacja, Poznań 1 9 9 0 ; M. B u c h o w s k i , W . J . Burszta, O założeniach interpretacji antropolo­ 1 2 3 4 5 6 7 8 6 gicznej. W a r s z a w a 1 9 9 2 oraz W . J . Burszta, Wymiary antropolo­ gicznego poznania kultury, Poznań 1 9 9 1 Słownik Wyrazów Obcych M . A r c t a , W a r s z a w a 1 9 3 5 , s.255 Ku t a k i e m u r o z u m i e n i u " p e r y f e r i i " skłania się S. N u g e n t , The "Peripheral Situation", " A n n u a l R e v i e w of A n t h r o p o l o g y " 1 7 : 1 9 8 8 , s. 8 0 C h o d z i o Davida Scheffela, z n a k o m i t e g o z n a w c ę kultury S t a r o o b r z ę d o w c ó w w w i e l u krajach ś w i a t a . Z o b . j e g o f a s c y n u j ą ­ cą książkę o tej grupie w Kanadzie: In the Shadow of Antichrist. The Old Believers of Alberta, P e t e r b o r o u g h 1 9 9 1 C. Geertz, Works and Lives. The Anthropologist as Author, S t a n f o r d 1 9 8 8 , s. 1 3 7 (cytuję Geerzta w s p o s ó b nieco „ z a o k r ą g ­ l o n y " ) . Dalsze o d w o ł a n i a o d n o s z ą się d o rozdziału VI tej książki, z a t y t u ł o w a n e g o Being Here: Whose Life Is It Anyway? E.W. Said, Orientalizm, W a r s z a w a 1 9 9 1 . W y d a n i e tej pracy w 1 9 7 8 roku w y w o ł a ł o całą falę p o l e m i k i o m ó w i e ń stanowiska Saida. R. Rorty, Nauka jako solidarność, „ L i t e r a t u r a na Ś w i e c i e " 1 9 9 1 , nr 5, ss. 2 0 5 — 2 0 6 Z o b . książkę Clifforda, The Predicament of Culture. Twentieth-Centry Ethnography, Literature, and Art, C a m b r i d g e Mass. 1988 W . J . Burszta, Czy istnieje dekonstrukcja antropologiczna? / w druku/. 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc6efdf5c1193e707534483d212912a7.pdf 34416359edcadb693cf4d2ac5e461015 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2385 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2213 Title A name given to the resource Marta i Maria (Uwagi o "Uczcie Babette") / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.81-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria i Marta (Uwagi o „Uczcie Babette") Zbigniew Benedyktowicz „ U w a ż a n o d o t ą d , ż e g ł ó w n ą rzeczą w Ewangelii są poucze­ nia moralne i reguły zawarte w przykazaniach, dla mnie z a ś najważniejsze jest to, że Chrystus m ó w i p r z y p o w i e ś c i a m i , objaśniając p r a w d ę ś w i a t ł e m c o d z i e n n o ś c i . U podstawy tego leży m y ś l , że obcowanie śmiertelnych jest nieśmiertelne, i ż e życie jest symboliczne p o n i e w a ż jest z n a c z ą c e . " (Borys Pasternak, Doktor Żiwago) „ Z a p r a w d ę powiadam wam: Gdziekolwiek po c a ł y m świe­ cie g ł o s i ć b ę d ą tę E w a n g e l i ę , b ę d ą r ó w n i e ż o p o w i a d a ć na jej p a m i ą t k ę to, co u c z y n i ł a . " (Mat. 26,13; M k , 14,9; J a n , 12,1-8) F i l m Gabriela Axela Uczta Babette jest filmem niezwyk­ łym. Z w a ż y w s z y nawet t o , że p o w s t a ł w 1987, a więc w czasie nie tak jeszcze dla k i n a m a r n y m - w t y m samym okresie p o w s t a ł y m . i n . Ginger i Fred (1986), Wywiad (1987) Fel­ liniego, Ofiarowanie (1986) Tarkowskiego, Niebo nad Bni­ nem (1987) Wendersa - pozostanie na d ł u g o wyzwaniem dla kina. U r z e k a nas jego prostota. U r z e k a niemal anachronicz­ na, ale t y m samym i ostentacyjna s k r o m n o ś ć , nie po­ zbawiona i n t e n s y w n o ś c i b a r w y i smaku o s z c z ę d n o ś ć , har­ m o n i a . O t o tradycyjny „najzwyczajniejszy" film-opowieść, do tego adaptacja zanurzona w literackim pierwowzorze, film opowiadany t a k ż e i g ł o s e m narratora spoza ekranu. F i l m bez e f e k t ó w specjalnych, taka skandynawska (europej­ ska) nieciekawa historia, nie z tego wieku. F i l m „ c i c h y " , pozbawiony chęci epatowania - a jednak i przez to właśnie s t a n o w i ą c y wciąż w a ż n e , otwarcie rzucone wyzwanie, idące p o d p r ą d , zalewającej nas j u ż dziś w y r a ź n i e fali kina „ e f e k t ó w specjalnych": k i n a p e ł n e g o pełnej pretensji szmiry, tandety, g ł u p o t y , b e z m y ś l n o ś c i i o k r u c i e ń s t w a , czerpanych j u ż to wprost z życia k r o n i k k r y m i n a l n y c h , j u ż to z w r a ż l i w o ­ ści na m i a r ę wprost odwrotnie p r o p o r c j o n a l n ą do przyrostu m u s k u ł ó w kolejnego Terminatora z numerem 10-tym, kina zdziecinniałego, b ą d ź wysoce wyrafinowanego, w y k a l k u l o wanego w pracowniach e s t e t ó w , n a d ę t e g o niczym brzuch j a k i e g o ś architekta nowej awangardowej w y o b r a ź n i , kina ziejącego s w ą p u s t k ą zza maski m i n i przemodnych post­ modernistycznych g r y m a s ó w . I m p o n u j ą c a jest odwaga auto­ ra tej kameralnej, „ n i e e f e k t o w n e j " filmowej opowieści, k t ó r y tak o niej m ó w i ł : „Uczta Babette jest a d a p t a c j ą opowiadania K a r e n Blixen, małej perły na marginesie g ł ó w ­ nego n u r t u jej twórczości.(...) O d czternastu lat m a r z y ł e m o t y m filmie, scenariusz b y ł odrzucany prawie wszędzie, producenci i dystrybutorzy wątpili, czy m o ż n a z r o b i ć film na podstawie opowiadania, k t ó r e n a p r a w d ę nie ma nic w s p ó l ­ nego z Pożegnaniem z Afryką,.Nie b y ł o m o ż l i w e przekazanie całej s u b t e l n o ś c i j ę z y k a u t w o r u , trzeba b y ł o więc pozornie z d r a d z i ć K a r e n Blixen, aby p o z o s t a ć jej w i e r n y m . " P o m i m o ostatniej sekwencji tej wypowiedzi film Axela - m i m o nieznacznej redukcji - jest dziełem kongenialnym, wiernie p r z e n o s z ą c y m nie t y l k o n a s t r ó j , ale i z a s a d n i c z ą treść opowiadania. N a czym polega jego wyzwanie? - N a j p r o ś c i e j d a ł o b y się ono z a w r z e ć w s ł o w a c h wypowiedzianych przez b o h a t e r k ę , j a k i e p a d a j ą w k o ń c o w e j części z ekranu: „...na 1 c a ł y m świecie słychać o k r z y k p ł y n ą c y z serca artysty - dajcie m i m o ż n o ś ć stworzenia a r c y d z i e ł a . " S ł o w a te p r z y w o ł u j ę t u , tak właśnie, j a k p a d a j ą z ekranu. I c h rozwinięcie i u z u p e ł n i e n i e znajdujemy w samym o p o w i a ­ daniu K a r e n Blixen, p r z e ł o ż o n y m ostatnio na polski przez W i e s ł a w a Juszczaka, - „ . . . O n sam m i tak p o w i e d z i a ł : ' T o straszne, to dla artysty nie do zniesienia, kiedy się go popycha do tego, kiedy się go oklaskuje za t o , co p o n i ż e j jego m o ż l i w o ś c i ' . P o w i e d z i a ł : 'Przez cały świat idzie jedno wielkie w o ł a n i e artysty: P o z w ó l c i e m i przejść siebie!'". W ś r ó d wszystkich niezwykłości Uczty Babette, w ś r ó d niezwykłej aury otaczającej Ucztę Babette należy w s p o m n i e ć t u i o fakcie, m o g ą c y m b u d z i ć nie mniejsze uczucie zdumie­ nia: film u z y s k a ł n a g r o d ę A m e r y k a ń s k i e j A k a d e m i i F i l m o ­ wej (co jednak k a ż e z uznaniem myśleć o tej instytucji) - Oscara 1988. Jego głos i p r z e s ł a n i e z o s t a ł y w y s ł u c h a n e . Ten prosty i gęsty od z n a c z e ń film m o ż e b y ć r ó ż n i e odczytywany i interpretowany. M o ż n a w n i m widzieć, w k o n t e k ś c i e filmowym i przez odniesienie do p r o b l e m ó w adaptacji wielkiej literatury d u ń s k i e j , j a k i e ś dalekie n a w i ą z a n i e do Głodu K n u t a Hamsuna ( „ g ł o s b i e g n ą c y z daleka naprzeciw owemu wielkiemu t e m a t o w i D u ń c z y k ó w " - j a k pisano w a m e r y k a ń s k i e j prasie). M o ż n a widzieć - przez temat Uczty - ł a g o d n ą , ale p e ł n ą p i ę k n a i mocy o d p o w i e d ź d a n ą po latach Wielkiemu żarciu. Odnawianie i przywracanie z n a c z e ń , po­ w r ó t sacrum i z e s t a w i a ć z g w a ł t o w n y m i manifestacjami świętej desakralizacji „ O s t a t n i e j Wieczerzy" danej w Viridianie Bunuela ( „ C z ł o w i e k n i e k t ó r y s p r a w i ł wieczerzę wielką i z a p r o s i ł w i e l u . . . " Ł u k . 14,16). K u l t u r o w o - k u l i n a r n y aspekt Uczty przesłonił jednak j a k ­ by inne w y m i a r y filmu. „ T i m e " z 88 r o k u pisał: „ O d zupy do k o n i a k u Uczta Babette jest w y ś m i e n i t a - p o s i ł e k , k t ó r y zachowamy w naszej pamięci na zawsze." Entuzjazmowi, j a k i w y w o ł a ł film, sukcesowi i nagrodzie Oscara t o w a r z y s z y ł a gastronomiczna otoczka. Czytelnicy t e g o ż „ T i m e ' a " m o g l i d o w i e d z i e ć się o specjalnej ofercie proponowanej przez s ł a w n y hotel R i t z - C a r l t o n , gdzie miano p o d a w a ć kolację Babette - „ s p o d z i e w a n a cena 75 d o l a r ó w o d osoby, nie licząc w i n a " ( „ e x p e c t to pay 75 dollars w i t h o u t the wines"). Rozpatrywano r ó w n i e ż (szczególnie k r y t y k a d u ń s k a ) Ucztę intertekstualnie, w i d z ą c w niej k o n t y n u a c j ę i n a w i ą z a n i e do (teatralnej i filmowej) tradycji ludowego, popularnego dra­ m a t u ( V o l k s k o m e d i e ) , sam autor filmu n a z y w a ł go bajką: „ B y ł y sobie raz dwie siostry..." 2 Najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą filmowej o p o w i e ś c i 0 Uczcie Babette, jest m o i m zdaniem t o , że w swej strukturze 1 klimacie p r z y p o m i n a ona e w a n g e l i c z n ą p r z y p o w i e ś ć , o k t ó ­ rej m ó w i ł p r z y w o ł a n y t u na wstępie Borys Pasternak. Jest „ p r z y p o w i e ś c i ą , k t ó r a o b j a ś n i a p r a w d ę ś w i a t ł e m codzienno­ ści". Z a n i m zapytamy, j a k ą p r a w d ę (czy m o ż e , raczej - j a k i e prawdy, bo j a k w k a ż d e j ewangelicznej p r z y p o w i e ś c i jest t u 81 �ich wiele) w a r t o z w r ó c i ć u w a g ę , że upatrywanie p o d o b i e ń s t ­ wa i p o r ó w n a n i e tego filmowego opowiadania do przypo­ wieści ewangelicznej nie wydaje m i się j a k i m ś n a d u ż y c i e m . Z a r ó w n o oba człony „ e w a g e l i c z n a " j a k i „ p r z y p o w i e ś ć " są g ł ę b o k o obecne w t y m utworze. W filmie Uczta Babette m o ż e m y o d n a l e ź ć wszystkie warstwy znaczeniowe, łącznie z najstarszymi, najbardziej pierwotnymi, s ł o w a Ewangelia, o j a k i c h m ó w i ą słowniki biblijne: „ E w a n g e l i a - od gr. eu-aggelion (eu: 'dobrze' i aggello: ' z w i a s t o w a ć ' , hebr. besora, przede wszystkim wieść o odniesionym zwycięstwie (2 Sam 18,20-22). Znaczenie religijne termin ten przybiera w V I - V w . przed Chr., g ł ó w n i e w n a w i ą z a n i u do Deutero-Izajasza. W N o w y m Testamencie rzeczownik występuje t y l k o u M a r k a i P a w ł a ; Mateusz p o s ł u g u j e się n i m jedynie w p o ł ą c z e n i u z terminem ' k r ó l e s t w o ' ( M a t 26,13). Czaso­ w n i k eu-aggelidzomai: ' z w i a s t o w a ć d o b r ą n o w i n ę ' , nie spoty­ kany wcale u M a r k a i Mateusza, pojawia się d o ś ć często u Łukasza i P a w ł a . " M o ż n a by z a p y t a ć więc: o czym dobrze zwiastuje Uczta Babette? J a k ą niesie d o b r ą w i a d o m o ś ć ? J a k ą d o b r ą n o w i n ę ? O czyim i przez kogo odniesionym opowiada zwycięstwie? O j a k i m - z w i a s t u j e d o b r ą n o w i n ę - k r ó l e s t w i e ? ... B y ł a b y ż t o o p o w i e ś ć , dobra nowina o zwycięstwie Babette-artystki? O zwycięstwie jej dzieła. Zwycięstwie dzieła sztuki? Sztuki? Czy jest to dobra (powtarzam dobra?) n o w i n a o k r ó l e s t w i e Sztuki?... M u s z ę się p r z y z n a ć , że i m częściej m y ś l ę o Uczcie Babette, za k a ż d y m razem, kiedy zdarzy m i się ponownie obejrzeć ten film, coraz mniej j a k b y go rozumiem, za k a ż d y m razem powraca i czasem p o t ę g u j e się w r a ż e n i e niepokoju, z j a k i m go o g l ą d a ł e m po raz pierwszy. B o j a k bardzo n i e p o k o j ą c y to film. Z n a m niby dobrze tę historię, jej treść i dobre z a k o ń ­ czenie. Za k a ż d y m jednak razem otwierają się nowe nie znane m i d o t ą d jego wymiary, uczuciu niepokoju, towarzy­ szy coraz większy podziw dla tego filmu. I i m bardziej go nie rozumiem, c h o ć znam go dobrze, t y m bardziej się n i m zachwycam, t y m bardziej c h c i a ł b y m d o ń p o w r a c a ć . W y d a ­ w a ł o b y się, c ó ż prostszego: z r o z u m i e ć Ucztę Babette. A j a tymczasem, m a m coraz większe t r u d n o ś c i z o d p o w i e d z i ą na pytanie „ O czym jest Uczta Babette" - G d y b y przyjąć, że film jest o p o w i e ś c i ą o Babette-artystce, że jest P r z y p o w i e ś c i ą o Zwycięstwie A r t y s t y , to od razu nasuwa się pytanie: c ó ż to za zwycięstwo? C ó ż po zwycięstwie?... - G d z i e ś na pery­ feriach świata, „ W i e l k i e g o Ś w i a t a " ; w obliczu kogo? - k i l k u ­ nastu m i e s z k a ń c ó w rybackiej wioski, garstki religijnych p u r y t a ń s k o - p r o t e s t a n c k i c h f a n a t y k ó w , k i l k u n a s t u - j a k się powiada o nich w filmie - „ m e l a n c h o l i k ó w , k t ó r y c h nie stać nawet na sól, d o osolenia o w s i a n k i " (uczta, k t ó r a spotyka się z p o d z i ę k o w a n i e m jednego parobka i z d a w k o w y m d w u sióstr: „ O c h , to b y ł a w s p a n i a ł a kolacja, wszyscy to potwier­ dzili, to b y ł a n a p r a w d ę w s p a n i a ł a kolacja."). Czy do zwycię­ zcy m ó w i się słowa: „Przecież to nie koniec! W i e m , że to nie koniec, Babette. W raju będziesz t ą wielką a r t y s t k ą , j a k ą s t w o r z y ł C i ę B ó g " - słowa wypowiedziane przez j e d n ą z sióstr ("przez ł z y " ) - „ A c h , j a k ż e zachwycisz a n i o ł ó w ! " (Czy nie jest to płacz nad samym s o b ą ? S ł o w a te w y p o w i a d a siostra, k t ó r a z r e z y g n o w a ł a z kariery śpiewaczej, o d r z u c i ł a m o ż n o ś ć bycia a r t y s t k ą , ewangelicznie m ó w i ą c : z a k o p a ł a swój talent). O czym jest Uczta Babettel... O Babette-artystce? Czy raczej o Babette-służącej? O czyim m ó w i zwycięstwie? G m i n y , p o b o ż n e g o stadka? Pastora? Służącej? Artystki? Sióstr, starych panien, k t ó r e z r e z y g n o w a ł y z miłości: opusz­ czonej przez generała Loewenhielma Marciny? i Filipy - „ s o p ­ r a n u ś n i e g ó w " , k t ó r a nie s t a n ę ł a nigdy na scenie paryskiej opery, k t ó r e j gwiazda wbrew przepowiedniom wielkiego ś p i e w a k a P a r y ż a , jej mistrza i nauczyciela nie " w z e s z ł a ponad wszystkie d i w y przeszłych i obecnych c z a s ó w " , i k t ó ­ rej nie słuchali ani „ c e s a r z i cesarzowa, ani k s i ą ż ę t a i wielkie 3 82 damy i beaux esprits P a r y ż a " ? A m o ż e o zwycięstwie g e n e r a ł a Loewenhielma, k t ó r y „ z d e c y d o w a ł , że o d t ą d będzie p a t r z e ć w p r z ó d , a nie w tył. Skupi się na swojej karierze a ż nadejdzie dzień, w k t ó r y m odegra ś w i e t n ą rolę w ś w i e t n y m świecie"? O zwycięstwie wielkiego ś p i e w a k a , nauczyciela F i l i p y , Achille'a Papin?... K t o t u jest wygrany, a k t o przegrany? A m o ż e jest to film o rezygnacji? O czym jest Uczta Babette?...Im mniej ten film rozumiem, t y m coraz bardziej się n i m zachwycam, coraz bardziej go p o d z i w i a m i m i m o całego niepokoju, j a k i ze s o b ą niesie, za k a ż d y m razem jego o g l ą d a n i e sprawia m i p r z y j e m n o ś ć . - Odnaj­ dujemy t u - w Uczcie Babette - drugi człon tego, czym jest ewangeliczna „ p r z y p o w i e ś ć " : „ 1 ) Istnieje k i l k a t e r m i n ó w , określających ó w rodzaj literacki p o s ł u g u j ą c y się p o r ó w ­ naniami i p e w n ą tajemniczością. Rzeczowniki gr. parabole (para i balio: ' u m i e s z c z a ć o b o k siebie, paralelnie') i paroimia o d p o w i a d a j ą d w u t e r m i n o m hebr.: maszal i bardziej o g ó l ­ nemu hidda. O b y d w a rzeczowniki hebr. o z n a c z a j ą w gruncie rzeczy nie t y l k o rozwinięte p o r ó w n a n i e , lecz t a k ż e z a g a d k ę , p o r ó w n a n i e alegoryzujące, k t ó r e g o celem jest nie t y l k o d o s t a r c z y ć pewnej ilustracji, lecz t a k ż e p o b u d z i ć d o po­ s z u k i w a ń pewnego znaczenia. 2) Synoptycy n a z y w a j ą przy­ powieścią czasem p e w n ą sentencję lub j a k i e ś przysłowie, zazwyczaj jednak p o r ó w n a n i e rozbudowane do r o z m i a r ó w d ł u ż s z e g o opowiadania, b u d z ą c e g o uczucie przyjemności u słuchaczy: t a k i m i właśnie są p r z y p o w i e ś c i o K r ó l e s t w i e B o ż y m , o d z i e r ż a w c a c h winnicy d o p u s z c z a j ą c y c h się m o r ­ derstwa, o uczcie godowej, o drzewie figowym, o szatanie w y r z u c a j ą c y m innego sztana, o źdźble i belce w o k u , 0 człowieku bogatym, o c z u w a j ą c y m słudze, o nieurodzajnej fidze, o zapraszaniu na gody, o z b ł ą k a n e j owieczce, o niego­ d z i w y m sędzim i o wdowie, o faryzeuszu i celniku, o talen­ tach. W y r w a n e z kontekstu p o s z c z e g ó l n e elementy tych przypowieści t r a c ą sens." „ T r z e b a d o d a ć - pisze H e n r i D a n i e l Rops - że u m y s ł semicki bardzo daleki od naszego sposobu m y ś l e n i a po­ c h o d z ą c e g o od G r e k ó w , nie ż ą d a ł od tego rodzaju opowia­ d a ń ani takiej logicznej d o k ł a d n o ś c i , ani też dydaktycznej ścisłości, jakiej m y ż ą d a m y . Bez w z g l ę d u na to, gdzie te przypowieści zaliczyć, są one w s p a n i a ł y m i u t w o r a m i literac­ k i m i . Renan ma rację, gdy doszukuje się w nich czegoś podobnego do rzeźby greckiej, gdzie ideału m o ż n a d o t k n ą ć 1 p o k o c h a ć go. Przypowieści z n a j d o w a ć b ę d z i e m y na całej przestrzeni Ewangelii a ż po ostatnie d n i Jezusowego życia, a n i e k t ó r e z nich - j a k na p r z y k ł a d p r z y p o w i e ś ć o siewcy, o d o b r y m ziarnie i k ą k o l u , o pannach m ą d r y c h i pannach n i e r o z s ą d n y c h , o synu m a r n o t r a w n y m , o d o b r y m Samaryta­ ninie - tak g ł ę b o k o zapuściły w nas korzenie, że stały się n i e o d ł ą c z n e od samej istoty naszej k u l t u r y i myśli. Wszystkie cechuje ta sama prostota wyrazu, ten sam zdrowy realizm, a r ó w n o c z e ś n i e najprawdziwsza poezja, ta poezja, k t ó r a płynie jedynie i wyłącznie z serca." 4 5 * O czym opowiada historia Babette?... O czym jest Uczta Babette? O czym to p r z y p o w i e ś ć ? „Były sobie raz dwie siostry..." Jestże to p r z y p o w i e ś ć o d w u siostrach? M o ż e , d o k ł a d n i e j p r z y p o w i e ś ć o d w u siostrach i służącej. A m o ż e 0 uczcie wydanej przez służącą? Uczta Babette nasycona jest Biblią. S p o ś r ó d listy wszystkich biblijnych o d n i e s i e ń , p r z y w o ł a ń , c y t a t ó w obecnych w Uczcie Babette (omawia je W i e s ł a w Juszczak - por. a r t y k u ł o b o k ) , najbardziej i s t o t n y m dla struktury filmowej opowieści i k l i m a t u opowiadania K a r e n Blixen, jest m o i m zdaniem właśnie ewangeliczny w ą t e k M a r i i 1 M a r t y . ( W opowiadaniu pojawia się on w y r a ź n i e i d o s ł o w ­ nie, gdy m ó w i się o Babette, że była " c i e m n ą M a r t ą w d o m u d w u jasnych M a r i i " . ) W o k ó ł niego, w o k ó ł tej p a m i ę t n e j sceny, k t ó r a opowiada o wizycie i gościnie Jezusa w d o m u �M a r i i i M a r t y , opisanej (jedynie) w Ewangelii Ł u k a s z a , k r ą ż ą i zbiegają się p o z o s t a ł e w ą t k i Uczty Babette. * W Uczcie Babette m o ż e m y o d n a l e ź ć stary, odwieczny s p ó r p o m i ę d z y vita activa a vita contemplativa. Ż y c i e m akty w n y m , praktycznym i kontemplacyjnym. ,,W dalszej ich p o d r ó ż y p r z y s z e d ł do jednej wsi. T a m pewna kobieta imieniem M a r t a przyjęła go do swego d o m u . M i a ł a ona siostrę imieniem M a r i a , k t ó r a siadła u n ó g Pana i p r z y s ł u c h i w a ł a się Jego mowie. N a t o m i a s t M a r t a uwijała się k o ł o rozmaitych p o s ł u g . P r z y s t ą p i ł a więc do niego i rzekła: Panie, czy C i o b o j ę t n e , że moja siostra z o s t a w i ł a mnie s a m ą przy u s ł u g i w a n i u ? Powiedz jej, żeby m i p o m o g ł a . Pan jej o d p o w i e d z i a ł : M a r t o , M a r t o , troszczysz się i k ł o p o czesz o wiele, a m a ł o potrzeba albo jednego, M a r i a najlepszą c z ą s t k ę o b r a ł a , k t ó r e j nie będzie pozbawiona." ( Ł u k 10,38-42). Jeżeli ó w w ą t e k sporu p o m i ę d z y vita activa i vita contemp­ lativa, j a k interpretowano tę scenę j u ż u samych p o c z ą t k ó w i w głębokiej tradycji K o ś c i o ł a („Słusznie m o ż e s z u z n a ć M a r t ę za symbol życia praktycznego, M a r i ę z a ś za symbol życia kontemplacyjnego" ) , u z n a ć za centralny w Uczcie Babette, to p o w i e d z i a ł b y m i więcej. Ż e samo opowiadanie K a r e n Blixen i film Axela są w i e l k i m sporem o M a r t ę , wielką o b r o n ą M a r t y , że są j a k i e g o ś rodzaju l u d z k i m z a d o ś ć ­ uczynieniem i „ o d p o w i e d z i ą M a r c i e " d a n ą po latach. Po­ c h w a ł ą M a r t y . I że w pochwale tej (a t a k ż e w pytaniach i niepokojach jakie w nas budzi) nietrudno o d n a l e ź ć echo innych p y t a ń i słów, innego wielkiego D u ń c z y k a . A u t o r a , k t ó r e m u s p ę d z a ł a sen z powiek historia A b r a h a m a ( „ N i e ­ zliczone pokolenia znały na p a m i ę ć s ł o w o w s ł o w o historię A b r a h a m a , ale iluż ludziom nie d a ł a ona s p a ć ? " ) . Uczta Babette jest nasycona Biblią i wzywa nas do tego t y p u egzegezy i interpratacji wypracowanej w k r ę g u k u l t u r y protestanckiej, do szczególnego rodzaju - n a z w a ł b y m to - „ p r o t e s t a n c k i e j medytacji", do spojrzenia ł ą c z ą c e g o per­ s p e k t y w ę „wieczności i a k t u a l n o ś c i zarazem", do spojrzenia z perspektywy „ w i e c z n e g o teraz" ( k t ó r e też i nie traci z oczu w y m i a r u egzystencjalnego). W z y w a do tego t y p u medytacji, jakiej właśnie szczytowym p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć P o c h w a ł a A b r a h a m a dana przez Sorena Kierkegaarda w Bojaźni i drżeniu. Opowiadanie K a r e n Blixen i film Axela - wyrosłe w k r ę g u ducha tej samej protestanckiej k u l t u r y - zbliżają się nie t y l k o do tego czym jest ewangeliczna p r z y p o w i e ś ć , ale i są zarazem t a k ą m e d y t a c j ą nad n i ą . Są d a n ą w przypowieści m e d y t a c j ą nad sceną z Ł u k a s z a . M a r z y ł o b y się też i o odpowiedniej pochwale Uczty Babette, ale zważywszy, że ani ramy tych uwag, ani t y m bardziej talent piszącego nie p o z w a l a j ą na to, żeby temu s p r o s t a ć , pozwalam sobie dalej z a z n a c z y ć jedynie t y l k o p u n k t y , w o k ó ł k t ó r y c h taka medytacja m o g ł a b y p r z e b i e g a ć , p r z y w o ł u j ą c t u na pomoc słowa z Bojażni i drżenia, w t y m samym przekonaniu, że i ta o p o w i e ś ć z j a k ą spotykamy się w Uczcie Babette jest właśnie t a k ą opowieścią, k t ó r a - „ . . . m a tę n i e z w y k ł ą właściwość, że zawsze jest w s p a n i a ł a , c h o c i a ż b y ś m y j ą rozumieli w s p o s ó b u b o g i . " 6 * J e d n o c z e ś n i e w Uczcie Babette, w przypowieści o uczcie Babette ( w s z a k ż e to Ricoeur n a z y w a ł p r z y p o w i e ś c i ewan­ geliczne „ r o z w i n i ę t y m i s y m b o l a m i " ) spotykamy się z tajem­ nicą życia symbolu, o k t ó r e j pisał Ł o t m a n , w s k a z u j ą c na to, że pojawiający się w historii i kulturze symbol, dany jest w s p o s ó b niejasny, aluzyjny, że „jego treść jedynie migoce przez w y r a ż e n i e , a w y r a ż e n i e jedynie aluzyjnie wskazuje na t r e ś ć . " O p o w i e ś ć o uczcie Babette zbudowana jest w e d ł u g 7 tego prawa tajemnicy symbolu. W i d z i m y to w niej w y r a ź n i e . G d y b y ś m y b o w i e m chcieli pójść tropem sceny i postaci M a r i i i M a r t y opisanych przez Ł u k a s z a , „ d o k ł a d n i e " , to napoty­ kamy o d razu na t r u d n o ś c i , zaczynamy się g u b i ć , popadamy w zdumienie i paradoks. Uczta Babette nie jest bowiem, ż a d n y m odklepanym, mechanicznym p o w t ó r z e n i e m sche­ m a t u . N i c t u nie jest „ d o k ł a d n e " , wszystko zdaje się b y ć niejasne, akcenty r o z ł o ż o n e z o s t a ł y inaczej, uległy j a k b y p r z e s u n i ę c i u (nie bez znaczenia wydaje się b y ć t u i d o c h o d z i ć do głosu inna specjalność wielkich D u ń c z y k ó w - zmysł i r o n i i ) . Bo k t o t u jest M a r i ą , a k t o M a r t ą tak n a p r a w d ę , „ d o k ł a d n i e " ? - „ D w i e jasne M a r i e " M a r c i n a i F i l i p a troszczą się o ubogich, poświęcając się d z i a ł a l n o ś c i charyta­ tywnej. T o przecież dwie reprezentantki praktycznego, p r o ­ testanckiego, „ h o r y z o n t a l n e g o " chrześcijaństwa. Jeśli jest w nich j a k i ś rys ascezy (rezygnacja z m a ł ż e ń s t w a , staro­ p a n i e ń s t w o ) to jest to też praktyczna, życiowa, protestancka rezygnacja, ojcowskie p o s ł u s z e ń s t w o i ofiara, żeby z a t r a c i ć się w służbie c z ł o w i e k o w i i społeczności. N i c , z d a w a ł o b y się (herbatka, zebrania i lektury Pisma świętego), co m o g ł o b y m i e ć j a k i k o l w i e k związek z mistycyzmem i k o n t e m p l a c j ą . A służąca Marta? - „ c i e m n a Marta"-Babette, to przecież A r t y s t k a , w jej r ę k a c h nawet miejscowa zupa z ryby i namo­ czonego chleba, przeistacza się w ucztę d u c h o w ą , co maluje się w r ę c z na twarzach b i e d a k ó w . C z y ż w tej milczącej ( d o ś w i a d c z o n e j , d o t k n i ę t e j cierpieniem), p o z o s t a j ą c e j w cie­ n i u , wciąż nieobecnej i , z d a w a ł o b y się, pozostającej daleko od Boga (czy też od p r a k t y k o w a n i a p o b o ż n o ś c i , nominalnej „ p a p i s t c e " ) , czyż w tej zanurzonej w troski codziennego dnia i p r o w a d z ą c e j k u c h n i ę , „ p r a k t y c z n e j i pragmatycznej M a r ­ cie" nie odnajdziemy więcej mistycyzmu i kontemplacji, gdy w i d z i m y j ą c h o d z ą c ą po ł ą k a c h w milczeniu, i nad brzegami morza, w p a t r z o n ą w dal i p r z e l a t u j ą c ą m e w ę („spójrzcie na p t a k i niebieskie"), t u ż przed p o d j ę c i e m decyzji o swej wielkiej rezygnacji i ofierze, czyż w tej M a r c i e nie ma więcej z M a r i i ? A jednak m i m o tych wszystkich niejasności, czuje­ my, że pozostajemy stale w k r ę g u ducha tej samej sceny z Ewagelii Ł u k a s z a , w k r ę g u tej samej tajemnicy sporu p o m i ę d z y M a r t ą i M a r i ą . Czujemy, że o d t ą d tak j a k M a r i a i M a r t a nie m o g ą istnieć bez siebie, na wieczność, tak istnieją i b ę d ą istnieć na w i e c z n o ś ć , na zawsze ze s o b ą z ł ą c z o n e - M a r c i n a i Filipa i Babette. T a k ż e i w losach p o z o s t a ł y c h b o h a t e r ó w Uczty Babette znaleźć m o ż e m y n a w i ą z a n i e do Ewangelii Ł u k a s z a - owe ustawiczne pytanie, czy aby o w ą „ d o b r ą , lepszą c z ą s t k ę w y b r a l i " - widzimy to u g e n e r a ł a Lowenhielma, jeszcze przed jego wyznaniem, glosolalią - zwiastowaniem o łasce ( „ D r ż y m y przed d o k o n a n i e m w naszym życiu w y b o r u , a dokonawszy go d r ż y m y , z n o w u z lęku, że w y b r a l i ś m y źle."), gdy przygotowuje się do wyjazdu na U c z t ę , do miejsca swego w y b o r u i rezygnacji, i dokonuje r a c h u n k u p a t r z ą c w lustro - „ M a r n o ś ć nad m a r n o ś c i a m i " , i gdy rozmawia ze s o b ą m ł o d y m , z c z a s ó w tamtego w y b o r u : - „ Z o b a c z y m y k t o m i a ł r a c j ę " . W i d z i m y to w p e ł n y m z w ą t p i e n i a liście artysty Achille'a Papin: „ P r z e z piętnaście lat Panno F i l i p o , b o l a ł e m nad t y m , że głos Pani nie zabrzmi w G r a n d Opera w P a r y ż u . K i e d y dzisiejszej nocy myślę o Pani, na pewno otoczonej r a d o s n ą i k o c h a j ą c ą r o d z i n ą , i o sobie: p o s i w i a ł y m , samo­ t n y m , zapomnianym przez tych, k t ó r z y kiedyś, mnie oklas­ k i w a l i i uwielbiali, m a m w r a ż e n i e , że chyba Pani lepszą c z ą s t k ę w życiu w y b r a ł a . " W i d z i m y albo d o m y ś l a ć się m o ż e m y tego samego pytania i skrywanego lęku w twarzach Marciny i Filipy. „ T a j e m n i c a miłości przemija wraz z życiem p r a k t y c z n y m - p i s a ł Orygenes w komentarzu do tej Ewangelii - jeśli nauka i z a c h ę t a do d z i a ł a n i a nie p o c i ą g a człowieka do kontemp­ lacji: ani p r a k t y k a , ani kontemplacja nie m o g ą istnieć bez siebie nawzajem. Trzeba więc raczej powiedzieć, że M a r t a w s p o s ó b bardziej cielesny przyjęła s ł o w o do swego miesz 83 �kania, czyli do duszy. M a r i a zaś s ł u c h a ł a go duchowo, siedząc u jego s t ó p . " R ó ż n i e interpretowano postaci i figury M a r t y i M a r i i . P r z y w o ł a n y t u Orygenes u p a t r y w a ł w postaci M a r t y t r a d y c j ę Synagogi, S y n a g o g ę . T a z a ś , k t ó r a przyjęła s ł o w o duchowo i lepszą o b r a ł a c z ą s t k ę - M a r i a reprezentuje pogan, jest z pogan. Intuicja o p o g a ń s k i m charakterze ofiary-uczty Babette zawarta w r o z w a ż a n i a c h W i e s ł a w a Juszczaka, zys­ k i w a ł a b y swe uzasadnienie i wsparcie w tradycji teologicznej. P a m i ę t a j ą c o tej niejasności Babette, k t ó r a jest po trosze M a r t ą , po trosze M a r i ą , a przede wszystkim A r t y s t k ą (a czyż A r t y s t a nie jest z w i ą z a n y z cielesnością, u c i e l e ś n i a n i e m , i czyż artysta nie bywa czasem w i e l k i m ś w i ę t y m Poganinem?) z b l i ż a m y się do największej niejasności i tajemnicy, leżącej j u ż w samych ź r ó d ł a c h ewangelicznych, do tego s ł y n n e g o zagadnienia,, o k t ó r y m Daniel Rops pisze, że jest „ d o r o z s t r z y g n i ę c i a zapewne n i e m o ż l i w e " . D o pytania: K i m b y ł a owa kobieta, o k t ó r e j m ó w i ą wszystkie cztery Ewangelie, i o k t ó r e j m ó w i się, że „ G d z i e k o l w i e k po c a ł y m świecie głosić b ę d ą tę E w a n g e l i ę , b ę d ą r ó w n i e ż o p o w i a d a ć na jej p a m i ą t k ę to, co u c z y n i ł a . " Ofiara Babette bowiem, w jej rozrzutnym geście, zmarnowania tej ogromnej sumy na u c z t ę , przypomi­ na n a m ofiarę tamtej kobiety, ofiarę b u d z ą c ą p a m i ę t n e zgorszenie i szemranie u c z n i ó w : „ G d y Jezus p r z e b y w a ł w Betanii, w d o m u Szymona T r ę d o w a t e g o , zbliżyła się do niego kobieta z alabastrowyn f l a k o n i k i e m drogiego olejku i w y l a ł a m u na głowę, gdy s p o c z y w a ł przy stole. Uczniowie, w i d z ą c to, oburzali się m ó w i ą c : ' N a co ta strata? Przecież m o ż n a b y ł o to drogo s p r z e d a ć i r o z d a ć u b o g i m . ' Lecz Jezus z a u w a ż y ł to i rzekł d o nich: 'Czemu sprawiacie p r z y k r o ś ć tej kobiecie? D o b r y uczynek spełniła w z g l ę d e m mnie. B o ubogich zawsze m i e ć będziecie u siebie, lecz mnie nie zawsze mieć b ę d z i e c i e ' . " ( M a t 26,6 i n.) W i a d o m o ś ć o w y d a n i u 10 tysięcy f r a n k ó w , ten niepojęty czyn Babette jest szokiem dla praktycznych M a r c i n y i F i l i p y , p o r a ż a je zupełnie, b u d z ą c za chwilę największą litość i w s p ó ł c z u c i e : „ W i ę c teraz do k o ń c a życia będziesz biedna Babette? N a co pada owa znamienna o d p o w i e d ź : „ A r t y s t a nigdy nie jest biedny." O t o zwycięstwo i t r y u m f służącej, artystki, „ c i e m n e j M a r t y " . M a r t y ? Czy jednak M a r i i . . . M o ż e trzeba p o w i e d z i e ć : z w y c i ę s t w o M a r t y i M a r i i . Jest taka scena w filmie: O t o uczta dobiega k o ń c a , goście p r z e c h o d z ą do drugiego p o k o j u , na k a w ę , F i l i p a zasiada do fortepianu, M a r c i n a zajmuje miejsce o b o k g e n e r a ł a , skłóceni przedtem c z ł o n k o w i e gminy, k t ó r y m twarze o d dawna tego wieczoru p o j a ś n i a ł y , a j ę z y k i zdążyły się r o z w i ą z a ć , wymie­ niają m i ę d z y s o b ą b ł o g o s ł a w i e ń s t w a . K a m e r a przenosi nas ponad o p u s t o s z a ł y m „ w i e c z e r n i k i e m " do kuchni-pracowni Babette, widzimy j ą strasznie z m ę c z o n ą , j a k zasiada z kielisz­ kiem w d ł o n i , smakuje t r o c h ę w i n a z a m y ś l o n a , i j a k b y jeszcze bardziej nieobecna. Z daleka d o b i e g a j ą pierwsze tony melo­ d i i . Babette podnosi w z r o k , jej spojrzenie (pełne j a k b y zrozumienia i rozpoznania) biegnie w t a m t ą s t r o n ę s k ą d d o c h o d z ą dźwięki fortepianu, przenosi nas do p o k o j u , 8 PRZ w k t ó r y m F i l i p a rozpoczyna pieśń. P i e ś ń ta ( i scena) jest j a k b y z w i e ń c z e n i e m i k l a m r ą c a ł e g o wydarzenia tego wieczo­ r u ( i m i m o że poprzedza finał - p o w i e d z i a ł b y m - c a ł e g o filmu). P i e ś ń opowiada o c h y l ą c y m się k u k o ń c o w i d n i u , 0 przemijaniu życia, dobieganiu do kresu. Zawiera p r o ś b ę „ b y B ó g był naszym ś w i a t ł e m w dolinie c i e m n o ś c i " (Be Thou our light in the vale of darkness) i by „ d r z w i łaski były zawsze o t w a r t e " (Let mercy's door be ever open). (Dzieje się to zresztą przy szczelnie z a m k n i ę t y c h drzwiach do k u c h n i , gdzie p o z o s t a ł a Babette). W cytowanych t u (za angelskim tekstem) s ł o w a c h , pieśń zawiera aluzję do Psalmu 23 ( „ C h o ć ­ b y m też chodził w dolinie cierna śmierci nie b ę d ę się b a ł z ł e g o " 1 poprzez n a s t ę p n y wiersz - „ W obliczu nieprzyjaciół m o i c h zastawiasz stół przede m n ą , p o m a z a ł e ś olejkiem głowę m o j ą , kubek m ó j jest o p ł y w a j ą c y " , t a k ż e aluzję do owej, p r z y w o ł a ­ nej j u ż , b u d z ą c e j zgorszenie u c z n i ó w ofiary). P i e ś ń ta, k t ó r a jest komentarzem d o wszystkich tych w y d a r z e ń , to stary znany protestancki h y m n do melodii i słów niemieckiego poety Georga N e u m a r k a Kto los swój oddał w ręce Boga ( Wer nur den lieben Gott lafit walten). M y ś l ę , że zawiera on też komentarz do l o s ó w tych wszystkich ( t r o s z c z ą c y c h się o swój w y b ó r , niepewnych swego w y b o r u ) postaci, a przede wszyst­ k i m do losu Babette jej historii, do jej d o ś w i a d c z e ń , do jej ofiary. P i e ś ń ta przecież jest z a p o w i e d z i ą r y c h ł e g o jej t r y u m ­ fu, jest j a k b y „ o d p o w i e d z i ą M a r c i e " t u ż przed rozpoz­ naniem w niej, służącej, nie t y l k o wielkiej artystki, ale i M a r i i : 1. „ K t o los swój o d d a ł w ręce Boga, K t o w N i m nadzieję złożył swą, N i e przyjdzie n a ń przenigdy trwoga, I pomoc znajdzie w d o l ę złą. K t o sercem się z swym Bogiem zrósł, Ten na opoce d o m swój wzniósł. 2. N i e c h serce twe więc bacznie słucha, Co B ó g ci k a ż e , czego chce, I przyjmuj to w pokorze ducha, C o M ą d r o ś ć ci najwyższa śle. Ten, k t ó r y stworzył, w y n i ó s ł nas, Wie, czego brak n a m w k a ż d y czas. 3. G d y b ó l ci z piersi wydrze ł k a n i e , N i e mniemaj, że B ó g rzucił cię, Ż e t y l k o o t y m ma staranie, K t ó r e m u los u ś m i e c h a się; Bo nie zna n i k t tych c z a s ó w , zmian, N i celów, k t ó r e przejrzał Pan. 4. Skinieniem j e d n y m strącić z w y ż y n Pysznego w nicość mocen B ó g , M a l u c z k i c h zaś w y w y ż s z y ć z nizin I w y r w a ć z wszelkich cierpień t r w ó g . O, nieraz m o ż n y pada w pył, A wstaje, k t o p o n i ż o n był. 5. W i ę c B o g u powierz życie swoje, I w sercu zawsze Boga miej; O n na cię ześle łaski zdroje I m i e ć cię będzie w pieczy swej! C h o ć b y ci groził zguby cios, N i e spadnie z g ł o w y twojej w ł o s . " PISY 3 Xavier Leon-Dufour SJ, Słownik Nowego Testamentu, przekład Wypowiedź z wywiadu Daniele Parra w: „La Revue du i opr. Ks. Kazimierz Romaniuk, Poznań 1981, s. 254 Cinema", nr 437/88, cyt. za materiałem opracowanym przez ManaTamże, s. 532 nę Chyb w „Filmowym Serwisie Prasowym". Henri Daniel Rops, Dzieje Chrystusa, przeł. Zofia StarowieysFilm nie miał tak entuzjastycznego przyjęcia w rodzimej Danii, ka-Morstinowa, Warszawa 1972, s. 241 odebrano go dość chłodno, krytka skupiła się na problematyce Orygenes, Homilie o Ewangelii św. Łukasza, fr. 72 (w.) Pisma wierności filmowej adaptacji, widząc niejako w tej próbie zamach na Starochrześcijańskich pisarzy, t. X X X V I , Przekład i opr. Stanisław wielkość i świętość jakie stanowi twórczość Karen Blixen, a także Kalinkowski. Wstęp, ks. Marek Starowieyski, Warszawa 1986, s. 168 podkreślano niebezpieczeństwa filmowej banalizacji. Por. Anne J. Łotman, Symbol w systemie kultury, „Pol. Szt. Lud." 1988, Jerslev, Hvad laver Babette i Vestjyland? Babettes Gaestebud - en filmatisering mellem and og kod, billeder og banaliseringer, „Satiden"nr 3, s. 151-154 Orygenes, op cit, s. 168 nr 4/1991 s. 63-71 1 4 2 5 6 1 8 84 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/23592bd48c0fac2e5872cd68f26444b5.pdf 585ae083cd8b38359b86f6ab1bc02dca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2384 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2212 Title A name given to the resource Moment Wieczny. O "Uczcie Babette" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.76-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Moment wieczny O „Uczcie Babette" Dariusz Czaja Wszystko w dziele Gabriela Axela wydaje się z pozoru proste, jednoznaczne, nie w y m a g a j ą c e d o p o w i e d z e ń , komen­ tarzy, a j u ż t y m bardziej analitycznych z a b i e g ó w . Ł u d z ą c s w ą p r o s t o t ą , ta o p o w i e ś ć o życiu protestanckiej sekty religijnej, rozpoczyna się czytelnym dla k a ż d e g o m o t y w e m bajkowym: „ Ż y ł y sobie kiedyś w t y m o d l u d n y m miejscu dwie siostry, k t ó r e p i e r w s z ą m ł o d o ś ć m i a ł y j u ż za s o b ą . N a imię m i a ł y M a r t i n a i F i l i p a . " H i s t o r i a opowiedziana w filmie da się d o ś ć ł a t w o i precyzyjnie streścić. I w t y m momencie z a c z y n a j ą się schody: okazuje się bowiem, że to co istotne, co być m o ż e jest najistotniejszą jego treścią kryje się „ p o d " z e w n ę t r z n y m k s z t a ł t e m , „ p o d " f a b u l a r n ą akcją. Czujemy, że spod warstwy anegdotycznej przeziera j a k i ś naddatek sensu, c o ś co nie poddaje się u j e d n o z n a c z n i a j ą c y m f o r m u ł o m . Z d a r z a j ą się jednak wypowiedzi z a s k a k u j ą c o infantylne, j a k owa konstatacja pewnego brytyjskiego k r y t y k a , k t ó r y z roz­ brajającą szczerością ogłosił, iż jest to film o k u c h n i francus­ k i e j . I c h o ć z a p r z e c z y ć nie s p o s ó b , że t y t u ł o w a uczta jest f a b u l a r n ą d o m i n a n t ą filmu, potraktowanie j e j , wyłącznie j a k o wizualnego aneksu do Fizjologii smaku albo Medytacji o gastronomii doskonalej A n t h e l m a Brillat-Savarina jest c z y m ś więcej niż z w y k ł y m nieporozumieniem. T a k i s p o s ó b lektury bazuje na czysto z e w n ę t r z n y m , p o w i e r z c h o w n y m widzeniu rzeczy, co w efekcie powoduje c a ł k o w i t e sprzenie­ wierzenie się intencji tekstu filmowego. W s p o m i n a m scenę uczty, bowiem na niej właśnie chciał­ b y m przede wszystkim s k u p i ć dalej swoją u w a g ę . Z k i l k u w ą t k ó w , k t ó r e z a s ł u g i w a ł y b y na osobne o m ó w i e n i e (spot­ kanie odmiennych k u l t u r , m e n t a l n o ś c i , ekspresji religijnej; temat łaski i przeznaczenia; p o w o ł a n i e i rola artysty, sens sztuki) wybieram d ł u g ą , r o z ł o ż o n ą w czasie sekwencję uczty, g d y ż na jej p r z y k ł a d z i e , m o ż e najbardziej w y r a ź n i e , będzie m o ż n a p o k a z a ć a n o n s o w a n ą w i e l o w a r s t w o w o ś ć , niejedno­ z n a c z n o ś ć , s e m a n t y c z n ą nieprzejrzystość filmu, będzie m o ż ­ na w y d o b y ć jego w y m i a r symboliczny. D o s e n s ó w zawartych w scenie uczty c h c ę p r z y b l i ż a ć się poprzez p r z y w o ł y w a n i e innych, bliskich jej semantycznie, c h o ć niekoniecznie t y l k o filmowych t e k s t ó w i o b r a z ó w , aby t y m sposobem u n i k n ą ć wspomnianych interpretacyjnych symplifikacji i redukcji. Oświetlenie obrazu filmowego przez inne, j e m u podobne, daje i ten zysk poznawczy, że nie n a r u s z a j ą c jego a u t o n o m i i pozwala dostrzec związki, p o k r e w i e ń s t w a i korespondencje z a c h o d z ą c e p o m i ę d z y r ó ż n o r o d n y m i , szeroko p o j ę t y m i „ t e ­ k s t a m i " k u l t u r y . Przy i n n y m nastawieniu uchwycenie tego rodzaju p o d o b i e ń s t w i analogii b y ł o b y utrudnione, jeśli nie w r ę c z n i e m o ż l i w e . D o d a ć m o ż e trzeba jeszcze i to, że wydzielane t u dla analitycznej j a s n o ś c i warstwy znaczenio­ we, t w o r z ą w istocie j e d n ą n i e p o d z i e l n ą całość w strukturze dzieła. 1 2 3 * * * Z a n i m o k a ż e się, że Babette w y g r a ł a na loterii los opiewa­ j ą c y na 10 tysięcy f r a n k ó w , zanim przeznaczy wszystkie te p i e n i ą d z e na przygotowanie francuskiej kolacji, k t ó r a uświe­ t n i spotkanie z okazji setnej rocznicy u r o d z i n pastora, założyciela sekty, ó w d z i e ń m i a ł b y ć p o c z ą t k o w o przede 76 wszystkim s k r o m n ą , par excellence religijną u r o c z y s t o ś c i ą , odnowieniem konfesji. Rozpocznijmy zatem i n t e p r e t a c j ę o d tego najbardziej n a r z u c a j ą c e g o się kontekstu. Po śmierci pastora, jego uczniowie p o d organizacyjnym i d u c h o w y m p r z y w ó d z t w e m d w ó c h c ó r e k spotykali się co r o k u „ b y c z y t a ć i k o m e n t o w a ć S ł o w o Boże oraz by czcić ducha swojego mistrza, k t ó r y — j a k to wciąż odczuwali — był p o ś r ó d n i c h " . Z r o k u na r o k z a ł o ż o n a przez niego w s p ó l n o t a zmniejszała się coraz bardziej, n a r a s t a ł y k ł ó t n i e i spory p o m i ę d z y jej c z ł o n k a m i . W dzień setnej rocznicy u r o d z i n pastora, do stołu z a s i a d ł o d w u n a s t u najwierniejszych jego u c z n i ó w . Przy­ pominano słowa pastora często p r z e z e ń powtarzane: „ M o j e dzieci kochajcie s i ę " , „ Ł a s k a i prawda s p o t k a j ą się, sprawie­ dliwość i p o k ó j złożą sobie p o c a ł u n e k " , przypominano cudowne wydarzenia z jego życia: „ P a m i ę t a m j a k pastor o b i e c a ł wygłosić kazanie we wsi p o drugiej stronie fiordu. T o był cud. O d d w ó c h tygodni u t r z y m y w a ł a się fatalna pogoda i ż a d e n r y b a k nie ośmielał się p r z e p ł y n ą ć fiordu. M i e s z k a ń c y wioski j u ż prawie stracili nadzieję, ale pastor obiecał, że jeśli zabraknie łodzi przyjdzie do nich nawet po falach. Trzy d n i przed B o ż y m Narodzeniem szturm u s t a ł a m r ó z był tak silny, że cały fiord p o k r y ł się lodem. Taka rzecz nie z d a r z y ł a się nigdy przedtem." (Por. M t 14,22—33; M k 6,45—52; J 6,16—21). Ta część uczty, w y p e ł n i o n a p a m i ę c i ą u c z n i ó w 0 s w o i m nauczycielu tworzy c o ś na k s z t a ł t o b r z ę d u k o m memoratywnego. P a m i ę ć przydaje b y t u , m a m o c uobec­ niania nieobecnego. Sprawia, że ten, k t ó r y z zawieszonego na ścianie p o r t r e t u s p o g l ą d a na swoich u c z n i ó w , jest tego wieczoru n a p r a w d ę m i ę d z y n i m i . Przez cały ten fragment „ p r z e b i j a " znajomy, j a k ż e podobny obraz: stół, w s p ó l n i e s p o ż y w a n y posiłek, dwunastu, M i s t r z i Nauczyciel p o ś r ó d nich. Ostatnia Wieczerza jest p r a w d z i w ą prefiguracją tej sceny. C z y ż trzeba d o p o w i a d a ć jeszcze i rozwijać j a w n i e n a r z u c a j ą c e się typologiczne r ó w n a n i e : Chrystus i pastor, M i s t r z i mistrz. Ten, k t ó r y n a k a z a ł swej w s p ó l n o c i e s p o t y k a ć się i rozpamiętywać ewangeliczne prze­ słanie i Ten, k t ó r y p o w i e d z i a ł : „ T o czyńcie na m o j ą pamiąt­ kę". ( Ł k 22,19) Uczta Babette jest j e d n y m z niewielu filmów ( m o ż e j e d y n y m ) , w k t ó r y m tak d o k ł a d n i e , werystycznie nieomal dokonuje się imitacja, w g ł ę b o k i m , etymologicznym sensie tego s ł o w a (łac. imitare — n a ś l a d o w a ć , o d t w a r z a ć ) Ostatniej Wieczerzy. Jest to d o k ł a d n e o d w r ó c e n i e p a m i ę t n e j sceny z Viridiany Bunuela, gdzie t y t u ł o w a bohaterka, pozos­ tając wierna ewangelicznemu zaleceniu — „ L e c z kiedy u r z ą d z a s z przyjęcie, z a p r o ś ubogich, u ł o m n y c h , c h r o m y c h 1 n i e w i d o m y c h . " ( Ł k 14,13) — zaprasza do siebie b i e d a k ó w z okolicy, k t ó r z y w liczbie dwunastu z a s i a d a j ą za s t o ł e m zastawionym jedzeniem i w i n e m (pierwowzorem ikonografi­ cznym tej sceny jest Ostatnia Wieczerza Leonarda). Przyjęcie k o ń c z y się o g ó l n y m p i j a ń s t w e m i b i j a t y k ą — parodystyczn y m , b l u ź m e r c z y m odwzorowaniem uczty ewangelicznej. T o Ostatnia Wieczerza a rebours. S u g e r u j ą c s y m b o l i c z n ą ekwiwalencję p o m i ę d z y O s t a t n i ą W i e c z e r z ą a u r o c z y s t ą k o l a c j ą w s p ó l n o t y religijnej, nie w s p o m n i a ł e m o s ł o w a c h w i e ń c z ą c y c h wielkoczwartkowe spotkanie u c z n i ó w i M i s t r z a — „Bierzcie to jest C i a ł o m o j e " oraz „ T o jest moja K r e w Przymierza, k t ó r a za wielu będzie �w y l a n a " ( M k 14,22, 14,24) — s ł o w a c h u s t a n a w i a j ą c y c h sakrament Eucharystii, a n t y c y p u j ą c y c h ofiarę K r z y ż a . Gdzie w filmie m a m y jakiekolwiek n a w i ą z a n i e do ofiary z ciała i krwi? J a k ą k o l w i e k sugestię p r z y w o ł u j ą c ą m o t y w p o ś w i ę c e n i a życia dla innych, ofiary z życia? Aluzja d o tego tematu pojawia się w scenie zdającej się mieć jedynie anegdotyczne znaczenie. P r z y p o m n i j m y moment, kiedy Ba­ bette, zgromadziwszy potrzebne do przygotowania kolacji ingrediencje, zabiera się do gotowania. Odwiedza j ą w k u ­ chni jedna z sióstr, k t ó r a po chwili wycofuje się z p r z e r a ż e ­ niem. W nocy ma sen, w k t ó r y m pojawia się g ł o w a w o ł u w ogniu, żółw w oparach czerwonego d y m u , Babette p o d a j ą ­ ca jej z u ś m i e c h e m kubek z w i n e m (krwią?), k t ó r e g o z a w a r t o ś ć rozlewa się c z e r w o n ą p l a m ą na b i a ł y m obrusie i wreszcie sztych p r z e d s t a w i a j ą c y c z a r o w n i c ę - ś m i e r ć z k o s ą na spienionym k o n i u . Ta cała sekwencja utrzymana w tona­ cji raczej buffo (oniryczny obraz wzmacnia t y l k o grotesk o w o ś ć sytuacji) wydaje się bez większego znaczenia. Jest jednak c o ś , co k a ż e z a t r z y m a ć się przy niej dłużej: śmierć i krew. Ściślej rzecz b i o r ą c : śmierć i krew tego, co żywe, tego, co jest z ciała, z m i ę s a , tego, co zostanie zabite i zjedzone. W j a k i m sensie m o ż n a t u m ó w i ć o ofierze? Czy nie n a d u ż y w a m y tego pojęcia o d n o s z ą c je do zjawiska tak oczywistego, zwyczajnego, trywialnego wręcz j a k s p o ż y w a ­ nie mięsa? W tekście, do k t ó r e g o chcę się o d w o ł a ć ó w problem, o w o pytanie staje, by tak rzec, na ostrzu n o ż a . Jolanta Brach-Czaina w n i e z w y k ł y m , p r z e j m u j ą c y m , egzys­ tencjalnym eseju podejmuje pytanie o znaczenie a k t u zjada­ nia przez nas tego co żywe, odnajduje r ó w n i e ż zupełnie n o w ą p e r s p e k t y w ę spojrzenia na elementarny (i przez to zapoz­ nawany) fakt naszej m i ę s n o ś c i . Oddajmy głos autorce: „ C h a r a k t e r naszej w s p ó l n o t y determinuje fakt m i ę s n o ś c i . Bo p o k a r m e m m o ż e b y ć prawie wszystko, ale m i ę s o to jest ciało i krew. P e ł n e ofiarowanie. W t y m sensie n a l e ż y m y do w s p ó l n o t y k r w i , że w zjednoczeniu zachowane zostaje życie, gdy j a k i e ś życie uchodzi. Istnienie — z d a j ą c się b y ć w a r t o ś c i ą n a d r z ę d n ą — t r w a dzięki ofierze ostatecznej, k t ó r a jest raczej pobierana niż dobrowolnie s k ł a d a n a przez o f i a r o w u j ą c e g o się. T a k r w a w a k o m u n i a rozbija z ł u d ę w y r ó ż n i k ó w j a k o cech, na k t ó r y c h m o ż n a by się o p r z e ć w r o z w a ż a n i a c h o kondycji naszej czy losie. Los jest w s p ó l n y i w płaszczyźnie egzystencjalnej sprawiedliwie w y r ó w n a n y . Ofiara zostaje z ł o ż o n a bez w z g l ę d u na t o , czy t o , co u w a ż a n e jest za niższe, zostaje p o ś w i ę c o n e temu co wyższe, czy też odwrotnie, t o , co u w a ż a się za wyższe, zostaje z ł o ż o n e w ofierze temu, czym pogardza. C z ł o w i e k r o b a k o w i . N i e m o ż e m y istnieć bez siebie, nie m o ż e m y nie niszczyć siebie, nie m o ż e m y nie o f i a r o w y w a ć się sobie wzajemnie.(...) G d y nadchodzi śmierć, p o w i n n i ś m y z w d z i ę c z n o ś c i ą p o m y ś l e ć o tych wszystkich stworzeniach, k t ó r e w ciągu życia zjedliśmy, bo były ofiarą s ł u ż ą c ą naszemu istnieniu. I p o w i n n i ś m y się m o d l i ć do tych s t w o r z e ń . A n a s t ę p n y m p o w i e d z i e ć : jedzcie! T o jest moje ciało i moja k r e w . " 4 5 T a k zostaje usprawiedliwione, nieustanne, wciąż powta­ rzające się, zwielokrotnione zjawisko zjadania przez nas istoty cielesnej, i n n y c h istnień. Zostaje ustanowiona teodycea m i ę s a . W kolejnym akapicie, r ó w n i e z d u m i e w a j ą c y m i o d ­ k r y w c z y m j a k fragmenty j u ż przytoczone, dochodzi do głosu w ą t e k przewijający się w c a ł y m tekście: metafizyczny w y m i a r naszej m i ę s n o ś c i : „ M e t a f i z y k a m i ę s a zmusza nas do zmiany tradycyjnego stosunku do w a r t o ś c i tego, co wieczne, i tego, co chwilowe. Z w y k l i ś m y bowiem u z n a w a ć wieczne trwanie za szczególnie u p r a g n i o n ą , szczególnie w y s o k ą w a r t o ś ć . Zazwyczaj b y ł o ono atrybutem przypisywanym A b s o l u t o w i , a więc temu, co najcenniejsze. Tymczasem obserwacja m i ę s ­ ności przekonuje nas, że najpowszechniej dane i najcodzienniej banalne jest n i e k o ń c z ą c e się trwanie istnienia. N i e m o ż n a się go p o z b y ć . Wieczne trwanie jest przyklejone do istnienia chytrze i przewrotnie w postaci zmiany. Pod­ trzymywane przez w s z e c h p o t ę ż n ą moc ambiwalencji, i nie o to t u chodzi, czy istnienie istnienia m o ż e się kiedyś u r w a ć , s k o ń c z y ć , czy nie m o ż e . Tego nie wiemy. Chodzi t y l k o o t o , co m ó w i nam sama m i ę s n o ś ć istnienia. N i c się nie k o ń c z y . W i ę c b y ć m o ż e , cokolwiek r o b i m y t r w a w j a k i ś s p o s ó b . I b y ć m o ż e , to nic nie szkodzi, że t r w a . T y m , co jest niezbywalnie dane wraz z m i ę s n o ś c i ą , jest trwanie n i e s k o ń c z o n e . Zatem nie o nie należy walczyć, s t a r a ć się, z a b i e g a ć , bo z perspek­ t y w y m i ę s n o ś c i jest to jej cecha nizaprzeczalna. Zabiegać warto o każdy bezcenny moment, o niezwykłą chwilę, o ostate­ czną wartość każdego mijającego naszego kształtu istnienia. Z perspektywy mięsności najwyższą, a b s o l u t n ą w a r t o ś ć p r z y p i s a ć należy chwilowej indywidualnej formie, przez k t ó r ą w ł a ś n i e przeistacza się m i ę s n o ś ć , a na w i e c z n o ś ć nie w a r t o się nawet o g l ą d a ć , ona w mięsności jest. Przyjrzyjmy się chwili, k t ó r e j k s z t a ł t nadaje czyjaś o b e c n o ś ć z nami. (Dlaczego tak rzadko to robimy?) Jest bezcenna. I c h w i l i , k t ó r e j k s z t a ł t wyznacza czyjeś nieistnienie. I ona jest bezcen­ n y m momentem b ó l u . W i ę c m i ę s n o ś ć kieruje n a s z ą u w a g ę k u absolutowi u k r y t e m u w p o s z c z e g ó l n y c h momentach, w nie­ powtarzalnie oryginalnych k s z t a ł t a c h , przez k t ó r e ona prze­ suwa się i przeistacza. Nasze zadanie —jak można stąd wnosić — polegałoby zatem na umiejętności przeżycia wartości ostatecznej każdej chwili, a z drugiej strony, na nadawaniu jej wartości absolutnej, przez nas samych ustalonej. Obiektem naszej szczególnej troski i największych tęsknot nie powinna więc być wieczność, lecz zaprzeczająca jej chwila. " (Wszyst­ kie p o d k r e ś l e n i a moje - D C . ) Przytaczam długie fragmenty tego eseju i zestawiam je z Ucztą Babette z d w ó c h p o w o d ó w . Po pierwsze ze w z g l ę d u na obecny w n i m m o t y w o f i a r y , przejawiający się w filmie w r ó ż n y c h o d s ł o n a c h i opalizujący r ó ż n y m i znaczeniami. Po drugie, ze w z g l ę d u na p o r u s z o n ą tam, w tak z a s k a k u j ą c y m świetledialektykę c h w i l i i w i e c z n o ś c i , m o t y w , k t ó r y przyjdzie r o z w i n ą ć w odniesieniu do filmu w i n n y m jeszcze planie. S ą d z ę , że te właśnie d w a „ t e m a t y " p r z e n i k a j ą całość filmowej opowieści, o r g a n i z u j ą m a t e r i ę z d a r z e ń , są ich „ u k r y t y m " sensem. P o w r ó ć m y zatem, ale t y l k o na moment, do filmu. D o tych, j a k ż e z m y s ł o w y c h , j a k ż e smakowitych k a d r ó w , w k t ó r y c h p o j a w i a j ą się: patera z owocami obok butelki wina, surowe, d r g a j ą c e plastry świeżego mięsa, zastawiony stół, biały obrus, a na n i m skrzące światłem srebra. Niejasne poczucie deja v u , k t ó r e towarzyszy o g l ą d a n i u , czy też precyzyjniej m ó w i ą c , smakowaniu tych niemalże autonomicznych obraz­ k ó w , zmienia się za moment w p e w n o ś ć wobec tego co podano n a m przed oczy: p r z y w o d z ą one na m y ś l obrazy m a r t w y c h natur. Przywołuję je w t y m miejscu nie t y l k o z p o w o d u odruchowej, s a m o n a r z u c a j ą c e j się asocjacji. Przy ich pomocy (na w y b r a n y m p r z y k ł a d z i e ) c h c i a ł b y m j u ż teraz, zanim przejdziemy ponownie do interpretacji sceny uczty, p o k a z a ć j a k rozumiem z a s u g e r o w a n ą na wstępie jej symboliczność. Co m i a ł b y t u z n a c z y ć symboliczny charakter uczty? Co znaczy t u symbol? O jakiego rodzaju symbolu mówimy? O d razu w a r t o z a z n a c z y ć , że m ó w i ą c o martwej naturze, nie m a m na myśli tych jej realizacji, k t ó r y c h symboliczne znaczenie o d c z y t y w a ł z i k o n o l o g i c z n ą r a f i n a d ą Ingvar Bergs t r ó m , jeden z najwybitniejszych z n a w c ó w t e m a t u . C h c ą c z r o z u m i e ć j a k ujmuję t u s y m b o l i c z n o ś ć martwej natury (ściślej pewnego jej rodzaju) i s y m b o l i c z n o ś ć w o g ó l e , trzeba będzie na m o m e n t zawiesić — co nie znaczy p o r z u c i ć — najczęstsze przyzwyczajenie etnologa i historyka sztuki, zgodnie z k t ó r y m symbolem jest to, co odnosi do jakiejś rzeczy, osoby, pojęcia, idei na mocy utrwalonej społecznie konwencji. D o b r y m p r z y k ł a d e m tak pojętej symboliki s ą martwe natury typu „ v a n i t a s " : p o w t a r z a j ą c e się w nich czaszki, klepsydry, mydlane b a ń k i , zgaszone świece, motyle, muchy, r o b a k i były czytelnymi w chwili powstania (obecnie 6 7 77 �nie zawsze rozumiemy i c h symboliczny sens — potrzeba pomocy i k o n o l o g a ) symbolami nieuchronnego przemijania, m a r n o ś c i , ś m i e r c i . Podobnie rzecz dzieje się w deszyf­ rowanych przez B e r g s t r ó m a p r z y k ł a d a c h ukrytej s y m b o l i k i ( „ d i s g u i s e d symbolism") w martwej naturze, zjawiska tak precyzyjnie analizowanego przez Panofskiego w odniesieniu d o XV-wiecznego malarstwa niderlandzkiego. W interp­ retacji jednego z o b r a z ó w Jacoba van Es, p r z e k o n u j ą c o u d o w a d n i a Bergstrom, że przedstawione w n i m elementy naturalnego ś w i a t a — g a ł ą z k a w i n o r o ś l i , j a b ł k o , dwa goź­ d z i k i — s ą w istocie m a l a r s k ą o p o w i e ś c i ą , ikonograficznym s k r ó t e m biblijnej historii zbawienia. O b r a z u j ą one przejście o d grzechu pierworodnego (jabłko), przez Wcielenie Chrys­ tusa (goździk — w swej w i e l o z n a c z n o ś c i o z n a c z a ć m ó g ł Wcielenie i/lub m ę k ę Chrystusa; winne grono — o d n o s i ł o się d o samej osoby Chrystusa b ą d ź do Eucharystii) d o o d ­ kupienia c z ł o w i e k a przez ofiarę K r z y ż a . Przedstawiony poniżej opis obrazu d o ś ć daleko o d w o d z i nas o d tak pojętej s y m b o l i c z n o ś c i , z w r a c a j ą c u w a g ę na m o ż l i w o ś ć innego jej rozumienia. Chodzi o jeden z o b r a z ó w Juana Sanchez Cotana (1561—1627), h i s z p a ń s k i e g o malarza k o n t y n u u j ą c e ­ go l o k a l n ą , rdzennie h i s z p a ń s k ą tradycję tak zwanych „ b o degones" (hiszp. bodega — gospoda l u b s p i ż a r n i a ) . Nazywa­ no t y m o k r e ś l e n i e m obrazy p r z e d s t a w i a j ą c e rzeczy jadalne: zbiory o w o c ó w i warzyw u ł o ż o n e w szczególny s p o s ó b , p o d ł u g uprzednio o b m y ś l a n e j koncepcji. Opis dotyczy jed­ nego z arcydzieł martwej natury hiszpańskiej ( i martwej natury w ogóle), obrazu z a t y t u ł o w a n e g o Pigwa, kapusta, arbuz i ogórek (w zbiorach San Diego M u s e u m o f A r t , K a l i f o r n i a ) : „ T e n n i e d u ż y obraz cały otwarty jest na prosto­ k ą t n ą niszę w g r u b y m murze, k t ó r a m o g ł a b y b y ć o t w o r e m bez framug i szyb, ale w t a k i m razie b y ł o b y to o k n o w y c h o d z ą c e na c i e m n o ś ć . Ś w i a t ł o mocne, badawcze, pada t r o c h ę z g ó r y , z lewej strony. W jego blasku t r w a j ą rozmiesz­ czone w wyliczonym rytmie po hiperbolicznej krzywej: owoc pigwy z d w o m a r o z ł o ż o n y m i listkami, g ł o w a kapusty, szero­ ko d o pestek n a d k r o j o n y melon, streficzna jego c z ą s t k a i o g ó r e k swoim cienistym k o ń c e m wystający przed k r a w ę d ź parapetu. (...) Jest w t y m obrazie harmonia u m y s ł e m upo­ r z ą d k o w a n y c h rzeczy, o p ł y n i ę t a t a j e m n i c ą i n o c ą . 1 w y ­ czuwalna jest wiara, że tajemnicza noc, noc tamtej strony okna nie przeciwstawia się h a r m o n i i rzeczy, ale z siebie j ą w ł a ś n i e w y ł a n i a . " W p o d o b n y m duchu w y p o w i a d a się o obrazie Cotana w y b i t n y znawca dziejów martwej natury Charles Sterling: „ W s z y s t k o tutaj oddycha s z t u k ą bardzo i n t e l e k t u a l n ą oraz zapachem m i s t y c z n y m . " W obrazie h i s z p a ń s k i e g o malarza, p o r u s z a j ą c e nas w e w n ę t r z n e n a p i ę ­ cie w n i m obecne zbudowane jest na zderzeniu w jednej przestrzeni iluzjonistycznie oddanej, d o j m u j ą c o realnej, z m y s ł o w e j p o w ł o k i przedstawionych warzyw i o w o c ó w oraz nierzeczywistej, j a k b y „ n i e z tego ś w i a t a " aury znierucho­ mienia i bezczasowości. Uczestniczymy w zatrzymanej c h w i ­ l i . W milczącej, a j a k ż e pełnej treści mowie o b r a z u . Obserwowane jest to, co z m y s ł o w e , widoczne, widzialne, czasowe. Przeczuwane, domniemywane t o , co duchowe, niewidoczne, niewidzialne, wieczne. Obydwie przytoczone t u wypowiedzi o obrazie Cotana, zdają s p r a w ę z istnienia w t y m dziele pewnej n a d w y ż k i , owego „ c z e g o ś " , co j a k odczuwamy realnie istnieje, ale czego nie udaje się dyskursywnie wyrazić. O d s ł a n i a ono j a k ą ś rzeczywistość, k t ó r a zostaje poprzez nie p r z y w o ł a n a , zasugerowana a j e d n o c z e ś n i e samo jest prze­ g r o d ą na drodze do jej p e ł n e g o uobecnienia. W p o d o b n y s p o s ó b , a k c e n t u j ą c te same właściwości, k t ó r e w y d o b y w a l i ś ­ m y w obrazie Cotana, w y p o w i a d a j ą się o symbolu, o dziele symbolicznym n i e k t ó r z y badacze sztuki i myśli symbolicz­ nej: „ D z i e ł o uznane za symboliczne (...) dzięki swojemu bogactwu o d n i e s i e ń w o ł a do nas: C h c ę p o w i e d z i e ć więcej, niż faktycznie m ó w i ę , w s k a z u j ę na c o ś więcej niż na siebie! T u m o ż e m y u c h w y c i ć sam symbol, nawet jeśli nie udaje się go 8 9 1 0 1 1 12 13 78 z a d o w a l a j ą c o wyjaśnić. Symbol jest nieustannym wyrzutem naszego myślenia i odczuwania. S t ą d też bierze się fakt, że dzieło symboliczne bardziej nas porusza, bardziej — j e ś l i tak m o ż n a p o w i e d z i e ć — d r ą ż y , i dlatego rzadko t y l k o pozwala n a m o s i ą g n ą ć rozkosz czysto e s t e t y c z n ą . " „Powszechne rozumienie symbolu j a k o czegoś samoistnego, częściowo względnie prawdziwego, jest w istocie fałszywe, nie wystar­ cza nam, symbol b o w i e m albo jest c z y m ś więcej albo c z y m ś mniej. Jeśli symbol j a k o c o ś celowego o s i ą g a swój cel, to jest n a p r a w d ę n i e o d ł ą c z n y o d owego celu — od wyższej rzeczy­ wistości, k t ó r ą ukazuje. Jeśli takiej rzeczywistości nie ukazu­ je, to znaczy nie o s i ą g a celu, a więc w o g ó l e nie m o ż n a d o p a t r y w a ć się w n i m ż a d n e j celowej organizacji, formy, a j a k o pozbawiony t a k o w y c h nie jest symbolem, nie jest n a r z ę d z i e m ducha, lecz t y l k o m a t e r i a ł e m z m y s ł o w o uchwyt­ nym." M o ż l i w a jest więc sztuka symboliczna bez symboli z przy­ p o r z ą d k o w a n y m i i m znaczeniami, k t ó r e m o ż n a rozszyf­ r o w a ć . C ó ż z n a c z ą w obrazie Cotana kapusta czy melon? D o j a k i c h z n a c z e ń o d n o s z ą ? C o o b r a z u j ą , p r z e d s t a w i a j ą , sym­ bolizują, j a k z w y k l i ś m y w t a k i m p r z y p a d k u p y t a ć . Z pew­ n o ś c i ą nie o z n a c z a j ą one, nie symbolizują w ten s p o s ó b j a k j a b ł k o czy w i n o g r o n a na obrazie Jacoba van E s . N i e da się ich p o j ę c i o w o z a n a l i z o w a ć , wyjaśnić. Tego rodzaju symboli nie znajdziemy w s ł o w n i k a c h symbolicznych. O ile w przed­ stawionej wcześniej koncepcji symbolu a k c e n t o w a l i ś m y rolę kulturowej konwencji, o tyle w proponowanej t u perspek­ tywie ujmowania symbolu, nacisk n a l e ż a ł o b y p o ł o ż y ć na jego z d o l n o ś ć d o sugerowania treści z m y s ł o w o nieuchwyt­ nych, niepojęciowych, na r e a l n o ś ć sfery duchowej, do k t ó r e j o d s y ł a , na fakt, że zawiera o n w sobie r ó w n i e ż aspekt niesemantyczny. Ostatecznie więc, p o w i e d z i e ć m o ż n a , że symbol w znaczeniu, o k t ó r y m chcemy dalej m ó w i ć , jest w swych najgłębszych podstawach rzeczywistością natury mistycznej. Podano j u ż do stołu, p o w r ó ć m y zatem na u c z t ę . N a stole zjawiają się: delikatna zupa ż ó ł w i o w a , bliny Demidoff, amontillado, szampan oraz arcywina — „ V e u v e C l i c q u o t " (rocznik 1845) i „ C i o s Veugeot" (rocznik 1845), a na deser w y p e ł n i o n e światłem, soczyste winne grona, j a k b y zdjęte na tę okazję z płócien m i s t r z ó w m a r t w y c h natur holenderskich. I p o ś r ó d tej zachwycającej w z r o k i smak w y s t a w n o ś c i , j a k o clou całego przyjęcia specjał szczególny, rezultat twórczej inwencji Babette, jej znak rozpoznawczy, jej sygnatura, olśniewające dzieło sztuki kulinarnej — „Cailles en sarcophage". ( Z a u w a ż m y w t y m momencie, n a w i ą z u j ą c do uwag 0 mięsie i ofierze, że w nazwie tej p o t r a w y ponownie śmierć daje z n a ć o sobie, c h o ć t y m razem dyskretnie, j a k b y o s ł a b i o ­ na przez metaforyczny c u d z y s ł ó w . Por. sarks - m i ę s o , sarcophdgos - m i ę s o ż e r n y ) . J u ż raz w historii kina mieliśmy p o d o b n ą w y s t a w n o ś ć stołu, podobnie wyszukane menu: cynaderki po burgundzku, kaczka ze s ł o n i n ą i kasztanami, w o ł o w i n a ze ś m i e t a n ą i grzybami, ostrygi, langusta a la M o z a r t z r y ż e m w sosie „ J u t r z e n k a " i t d . T o t y l k o drobna część zestawu d a ń z Wielkiego żarcia Ferreriego. N a t y m tle Uczta Babette p r z e d s t a w i a ł a b y się j a k o c o ś w rodzaju „ a n t y - ż a r c i a " . G d y t a m — p o c h ł a n i a n i e p o k a r m ó w z gar­ gantuicznym apetytem, z a k o ń c z o n e śmiercią b o h a t e r ó w , t u — smakowanie, delektacja w skupieniu potraw i t r u n k ó w . U Ferreriego w y k w i n t n e dania są czystą z e w n ę t r z n o ś c i ą , „ z n a c z ą " t y l k o siebie. M i ę s o jest m i ę s e m , w i n o winem, są, by tak powiedzieć, p o z b a w i o n ą wszelkich o d n i e s i e ń gastro­ n o m i c z n ą t a u t o l o g i ą . W Uczcie Babette p o t r a w y , j a k i sam akt jedzenia, o d n o s z ą poza siebie, poza czysto smakowe 1 zapachowe doznania. N i e s p o s ó b w y o b r a z i ć sobie c o ś bardziej z m y s ł o w e g o , bardziej zmysły p o b u d z a j ą c e g o nad chrupkie, dobrze przyprawione m i ę s o , aromatyczne w i n o , m u s u j ą c y szampan i ociekające sokiem owoce. A jednak podczas przyjęcia dochodzi do przeduchowienia z m y s ł o w o 1 4 1 5 1 6 17 1 8 �ści. N a naszych oczach odbywa się jej transmutacja, toczy się gra z m y s ł o w e g o i duchowego, widzialnego i niewidzialnego. G e n e r a ł , największy smakosz w c a ł y m towarzystwie, przyta­ cza s ł o w a swojego przyjaciela, k t ó r y o Babette, dawnej szefowej kuchni w paryskiej Cafe Anglais, p o w i e d z i a ł , że ta „ k o b i e t a zdolna jest z a m i e n i ć posiłek w rodzaj romansu, w pełen n a m i ę t n o ś c i stan, w k t ó r y m cielesnej i duchowej ż ą d z y nie s p o s ó b oddzielić o d siebie." Babette wydaje na przygotowanie kolacji wszystkie w y ­ grane na loterii p i e n i ą d z e . Jej czyn nie znajduje w y t ł u m a c z e ­ nia w p o r z ą d k u przyczynowym, logicznym, racjonalnym. T o gest najzupełniej bezinteresowny, r o d z ą c y się z bezgranicz­ nego oddania, nie oczekujący niczego w zamian. T o jest jej dar. T o jej ofiara. „ W y d a j e się jednak, że 'dar', m a j ą c y s p o c z y w a ć u p o d ł o ż a ofiary, r o z u m i e l i ś m y zbyt po europejs­ k u i n o w o c z e ś n i e . D a l i ś m y się zwieść Owidiuszowi i zapom­ nieliśmy, co właściwie znaczy ' d a w a ć ' . (...) 'Więcej szczęścia jest w dawaniu aniżeli b r a n i u ' ( D z 20,35). Teoria do-ut-des nie pozostawia miejsca na to s f o r m u ł o w a n i e . Z a k ł a d a ono b o w i e m zupełnie inne rozumienie dawania, a raczej zupełnie inne znaczenie do-ut-des. N i e ulega z a ś w ą t p l i w o ś c i , że ta argumentacja nader często stanowi p o d s t a w ę ofiary. Dare nie znaczy jednak o d d a w a ć d o w o l n y przedmiot w j a k i m ś n i e o k r e ś l o n y m zamiarze. Dare znaczy n a w i ą z y w a ć stosunek, a więc ' b r a ć u d z i a ł ' w innej osobie za p o m o c ą j a k i e g o ś przedmiotu, k t ó r y nie jest właściwie 'przedmiotem', lecz częścią w ł a s n e g o 'ja' człowieka. ' D a w a ć ' to p r z e n o s i ć c z ą s t k ę samego siebie w cudze istnienie, tak że powstaje t r w a ł a w i ę ź . " Babette oddaje, o f i a r o w u j e i n n y m najlepszą c z ą s t k ę samej siebie — swój geniusz kulinarny, swój artyzm, swoją s z t u k ę . Wszystko co posiada. C z y m jest owa ofiara, j a k j ą r o z u m i e ć ? P o s ł u c h a j m y fragmentu literackiego, dziw­ nie p r z y s t a j ą c e g o do opisywanej t u sytuacji: „ D l a c z e g o r o b i ę moje przyjęcia — p o w i e d z i a ł a na głos z w r a c a j ą c się do życia. (...) Są ofiarą; s k ł a d a m je j a k o ofiarę — co oczywiście brzmi strasznie m ę t n i e . (...) c z y m ż e jest dla niej ta rzecz zwana życiem? Och, to bardzo osobliwe. K t o ś taki a taki mieszka w South Kensington, k t o ś inny w Bayswater, jeszcze k t o ś inny, powiedzmy, w M a y f a i r . A ona bezustannie jest ś w i a d o ­ ma ich istnienia; i m ó w i sobie: co za marnotrawstwo, j a k a niepowetowana strata. I m ó w i sobie: żeby tak m o ż n a ich z e b r a ć wszystkich! N o i zbiera ich u siebie. I właśnie to jest jej ofiara — tworzenie, o b m y ś l a n i e ; ale k o m u s k ł a d a tę ofiarę? 1 9 Ofiara w imię samej ofiary — m o ż e . T a k czy inaczej, jest to jej dar. N i e posiada przecież ż a d n y c h innych w a r t o ś c i . " C y t o w a n y fragment pochodzi z książki V i r g i n i i W o o l f Pani Dalloway. Obraz kolacji przedstawiony w niej, j a k i wielu miejscach, podobna do niego scena przyjęcia z Do latarni morskiej tej pisarki, w y d a j ą się kongenialnym komentarzem literackim do filmowego obrazu u c z t y . Przy ich pomocy m o ż e uda się o d s ł o n i ć inne jeszcze p o k ł a d y z n a c z e ń zawar­ tych w filmie Axela. Obraz przyjęcia w Pani Dalloway jest nie t y l k o f a b u l a r n y m z w i e ń c z e n i e m akcji, t y m p u n k t e m , do k t ó r e g o „ z m i e r z a j ą " zdarzenia, ale jest k u l m i n a c j ą sensu wyższego r z ę d u . Podobnie cały siedemnasty r o z d z i a ł Do latarni morskiej obejmujący scenę kolacji, emanuje znacze­ niami, bliskimi w swej w y m o w i e o d p o w i a d a j ą c e m u m u fragmentowi z Pani Dalloway. P o w r ó ć m y do sensu ofiary złożonej przez Babette. C z y m jest ten gest, czy podobnie j a k w p r z y p a d k u p a n i D a l l o w a y „ o f i a r ą dla samej ofiary"? Co to bliżej znaczy? W i e s ł a w Juszczak, w i d z ą c y Panią Dalloway, w j e d n y m z jej p l a n ó w znaczeniowych, j a k o o p o w i e ś ć , p a r a b o l ę o artyście, a scenę przyjęcia j a k o opis a k t u t w ó r c z e g o , j a k o opis przeżycia formy tak puentuje w y w ó d p o ś w i ę c o n y ofierze Klarysy Dalloway: „ S ł o w o 'ofiara' nabiera m o ż e właściwej wagi 2 0 21 dopiero wtedy, gdy przyjęcie potraktujemy j a k o c a ł o p a l e n i e , gdy zobaczymy w n i m ofiarę samospalania — d o k ł a d n i e j . T o , co Klarysa w k ł a d a w ten gest, k t ó r y k t o ś w e ź m i e za objaw snobizmu, a k t o ś inny za n i e r o z s ą d n y wysiłek, z b ę d n y p o w ó d podniecenia, niepotrzebny (...), to jest wszystko, co posiada i co d a ć m o ż e , co razem z s o b ą rzuca na s t o s . " Ofiarny gest Babette m a moc, k t ó r a zdolna jest o d m i e n i ć na moment rzeczywistość, d o k o n a ć tego, co nie m o g ł o d o k o n a ć się za s p r a w ą religii, „ p r z y p o m o c y " religijnych s p o t k a ń kongregacji. A r t y z m Babette sprawił, że ci, k t ó r z y byli sobie niechętni, stali się sobie bliscy, złączyli się w j e d n ą w s p ó l n o t ę . T r w a j ą c a uczta staje się z m i n u t y na m i n u t ę d o ś w i a d ­ czeniem n i e z w y k ł y m , co z w o l n a zaczynają u ś w i a d a m i a ć sobie jej uczestnicy. Nabiera mocy o b r z ę d u . Czas, zwykły d o t ą d czas jedzenia, s p o ż y w a n i a , uległ zagęszczeniu, zmienił się w czas o d ś w i ę t n y . Przestrzeń ubogiego d o m u sióstr staje się nagle „ c a ł k i e m i n n ą " p r z e s t r z e n i ą p o z o s t a j ą c t ą s a m ą , nie b y ł a j u ż t a k ą s a m ą . Realny, prawdziwie istniejący, „ m o c n y " staje się obszar z a m k n i ę t y ś c i a n a m i j a d a l n i . O ile p o c z ą t e k uczty u p ł y w a ł w ś r ó d k ł ó t n i , o s k a r ż e ń i wzajemnych podej­ r z e ń , o tyle z czasem n a p i ę t a sytuacja łagodnieje, u s t ę p u j ą c na k o ń c u misterium przebaczenia i pojednania. Ponownie ustanowiona zostaje w s p ó l n o t a . W Do latarni morskiej pani Ramsay zaprasza na kolację swoich znajomych i przyjaciół. Podobnie j a k jej bliźniacze odbicie pani D a l l o w a y cały czas żyje ona o b a w ą czy przyjęcie się uda: „ R o z e j r z a ł a się — p o k ó j jadalny w y g l ą d a ł przy­ g n ę b i a j ą c o (...) k a ż d y siedział zajęty jedynie s o b ą . " I kiedy j u ż w y d a w a ł o się, że tych monadycznych istnień nie s p o s ó b ze s o b ą p o ł ą c z y ć , z w i ą z a ć w całość, nagle dochodzi do radykalnej odmiany sytuacji: „ T e r a z , kiedy zapalone były wszystkie świece i twarze po o b u stronach stołu zbliżyły się przez to światło świec, i w s p ó ł t w o r z y ł y — czego nie b y ł o o zmierzchu — j e d n ą g r u p ę w o k ó ł s t o ł u , bo teraz noc z o s t a ł a o d c i ę t a przez szyby, k t ó r e , bynajmniej nie dając wiernego w i d o k u z e w n ę t r z n e g o świata, marszczyły go tak dziwnie, że tu, we w n ę t r z u p o k o j u , z d a w a ł się b y ć ł a d i suchy l ą d , a tam, na z e w n ą t r z , j a k i e ś odbicie, w k t ó r y m rzeczy r o z c h w i e w a ł y się i niknęły, w o d n i ś c i e . Wszyscy oni ulegli jakiejś przemianie, która się jakby naprawdę dokonała, i wszyscy byli świadomi, iż tworzą razem jedną grupę w jakimś miejscu pustym, na jakiejś wyspie, i wspólnie przeciwstawiają się owej płynności tam, na zewnątrz." *(Podkr. moje - D C ) . K u l m i n a c y j n y m p u n k t e m uczty jest p r z e m ó w i e n i e genera­ ła. Ten, k t ó r y j a k o m ł o d y człowiek uczestniczył kiedyś w spotkaniach w s p ó l n o t y opuścił j ą przed wieloma laty. Z a c h o w a ł jednak w p a m i ę c i n a u k i pastora. Jego s ł o w a m i rozpoczyna swoją p r z e m o w ę : „ Ł a s k a i prawda s p o t k a j ą się. S p r a w i e d l i w o ś ć i p o k ó j złożą sobie p o c a ł u n e k . C z ł o w i e k w swej słabości i k r ó t k o w z r o c z n o ś c i wierzy, że musi w y b i e r a ć tu w życiu i obawia się ryzyka, k t ó r e podejmuje. D r ż y m y . A l e nie m a o co, nasz w y b ó r jest bez znaczenia. Nadejdzie czas, kiedy oczy n a m się o t w o r z ą i wtedy zobaczymy, że ł a s k a jest n i e s k o ń c z o n a . B ę d z i e m y c z e k a ć na n i ą z ufnością i o d b i e r a ć z wdzięcznością. Ł a s k a nie stawia w a r u n k ó w . I zobaczymy, że wszystko to, co w y b r a l i ś m y jest n a m darowane. Wszystko, co o d r z u c i l i ś m y jest dozwolone. O t r z y m a m y r ó w n i e ż wszyst­ k o to, co o d r z u c i l i ś m y . " W y b ó r , k t ó r e g o przed kilkudzisięcioma laty d o k o n a ł g e n e r a ł (wtedy w stopniu porucznika) d e c y d u j ą c się na k a r i e r ę w o j s k o w ą jest o d w r ó c e n i e m decyzji F i l i p y , k t ó r a rezygnuje z kariery wielkiej śpiewaczki i o d ­ rzuca r ę k ę A c h i l l a Papin. Gest wyrzeczenia F i l i p y , po­ święcenia się służbie dla w s p ó l n o t y jest o f i a r ą ze szczęścia s k o ń c z o n e g o w imię w a r t o ś c i n i e s k o ń c z o n e j . K a r i e r a genera­ ła, b ę d ą c a s p e ł n i e n i e m w znaczeniu doczesnym, w y w o ł u j e w n i m u kresu życia refleksję o z n i k o m o ś c i swych s u k c e s ó w . 22 2 3 2 79 �Po s k o ń c z o n e j uczcie, g e n e r a ł , w y c h o d z ą c j u ż zwraca się do M a r t i n y , swojej miłości: „ B y ł e m z p a n i ą przez k a ż d y d z i e ń mojego życia. P r o s z ę p o w i e d z i e ć , że wiedziała pani o t y m . — Tak. - A zatem wie pani, że b ę d ę z p a n i ą k a ż d e g o dnia, k t ó r y zostanie m i jeszcze podarowany. K a ż d e g o wieczoru b ę d ę z a s i a d a ł do stołu z p a n i ą , nie ciałem, ono jest bez znaczenia, ale d u s z ą , p o n i e w a ż n a u c z y ł e m się tego wieczoru, że w naszym p i ę k n y m świecie wszystko jest m o ż l i w e . " Ten tekst jest rewersem słów, k t ó r e w y p o w i e d z i a ł o n kiedy, przed wieloma laty, o p u s z c z a ł d o m pastora: „ O d c h o d z ę na zawsze i nigdy j u ż pani nie z o b a c z ę . P o n i e w a ż n a u c z y ł e m się tutaj, że życie jest twarde i bezlitosne oraz że istnieją rzeczy n i e m o ż ­ liwe." D z i w n y i niezwykły t o wieczór, czas p e ł e n p a r a d o k s ó w . K i e d y ci co nie rozumieli zaczynają r o z u m i e ć . K i e d y to, co n i e m o ż l i w e staje się m o ż l i w e . K i e d y ci, k t ó r z y m o d l ą się s ł o w a m i „ n i e dbajmy o s t r a w ę i odzienie", w kontemplacyj­ nej zadumie delektują się p r z y j e m n o ś c i a m i stołu. K i e d y ze s k ł ó c o n e j sekty, z wyosobnionych istnień rodzi się w s p ó l n o ­ ta. C z y m jest ta rzeczywistość b ę d ą c a zaskoczeniem d l a wszystkich b i e s i a d n i k ó w ? Poczekajmy jeszcze z odpowie­ dzią, sięgając ponownie do fragmentu z V i r g i n i i W o o l f , do tej c h w i l i olśnienia, k t ó r a nawiedziła p a n i ą Ramsay: „ W s z y s t k o w y d a w a ł o się m o ż l i w e . Wszystko w y d a w a ł o się właściwe. W ł a ś n i e teraz (...), właśnie teraz o s i ą g n ę ł a poczucie bez­ p i e c z e ń s t w a (...) N i c nie trzeba m ó w i ć ; nic nie m o ż n a p o w i e d z i e ć . T o b y ł o tutaj, w o k ó ł nich. U c z e s t n i c z y ł o to, j a k czuła, u w a ż n i e n a k ł a d a j ą c panu Bankes szczególnie m i ę k k i k a w a ł e k , w wieczności, tak j a k czuła to j u ż przedtem, w z w i ą z k u z c z y m ś i n n y m , przed t y m p o p o ł u d n i e m ; jest w rzeczach j a k a ś ł ą c z n o ś ć , j a k a ś t r w a ł o ś ć ; c o ś , j a k to r o z u m i a ł a , co jest niepodatne na z m i a n ę i r o z p o ś c i e r a blask (...) j a k r u b i n przeciw temu, co p ł y n n e , p r z e m i a j ą c e , znikliwe." D o ś w i a d c z e n i e pani Ramsay, ale i to, k t ó r e s t a ł o się u d z i a ł e m u c z e s t n i k ó w uczty wydanej przez Babette, najlepiej oddaje p i ę k n y o k s y m o r o n z a p o ż y c z o n y o d C z e s ł a w a M i ł o ­ sza: „ m o m e n t w i e c z n y " . A l e wciąż nie wiemy o czym t u bliżej m o w a . Przypomnijmy zatem m o t y w y uprzednio j u ż akcentowane: odczucie spokoju, ł a d u , h a r m o n i i , poczucie j e d n o ś c i i pełni, p o ł ą c z e n i e przeciwieństw, wreszcie obfitość j a d ł a i n a p o j ó w . Wszystko to pozwala nam na stwierdzenie, że przed uczestnikami tego wieczoru c u d ó w , uchyliły się na moment bramy Raju. Biesiadnicy w y c h o d z ą przed d o m . B i o r ą się za ręce i t a ń c z ą p o d r o z g w i e ż d ż o n y m niebem w o k ó ł studni ( ź r ó d ł a życia?), nie c a ł k i e m ś w i a d o m i tego, że tyle razy odmawiana przez nich m o d l i t w a — „ P a n i e , niech Twoje k r ó l e s t w o z s t ą p i na ziemie" — w ł a ś n i e się ziściła. I m o ż e t y l k o s ł o w a m ł o d e g o K a n t a z Traktatu o niebie są na m i a r ę tej chwili szczęścia, pełni i ukojenia: „ W ciszy, w powszechnej ciszy nocy oraz w spokoju z m y s ł ó w duch nieśmiertelny m ó w i nienazwanym j ę z y k i e m o pojęciach, k t ó r e m o ż n a wprawdzie z r o z u m i e ć , lecz nie opisać... tak rozumiem n i e p o j ę t e . " 2 5 26 2 7 PRZY PISY: powiedzenia, lecz raczej na tym, że chce się powiedzieć na raz za dużo Wszystkie, cytowane dalej fragmenty z Uczty Babette są i nie znajduje słów wobec napierającej pehii tego, co jest do tłumaczeniem z angielskiej wersji językowej. powiedzenia. Tak też, gdy mówimy, że ktoś zamilkł, nie mamy na Informację tę uzyskałem od Pana Zbigniewa Basary. Że nie są to myśli tylko tego, że przestał mówić. W zamilknięciu to, co jest do wyjątki, świadczyć może rażący powierzchownością i naiwnością powiedzenia, zwraca się ku nam jako coś dla czego poszukujemy fragment poświęcony Uczcie Babette z artykułu Philippe Niel'a, Obrazy ucztowania na ekranach. Ze światowego repertuaru roku słowa." H-G. Gadamer, O zamilknięciu obrazu, (w:) Estetyka w świecie, wybór tekstów pod red. M. Gołaszewskiej, Kraków 1986, 1988, „Kino" nr 11, 1989, s. 40—41 t.2, s. 55 Por. A. Brillat-Savarin, Fizjologia smaku albo Medytacja C G . Jung, Archetypy i symbole. Pisma wybrane. Warszawa o gastronomii doskonalej, Warszawa 1977 1981, s. 391 J.Brach-Czaina, Metafizyka mięsa, „Twórczość" nr 10,1986,s. P. Florenski, Ikonostas i inne szkice, Warszawa 1981, s. 82 81—91 Tamże, s. 86, 85 O podejmowanych na siłę, próbach interpretacji w duchu symboliki konwencjonalnej jednego z obrazów Cotana wspomina Tamże, s. 88 I. Bergstróm, Dutch Still-Life. Painting in the Seventeenth M. Rzepińska, op.cit., s. 296 Por. P. Ricoeur, Język, tekst, interpretacja. Wybór pism. Century, London, b.d. M. Rzepińska, Siedem wieków malarstwa europejskiego, Wroc­ Warszawa 1989, s. 139—147 ław 1979, s. 257; N. Schneider, The Art of the Still Life. Still Life Zob. R. Marszałek, Kamień w wodę, Warszawa 1980, s. 124 Painting in the Early Modern Period, Koln 1990, s. 76—87 G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, Warszawa 1978, s. E . Panofsky, Rzeczywistość i symbol w malarstwie niderlandz­ 399—400 kim XV wieku. ,,Spiritualia sub metaphoris corporalium", (w:) tegoż, V. Woolf, Pani Dalloway, przekł. K . Tarnowska, Warszawa Studia z historii sztuki, Warszawa 1971, s. 122—150 1961, s. 143 I. Bergstróm, Disguised Symbolism in „Madonna" Pictures and Twórczość Virginii Woolf odkryłem dla siebie dzięki znakomi­ Still Life, „The Burlington Magazine", vol. X C V I I , 1955, nr 631 tej książce Wiesława Juszczaka, Zasłona w rajskie ptaki albo (cz.I), s. 307 o granicach „okresu powieści", Warszawa 1981 J. Pollakówna, Rozważania o trzech obrazach, „Więź" nr 23, Tamże, s. 71—72 1984, s.71 V. Woolf, Do latarni morskiej, Warszawa 1962, przeł. K . Ch. Sterling, Le nature mor te de I'antiquite a nos jours, Paris Klinger, s. 124—125 1952, s. 62. O malarstwie Cotana zob. M. Rzepińska, op.cit., s. Ze względu na istotne odstępstwa od oryginału, cytuję w tym 295—296; Schneider, op.cit., s. 122—124; J. Wiercińska, Hiszpańscy miejscufilologicznyprzekład Ewy Gieysztor zamieszczony w pracy malarze martwych natur I polowy XVII wieku. Wystawa w Kimbell W. Juszczaka, op.cit., s. 44 Art Museum w Forth Worth, „Biuletyn Historii Sztuki", R . L I , nr Tamże. 3—4, 1989, s. 308—310 „Godzisz się co jest / Niszczyć i z ruchu podjąć moment „Zamilknąć nie znaczy nie mieć nic do powiedzenia. Przeciw­ wieczny" Cz. Miłosz, Notatnik: Bon nad Lemanem, (w:) Wiersze, nie: zamilknięcie jest pewnym sposobem mówienia. W języku Kraków 1984, t.l, s. 292 niemieckim słowo 'milczący', 'stumm', wiąże się ze słowem 'stamCytuję za B. Hrabal, Zbyt głośna samotność. Warszawa meln', które oznacza 'zająknąć się'. Przejmująca konieczność zająk­ 1989, s. 36 nięcia polega w rzeczywistości nie na tym, że nie ma się nic do 1 2 3 1 4 4 1 5 5 1 6 6 7 1 7 8 1 8 1 9 9 2 0 1 0 2 1 1 1 2 2 2 3 1 2 2 4 2 5 1 3 2 6 2 7 80 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/119f160e0fe81874b2010b8abe550f3e.pdf ab64bfbd8cc7e943aae6b8fd04c25a96 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2383 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2211 Title A name given to the resource Dzieło a "granice sensu" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.72-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Juszczak, Wiesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dzieło a „granica sensu" Wiesław Juszczak W pierwszym tomie huculskiej epopei Stanisława Vincenza, tam gdzie się opowiada o zdobyciu Złotej Bani przez rozbój­ ników pod w o d z ą młodego Dobosza, zawarty jest opis pewnego dzieła sztuki, przy k t ó r y m to opisie warto się zatrzymać: „Lecz Dobosz był zajęty szukaniem wymarzonych gołąbków brylantowych, o których wieść doszła aż na C z a r n o h o r ę . Mistrzowie słynni przygotowywali je tutaj w Złotej Bani na podarki dla cesarza czy też dla papieża. Prowadzony przez obznajomionego ze wszystkim dziada, Dobosz odnalazł je w j a k i m ś małym domku w obrębie twierdzy. Był szczęśliwy. Czegoś tak pięknego nie widział jeszcze w swoim życiu. M a t o w o - z ł o t e skrzydła gołębi, zrywające się do lotu, [...] a także piersi złotych p t a k ó w usypane były brylantowym pyłem, naśladują­ cym połysk piór. Dziób i oczy szlifowane z czarnych lub jasnych diamentów, oddawały po mistrzowsku rzeczywistość, ale zara­ zem czyniły j ą p o d o b n ą do snu." * „Sztuka jest bardzo małą sprawą w p o r ó w n a n i u ze złożonoś­ cią i bogactwem świata widzialnego" - powiada Miłosz w Po­ dróżnym świata. Ale, jeśli to pole odniesień rozszerzymy tak, że będzie obejmować nie tylko widzialność samą, sztuka - choć brzmi to paradoksalnie - wzrośnie w swoich funkcjach i swoich znaczeniach. „Mieć zawsze mocne poczucie rzeczywistości i konkretu" - notuje Paul Claudel w Dzienniku z roku 1910. M o ż n a odnieść to do rozmaitych sytuacji życiowych. Lecz Claudel ma tutaj na uwadze sytuację szczególną: postawę artysty, zadanie artysty. Słowo „rzeczywistość" musi bowiem w tym miejscu przypom­ nieć o innej notatce poety, wcześniejszej o lat cztery: „Rzeczywi­ stość, nie tylko rzeczywistość dostępna naszym zmysłom, ale totalna rzeczywistość rzeczy 'widzialnych i niewidzialnych'. Poezja n a p r a w d ę uniwersalna, katolicka." D o myśli tej powraca Claudel w wielu miejscach, między innymi w wydanych w 1928 roku Positions et propositions: „Przedmiotem poezji nie są więc, j a k się to często mówi, sny, złudzenia czy myśli. Przedmiotem jej jest święta rzeczywistość, w środku której raz na zawsze tkwimy. Wszechświat rzeczy widzialnych, k t ó r e m u Wiara przydaje wszechświat rzeczy niewi­ dzialnych. To wszystko co na nas patrzy i na co my patrzymy. Wszystko to jest dziełem Boga, którego opiewają z a r ó w n o pieśni i wiersze największych poetów, j a k śpiewy najskromniejszych p t a k ó w . [...] istnieje poesis perennis, która nie wymyśla swych tematów, tylko nieustannie powraca do tych, które poddaje jej Stworzenie, na sposób naszej liturgii, która jak pory roku nigdy nas nie nuży. Celem poezji nie jest, j a k pisał Baudelaire, sięganie 'do dna Nieskończoności aby znaleźć nowość', lecz wręcz przeciwnie, sięganie do dna skończoności by dotrzeć do tego, co niewyczerpane." I trawestując logion Jezusa: „ K t o nie jest ze m n ą , jest przeciwko mnie. I kto nie zbiera ze m n ą , rozprasza" ( M t 12,30; Ł k 11,23), Claudel dodaje: „Tylko prawda wszystko scala i łączy, a wszystko, co nie jest nią, rozprasza." Przyjmujemy, że autentyczne dzieło sztuki odsłania lub ma przynajmniej na celu odsłonięcie albo przybliżenie tego, co w dziedzinie innej niż dziedzina refleksji o sztuce nazwane zostało granicą sensu. Nazwa ta pochodzi z filozofii religii, z nauki o religii, mówiąc najogólniej. Fenomenologia religii Gerarda van der Leeuw rozpowszechniła ten termin, biorąc go 72 z dziś j u ż mniej znanej pracy, mianowicie z wydanych w 1914 roku Lebensformen Eduarda Sprangera, który tak wyrażenie objaśniał: „Religijny sens rzeczy to taki sens, za k t ó r y m nie może się j u ż kryć żaden sens dalszy czy głębszy. Jest to bowiem sens całości. Jest to ostatnie słowo. Ale sens ten nigdy nie będzie zrozumiany,. a słowo to nigdy nie zostanie wypowiedziane. Pozostaną zawsze czymś nas przewyższającym. Sens ostateczny jest tajemnicą, która ciągle się objawia, aby mimo to zawsze pozostać ukryta. Oznacza drogę aż do ostatniej granicy, gdzie j u ż rozumie się tylko jedno: że wszelkie rozumienie znajduje się 'po tamtej stronie'. Sens ostateczny jest zarazem granicą sensu." * Karen Blixen umarła w roku 1962. T u ż przed śmiercią, w wywiadzie dla duńskiego radia, mówiła między innymi: " W moim pojęciu na inspirację składają się wszystkie przeżycia i doświadczenia tworząc jedność, dzięki której to, co zwykle przychodzi nam zrozumieć z trudem, staje się nagle jasne, jakby zostało nam ofiarowane w darze." Dobrym komentarzem do tego m o ż e być fragment z biografii pisarki, pióra Judith Thurman: „ Z d a n i e 'zrozumiałam wszyst­ ko' albo 'nagle zrozumiałam wszystko' pojawia się jak niemal liturgiczna formuła w pisarstwie Karen Blixen. Oznacza ono poznanie wielkiej tajemnicy, którą każdy nosi w sobie od dawna pogrzebaną i nagle ją na nowo odkrywa. Opisuje chwile odsłaniające [...] szkielet naszej tożsamości." Niniejszy szkic powstał z p r ó b skomentowania filmu Gabriela Axela Uczta Babette (Babettes gaestebud, 1987), stanowiącego adaptację noweli Karen Blixen z roku 1950. Napisana po angielsku, nowela ta weszła do wydanego w 1953 roku zbioru opowiadań Anecdotes of Destiny. W twórczości Karen Blixen Babette's Feast zajmuje miejsce wyjątkowe: jest jej arcydziełem, albo należy do grupy paru takich jej kreacji najpełniejszych. F i l m Axela, bardzo wiernie transponując pierwowzór, osiąga ten sam, niezwykły, rzadki w filmowej sztuce poziom i ton. Jest i bez wątpienia pozostanie jednym z arcydzieł kina. Lecz skoro (co do natury arcydzieł należy) znany jest on w dość wąskim kręgu, konieczne staje się na samym wstępie najprostsze - i niestety bardzo upraszczające - wprowadzenie przynajmniej w sam jego temat. Akcja toczy się w opowiadaniu w małym norweskim miastecz­ ku portowym, Berlevaag. W filmie przeniesiona jest do Danii - do nadmorskiej wioski na północy półwyspu. Żył w miejscu takim pewien pastor, który, zapewne w początku lat dwudzies­ tych ubiegłego stulecia, zaczął skupiać wokół siebie grono wyznawców albo uczniów, wywodzących się spośród prostych rybaków i żeglarzy. Pewne cechy tej kongregacji duchowej mogłyby wskazywać na wpływy Swedenborga. T u jednak wystarczy stwierdzić, że zapoczątkowany przez pastora ruch odnowy religijnego życia rozprzestrzenił się na cały kraj, zys­ kując zwolenników w wysokich sferach szlachty i u królews­ kiego dworu. Pastor ożenił się p ó ź n o i rychło owdowiał. Sam zajmował się przeto wychowaniem dwóch córek, Marciny i Filipy, tak ochrzczonych na cześć Lutra i Melanchtona. Wychowanie było na pewno surowe, a nadto pastor sobie nie życzył, aby dziew­ częta opuściły dom. Mówił, że przy jego powołaniu ich pomoc zawsze mu będzie niezbędna. Córki nie sprzeciwiały się. Jednak ich niezwykła uroda i piękny głos młodszej siostry sprawiły, że dwukrotnie naruszony został na moment spokojny bieg ich życia. �Najpierw zjawił się w domu pastora zakochany w Marcinie młody oficer wysokiego rodu, Lorens Loewenhielm. Uzyskał tutaj wstęp dzięki swej pobożnej ciotce, k t ó r a od dawna wspierała działalność pastora, i której wiejska rezydencja znaj­ dowała się nieopodal. Ale młodzieniec szybko zrozumiał, że nie uda mu się wyrwać stąd dziewczyny, i mówiąc jej, że tu właśnie po raz pierwszy się dowiedział, że los jest nieubłagany, i że są na tym świecie rzeczy niemożliwe, odjechał na zawsze - j a k mu się zdawało. Następnie przybył t u , w celach krajoznawczych, a po wy­ stępach w Królewskiej Operze w Sztokholmie, znakomity francuski śpiewak, Achille Papin. Zobaczył Filipę i usłyszał nadzwyczajny jej głos w kościele, i postanowił związać z nią swoją karierę i swoje życie. U d a ł o mu się tylko tyle, że pastor wyraził zgodę, by udzielił pannie kilku lekcji śpiewu. Ale sama Filipa szybko z nich zrezygnowała, widocznie niepewna włas­ nego uczucia do nauczyciela. Po wielu latach Achille napisał list do sióstr. Prosił w nim, żeby jego oddawczynię, panią Babette Hersant, zechciały wziąć pod opiekę. Było to w okresie K o m u n y Paryskiej. Babette straciła męża i syna, i sama musiała uciekać z Francji. Siost­ rzeniec jej, pracujący na statku, który należał do skandynawskiej floty, mógł j ą zabrać. Achille Papin przypomniał sobie o domu pastora i dał jej polecający list. Informował w nim, że Babette umie gotować. Ale panie, żyjące bardzo skromnie (ojca j u ż dawno na świecie nie było), poświęcały wszystkie środki na charytatywne cele. Uznały że nie stać ich na zatrudnienie gospodyni. Babette jednak błagała, by pozwoliły jej zostać i pracować za darmo. Mówiła, że to dla niej ostatnia szansa w życiu. Siostry musiały ulec. Babette powiedziała kiedyś, że jedyną jej więzią z ojczyzną jest loteryjny los, dawno wykupiony i odnawiany co rok przez kogoś z paryskich przyjaciół. W kilkanaście lat po jej osiedleniu się w nowym miejscu dostała wiadomość, że na ten los p a d ł a główna wygrana: dziesięć tysięcy franków. Zbiegło się to z setną rocznicą urodzin pastora, k t ó r ą jego córki pragnęły j a k o ś uczcić. Babette uprosiła je, żeby jej pozwoliły przygotować na ten dzień kolację w stylu francuskim, za którą ona zapłaci z wygranych właśnie pieniędzy. Po wielu wahaniach Marcina i Filipa przy­ stały na to, t y m bardziej, że była to pierwsza p r o ś b a Babette od jej przybycia i - jak sądziły - z pewnością ostatnia przed, teraz już możliwym, jej powrotem do Francji. Babette jest bogata, myślały poza tym, i koszt jednego przyjęcia nie uczyni większej różnicy w jej zasobach. M i m o licznych niepokojów, wywołanych skalą i rodzajem z a k u p ó w , które kolację poprzedzały, wieczór udał się bardzo. T y m bardziej, że wywarł szczególne wrażenie i uznanie w oczach gościa zupełnie niespodziewanego, którego zaanonsowano w ostatniej niemal chwili. Był nim Lorens Loewenhielm obecnie emerytowany j u ż generał, który zrobił wielką karierę i przez szereg lat reprezentował swój kraj na dworach Petersburga i Paryża. Uderzającą cechą opowiadania z a r ó w n o , jak filmu, jest niebywała zwięzłość narracji i prostota wszystkich w nich użytych środków. Owa prostota i celność służą tutaj, j u ż w czysto zewnętrznym planie, temu co stanowi zasadniczy ekspresyjny efekt całej konstrukcji dramatycznej, w obu dziełach zasadniczo takiej samej. Służą nadaniu p o z o r ó w oczywistości rzeczom i zdarzeniom bynajmniej nie oczywistym, zagadko­ wym, niezwykłym. T o , co trzeba by uznać za otwarcie niepraw­ dopodobne, jest uprawdopodobniane na różne sposoby, z któ­ rych jednym jest najściślej określona historyczność faktów. Wiemy, na przykład, że końcowe i główne zarazem ogniwo akcji ma miejsce 15 grudnia 1885 roku. Wiemy zatem, że pastor urodził się w roku 1785. Wiemy, że Marcina przyszła na świat w roku 1836, a Filipa w 1837. Że w roku 1854 Lorens po raz pierwszy odwiedził dom Pastora, i że Achille Papin gościł tam w roku następnym. Że Babette przybyła tutaj w 1871, i t d . Cała ta siatka dat, podawanych wprost lub łatwo dających się odtworzyć, ma jakby przede wszystkim na celu urealnienie owych niepojętych zbiegów okoliczności, które nasuwają myśl o ingerencji sił nadprzyrodzonych, i które w p o r z ą d k u racjonal­ nym albo winny być uznane za zmyślenie, albo powinny stanowić wyzwanie dla wiary. Z drugiej strony los, albo Opatrzność, ujawnia t u swą władzę poprzez n i e p r a w d o p o d o b n ą symetrię zdarzeń. Wszystkie ich sekwencje biegną do jednego punktu, j a k i wyznacza kolacja wydana przez Babette. Niespełnione uczucia i pokrzyżowane plany spełniają się, ukazując swój ukryty ład i sens, będąc ostatecznie powodem i wytłumaczeniem owego wydarzenia centralnego, i w n i m zarazem swoje wytłumaczenie znajdując. T y m sposobem despotyzm pastora, jego egocentryzm tylko pozornie usprawiedliwiany szlachetnym powołaniem, teraz zo­ staje niby pokonany, przezwyciężony, ale równocześnie objawia się też w niespodziewanej prawdzie swoich istotnych skutków. Miłość Lorensa do Marciny i Achille'a do Filipy, odwzajem­ niana nieśmiało lecz natychmiast udaremniana i tłumiona, tryumfuje teraz w zupełnie innym niejako rejestrze. Dzięki śpiewakowi Babette trafia do domu córek pastora. Dzięki z pozoru przypadkowej, a koniecznej obecności generała na przyjęciu, i dzięki jego doświadczeniom, w które się rzucił za sprawą doznanego zawodu, poznana w pełni i oceniona właś­ ciwie może być wielkość dzieła Babette - bo kolacja jest wielkim dziełem sztuki, a Babette - wielką artystką. I t y m samym odkryte też zostają karty losu. Nagle odczytujemy zatajony d o t ą d plan. Dowiadujemy się na czym polegała gra. Poprzez dzieło, w miejscu przez dzieło stworzonym, objawić się wreszcie może działanie łaski. Generał Loewenhielm wstaje wówczas, by wypowiedzieć to jedno w zasadzie zdanie: „But the moment comes when our eyes are opened, and we see and realize that grace is infinite." Dowiadujemy się t y m samym, o czym jest Uczta Babette, co stanowi jej temat i treść najgłębszą. Jest to opowieść właśnie o dziele sztuki i o objawieniu się łaski - o czymś, co określić by m o ż n a jako coup de grace, gdyby wyrażenie to uwolnić od właściwego mu sensu idiomatycznego. * Powtórzmy: według Uczty Babette dzieło sztuki określa i j a k gdyby odsłania to miejsce, w które uderzyć ma i w które uderzyć może „ g r o m łaski". Każdy z tych dwu w ą t k ó w opowiadania (i filmu oczywiście), tylko w analitycznym planie wyraźniej dających się rozdzielić, wątek „religijny" więc i „artystyczny", ma do pewnego stopnia osobne rozpoznawcze znaki, i do pewnego stopnia kontrastuje z drugim. • Tekst Uczty Babette pełen jest jawnych albo utajonych - trawestowanych niekiedy - biblijnych cytatów. Członkowie zgromadzenia pastora mówią czasem słowami Biblii (np. opo­ wieść o gronie winnym pochodzi z Księgi Liczb, rzecz o zdradliwości języka - z Listu św. Jakuba). Kilkakrotnie powraca tu fragment z Psalmu LXXXV: „Miłosierdzie i prawda spotkają się z sobą; sprawiedliwość i pokój pocałują się" (wg Biblii Gdańs­ kiej). Jeden z h y m n ó w śpiewanych w kongregacji, a skom­ ponowanych - j a k czytamy - przez samego pastora, zawiera aluzję do zdań, które powtarza Mateusz (7,9-10) i Ł u k a s z (11,11): „ A któryż jest z was ojciec, którego gdyby prosił syn o chleb, izali da m u kamień? A l b o prosiłby o rybę, izali ma zamiast ryby da węża?" Powiada się, że Babette była ciemną M a r t ą w domu dwu jasnych M a r i i . A sama uczta jest wiązana w tekście z dwoma nowotestamentowymi wydarzeniami - z go­ dami w Kanie i z Zesłaniem Ducha św. To drugie tak jest w noweli przywołane: „ O tym, co się wydarzyło później tego wieczora, nic pewnego nie da się powiedzieć. Żaden z gości nie przypominał sobie potem tego jasno. Wiedzieli tylko, że pokoje wypełniły się niebiańskim światłem, tak jakby wiele małych promiennych aureoli zespoliło się w jeden wspaniały blask. Milczący starcy otrzymali dar języków. A uszy, całymi latami niemal głuche, otworzyły się n a ń . Sam czas połączył się z wiecznością. D ł u g o po północy okna domu lśniły j a k złoto i złocista pieśń płynęła w zimowe powietrze." 73 �* Postać Babette i niesiony przez nią temat artystycznego tworzenia nacechowane są na początku mroczną atmosferą. Karen Blixen (a za nią Axel i znakomita w tej roli Stephane Audran) w mistrzowski sposób rysuje wizerunek bohaterki: jednocześnie prosty i oczywisty, i zagadkowy, nieokreślony, wciąż pełen nieoczekiwanych możliwości, które się bezustannie odsłaniają i urzeczywistniają. W uformowany przez pastora świat, Babette wnosi wielostronną obcość: biograficzną, obycza­ jową, językową, wyznaniową. Nie demonstruje jej, ale się jej nie wyrzeka. Zarazem wchodzi w nowe otoczenie zupełnie, niemal wtapia się w nie, i pozostaje w istocie kimś tajemniczym, nikomu właściwie nie znanym. Kiedy zaś okoliczności pozwalają jej ujawnić to, co w niej i dla niej najważniejsze - jej powołanie i talent, ujawnia się równocześnie to także, co jej obcość do końca określa: jakiś rys pogański, który zawiera w sobie jej idea i forma ofiary. Mgliste zrazu zarysy tej formy budzą lęk i zgorszenie u wszyst­ kich. W jednym momencie przekreślone zostaje całe zaufanie, k t ó r y m przez czternaście lat Babette darzono. K t o ś wpada nawet na pomysł, by podejrzanego i niewątpliwie grzesznego podarunku Babette w ogóle nie zauważyć, by wszystko zbyć milczeniem i obojętnością. N i k t wtedy, a i do ostatniego momentu prawie nikt, nie domyśla się w owym kaprysie Francuzki ofiary i nikt nie jest w stanie ogarnąć jej rozmiarów. W przeciwieństwie do oczywistego dzieła miłosierdzia, w k t ó ­ rym wypełnia się treść życia córek pastora, ofiara Babette jest - nie tylko z pozorów - ciemna, nieprzenikniona, gwałtowna i okrutna. Przy całym wyrafinowaniu, objawiającym się ostate­ cznie w skutkach, u jej źródeł czai się coś pierwotnego. I najpierw przez to i w tym jest „ p o g a ń s k a " . Tutaj film Gabriela Axela dopowiada coś, co u Karen Blixen jest tylko zasugerowane i nieuchwytne w pierwszym spojrzeniu, W sekwencji przygoto­ wania uczty, reżyser pokazuje nam stosy zabitych zwierząt. Obok tego zaś mamy jeszcze wiele innych naocznych d o w o d ó w niepohamowanej rozrzutności, tak że wszystko ta składa się na obraz szaleńczego trwonienia i niszczenia dóbr, obraz „ p o tlaczu", w którym - j a k się na koniec okazuje - ginie ogromna na owe czasy suma dziesięciu tysięcy franków francuskich. Ten, ujawniający się raczej przed nią - jak wspomniano - niż w niej samej, „ p o g a ń s k i " charakter uczty, każe myśleć o ofierze Babette w kategoriach religijnych. „ P o g a ń s k i " bowiem znaczy w takim kontekście przede wszystkim „ k u l t o w y " , „religijny" właśnie, a tylko należący do innego religijnego p o r z ą d k u niż ten, który w danym otoczeniu powszechnie panuje. W samym opowiadaniu obraz uczty jest skromniejszy niż w filmie i poza historią o ogromnym żółwiu, który zjawia się w kuchni ku przerażeniu Marciny, niewiele się mówi o kulisach przyjęcia. Generał rozpoznaje i podziwia gatunki i roczniki win. Rozpoznaje kolejne dania: zupę żółwiową, bliny a la Demidoff i cailles en sarcophage. Te ostatnie są znakiem rozpoznawczym Babette Hersant, jej kunsztu słynącej nim paryskiej restauracji „Cafe Anglais". W opowiadaniu Lorens Loewenhielm myśli 0 tym, ale prawie nie uzewnętrznia swych wspomnień. W filmie zaś o tym opowiada, lecz nic z tego nie znajduje oddźwięku 1 zrozumienia u słuchaczy. W obu wypadkach nie dochodzi zatem do skojarzenia danych, które by pozwoliły ostatecznie odsłonić tajemnicę tej uczty, czyli zidentyfikować Babette. Generał nie widział jej w Paryżu, i tutaj też jej nie zobaczy. Poznaje dzieło, z k t ó r y m zetknął się już kiedyś. Ale nie próbuje dociec, j a k i m cudem dzieło to zawędrowało do domu pastora. Reaguje w j a k i m sensie prawidłowo: traci zaufanie do zmys­ łowych świadectw, poddaje się temu, co uznaje za niepraw­ dopodobne, co w rygorach potocznych za „rzeczywiste" uznane być nie może. Akceptuje zatem porządek, w j a k i został wprowa­ dzony, chociaż p o r z ą d k u tego żadnym sposobem wyjaśnić nie jest w stanie. „ G e n e r a ł Loewenhielm przestał jeść i siedział nieruchomo. Raz jeszcze powrócił do tej kolacji w Paryżu, o której myślał 74 w saniach. Zjawiło się tam danie niewiarygodnie wyszukane i smakowite, a on zapytał swego współbiesiadnika, pułkownika Galliffet, o nazwę tego. Uśmiechając się, pułkownik odpowie­ dział mu, że są to cailles en sarcophage. Następnie dodał, że to danie, zostało stworzone przez szefa tej właśnie restauracji, w której byli teraz, osobę u z n a n ą przez cały Paryż za najwięk­ szego kulinarnego geniusza epoki. Osobę, co najdziwniejsze, którą była kobieta. - Bo prawdziwie - rzekł pułkownik Galliffet - ta kobieta przeobraża kolację w Cafe Anglais w rodzaj miłosnej intrygi - miłosnej intrygi szlachetnego i romantycznego gatunku, gdzie już się zatracają różnice między cielesnym i duchowym prag­ nieniem i spełnieniem." Określenie „ r o m a n t y c z n y " jest tutaj ze wszech miar uzasad­ nione. Cytowany dialog umiejscowić wypada gdzieś na przeło­ mie piątej dekady ubiegłego wieku. Romantyzm, jako p r ą d artystyczny, trwa jeszcze, i choć w głównym nurcie jego fala słabnie i rozprasza się, dzięki temu właśnie zyskuje on na powszechności. Przez nazwę cailles en sarcophage Karen Blixen określa stylowe niejako cechy dzieła Babette. Przywołuje historyczno-archeologiczne upodobania tamtego czasu i m o ż e jeszcze g r o t e s k o w o - m a k a b r y c z n ą jego skłonność w „urabianiu atmosfery". Jest w nazwie tej wszystko: od ulegania modzie, po wykorzystywanie w sztuce kulinarnej inspiracji płynących z wiel­ kich duchowych odkryć epoki. Poza tym, dodajmy, nazwa owego dania każe myśleć znowu o jakiejś ceremonii kultowej, o rytuale, o ofierze. Mowa generała Loewenhielma, w której odsłonięty zostaje religijny i moralny sens uczty Babette, poprzedzona jest k r ó t k ą uwagą o działaniu wina. T u raz jeszcze odnajdujemy echo Dziejów apostolskich. Cud glosolalii, który wydarzył się w dniu Pięćdziesiątnicy, dwojako jest komentowany przez zgromadzo­ nych wokół wieczernika ludzi (2,12-13); „I zdumiewali się wszyscy, i dziwowali się, mówiąc jeden do drugiego: cóż to wżdy ma być? Lecz drudzy naśmiewając się, mówili: ci się młodym winem popili." W noweli podobnie usprawiedliwia się i jakby przesłania racjonalnymi argumentami irracjonalne zachowanie generała. W gruncie rzeczy m o ż n a tu dostrzec działanie jakiejś, z nieodgadnionych źródeł płynącej inspiracji. Lecz, jak wspomnieliśmy już, narratorka woli trzymać się ziemi. „ W t e d y generał poczuł, że nadszedł moment aby przemówić. Podniósł się i stał bardzo prosto. N i k t inny przy stole nie wstał żeby mówić. Starcy więc zwrócili nań oczy w podniosłym i radosnym oczekiwaniu. N a w y k l i do oglądania żeglarzy i włóczęgów, pijanych na u m ó r tęgą jałowcówką swego kraju, u żołnierza i dworzanina nie rozpoznali upojenia wywołanego najszlachetniejszym winem świata. - Miłosierdzie i prawda, przyjaciele moi, spotkały się ze sobą - powiedział generał. - Sprawiedliwość i szczęśliwość ucałują się wzajem. Mówił głosem czystym, wyćwiczonym na polach musztry i rozbrzmiewającym miłym echem w królewskich komnatach, a jednak mówił w sposób tak dla siebie samego nowy i tak dziwnie poruszający, że po pierwszym zdaniu musiał zrobić pauzę. Miał bowiem w zwyczaju troskliwie kształtować swe przemówienia, zawsze świadom swego celu. Lecz tu, przed tym prostym zgromadzeniem pastora, działo się coś takiego, jakby cała postać generała Loewenhielma, razem z jego u d e k o r o w a n ą piersią, stanowiła tylko środek do przekazania pewnego orędzia, które miało być ogłoszone. - Człowiek, przyjaciele moi - mówił generał Loewenhielm -jest słaby i głupi. Powiedziano nam, że łaski należy szukać na tym świecie. Ale w ludzkiej naszej głupocie i krótkowzroczności wyobrażamy sobie, że łaska boska jest ograniczona. Z tego powodu drżymy... Nigdy dotąd generał nie stwierdził, że drży. Był zdumiony do głębi, był wręcz zaszokowany słysząc, jak jego własny głos oznajmia ten fakt. - Drżymy przed dokonaniem w naszym życiu wybory, �a dokonawszy go, drżymy znowu z lęku, że wybraliśmy źle. Lecz nadchodzi chwila, gdy otwierają się nasze oczy i widzimy, przekonujemy się, że łaska jest nieskończona. Łaska, drodzy przyjaciele, nie żąda od nas niczego, tylko byśmy oczekiwali jej z ufnością i przyjmowali ją z wdzięcznością. Łaska, bracia, nie stawia żadnych w a r u n k ó w i nikogo z nas nie wyróżnia. Łaska bierze nas wszystkich na swe łono i obwieszcza powszechne przebaczenie. Spójrzcie! to, co wybraliśmy, jest nam dane, i to, czego nie przyjęliśmy, jest nam też zarazem udzielone. Tak! to, co odrzuciliśmy, jest wylane na nas w obfitości. Bo miłosierdzie i prawda spotkały się ze sobą, a sprawiedliwość i szczęśliwość pocałowały się wzajem." Ten moment olśnienia, w k t ó r y m wszystko to, czego generał doświadczył w życiu, objawia się jako „logiczna całość", nabiera nagle sensu, ukazuje swój głęboki sens - ta chwila otwiera się dzięki dziełu Babette. Owa uczta, będąca kreacją artystyczną, wyznacza, jak mówiliśmy, przestrzeń umożliwiającą widzenie, odczuwanie i pojmowanie całkowicie różne od „zwykłego", potocznego czy pragmatycznego. Uczta, jako dzieło sztuki, stawia swych uczestników wobec rzeczywistości pełnej, od­ słaniającej się we wszystkich swoich wymiarach. Zgęszczenie, intensyfikacja tego, co zmysłowe, jest tu taka, że doznaje jak gdyby przesilenia. N a co dzień szczelna spoistość tego, co naoczne, rozstępuje się tutaj, pęka, a w powstających szczelinach otwierają się niewidzialne perspektywy rzeczy, obszary „rzeczy niewidzialnych". Takie dzieło możliwe się staje dzięki ofierze. Każde wielkie dzieło ma w sobie coś z ofiary. Jest nią, albo z niej wyrasta. I , podobnie jak ofiara, dzieło nie „ k o m u n i k u j e " niczego tym, którzy z nim obcują. Lub inaczej: którzy dostają się w o k r ą g jego działania. Najważniejsze może przesłanie Uczty Babette zawiera się w odkrywaniu i uzmysławianiu nam tego, że dzieło sztuki, zarazem jako skupienie i wyzwolenie pewnej siły, energii, którą tu najwłaściwiej wypada określić jako siłę prawdy - że więc dzieło takie bierze nas w posiadanie, ogarnia nas sobą, zmusza do uczestniczenia w nim. Nie sposób zatem mówić tutaj 0 odbiorze i odbiorcach tego, co d o k o n a ł o się, co powstało w akcie tworzenia. Uczta Babette pokazuje jak, bez względu na „kompetencje", a nawet niezależnie od woli, wbrew chęciom 1 postanowieniom dzieło zniewala tych, którzy zostają wciąg­ nięci w jego orbitę. I jak, bez względu na doświadczenie, wiedzę, stan świadomości nawet, pozwala ono i każe ujrzeć to, na co nawet pośrednio może nie wskazywać, albo nie wskazuje z pozoru: ujrzeć „rzeczywistość t o t a l n ą " , „sens całości". D o ­ trzeć do „granicy sensu".Gdy bowiem Lorens Loewenhielm mówi o łasce, i gdy Babette wyznaje, że jeśli dawała z siebie wszystko, potrafiła d a ć innym szczęście doskonałe - oboje mówią o tym samym: o doznaniu nieskończonej, bezgranicznej pełni. „ T o , co wybraliśmy, jest nam dane, i to, czego nie przyjęliśmy, jest nam też zarazem udzielone." Powtórzmy: wielka sztuka sprawia, że stajemy się jej tworzy­ wem, „ m a t e r i ą " jej dzieł. Myśl sióstr zwróciła się k u panu Hersant oraz jego synowi, i westchnęły: - O, biedna Babette. - Tak, wszyscy odeszli - mówiła Babette. - D i u k de Morny, diuk Decazes, książę Naryszkin, generał Galliffet, Aurćlien Scholl, Paul Daru, księżna Paulina! Wszyscy! Dziwne nazwiska i tytuły osób, dla Babette utraconych, nieco zmieszały obie panie. Lecz w jej wyznaniu była tak nieskończona perspektywa tragedii, że współczując jej, obie doznały jej strat jak własnych i ich oczy napełniły się łzami. I znowu, po długim milczeniu, Babette nagle lekko uśmiech­ nęła się do nich i rzekła: - Jakże bym zresztą miała wracać do Paryża, Mesdames? Nie mam przecież pieniędzy. - Nie masz pieniędzy? - krzyknęły siostry równocześnie. - Nie - powiedziała Babette. - Ale te dziesięć tysięcy franków? - spytały siostry łamiącym się z przerażenia głosem. - Te dziesięć tysięcy franków zostało wydane, Mesdames - powiedziała Babette. [...] Panie wciąż nie miały słów. Ta nowina była dla nich niepojęta. Ale w końcu dzisiejszej nocy wiele rzeczy, w ten lub inny sposób, przekraczało granice rozumienia. [...] - Babette kochana - powiedziała łagodnie Filipa - nie powinnaś była wydawać dla nas wszystkiego, co masz. Babette posłała swej pani głębokie spojrzenie, dziwne spoj­ rzenie. Czy nie było litości, m o ż e nawet pogardy na jego dnie? - Dla pań? - odrzekła. - Nie. Dla siebie. Podniosła się i stała przed siostrami. - Jestem wielką artystką! - powiedziała. Odczekała chwilę i powtórzyła: - Jestem wielką artystką, Mesdames. Znowu głęboka cisza długo p a n o w a ł a w kuchni. Wreszcie odezwała się Marcina: - Więc teraz już przez resztę życia będziesz biedna, Babette? - Biedna? - rzekła Babette. Uśmiechnęła się jakby do siebie - Nie. Nigdy nie będę biedna. Powiedziałam paniom, że jestem wielką artystką. Wielki artysta, Mesdames, nigdy nie jest biedny. M y mamy coś, Mesdames, o czym inni ludzie nic nie wiedzą. [...] - Lecz ci wszyscy, o których mówiłaś - rzekła Filipa - ci książęta i wielcy ludzie Paryża, których wymieniłaś, Babette? Przecież walczyłaś przeciw nim. Byłaś z komunardami! Ten generał, o którym wspomniałaś, rozstrzelał twego męża i syna! Jak możesz boleć nad nimi? Ciemne oczy Babette napotkały wzrok Filipy. - Tak powiedziała - byłam z komunardami. [...] A ci, o których mówiłam, Mesdames, byli źli i okrutni [...] Ale, wszystko jedno, nie wrócę do Paryża, kiedy tamtych tam już nie ma. [...] Bo oni, Mesdames, tamci ludzie należeli do mnie. Byli moi. Moje biedne panie! panie nie m o g ą sobie w ogóle wyob­ razić, panie nie mogłyby uwierzyć, jak ogromnym kosztem wychowano ich i kształcono, żeby potrafili pojąć, jak wielką jestem artystką. M o g ł a m uszczęśliwiać ich. Jeśli dawałam z sie­ bie wszystko, i m mogłam dawać szczęście doskonałe. [...] Tak samo to czuł Monsieur Papin. [...] On sam m i tak powiedział: 'To straszne, to dla artysty nie do zniesienia, powiedział, kiedy się go popycha do tego, kiedy się go oklaskuje za to, co poniżej jego możliwości'. Powiedział: 'Przez cały świat idzie jedno wielkie wołanie artysty: Pozwólcie m i przejść samego siebie!'" Czerwiec-listopad Opowiadanie, tak jak i film, kończy się rozmową, w której zawarte jest osobliwe i ważne artystyczne credo. Tekst noweli jest w tym wypadku znacznie bardziej rozbudowany niż filmowa wersja dialogu. Marcina mówi: „ - Wszyscy zachowamy w pamięci ten wieczór, gdy już powrócisz do Paryża, Babette. Babette rzekła: - Nie wracam do Paryża. - Nie wracasz do Paryża? - wykrzyknęła Marcina. - Nie - powiedziała Babette. - Co bym robiła w Paryżu? Oni wszyscy odeszli. Utraciłam ich wszystkich, Mesdames. 1992 Nota: Cytaty z Claudela za: P. Claudel, Dziennik 1904-1955. Tłum. J. Rogoziński, Warszawa 1977; oraz G. Picon, Panorama myśli współczesnej, Paryż 1966. Fragment z E. Śprangera wg: G. van der Leeuw, Fenomenolo­ gia religii. Tłum. J. Prokopiuk, Warszawa 1978, s.721. Wypowiedź Karen Blixen oraz cytat z biografii J. Thurman za: "Literatura na Świecie" nr 11 (208), 1988. Wszystkie cytaty z Uczty Babette w moim przekładzie za wydaniem: Isak Dinesen, Anecdotes of Destiny, London 1958, s. 21-68. 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/07086ea436467c54103ea32e0861a0ad.pdf 2f89235bdb43ad773205304d886d0b7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2382 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2210 Title A name given to the resource "Stary Gringo". Motyw Don Kichota w filmie i literaturze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.66-71 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Stary Gringo". Motyw Don Kichota w filmie i literaturze Monika Sznajderman „ S k o r o u d a ł e ś się w d r o g ę , chcesz b y ć Tezeuszem i z a b i ć Minotaura, musisz przestać zanadto cenić b e z p i e c z e ń s t w o i musisz b y ć przygotowany na to, ż e nigdy nie wyjdziesz z labiryntu. (...) D o p ó k i prawdy s z u k a ć b ę d ą ludzie p r o w a d z ą c y o s i a d ł y tryb życia, nie zostanie zerwane j a b ł k o z drzewa poznania." L e w Szestow, Apoteoza nieoczywistości szy mu wiara."* Ta przesadna wiara, prowadząca do iden­ tyfikacji z tekstem, stała się źródłem donkichotowskiego obłędu, który Michel Foucault nazwał „obłędem przez utożsamienie z fikcją literacką." Postać Don Kichota zatoczyła w literaturze szeroki krąg. Tak szeroki, że nie sposób wyczerpać tematu w skrótowym z konieczności omówieniu. Z kart powieści, blisko spokrew­ nionej z powieścią łotrzykowską i zachowującej, wedle Mieletinskiego „również najistotniejsze cechy strukturalne bajki czarodziejskiej" przeszedł hiszpański rycerz w świat najbardziej wysublimowanych wartości. „Od samego po­ czątku — pisze Nabokov — już w samym oryginale, sylwetka Don Kichota ulega zagadkowemu pomnożeniu." Don Kichota, czytelnika romansów, opisał Miguel Cervan­ tes, który wszak swoją historię także przedstawił jako wynik lektury, a nawet przekład arabskiego rękopisu pióra Sidi Hameta Ben Engeli. W tym czasie powstaje dalszy ciąg przygód przemyślnego szlachcica, którego autorem był Alonzo Fernandez de Avellaneda, „żądny zysku pismak" , jak nazywa go Tomasz Mann. Dopisał on do powstałej dopiero części pierwszej dzieła Cervantesa część drugą, atakując przy tym ostro autora pierwowzoru. Niemniej jednak właśnie Avellanedzie zawdzięczamy to, że Cervantes napisał dalszy ciąg bohaterskich dziejów szalonego rycerza. Cervantesowski Don Kichot krytykuje bowiem tę wizję swojej osoby, jaką przedstawia Avellaneda i udaje się do Barcelony, aby ujawnić przed światem „(...) kłamstwo tej nowej historii, a ludzie przekonają się, że nie jestem tym Don Kichotem, jakiego ona opisuje." Wszyscy potępiający rów­ nie ostro jak Mann „heretycką" wersję Avellanedy nie zgodziliby się zapewne z sądem Jorge Luisa Borgesa, że „Powtórzenia są nie tylko prawem, ale i koniecznością dla literatury, a to, co uchodzi za twórczość, zawsze musi być, niejako w sposób naturalny, prze-twórczością." W tomie 5 6 John I. White, autor Mythology in Modern Novel umiesz­ cza postać Don Kichota, postać literacką, wśród klasycz­ nych dla literatury motywów mitologicznych. Współczesne, dwudziestowieczne mitotwórstwo dzieł literackich i filmo­ wych nieustannie, w sposób jawny bądź ukryty czerpie z tych zasobów. Błędem byłoby jednak sądzić, iż Don Kichot, szalony rycerz z Manczy narodził się wraz z dziełem Cervantesa. Ma on bowiem, jak pisze Mieletinski „swój własny archaiczny rodowód w obrazach różnych 'mądrych szaleń­ ców', a nawet bajkowych 'głupków', którzy robią wszystko na opak". Jako zaś mądry szaleniec wieńczy Don Kichot jedynie, wedle Słowińskiego, renesansową tradycję błazna. „Dzieło to — pisze Słowiński w swojej historii postaci błazna od starożytności do początków doby romantycznej — wnosi do literatury X V I I I i X I X wieku pewien 'odwieczny obraz', archetyp błazna, który ożyje w postaciach nowych, 'dziw­ nych' bohaterów." A tych nie brakuje przecież we współ­ czesnej, literackiej i filmowej, twórczości. Amerykański socjolog Peter L . Berger widzi w sylwetce hiszpańskiego hidalga prototyp nowożytnej osobowości Zachodu, której podstawowymi cechami mają być wyzwole­ nie i samotność. „U progu epoki nowożytnej — pisze Berger — spotykamy samotną postać, odbywającą dziwaczną po­ dróż. To Don Kichot jadący przez ponury i nieurodzajny krajobraz (krajobraz monoteistyczny, przypominający inne pustynie, gdzie dziwne głosy przemawiają do innych, samo­ tnych ludzi). (...) W swych subiektywnych normach i moty­ wacjach Don Kichot reprezentował oczywiście świat śred­ niowieczny, który w szybkim tempie stawał się nie do przyjęcia. Zarazem jednak był on zapowiedzią tych wszyst­ kich samotnych postaci, które zrodziły świat nowożytny — większość z nich to rycerze o smutnych obliczach, zdobywcy królestw przestrzeni i umysłu, badacze i wynalaz­ cy — a wszystkie szalone w oczach swych współczesnych 1 2 Jeżeli Don Kichot stoi, jak uważa amerykański socjolog, u źródeł nowożytnej, europejskiej koncepcji osobowości to także z tego względu, iż jego mit jest w istocie mitem książki. Od samego początku uwikłany był w pismo, stwarzając idealną, wręcz wzorcową sytuację hermeneutyczną. Korze­ niem mitu Don Kichota jest odczytanie i zawierzenie. Nie przypadkiem filozofowie i teoretycy literatury tak chętnie określają bohatera Cervantesa mianem „rycerza wiary". Wierzącego, pisze Stanisław Cichowicz w kontekście hermeneutycznej teorii Ricoeura, cechuje „ufność pokładana w tekście, w symbolu, w hierofanii". „Wierzący nie jest panem tekstu, wręcz przeciwnie — to tekst panuje nad wierzącym, który pozwala prowadzić się jego sensowi. Prawdziwym przyswojeniem sobie tekstu jest zdobycie się na uległość wobec niego, nic innego. Akt hermeneutyczny jest w swojej istocie wysłuchaniem i usłuchaniem, o ile towarzy- 66 7 8 9 10 Fikcje, w opowiadaniu Pierre Menard, autor Don Kichota argentyński pisarz powołuje do życia jeszcze jednego twórcę sylwetki hiszpańskiego rycerza... „Zamyka się krąg lektur — pisze w książce Cervantes czyli krytyka sztuki czytania Carlos Fuentes. — Cervantes, autor Borgesa, Borges, autor Pierre'a Menarda, Pierre Menard, autor Don Kichota." Krąg ten jest jednak dużo szerszy. „Nic dziwnego — pisze Nabokov — że poczciwy rycerz dobrze się miał i mnożył się, jak świat długi i szeroki, by wreszcie wszędzie po równi czuć się u siebie: czy to jako postać karnawałowa na festynie w Boliwii, czy jako abstrak­ cyjny symbol szlachetnych, lecz pozbawionych kręgosłupa aspiracji politycznych w dawnej Rosji." Dostojewski wczy­ tywał się w Don Kichota pisząc Idiotę, a Tołstoj — Annę Kareninę. Hiszpański rycerz rzuca swój, jak to określił Nabokov, długi cień także na Martwe dusze Gogola. Wtopił się zresztą również i w polski pejzaż. Odnajdujemy go na przykład w wierszu Stanisława Ryszarda Dobrowolskiego: 11 12 Ty jeden wielki znasz to, Don Kichocie, sadzona rzędem topól polska droga i rozwichrzone czapy strzech przy płocie jak gniazda ptasie, ale jak bez ptaków, ckliwe człapania końskie trakt - �noga za n o g ą - o melancholio! w klekocie w i a t r a k ó w . . . 1 3 p r z y d a ł a ucieczka Gauguina z Europy, wysłała j u ż A r t u r a R i m b a u d a do A b i s y n i i . Pchnie ona Blaise Cendrarsa d o k o ł a k u l i ziemskiej, Leirisa do A f r y k i , A r t a u d a do I n d i a n Tarahum a r a . " Bierce'owi t a k ż e k a ż e p o j e c h a ć do M e k s y k u , by t a m s z u k a ć swego celu i przeznaczenia, swego k o ń c a . Bo „ p o d r ó ż — m ó w i bohater Fuentesa — bywa smutna dla tego, k t o zostaje i piękniejsza nad wszystko dla tego, k t o w n i ą w y r u s z a . " „ W s ł o n e c z n e p o p o ł u d n i e — pisał sam Bierce w opowiadaniu Chickamauga — m a ł y c h ł o p c z y k w y m k n ą ł się z surowego d o m u na polanie i nie z a u w a ż o n y przez nikogo z a p u ś c i ł się w las. Cieszył się s w o b o d ą , p o d n i e c a ł a go r a d o ś ć w y p r a w y w n i e z n a n e . " „Wygnany tutaj — pisał R i m b a u d — m i a ł e m scenę, by o d g r y w a ć dramatyczne arcydzieła wszystkich l i t e r a t u r . " Słowa te z p e w n o ś c i ą p o w t ó r z y ł b y za n i m z a r ó w n o Bierce — bohater powieści i filmu, j a k też Bierce — t w ó r c a powieści w ł a s n y c h . Carlos Fuentes — a za n i m reżyser filmu Luis Puenzo — s w ą historię zbuntowanego pisarza, jego ucieczki i śmierci skonstruowali w formie o p o w i e ś c i , k t ó r e j m a t e r i ę s t a n o w i ą okruchy skandalu, ekscytacja t a j e m n i c ą , m o t y w y z ludo­ wych, m e k s y k a ń s k i c h legend. Są historie, k t ó r e fascynują nieprzejrzystością, brakiem odpowiedzi. N a l e ż y do nich c h o ć b y symboliczna, filmowa o p o w i e ś ć Petera Weira Piknik pod Wiszącą Skałą l u b , j a k ż e podobna, Przygoda A n t o n i o niego, k t ó r e j bohaterka, A n n a , znika tajemniczo na jednej ze ś r ó d z i e m n o m o r s k i c h wysepek. Fuentes i Puenzo zajrzeli w g ł ą b skały, zafascynowani m o ż e bardziej odtworzeniem pewnej s t r u k t u r y myśli mitycznej, reguł mityzacji p o d o b n y c h z d a r z e ń aniżeli k o n t e m p l a c j ą sacrum. „ N i g d y nie poznamy o k o l i c z n o ś c i jego odejścia — pisał M i c h a ł S p r u s i ń s k i — c h o ć istnieje k i l k a n a ś c i e najróżniejszych wersji, a d ł u g o jeszcze po 1914 zniknięcie ' n a j u k o c h a ń s z e g o i najbardziej p r z e k l ę t e g o człowieka K a l i f o r n i i ' b y ł o sensacją prasy." „ T a j e m n i c z e okoliczności zgonu — ciągnie S p r u s i ń s k i we wstępie do jedynego wydanego w Polsce z b i o r u o p o w i a d a ń a m e r y k a ń s ­ kiego pisarza — stworzyły legendę Bierce'a, 'sekretarza Boga i sekretarza D i a b ł a ' , u s c h y ł k u X I X wieku d y k t a t o r a literac­ kiego na Z a c h o d n i m W y b r z e ż u , dziennikarza — szydercy — c z ł o w i e k a , k t ó r y nie p o z o s t a w i a ł n i k o g o o b o j ę t n y m . " P o w i e ś ć Fuentesa i skonstruowany na jej podstawie film p r z e d s t a w i a j ą w istocie h i s t o r i ę p o d w ó j n e g o z n i k n i ę c i a — zniknięcia Ambrose Bierce'a i r ó w n i e tajemniczego zagi­ nięcia na K u b i e ojca a m e r y k a ń s k i e j guwernantki na hacjendzie, H a r r i e t Winslow. Ona t a k ż e przybywa do Meksysku w czasie rewolucji, aby uczyć dzieci m e k s y k a ń s k i e g o hacjendera, M i r a n d y . Przed samym jej przyjazdem jednak M i r a n d a wraz z r o d z i n ą ucieka, a na hacjendzie stacjonuje p o w s t a ń ­ czy o d d z i a ł g e n e r a ł a Tomasa A r r o y o , k t ó r y tutaj u r o d z i ł się 1 8 Przez pryzmat Don Kichota patrzy na p o l s k ą k u l t u r ę Gunter Grass, k t ó r y m i t y c z n ą p o s t a ć h i s z p a ń s k i e g o rycerza stawia, j a k pisze Janion „ w samym centrum swego obrazu polskości". N i e s p o s ó b zresztą wyliczyć t u wszystkich dotychczaso­ w y c h literackich i f i l m o w y c h wcieleń D o n K i c h o t a , wszyst­ k i c h „ d z i w n y c h " b o h a t e r ó w , j a k i m i z a o w o c o w a ł archetyp tego b ł ę d n e g o rycerza. D o ś ć z a u w a ż y ć , że w o w y m k r ę g u nie umieścił Fuentes samego siebie. N a kartach powieści Stary gringo, na kanwie k t ó r e j p o w s t a ł film Luisa Puenzo, mek­ s y k a ń s k i pisarz p o w o ł a ł do życia swojego w ł a s n e g o , nowego Don Kichota. Don Kichot jest k s i ą ż k ą p o d r ó ż y . P o d r ó ż y wszelkiego rodzaju — w przestrzeni i w czasie, w g ł ą b u m y s ł u i w głębiny duszy. „ T e j n a j s m u t n i e j s z e j książki nie zapomni z a b r a ć ze s o b ą człowiek na ostatni s ą d B o ż y " — pisał F i o d o r Dostojewski. Tomasz M a n n „ o p r a w n e w p o m a r a ń ­ czowe p ł ó t n o t o m i k i " wiózł ze s o b ą w i n n ą p o d r ó ż w za­ światy — za ocean, do A m e r y k i . D z i e ł o Cervantesa p r o w a ­ dzi a m e r y k a ń s k i e g o pisarza, A m b r o s e Bierce'a po bez­ d r o ż a c h k r a i n y śmierci, j a k ą stał się M e k s y k w zgiełku rewolucji Pancho V i l l i . Pojęcie gringo jest w j ę z y k u h i s z p a ń s k i m p o g a r d l i w y m , slangowym o k r e ś l e n i e m b i a ł e g o , zwłaszcza b i a ł e g o A m e r y ­ kanina. Oznacza, i n n y m i słowy, cudzoziemca, obcego, tego, k t ó r y przybywa z oddali; p r z y b ł ę d ę . T a k właśnie n a z y w a j ą Meksykanie dziwnego, starego A m e r y k a n i n a , k t ó r y z nie­ z r o z u m i a ł y c h p o w o d ó w i w niejasnym celu pojawia się nagle w ich świecie w samym ś r o d k u rewolucji, w centrum p o w s t a ń c z y c h w y d a r z e ń . I t y m właśnie k r ó t k i m s ł o w e m o p i s a ł Fuentes — a za n i m reżyser filmu, figurę losu (losu obcego, w ę d r o w c a po nieswojej ziemi) Ambrose Bierce'a, autentycznego a m e r y k a ń s k i e g o pisarza i dziennikarza, k t ó r y z a g i n ą ł tajemniczo w M e k s y k u w czasie rewolucji Pancho Villi. D o ś w i a d c z e n i e obcości i z w i ą z a n e j z n i ą p o d r ó ż y niejed­ n o k r o t n i e o d g r y w a ł o zasadnicze znaczenie w kulturze. „ D o brześ zrobił, odjeżdżając, A r t u r z e R i m b a u d ! Jest nas k i l k u w i e r z ą c y c h z t o b ą bezpodstawnie w m o ż l i w o ś ć s z c z ę ś c i a " — s ł o w a te d e d y k o w a ł wyjeżdżającemu poecie Rene Char. T y c h „ k i l k u " to pozostali wyznawcy ruchu, czy też trendu w świecie artystycznym, k t ó r y James Clifford nazywa „ p o s t s y m b o l i s t y c z n ą p o e t y k ą porzucenia" (przemieszczenia, wyjazdu — postsymbolic poetics of displacement). „ P o e t y k a ta — pisze a m e r y k a ń s k i antropolog — k t ó r e j d r a m a t y z m u 1 4 1 5 1 6 17 19 20 21 2 2 67 i �i w y c h o w a ł j a k o n i e ś l u b n e dziecko hacjendera. T o , co dzieje się p ó ź n i e j , jest o p o w i e ś c i ą o drodze k u śmierci. Śmierć jest t u logicznym i nieuchronnym k o ń c e m historii, jest przez wszys­ t k i c h oczekiwana, bowiem, j a k n a p i s a ł sam Bierce w swym ostatnim liście „ z n a l e ź ć się j a k o gringo w M e k s y k u to dopiero prawdziwa e u t a n a z j a " . M a r q u e z p o w i e d z i a ł b y , że nie było nigdy śmierci bardziej zapowiedzianej. Korespon­ duje to zresztą z i n n y m i s ł o w a m i samego, autentycznego Bierce'a: „ z m i e r z a m do M e k s y k u , bo lubię w a l k ę i chcę j ą z o b a c z y ć . O d pięciu lat niczego nie n a p i s a ł e m . Jestem stary. Jeśli dowiecie się z M e k s y k u , że postawiono mnie pod ś c i a n ą i rozwalono na strzępy, to wierzcie, że będzie to najlepszy sposób pożegnania z życiem." Fuentes delikatnie p o p r z e p l a t a ł t k a n i n ę opowieści w ą t ­ k a m i z a r c y d z i e ł a Cervantesa. Jego Bierce jest „ w y s o k i m , c h u d y m starcem o siwych w ł o s a c h , niebieskich oczach, z a r ó ż o w i o n e j cerze i zmarszczkach niczym bruzdy na p o l u k u k u r y d z y , z nogami zwisającymi poniżej s t r z e m i o n . " A m b i w a l e n t n y , z ł o ż o n y stosunek miejscowych do niego Fuentes nie przypadkiem p o r ó w n a ł z t y m , j a k „ t a m t e kaziopasy i g a r k o t ł u k i p a t r z y ł y na D o n K i c h o t a , kiedy ten z a g l ą d a ł do i c h wiosek, d o k ą d n i k t go nie z a p r a s z a ł , d o s i a d a j ą c cherlawej szkapy i a t a k u j ą c swoją w ł ó c z n i ą wyimaginowane w o j s k a . " W p o d r ę c z n y m b a g a ż u , obok rewolweru i d w u w ł a s n y c h książek, m a p o w i e ś c i o w y Bierce t a k ż e t o m i k Cervantesa. H a r r i e t wiedziała, że gringo „ p r z y ­ był tutaj, by p r z e c z y t a ć Don Kichota, lecz nie wiedziała, że chciał go p r z e c z y t a ć przed ś m i e r c i ą . " „ N i g d y w życiu nie z d o ł a ł e m p r z e c z y t a ć Don Kichota. C h c i a ł b y m to uczynić teraz, przed śmiercią. Sam j u ż na dobre p r z e s t a ł e m p i s a ć " 23 2 4 25 2 6 2 7 2 8 — m ó w i gringo. N a m e k s y k a ń s k i c h b e z d r o ż a c h pisze jednak jeszcze j e d n ą o p o w i e ś ć — n o w ą o p o w i e ś ć o samotnym, szalonym rycerzu. A l e czy tak bardzo i n n ą ? A m e r y k a ń s k i pisarz szuka w M e k s y k u swojej śmierci. Autentyczny Ambrose Bierce n a p i s a ł : „ T o , co nazywasz umieraniem, jest po prostu ostatnim b ó l e m . ' ' „ Stary gringo p r z y b y ł do M e k s y k u , żeby u m r z e ć " — m ó w i ą Meksykanie. M a ł y c h ł o p c z y k , bohater opowiadania Chickamauga,u kre­ su swej radosnej wycieczki t a k ż e spotyka śmierć. Ś m i e r ć wieńczy zresztą wszystkie nowele Bierce'a. Spotyka się j ą zawsze albo z dala o d swoich albo w ś r ó d zgliszcz i r u i n w ł a s n y c h d o m ó w . Stary gringo umrze w M e k s y k u . T a k przynajmniej przyjmuje zmityzowana wersja Fuentesa i Puenzo. N i e będzie m u dana, j a k D o n K i c h o t o w i , śmierć we w ł a s n y m ł ó ż k u . Z a k o ń c z e n i e dzieła Cervantesa nie zadowo­ liło niemal nikogo. M a n n pisał na p r z y k ł a d : „ U m i e r a j ą c y D o n K i c h o t nawraca się. Odzyskuje — co za r a d o ś ć ! — 'zdrowy r o z s ą d e k ' , zapada w długi sen, trwający sześć godzin, i kiedy się z niego budzi jest zdrowy na duchu. Jego u m y s ł uwalnia się od o p a r ó w , jakie w n i m w y t w o r z y ł a ustawiczna lektura obrzydliwych powieści rycerskich: umie­ rający w i d z i , j a k s ą bezsensowne i nikczemne, rozumie 'swoje s z a l e ń s t w o ' , nie chce j u ż b y ć D o n K i c h o t e m z Manczy, Rycerzem Ponurego Oblicza, Rycerzem L w ó w , lecz t y l k o Alonsem K i c h a n o , c z ł o w i e k i e m r o z s ą d k u , c z ł o w i e k i e m ta­ k i m j a k i n n i . Powinno to nas ucieszyć. A l e cieszymy się dziwnie m a ł o , j e s t e ś m y rozczarowani i pełni ż a l u . " 1 t y l k o A u d e n u w a ż a , iż , j e d y n y m i c h ( p r z y g ó d — M S ) z a k o ń ­ czeniem m o ż e b y ć t o , k t ó r e n a m daje Cervantes, to znaczy odzyskanie zdrowego r o z s ą d k u i ś m i e r ć . " A u d e n zdaje się b y ć jednak w y j ą t k i e m . W i ę k s z o ś ć c z y t e l n i k ó w i k r y t y k ó w c h c i a ł a b y widzieć D o n K i c h o t a do k o ń c a b ł ę d n y m , do k o ń c a rycerzem, do k o ń c a szalonym. 2 9 3 0 3 1 3 2 Czy tak jednak nie było? C z y m był, czym jest ó w odzyskany dom? O b ł ę d D o n K i c h o t a jest n i e o d w o ł a l n y , u w a ż a M i c h e l Foucault. „ N i c nigdy go nie przywiedzie do prawdy ani do r o z u m u . O t w a r t y jest tylko na rozdarcie, a s t a m t ą d — na ś m i e r ć (...) Ś m i e r ć D o n K i c h o t a n a s t ę p u j e co prawda w atmosferze uspokojenia, p o w r o t u w ostatniej chwili do rzeczywistości i r o z s ą d k u . (...) Lecz czyż ta raptowna m ą d r o ś ć nie jest ' n o w y m s z a l e ń s t w e m ' , k t ó r e m u weszło do g ł o w y ? " M o ż l i w e zresztą, że m a m y t u d o czynienia z u s t ę p s t w e m na rzecz „ f u n e r a l n y c h " o b y c z a j ó w 3 3 68 epoki. „ N a w e t szaleniec D o n K i c h o t — pisze znawca tematu Phillipe Aries — nie stara się uciec przed śmiercią w m r z o n k i , na j a k i c h strawił ż y c i e . " „ W s z a k ż e nawet śmierć nie przynosi spokoju — konkluduje Foucault — s z a l e ń s t w o zatryumfuje raz jeszcze, prawda, j a k na szyderstwo wiekuis­ ta, przetrwa ostatnie t c h n i e n i e . " T o o b ł ę d uczyni rycerza n i e ś m i e r t e l n y m . „ G d y ż kiedy D o n K i c h o t o d z y s k a ł na ł o ż u śmierci z d r o w y r o z s ą d e k , cały świat b ł a g a ł go, by z n o w u stał się g ł u p c e m [szaleńcem] i z a p e w n i a ł , że w rzeczywistości jego z ł u d z e n i a były r e a l n o ś c i ą " — pisze W i l h e l m Kaiser. Po­ w r ó t do d o m u jest z ł u d n y i oznacza jedynie ś m i e r ć . „ O t r z e ź ­ wienie — pisze Foucault — m o ż e w o b ł ą k a n i u o z n a c z a ć t y l k o jedno: rychłe nadejście k o ń c a . " Jak u Bierce'a — d o m to ruiny i zgliszcza, to wspomnienie zaklęte w pustych, w y m a r ł y c h pokojach, to u p i o r y przeszłości. W żadnej z no­ wel tego pisarza nie jest d o m b e z p i e c z n ą , ciepłą p r z y s t a n i ą . W ż a d n e j z nich nie m a do d o m u p o w r o t u — tak, j a k nie ma p o w r o t u d o przeszłości. M a ł y c h ł o p c z y k z opowiadania Chickamauga „ W g o r e j ą c y m b u d y n k u p o z n a ł swój d o m . " Dom? „Czyje pomocne ramiona, j a k a dobra godzina przy­ w r ó c ą m i tę ojczyznę m o i c h s n ó w i wszystkich u n i e s i e ń ? " — p y t a ł w ę d r o w i e c R i m b a u d . „ D o d o m u , dziwne w y r a ż e n i e ! (...) D o d o m u — co to w o g ó l e z n a c z y ? " — pisał w eseju Podróż przez ocean z „Don Kichotem" Tomasz M a n n . W poetyce b e z d o m n o ś c i zatopiona jest r ó w n i e ż bohaterka powieści Fuentesa, Harriet, k t ó r a p o m y ś l a ł a o generale A r r o y o , że „ b y ć m o ż e , człowiek ten był zdolny z r o b i ć t o , czego nie m o ż n a w y m a g a ć od n i k o g o , w r ó c i ć do rodzinnego ogniska i p r z e ż y ć jeden z najstarszych m i t ó w l u d z k o ś c i : p o w r ó t do w ł a s n y c h pieleszy, do ciepłego d o m u naszych początków. 3 4 35 3 6 3 7 3 8 3 9 40 ' T o niemożliwe — p o w i e d z i a ł a do siebie samej — i wcale nie dlatego, że prawdopodobnie miejsca takiego j u ż nie ma. N a w e t gdyby jeszcze istniało, nic w n i m nie b y ł o b y takie samo, ludzie się starzeją, rzeczy się niszczą, uczucia się zmieniają. N i g d y nie m o ż e s z n a p r a w d ę w r ó c i ć d o rodzin­ nego ogniska, c h o c i a ż miejsce to b y ł o b y identyczne, z t y m i samymi l u d ź m i , jeżeli przypadkiem zdołali przeżyć, bo ci ludzie nie s ą tacy sami, t y l k o po prostu t r w a j ą t a m w t y m s w o i m istnieniu.' (...) Ognisko rodzinne to p a m i ę ć . Jedyna prawdziwa p a m i ę ć , a więc p a m i ę ć jest naszym d o m o w y m ogniskiem ( , . . ) . " W filmie Puenzo aktorzy n o s z ą c y maski śmierci śpiewają b a l l a d ę , p r z e p o w i a d a j ą c ą koniec g e n e r a ł a A r r o y o , k t ó r y „ z r o b i ł to, czego r o b i ć nie w o l n o — wrócił do miejsca urodzenia". Przepowiednia o k a z a ł a się b y ć praw­ dziwa. A r r o y o zginie, a na zniszczonej hacjendzie ocaleje jedynie lustrzana sala balowa... 4 1 Skoro obłęd D o n K i c h o t a jest n i e o d w o ł a l n y i był w stanie p r z e t r w a ć śmierć, skoro marzenie o powrocie do d o m u okazuje się b y ć t y l k o u ł u d ą , nic dziwnego, że w centrum z a i n t e r e s o w a ń badaczy literatury i filozofów zajmujących się dziełem Cervantesa z n a l a z ł a się kwestia s z a l e ń s t w a jego bohatera. Wydaje się jednak, że w swoim w ł a s n y m świecie i D o n K i c h o t , i jego odległy potomek Ambrose Bierce nie są szaleni. D l a D o n K i c h o t a n a j w y ż s z y m s z a l e ń s t w e m okazuje się wszak odzyskanie r o z u m u . Prowadzi b o w i e m do melan­ cholii, a ta jest przecież k l a s y c z n ą f o r m ą choroby, z w i ą z a n e j z o b ł ę d e m . N a poziomie symbolicznym obaj są jednak przybyszami z innego ś w i a t a . N i c z y m k l o w n i Starobinskiego zjawiają się w ś r ó d nas j a k o „ o b c y z mrocznego o b r z e ż a " , p o p e ł n i a j ą c „ s z a l e ń s t w o przekroczenia granic swego królest­ w a " . „Jeżeli k l o w n jest t y m — pisze Starobinski — k t ó r y przybywa z 'gdzie indziej', mistrzem tajemnych przejść, przemytnikiem, k t ó r y przekracza zakazane granice, zro­ zumiemy teraz dlaczego w c y r k u , na scenie tak w i e l k ą w a g ę przywiązuje się zawsze do jego entree. K a ż d y prawdziwy k l o w n wynurza się z innej przestrzeni, z innego wszech­ świata; jego wejście p o w i n n o o z n a c z a ć przekraczanie granic rzeczywistości i nawet p o d p o z o r a m i największej j o w i a l n o ś c i powinien w y d a w a ć n a m się z j a w ą . " 4 2 H i s t o r i ę o b u b ł ę d n y c h rycerzy — D o n K i c h o t a i starego gringo — rozpoczyna klasyczne klownowskie entree. O b u poznajemy w chwili porzucenia d o m u i r o z p o c z ę c i a w ę d r ó - �w k i . W momencie, kiedy dla swego otoczenia t r a c ą r o z u m i stają się s z a l e ń c a m i . „ T a k i m przybyszem — pisze o Bierce'ie S p r u s i ń s k i — obcym w ś r ó d obcych zdaje się od czasu dzieciństwa a ż po ś m i e r ć . " Obaj zresztą — i a m e r y k a ń s k i pisarz, i jego h i s z p a ń s k i protoplasta — s ą o d samego p o c z ą t k u obcy, obaj n a d c h o d z ą niczym zjawy z głębi swego o b ł ę d u , p r z e k r a c z a j ą c w realnych i duchowych w ę d r ó w k a c h prawdziwe i symboliczne granice, „ j a k gdyby granica — p i ­ sze o starym gringo Fuentes — k t ó r ą pewnego dnia prze­ kroczył, z n a j d o w a ł a się w powietrzu, a nie na z i e m i . " N i c z y m klasyczny błazen k r ó l a , Bierce staje się m ą d r y m d o r a d c ą , d o b r y m duchem m ł o d e g o , s a m o z w a ń c z e g o w ł a d c y hacjendy. Bowiem j a k o przybysz z z e w n ą t r z , z innego świata, zapewnia m u k o n t a k t ze ź r ó d ł a m i magicznej m ą d r o ś c i p ł y n ą c y m i spoza granic k r ó l e s t w a i s t a n o w i ą c y m i alter­ n a t y w ę wobec mocy centrum. 4 3 4 4 T a k samo w a ż n e jest jednak r ó w n i e ż odejście b ł a z n a . H i s t o r i a domaga się z a k o ń c z e n i a . „ M i t (...) powinien mieć z a k o ń c z e n i e , szczęśliwe albo nieszczęśliwe, ale przewidzia­ n e " — pisał w Świętej strefie Fuentes. Z w r a c a ł też na to u w a g ę Starobinski: „ P o d p o s t a c i ą ofiary odkupicielskiej k l o w n wygnany jest ze ś w i a t a ; obarczony naszymi grzechami i naszym wstydem odchodzi w śmierć: poprzez jego odejście my z kolei o s i ą g a m y z b a w i e n i e . " T o właśnie ta śmierć b ł a z n a , k t ó r ą o z n a j m i a ł a smutna melodia, grana na t r ą b c e w o p u s t o s z a ł y m c y r k u w Klownach Felliniego. I śmierć Gelsominy z La strady, k t ó r a r ó w n i e ż lubiła g r a ć na t r ą b c e i u m a r ł a w p r z y g o d n y m , n a d m o r s k i m miasteczku. Ś m i e r ć opuszczonych, niepotrzebnych, starych b ł a z n ó w . Ś m i e r ć D o n K i c h o t a . I śmierć gringo. 4 5 46 W świecie D o n K i c h o t a wszystko dzieje się na opak. Swym w i e r n y m n a ś l a d o w n i c t w e m parodiuje o n w istocie święte dla siebie idee. „ K i e d y poznajemy D o n K i c h o t a — pisze A u d e n —jest a) biedny, b) nie jest rycerzem, c) m a pięćdziesiąt lat, d ) nie ma nic do r o b o t y z w y j ą t k i e m p o l o w a n i a i czytania r o m a n s ó w o b ł ę d n y c h rycerzach. Jest c a ł k o w i t y m przeciw­ i e ń s t w e m b o h a t e r ó w , k t ó r y c h podziwia. B r a k m u na przy­ k ł a d epickiej arete urodzenia, urody, siły i t d . " Bierce jest jeszcze starszy, kiedy postanawia „ p o r z u c i ć g n u ś n e p u c h y " i o d d a ć się rycerskiemu rzemiosłu. Podobnie j a k śmiali się współcześni z D o n K i c h o t a , śmieją się m e k s y k a ń s c y po­ w s t a ń c y , kiedy stary gringo deklaruje swe pragnienie uczest­ niczenia w walce. O ile jednak D o n K i c h o t jest k r e a c j ą i r o n i c z n ą , o tyle ironia bohatera Fuentesa i Puenzo jest w p e w n y m sensie jego profesją. O ile D o n K i c h o t jest p a r o d i ą rycerskiego etosu, o tyle gringo uprawia a u t o p a r o d i ę . Bierce jest bowiem, w przeciwieństwie do h i s z p a ń s k i e g o rycerza, u r o d z o n y m i d o ś w i a d c z o n y m ż o ł n i e r z e m . O d z n a c z a j ą c się cechami, k t ó r e zjednują m u powszechny szacunek (dostojny w y g l ą d i zachowanie, odwaga i celne o k o ) , cechami ż y w c e m wyjętymi z rycerskich k o d e k s ó w , Bierce odnosi się do nich z szyderstwem i i r o n i ą . I r o n i a ta jest zresztą d u ż o szersza. D o t y k a r ó w n i e ż pojęć najświętszych, takich j a k n a r o d o w y honor, patriotyczny o b o w i ą z e k , lojalność wobec flagi. „ N a ­ ś m i e w a ł się z Boga, z Ojczyzny, z P i e n i ą d z a " — powie o swoim bohaterze Fuentes. K p i n y Bierce'a z h o n o r u , z a r m i i , k t ó r a jest tego h o n o r u symbolem i o b r o ń c ą , czynią z niego klasycznego b ł a z n a , w i a d o m o b o w i e m , że ś r e d n i o ­ wieczne korzenie b ł a z e ń s t w a sięgają właśnie owego przeciw­ stawienia się rycerskiemu etosowi, k t ó r e g o w s p ó ł c z e s n ą k o n t y n u a c j ą jest etos żołnierza. Ponad wszelkimi r ó ż n i c a m i w z n o s z ą się jednak, j a k ż e d o siebie podobne, dwie sylwetki: D o n K i c h o t a , pierwszego w historii b ł a z e ń s t w a b ł a z n a (szaleńca) na k o n i u c h o ć b y była n i m t y l k o n ę d z n a , grotes­ kowa, k o ś c i s t a chabeta i Ambrose Bierce'a — „ s t a r e g o , postrzelonego angola na b i a ł y m k o n i u " , j a k n a z y w a j ą go w filmie Puenzo; l u b , j a k u Fuentesa, „ d z i w n e g o siwego j e ź d ź c a na b i a ł y m k o n i u . " 4 7 4 8 4 9 Z a r ó w n o w filozoficznej metaforze, j a k i w m y ś l e n i u potocznym b ł a z n a u w a ż a się za wyraziciela prawdy. Prawdy w kategoriach pojęcia idealnego. Bierce jest szydercą-ironistą, wcieleniem ducha sokratejskiego. Prawda D o n K i c h o t a wydaje się b y ć p r a w d ą wiary. Za w s z e l k ą cenę p r ó b u j e h i s z p a ń s k i rycerz ocalić p r a w d ę — s w o j ą p r a w d ę . „ J a k ż e ocalić p r a w d ę ? — zapytuje w p o ś w i ę c o n y m D o n K i c h o ­ t o w i eseju Kłamstwo kłamstwem się podpiera F i o d o r D o ­ stojewski. N o i w y m y ś l a ( D o n K i c h o t - M S ) dla ocalenia prawdy inne marzenie, ale j u ż d w a k r o ć , t r z y k r o ć fantastyczniejsze, bardziej prostackie i niedorzeczne niż pierwsze. A więc r e a l i z m o w i s t a ł o się z a d o ś ć , p r a w d a , wiarygo­ d n o ś ć są o c a l o n e i wierzyć w pierwsze, g ł ó w n e marzenie m o ż n a j u ż bez zastrzeżeń — a wszystko jedynie dzięki drugiemu, znacznie bardziej niedorzecznemu urojeniu, zmy­ ś l o n e m u t y l k o d l a uratowania p r a w d o p o d o b i e ń s t w a p i e r w s z e g o . " „ N a d c h o d z i jednak chwila — pisze Ortega у Gasset — gdy w jego nieprzeniknionej duszy zaczynają się r o d z i ć p o w a ż n e w ą t p l i w o ś c i co do sensu w y k o n y w a n y c h c z y n ó w i w ó w c z a s p o j a w i a j ą się u Cervantesa s ł o w a przepo­ jone g o r y c z ą i smutkiem. (...) 'Sercem jego o w ł a d n ę ł a melancholia — powiada poeta. — N i e c h c i a ł o m u się nawet jeść — dodaje — cały b y ł p o g r ą ż o n y w czarnych m y ś l a c h i melancholii'. ' D a j m i u m r z e ć — zwraca się do Sancha 50 51 — niech mnie d o b i j ą moje myśli i moje n i e s z c z ę ś c i a ' . " Melancholia, ta s ł y n n a donkichotowska melancholia, k t ó r a w Grassa Wariacjach na temat miedziorytu Albrechta Durera ..Melancholia I" pojawia się j a k o p r z e c i w i e ń s t w o U t o p i i i , w Don Kichocie zwiastuje przeczucie prawdy innej niż ta, j a k ą d o t ą d z z a p a ł e m w y z n a w a ł . Prawdy, j a k pisze Kaiser „ n i e u ­ chwytnej i trudnej, niepewnej i p a r a d o k s a l n e j . " M e l a n ­ cholia zawsze b y ł a i jest u w a ż a n a za c h o r o b ę . „(...) zbiorcze o k r e ś l e n i e melancholia — pisze Grass — nie z a t r a c i ł o nigdy przypisywanego m u znaczenia r ó w n e j o b ł ę d o w i lub z n i m spokrewnionej c h o r o b y . " K i e d y D o n K i c h o t odzyskuje zdrowy r o z s ą d e k , popada w o b ł ę d melancholii. A l e nie ucieka przed w ą t p l i w o ś c i a m i . Jest t y l k o jeszcze bardziej samotny niż kiedyś. Ś w i a t się z d e s a k r a l i z o w a ł . Dulcynea jest nie t y l k o D u l c y n e ą . B y ć m o ż e w i a t r a k i są z a r ó w n o wiat­ rakami, j a k i olbrzymami. K t o ma rację? T a k j a k w materii dzieła p r z e n i k a j ą się dwa światy: epicki, realny świat Sancho Pansy i iluzyjny, liryczny świat jego pana — tak w życiu m o ż l i w e są r ó ż n e odpowiedzi. C ó ż jeszcze pozostaje po t a k i m odkryciu? Jedynie — j a k pisał Borges — „ B y ć Alonsem Quijano i nie m i e ć odwagi, aby stać się D o n Kichotem." 52 5 3 5 4 Ó w w g l ą d w z ł o ż o n ą kwestię r e a l n o ś c i , ó w r o z s ą d e k , k t ó r y jest w istocie „ n a j w y ż s z y m s z a l e ń s t w e m " i p r o w a d z i do „ o b ł ę d u m e l a n c h o l i i " przedstawia p r a w d z i w ą m ą d r o ś ć błaz­ na. T a m ą d r o ś ć bywa przenikliwa, gorzka i samotna. A l e , paradoksalnie, ó w właśnie w g l ą d , uzyskany przez D o n K i c h o t a jest momentem inicjacyjnym, k t ó r y pozwala m u do rangi b ł a z n a a w a n s o w a ć . Wyzwolenie przynosi dopiero śmierć. D l a D o n K i c h o t a jest to wyzwolenie od s m u t k u i melancholii, o d o b ł ę d u rzeczywistości. D l a bohatera powie­ ści Fuentesa i filmu Puenzo — r ó w n i e ż . O ł a s k ę śmierci m o d l i ł się p r a w d z i w y Bierce, m o d l i się też Bierce Fuentesa. W opowiadaniu Bierce'a Coup de grace „ K a p i t a n M a d w e l l r o z u m i a ł to spojrzenie, zbyt często p a t r z y ł w oczy tych, k t ó r y c h wargi potrafiły jeszcze s f o r m u ł o w a ć b ł a g a n i e o śmierć. Ś w i a d o m i e lub n i e ś w i a d o m i e ó w strzęp ludzi, ó w m i k r o k o s m o s boleści, ubogi, odarty z bohaterstwa Prome­ teusz — b ł a g a ł wszystko, co istnieje, o ł a s k ę n i e p a m i ę c i . D o ziemi i nieba, d o drzew, do c z ł o w i e k a , k t ó r y nad n i m stał, k u k a ż d e j drobinie czucia czy ś w i a d o m o ś c i k i e r o w a ł to milczące wołanie. O co, w rzeczy samej? O to, czego nie szczędzimy najnędzniejszemu stworzeniu, niezdolnemu tego p r a g n ą ć , a o d m a w i a m y t y l k o n i e s z c z ę ś n i k o m w ludzkiej s k ó r z e — o b ł o g o s ł a w i o n e wyzwolenie, akt najwyższego w s p ó ł ­ czucia: coup de g r a c e . " T e słowa Carlos Fuentes w k ł a d a w usta swego bohatera. O n , ten stary b ł a z e n - b l u ź n i e r c a , ten, j a k sam o sobie powie, „ g o r z k i i sardoniczny u c z e ń d i a b ł a " b ł a g a o łaskę śmierci Boga, k t ó r e g o p r z e k l ą ł i odrzucił. Stary gringo szuka śmierci. L u d w i k Stomma przypisuje b ł a z n o w i „ c i ą g o t y do k u l t u ś m i e r c i . " „ P r a g n ę b y ć dobrze w y g l ą d a j ą c y m t r u p e m " — powtarza wielokrotnie Bierce. Z m o t y w e m śmierci ściśle z w i ą z a n y jest u Fuentesa i Puenzo 55 5 6 5 7 69 �obraz pustyni. W a r t o przy okazji w s p o m n i e ć , że tej samej pustyni — pustyni Chihuahua — p o ś w i ę c o n e są strony w innej powieści o uciekinierze, p o r z u c a j ą c y m świat, w po­ wieści М а х а Frischa Stiller. T o właśnie pustynia n a u c z y ł a starego gringo umierania. A do pojechania na n i ą z m u s i ł go j a k i ś w e w n ę t r z n y nakaz, głos przeznaczenia, k t ó r e m u nie p o t r a f i ł się o p r z e ć . Przypomnijmy s ł o w a Bergera: „ k r a j o b r a z monoteistyczny, p r z y p o m i n a j ą c y inne pustynie, gdzie dziw­ ne głosy p r z e m a w i a j ą do innych, samotnych l u d z i " . Przypo­ m n i j m y też spotkanie Rycerza ze Śmiercią na o d l u d n y m m o r s k i m w y b r z e ż u w Siódmej pieczęci Bergmana. Ż y c i e Bierce'a t a k ż e przypomina pakt zawarty ze śmiercią. O n „ N i e należy do naszych — m ó w i p o w s t a ń c z y g e n e r a ł A r ­ r o y o . — Nie wierzy w rewolucję. Wierzy w ś m i e r ć . " T o ona ofiarowuje Bierce'owi szaleńczą o d w a g ę , s p o k ó j i przenik­ liwą m ą d r o ś ć . W zamian za d u s z ę i ciało śmierć obdarza go s w ą ł a s k ą , coup de grace. 5 8 W wymiarze symbolicznym śmiercią jest j u ż sama w ę d ­ r ó w k a do innego ś w i a t a za p o ł u d n i o w ą g r a n i c ą — do M e k s y k u . „ S t a r y gringo u m a r ł w M e k s y k u . T y l k o dlatego, że p r z e k r o c z y ł g r a n i c ę " — wierzą Meksykanie. Po śmierci jeździ się na p o ł u d n i e , do kraju, gdzie „ ś m i e r ć nie jest k o ń c e m a jedynie p o c z ą t k i e m " . W M e k s y k u H a r r i e t zoba­ czyła k r a i n ę śmierci, „ z o b a c z y ł a tę w y s c h n i ę t ą i b r z y d k ą ziemię, j a k k o l w i e k za s p r a w ą swego d r a m a t y z m u nie po­ z b a w i o n ą p i ę k n a , ziemię t w a r d ą , o d a r t ą z h o j n o ś c i , po­ z b a w i o n ą ł a t w o r o d z ą c y c h się o w o c ó w , ziemię, k t ó r e j nieli­ czne p ł o d y m u s i a ł y się r o d z i ć z martwego ł o n a i były niczym dziecko, k t ó r e po wydostaniu się z m a r t w y c h trzewi swej m a t k i ciągle jeszcze walczy o utrzymanie się przy ż y c i u . " M e k s y k to dla H a r r i e t t a k ż e b u d z ą c a lęk kompletnie obca ziemia, „gdzie j e d y n y m przejawem silnej w o l i była uparta determinacja pozostawania zawsze niczym i n n y m , j a k t y l k o t y m starym, biednym i chaotycznym k r a j e m . " Podobnie w s p o m i n a ł M e k s y k Josif Brodski w wierszu Meksykańskie romancero. A w poetyce, j a k ż e bliskiej Ziemi jałowej, tak pisał o swojej ojczyźnie Octavio Paz: „ L e c z w o d y nie ma, wszystko tutaj w y s c h ł o / chleb nie smakuje a owoc jest gorzki." M e k s y k a ń s k a poezja obfituje zresztą w opisy topografii krainy śmierci, t u b o w i e m dla bohatera powieści L i m y Raj,,(...) p i e k ł o z n a j d o w a ł o się p o ś r o d k u ziemi, a głos z m a r ł y c h wznosił się i w y d o b y w a ł jej s z c z e l i n a m i . " „ J a piję t y l k o ze z m a r ł y m i " — m ó w i w filmie Puenzo Tomas A r r o y o , siedząc na cmentarzu. F a s c y n u j ą c e i o d p y c h a j ą c e zarazem demoniczne p i ę k n o M e k s y k u , krainy r o z k ł a d u , zgnilizny i w s z e c h p a n u j ą c e j śmierci wspomina t a k ż e bohater powieści Frischa, Stiller. 5 9 6 0 61 6 2 63 M e k s y k jest p r ó c z tego w powieści Fuentesa i filmie Puenzo mitycznym labiryntem, a w ę d r u j ą c y p o n i m bohate­ rowie Starego gringo p r z y p o m i n a j ą nocne chmury, k t ó r e „ p r z e p ł y n ę ł y po niebie w poszukiwaniu swego odbicia na pustyni, ale nie znalazłszy go, nadal p o s u w a ł y się n a p r z ó d , zgodnie ze swoim w ę d r o w n y m przeznaczeniem." Jest też M e k s y k , w poetyckiej metaforze, ciemnym pragnieniem 0 strukturze labiryntu. D l a H a r r i e t M e k s y k b y ł snem. Lustrzana sala balowa, o s z c z ę d z o n a przez p o w s t a ń c ó w jest właśnie o w ą s y m b o l i c z n ą b r a m ą snu. S p o ł e c z n y m odzwier­ ciedleniem labiryntowej, pozaziemskiej topografii M e k s y k u — k r a i n y śmierci —jest p a n u j ą c y w n i m rewolucyjny chaos, zagubienie dawnych symboli i z n a k ó w . S k ą d i n ą d w i a d o m o , że p o s t a ć b ł a z n a u w i k ł a n a jest w symboliczny splot b ł ą k a n i a się, b ł ę d u , o b ł ę d u , poszukiwania, a w konsekwencji w m i t o ­ logiczną p r z e s t r z e ń labiryntu — b ł ę d y ń c a . M y ś l mityczna w i ą ż e ze s o b ą szaleńca i b ł ę d n e g o rycerza, o b ł ą k a n e g o 1 p r z e c h o d z ą c e g o inicjację herosa. „ B ł ą d z e n i e = poszukiwa­ nie — pisze Stomma. — K t o poszukuje — b ł ą d z i . Z kolei ' b ł ą d — o b ł ę d — p r z y b ł ę d a — o b ł ą k a n i e ' . Z w i ą z k i te ujawniają nam istotny, strukturalny sens a t r y b u t u ekscentr y z m u (wariactwa), przydawanego ludziom p o s z u k u j ą c y m . Ł a c i ń s k i furor, -oris to s z a l e ń s t w o , o b ł ą k a n i e , ale r ó w n i e ż . . . natchnienie!" Z l a b i r y n t u s z a l e ń s t w a nie ma ucieczki. P l ą t a n i n a ścieżek zamyka o d w r ó t . W i e d z i a ł o t y m D o n K i c h o t , wiedział t a k ż e 64 65 70 gringo, gdy o p u s z c z a ł g o ś c i n n e E l Paso i u d a w a ł się na p u s t y n i ę , tam, gdzie t y l k o „ R e b e l i a i represje, nieszczęścia i g ł ó d . " „ O n nie m ó g ł j u ż się w y d o s t a ć , c h o ć b y inna b y ł a jego wola, spod p r z e m o ż n e j w ł a d z y pustyni, na k t ó r ą p r z y b y ł dobrowolnie ( . . . ) . " Ojczyzna pozostaje w p a m i ę c i j a k o utracony raj, dobry, swojski świat, kraina życia i p ł o d n o ś c i . „ H a r r i e t i stary gringo pobiegli teraz m y ś l a m i do innych, bardziej urodzajnych ziem, do rozlewnych i wiecznie tęsk­ nych rzek, do blasku ł a n ó w pszenicy falujących na r ó w ­ ninach niczym obrus na stole, do ł a g o d n i e p o f a ł d o w a n y c h dolin przylegających do b ł ę k i t n y c h g ó r i p a r u j ą c y c h masy­ w ó w leśnych. Jeśli chodzi o rzeki, to pomyśleli przede wszystkim o tych, k t ó r e toczyły swe w o d y na P ó ł n o c y , a wtedy cała litania nazw p o p ł y n ę ł a i m z ust niczym s t r u m i e ń utraconych rozkoszy podczas tego suchego i spragnionego meksykańskiego zmierzchu." 6 6 6 7 68 Stary gringo nie p o w r ó c i ł do d o m u . Z g i n ą ł z ręki g e n e r a ł a A r r o y o . Z g i n ą ł j a k k r ó l e w s k i b ł a z e n , k t ó r y w y p o w i e d z i a ł za wiele prawdy. Z g i n ą ł p o d w ó j n i e — raz zabity s t r z a ł e m w plecy, drugi raz — u r o c z y ś c i e , podczas honorowej, żołnierskiej egzekucji, u b o k u swego zabójcy. Jak j u ż wspo­ m n i a ł a m , j e d n y m z e l e m e n t ó w melancholijnego szaleństwa D o n K i c h o t a jest t ę s k n o t a do śmierci. D o p i ę k n e j śmierci. Śmierci bohatera. Takiej, j a k romantyczna śmierć na p o l u b i t w y polskich D o n K i c h o t ó w , k t ó r y m i z a c h w y c a ł się Grass. W książce i filmie Stary gringo wielokrotnie przewija się ten w ą t e k , obecny t a k ż e w twórczości samego Bierce'a (por. np. opowiadanie Filozof). Ś m i e r ć jest t u chwilą o n a j w y ż s z y m dramatyzmie. Śmierć, j a k b y p o w i e d z i a ł Aries „ p a t e t y c z n a j a k w epoce romantycznej i samotna j a k śmierć pustel­ n i k a . " M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że idea pięknej śmierci, śmie­ rci bohatera, rysująca się z a r ó w n o w Starym gringo, j a k i w twórczości Bierce'a (choć tam występuje ona w swej postaci a rebours, bo, z g o ł a ironicznie, bohaterowie jego u m i e r a j ą zazwyczaj w s p o s ó b niezwykle o k r u t n y i przypad­ k o w y ) ma korzenie w tej w ł a ś n i e XIX-wiecznej, romantycz­ nej wizji. P o m i m o pozornej desakralizacji patos i waga „ h o r a m o r t i s " p r z e t r w a ł y w kulturze do dzisiaj, nic więc dziwnego, że śmierć D o n K i c h o t a w z b u d z i ł a tyle emocji, refleksji i rozczarowań. 6 9 „ I n o c e n c i o Mansalvo w y r w a ł z t r u m n y na w p ó ł zgniłą d e s k ę i w t y m momencie u k a z a ł a się twarz starego gringo, bardziej w objęciach nocy niż śmierci; z ż a r ł a j ą przyroda, p o m y ś l a ł sobie p u ł k o w n i k Frutos Garcia. O g o r z a ł a , poziele­ n i a ł a twarz, dziwnie u ś m i e c h n i ę t a , bo grymas ust o d s ł o n i ł dziąsła i zęby, długie, k o ń s k i e , t y p o w o a m e r y k a ń s k i e zęby, twarz, na k t ó r e j m a l o w a ł się wyraz nieustającej k p i n y . " Śmierć w y d o b y w a istotę błazeńskiej natury Bierce'a, defor­ m u j ą c jego twarz w k l a s y c z n ą , p r z e w r o t n ą m a s k ę „ c z ł o w i e k a ś m i e c h u " ; m a s k ę , k t ó r a łącząc w sobie tragizm z elementem k o m i c z n y m daje ostatecznie efekt szyderczej groteski. I w niej właśnie, j a k w k r z y w y m zwierciadle, odbija się b ł a z e ń s k a prawda nie t y l k o o życiu, ale i o śmierci samej. Prawda, k t ó r a o d p o c z ą t k u do k o ń c a jest n i e z g o d ą na zastany p o r z ą d e k , p r z e k o r ą i k p i n ą . Ambrose Bierce szykuje swym p o t o m n y m kolejny ż a r t . 7 0 „ C z e k a na ciebie pusty g r ó b na w o j s k o w y m cmentarzu, t a t o " — powie Harriet. Świat nie dowie się nigdy, że w grobie kapitana Winslow spoczywa zaginiony a m e r y k a ń ­ ski pisarz. Nie ma j u ż Ambrose Bierce'a, jest bohaterski kapitan W i n s l o w . T o będzie dla gringo przepustka do d o m u , jego bilet p o w r o t n y . Z k r ę g u s z a l e ń s t w a nie ma ucieczki. D o d o m u p o w r ó c i ć m o ż n a t y l k o j a k o k t o ś inny. „ P o w i n s z u j c i e m i , zacni panowie, żem oto j u ż nie D o n K i c h o t e z Manczy, ale A l o n z o Quijano, k t ó r e g o p o s t ę p o w a n i e z y s k a ł o dawniej przydomek D o b r e g o " — m ó w i na ł o ż u śmierci bohater Cervantesa. „ J a t o k t o ś i n n y " — powie poeta. „ N i e jestem S t i l l e r e m ! " — będzie uparcie twierdził bohater powieści Frischa. Jako k t o ś inny umiera w a m e r y k a ń s k i m p a ń s t w i e kolejny uciekinier — bohater filmu A n t o n i o n i e g o Zawód: reporter, D a v i d Locke, z a m k n i ę t y (jakże symboliczne na­ zwisko) w k r ę g u swego przeznaczenia, k t ó r e g o kresem jest śmierć. Po drugiej stronie skały A n n a , zaginiona tajemniczo 7 1 7 2 7 3 74 �bohaterka Przygody, m o ż e stać się K l a u d i ą . Jest prawda ż y w y c h i prawda u m a r ł y c h . Jest, j a k w Pikniku pod Wiszącą Skałą, prawda w i k t o r i a ń s k i e j szkoły dla d z i e w c z ą t i p r a w d a w n ę t r z a skały. P r z y w o ł a j m y jeszcze, na koniec, słynne k ł a m s t w o , wieńczące Jądro ciemności Conrada. W rozmowie z n a r z e c z o n ą K u r t z a M a r l o w całkowicie zmienia jego ostat­ nie słowa. Zamiast „ o h y d a , o h y d a " m ó w i : „ O s t a t n i m wyra­ zem, j a k i w y m ó w i ł , b y ł o pani i m i ę " . Ten rodzaj k ł a m s t w a James Clifford nazywa „ k ł a m s t w e m zbawiennym", „ z b a ­ w i e n n ą fikcją" (saving lie, saving fiction). „ O p r ó c z p r o b l e m u moralnej dezintegracji K u r t z a — pisze a m e r y k a ń s k i ant­ ropolog — C o n r a d wprowadza temat głębszy i przewrotniejszy: s ł a w n e „ k ł a m s t w o " — w istocie serię k ł a m s t w , k t ó r e w Jądrze ciemności są fundamentem i w z m a c n i a j ą zarazem z ł o ż o n ą p r a w d ę narracji M a r l o w a . U j m u j ą c rzecz bardzo schematycznie — ciągnie C l i f f o r d — u w a ż a m to k ł a m s t w o za zbawienne. Oszczędzając narzeczonej K u r t z a jego ostatnich słów, M a r l o w dostrzega i konstytuuje r ó ż n e domeny prawdy — p r a w d ę m ę s k ą i k o b i e c ą , p r a w d ę m e t r o p o l i i i prowincji. Prawdy te odzwierciedlają podstawowe struktury w k o n ­ stytuowaniu u p o r z ą d k o w a n y c h z n a c z e ń — wiedzy podzielo­ nej w zależności o d płci, kulturowego centrum i p e r y f e r i i . " Etnologia d ł u g o c z e k a ł a na swego Conrada, jej przed­ stawiciele oddawali się bowiem tworzeniu „realistycznych, 7 5 76 kulturowych fikcji." Marlow, tak j a k D o n K i c h o t , osamot­ niony jest w swej błazeńskiej ś w i a d o m o ś c i w i e l o z n a c z n o ś c i ś w i a t a . C l i f f o r d proponuje, aby Jądro ciemności o d c z y t a ć j a k o paradygmat etnograficznej s u b i e k t y w n o ś c i , a jej autora u z n a ć za patrona nowoczesnej antropologii, k t ó r a ujmuje k u l t u r ę j a k o z b i ó r kontekstualnych o p o w i e ś c i , j a k o zbioro­ w ą fikcję. Zbawienne, ocalające k ł a m s t w o . . . Być m o ż e to t a k ż e m i a ł na myśli Dostojewski, gdy we w s p o m n i a n y m j u ż eseju pisał, iż Don Kichot jest p o w i e ś c i ą , w k t ó r e j p r a w d a ocalona zostaje dzięki k ł a m s t w u . Bo w p e w n y m momencie swojej historii cervantesowski rycerz wie j u ż , j a k a to prawda zostaje ocalona. Zdaje się o n b o w i e m łączyć w sobie dwie postawy, k t ó r e u Conrada upostaciowane z o s t a j ą w osobach M a r l o w a i narratora. „ M a r l o w opowiada pewne s k o ń c z o n e historie — pisze C l i f f o r d . — D r u g i narrator zbiera je, p o r ó w n u j e i (ironicznie) wierzy w te częściowe p r a w d y . " D o n K i c h o t w i e, że ocala p r a w d ę i ś w i a d o m jest swoich z a b i e g ó w . A ś w i a d o m o ś ć t a k a j a k ż e jest bliska „ p e r s p e k t y w i e osiąganej przez p o w a ż n e g o interpretatora k u l t u r y , lokalnej, częściowej w i e d z y . " B y ć m o ż e zatem D o n K i c h o t i jego d u c h o w i spadkobiercy, D o n K i c h o t ze swoją m e l a n c h o l i ą , z r o d z o n ą z rozpaczy i z w ą t p i e ń m ó g ł b y stać się, o b o k Conrada, ojcem nowoczesnego spojrzenia na kulturę? 7 7 78 PRZYPISY 1 E . Mieletinski, Poetyka mitu. Warszawa 1981, s. 348 M. Słowiński, Błazen. Dzieje postaci i motywu, Poznań 1990, s. 3 5 M. Foucault, op.cit., s. 48 W. Kaiser, Praisers of Folly, Cambridge 1963, s. 295 245 M. Foucault, op.cit., s. 48 P.L. Berger, Człowiek Zachodu: wyzwolenie i samotność, "AA. Bierce, Chickamauga, (w:) op.cit., s. 39 neks" nr 43, 1986, s. 3 A. Rimbaud, Iluminacje, (w:) A. Międzyrzecki, op.cit., s. 120 S. Cichowicz, Filozofia i hermeneutyka, (w:) P. Ricoeur, Egzys­ T. Mann, op.cit., s. 303 tencja i hermeneutyka, Warszawa 1985, s. 25 C . Fuentes, Stary..., s. 152 M. Foucault, Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu, War­ J. Starobinski, Portrait de lartiste en saltimbanque, Paris 1970, szawa 1987, s. 46 s. 132 E . Mieletinski, op.cit., s. 348 M. Sprusiński, op.cit., s. 8 V. Nabokov, Don Kichote, „Pismo literacko-artystyczne" nr 2, C. Fuentes, Sjary..., s. 13 1986, s. 124 C . Fuentes, Święta strefa. Warszawa 1977, s. 11 T. Mann, Podróż przez ocean z Don Kichotem, (w:) Eseje, J. Starobinski, op.cit., s. 132 Warszawa 1964, s. 297 W.H. Auden, op.cit., s. 341 M. Cervantes, Don Kichote, Warszawa 1972, cz. II, s. 488 C . Fuentes, Stary..., s. 89 P. Michałowski, Wypisy z „Księgi piasku", „Literatura na Tamże, s. 67. Por. także W. Kaiser, op.cit., s. 291 Świecie" nr 12, 1988, s. 260 F . Dostojewski, op.cit., s. 264 C. Fuentes, Cervantes czyli krytyka sztuki czytania, Kraków J. Ortega у Gasset, Rozmyślania o Escorialu, (w:) Dehumaniza­ 1981, s. 99 cja sztuki i inne eseje. Warszawa 1980, s. 93 V. Nabokov, op.cit., s. 124 W. Kaiser, op.cit., s. 280 S. R. Dobrowolski, cyt. za: B. Miciński, Pisma. Eseje, artykuły, G . Grass, Z dziennika ślimaka, Gdańsk 1991, s. 222 listy, Kraków 1970, s. 278-279 J.L. Borges, Sława, „Literatura na Świecie" nr 12, 1988, s. 83 M. Janion, Obraz polskości u Grassa (w:) Projekt krytyki A. Bierce, Coup de grace, (w:) op.cit., s. 78 fantazmatycznej, Warszawa 1991, s. 121 L . Stomma, Wariat czy geniusz...", maszynopis 1981, s. 4 C . Fuentes, Stary gringo, Kraków 1992 C. Fuentes, Stary..., s. 171 F. Dostojewski, Kłamstwo kłamstwem się podpiera, (w:) O lite­ Tamże, s. 160 raturze i sztuce, Kraków 1976, s. 263 Tamże, s. 10 Cyt. za: A. Międzyrzecki, Legenda Rimbauda, (w:) Rimbaud, Tamże, s. 74 Appollinaire i inni, Warszawa 1988, s. 627 Tamże, s. 125 J. Clifford, A Poetics of Displacement: Victor Segalen, (w:) The O. Paz, Elegia przerywana, „Literatura na Świecie", nr 8—9, Predicament of Culture: Twentieth — Century Ethnography, Litera­ 1985, s. 140 ture and Art, Harvard 1988, s. 152 J.L. Lima, Raj, Kraków 1979, s. 38 C. Fuentes, Stary..., s. 20 C. Fuentes, Stary..., s. 86 A. Bierce, Chickamauga, (w:) Jeździec na niebie i inne opowiada­ L . Stomma, op.cit., s. 3 nia, Warszawa 1978, s. 32 C. Fuentes, Stary..., s. 17 A. Rimbaud, Iluminacje (w:) A. Międzyrzecki, op.cit., s. 112 Tamże, s. 22 M. Sprusiński, Wstęp, (w:) A. Bierce, op.cit., s. 6 Tamże, s. 74 C. Fuentes, Stary..., s. 234 Ph. Aries, op.cit., s. 596 A. Bierce, op.cit., s. 5 C. Fuentes, Stary, s. 12 C. Fuentes, Stary..., s. 28 Tamże, s. 214 Tamże. M. Cervantes, op.cit. Tamże, s. 172 A. Rimbaud, Listy Jasnowidza, cyt. za: A. Międzyrzecki, Tamże, s. 16 Legenda Rimbauda, (w:) op.cit., s. 619 A. Bierce, motto w: C. Fuentes, Stary... M. Frisch, Stiller, Warszawa 1976, s. 7 Tamże, s. 9 J. Clifford, On Ethnographic Self - Fashioning: Conrad and T. Mann, op.cit., s. 340 W.H. Auden, Geniusz i apostoł, (w:) Ręka farbiarza i inne eseje, Malinowski, (w:) tenże, op.cit., s. 99 Warszawa 1988, s. 346 Tamże, s. 100 M. Foucault, op.cit., s. 48 Tamże, s. 99 Ph. Aries, Człowiek i śmierć, Warszawa 1989, s. 23 Tamże. 2 3 6 3 7 3 3 8 4 4 0 3 9 4 1 5 6 7 4 2 4 3 4 4 4 5 8 4 6 4 7 9 4 8 1 0 4 9 s o 1 1 s 1 1 2 3 2 1 3 5 3 5 4 1 4 s s S 6 I s 3 7 1 6 5 8 5 9 1 7 6 0 6 1 1 8 6 2 1 9 6 3 6 4 2 0 6 5 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 6 6 6 7 6 8 6 9 7 0 7 1 2 7 7 2 2 8 7 3 2 9 3 0 7 4 3 1 7 5 3 2 7 6 3 3 7 7 3 4 7 8 71 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f8cac87eb4e9ab7f6309ecf655197c63.pdf 9f3ebc184afe487ae02a83237c8f2c21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3516 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3295 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3, s.187-189 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R ANTONI zł. 45.—. E C E N Z K R O H , Współczesna rzeźba ludowa Karpat Połskicl, Wrocław—Warszawa Z prac I n s t y t u t u Sztuki P A N , Wydawnictwo „Ossolineum". M ą d r a , uczciwa, z p a s j ą napisana książka. Bez l u d o m a ń s k i c h u n i e s i e ń , ale i bez dezynwoltury i kokie­ t e r i i z d a r z a j ą c y c h się, gdy „ludzie z miasta" piszą o „wiejskich prostaczkach". K s i ą ż k a pisana przez etno­ grafa, dobrze wprowadzonego w sprawy k u l t u r y ludo­ wej, komisarza obu dotychczasowych k o n k u r s ó w na rzeźbę k a r p a c k ą (zorganizowanych przez Muzeum w N o w y m Sączu). W ł a ś n i e zrozumienie ludzi i spraw, a t a k ż e c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na rozwój i cha­ rakter ludowej r z e ź b y s p r a w i a j ą , że książka ta m o w i nie t y l k o o rzeźbie karpackiej, ale i o naszej kulturze. „Aby zrozumieć dane zjawisko trzeba j e d n ą nogą t k w i ć w n i m , a d r u g ą poza n i m " — powiedziała k i e d y ś Si­ mone Weil, i jest to dla badacza k u l t u r y konstatacja bardzo w a ż n a . Tak w ł a ś n i e czyni K r o h i dlatego jego k s i ą ż k a jest tak i n t e r e s u j ą c a i tak uczciwa. Dodam od razu, jest to książka etnografa piszącego o zjawisku s p o ł e c z n y m , k u l t u r o w y m , a nie o w y b r a ­ nych dziełach, ocenianych w e d ł u g k r y t e r i ó w estetycz­ nych. Ta ocena — jeśli jest dana przez autora, to niejako p o ś r e d n i o w wyborze r z e ź b i ich fotograficznej interpretacji. ( K r o h jest r ó w n i e ż autorem zdjęć i l u ­ s t r u j ą c y c h książkę.) Praca, jak p r z y s t a ł o na p u b l i k a c j ę n a u k o w ą , za­ czyna się od z a g a d n i e ń teoretycznych, od r o z w a ż a ń r.a temat przemian i wieloznaczności pojęcia „sztuki l u ­ dowej". (Autor dochodzi do wniosku, że ludowy znaczy obecnie tyle, co n a w i ą z u j ą c y do t r a d y c j i chłopskiej, u w a ż a j ą c y się i u w a ż a n y za b e z p o ś r e d n i ą k o n t y n u a c j ę ludowej tradycji). W dalszej części tekstu K r o h refe­ ruje stan wiedzy o dawnej ludowej twórczości rzeź­ biarskiej — z a r ó w n o w kamieniu, j a k i drewnie, w y ­ k a z u j ą c różnice w jej sytuacji na terenie K a r p a t Za­ chodnich i Wschodnich. (W części Zachodniej, od S ą ­ cza po Cieszyn, zainteresowanie n i ą było znacznie sil­ niejsze m.in. ze strony inteligencji miejskiej, kura­ cjuszy, l e t n i k ó w itp.). Zasadnicze partie k s i ą ż k i dotyczą jednak okresu powojennego, w k t ó r y m odbiorcą r z e ź b stało się „ m i a s t o " . Relacja ta rozpoczyna się od o m ó ­ wienia twórczości J ę d r z e j a W o w r y i r o l i , j a k ą o d e g r a ł w jego życiu E m i l Zegadłowicz. I od tej c h w i l i k s i ą ż k a staje się p a s j o n u j ą c ą opowieścią o ludziach, polityce k u l t u r a l n e j , nadziejach i złudzeniach. Rzeźba w s p ó ł ­ czesna jest bowiem zjawiskiem zdecydowanie r ó ż n i ą ­ cym się od dawnej, w stopniu n i e p o r ó w n a n i e w i ę k s z y m niż to ma miejsce w innych dziedzinach sztuki ludo­ wej. Cechują j ą inne funkcje, inna motywacja powsta­ nia, w i ę k s z a rola ś w i a d o m o ś c i , inwencji, fantazji. K a r p a t y , j a k ż a d e n inny teren, p o z w a l a j ą na poka­ zanie r ó ż n y c h zjawisk i postaw t w ó r c z y c h — zresztą reprezentatywnych dla sytuacji w c a ł y m kraju. Do­ strzegamy więc w rzeźbie karpackiej obok fenomenu grupy p a s z y ń s k i e j (piękny rozdział w książce) rodzaje rzeźb spotykanych r ó w n i e ż na innych terenach. Są to r z e ź b y : — „na ludowo", b u d z ą c e często opory w y k o n a w c ó w , nie p o d o b a j ą c e się otoczeniu, wykonywane na konkursy, dla m u z e ó w , Cepelii; — „na realistycznie", odpowiadające aktualnym gustom m i e s z k a ń c ó w wsi i m a ł y c h miasteczek, J E 1979, s. 136, i l . 99. Cena o d o k ł a d n y c h proporcjach, starannym w y k o ń ­ czeniu szczegółów, d ą ż e n i u do doskonałości; — „nowoczesne", przez co rozumie się korzeniop l a s t y k ę , kompozycje z huby i opalanego drew­ na. Ten rodzaj rzeźby modny jest zwłaszcza w ś r ó d młodego pokolenia; — samodzielne, oryginalne, ś m i a ł e w rozwiąza­ niach, w y k o n y w a n e przez ludzi m a j ą c y c h u t r u d ­ niony kontakt z otoczeniem; — „ l u d o w o - a m a t o r s k i e " prace inteligentów, dla k t ó ­ rych konwencja ludowa jest ś w i a d o m y m wybo­ rem. Jako k r y t e r i u m takiego podziału w y s t ę p u j e więc ś r o d o w i s k o odbiorców. S ą d z ę jednak, że z w r a c a j ą c uwa­ gę r ó w n i e ż na tradycje i zaplecze k u l t u r o w e t w ó r c ó w , g r u p ę „ l u d o w y c h a m a t o r ó w " m o ż n a b y dodatkowo po­ dzielić na a m a t o r ó w wiejskich., z w i ą z a n y c h jeszcze z r y t m e m zajęć rolnych, ze specyfiką zależności od przyrody, z i n n y m poczuciem czasu itp. — oraz na a m a t o r ó w miejskich n a w i ą z u j ą c y c h już t y l k o do sty­ l i s t y k i dawnej rzeźby sakralnej. Nasycone k o n k r e t n y m i informacjami, wypowiedzia­ mi, fragmentami listów są ostatnie rozdziały, t r a k t u ­ jące o w s p ó ł c z e s n y c h r z e ź b i a r z a c h , uczestnikach obu Karpackich K o n k u r s ó w (w 1975 i 1977 r.) — K r o h zna ich prawie wszystkich, z ramienia Muzeum oraz I n ­ stytutu Sztuki P A N p r o w a d z i ł z n i m i , w ich domach, wywiady. Spośród 248 rzeźbiarzy podaje w z a ł ą c z ­ n i k u dobrze i ciekawie opracowane biogramy 99 csób. Znakomity m a t e r i a ł do przyszłego s ł o w n i k a t w ó r c ó w ludowych. W ł a ś n i e konkrety, szczegółowe obserwacje, odnoto­ wywane z p a s j ą rasowego publicysty i pisarza spra­ wiają, że k s i ą ż k ę czyta się c h ę t n i e , z d u ż y m zainte­ resowaniem. Trafnie w y b r a n a anegdota nieraz uzmy­ s ł a w i a lepiej s y t u a c j ę niż uczony w y w ó d . W e ź m y pier­ wszy z brzegu p r z y k ł a d : „ P a n i e , cn wcale nie jest ludowy — denuncjuje jeden r z e ź b i a r z drugiego — on ma w domu p r a l k ę , l o d ó w k ę i telewizor". Inny t w ó r c a ludowy przebiera się w ł a c h m a n y , dzieciom za­ brania się m y ć — aby zrobić odpowiednie w r a ż e n i e na turystach. W konkurencji wszystkie chwyty s t a j ą się dozwolone. Taka jest sytuacja. Dochodzi do tego, że etnograf musi p i l n o w a ć , „aby ludzie z w y k s z t a ł c e n i e m nie uzur­ powali sobie praw ludzi n i e w y k s z t a ł c o n y c h " . Coraz w i ę k s z a liczba m e c e n a s ó w , często jednorazowych, nie zdaje sobie nawet sprawy z d e l i k a t n o ś c i m a t e r i i . Oby przeczytali t ę książkę, p r z e m y ś l e l i sobie choćby takie dwa fakty, k t ó r e tu przytoczę. Pierwszy: pewien rzeźbiarz, chwalony ponad m i a r ę , m ó w i ,,kiebyk jo w i e d z i a ł przódzi, że mom t a k i w i e l g i talent, to byk nie m u s i a ł telo o r a ć i gnój czkiidować". D r u g i : m ł o d y uczeń z Paszyna, autor ł a d n e j rzeźby przedstawiającej Kopernika, otrzymuje zamówienie z B H Z „Desy" na wykonanie w k r ó t k i m czasie sporej ilości tych K o p e r n i k ó w . P o m i ń m y nawet aspekt artystyczno-dydaktyczny, zajmijmy się skutkami bardziej w y ­ m i e r n y m i : „...Koperiniki wykonano, c h ł o p a k nie z d a ł do n a s t ę p n e j klasy i bardzo ciężko to przeżył". 187 �K r o h nie ma złudzeń, nie u k r y w a faktu obniżania się poziomu rzeźb, braku zainteresowania w i e l u me­ c e n a s ó w i k u p u j ą c y c h poziomem artystycznym w s p ó ł ­ czesnej produkcji r z e ź b i a r s k i e j . Są one bowiem w ś w i a ­ domości odbiorcy (i w y k o n a w c y ) b e z p o ś r e d n i ą k o n t y ­ n u a c j ą tradycyjnej rzeźby ludowej, a n a w i ą z u j ą c do niej, zaspokajają popyt na p l a s t y k ę c h ł o p s k ą . „Co więc nas czeka? N a d c h o d z ą czasy gdy chłopscy plastycy b ę d ą się uczyli sztuki ludowej w muzeach." W n i k l i w o ś ć i trzeźwość obserwatora u s t ę p u j ą przy k o ń c u tekstu nadziejom człowieka r o z m i ł o w a n e g o w l u ­ dowej kulturze artystycznej. „ E t a p budzenia sympatii dla sztuki ludowej w mieście mamy j u ż za sobą. Te­ raz p r z y s t ą p i ć trzeba do n a s t ę p n e g o etapu: budzenia sympatii dla sztuki ludowej na w s p ó ł c z e s n e j wsi". Do­ piero wtedy „Będzie m o ż n a m ó w i ć o r e a k t y w o w a n i u artystycznej k u l t u r y chłopskiej, o b e z p o ś r e d n i m na­ w i ą z a n i u do tradycji w nowych warunkach ustrojo­ wych, społecznych". Rozumiem t r o s k ę K r o h a i jego intencje. Ale s f o r m u ł o w a n i e , chociaż ł a d n e , nie jest precyzyjne. Wieś powinna n a b r a ć szacunku dla swo­ jego dorobku historycznego. A l e to znaczy coś innego niż reaktywowanie dawnych tradycji. W końcu wszyscy żyjemy w o k r e ś l o n y m ś r o d o w i s k u współczesnej k u l ­ tury. Awans k u l t u r o w y — z a r ó w n o ludzi z miast, jak i wsi — prowadzi k u w s p ó l n y m formom i treściom. Chodzi w i ę c o to, aby w kanonie k u l t u r y całego na­ rodu ż y w a b y ł a p a m i ę ć i i n s p i r u j ą c a idea dorobku chłopskiej k u l t u r y . K r o h a ponosi niekiedy temperament publicysty, działacza. Rzecz cenna, zwłaszcza gdy pisze o w s p ó ł ­ czesności i kiedy zdanie autora m o ż e stać się argu­ mentem w a ż ą c y m na dalszych d z i a ł a n i a c h m e c e n a s ó w k u l t u r y . A l e czasem swada utrudnia p r e c y z j ę sądu. Dosłownie w d w ó c h — trzech miejscach książki dostrze­ gam takie w ł a ś n i e zdania, jakby nie r o z s t r z y g a j ą c e za­ gadnienia do k o ń c a . Nie zmienia to zresztą ich ogól­ nej słuszności. Chodzi o drobiazgi. Np. autor u w a ż a za n a j w a ż n i e j s z e wydarzenie w historii sztuki ludowej pojawienie się n i e - c h ł o p s k i c h o d b i o r c ó w tej sztuki. Oczywiście, to było w a ż n e , ale n a j w a ż n i e j s z e wydaje m i s i ę rozbicie dawnego „orbis interior" k u l t u r y l u d o ­ wej, a więc zmiany zachodzące w samej kulturze c h ł o p ­ skiej. Kiedy indziej, t ł u m a c z ą c o b n i ż a n i e się poziomu ar­ tystycznego dzisiejszej rzeźby, K r o h pisze: „ N a j w y b i t ­ niejsze talenty wiejskie trafiają do ASP, a do sztuki ludowej g a r n ą się i n d y w i d u a l n o ś c i mniejsze". Ł a d n i e powiedziane, ale chyba n i e z u p e ł n i e ścisłe. Pewna prze­ sada jest w t y m twierdzeniu o łatwości dostania się do ASP w y b i t n i e utalentowanej młodzieży wiejskiej. Z r e s z t ą nie m a m y nawet metod ujawniania potencjal­ nych t a l e n t ó w , a jak m o ż n a p r z y p u s z c z a ć uzdolnienia są uwarunkowane nie tylko genetycznie, ale i k u l t u ­ rowo, a nawet — jak przekonuje Kufoler — zależą od zastanej sytuacji. W a r u n k i d e t e r m i n u j ą s z a n s ę k r y s t a l i ­ zacji, rozwoju, a nawet ukierunkowania uzdolnień. Są to jednak uwagi m a ł o istotne, zupełnie m a r g i ­ nesowe. W a ż n e jest bowiem to, co autor m ó w i w swej książce o r z e ź b i a r z a c h , o ich sytuacji, o modzie na s z t u k ę l u d o w ą . Ważne jest też, jak mówi. N i e k t ó r e partie książki czyta się jak p a s j o n u j ą c e opowiadania. R a n g ę dobrej l i t e r a t u r y m a j ą takie fragmenty jak opo­ wieści o J ę d r z e j u K r a m a r z u , Józefie Oleksym czy Jano­ sie z Dębna; poruszają czytelnika głęboko. W sumie o t r z y m a l i ś m y k s i ą ż k ę d o b r ą , i n t e r e s u j ą c ą i p o t r z e b n ą . Na t y m stwierdzeniu m o ż n a by r e c e n z j ę zakończyć. Jest jednak k i l k a z d a ń w książce, k t ó r e c h c i a ł b y m s k o m e n t o w a ć jako naoczny ś w i a d e k . Autor pisząc o Wowrze i książce, k t ó r ą mu poświęcił znako­ mity znawca sztuki ludowej prof. Tadeusz Seweryn — podaje, iż j a k chodzą słuchy jest to w dużej części „licentia poetica". Otóż z W o w r ą s k o n t a k t o w a ł Sewe­ ryna zbieracz, nauczyciel p. Horbacki. W czasie gdy przeprowadzaliśmy w Krakowie dokumentację jego zbiorów sztuki ludowej dla naszego I n s t y t u t u zape­ w n i a ł nas, że Seweryn p r z e p r o w a d z i ł z W o w r ą t y l k o dwie lub trzy rozmowy. Od prof. Seweryna otrzy­ m a ł e m w t y m czasie p i e r w s z ą w e r s j ę maszynopisu jego książki o beskidzkim ś w i ą t k a r z u . K o p i ę . O r y g i n a ł poszedł do k t ó r e g o ś z w y d a w n i c t w . B y ł to okres tzw. soc-realizmu, redaktorzy w książce dopatrzyli się w i e l u g r z e c h ó w g ł ó w n y c h i pomniejszych, tekst odrzucono. W ó w c z a s autor o p r a c o w a ł w e r s j ę d r u g ą . Zakwestiono­ wane wypowiedzi W o w r y najspokojniej z a m i e n i ł teksta­ m i diametralnie r ó ż n y m i , w k ł a d a j ą c je oczywiście w usta Wowry. Zmianie uległ cały ostatni rozdział, ais została konwencja gwarowej relacji. Ten drugi tekst m a m r ó w n i e ż , w y k o r z y s t a ł e m go m.in. p u b l i k u j ą c w „Pol. Szt. L u d . " a r t y k u ł Seweryna o Wowrze. Inda­ gowany przeze mnie w tej sprawie Seweryn r o z e ś m i a ł się. Był a r t y s t ą i wcale nie u k r y w a ł tego. Ale w y c z u ­ cie tego co ludowe m i a ł rzeczywiście znakomite. Można powiedzieć, że w tej dziedzinie m i a ł słuch absolutny Ma więc r a c j ę K r o h , że wierzy w sens Sewerynowych opowieści. To znakomita i prawdziwa k s i ą ż k a o w i e j ­ skim ś w i ą t k a r z u , choć w znacznym stopniu zmyślona. Seweryn „ r e t u s z o w a ł " zresztą r ó w n i e ż eksponaty m u ­ zealne, zabytki. Sam b y ł e m tego ś w i a d k i e m , m.in. w czasie organizacji wystawy polskiej sztuki ludowej w Londynie. Z p u n k t u widzenia muzealnika było to nie­ dopuszczalne, ale m u s z ę p r z y z n a ć , że rzeźby „ s k o r y ­ gowane" przez Seweryna w y g l ą d a ł y prawdziwiej i le­ piej od a u t e n t y k ó w . Oczywiście metod znakomitego etnografa nie pochwalam, ale jego talent i znajomość rzeczy w i e l b i ę . To b y ł artysta! A k s i ą ż k ę K r o h a po­ lecam k a ż d e m u . Pozwala na r ó ż n e refleksje, nie t y l k o nad rzeźbą k a r p a c k ą . Aleksander .Jackowski M A R I A N POKROPEK, Jarmark Płocki, cz. V, Katalog twórców ludowych biorących po raz pierwszy udział w kiermaszach sztuki ludowej w Płocku w latach 1977 i 1978. U r z ą d Miejski w P ł o c k u , czerwiec 1979 r. Pożyteczne, warte odnotowania w y d a w n i c t w o . Niski n a k ł a d , 1000 egz., sprawia, że nie wszyscy o n i m wie­ dzą. Tymczasem pięć zeszytów, k t ó r e u k a z a ł y się od 1974 r. zawiera cenny, doskonale opracowany m a t e r i a ł . 260 b i o g r a m ó w , p r z e w a ż n i e 2—4 stronicowych, u z u p e ł ­ nionych fotografią t w ó r c y i 1—3 zdjęciami prac, po­ zwala na o r i e n t a c j ę w charakterze ich działalności. 188 M a r i a n Pokropek o p r a c o w u j ą c teksty o p a r ł się na ankietach — życiorysach w y p e ł n i o n y c h przez t w ó r c ó w , na ich listach i wypowiedziach a także na katalogach, artykułach i notatkach prasowych. Ostatni zeszyt nie o d b i e g a j ą c y w swej koncepcji od poprzednich objął 53 t w ó r c ó w , k t ó r z y po raz pierwszy uczestniczyli w kiermaszu płockim w 1977 i 1978 r. �S t ą d czytając „ J a r m a r k P ł o c k i " odnosi się w r a ż e n i e , iż jest raczej dobrze i pięknie. Tymczasem rzeczy­ wistość płockich kiermaszy może co w r a ż l i w s z e g o w i ­ dza p r z y g n ę b i ć , zwłaszcza gdy się p a m i ę t a czym nie­ dawno jeszcze była sztuka ludowa. O tej poprawce „na r z e c z y w i s t o ś ć " też w a r t o p a m i ę t a ć . Na k o ń c u n a l e ż a ł o b y odpowiedzieć sobie na p y t a ­ nie, w jakiej mierze biogramy zawarte w zeszytach „ J a r m a r k u . . . " m o g ą być przydatne przy opracowywa­ niu s ł o w n i k a t w ó r c ó w ludowych. Wiele z nich jest już gotowymi h a s ł a m i , n i e k t ó r e — wcześniejsze — w y m a ­ gają uzupełnień. N a l e ż y jednak z a s t a n o w i ć się nad t y m , co jest jeszcze rzeczywistym, „od ś r o d k a " p r z e d ł u ż e ­ niem tradycji, a co j u ż lepszą czy gorszą s p e k u l a c j ą na ludowości (zwłaszcza w rzeźbie drewnianej, a na­ wet ceramicznej). Co jest jeszcze „ s z t u k ą " , a co już t y l k o p a m i ą t k a r s t w e m , czy gorzej — kiczem. Jest to oczywiście zagadnienie ogólne, dotyczące nie tylko płockich kiermaszy. Wspominam o n i m j e d y ­ nie na marginesie bardzo cennego i przydatnego w y ­ dawnictwa, za k t ó r e należą się słowa uznania za­ r ó w n o A u t o r o w i j a k i w ł a d z o m płockim, dzięki k t ó ­ r y m może się ono regularnie u k a z y w a ć . Może i n t e r e s u j ą c e będzie wskazanie na dziedziny, k t ó r e r e p r e z e n t u j ą zamieszczeni w ostatnim zeszycie t w ó r c y . Rzeźbiarzy jest 22, w większości zresztą ama­ t o r ó w , rzeźbiących „ n a ludowo", Zabawkarstwo, meblar­ stwo i s p r z ę t a r s t w o reprezentuje 6 osób, c e r a m i k ę (w t y m figuralną) — r ó w n i e ż 6, plecionkarstwo — 2, w y ­ c i n a n k ę i zdobnictwo w n ę t r z — 5, kowalstwo, malar­ stwo na szkle, zdobnictwo w metalu i skórze, f a j czarstwo — po 1. M i m o d u ż e j ilości nazwisk biogramy p o k a z u j ą ob­ raz współczesnej twórczości ludowej n i e z u p e ł n i e pra­ wdziwy. Reprezentowani są bowiem t y l k o t w ó r c y , a w w i e l u przypadkach jedynie w y t w ó r c y znani, udziela­ jący się, wciągnięci w o r b i t ę d z i a ł a ń instytucji handlo­ wych, STL. Obraz sytuacji rzeczywistej n a l e ż a ł o b y więc s k o r y g o w a ć , biorąc pod u w a g ę z a r ó w n o k o n t y n u a t o r ó w dawnych tradycji, p r a c u j ą c y c h dla siebie i w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a , j a k też liczną g r u p ę , chyba d o m i n u j ą c ą , ludzi w y r a b i a j ą c y c h współczesne przedmioty dekora­ cyjne w duchu obecnie p a n u j ą c y c h mód, te p r z e r ó ż n e s z k a r a d z i e ń s t w a ze słomy, lakierowanego drewna, gąbki czy plastiku. Nawet zeszyty Pokropka, co z r o z u m i a ł e , przedsta­ wiają tylko najlepsze prace omawianych w y t w ó r c ó w . O Aleksander Jackowski IV-VI Konkursy i wystawy 6.IV — w Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu pokazano wystawę „Tradycyjne zdobnictwo wnętrz c h a ł u p podlaskich". Zgromadzono ok. 200 e k s p o n a t ó w , r ę c z n i k i do ozdobienia ikon, f i r a n k i osłaniające ikony i okna, pająki, bukiety sztucznych k w i a t ó w i m a k a t k i . * 7.IV — w Opocznie r o z s t r z y g n i ę t o konkurs otwarty na haft p ł a s k i regionu opoczyńskiego, zorganizo­ wany przez Spółdzielnię „Opocznianka". Wzięły w n i m udział 43 osoby, nagrody o t r z y m a ł y : Franci­ szka D ą b r o w s k a , Jozefa D ą b r o w ­ ska i Zofia Jobczyk z Bielowie. * 28.IV — w Muzeum Etnograficz­ n y m w K r a k o w i e otwarto w y s t a w ę twórczości Józefa Janosa z D ę b n a , na k t ó r e j zgromadzono cały do­ stępny dorobek rzeźbiarza, jego wiersze, listy, fotografie. Komisa­ rzem wystawy b y ł dyrektor M u ­ zeum, mgr E d w a r d W a l i g ó r a . W k w i e t n i u organizowano w w i e ­ l u regionach konkursy na pisanki wielkanocne. Konkurs pn Zwyczaje i pi­ sanki wielkanocne w Radomskiem ogłosiło Muzeum Wsi Radomskiej, przy w s p ó ł u d z i a l e Cepelii i M u ­ zeum Etnograficznego w Warsza­ wie. Wzięło w n i m udział 25 p i sankarek. P i e r w s z ą n a g r o d ę otrzy­ m a ł a Maria Pogoda z W e r ó w k i . Na wystawie pokonkursowej poka­ zano r ó w n i e ż rzeźby i obrazy t w ó r ­ ców z okolic Radomia. К N 1979 Ogólnopolski konkurs na pi­ sanki r o z s t r z y g n i ę t o w Gorzowie. Organizatorem było Koło U k r a i ń ­ skiego Towarzystwa Społeczno-Kulturamego. Pierwszej nagrody nie przyznano, dwie I I otrzymali Zofia Monczak (motywy ł e m k o w ­ skie) i P a w e ł Kiłoczko (motywy przemyskie) nagrody I I I — Tekla Szafran z H a ń c z o w e j i S t a n i s ł a w a Koczan.z Zagania. Konkurs, którego plon poka­ zano w wolińskiej bibliotece, ogło­ siło Muzeum Regionalne w W o l i ­ nie. Kiermasze pisanek zorganizo­ wano w Z a m o ś c i u i Krasnymstawie. * 29.IV — r o z s t r z y g n i ę t y został kon­ kurs pod h a s ł e m Malowany Dzban, ogłoszony w styczniu przez redak­ cje „ R o b o t n i k a Rolnego" i „ G o ­ spodyni Wiejskiej" dla p r a c o w n i ­ ków rolnych, zorganizowany przez Z w i ą z e k Zawodowy P r a c o w n i k ó w Rolnych, F e d e r a c j ę Stowarzyszeń Przyjaciół Sztuki. Przyznano na­ grody: I , za rzeźbę, o t r z y m a ł Ja­ r o s ł a w F u r g a ł a z Polwicy, w o j . w r o c ł a w s k i e , dwie I I — Zygmunt Bukowski z Mierzeszyna, woj. g d a ń s k i e , za p ł a s k o r z e ź b ę i B r o ­ nisława Trzaskuś z Jaźwin, woj. tarnowskie, za malarstwo. Przy­ znano j e d e n a ś c i e n a g r ó d I I I , ot­ r z y m a l i j e : B o l e s ł a w Grabski z L o śmierza, Teresa Dziob z Gidlarowej, A l f r e d H o f l i k z Lenartowic i W ł a d y s ł a w Kochalski z Jam za rzeźbę, Blandyna Rykowska z Czernina i AJnna Piotrowska z Bartosiewic za malarstwo, Maria Maczkowska z Sobieszowa za l a l k i regionalne, Eugenia Hanusiak z Białegostoku za hafty, Janina Ż ą dełek z Domaszewnicy za d y w a ­ ny, Helena Kowalczyk z B ł ą k a ł za narzuty, A n n a Wojnarowska z Pia­ seczna za gobeliny. Nagrody spe­ cjalne za t r a d y c y j n ą t w ó r c z o ś ć l u ­ d o w ą o t r z y m a ł y hafciarki k u r p i o ­ wskie, K r y s t y n a i Maria Marczak z Mystkowic. I V — w Starej Kordegardzie w Warszawie Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem pokazało wystawę „Podtatrzańskie malarstwo na szkle z okresu 1948—1978" obejmu­ j ą c ą prace t w ó r c ó w ludowych oraz artystów plastyków. Komisarzem wystawy była m g r H . Sredniawa. * I V — w Zielonej Górze rozstrzyg­ nięto konkurs na rękodzieło ludowe i artysty c n e w o j . zielonogórskiego. Przyznano nagrody w dziedzinie rzeźby ( I o t r z y m a ł Marceli Potas z Lutowa) i w dziedzinie tkactwa (I o t r z y m a ł B o l e s ł a w P a w l i c k i z Wolsztyna). W dziedzinie haftu i stroju pierwszej nagrody nie przyznano ( I I nagroda — Jadwiga H i r t z C h r e ś n i c y i Gertruda K u ­ bicka z Przyprostyni), w dziedzi­ nie p l a s t y k i o b r z ę d o w e j i w y c i n a n ­ k i nie przyznano nagrody I i I I . Przyznano n a g r o d ę s p e c j a l n ą za I n ­ strumenty muzyczne Florianowi M o d r z y k o w i z N ą d n i koło Zbąszy­ nia. I V — w Wieluniu r o z s t r z y g n i ę t o konkurs sztuki ludowej regionu 189 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a163e893e8e514ca6a68df64fd11fe67.pdf 63a9b4fd1a266ce664e4c0e6d29fb68f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3517 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3296 Title A name given to the resource Kronika IV-VI 1979 ; Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3, s.189-192 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S t ą d czytając „ J a r m a r k P ł o c k i " odnosi się w r a ż e n i e , iż jest raczej dobrze i pięknie. Tymczasem rzeczy­ wistość płockich kiermaszy może co w r a ż l i w s z e g o w i ­ dza p r z y g n ę b i ć , zwłaszcza gdy się p a m i ę t a czym nie­ dawno jeszcze była sztuka ludowa. O tej poprawce „na r z e c z y w i s t o ś ć " też w a r t o p a m i ę t a ć . Na k o ń c u n a l e ż a ł o b y odpowiedzieć sobie na p y t a ­ nie, w jakiej mierze biogramy zawarte w zeszytach „ J a r m a r k u . . . " m o g ą być przydatne przy opracowywa­ niu s ł o w n i k a t w ó r c ó w ludowych. Wiele z nich jest już gotowymi h a s ł a m i , n i e k t ó r e — wcześniejsze — w y m a ­ gają uzupełnień. N a l e ż y jednak z a s t a n o w i ć się nad t y m , co jest jeszcze rzeczywistym, „od ś r o d k a " p r z e d ł u ż e ­ niem tradycji, a co j u ż lepszą czy gorszą s p e k u l a c j ą na ludowości (zwłaszcza w rzeźbie drewnianej, a na­ wet ceramicznej). Co jest jeszcze „ s z t u k ą " , a co już t y l k o p a m i ą t k a r s t w e m , czy gorzej — kiczem. Jest to oczywiście zagadnienie ogólne, dotyczące nie tylko płockich kiermaszy. Wspominam o n i m j e d y ­ nie na marginesie bardzo cennego i przydatnego w y ­ dawnictwa, za k t ó r e należą się słowa uznania za­ r ó w n o A u t o r o w i j a k i w ł a d z o m płockim, dzięki k t ó ­ r y m może się ono regularnie u k a z y w a ć . Może i n t e r e s u j ą c e będzie wskazanie na dziedziny, k t ó r e r e p r e z e n t u j ą zamieszczeni w ostatnim zeszycie t w ó r c y . Rzeźbiarzy jest 22, w większości zresztą ama­ t o r ó w , rzeźbiących „ n a ludowo", Zabawkarstwo, meblar­ stwo i s p r z ę t a r s t w o reprezentuje 6 osób, c e r a m i k ę (w t y m figuralną) — r ó w n i e ż 6, plecionkarstwo — 2, w y ­ c i n a n k ę i zdobnictwo w n ę t r z — 5, kowalstwo, malar­ stwo na szkle, zdobnictwo w metalu i skórze, f a j czarstwo — po 1. M i m o d u ż e j ilości nazwisk biogramy p o k a z u j ą ob­ raz współczesnej twórczości ludowej n i e z u p e ł n i e pra­ wdziwy. Reprezentowani są bowiem t y l k o t w ó r c y , a w w i e l u przypadkach jedynie w y t w ó r c y znani, udziela­ jący się, wciągnięci w o r b i t ę d z i a ł a ń instytucji handlo­ wych, STL. Obraz sytuacji rzeczywistej n a l e ż a ł o b y więc s k o r y g o w a ć , biorąc pod u w a g ę z a r ó w n o k o n t y n u a t o r ó w dawnych tradycji, p r a c u j ą c y c h dla siebie i w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a , j a k też liczną g r u p ę , chyba d o m i n u j ą c ą , ludzi w y r a b i a j ą c y c h współczesne przedmioty dekora­ cyjne w duchu obecnie p a n u j ą c y c h mód, te p r z e r ó ż n e s z k a r a d z i e ń s t w a ze słomy, lakierowanego drewna, gąbki czy plastiku. Nawet zeszyty Pokropka, co z r o z u m i a ł e , przedsta­ wiają tylko najlepsze prace omawianych w y t w ó r c ó w . O Aleksander Jackowski IV-VI Konkursy i wystawy 6.IV — w Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu pokazano wystawę „Tradycyjne zdobnictwo wnętrz c h a ł u p podlaskich". Zgromadzono ok. 200 e k s p o n a t ó w , r ę c z n i k i do ozdobienia ikon, f i r a n k i osłaniające ikony i okna, pająki, bukiety sztucznych k w i a t ó w i m a k a t k i . * 7.IV — w Opocznie r o z s t r z y g n i ę t o konkurs otwarty na haft p ł a s k i regionu opoczyńskiego, zorganizo­ wany przez Spółdzielnię „Opocznianka". Wzięły w n i m udział 43 osoby, nagrody o t r z y m a ł y : Franci­ szka D ą b r o w s k a , Jozefa D ą b r o w ­ ska i Zofia Jobczyk z Bielowie. * 28.IV — w Muzeum Etnograficz­ n y m w K r a k o w i e otwarto w y s t a w ę twórczości Józefa Janosa z D ę b n a , na k t ó r e j zgromadzono cały do­ stępny dorobek rzeźbiarza, jego wiersze, listy, fotografie. Komisa­ rzem wystawy b y ł dyrektor M u ­ zeum, mgr E d w a r d W a l i g ó r a . W k w i e t n i u organizowano w w i e ­ l u regionach konkursy na pisanki wielkanocne. Konkurs pn Zwyczaje i pi­ sanki wielkanocne w Radomskiem ogłosiło Muzeum Wsi Radomskiej, przy w s p ó ł u d z i a l e Cepelii i M u ­ zeum Etnograficznego w Warsza­ wie. Wzięło w n i m udział 25 p i sankarek. P i e r w s z ą n a g r o d ę otrzy­ m a ł a Maria Pogoda z W e r ó w k i . Na wystawie pokonkursowej poka­ zano r ó w n i e ż rzeźby i obrazy t w ó r ­ ców z okolic Radomia. К N 1979 Ogólnopolski konkurs na pi­ sanki r o z s t r z y g n i ę t o w Gorzowie. Organizatorem było Koło U k r a i ń ­ skiego Towarzystwa Społeczno-Kulturamego. Pierwszej nagrody nie przyznano, dwie I I otrzymali Zofia Monczak (motywy ł e m k o w ­ skie) i P a w e ł Kiłoczko (motywy przemyskie) nagrody I I I — Tekla Szafran z H a ń c z o w e j i S t a n i s ł a w a Koczan.z Zagania. Konkurs, którego plon poka­ zano w wolińskiej bibliotece, ogło­ siło Muzeum Regionalne w W o l i ­ nie. Kiermasze pisanek zorganizo­ wano w Z a m o ś c i u i Krasnymstawie. * 29.IV — r o z s t r z y g n i ę t y został kon­ kurs pod h a s ł e m Malowany Dzban, ogłoszony w styczniu przez redak­ cje „ R o b o t n i k a Rolnego" i „ G o ­ spodyni Wiejskiej" dla p r a c o w n i ­ ków rolnych, zorganizowany przez Z w i ą z e k Zawodowy P r a c o w n i k ó w Rolnych, F e d e r a c j ę Stowarzyszeń Przyjaciół Sztuki. Przyznano na­ grody: I , za rzeźbę, o t r z y m a ł Ja­ r o s ł a w F u r g a ł a z Polwicy, w o j . w r o c ł a w s k i e , dwie I I — Zygmunt Bukowski z Mierzeszyna, woj. g d a ń s k i e , za p ł a s k o r z e ź b ę i B r o ­ nisława Trzaskuś z Jaźwin, woj. tarnowskie, za malarstwo. Przy­ znano j e d e n a ś c i e n a g r ó d I I I , ot­ r z y m a l i j e : B o l e s ł a w Grabski z L o śmierza, Teresa Dziob z Gidlarowej, A l f r e d H o f l i k z Lenartowic i W ł a d y s ł a w Kochalski z Jam za rzeźbę, Blandyna Rykowska z Czernina i AJnna Piotrowska z Bartosiewic za malarstwo, Maria Maczkowska z Sobieszowa za l a l k i regionalne, Eugenia Hanusiak z Białegostoku za hafty, Janina Ż ą dełek z Domaszewnicy za d y w a ­ ny, Helena Kowalczyk z B ł ą k a ł za narzuty, A n n a Wojnarowska z Pia­ seczna za gobeliny. Nagrody spe­ cjalne za t r a d y c y j n ą t w ó r c z o ś ć l u ­ d o w ą o t r z y m a ł y hafciarki k u r p i o ­ wskie, K r y s t y n a i Maria Marczak z Mystkowic. I V — w Starej Kordegardzie w Warszawie Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem pokazało wystawę „Podtatrzańskie malarstwo na szkle z okresu 1948—1978" obejmu­ j ą c ą prace t w ó r c ó w ludowych oraz artystów plastyków. Komisarzem wystawy była m g r H . Sredniawa. * I V — w Zielonej Górze rozstrzyg­ nięto konkurs na rękodzieło ludowe i artysty c n e w o j . zielonogórskiego. Przyznano nagrody w dziedzinie rzeźby ( I o t r z y m a ł Marceli Potas z Lutowa) i w dziedzinie tkactwa (I o t r z y m a ł B o l e s ł a w P a w l i c k i z Wolsztyna). W dziedzinie haftu i stroju pierwszej nagrody nie przyznano ( I I nagroda — Jadwiga H i r t z C h r e ś n i c y i Gertruda K u ­ bicka z Przyprostyni), w dziedzi­ nie p l a s t y k i o b r z ę d o w e j i w y c i n a n ­ k i nie przyznano nagrody I i I I . Przyznano n a g r o d ę s p e c j a l n ą za I n ­ strumenty muzyczne Florianowi M o d r z y k o w i z N ą d n i koło Zbąszy­ nia. I V — w Wieluniu r o z s t r z y g n i ę t o konkurs sztuki ludowej regionu 189 I �w i e l u ń s k i e g o , zorganizowany przez Muzeum Ziemi W i e l u ń s k i e j , ce­ p e l i o w s k ą spółdzielnię ,,Sztuka L u ­ dowa" w Lodzi, W y d z i a ł K u l t u r y i Sztuki w Sieradzu, U r z ą d M i a ­ sta i Gminy W i e l u ń oraz w i e r u szowski Dom K u l t u r y . Przyznano nagrody za r z e ź b ę w drewnie, w y ­ roby kowalskie, plecionkę, haft i k o r o n k ę oraz wyroby samodzia­ łowe. * I V — w Muzeum O k r ę g o w y m w Białej Podlaskiej czynna była w y ­ stawa rzeźby ludowej o ś r o d k a ł u ­ kowskiego. 7.V — w Myślenicach r o z s t r z y g n i ę ­ to konkurs na tradycyjne ozdoby b i b u ł k o w e pn. K w i a t y polskie, or­ ganizowany przez M D K Myślenice, Muzeum Regionalne i GOK w To­ karni. Przyznano nagrody w d w u grupach, t w ó r c ó w ludowych oraz dzieci. W kategorii osób dorosłych przyznano p i ę ć n a g r ó d I : Zofii Hajduk z Alwerni, Katarzynie Halek ze Skomielnej Czarnej, Eleo­ norze Jurczak z Tokarni, Zofii Koryczan z Nowej G ó r y i Cecylii Proszek ze Skomielnej Czarnej. * 10.V — w Muzeum O k r ę g o w y m w Częstochowie wystawiono prace zgłoszone na „I W o j e w ó d z k i Prze­ gląd Twórczości Ludowej". W ś r ó d prac p r z e w a ż a ł y r z e ź b y i t k a n i ­ ny. Nagrody otrzymali: I — Te­ resa Bednarek z Zawady za za­ p a s k ę , I I — Barbara Kuzior z Po­ raja za haft, I I I — Tadeusz Dziuk z Poraja za kompozycję „ P t a k i " . * 10.V — w Muzeum O k r ę g o w y m w Tarnowie otwarto w y s t a w ę „Cy­ ganie w kulturze polskiej". Poka­ zano m.in. dokumenty prawne do­ tyczące C y g a n ó w oraz przedmioty codziennego użytku, rekwizyty magiczne, obrazy i g r a f i k i p o ś w i ę ­ cone Cyganom, ich z w i ą z k i z p o l ­ s k ą k u l t u r ą l u d o w ą . W y s t a w ę zor­ g a n i z o w a ł mgr Adam Bartosz. * 10.V — w Muzeum Etnograficznym o d b y ł się w e r n i s a ż wystawy „Pol­ ska Sztuka Nieprofesjonalna ze zbiorów Ludwiga Zimmerera". Wystawa, znacznie rozszerzona, zo­ s t a ł a przewieziona do Kolonii. * 22.V — w Muzeum W ł a d y s ł a w a Orkana w Rabce rozstrzygnięto konkurs na z a b a w k ę l u d o w ą K a r ­ pat polskich. I nagrody otrzymali: Jan Rapciak z P o r ę b y Wielkiej, Maria K u r a z Osieczan, S t a n i s ł a w N a r ó g z Żołyni G ó r n e j , W ł a d y ­ s ł a w Sikora z Lachowic, Jan Hodurek z P o r ę b y i Jan Gąsior z Medyni G ł o g o w s k i e j . Nagrody I I otrzymali: A n t o n i Bdlek z Załęża, Jan M a l i k z K r o ś c i e n k a , W ł a d y ­ s ł a w B i e d r o ń z Rabki, S t a n i s ł a w a Cukier z Zakopanego, Michał Na­ róg z Brzozy Stadnickiej, K a z i ­ mierz Szczygieł, Alojzy Porzycki, Franciszek Chrząszcz i Józef Rumiak z Lachowic, Wasyl Boda к z Bodak, Franciszek Noworol, W ł a ­ d y s ł a w a Prucnal i Jan K o t z Me­ d y n i G ł o g o w s k i e j . Przyznano t a k ż e 21 n a g r ó d trzecich i 12 czwartych. * 22.V — w Małej Sali Konferen­ cyjnej Centrum Studenckiego koło naukowe przy katedrze Etnografii 190 w Warszawie zorganizowało wysta­ wę rzeźby Włodzimierza Naumiuka z Kaniuk. Fotogramy przedstawia­ jące K a n i u k i oraz rzeźby zgroma­ dził Jacek Wołowski, z a j m u j ą c y się twórczością artysty. * 25. V — w Radomiu w K l u b i e Stowarzyszenia P A X odbyła się druga wystawa sakralnej sztuki l u ­ dowej. * 18.VI — zakończył się jubileuszo­ w y X konkurs zdobnictwa b i b u ł ­ kowego Żywiecczyzny, zorganizo­ wany przez Muzeum w Żywcu. Wzięły w n i m udział 44 osoby, k t ó r e n a d e s ł a ł y ok. 300 prac, prze­ ważały wieńce z bibułkowych k w i a t ó w i p a j ą k i . Nagrody I otrzy­ m a ł y : A n n a Kupczak z Sopotni Małej, Maria Madejczyk z Ciśca, Katarzyna Motyka z Ciśca i F r a n ­ ciszka Uflant z Pewli Wielkiej. Przyznano dziesięć n a g r ó d I I , czte­ ry I I I i t r z y n a ś n i e I V . * 18.VI — w Warszawie otwarto w y ­ stawę zorganizowaną z okazji czterdziestolecia Spółdziefini Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycz­ nego „Twórczość ludowa" w P u ł ­ tusku. Pokazano ok. 400 tkanin, h a f t ó w na p ł ó t n i e i t i u l u , s t r o j ó w ludowych, wyrobów garncarskich i rzeźby w drewnie z obszaru Pu­ szczy B i a ł e j . * 28.VI — P a ń s t w o w e Muzeum Etno­ graficzne w Warszawie zorganizo­ w a ł o w y s t a w ę pn. „Narzędzia r y ­ backie i sposoby ł o w i e n i a r y b " . Imprezy folklorystyczne i regionalne I V — w Kolnie odbył się m i ę ­ d z y w o j e w ó d z k i p r z e g l ą d kapel l u ­ dowych, orkiestr weselnych, zespo­ łów śpiewaczych, g a w ę d z i a r z y , i n ­ s t r u m e n t a l i s t ó w i ś p i e w a k ó w ludo­ wych. 25—27.V — w Przysusze odbyły się doroczne D n i Kolbergowskie połączone z I I I w o j e w ó d z k i m prze­ g l ą d e m f o l k l o r u i sztuki ludowej na k t ó r y m w y s t ą p i ł o 15 zespołów regionalnych i 15 kapel ludowych z w o j . radomskiego. I m p r e z ę roz­ poczęto u r o c z y s t ą sesją Tow. im. Oskara Kolberga. Odbyły się też targi sztuki ludowej, otwarto w y ­ s t a w ę folkloru. * 25—27.V — w Chojnicach zor­ ganizowano I I D n i F o l k l o r u K a ­ szubskiego, p r z e g l ą d t a ń c a , pieśni, muzyki i g a w ę d y Kaszub. * 31.V — w ramach D n i Łowicza zorganizowano sesję popularnonau­ k o w ą pn. K u l t u r a ludowa — k u l ­ tura narodowa. Organizatorami by­ l i : U r z ą d Miasta, Mazowiecki O ś ­ rodek B a d a ń Naukowych, Towarzy­ stwo P r z y j a c i ó ł Łowicza i Ziemi Ł o w i c k i e j . Obradom przewodniczy­ ła prof, dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa z Uniwersytetu Warszawskie­ go. O d b y ł się r ó w n i e ż Jarmark Ł o ­ w i c k i — p r z e g l ą d o b r z ę d ó w wesel­ nych z całego k r a j u oraz kiermasz łowickiej sztuki ludowej. * 8—10.VI — w O s t r o ł ę c e odbyły się „Dni F o l k l o r u Kurpiowskiego" I m p r e z ę rozpoczął k o r o w ó d kapel, zespołów i t a ń c ó w ludowych. Zor­ ganizowano przegtląd śpiewaków, kapel, i n s t r u m e n t a l i s t ó w i g a w ę ­ dziarzy. „ D n i o m " t o w a r z y s z y ł y l i ­ czne w y s t ę p y zespołów ludowych oraz prezentacja w y r o b ó w twór­ ców Kurpiowszczyzny. * 15—17.VI — odbył się XIII Ogólnopolski Festiwal w Płocku. Podczas Festiwalu czynne były wystawy „Wielcy Polacy w rzeź­ bie ludowej" oraz sztucznych k w i a ­ t ó w Longiny P a ł c z y ń s k i e j , artystki plastyczki z Łodzi. Na dorocznym kiermaszu wystawiono prace ponad 50 osób, przeważali członkowie STL, d o m i n o w a ł a rzeźba i cera­ mika. Wśród zespołów w y s t ę p u j ą ­ cych w p ł o c k i m amfiteatrze zna­ lazły się, obok zespołów autentycz­ nych, zespoły o zdecydowanie miejskim charakterze t a k i e jak: „Olsztyn" czy „Opole". Podczas fe­ stiwalu zostały w r ę c z o n e po raz szósty nagrody „ B a r w " i m . Oskara �Kolberga. Wydano kolejny 6 ze­ szyt w y d a w n i c t w a „ J a r m a r k P ł o c ­ k i " , w k t ó r y m Marian Pokropek przedstawił sylwetki twórców l u ­ dowych biorących po raz pierwszy udział w kiermaszach — w roku 1977 i 1978. rencja na temat „ A k t u a l n e pro­ blemy garncarstwa ludowego w Polsce". 26.VI — w Kielcach K l u b P A X z o r g a n i z o w a ł sympozjum z c y k l u Kultura ludowa — tradycja i współczesność, t o w a r z y s z ą c e V I I Wystawie Ludowej sztuki Sakral­ nej Kielecczyzny. 21—23.VI — trwał II Ogólno­ polski P r z e g l ą d Dorobku Wsi w Przy tocznej, zorganizowany przez Wydział K u l t u r y i Sztuki w Go­ rzowie i kombinat rolny w Przy­ tocznej. Zaprezentowano t a ń c e re­ gionalne, pieśni ludowe, o b r z ę d y z całej Polski. Na kiermaszu znala­ zły się stoiska problemowe sztuki ludowej, p l a s t y k i amatorskiej i fo­ togramów obrazujących wieś w s p ó ł c z e s n ą — oprać, przez Woj. Domy K u l t u r y . Jury pod przewod­ nictwem prof, dr Józefa Burszty p r z y z n a ł o nagrody: dwa równo­ r z ę d n e „Złote P ł u g i " — w o j . k i e ­ leckiemu i w o j . opolskiemu, „ S r e ­ brny Pług" woj. suwalskiemu. „Brązowy Pług" woj. wałbrzyskie­ mu. W p r z e g l ą d z i e udział wzięło 29 w o j e w ó d z t w . Organizatorami b y l i : Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki, M i ­ nisterstwo Rolnictwa, Z a r z ą d G ł ó ­ wny Pracowników Rolnych i CRZZ. + V I — w ramach licznych „Diii miast" o d b y w a ł y się kiermasze sztuki ludowej, w y s t ę p y kapel i ze­ s p o ł ó w folklorystycznych. Do w i ę k ­ szych należały imprezy w Olszty­ nie, Sanoku, Sieradzu. * 21—24.VI — w Ż y w c u Ogólnopolski Festiwal Górali Polskich. odbył się Folkloru V I — odbył się j a r m a r k opa­ towski w Opatowie — p r z e g l ą d kapel i zespołów, k t ó r y m towarzy­ szyły wystawy sztuki ludowej, m, in. ceramiki, z Ł ą a k a Ordynackie­ go, K ą t ó w Denkowskich i Denkowa. 28.VI—1.VII — odbył się XIII Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazi­ mierzu, na k t ó r y m w y s t ą p i ł o ok. 50 zespołów i kapel oraz k i l k u n a ­ stu solistów, k u l t y w u j ą c y c h trady­ cyjny folklor. Po raz pierwszy w programie znalazły się k o ł y s a n k i . O d b y ł się kiermasz sztuki ludowej zorganizowany przez STL. Inne 18—19.V — w Lublinie i C h e ł ­ mie zorganizowano Ogólnopolskie Spotkanie T w ó r c ó w i Działaczy Amatorskiego Ruchu Artystyczne­ go. W czasie obrad, plenarnych i sekcyjnych, o m ó w i o n o podstawo­ we problemy, podjęto u c h w a ł ę do­ tyczącą k i e r u n k ó w pracy, p o w o ł a ­ no R a d ę do spraw amatorskiego ruchu artystycznego przy Mini­ sterstwie K u l t u r y i Sztuki. * V — w m a j u o d b y ł y się Cepe­ liady w Warszawie, Łodzi i we Wrocławiu. Kiermaszom połączo­ nym z pokazami r ę k o d z i e ł a t o w a ­ rzyszyli z r e g u ł y handlarze j a r ­ marcznych i odpustowych „ c u d ó w " oraz malarze i r z e ź b i a r z e - a m a t o rzy. S U M M A R * 21.V — w Toruniu w Muzeum Etnograficznym o d b y ł a się konfe­ I E S • 29—30. V I — w Muzeum Etno­ graficznym w K r a k o w i e odbyło się ogólnopolskie sympozjum poświę­ cone dziecku wiejskiemu. Otwarto w y s t a w ę „Dziecko Wiejskie". + VI — w roku 1979 nagrody „ B a r w " im. Oskara Kolberga ot­ rzymali: Stanisław Błaszczyk etnograf, znawca ludowej k u l t u r y Wielkopolski, Jadwiga C h ę t n i k o w a — w s p ó ł t w ó r c z y n i skansenu k u r ­ piowskiego, Franciszek Dorobek — inicjator festiwalu w P ł o c k u , Zdzi­ s ł a w Dudzik — szopkarz z K r a k o ­ wa, Zofia R o j - G ą s i e n i c a — malar­ ka na szkle z Zakopanego, Anna Jachnina — dziennikarz radiowy, popularyzatorka folkloru z Bydgo­ szczy, Stefan K o n o p c z y ń s k i — gar­ ncarz z Bolimowa (k. Nieborowa) Maria Kozłowa — twórczyni ludowa z sandomierskiego, K o n ­ stanty Kuncewicz — muzyk ludo­ w y z Giżycka, Jan Malinowski-Haledrak — muzyk i t w ó r c a ze­ społu ze Szczawnicy, Piotr P u ł a ­ ski — wycinankarz z K a d z i d ł a , Aleksandra Radulska — tkaczka z Białostocczyzny, W i k t o r Sawczenko — działacz i organizator z B i a ­ łostockiego, Marianna Siedlarek — t w ó r c z y n i ludowa z Sannik, Roman Wójcik — dziennikarz, inicjator na­ grody i m . J. Pocka, Zofia Ż y t k i e wicz — instruktor-choreograf z No­ wego Sącza, Zespół „ B e d n a r z e " z woj. zamojskiego, Zespół Regio­ nalny z Bukowca G ó r n e g o , woj. leszczyńskie. Nagrody dla działaczy i zespo­ łów polonijnych o t r z y m a l i : Marian Jakubowsici z Holandii, Mary i A l ­ b i n Pierce'owie z Bostonu, Zespół „Orzeł B i a ł y " z Francji, Polsko- A m e r y k a ń s k a Grupa Folklorysty­ czna z Nowego Jorku, Zespół „Tatry" z Australii. Р Е З Ю М Е SUMMARY OF A R T I C L E S L u d w i k S t o m m a — D E T E R M I N A N T S OF P O L I S H FOLK C U L T U R E I N T H E X l X t h CENTURY The author considers the following features to be the basic determinants of r u r a l culture i n the X l X t h century: 1. isolation, 2. Catholicism. 3. verbal trans­ mission of t r a d i t i o n and following Paul Lazarsfeld he cells these mother — formulas. Isolation is examined by the author i n various aspects, geographical isolation, which he calls the d i ­ mension of horizontal isolation, class, called vertical or consciousness dimensions w h i c h are expressed i n reserve towards the outside w o r l d — orbis exterior. The author also discusses the consequence* of isola­ tion which are visible i n the attitudes of the peasants towards the reality which surrounds them — conser­ vatism, ritualism, sensualism and m o r a l relativism. Catholicism is treated here as a factor w h i c h on one side assimilates and adapts these attitudes and on the other tries to confront them. The constant contact between the m y t h i c a l consciousness based on the ver­ bal transmission of tradition and the so called m i r a ­ culous (christian) sensitivity gave Polish folk culture a dynamic and dialectical character. This culture, ac­ cording to the author likens it more to its counter­ parts i n the Mediterranean area rather t h a n to neigh­ bouring cultures nearer at hand. Franciszek Kotula — STOVES The subject of this article are the stoves that were used i n the P o d g ó r z e region i n the period from the middle of the X l X t h century to the middle of the X X t h century. The stove is a structure which is inte191 �grally connected w i t h the life of the inhabitants of the village house. The author discusses the construction of stoves of various types and their various functions — u t i l i t a r i a n , social and magic as w e l l . The article describes stoves f r o m the most p r i m i t i v e , w i t h o u t c h i m ­ neys i n houses w i t h no chimney either, r i g h t up to tiled stoves. I n describing the successive types of stove the author employs folk terminology and gives the popular names of the various elements w h i c h make up the stove. He especially stresses the social role of the stove as a factor integrating the ife of the family and the r u r a l community. The introduction at the end of the the X l X t h century of chimney stoves was an i m ­ portant breakthrough i n the life of the countryside. The improvemenit of hygenic conditions w h i c h this brought also reduced changes i n the aesthetics of the interior and walls began to be decorated w i t h p i c t u ­ res and r i t u a l articles. J a c e k Ł o d z i ń s k i — KATARZYNA GAWŁOWA — A PAINTER FROM ZIELONKI. K A T A R Z Y N A GA­ W Ł O W A A B O U T HERSELF Gawlowa is 83 years old. She lives i n a village 6 k m . from K r a k ó w . For many years she sold m i l k i n town. F r o m her earliest years she has painted saints, angels, flowers, and birds on walls. W i t h some encouragement she began to paint on plywood and cardboard as w e l l in 1973. Her pictures became k n o w n in 1977 and the author of the article himself orga­ nised an exibition of her w o r k i n the K r a k ó w Ethno­ graphical Museum. The first text describes the life and the w o r k of the painter and the second is a se­ lection o f fragments of conversations recorded w i t h her over the last four years. I t describes her dreams, visions, her ethiclal and aesthetic judgements and her naive interpretations of religious pictures. The painter liver w i t h i n the influence of ancient peasant c u l t u r a l traditions as i t not sensitive to the new impulses which surround her. Krzysztof Ruszel — THE DRAWINGS OF WOJCIECH GERSON W H I C H SHOW P O L I S H F O L K DRESS I N R Z E S Z Ó W M U S E U M The article describes i n detail 25 local sketches and water colours of folk dress w o r n i n various regions i n the m i d d l e of the X l X t h century. 10 works show clothes w o r n i n the countryside around W a r ­ saw. The sketches were bought by the Museum i n Rzeszów at the end of the 1940's and are kept i n its Ethnographic Department. РЕЗЮМЕ Л ю д в и к С т о м м а — ПРЕДОПРЕДЕЛЕНИЯ С К О Й Н А Р О Д Н О Й К У Л Ь Т У Р Ы X I X В. ПОЛЬ­ Основными предопределениями сельской культуры X I X в е к а а в т о р с ч и т а е т : 1) и з о л я ц и ю , 2) к а т о л и ц и з м , }) у с т н у ю п е р е д а ч у т р а д и ц и й , н а з ы в а я и х в с л е д за Полем Лазарефельдом, формулами — матками. Изоляцию автор рассматривает в нескольких ас­ п е к т а х , п р и н и м а я во в н и м а н и е г е о г р а ф и ч е с к у ю обособ­ л е н н о с т ь ( н а з ы в а я ее мерой г о р и з о н т а л ь н о й и з о л я ц и и ) , классовую (называемую вертикальной) и сознажанности и н е д о в е р ч и в о с т и по о т н о ш е н и ю к в н е ш н е м у м и р у — orbis exterior. А в т о р р а с с м а т р и в а е т р е з у л ь т а т ы и з о ­ ляции, которые выступают в отношении крестьян к д е й с т в и т е л ь н о с т и —• к о н с е р в а т и з м , р и т у а л , с е н с у а ­ лизм и моральный релятивизм. К а т о л и ц и з м р а с с м а т р и в а е т с я здесь, к а к ф а к т о р , к о т о р ы й с одной с т о р о н ы а с с и м и л и р у е т и а д а п т и р у е т подобные взгляды, а с гругой пытается противодей­ с т в о в а т ь . В р е з у л ь т а т е постоянного с о п р и к о с н о в е н и я мистического с о з н а н и я , о п и р а ю щ е г о с я на у с т н у ю т р а ­ дицию, и так называемой восприимчивости к чудес­ ному (христианскому) п о л ь с к а я н а р о д н а я культура приобрела динамический и диалектический характер. По м н е н и ю а в т о р а к у л ь т у р а эта более с х о ж а с к у л ь ­ т у р а м и с р е д и з е м н о м о р с к о г о к р у г а , чем с соседними. Францишек Котуля-Печи Т е м о й н а с т о я щ е й с т а т ь и я в л я ю т с я печи, к о т о р ы е , н а ч и н а я со в т о р о й п о л о в и н ы X I X в. до с е р е д и н ы X X в. с у щ е с т в о в а л и на т е р р и т о р и и П о д г у ж а ( Ж е ш о в ское воеводство). П е ч ь я в л я е т с я с о о р у ж е н и е м , тесно с в я з а н н ы м с общим бытом ж и т е л е й избы. А в т о р о п и ­ с ы в а е т к о н с т р у к ц и и р а з л и ч н о г о типа печей, а т а к ж е их р а з л и ч н ы е ф у н к ц и и — п р а к т и ч е с к и е , о б щ е с т в е н н ы е и м а г и ч е с к и е . В с т а т ь е п р е д с т а в л е н ы печи, н а ч и н а я с самых примитивных, без дымоходов в к у р н ы х хатах, в п л о т ь до к а ф е л ь н ы х . П е р е ч и с л я я р а з н о о б р а з н ы е ф о р ­ м ы п е ч е й , а в т о р прибегает к н а р о д н о й н о м е н к л а т у р е , приводит популярные названия отдельных элементов, с о с т а в л я ю щ и х п е ч ь . Особое в н и м а н и е у д е л я е т а в т о р о б щ е с т в е н н о й р о л и печи, к а к ф а к т о р а , о б ъ е д и н я ю щ е г о ж и з н ь семьи и с е л ь с к о й о б щ е с т в е н н о с т и . Н а с т ы к е X I X — X X вв. стали сооружать печи с дымоходами и это п р о и з в е л о основной п е р е л о м в ж и з н и д е р е в н и . У л у ч ш е н и е г и г и е н и ч е с к и х у с л о в и й п о в л е к л о за собой перемены в эстетическом оформлении интерьеров; сте­ н ы с т а л и у к р а ш а т ь о б р а з а м и и п р е д м е т а м и обрядового назначения. К ш и ш т о ф Рушель — РИСУНКИ ВОЙЦЕХА ГЕРСОНА, О Т О Б Р А Ж А Ю Щ И Е П О Л Ь С К И Е НАРОД­ НЫЕ КОСТЮМЫ, В СОБРАНИЯХ ЖЕШОВСКОГО МУЗЕЯ С т а т ь я с о д е р ж и т подробное о п и с а н и е 25 о р и г и ­ нальных местных эскизов и акварелей, отображающих н а р о д н ы е к о с т ю м ы , к о т о р ы е н о с и л и в р а з л и ч н ы х мест­ н о с т я х П о л ь ш и в с е р е д и н е X I X в е к а . 10 р и с у н к о в представляют наряды жителей подваршавских дере­ вень. Эскизы были приобретены в конце сороковых годов и н а х о д я т с я в с о б р а н и я х э т н о г р а ф и ч е с к о г о о т ­ дела Жешовского музея. Я ц е к Л о д з и н ь с к и — К А Т А Ж И Н А ГАВЛОВА — Х У Д О Ж Н И Ц А И З ЗЕЛЁНОК. К А Т А Ж И Н А ГАВЛОВА, О СЕБЕ К а т а ж и н е Г а в л о в о й 83 года. О н а ж и в е т в д е р е в н е , р а с п о л о ж е н н о й в 6 к и л о м е т р а х от К р а к о в а . Много л е т подряд Гавлова носила молоко в город. С м о л о д ы х лет она р а с п и с ы в а л а к в а р т и р ы и з о б р а ж е н и я м и с в я т ы х , а н г е л о в , п и с а л а ц в е т ы и птиц. П о л у ч и в п о о щ р е н и е , стала в 1973 г. п и с а т ь т а к ж е н а ф а н е р е и к а р т о н е . К а р т и н ы Г а в л о в о й п о л у ч и л и и з в е с т н о с т ь и в 1977 г. автор статьи организовал в Краковском этнографи­ ч е с к о м м у з е е в ы с т а в к у е е работ. П е р в ы й текст п о с в я щ е н ж и з н и и т в о р ч е с т у х у д о ж ­ н и ц ы , второй — с о д е р ж и т и з б р а н н ы е ф р а г м е н т ы бесед, з а п и с а н н ы х на м а г н и т н у ю п л е н к у в т е ч е н и е п о с л е д н и х 4 л е т . Это е е с н ы , в и д е н и я , э т и ч е с к и е и э с т е т и ч е с к и е с у ж д е н и я , н а и в н о е т о л к о в а н и е к а р т и н религиозного содержания. Художница живет в мире давних тради­ ций к р е с т ь я н с к о й к у л ь т у р ы и словно н е о щ у щ а е т н о ­ в ы х с т и м у л о в о к р у ж а ю щ е й ее д е й с т в и т е л ь н о с т и . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f8544790ff501149cd3e2bfc9f3e919a.pdf ca172ca5673653425e0be4206acc53db Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3519 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3297 Title A name given to the resource Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4, s.194 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXIII • 1979 • Nr 4 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W W A R S Z A W A K R A K Ó W G D A Ń S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H , W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS L u d w i k Stomma Alicja Magic Maleta A centre Brzoza Zofia Gródecka Wanda today, of part 2 folk toy 195 manufacture 205 T h e a r t of t h e e m b r o i d e r y of A l e k s a n d r a Gentil-Tippenhauer Nicolae Dunare Czelusta from Andrzej Bednarz Agricultural manian Lisków 217 225 and Pastoral painted easter themes eggs . T h e letters of Władysław Chajec Aleksander F o l k A r t as p h o t o g r a p h e d derski Jackowski SUMMARY РЕЗЮМЕ OF VII - I X . by i n Ro­ . Kazimierz Biela CHRONIC A L E in Stadnicka . . . Jan 231 239 Swi­ 243 253 A R T I C L E S 254 . , 255 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e v . i ~ c z o w a , A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , J a n K r z y s z t o f M a k u l s k i , J e r z y Łoziński, J a c e k Olędzki, R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.). Sekretarz r e d a k c j i — E w a Oźminkowska. R e d a k t o r techniczny — H a l i n a Żele­ c h o w s k a . T ł u m a c z e n i a — K r z y s z t o f Bobiński (ang.) i N a t a l i a Stasińska (ros.). Serwis fotograficzny J a n Świderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af55c14e2d1649561c19916fe3222bae.pdf 91f858fee989af2db19e9df96c1909a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3511 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3290 Title A name given to the resource Determinanty polskiej kultury ludowej XIX wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3, s.131-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma DETERMINANTY POLSKIEJ KULTURY LUDOWEJ XIX WIEKU Etnograf stojący wobec konieczności dokonania opi­ su k u l t u r y jakiejkolwiek grupy społecznej podobny jest k a r y k a t u r z y ś c i e m u s z ą c e m u oddzielić istotne od d r u ­ gorzędnego, by n a s t ę p n i e z a r y s o w a ć paroma kreskami to, co charakterystyczne, zasadnicze, najważniejsze . Zadanie jego nie polega w i ę c na nierealnej pogoni za w i e r n o ś c i ą fotograficznego portretu (wiadome zresz­ tą j a k bardzo jest ona zdradliwa), lecz raczej na cel­ n y m doborze migawek — odnalezieniu owych central­ nych determinant, k t ó r e Paul Lazarsfeld n a z w a ł był w swoim s ł o w n i k u f o r m u ł a m i - m a t k a m i (les formules meres). Otóż wydaje się, iż w przypadku polskiej k u l t u r y ludowej X I X wieku — szczególnie w odnie­ sieniu do ziem z a b o r ó w austriackiego i rosyjskiego — wychwycenie owych f o r m u ł - m a t e k , e l e m e n t ó w , k t ó r e w ogromnej mierze z a d e c y d o w a ł y o kształcie całości, jest stosunkowo proste. Są n i m i przede wszystkim: i z o l a ­ cja, k a t o l i c y z m , u s t n y p r z e k a z tradycji. Izolacja. Pojęcia izolacji k u l t u r o w e j u ż y w a ć m o ż n a , w odniesieniu do sytuacji polskojęzycznego crlopa X I X w., w trzech — dopełniających się zresztą — znacze­ niach >: A. izolacji „ p o z i o m e j " — geograficznej, w y ­ nikłej głównie z m a ł e j mobilności społecznej miesz­ k a ń c ó w wsi polskiej tego okresu, B. izolacji „ p i o n o ­ w e j " — klasowej, ograniczającej w znacznym stopniu możliwości korzystania przez wieś z e l e m e n t ó w tak zwanej „ k u l t u r y e l i t " i wreszcie C. w y n i k a j ą c e j na zasadzie sprzężenia zwrotnego z poprzednich, a więc izolacji „ ś w i a d o m o ś c i o w e j " — ksenofobii, k t ó r a r ó w n i e ż w momentach nieuniknionych s p o t k a ń ze ś w i a t e m ze­ w n ę t r z n y m , ograniczała ich znaczenie poznawcze, powo­ dując p r z y p o r z ą d k o w a n i e w y n i k ó w nowych d o ś w i a d c z e ń do zakorzenionych, spetryfikowanych struktur mitycz­ nych. Nasilenie p r o c e s ó w p o w o d u j ą c y c h owe izolacje nie było oczywiście r ó w n e na poszczególnych terenach za­ siedlonych w X I X w. przez polskich (polskojęzycz­ nych) chłopów. I tak korzystnie (szczególnie w aspek­ cie A i B) p r z e d s t a w i a ł a się sytuacja ludności zaboru pruskiego, a r ó w n i e ż (aspekt B) grup c h ł o p s k i c h prze­ mieszanych terytorialnie z d r o b n ą szlachtą, czy (aspekt C) populacji kresowych. Pomimo to ogólne zasady (me­ chanizmy) izolacji cywilizacyjnej i jej konsekwencji u z n a ć można, z częściowym p o m i n i ę c i e m ziem zaboru pruskiego, za charakterystyczne dla c a ł o k s z t a ł t u tej k u l t u r y wiejskiej X I X wieku, k t ó r ą dzisiaj — j a k ż e często — o k r e ś l a się u n i f i k u j ą c y m mianem „ t r a d y c y j n e j k u l t u r y ludowej". Niech u s p r a w i e d l i w i to, iż w n i ­ niejszym szkicu k o n c e n t r u j ą c y m się tylko na central­ nych, najważniejszych mechanizmach kształtujących model k u l t u r y ludowej, p o m i n i ę t e z o s t a n ą bardziej sub­ telne zagadnienia z r ó ż n i c o w a ń regionalnych, czy p r ó b y dokładniejszego określenia geo-społecznego zasięgu po­ szczególnych zjawisk. 2 3 Izolacja pozioma. Za podstawowe czynniki mobilności terytorialnej chłopa ziem polskich X I X w. przyjmuje się z r e g u ł y : a. służbę w o j s k o w ą , b. pielgrzymki, c. tar­ gi i j a r m a r k i , czyli handel wiejski, d. migracje za­ robkowe (jest to jednak — dla ludności spoza k r ó lewszczyzn — istotne dopiero w czasach p o u w ł a s z - 1 e czeniowych , e. ż e b r a c t w o i ewentualnie — f. zamie­ r a j ą c e już w p o c z ą t k a c h X I X w . nawet na ziemiach górskich, zbójnictwo. Trzy pierwsze z wymienianych m i a ł y przy t y m mieć, o b e j m u j ą c najszersze grupy chłopów, znaczenie podstawowe. Służba wojskowa. „Doświadczenie odbywania służby wojskowej było u d z i a ł e m najwyżej 3—5%" stwierdza Bohdan C y w i ń s k i m a j ą c na m y ś l i całą l u d ­ ność Rzeczypospolitej w przedrozbiorowych granicach. Jeżeli u w z g l ę d n i m y jednak, iż np. w zaborze rosyjskim mobilizowano c h ę t n i e j ( w y j ą w s z y okres represji po­ powstaniowych, dotyczących jednak g ł ó w n i e s z l a c h t y ) mężczyzn r u s k o j ę z y c z n y c h , że n i e k t ó r e kategorie pobo­ r o w y c h kierowane były do r ó ż n y c h służb w e w n ę t r z ­ nych, co u m o ż l i w i a ł o pozostanie na terenie powiatu zamieszkania etc. — procent c h ł o p ó w polskojęzycz­ nych, k t ó r z y w z w i ą z k u ze służbą w o j s k o w ą opuszczali rodzinne regiony obniżyć m o ż n a n i e w ą t p l i w i e do 2—3. Opuszczali... I l u z nich jednak dane b y ł o p o w r a c a ć ? — i mniej w a ż n a jest t u liczba żołnierskich ofiar na odległych „polach c h w a ł " . J u ż bowiem sama wieloletniość uciążliwej służby, przy średniej długości życia nie p r z e k r a c z a j ą c e j dla naszego w i e ś n i a k a ok. 1850 r trzydziestu sześciu lat (bez u w z g l ę d n i e n i a ś m i e r t e l n o ­ ści n i e m o w l ą t ) nie s t w a r z a ł y w i e l k i c h szans. Toteż nie darmo pieśń gminna owych czasów t r a k t o w a ł a powo­ ł a n y c h jak sui generis ż y w e trupy. Sądzić w s z a k ż e za­ sadnie m o ż n a , że procent mężczyzn m o g ą c y c h przeka­ z y w a ć społeczności wiejskiej relacje z odległych stron wojaczki nie p r z e k r a c z a ł ostatecznie 0,5—0,8. Pielgrzymki. Zagadnieniem niedostatecznie prze­ badanym, co do którego' r ó w n i e ż s n u ć m o ż n a t y l k o hipotetyczne r o z w a ż a n i a , jest zakres uczestnictwa X I X wiecznego c h ł o p s t w a katolickiego ziem polskich w pielg­ rzymkach. Historycy i etnografowie ograniczają się t u p r z e w a ż n i e do niewiele m ó w i ą c y c h sugestii, j a k п р . : ze „były pielgrzymki wcale p o p u l a r n e " . Na podsta­ wie retrospektywnych relacji współczesnychjak r ó w n i e ż fragmentarycznych b a d a ń zachowanych w nie­ k t ó r y c h sanktuariach „ k s i ą g " i „zbiorów ł a s k " p r z y j ą ć m o ż n a ogólnie, iż p i e l g r z y m o w a ł o — przynajmniej je­ den raz w życiu — od około 30% (początek X I X w.) do ponad 40% (schyłek wieku) katolickich m i e s z k a ń c ó w wsi polskiej. Dokąd jednak? — X . S a d o k - B a r ą c z w y ­ licza w Polsce (w granicach z 1772) 463 cudowne obrazy samej t y l k o M a t k i Bożej , а X . W a c ł a w z Sulgostowa p o d w y ż s z a tę liczbę (nie Wliczając miejsc k u l t u ludności p r a w o s ł a w n e j ) do 1050 , co po doliczeniu jeszcze około 220 cudownych miejsc z w i ą z a n y c h z k u l ­ tem n i e m a r y j n y m pozwala u z y s k a ć o k r ą g ł ą cyfrę 1300 celów p ą t n i c z y c h peregrynacji — a więc jedno ścią­ gające p i e l g r z y m ó w sanktuarium katolickie na około 540 k m , czyli k r ą g o promieniu zaledwie 13 k m . Spo­ śród uich ok. 1200 to sanktuaria o znaczeniu lokal­ n y m , ok. 80 — regionalnym i ok. 20 — ponadregio­ nalnym (np. B e r d y c z ó w , Częstochowa, J a r o s ł a w , K a l ­ waria P a c ł a w s k a , K a l w a r i a Zebrzydowska, K o d e ń , K r a ­ ków, Trzebnica, Wilno...). Wydaje się — o ile pole­ gać m o ż n a z n ó w na szacunkowych danych z fragmen7 3 9 10 12 13 14 2 5 131 �tarycznych rekonstrukcji, iż pierwsze z wymienionych były ostatecznym celem ponad 80°/o p i e l g r z y m ó w , już t y l k o 12—15°/o (a więc 3,6—6% katolickiej populacji wiejskiej) docierało do o ś r o d k ó w regionalnych, a co n a j w y ż e j 5% (odpowiednio: 1,5—2%) dalej. J a r m a r k i . Również uczestnictwo w j a r m a r k a c h i tar­ gach dotyczyło — j a k w y k a z u j ą to opracowania Z b i g ­ niewa B i a ł e g o , Kazimierza C h ł ę d o w s k i e g o , czy M i ­ chała Praskowskiego — p r z e w a ż n i e tylko specyficz­ nych kategorii ludności wiejskiej i sporadycznie (około 0,5—l°/o n a b y w c ó w ) s k ł a n i a ł o c h ł o p ó w do w ę d r ó w e k dłuższych niż 1—2 mile austriackie, t . j . ok. 15 k m . Jest zresztą faktem znamiennym, iż chłopi polscy nie stosowali w praktyce (w o d r ó ż n i e n i u choćby od Sło­ w a k ó w czy Ł o t y s z ó w ) rodzimej miary odległości dłuższej niż, użyteczny t y l k o przy k r ó t k i c h dystansach, krok . 15 le 17 1 8 19 W p r z y b l i ż e n i u p r z y j ą ć więc ostatecznie można (zbójnictwo i żebractwo m i a ł o w życiu s p o ł e c z n y m wsi przeduwłaszczeoiowej znaczenie drugorzędne!) iż za­ ledwie 2,5—4% c h ł o p ó w m i a ł o okazję kiedykolwiek w życiu w y d o s t a ć się poza granice „naszego ś w i a t a " — rejonu o promieniu nie w i ę k s z y m , niż 15 k m swoistego orbis interior. Izolacja pionowa. Kościół, d w ó r , karczma i szkoła — spośród tych czterech podstawowych źródeł p o ś r e d n i e j informacji o t y m , co dzieje się poza orbis interior, k o ­ ściół odgrywa na wsi polskiej rolę bez w ą t p i e n i a najważniejszą. П. 1. Jan 132 Paweł Norblin, Zabawa K o ś c i ó ł . „ J a nie cztę pisma, ni piszę — Ale tak z kazania słyszę" pisał, p r e z e n t u j ą c p o g l ą d y kmiecia, XVI-wieczny polemista katolicki Wit Korczewski i lubo jego bohater dodaje zaraz: „ W o l a ł b y m dobro wyspanie — Niż pacierz, albo kazanie", nie sposób docenić t r w a j ą c e g o aż po X X wiek, w p ł y w u homiletyki na k s z t a ł t o w a n i e się s t r u k t u r chłopskiego ś w i a t o p o ­ glądu. Toż jeszcze w 1900 r o k u chłopski prenumerator „ G a z e t y Ś w i ą t e c z n e j " nie znajduje dla redakcji w i ę ­ kszych k o m p l e m e n t ó w nad stwierdzenie, że a r t y k u ł y w jej periodyku „To tak j a k b y s i ę w Kościele było na kazaniu p i ę k n y m i s ł u c h a ł o u w a ż n i e " a nawet z wydanych w 1935 r o k u p a m i ę t n i k ó w c h ł o p s k i c h cy­ tuje Jan S t a n i s ł a w B y s t r o ń c h a r a k t e r y s t y c z n ą wypo­ w i e d ź : „Tyle tylko m ą d r o ś c i co ksiądz z dobrej woli powie..." . W zakresie informacji „o ś w i e c i e " nie była to je-dnak z zasady m ą d r o ś ć podawana explicite, w j a ­ k i k o l w i e k usystematyzowany sposób, lecz zbiór r ó ż n y c h dygresji i anegdot służących dydaktyce moralnej, ko­ m e n t u j ą c y c h odczytane teksty z Pisma Ś w i ę t e g o , czy też m a j ą c y c h po prostu u d o k u m e n t o w a ć p r z e w a g ę i n ­ t e l e k t u a l n ą kaznodziei. Słuchacz u z y s k i w a ł z nich w i a ­ domości przypadkowe, często zmitologizowane i ten­ dencyjne, czy zgoła faktograficznie fałszywe. Ich w a ż k a rola dla systemu ludowej wiedzy o świecie z e w n ę t r z ­ nym (orbis exterior) z a s a d z a ł a się więc bardziej na u t r w a l a n i u (szczególnie, gdy chodzi o c h ł o p s k ą kseno­ fobię) niż p r z e ł a m y w a n i u s t r u k t u r mitycznej ś w i a d o ­ mości wsi. wiejska w karczmie, 20 2 1 22 rys. pędzlem i tuszem, lawowany. �11. 2. Jan P a w e ł Norblin, W karczmie, rys. tuszem, lawowany, 1780 r. Wydaje się natomiast, że nie należy przecenia.: znaczenia osobistego k o n t a k t ó w c h ł o p ó w z duszpaste­ rzem. „Ksiądz był w y n i o s ł y i daleki" — jak słusznie p o d k r e ś l a B y s t r o ń , zaś proboszcze u t r z y m u j ą c y ż y w ­ sze kontakty prywatne z w i e ś n i a k a m i należeli do w y ­ j ą t k ó w nawet i u s c h y ł k u X I X wieku (stosunkowo czę­ sto zdarzało się to na kresach wschodnich — przy­ puszczalnie pod w p ł y w e m p r z y k ł a d u postawy p o p ó w prawosławnych). Zupełną natomiast rzadkością byli działacze t y p u X X w.: W a c ł a w a Blizińskiego (Kaliskie), S t a n i s ł a w a S t o j a ł o w s k i e g o (Galicja), l u b Piotra W a ­ wrzyniaka (Wielkopolska). 2 3 D w ó r . Innej natury (moda, obyczaj, pieśń ś w i e c k a , w y p o s a ż e n i e materialne), ale bardziej jeszcze powierz­ chowne i mimowolne było — w dziedzinach edukacji i informacji — o d d z i a ł y w a n i e dworu. Ogromnej w i ę k s z o ­ ści szlachty nazbyt o d p o w i a d a ł a f o r m u ł a „Niech na całym świecie wojna — Byle polska wieś zaciszna — Byle polska wieś spokojna..." , by w interesie jej leżało jakiekolwiek rozszerzanie k r ę g u chłopskich w y o ­ b r a ż e ń . Wręcz odwrotnie — o d n o t o w a ć m o ż n a częste p r z y k ł a d y wyrzucania przez oficjeli dworskich z terenu wsi obcych handlarzy, ż e b r a k ó w i włóczęgów, zakazu goszczenia przez c h ł o p ó w osób spoza parafii i.t.p. „ P a n się boją we wsi r u c h u . . . " . Niech więc nie m y l ą nas p o w r a c a j ą c e co pewien czas na dworskie ganki fale zainteresowania „chłopską dolą", mazowieckie w ę d r ó w k i Kolberga, programy „zbliżenia do ludu". „ K o c h a m te swojskie, wierne/ Chłopskie serca bratnie/ Które dla mnie, ich pana/ Biją tak intratnie..." , podsu­ m o w a ł je Jan L e m a ń s k i , z sarkazmem wprawdzie, lecz i bezsprzeczną słusznością. 24 25 2e K a r c z m a . „W karczmisku ć m a całej wiosce narodu" . I 27 d y m i ą czuby rzeczywiście, / A w karczma, k t ó r a — o czym często się zapomina — spełniała w życiu wsi, poza L i t w ą , nie tylko funkcje „ r o z d y m i a n i a czubów", ale r ó w n i e ż handlowe, kulturalne, m a t r y m o ­ nialne etc. cieszyła się zazwyczaj i n t e n s y w n ą f r e k w e n ­ cją. I n t e n s y w n ą — nie szeroką, gdyż jej obroty za­ pewniane były przede wszystkim przez częste w i z y t y stałej grupy najbliżej m i e s z k a j ą c y c h w i e ś n i a k ó w . G r u ­ py względnie niewielkiej, jako że „ n p . w 1874 na te­ renie Galicji jedna karczma p r z y p a d a ł a na 233 miesz­ k a ń c ó w , licząc w to nawet dzieci przy piersiach, a w n i e k t ó r y c h powiatach nawet na 120 o s ó b " . Owa m i e j ­ scowa m i n i — „ ć m a narodu" m i a ł a t e o r e t y c z n ą okazję spotkania w karczmie p o d r ó ż n y c h w i e ś n i a k ó w z innych okolic (obowiązek dróg), k u p c ó w , j a k i niekiedy r ó ż ­ nego rodzaju e l e m e n t ó w nieustabilizowanych (żebracy, złodzieje, paserzy). W praktyce jednak posłańcy c h ł o p ­ scy muszący p o k o n y w a ć pieszo conajmniej 30 k m dzien­ nie nie m i e l i p r z e w a ż n i e sił, kupcy zaś, dysponu­ j ą c y zresztą najczęściej wydzielonymi kwaterami, ocho­ ty do bardziej ożywionego życia towarzyskiego. Obcym kompanem karczemnych pogwarek b y w a ł więc spora­ dycznie dyskretny z konieczności złodziejaszek l u b nie s k ą p i ą c y — za o p ł a t ą — g a r d ł a ani czasu dziad — ż e b r a k . Wokół r o l i , j a k ą o d g r y w a ł ten ostatni w w i e j ­ skim obiegu informacji n a r o s ł o w literaturze etnogra­ ficznej i historycznej wiele m i t ó w . Nazywano go wszak­ że nawet „profesorem w s i " (Seweryn Udziela), czy „ga­ zetą ludu". Jeśli już gazeta, to ściślej — „ j o u r n a l j a u ne" — p o p o ł u d n i ó w k a ograniczająca się — jak w y k a ­ zują współczesne badania — przede wszystkim do repertuaru sensacyjnego, t y p u : „ S t r a s z n a kara Boża s p a d ł a na niegodziwego syna, k t ó r y mścił się nad swo­ i m ojcem, a gdy u d e r z y ł staruszka w twarz, to obie ręce mu nagle s k o s t n i a ł y " , „ S t r a s z n a zbrodnia Bier2 8 2 9 30 133 �p a ń s k a pracza jnauka ojczowie nasze nie dali nam Baszami nieumieli. Tobym tego niewiedział jak zga­ zety" ) o d g r y w a ć poczęło p o w a ż n i e j s z ą rolę w samym końcu wieku. Izolacja świadomościowa. Wreszcie: izolacja „ ś w i a d o ­ m o ś c i o w a " — zjawisko nie w y s t a r c z a j ą c o wciąż przez h i s t o r y k ó w , czy socjologów dostrzegane i akcentowane. Tymczasem m a t e r i a ł y zebrane przez Jana S t a n i s ł a w a Bystronia nie p o z o s t a w i a j ą najmniejszej wątpliwości co do tego, iż wierzenia o ś l e p y m rodzeniu się obcych, ich czarności, kanibalizmie, obrzydliwym zapachu e t c . nie ulegały w e r y f i k a c j i nawet wobec oczywistych, em­ pirycznych zaprzeczeń. W z a m k n i ę t y c h chłopskich m i krokosmosach X I X w. b r a k o w a ł o nie t y l k o fizycznych możliwości lub chęci, ale r ó w n i e ż — czy raczej: przede wszystkim — przygotowania intelektualnego do zauwa­ żenia, poznania, obiektywnej oceny, a t y m bardziej zaakceptowania inności lub nowości. To dlatego ci nie­ liczni urlopnicy p o w r a c a j ą c y z wojska, w k t ó r y c h i n ­ formacjach tak w i e l k ą nadzieję zdaje się p o k ł a d a ć B y s t r o ń , opowiadali — j a k wspomina Wincenty Witos 35 30 П. 3. Oko Opatrzności, olej na płótnie, XIX w. nackiego i Karczmarczyka p o p e ł n i o n a na kalece T a l a ­ rze w R ę b k o w i e pod G a r w o l i n e m " . etc. Zaiste — zachęcająca wizja ś w i a t a ! Szkoła. Złożona jest natomiast sprawa oddziały­ wania na wieś szkoły. O ile bowiem w zaborze prus­ k i m , gdzie przymus szkolny zaprowadzono na Ś l ą s k u w 1819, w P o z n a ń s k i m w 1825, a w Prusach Zachod­ nich w 1845, jest ono skuteczne i stosunkowo g ł ę b o ­ kie, o tyle do pozostałych t e r e n ó w Rzeczypospolitej p a s u j ą raczej strofy Jana L e m a ń s k i e g o : „O wsi gdzie dookoła/ N i k t nie wie, co to szkoła/ Gdzie w i e ­ dza krzewi ta się/ W y k r ę c a ć gniazda ptasie..." . I tak podług danych spisu l u d n o ś c i z 1897 t y l k o 31 '/o dorosłej (!) populacji guberni lubelskiej umie czytać, w radomskiej i kieleckiej mniej jeszcze. A przecież są to lata bujnego już rozwoju szkolnictwa jednoklasowego. Jeżeli więc u w z g l ę d n i m y jeszcze, iż przytoczo­ ne cyfry są oczywiście z a w y ż o n e przez szerzej korzy­ s t a j ą c ą z o ś w i a t y ludność m i e j s k ą , przyjdzie p r z e s t a ć się dziwić, że w pierwszej połowie X I X w i e k u u w a ­ żano p i ś m i e n n e g o za „księdza, d i a b ł a albo niespełna k l e p k i " z a r ó w n o w Galicji, j a k i na ziemiach zaboru rosyjskiego, zaś Eustachy Hrabia Tyszkiewicz w swo­ i m „Opisaniu powiatu borysowskiego" nie potrafi p r z y ­ p o m n i e ć sobie ani jednego (!) dziecka chłopskiego po­ b i e r a j ą c e g o nauki. Sytuacja ta p o p r a w i a ł a się bardzo powoli. Jeszcze w 1899 entuzjastka szkolnictwa ludo­ wego Zofia Strzetelska-Grynbergowa stwierdzi, iż „lud wiejski n i e c h ę t n y jest dla o ś w i a t y " i „ n i e p r z y c h y l n i e usposobiony do s z k o ł y " , a jej opisy wiejskich szkół roić się b ę d ą od takich s t w i e r d z e ń , j a k пр.: „w B i l i czu założono szkołę na p o c z ą t k u X I X wieku. Pobyt dla nauczyciela tam bardzo p r z y k r y ; m o ż n a d o s t a ć me­ lancholii. W y n i k i n a u k i bardzo s ł a b e " . Oczywiście w t y m stanie rzeczy r ó w n i e ż i czytelnictwo wiejskie („Oboże ile j a s i ę n a u c z y ł zgazety iłem P o z n a ł ś w i a t a ile k r a j ó w w o d ó w A s k ą d t b y m mug wiedzić żeby nie 31 S2 f 33 3 4 134 — „cuda o t y m , co tam widzieli, a czego najczęściej nie rozumieli. Mówili na p r z y k ł a d z a s ł u c h a n y m gro­ madom, że obozowali na tak wysokich górach, z k t ó ­ rych m o ż n a było wprost od słońca zapalić fajkę albo papierosa. Widzieli całe domy budowane ze szkła, z>ote kościoły, kamienice tak wysokie jak nasze Tatry, kłosy zboża na pół metra długie, k r o w y takie, że do brzucha jednej m o ż n a bez t r u d u dziesięć naszych scho­ w a ć , ogromne ilości wina, w k t ó r y c h się ludzie t a m ­ tejsi k ą p i ą i myją, nie u ż y w a j ą c wody. Dziwne było po prostu, że plotąc te i inne androny ż a d e n z n i c h (podkr. L . S.) nie w s p o m n i a ł nawet o stosunkach i u r z ą ­ dzeniach, jakie w tych krajach już p a n o w a ł y , a k t ó r e powinien był, j a k o r o l n i k , w pierwszym rzędzie zo­ baczyć." Jak w i d a ć z w i e l k ą i n t u i c j ą pisał Tomasz Mann w Józefie i jego braciach , iż w izolowanych k u l t u r a c h tradycyjnych m i t pokonuje z r e g u ł y „ p r z y ­ p a d k o w ą i n i e i s t o t n ą rzeczywistość". Mogli więc chłopi z Galicji, m i e s z k a j ą c y po prawej stronie Wisły, mieć na jej d r u g i m brzegu ukochanych krewnych, przyja­ ciół i znajomych, a r ó w n o l e g l e — j a k n a k a z y w a ł a m i ­ tyczna r e g u ł a — u w a ż a ć wszystkich s ą s i a d ó w zza rzeki „za Moskali i dziwić się, dlaczego oni m ó w i ą po polsku, a w i ę k s z e mieć do nich uprzedzenia aniżeli do N i e m ­ ców lub Ż y d ó w " . Tak — „ m u s i m y się zgodzić na to, że owa epoka dopuszczała j e d n o c z e ś n i e obie moż­ l i w o ś c i " . Nie d o c e n i l i b y ś m y jednak znaczenia tej swo­ istej ludowej ksenofobii i schizofrenicznej rezerwy po­ znawczej, ograniczając ich znaczenie do kontaktów z cudzoziemcami i egzotyką dalekich stron. K u r p i o ­ wskie badania Jacka O l ę d z k i e g o wykazały wszakże dobitnie, iż zmityzowane postrzeganie, połączone z nie­ chęcią p o z n a w c z ą , a wzmocnione p o k a ź n y m b a g a ż e m infernalnych bez m a ł a w i e r z e ń , odcisnęły swoje p i ę t n o na znajomości i interpretacji niezwykle szerokiego za­ kresu (czy zgoła wszelkich?) zjawisk i istot spoza oswojonego k r ę g u „ n a s z e j " w s i . P o m i ę d z y inteligen­ ckie bajki włożyć więc można wizję „ t r a d y c y j n e g o " w i e ś n i a k a — dziecka natury, p o d z i w i a j ą c e g o p i ę k n o dzi­ k i c h „pól i l a s ó w m i e s z k a ń c ó w " . „Niech ta ciort w e ź m i e wszystkie gady, robaki i inne z w i e r z e — ta i podobne, zanotowane nie t y l k o przez Jacka O l ę d z ­ kiego, wypowiedzi są niestety znacznie bardziej w i a r y ­ godne od p o k u t u j ą c y c h t u i ówdzie rzewnych wspo­ minek sielskiego d z i e c i ń s t w a . W najlepszym przypadku: „dzikich s t w o r z e n i ó w nie zidziałam, to nie poziem, k t ó ­ re m i się spodobają. Zajunc casem przeleci, ale zajunc 3 7 38 3 9 40 41 4 2 43 44 15 — j a k to zajunc" . Wszystko co poza granicami „ n a ­ szego" ś w i a t a , swojskiej ekumeny, nie warte jest w �gruncie rzeczy w y s i ł k u obserwacji, czy zastanowienia, pada ł a t w y m ł u p e m mitycznych s c h e m a t ó w . Toż i tnk wiadomo, że t y l k o w naszej wsi, naszym „orbis interior" — „ n a t u r a jest doskonalsa, od Pana Jezusa cłoziekoziu dana"«. Znaczenie owej wielostronnej izolacji wsi polskiej X I X wieku, k t ó r ą p o d s u m o w a ł był Witos lapidarnym stwierdzeniem, iż chłop „tworzył sobie swój w ł a s n y .świat, poza k t ó r y nie chciał ani nie mógł w y c h o d z i ć " ' , nie było dotąd należycie doceniane przez większość h i s t o r y k ó w i e t n o g r a f ó w epoki, k t ó r z y ograniczali się p r z e w a ż n i e do z d r o w o - r o z s ą d k o w e j konstatacji z w i ą z k u między odosobnieniem i konserwatyzmem chłopskich m i k r o k o s m e s ó w , czyli do teoretycznego uogólnienia — p e ł n y c h zresztą przesady — w e r s ó w W ł a d y s ł a w a Syrok o m l i o Polesiu: „Tu zaslonieni lasem i oblani wodą.' Z pokoleń w pokolenia ludzie wiek swój wiodą;/ Ż a d e n nowy obyczaj, żaden w y m y s ł świeży/ Nie p r z e m i e n i ł ich mowy n i k s z t a ł t ó w odzieży;/ Ż a d e n nowy duch wieki, nie przyłożył ręki,/ By zmienić bicie serca albo tekst piosenki..." Tymczasem wydaje się, iż skutki owego ..zasłonięcia lasem i oblania w o d ą " były o wiele szer­ sze i bardziej złożone. Nie p o r y w a j ą c się na całościo­ wą, s y s t e m o w ą ich analizę, warto chyba na paru naj­ bardziej jaskrawych i znaczących p r z y k ł a d a c h : г у t u a1 i z m u, m o r a l n o ś c i , s e n s u a 1 i z m u wiejskiego, u k a z a ć s p r a w c z ą , organizującą rolę pozostawania w izo­ lacji dla mechanizmu k u l t u r y ludowej X I X wieku. Rylualizm. Male, względnie odosobnione grupy, żyjące w mniej lub bardziej silnym poczuciu mitycznego za­ grożenia z e w n ę t r z n e g o , tylko w bardzo w ą s k i c h ramach pozwolić sobie mogły ( w p ł y w a ł y na to r ó w n i e ż racje ekonomiczne) na tolerowanie niezestandaryzowanych po­ staw jednostek, noszących w s z a k ż e zawsze w sobie za­ rodek groźby dezintegracji orbis interior . „Zespoleni i jednacy" — tak b r z m i e ć by zapewne winna n i e u ś w i a damiana dewiza dążeń tradycyjnej społeczności w i e j ­ skiej. N a t u r a l n ą zaś takiej zasady k o n s e k w e n c j ą oka­ zywać się m u s i a ł a społeczna niechęć do wszelkich po­ staw i działań indywidualnych, o b e j m u j ą c a z a r ó w n o za­ kres obyczajowości, w y p o s a ż e n i a materialnego (opiewa­ ny wielekroć chłopski opór przeciw innowacjom tech­ nicznym) , jak i — p r z y k ł a d to nader charakterystycz­ ny dla polskiej k u l t u r y ludowej X I X wieku — r e l i ­ gijności. „W ż a d n y m bodaj ś r o d o w i s k u , poza wiejskim, nie w y s t ę p u j e z t a k ą w y r a z i s t o ś c i ą oblicze społeczne re­ l i g i i — to, że jest ona s p r a w ą życia zbiorowego, a do­ piero w t ó r n i e indywidualnego." — pisał Stefan Czar­ nowski . I rzeczywiście — nawet modlitwa oceniana jest w ś r ó d chłopów zdecydowanie w y ż e j , jeżeli ma cha­ rakter zbiorowy. „Abo to Pan Bóg ma głowę do u w a ­ żania na k a ż d e g o z osobna", „ J a k razem, to i Pan Jezus inaczej w y s ł u c h a " , ,,Jek Jezus z apostoły i my k l ę k a j m y p o s p o ł y . . . " . Podobne opinie p o w t a r z a j ą sie w odniesieniu do pielgrzymek ( „ P i e l g r z y m i nie są nie­ mal nigdy przedstawicielami t y l k o samych siebie. Z re­ guły są jednocześnie p o ś r e d n i k a m i n a b o ż n o ś c i szerszego, lub szczuplejszego grona, k t ó r e p o w i e r z y ł o i m zaniesie­ nie p r ó ś b dio Boga przed cudownym obrazem Jego M a ­ t k i , dokonanie w imieniu m a n d a t a r i u s z ó w i za nich o k r e ś l o n y c h ćwiczeń nabożnych... Pielgrzym nawet sa­ motny, jest zawsze czyimś p o s ł e m . " ) , j a k r ó w n i e ż p r a k t y k pokutnych etc. Owemu u b ó s t w u — żeby nie powiedzieć b r a k o w i — i niskiemu wartościowaniu p r a k t y k i n d y w i d u a l n y c h przeciwstawia się oczywiście bogaty i z r ó ż n i c o w a n y repertuar w i e r z e ń , w y o b r a ż e ń i p r a k t y k zbiorowych. Realizacja tych ostatnich z udzia­ łem znaczniejszego grona u c z e s t n i k ó w wymaga zaś sta­ rannej reżyserii, o b e j m u j ą c e j z a r ó w n o czasowe, prze­ strzenne, jak i społeczne rozplanowanie obrzędu. K u l ­ J 18 ił. 4. Matka Boska S a l e t y ń s k a , olej na cm, X I X w. p ł ó t n i e , 65 X 51 19 50 51 52 53 tura ludowa wypracowała przez wieki (opierając się w t y m dziele w znacznej mierze na ciągłej adap­ tacji p i e r w i a s t k ó w c h r z e ś c i j a ń s k i c h do spetryfikowanych, a c h r z e ś c i j a ń s k i c h s t r u k t u r m i t y c z n y c h ) nader precyzyjne i koherentne „ s c e n a r i u s z e " rytualne. Boga­ ctwo ich form i bagaż w nich zawartych, a m a j ą ­ cych dla struktur rodzimej k u l t u r y ludowej X I X w i e k u znaczenie organizujące, tradycji mitycznych , łatwo p r z y ć m i ł y n a j w a ż n i e j s z ą z p u n k t u widzenia Kościoła, to jest teologiczną treść o b r z ą d k ó w . R y t u a ł o d e r w a ł się od swych teologicznych znaczeń stając się niezwykle często — sam w sobie przedmiotem w i a r y , jak пр.: powszechna w religijności ludowej X I X w. wiara, że „jeśli zaginą koladka ( t . j . obrzędy b o ż e n a r o d z e n i o w e ) n a s t ą p i koniec ś w i a t a " , gdzie sam zespół akcji o b r z ę ­ dowych przekształcił się w „ n o r m ę eschatologiczną", lub — bezrefleksyjnie, czyli bez z w i ą z k u z jego sen­ sem teologicznym, celebrowany spektakl, czego wymownym p r z y k ł a d e m m o g ą być choćby obchody ś w i ę t a M a t k i Bożej Zielnej realizowane w K a l w a r i i P a c ł a w s k i e j (fundacja 1668, sprowadzenie cudownego obrazu N M P ok. 1685). K a l w a r i a wybudowana została przez J ę d r z e j a Maksymiliana F r e d r ę z m y ś l ą — jak to sama nazwa wskazuje — o obchodach paschalnych. Jest ona możliwie w i e r n y m odtworzeniem miejsca Męki P a ń s k i e j — odległości pomiędzy kapliczkami, wyobra­ ż a j ą c y m i poszczególne stacje, wymierzone są tak, by o d p o w i a d a ł y odległościom w Jerozolimie. Mamy t u i górę O l i w n ą i potok Hebron vel C e d r o n (rzeka Wiar). W tej scenerii obnoszona b y ł a corocznie, w dniu 14.VIII (i jest zresztą do dzisiaj) figura M a r y i . Z okazji uroczystości W n i e b o w z i ę c i a idzie się więc do „ d o m k u P i ł a t a " , przechodzi przez „ H e b r o n " , odwiedza Annasza i Kajfasza... Ż a d e n z indagowanych współcześnie pielg­ r z y m ó w nie widział w t y m nic dziwnego, u z a s a d n i a j ą c 5J 55 5 6 57 135 �П. 5. Sw. B a r t ł o m i e j , drewno policbrom., wys. 67 cm, X I X (?) Z a b o r ó w , w o j . rzeszowskie. I I . 6. Wojciech Oleksy. Pieta, drewno mai. k r e d k a m i , wys. 28 cm, 1973 r. swoje p o s t ę p o w a n i e (np. ś p i e w a n i e pieśni wielkopost­ nych przy tak radosnym święcie) najfantastyczniejszy­ m i a p o k r y f a m i , albo prostym stwierdzeniem: „ j a k ­ b y ś m y inaczej r o b i l i , to by nas Pan Bóg p r z e k l ą ł , tak zawsze było i być m u s i . R y t u a ł sam w sobie oka­ zuje się więc w a r t o ś c i ą o b w a r o w a n ą nie tylko groź i4 oburzenia grupy, ale i gniewu B o ż e g o . Dokonuje się kliniczny w r ę c z przypadek procesu mityzacji: nie t r e ś ć n a u k i Kościoła, ale w y t w o r y społeczne, rezultaty okre­ ślonych p o w i k ł a ń historyczno-kulturowych, czy zgoła ekonomiczno-klasowych, czysto nieraz zewnętrzne i przypadkowe, j a w i ć się p o c z y n a j ą w oczach chłopów jako „odwieczne", „uświęcone", „ s ł u s z n e " i w konse­ kwencji p o d l e g a j ą rytualizacji. Liczne ś w i a d e c t w a po­ t w i e r d z a j ą zaś, iż w X I X wieku takie w ł a ś n i e zmitologizowane i zrytualizowane, acz niejednokrotnie zgoła fałszywe, w y o b r a ż e n i a o w ł a s n e j religii były często dla polskich w i e ś n i a k ó w podstawowym probierzem ich katolickiej p r a w o w i e r n o ś c i , p o z w a l a j ą c y m m i e s z k a ń c o m orbis interior nie t y l k o na pogardliwe ustosunkowy­ wanie się do innych grup wyznaniowych, n a r o d o w o ś c i o ­ wych, czy lokalnych, ale niekiedy nawet na ignoro­ wanie postawy i nauki książy, o ile ci u s i ł o w a l i w ś w i a t tych p o g l ą d ó w i n g e r o w a ć . Dotyczyło to, jak się wydaje, przede wszystkim sfery m o r a l n o ś c i Moralność. „ R y t u a l i z m e m t ł u m a c z y się t a k ż e fakt, że t r e ś ć etyczna c h r z e ś c i j a ń s t w a m a ł o z a p r z ą t a naszego w ł o ś c i a n i n a (...) M o r a l n o ś ć ludowa praktyczna w ca­ łości swojej, uzasadniona jest przede wszystkim tra­ dycją, starodawnym obyczajem. P o s t ę p u j e się w pe­ wien sposób w danych okolicznościach, bo nie ina­ czej p o s t ę p o w a l i ojcowie, bo tak p o s t ę p u j e się za­ wsze, nie zaś dlatego, że tak uczy ksiądz na kaza­ niu..." — stwierdza z n ó w Stefan Czarnowski, lecz zdanie jego, chociaż n i e w ą t p l i w i e słuszne, ma t y l k o opisowy charakter. „ T r a d y c j e " , „święte prawa", „czy­ 58 5 9 ł 60 0 1 136 ny ojców" to już w s z a k ż e k o ń c o w y p r o d u k t mityzacji. Co spoczywało jednak u jego podstaw, wokół jakich centralnych zasad o g n i s k o w a ł się system m o r a l n o ś c i ludowej X I X wieku? Otóż dopuszczając pewne n i u ­ anse regionalne , n a t r a f i m y i t u bez t r u d u na za­ sadnicze przeciwstawienia: „nasza grupa" — obcy, orbis interior — orbis exterior, k t ó r y c h w y n i k i e m by­ ła tzw. m o r a l n o ś ć swojacka, w której bezwzględnie p o t ę p i a n e zło, grzech ciężki, s t a n o w i ł o to wszystko, co u d e r z a ł o w g r u p ę od z e w n ą t r z l u b rozsadzało ją od ś r o d k a . Natomiast przewiny wobec obcego, czy p o p e ł n i o n e w imię utrzymania zasad ł a d u w e w n ę t r z ­ nego, były już traktowane zupełnie inaczej. Ten de­ terminowany przez na czelność f o r m u ł y „ r a z e m swo­ jacy" r e l a t y w i z m moralny w i d a ć bodaj najlepiej w zakresie oceny p r z e s t ę p s t w przeciw zdrowiu i mieniu bliźniego. I tak zabicie człowieka p o t ę p i a n e było oczy­ wiście suxowo przez X l X - w i e c z n y c h c h ł o p ó w nadrabskich i poczytywane za grzech ciężki, jednak „zabi­ cia człowieka znanego ze zbrodniczych c z y n ó w prze­ ciw m i e s z k a ń c o m w s i , chociażby i dla pomszczenia oso­ bistej krzywdy i w sposób p o d s t ę p n y , nie zaliczają już Nadrabianie do ciężkich p r z e s t ę p s t w . Wobec zaś s p e ł n i e n i a zabójstwa w imię ogólnego dobra l u d nie t y l k o uniewinnia zupełnie zabójcę, ale owszem czyn jego u w a ż a za bardzo p i ę k n y " . Dodajmy, iż w p r z y ­ padku gdy owo c a ł k i e m dowolnie interpretowane „ogól­ ne dobro" z w r a c a ł o się przeciw osobnikowi szczególnie (narodowościowo, językowo, religijnie, czy zawodowo) grupie obcemu, jego zgładzenie j a w i ł o się chłopom o m a l ż e pożyteczną rozrywtką, toteż prześcigali się w po­ mocy prowodyrom. Oto udokumentowany w znakomi­ tej monografii Jana S w i ę t k a , a z n a j d u j ą c y swoje od­ powiedniki z i n n y c h r e g i o n ó w , opis rozprawy z karcz­ marzem — Ż y d e m : „...dwaj młodzi parobcy częścią z osobistej zemsty, częścią w imię ogólnego dobra po62 6 3 6 i �stanowili zgładzić Lejbusia ze ś w i a t a . Z a m i a r u swego dokonali w święto Matki Boskiej Zielnej (warto zwrócić u w a g ę na s y m b o l i k ę tego doboru t e r m i n u — przyp. L . S.) w jego w ł a s n e j szynkowni. (...) Rozpo­ częło się kolankowanie, kopanie obcasami i deptanie (...) Za c h w i l ę dobrze już zbitego wyw-leczono za włosy z izby karczemnej na pole, a tu wielu z obecnych u w a ż a ł o za swój o b o w i ą z e k przynajmniej przez jedno uderzenie k o ł k a p r z y c z y n i ć się do zgładzenia L e j b u sia. (...) L e j b u ś t y m sposobem do stu kołów o t r z y m a ł już po śmierci... (...) A l e — komentuje S w i ę t e k — nie można tego u w a ż a ć za pastwienie się nad trupem, bo cała wieś wtedy o p o w i a d a ł a sobie, że L e j b u ś t y l k o dlatego tak liczne razy po ś m i e r c i odniósł, p o n i e w a ż obawiano się, aby »się nie zatajuł« (udał n i e ż y w e g o ) ' . Oczywiście — przypadki z a b ó j s t w to zdarzenia skraj­ nie jaskrawe i w b r e w plastycznemu opisowi Wincen­ tego Witosa, j a k to „ T r u p y zalegały p o d w ó r z a kar­ czemne, komisje s ą d o w e i prokuratorskie zjeżdżały co t r o c h ę do w s i . . . " — jednak dosyć na wsi polskiej X I X wieku rzadkie. Problemem dalece powszechniejszym były t r w a ł e uszkodzenia cielesne i okaleczenia stano­ w i ą c e najczęściej — rzecz to typowa dla większości izolowanych grup lokalnych w Europie — owoc po­ rachunków wewnątrzrodzinnych. Niezwykle istotnym instrumentem zachowania ł a d u w e w n ą t r z grupy była w s z a k ż e jej spetryfikowana h i e r a r c h i c z n o ś ć , podział u p r a w n i e ń i w ł a d z y z a r ó w n o w skali całego orbis interior, j a k i jego integralnych — rodzinnych ato­ m ó w . S t ą d b e z w z g l ę d n e poszanowania praw rodziciel­ skich, p o s u n i ę t e tak daleko, iż „... uszkodzenia cielesne dzieci przez rodziców, wskutek k t ó r y c h następuje ś m i e r ć po u p ł y w i e k r ó t s z e g o l u b dłuższego czasu, nie należą do bardzo rzadkich p r z y p a d k ó w . (...) Sąsiedzi nie podnoszą ich z zasady, aby nie n a r u s z y ć p r a w ojcowskich; zresztą ś m i e r ć dziecka u w a ż a się za natu­ r a l n ą , skoro ona nie n a s t ę p u j e b e z p o ś r e d n i o po pobi­ ciu, ale po dłuższej słabości, k t ó r a jest jego n a s t ę p ­ stwem. — Sąsiedzi t y l k o wtedy nie puściliby bezkar­ nie rodzicom zabicia dziecka, gdyby ono od r a z ó w z ich r ę k i natychmiast zakończyło życie. (...) Jak cięż­ kie i częste są kalectwa, o k t ó r e rodzice dzieci przy­ p r a w i a j ą , j a k nieopatrzne są razy, k t ó r e oni nawet z b ł a h y c h p o w o d ó w między nie rozdzielają, wystarczy choćby z a g a d n ą ć jednego i drugiego w ł o ś c i a n i n a , k t ó r y ma pewne wady fizyczne l u b u m y s ł o w e , o d k ą d d a t u j ą się te jego wady, a usłyszy się od niego narzekania na »tatusia, co go o k u l a w i l i , ize teraz u k r y m u j e na nogę, bo go porazili p a ł ą , j a k uciekał, ize się bał, zeby go nie pobili za to, ize p u ś c i u ł w konicyne k r o w y * ; lub »na mamusie, ze m u u t r ą c i l i r ę k ę , j a k i m k i j kciał w y d r z y ć , izeby go nie b i l i za to, ze k r ó w nie n a p a s « (...) Utyskuje też niejeden na tatusia l u b m a m u s i ę , »ize gio raz tak po łbie z w a l i l i , ize on teraz p a m i ę c i n i ma i zabacuje se i w g ł o w i e m u się casem jaze mąci«" . Ii? 66 e7 Sensualizm. W y o b r a ź n i a chłopa polskiego X I X wieku k s z t a ł t o w a n a przez z m i t o l o g i z o w a n ą t r a d y c j ę l o k a l n ą nie w y b i e g a ł a dalego poza granice orbis interior. Wizja ś w i a t a „po tamtej stronie" t r w a ć więc m o g ł a i t r w a ł a w spetryfikowanym bezruchu mitycznych w y o b r a ż e ń . Sytuacja k o m p l i k o w a ł a się jednak w przypadku przy­ jęcia i zaakceptowania przez wieś jakiejkolwiek n o w i ­ ny z z e w n ą t r z . I tak, zasymilowanie modelu dobrego w ł a d c y , w jego konkretnej postaci, pociągać by wszak za sobą winno spopularyzowanie obrazu d w o r u , czy choćby (w zależności od zaboru) k o p u ł k r e m l o w s k i c h cerkwi, galerii Sanssouci, kolumnad Hofburgu. R ó w ­ nież dzieje ewangeliczne r o z g r y w a j ą się na tle pustyn­ nych p i a s k ó w , egzotycznych g a j ó w oliwnych, w cieniu II. 7. M a r i a n J ó ź w i a k , S p o w i e d ź , wys. 32 cm. drewno polichrom. p i r a m i d . Zrozumienie tego kontekstu, u d o s t ę p n i e n i e w y ­ o b r a ź n i tamtej — odległej rzeczywistości pod inną, niż b a ś n i o w o - f a n t a s t y c z n a f o r m ą , oznaczałoby zaś uznanie możliwości toczenia się normalnego ludzkiego życia w ś r ó d r ó ż n y c h pejzaży, zwierząt, roślin, co uderza­ łoby w s a m ą istotę dychotomii orbis i n t e r i o r : orbis exterior i p r o w a d z i ł o do jej zupełnego zniweczenia. B r o n i ą c się przed t y m , azyli i n n y m i słowy — chcąc u d o s t ę p n i ć chłopom nowe treści bez naruszania binar­ nej s t r u k t u r y mitycznej, podjęła k u l t u r a ludowa u w i e ń ­ czony p e ł n y m powodzeniem w y s i ł e k zmiany kontekstu „ t a m t y c h " zdarzeń, przeniesienia ich b o h a t e r ó w w t u ­ tejsze, swojskie, z r o z u m i a ł e realia. Są więc nadal „tam daleko" domy „wyzse niz T a t r y " , rzeki w ó d k ą p ł y n ą c e , kościoły z r u b i n ó w i złota, ale j u ż „ n a s z cysorz to ma z dziesięć zagród i po sto owiecek w k a ż d e j " . Pan Bóg w chłopskim przebraniu o d w i e d z a ć ma posz­ czególne wsie, czynić cuda i w y m i e r z a ć d o r a ź n i e spra­ w i e d l i w o ś ć , Matka Boska upodabnia się do w i d y ­ wanej od czasu do czasu „ p a n i e n k i ze d w o r a " ... Wszy­ stko wraca do normy. Z n ó w mamy do czynienia z prze­ ciwstawionym „ o b c e m u " ś w i a t e m swojskim i dosło­ w n y m , namacalnym i z r o z u m i a ł y m . Czyż może zatem dziwić, że w tak u k s z t a ł t o w a n e j ś w i a d o m o ś c i chłopa nie mieściło się na p r z y k ł a d , iż m ó g ł b y z w r a c a ć się do Wszechobecnego m o d l ą c się niekoniecznie przed kon­ kretnym, dobrze sobie znanym obrazem świętym. Nie! — on zwraca się t y l k o do tego tu obrazu k t ó r y sam w sobie „ m a udział w naturze w y ­ obrażanej postaci i postać tę streszcza" , który sam w sobie jest cudowny. Więc i medalik, k t ó r y do tego obrazu p r z y t k n i ę t o będzie m i a l „większą moc" od medalika zwykłego, więc i dyskusja, k t ó r a Matka Boska jest „silniejsza" — krasnobrodzka czy j a r o s ł a w ­ ska — m o g ł a w y d a w a ć się jak najbardziej uzasadnio­ n a . Jak dalece wizerunek, symbol, u t o ż s a m i a n y był e s 69 70 71 72 137 �z postacią, k t ó r ą sygnalizuje, jak daleko sięgał konkretyzm ludowej w y o b r a ź n i religijnej, p r z y k ł a d e m nie­ zwykle m a ł o w Polsce X I X w i e k u r o z w i n i ę t y k u l t r e l i k w i i . Wzruszająco uzasadnia to współczesny (IV. 1975) respondent z Nowego Sącza w odniesieniu do r e l i k w i i św. S t a n i s ł a w a K o s t k i : „A na co ja się mom do kości modlić, kiej m o g ę godoć do całego Stani­ s ł a w a Świętego..." (chodziło oczywiście o figurę). Ten naiwny n i e w ą t p l i w i e i niejednokrotnie depre­ cjonowany ludowy sensualizm legł jednak, m i m o wszy­ stkich swoich ograniczeń, u podstaw specyficznego bo­ daj dla ziem p ó ł n o c n o - s ł o w i a ń s k i c h typu niezwykle głębokiej i autentycznej wrażliwości religijnej. Katolicyzm. Wrażliwość religijna. Jeżeli w s p o m n i e l i ś m y o tendencji do „zeswoj szczenią" i usensualnienia wizji sacrum przez k u l t u r ę ludową XIX wieku, to p o m i n ą ć w s z a k ż e nie m o ż e m y drugiej — daleko bardziej istotnej — strony tego samego zjawiska, czyli sakralizacji „swojego" ś w i a t a , orbis interior, w k t ó ­ r y m większość obserwowalnych e l e m e n t ó w rzeczywis­ tości z w i ą z a n y c h zostaje b e z p o ś r e d n i o z postaciami Chrystusa, M a r y i , świętych — lub ich działalnością. S p ó j r z m y na same choćby nazwy r o ś l i n : boży byt (amb­ rosia maritima), boże drzewko (artemisia abrotanum), boży mech (hieracium pilosella), dłoń Chrystusowa (or­ chis conopsea), koszyczki Najświętszej Panny M a r y i (verbena officinalis), lenek Panny M a r y i (linaria v u l ­ garis), łysina św. Piotra (scabiosa succisa), łzy M a t k i Bożej (pisum sativum), rajskie drzewo (aquillaria agalloeha), warkoczyki Najświętszej Panienki (verbascum thapsus), ziele św. Antoniego (plumbago europaea), zło­ te włoski M a t k i Boskiej (polytriehum)... etc. A prze­ cież na t y m nie koniec. R ó w n i e ż wszelkie właściwości roślin i z w i e r z ą t , ich w y g l ą d , głosy, zachowania znaj­ dują w y t ł u m a c z e n i e w niegdysiejszym lub permanent­ n y m kontakcie z sacrum. I tak na p r z y k ł a d gałązki leszczyny zabezpieczać m a j ą przed b u r z ą , gdyż pod t y m drzewem s c h r o n i ł a się Ś w i ę t a Rodzina podczas ucieczki do Egiptu, osika dygocze do dzisiaj ze w s t r ę t u po d o t k n i ę c i u ciała Judasza, k t ó r y się na niej był po­ wiesił, skowronek jest pod s p e c j a l n ą o c h r o n ą M a t k i Bożej w n a g r o d ę za to, że w y d ł u b a ł cierń z g ł o w \ u m ę c z o n e g o Pana Jezusa, p a j ą k a nie walno zabijać gdyż uciszył ongiś m u c h ę p r z e s z k a d z a j ą c ą s p a ć Dzie­ ciątku lub wręcz przeciwnie — należy t ę p i ć za przech­ w a ł k i , iż przędzie cieniej od Najświętszej Panienki, j a ­ skółka u k r a d ł a nożyczki i k ł ę b e k czerwonych nici szy­ jącej M a r y i i za k a r ę ma p i ę t n o nożyczek na ogame (głębokie wycięcie), а czerwonego koloru pod szyją (chodzi o j a s k ó ł k ę d y m ó w k ę — hirondo rustica) etc. etc... Cały ś w i a t wokół, „ w s z y s t k i e dzienne sprawy" w i e ś n i a c z e w ł ą c z a n e były przez k u l t u r ę l u d o w ą w chrześcijański k r ą g sacrum. Owo w ł ą c z e n i e nie wyczer­ p y w a ł o się przy t y m w dziedzinie f o l k l o r u słownego, lecz w istotnym stopniu d e t e r m i n o w a ł p o s t a w ę c h ł o ­ pów, ich stosunek do rozlicznych p r z e d m i o t ó w i zja­ wisk. By się o t y m p r z e k o n a ć wystarczy w s p o m n i e ć choćby n a b o ż n y szacunek ludu dla „ d a r ó w B o ż y c h " — chleba krojonego na krzyż i podnoszonego z ziemi — jeżeli u p a d ł — z p r z e p r a s z a j ą c y m p o c a ł u n k i e m , po­ t r a w ż e g n a n y c h przed spożyciem, r ó ż n o r a k i c h p ł o d ó w święconych uroczyście w dniach: M a t k i Boskiej Gro­ mnicznej (2.02.) — wosk, św. Błażeja (3.02.) — j a b ł k a , św. Agaty (5.02.) — sól, św. Walentego (14.02.) — len, św. Tomasza (7.03.) — chleb, św. Ł a z a r z a (27.03.) — ziele s z a k ł a k u , Przemienienia P a ń s k i e g o (6.08.) — owo­ ce, miód, koper, św. W a w r z y ń c a (10.08.) — miód, m a s ł o , M a t k i Boskiej Zielnej (15.08.) — zioła pcftne i k w i a t y , św. Rocha (16.08.) — bydło, i.t.d. Warto też zwrócić u w a g ę na powszechne przyjęcie przez w i e ś p o l s k ą r e l i ­ 7 3 74 138 gijnych f o r m u ł p o w i t a ń , p o z d r o w i e ń i życzeń: „Niech będzie pochwalany Jezus Chrystus", „szczęść Boże", „Boże dopomóż", „z Bogiem", „Boże p r o w a d ź " , „w i m i ę Boże", „wszelki duch Pana Boga chwali", „niech cię Bóg ma w swojej opiece" i związanego z n i m i zwy­ czaju czynienia znaku k r z y ż a przed p r a c ą , podróżą, w a ż n ą r o z m o w ą , przy powrocie do domu..., czyli ogól­ niej — na rozpoczęcie i z a k o ń c z e n i e k a ż d e g o z w a ż ­ niejszych lub niebezpiecznych przedsięwzięć, w p e ł n y m poczuciu zależności ich powodzenia od Bożego w y r o k u . Poczuciu tak silnym, iż w księgach łask przy cudo­ wnych obrazach, a nawet na votach, znajdujemy nie­ zwykle często zapisy p o d z i ę k o w a ń za opiekę Bożą w sprawach, k t ó r e obserwatorowi nie obdarzonemu ową ludową „wrażliwością m i r a k u l a r n ą " w y d a ć się m u s ^ ą naturalne i codzienne: „Za szczęśliwy p o w r ó t z m i a ­ sta", „za plon obfity", a nawet (sic!) „za p o m y ś l n e u k o ń c z e n i e budowy obory". Adresatem p r ó ś b o pomoc i o r ę d o w n i c t w o , a w konsekwencji i podobnych cyto­ w a n y m p o d z i ę k o w a ń , była na wsi polskiej przede wszystkim osoba M a t k i Bożej. „ W s z y s t k o tam wielkość M a t k i Bożej chwali,/ Wszystko J ą w i e l b i albo Jej się ż a l i ! " — pisał w. Pol i rzeczywiście nasilenie k u l t u maryjnego p r z y b r a ł o w ś r ó d chłopów polskich X I X w i e k u rozmiary niespotykane w innych krajach Europy Płn., na co d e c y d u j ą c y w p ł y w m i a ł y , j a k się wydaje, cztery czynniki: 1. popularyzowanie przez K o ­ ściół (szczególnie po Tridentinum) prostych i ł a t w o do­ s t ę p n y c h sensualnej m e n t a l n o ś c i chłopskiej stereoty­ p ó w k u l t o w y c h : M a r y i — piastunki (Panagia Galaktotrophousa, Glykophilousa i Hleousa), opiekunki (orędo­ wniczki), czy zbolałej m a t k i (Panagia Strastnaja, M a ­ ter Dolorosa), k t ó r e ł a t w o b y ł o d o p a s o w a ć do konkret­ nych sytuacji codziennego życia, 2. niemal i u p e ł n y brak (poza Ś l ą s k i e m C i e s z y ń s k i m i Inflantami) pene­ t r a c j i protestanckiej na wsi polskiej, w z g l ę d n i e silny natomiast (szczególnie na kresach wschodnich) w p ł y w p r a w o s ł a w i a , 3. bardzo silne pierwiastki matriarchalne w kulturze społecznej wsi polskiej, z w i ą z a n e z jej rolniczym — o s i a d ł y m charakterem, 4. rc zdrobnienie przestrzenne k u l t u do w i e l u m a ł y c h c e n t r ó w l o k a l ­ nych, umożliwiające zamykanie go i interpretowanie w kategoriach orbis interior. Tradycyjna socjologia pol­ ska a k c e n t o w a ć z w y k ł a , mniej czy bardziej ś w i a d o m i e , g ł ó w n i e ostatni (4.) spośród wymienionych czynników. W t a k i m ujęciu ludowa nabożność maryjna, oderwana od c a ł o k s z t a ł t u zagadnienia chłopskiej w r a ż l i w o ś c i r e l i ­ gijnej, staje się l i - t y l k o j e d n y m jeszcze elementem sakralizacji „swojskiej ekumeny" lub identyfikacji k u l ­ turowej, p o w i e r z c h o w n ą w a r s t w ą bez w i ę k s z e g o znacze­ nia, p o d p o r z ą d k o w a n ą całkowicie mitycznym s t r u k t u ­ r o m k u l t u r y ludowej. Na poparcie takiego poglądu p r z y w o ł u j e się z r e g u ł y ł a t w y statystycznie do w y k a ­ zania głęboki rozdźwięk między nakazami etycznymi które winny wynikać z kultu a moralnością swojacką; jak r ó w n i e ż u n a o c z n i a j ą c e dobitnie n i e t r w a ł o ś ć spekta­ kularnych nawet uniesień religijnych ludu w y n i k i róż­ nych akcji sanacyjnych podejmowanych, szczególnie często pod koniec X I X wieku, przez kolejne diecezje. „ J e d n e g o dnia po p o ł u d n i u — opisuje np. Wincenty W i ­ tos — zjechali w e d ł u g zapowiedzi księża r e d e m p t o r y ś c i . W bardzo licznych i g o r ą c y c h kazaniach, starali się oni w j a k najczarniejszych barwach p r z e d s t a w i ć skutki p i j a ń s t w a i zepsucia połączonego zwykle z n i m , gro­ żąc strasznymi k a r a m i -bożymi, k t ó r e w t y m i przy­ szłym życiu na pewno nie o m i n ą w i n o w a j c ó w . Szcze­ gólnie k:s. L u b i ń s k i w s ł o w a c h p o r y w a j ą c y c h , m a l u j ą c ogrom czeluści piekielnych i g o s p o d a r k ę z a j ę t y c h tam s z a t a n ó w , potrafił d o p r o w a d z i ć ludzi do tego, że to piekło i s z a t a n ó w z n ę c a j ą c y c h się nad p o t ę p i e ń c a m i 7 5 76 �II. 8. Frasobliwy, Pantalowice, woj. widzieli wciąż przed sobą tak we dnie, jak i w nocy. W czasie parodniowych misji kobiety zawodziły głośno i p r z e r a ź l i w i e , mężczyźni stali p r z e w a ż n i e nieruchomo z zachmurzonymi, na dół spuszczonymi twarzami. Wszy­ scy byli u spowiedzi i wszyscy przyrzekli solenną po­ p r a w ę , w y r z e k a j ą c się wszystkiego złego. Misje z a k o ń ­ czyły się generalnym ś l u b o w a n i e m od wszelakich t r u n ­ k ó w i uroczystym p o d z i ę k o w a n i e m Bogu za t ę w i e l k ą p r z e m i a n ę . Proboszcz chodził uradowany, a m a r t w i ł o go tylko, że k i l k a kobiet chodziło z objawami o b ł ą k a ­ nia. Był to jednak t r i u m f bardzo przedwczesny, gdyż j a k się okazało, misje i ś l u b y niewiele i nie na długo pomogły. Ś l u b u j ą c y , prawie wszyscy, wstrzymali się od picia na p a r ę tygodni, huczna i głośna karczma z u p e ł ­ nie opustoszała. Nie b r a k ł o jednak takich, co p i l i po k r y j o m u lub po innych karczmach. Z czasem zaczęli pić wprost otwarcie i to jeszcze więcej niż przedtem, ażeby odrobić zaległości. Wszystko zaczęło iść po da­ rzeszowskie, X I X w. (?) wnemu" Wszystko po dawnemu — m o ż n a więc, za­ k ł a d a l i n i e k t ó r z y badacze , tych p a r ę pomisyjnych tygodni p o m i n ą ć , w y r z u c i ć — jako redundantne — pc.a margines opisu i analizy. I t u w ł a ś n i e p o p e ł n i o n o za­ sadniczy, n i e m o ż l i w y później do naprawienia, błąd. Nie spostrzeżono bowiem, że podobne jak m i s j i , tyle ż bardziej spontaniczne i niie połączone z eschatologiczną grozą, było o d d z i a ł y w a n i e na m e n t a l n o ś ć l u d o w ą całego szeregu zdarzeń. Przypomnijmy powszechny w X I X wieku zwyczaj godzenia się w r o g ó w z okazji ś w i ą t Bo­ żego Narodzenia, Wielkanocy, Bożego Ciała, powstrzy­ mywanie się od alkoholu w wigilię wszelkich ś w i ą t ma­ ryjnych („Kto kocha M a r y j ą nie pyta o wiliją"), a czę­ sto i przez cały W i e l k i Post, często w y s t ę p u j ą c y zakaz bicia z w i e r z ą t domowych w soboty (dzień maryjny) i na Boże Narodzenie, przerywanie bójek na d ź w i ę k d z w o n ó w w z y w a j ą c y c h do p o ł u d n i o w e j m o d l i t w y , poniechiwanie zemsty (nawet na obcych!) przy Zielonych 78 r 139 �J ę d r z e j Wowro: i l . 9. Sw. E m i l , drewno polichrom.; i l . 10. Chrystus Ś w i ę t a c h lub po prostu „w imię M a r y i " etc. Że były to wszystko d z i a ł a n i a k r ó t k o t r w a ł e i d o r a ź n e , że potem znów „po dawnemu"...? — Zapewne. Jeżeli wyliczyć jednak czasokresy „po dawnemu" i „nie po dawnemu", okaże się, iż była wieś polska X I X w i e k u a r e n ą ciągłe­ go starcia postaw. C h r z e ś c i j a ń s t w o szczególnie dzięki sentymentalnym s k ą d i n ą d , ale za to z r o z u m i a ł y m i ż y ­ wo o d d z i a ł u j ą c y m uczuciowo formom kultu maryj­ nego, z d y n a m i z o w a ł o — jeżeli m o ż n a się tak w y r a z i ć — e t y k ę wsi, wniosło w życie chłopów nowy — obcy statycznym, dychotomicznym s t r u k t u r o m orbis interior — głęboki ferment. Ustny przekaz tradycji. Wieś polska X I X wieku jest jednak, o czym j u ż p i s a l i ś m y na w s t ę p i e , w ogromnym procencie n i e p i ś m i e n n a . Tradycja utrzymuje się t u więc dzięki p a m i ę c i o w e m u przekazowi ustnemu. M e ­ chanizmy zaś p a m i ę c i z a r ó w n o k o m p u t e r ó w , jak i l u ­ dzi m a j ą charakter zero-jedynkowy, to jest k o d u j ą i n ­ formacje w oparciu o system binarnych p r z e c i w s t a w i e ń . S t ą d wypreparowane przez s t r u k t u r a l i s t ó w , z dostar­ czanego przez k u l t u r y ludowe m a t e r i a ł u , pary: góra — dół, lewe — prawe, m ę s k i — żeński, tył — przód, nie są bynajmniej elementem abstrakcyjnej łamigłówki, lecz o b n a ż e n i e m zasad ludowej klasyfikacji zjawisk, klasyfikacji, k t ó r a determinuje nie tylko możliwość przekazu najbardziej złożonych treści ale r ó w n i e ż i r o ­ zumienie zachodzących między przedmiotami zależ­ ności i z w i ą z k ó w ; to wszystko co określać się ostatnio zwykło jako „ m y ś l e n i e m i t y c z n e " — będące samą istotą k u l t u r y ludowej. Jedynie w kategoriach tego m y ś l e n i a zrozumieć m o ż e m y całą sferę ludowej (w t y m apokryficznej) wierzeniowości, folkloru słownego, wiedzy, obrzędowości, m a g i i . . . F u n d a m e n t a l n ą zaś j e ­ go p o d s t a w ą jest w ł a ś n i e , inwokowana dotychczas r a ­ czej z p u n k t u widzenia socjologicznego, nie wyczerpu­ j ą c a się w n i m przecież, opozycja: „orbis interior" — „orbis exterior", w e w n ę t r z n e — z e w n ę t r z n e , do ś r o ­ dka — na z e w n ą t r z . 70 80 Katolicyzm — wymiar drugi. C h r y s t i a n i z u j ą c wieś K o ­ ściół nie s t a r a ł się w większości p r z y p a d k ó w (przy­ 140 w Ogrójcu, drewno polichrom. 46 X 30 cm. najmniej do X V I I I — X I X wieku) p o d e j m o w a ć frontal­ nej w a l k i ze s t r u k t u r a m i tego m y ś l e n i a z m i e r z a j ą c r a ­ czej do ich adaptacji, oraz zgadzając się na daleko idącą folkloryzację swej l i t u r g i i , hagiografii etc. Za­ w d z i ę c z a m y tej formacji misyjnej z n a c z n ą ciągłość np. układu ludowego (przedchrześcijańskiego) kalendarza o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a , w a r t o ś c i o w a n i a przestrzeni, og­ romnej ilości p r a k t y k magicznych etc. Zafascynowani t y m i i podobnymi zbieżnościami z e w n ę t r z n y m i lub d ł u ­ gim t r w a n i e m w e w n ę t r z n y c h struktur k u l t u r y ludowej etnografowie skoncentrowali się na nich niemal c a ł ­ kowicie. W ten sposób uszedł ich uwadze i n n y rezul­ tat chrystianizacji, k t ó r y potocznie n a z w a ć by m o ż n a u w e w n ę t r z n i e n i e m — niekoniecznie intelektualnego — poznania religijnego, do k t ó r e g o p r z y n a l e ż a ł a b y ta ta­ jemnicza rzeczywistość, k t ó r ą pastor Bonhoeffer nazy­ w a ł „ g ł ę b i ą " . Samo indywidualne przeżycie „głębi" jako „ n i e d a j ą c e się w y r a z i ć , a więc w pewien sposób nieprzekazywalne" znajduje się n i e w ą t p l i w i e poza za­ sięgiem n a r z ę d z i i metod etnologa. Nie może on jednak p o m i n ą ć projekcji owego d o ś w i a d c z e n i a na ś w i a t ze­ wnętrzny, której społeczny w y m i a r zasygnalizowali choćby B o l e s ł a w Prus w dialogu d r ó ż n i k a Wysockiego z uratowanym przed samobójczą śmiercią W o k u l s k l m , czy Stefan Ż e r o m s k i w Charitas (scena z s o ł d a t e m p r z e k a z u j ą c y m odnalezione dziecko panu Granowskiem u ) , k t ó r e j jednak najwyraziistszą i n a j d o s t ę p n i e j s z ą d o m e n ą jest ludowa sztuka sakralna. Ludowość czy „ludowość". Sztuka ludowa... — I t u w ł a ­ śnie dochodzimy do swoistego paradoksu. Otóż defi­ niując o w ą u m o w n ą „ l u d o w o ś ć " rzeźby, r y t u a ł u , opo­ wieści, postawy, s k ł o n n i j e s t e ś m y o d w o ł y w a ć sdę prze­ de wszystkim do spetryfikowanych s t r u k t u r m y ś l e n i a mitycznego. Można w r ę c z z a r y z y k o w a ć twierdzenie, iż przedmiot o tyle jest w powszeahnym odczuciu „ l u d o ­ w y " o ile mieści się bez reszty w owych strukturach. Napewno „ l u d o w y " wydaje się więc np. ś w . E m i l J ę d r z e j a Wowry, p r z e d s t a w i a j ą c y jakiegoś „świętego w ogóle" (św. E m i l nie znany jest tradycji chrześci­ j a ń s k i e j , a najbliższy m u imieniem ś w . Emilian odznacza 81 82 83 b4 8 5 �się w ikonografii w i e l k i m mnisim kapturem — stąd nawet jego przydomek ,,Cucullatus") i p r z y w o ł u j ą c y dla p o d k r e ś l e n i a sacrum tematu atrybuty całej plejady ś w i ę t y c h (gałąź k w i t n ą c a w dłoni, korona, pies...) *\ jak r ó w n i e ż mityczny stereotyp drzewa życia (kwiaty z ptakami po bokach). Natomiast Ostatnia Wieczerza Józefa L u r k i budzić już będzie p o w a ż n e zastrzeżenia co do swej ,,ludowości". W sferze literackiej jest wszak­ że ta rzeźba niejako r e p l i k ą katastroficznych strof A r a ­ gona z Nie ma miłości szczęśliwej: ,,A kiedy człowiek chce z miłością szeroko o t w o r z y ć ramiona, jego cień... ma k s z t a ł t k r z y ż a . " U L u r k i r z ą d tych samych skoja­ r z e ń : miłość — otwarte ramiona — krzyż, nabiera jednak znaczenia odwrotnego — miłości (szczęśliwej;) r e a l i z u j ą c e j się przez u k r z y ż o w a n i e . Głębia tej teolo­ gicznej refleksji (a przecież zubożyliśmy ją p o m i j a j ą c całą s y m b o l i k ę Wieczerzy) odbiega jakże daleko od dualistycznej ś w i a d o m o ś c i „ d r z e w a życia". Czy jest więc L u r k a „ l u d o w y " ? — Trudno odpowiedzieć. Te same w ą t p l i w o ś c i i w innych rejonach k u l t u r y religijnej wsi. P o s t a w ę par excellence „ l u d o w ą " refe­ ruje np. A n t o n i G o ł u b i e w poprzez monolog napotkanej na łódzkim targu wileńskiej przekupki, w y w o ł a n y stwierdzeniem tożsamości Częstochowskiej i Ostrobram­ skiej M a t k i Boskiej: „Może i prawda, że ta sama. A l e różnica t a k i jest: nie pójdziesz do tutejszej j a k do naszej, k a ż d y zrozumi, że taka rzecz n i e m o ż e b n a . (...) Do naszej Ostrobramskiej polecisz, wypłaczesz się, w y ­ powiesz wszystko j a k kobieta kobiecie, dusza cała otwo­ rzysz. A u tej Częstochowskiej na r e n k u siedzi m a l u ­ sieńki .Tezusik, patrzy swoimi oczkami i k a ż d z i u t k i e słowo p o d s ł u c h u j i : to i dyskrecji żadnej nie ma. A jesz­ cze K r ó l o w a Polski, ciż z k r ó l o w ą bendziesz g a d a ł bez nijakiej ż e n a d y ? . . . " Gdy jednak chłopi — kiedy pod­ czas wojny nie stało księdza — postawili w konfesjo­ nale krzyż i do niego się s p o w i a d a l i — czy była to postawa „ l u d o w a " ? Wieś polska w procesie przemian. Nie jest to dzielenie włosa na czworo. W ś w i a d o m o ś c i większości w s p ó ł c z e s ­ nych e t n o g r a f ó w (jak i zafascynowanych egzotyką e k s p l o r a t o r ó w sprzed I Wojny Ś w i a t o w e j ) funkcjonuje w s z a k ż e „ t r a d y c y j n y " i „ l u d o w y " wiek X I X , k t ó r y dopiero pod w p ł y w e m X X - w i e c z n y c h p r o c e s ó w i n d u ­ strializacji i urbanizacji podlegać poczyna przemianom — r ó w n i e ż w sferze k u l t u r y duchowej. I dopiero wieku X X dotyczą w ą t p l i w o ś c i co jest jeszcze, a co j u ż nie jest „ l u d o w e " . W ten sposób wytworzona zostaje fał­ szywa dychotomia „ t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j " i „wsi polskiej w procesie przemian". Na tej zaś dychotomii o p i e r a j ą się liczne analizy i p o r ó w n a n i a . Tymczasem kształt k u l t u r y duchowej wsi polskiej X I X w i e k u de­ t e r m i n u j ą : ustny przekaz tradycji, zmieniająca swe na­ tężenie izolacja i katolicyzm w obu swoich nurtach. „ T r a d y c y j n a k u l t u r a ludowa" X I X w i e k u nie jest więc tak ze wszystkim „ l u d o w a " . Z r e s z t ą znajduje się ona „od czasów Seta" , czyli „od zawsze" w procesie przemian. Na t y m też zasadza się jej fascynujące bo­ gactwo. 87 88 89 PRZYPISY 1 A r t y k u ł niniejszy jest rozszerzoną i z m i e n i o n ą w e r s j ą tekstu do książki Uniwersalizm i swoistość kul­ tury polskiej, pod red. Jerzego Kłoczewskiego, która u k a ż e się n a k ł a d e m T N K U L w 1981 roku. P o r ó w n a j : K . G. Izikowitz, Esąuisse ethnographiąue, w : Echanges et Communications, Paris 1970, s. 933—934; L . Nowak, Prawda jest tam, gdzie nikt jzj nie oczekuje, „ Z n a k " nr 11—12 1977, s. 1351. P. Lazarsfeld, Le vocabulaire des sciences sociales, Paris 1965. P o r ó w n a j : J. Sutter, Demographie, genetique et ethnologie, w : Ethnologie Generale, Paris 1968, s. 1529. P o r ó w n a j : J. S. B y s t r o ń , Kultura Ludowa, War­ szawa 1947, s. 93—95. P o r ó w n a j : I . Kostrowicka, Z. Landau, J. Toma­ szewski, Historia gospodarcza Polski XIX г XX wieku, Warszawa 1966, s. 153. B. C y w i ń s k i , Doświadczenie sześciu pokoleń, „ Z n a k " nr 10—11 1978, s. 1294. P o r ó w n a j : E. K o z ł o w s k i , Służba Polaków w sze­ regach armii rosyjskiej, w : Społeczeństwo polskie XVIII i XIX wieku, t. V I , Warszawa 1974, s. 109—128. P o r ó w n a j п р . : E. Tyszkiewicz, Opisanie powiatu borysowskiego, W i l n o 1847, s. 18—19. B y s t r o ń , op. cit., s. 99. W y n i k i b a d a ń na Roztoczu L u b e l s k i m (IX.197G) i Ziemi C h e ł m s k i e j (IX.1977) — m a t e r i a ł y w dyspo­ zycji K a t e d r y Etnografii U.W. X . S a d o k - B a r ą c z , Cudowne obrazy Matki Naj­ świętszej w Polsce, L w ó w 1891. X . W a c ł a w z Sulgostowa. O cudownych obrazach w Polsce Przenajświętszej Matki Bożej, K r a k ó w 1902. Proporcja na podst. E. Ciupak. Kult religijny i jego społeczne podłoże, Warszawa 1965, s. 105. Z. Biały, Ekonomiczna i kulturowa rola targów i jarmarków w Małopolsce południowej w XIX i XX wieku, „Etnografia Polska" t. X I I , 1968, s. 29—66. K . C h ł ę d o w s k i , Galicyjskie jarmarki, „Dodatek tygodniowy przy Gazecie L w o w s k i e j " 1872, s. 185. M . Praskowski, Wpływ jarmarków na lud wiej­ ski, „Tydzień Piotrkowski" nr 9/1899. 2 3 4 5 0 7 8 9 1 0 1 1 1 2 13 14 1 5 1 0 1 7 1 8 W. K u l a , Miary i ludzie, Warszawa 1970, s. 16. t a m ż e , s. 10. W. Korczewski, Rozmowy polskie, ł a c i ń s k i m j ę ­ zykiem przeplatane, rytmy ośmiorzecznymi złożone, K r a k ó w 1889, (wyd. J. Karłowicz), s. 7. Listy polskie, „ R e g i o n y " nr 4/1978, s. 87. B y s t r o ń , op. cit., s. 133. t a m ż e , s. 141. S. W y s p i a ń s k i , Wesele, akt 1, scena 1, w. 23—25. tamże, w. 26. J. L e m a ń s k i , L u b i ę wieś, w. 17—20. A . Niemojewski, Branka, w. 1—2. J. R. Szaflik, O rząd chłopskich dusz, Warszawa 1976, s. 12. P o r ó w n a j r ó w n i e ż : J. Burszta, Społeczeństwo г karczma, Warszawa 1951, s. 43—47. M . Szczepaniak, Karczma, wieś, dwór, Warsza­ wa 1977, s. 98. S. N y r k o w s k i , Karnawał dziadowski, Warszawa 1973, s. 164. t a m ż e , s. 270. L e m a ń s k i , Ekologa, w . 80—83. Z. Strzetelska-Grynbergowa, Staromiejskie, ziemii i ludność, L w ó w 1899, s. 568. t a m ż e , s. 570. Listy polskie... s. 89. B y s t r o ń , Megalomania narodowa, Warszawa 1935, s. 63—85. W. Witos, Moje wspomnienia, Warszawa 1973, s. 91. T. Mann, Józef i jego bracia, Warszawa 1961, t. I I I , s. 191—192 i 409—412. Witos, op. cit., s. 86. Mann, op. cit., s. 410. J. Olędzki, Kultura artystyczna ludności kurpio­ wskiej, W r o c ł a w 1971. t a m ż e , s. 179—206 et passim. M . Konopnicka, Piosenka moja, w. 7. Olędzki, op. cit., s. 196. tamże, t a m ż e , s. 184. Witos, op. cit., s. 35. 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 9 2 7 2 8 2 9 £ 0 3 1 3 2 3 3 34 8 5 5 0 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 1 4 5 4 8 4 7 141 �18 L . Kondratowicz, Ułas, cz. I , sc. 1, w. 21—26. P o r ó w n a j : Л. R. Radcliffe-Brown, Structure and junction in primitive society, London 1961, s. 205—211. P o r ó w n a j пр.: E. Redlińsk-i, Konopielka, War­ szawa 1974, s. 211—231. S. Czarnowski, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, w : Dzieła, Warszawa 1956, t. I , s. 90. Po­ r ó w n a j t a k ż e : S. Poniatowski, Etnografia polska, w : Wiedza o Polsce, Warszawa 1932, t. I I I , s. 260—262. Inf. z Hutkowa, Krasnobrodu i Szumu (Rozto­ cze Lubelskie) z IX.1976. Ankiety w dyspozycji Kate­ dry Etnografii U.W. Czarnowski, op. cit., s. 93. P o r ó w n a j : L . Stomma, Struktura słowiańskich obrzędów przejścia cyklu dorocznego, Warszawa 1976 (maszynopis w dyspozycji Wydziału Historycznego U.W.). Stomma, op. cit., s. 8—23, 56 et passim. P o r ó w n a j : J. Tomicka, Wigilia ludowa, „ T y ­ godnik Powszechny" 25.XII.1975. Pielgrzymi u ż y w a j ą obu tych nazw wymiennie. P r o w a d z ą c y systematyczne, wieloletnie badania w K a l w a r i i P a c ł a w s k i e j A. Hemka poniósł t r a g i c z n ą ś m i e r ć w 1977 r. i większość jego dorobku zaginęła. Opieram się więc na jego z a p a m i ę t a n y c h relacjach ustnych. inf. zanotowana w K a l w a r i i P a c ł a w s k i e j w V I I I . 1976 (pielgrzym z okolic J a r o s ł a w i a ) . P o r ó w n a j : Czarnowski, op. cit., s. 105—106. t a m ż e , s. 106. Nieco inne typy w a r t o ś c i o w a ń w y s t ę p o w a ł y — j a k się wydaje — szczególnie w odniesieniu do prawa własności — na terenach k r ó l e w s z c z y z n . P o r ó w n a j : Cz. Robotycki, Analiza ethosu ludowego na przykładzie wsi Jurgów w powiecie nowotarskim, K r a k ó w 1977 (maszynopis w dyspozycji K a t e d r y Etnografii S ł o w i a n U.J.). J. S w i ę t e k , Zwyczaje i pojęcia prawne ludu nadrabskiego, cz. 1 w : „ M a t e r i a ł y Antropologiczne, A r ­ 19 5 0 5 1 5 2 5 3 5 1 5 5 5 8 5 7 5 8 5 9 0 0 0 1 6 2 6 3 cheologiczne i Etnograficzne" t. 1/1896, cz. Ш , s. 266 —362; cz. 2 t a m ż e , t. 11/1897, cz. I I I , s. 119—379. S w i ę t e k , op. cit., cz. 2, s. 288. t a m ż e , s. 290. Witos, op. cit., s. 102. S w i ę t e k , op. cit., s. 299—300. inf. Rzepiska 1.1975 (ankieta w dyspozycji LS). ""Porównaj п р . : Cz. Pietkiewicz, Kultura duchowa Polesia Rzeczyckiego, Warszawa 1938, s. 132—137. Czarnowski, op. cit., s. 96—97. t a m ż e , s. 99. inf. H u t k i (Roztocze Lubelskie) IX.1977 (ank. w dysp. LS). Czarnowski, op. cit., s. 99. P o r ó w n a j : Z. Gloger, Rok Polski, Warszawa 1922 r. t e r m i n p r z y j ę t y za J. O l ę d z k i m . W. Pol., poemat (Jest tam w Krakowie...) w. 19—20. Witos, op. cit., s. 102—103. P o r ó w n a j też: A. C h ę t nik, Z Puszczy Zielonej, Warszawa 1978, s. 68. Czarnowski, op. cit., s. 99. P o r ó w n a j п р . : R. Tomicki, Drzewo Życia, War­ szawa 1975, s. 21. P o r ó w n a j пр.: L . Stomma, Magia dzisiaj, „Pol. Szt. L u d . " R. X X X I I , 1978, n r 3/4, s. 131—142. P o r ó w n a j : L . Stomma, Struktura słowiańskich obrzędów... rozdz. I I I — I V . J. C. Barreau, Abyście przez wiarę życie mieli, K r a k ó w 1969, s. 222. t a m ż e , s. 223. B. Prus, Lalka t. I I I , Warszawa 1977, s. 195. S. Ż e r o m s k i , Charitas, Warszawa 1948, s. 284— —287. L . Reau, IconoorapJiie de I'art Chretien, t. I I I , cz. I I I , Paris 1955, index. A. G o ł u b i e w , Jasna G ó r a — odpowiedź na an­ kietę, „ T y g o d n i k Powszechny" nr 35/1977. informacja udzielona przez T. Żychiewicza. T. Mann, op. cit., t. I , s. 17. 8 1 6 5 6 6 e 7 6 8 7 0 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 7 8 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 Fot.: S. Deptuszewski — Ц. 1, 2; E . Kossakowski — il. 7; R. Reinfuss — il. 3; J . Swiderski — ii. 4—6, II. 11. Józef Lurka, Ostatnia wieczerza, p ł a s k o r z e ź b a polichrom. 33 X 62 cm, 1972. 8—11. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3380bd84ec7260b71911ec970b5af57c.pdf c9484fc0ebe7c6724672eedc861fb2a4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3520 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3298 Title A name given to the resource Magia dzisiaj / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4, s.195-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma MAGIA DZISIAJ - ZASADY ANALIZY (Cz. II) Ziemia się mówi kręci, uczeń, Nie, ziemia się kręci, mówi nauczyciel. Góry się mówi uczeń, Nie, zielenią, góry mówi się zielenią, nauczyciel. Dwa razy mówi dwa jest cztery. uczeń Dwa razy dwa poprawia go Ponieważ jest cztery, nauczyciel nauczyciel wie Miroslav „ L o g i k a myślenia m i t y c z n e g o w y d a j e się n a m r ó w ­ n i e w y m a g a j ą c a co t a , n a której o p i e r a się m y ś l e n i e p o z y t y w n e , i w i s t o c i e m a ł o o d n i e j różna. A l b o w i e m różnica b i e r z e się n i e t y l e z jakości o p e r a c j i u m y s ł o ­ w y c h , i l e z c h a r a k t e r u r z e c z y , których dotyczą t e o p e ­ r a c j e " . I n n y m i s ł o w y : w myśleniu m i t y c z n y m i p o z y ­ t y w n y m działa, p r z y różnicy przesłanek, t a s a m a za­ sada d o b i e r a n i a d l a n i c h następstw, c z y l i w n i o s k o w a ­ nia. Wychodząc z takiego założenia można, p r z y b u ­ d o w i e m o d e l i najogólniejszych s t r u k t u r myślenia m i t y ­ cznego >, o d w o ł y w a ć się n i e j e d n o k r o t n i e do klasycz­ n e g o r a c h u n k u zdań. A n a l i z a s t r u k t u r a l n a u p o d a b n i a się w ó w c z a s do rzędu p r z e w a ż n i e s t o s u n k o w o p r o s t y c h zdań l o g i c z n y c h . Jest t o j e d n a k f i n a l n y j e j e t a p , n a którym f u n k c j e z d a n i o w e mogą już być prawdziwo­ ściowe. I n a c z e j p r z e d s t a w i a się s y t u a c j a n a p o z i o m i e badania k o n k r e t n y c h zbiorów znaków. N i e byłoby ono oczywiście zgoła m o ż l i w e bez znajomości powszech­ n y c h zasad p r z e j a w i a n i a się p r z e c i w s t a w i e ń b i n a r n y c h w s y s t e m i e k u l t u r y (które, w n a j w i ę k s z y m u p r o s z c z e n i u , sprowadzić można do zdań: jeśli A i В i ... n , t o — Л i — В i ... — i i , o r a z : jeśli A l u b В l u b ... n , t o — A l u b В l u b ... — n , g d z i e — oznaczać będzie opozycję l u b i n w e r s j ę ) , z a s a d n i c z e z n a c z e n i e m a w n i m j e d n a k treść zdań składowych. Poszczególne w y r a ż e n i a n i e mogą być t u w i ę c d o w o l n i e w y m i e n i a n e bez w p ł y w u n a p r a w d z i ­ wość w y n i k ó w . W y r a ż e n i a stanowią zaś n a t y m p o z i o ­ m i e a n a l i z y s u i g e n e r i s idee, których d e s y g n a t y dane są w m a t e r i a l e e m p i r y c z n y m . 2 wej desygnatami go i wschodniego. serii W y d a j e się, iż d l a uprzystępnienia t e g o n i e c o p r z y ciężkiego w y w o d u w a r t o już t e r a z o d w o ł a ć się d o p r z y ­ kładu. O t o n p . p o d c z a s badań n a R o z t o c z u Tomaszo­ w s k i m , w e wrześniu 1976 г., z a n o t o w a n e zostało w i e r z e ­ n i e , iż „ciężarna która poczuje pierwsze poruszenie się płodu z p r a w e j s t r o n y b r z u c h a l u b p a t r z y p r z y t y m n a południe a l b o wschód, będzie miała syna". M a m y t u do czynienia z n a j p r o s t s z y m szeregiem bez­ pośrednich a s o c j a c j i : p r a w a strona brzucha (wschód) — mężczyzna - spojrzenie na południe P o r ó w n u j ą c go z s z e r s z y m z b i o r e m roztoczańskich w i e ­ rzeń s t w i e r d z i m y bez t r u d u \ że „ p r a w a s t r o n a b r z u ­ c h a " zastępowana w n i c h b y w a często p r z e z n p . usły­ szenie z p r a w a odgłosu l u b p o j a w i e n i e się jakiegoś o b i e k t u , c h w y c e n i e p r a w ą ręką określonego p r z e d m i o t u etc. Jest w i ę c o n a d e s y g n a t e m ogólniejszej i d e i p r a ­ 1 s p o j r z e n i a n a południe l u b wschód symbolicznych kierunków: „Oczyszczamy" więc południowe­ nasz szereg do wyrażeń: prawa strona — kierunek południowy (wschodni) — męskie Ponieważ dowej 7 opozycjami tych wyrażeń są w kulturze l u ­ odpowiednio: lewa 3 5 strony. Podobnie są lepiej. Hołub strona — kierunek północny (zachodni) -•- żeńskie m o ż e m y z pewnością stwierdzić, że p o r u s z e n i e płodu z l e w e j s t r o n y łona, czy — w y m i e n n i e — posłyszenie p r z e z ciężarną k w i l e n i a n i e m o w l ę c i a o d z a c h o d u etc. z w i a s t o w a ć będą n a R o z t o c z u córkę. W i e r z e n i a zorga­ n i z o w a n e p r z e z tę regułę n i e ograniczają się p r z y t y m do d z i e d z i n y o d g a d y w a n i a płci p o t o m s t w a , lecz mogą w y s t ę p o w a ć w najróżniejszych f o r m a c h i k o n t e k s t a c h . I c h o d n a l e z i e n i e w t e r e n i e j e s t zaś t y l k o funkcją s t a ­ ranności i gruntowności badań . e T y l e w y n i k a z ogólnych zasad p r z e j a w i a n i a się o p o ­ zycji b i n a r n y c h . T y l e i t y l k o tyle. N i e m a m y więc p r a w a , bez w y c z e r p u j ą c e g o u z a s a d n i e n i a t a k i e j o p e r a ­ cji materiałem e m p i r y c z n y m , wymienić któregokolwiek z w y s t ę p u j ą c y c h w szeregu w y r a ż e ń n a i n n e . N i e w o l ­ no n a m r ó w n i e ż u n i w e r s a l i z o w a ć w y o d r ę b n i o n y c h sze­ r e g ó w a s o c j a c y j n y c h . M o d e l e ogólne są wszakże p r a ­ w d z i w o ś c i o w e — i c h p r a w d z i w o ś ć l u b fałszywość z a ­ leży w y ł ą c z n i e o d p r a w d z i w o ś c i l u b fałszywości zdań składowych, n i e zależy n a t o m i a s t o d i c h treści. N i e mogą w i ę c o n e uzasadniać, i n i e uzasadniają p r a w d z i ­ wości j a k i e g o k o l w i e k z g r u p o w a n i a k o n k r e t n y c h w y r a ­ żeń. S z e r e g i : p r a w a — wschód — południe — męskie i o d p o w i a d a j ą c y m u : l e w a — zachód — północ — ż e ń ­ skie są w i ę c r ó w n i e u p r a w n i o n e , j a k każda i n n a , z a ­ chowująca dyscyplinę p r z e c i w s t a w i e ń , k o n f i g u r a c j a t y c h 1 t a k np. przy g r u p o w a n i u wyrażeń: p r a w a — l e w a , męskie — żeńskie, wschód -— zachód, m a m y cztery teoretyczne możliwości: 1. p r a w a — żeńskie — zachód i l e w a — męskie wyrażeń. — wschód 2. p r a w a i lewa — męskie — żeńskie — wschód — zachód 3. p r a w a — męskie — zachód i lewa — żeńskie — wschód 4. p r a w a — męskie — wschód i lewa — żeńskie — zachód 195 �Istnieje wszelkie prawdopodobieństwo, możliwości uległa rze g r u p y e t n i c z n e j , stając jakiejś społecznej iż każda obiektywizacji sic. d l a n i e j zująca. Już pobieżny przegląd p r z y p u s z c z e n i e dza. Układ Muktele, 1. o d n a j d u j e m y Mora więc w obowią­ wierzeniach i i n n y c h mieszkańców gór po g r a n i c e Czadu europejskimi , 1 2 11 Fulbe od wybrzeży , 4. z w i ą z a n y ale 13 Jak widać najmniej do metoda ciągów l u się w wyrażeń także u aż indo- n i e upoważnia procesie lub ich by­ interpretacji poszczególnych d e s y g n a t ó w zaczerpniętych z k u l t u r różnych e p o k i g r u p . Jeśli n a w e t na poziomie myślenia mitycznego zujących światopoglądy to ich pomylenie cznego gdzie myja... można akurat pomieszanie gach — do gdzie jednak niektóre — I jest w zdawać ludności empiry­ Gdzie gdzie Koło­ zapewne, takie praktyce sobie pra­ sprawę, wyrażeń i na terenie rytuały organi­ obojętne, błędów. Kamerun, a kombinacji znajdziemy są materiału rażących mało modeli wyrażeń Hucuła zapytać. pojęć odmienności i wyjaśnianiu oczywiście Warto asocjacji równując Krym syntetycznych korelacji Mofu musi Rzym, zasadnicze różnice przy prowadzić wdopodobne. budowy w Polski katolickiej że szere­ np. po­ i pra­ wosławnej. P r z y o k a z j i j e d n a jeszcze r e f l e k s j a . W y s t ę p o w a n i e wszelkich możliwych k o m b i n a c j i t y c h samych wyra­ żeń u k a z u j e d o b i t n i e j a k b e z p ł o d n y m zajęciem jest w y s z u k i w a n i e k o s m i c z n y c h , czy f i z j o l o g i c z n y c h uzasad­ nień d l a p o j e d y n c z y c h z n i c h . Iluż t y m c z a s e m etno­ logów (a d o d y s k u s j i w ł ą c z y ł się i C e s a r e L o m b r o so ) poświęciło się, w z a j e m n i e sobie zresztą przecząc, próbom a n a t o m i c z n y c h wytłumaczeń f a w o r y z o w a n i a , a w i ę c łączenia z m ę s k i m p r a w e j ręki. C i e k a w e , p o ­ d o b n y m ciągotom n i e potrafią się n i e k i e d y oprzeć r ó w ­ nież i strukturaliści. I t a k n p . J e r z y S ł a w o m i r W a ­ s i l e w s k i uznający skądinąd zamienność s y m b o l i k i k i e ­ r u n k ó w świata, l e w e j i p r a w e j s t r o n y , s t w i e r d z a n i e ­ s p o d z i e w a n i e w Podróżach do piekieł, iż r u c h w p r a ­ w o (prawoskrętny) „wyznacza s w y m i o b r o t a m i Niebo, ten w i e l k i zegar archaicznego o b s e r w a t o r a . R u c h zgo­ d n y ze słońcem — a z a r a z e m z ruchem Księżyca i g w i a z d , a w i ę c m i e r n i k ó w czasu, r y t m u d n i a i n o c y , u p ł y w u t y g o d n i , miesięcy i pór r o k u — t a k i r u c h służy w obrzędach p o s u w a n i u b i e g u r z e c z y w przyszłość, j e s t sposobem magicznego zaprogramowania rozwoju, gdy zaś r u c h p o d słońce ó w czas i dziejący się w n i m r o z w ó j z a t r z y m u j e . W e d ł u g J e r z e g o S. W a s i l e w s k i e g o z e s t a w i e n i e : r u c h w p r a w o — przyszłość (postęp) z o ­ stało „archaicznemu o b s e r w a t o r o w i " n i e j a k o d a n e . Z a ­ k o d o w a n e w k o s m o s i e musiało odcisnąć n i e z a t a r t e p i ę ­ t n o n a s y s t e m a c h k u l t u r . O k r e ś l e n i e „ruch za słon­ kiem" n i e j e s t w i ę c wtórną racjonalizacją dobranego d o w o l n i e w y r a ż e n i a (jego d e s y g n a t e m ) , lecz w s k a z a n i e m n a p r a w d z i w e źródło a s o c j a c j i . Jeżeli t a k , t o k o r e l a ­ cje: 1 5 16 1 7 1 8 1 0 w p r a w o — w przyszłość i w l e w o — w przeszłość obowiązywać w i n n y w e w s z y s t k i c h k u l t u r a c h półkuli p ó ł n o c n e j , zaś n a półkuli p o ł u d n i o w e j (a co zrobić zs strefą r ó w n i k o w ą ? ) — o d w r o t n i e : w lewo — przyszłość i w p r a w o - - przeszłość. Tymczasem u M o f u (10—11° szerokości geograficznej p ó ł n o c n e j ) r u c h w l e w o łączony j e s t , jak. n a złość, z przyszłością i postępem, r u c h w p r a w o z przeszło­ ścią. N a t o m i a s t u M a o r y s ó w z N o w e j Z e l a n d i i ( 3 4 — 4 3 szerokości geograficznej południowej) odnajdujemy z w i ą z k i : w p r a w o — przyszłość i o d p o w i e d n i o : w l e w o J 196 przeszłość. Przykłady te można mnożyć. Również aborygeni australijscy (11—38° szer. p ł d ) , niektóro grupy B a n t u ( 1 - 4° szer płd.), mieszkańcy w y s p y B a ­ li (8—9° szer. płd.), j a k i cały krąg k u l t u r y p r a ­ wosławnej n i e zechciały podporządkować się „ko­ s m i c z n y m nieuchronnościom". Z k o l e i u I n d i a n A t a pasków, d o których j a k o A p a c z zaliczał się i s a m W i n n e t o u , o p o z y c j a — w p r a w o : w l e w o w y d a j e się m i e ć zupełnie m a r g i n a l n e z n a c z e n i e . Stwierdzenie Ferdy­ n a n d a de S a u s s u r e ' a o d w o i s t y m c h a r a k t e r z e z n a k u , który jest z j e d n e j s t r o n y ( o b i e k t y w i z a c j a społeczna) obowiązujący, a l e z d r u g i e j ( d o b ó r ! ! ! ) d o w o l n y znaj­ duje więc j e d n a k swoje potwierdzenie. Jego k o n s e ­ k w e n c j ą m u s i zaś być k a t e g o r y c z n e o d r z u c e n i e w t ó r ­ n y c h r a c j o n a l i z a c j i związków między znaczonym a z n a ­ k i e m , czyli t a k zwanych „motywacji a u t e n t y c z n y c h " , których u w z g l ę d n i a n i e postulował był K a z i m i e r z M o ­ szyński. W s z e l k i e zaś s z u k a n i e złotego środka m i ę d z y j e g o propozycją i s t r u k t u r a l i z m e m p r o w a d z i ć m u s i d o rozstrzygnięć a r b i t r a l n y c h l u b s p r o w a d z e n i a dociekań do bezpłodnych, p o z y t y w i s t y c z n y c h d y l e m a t ó w słuszno­ ści a l b o niesłuszności poszczególnych m i t e m ó w . 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 Maory­ etc. 1 4 strukturalna posługiwania zestawieniami go w Mugwe , Atlantyku, jest z k u l t u r a m i odnajdujemy sów , północnych B a n t u ( M e r u ) Mofu, Mandara 9 grup tych kultu­ to p o t w i e r ­ p ó ł n o c n y m K a m e r u n i e , układ 2. u k e n i j s k i c h 3. u w s z e l k i c h z w 2 5 2 0 Z a g a d n i e n i e t o j e s t d l a nas o t y l e i s t o t n e , że co u W a s i l e w s k i e g o , p r z e j m u j ą c e g o ludową m o t y w a c j ę „za słonkiem" jest lapsusem wyjątkowym, i n n y m s t r u k t u r a l i s t o m z d a r z a się n i e s t e t y dość często. T a k i e zaś potknię­ cia zaciemniają s k u t e c z n i e , będące bez mała p u n k t e m ciężkości a n a l i z s t r u k t u r a l n y c h , reguły przejścia o d d e s y ­ g n a t ó w d o pojęć j e denotujących, c z y l i do „ i d e i - w y r a żeń". T y m c z a s e m w a n a l i z o w a n y c h materiałach n a d e r r z a d k o s t y k a m y się z p r z y p a d k a m i t a k p r o s t y m i i j e ­ d n o z n a c z n y m i , j a k roztoczańskie w r ó ż e n i e o płci d z i e ­ c k a . Z n a c z n i e częściej pojęcie denotujące j e s t o w i e l e t r u d n i e j s z e d o w y ł o w i e n i a z gąszczu przekręconych l u b będących już j e g o o d l e g ł y m i e c h a m i desygnatów. I z n ó w w a r t o o d w o ł a ć się d o k o n k r e t u . „Deszczyk pada słońce świeci, c z a r o w n i c a masło kleci". Powiedzonko to zanotowane w e wszystkich nie­ mal regionach P o l s k i i znajdujące s w o j e o d p o w i e d n i ­ k i w całej E u r o p i e , składa się z d w ó c h m i t e m ó w : )., słońca świecącego jednocześnie z p a d a j ą c y m d e s z c z e m i 2. c z a r o w n i c y w y r a b i a j ą c e j masło. D r u g i z t y c h w ą t ­ k ó w , p o w s z e c h n y w f o l k l o r z e e u r o p e j s k i m , skąd ( n i e ­ kiedy zapewne via instruktarze i n k w i z y t o r s k i e ) t r a ­ fił d o a k t ó w oskarżeń w p r o c e s a c h o c z a r y X V I — X V I I I w. m a w p o l s k i e j t r a d y c j i l u d o w e j szczególnie w i e l e o d m i a n . W d w ó c h t y l k o t o m a c h Ludu... cytuje Oskar Kolberg około s t u w i e r z e ń świadczących o ścisłym związku c z a r o w n i c z nabiałem, p r z y c z y m najczęściej powtarzają się t u m o t y w y ciot wytwarzających m o n ­ s t r u a l n e ilości masła, o r a z pozyskujących s u r o w i e c d o jego w y r o b u poprzez a. p o d b i e r a n i e m l e k a o d k r ó w sąsiadów i b. d o j e n i e p r z e d m i o t ó w m a r t w y c h ( k i j ó w , u z d , mioteł i t p . ) . W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u m a m y do c z y n i e n i a z . j a s k r a w y m p a r a d o k s e m — o t o p o k a r m nowonarodzonego, pokarm życia, substancja jawnie związana z płodnością i kreacją otrzymywana jest z o b i e k t u n i e m o g ą c e g o żyć a n i d a w a ć ż y c i a . Jest to więc mleko zaprzeczające swojej najistotniejszej f u n k c j i , m l e k o o d e r w a n e o d d z i e d z i n y płodności — m l e ­ k o n i e m l e k o . I n a c z e j w p r z y p a d k u a. P o c h o d z e n i e m l e k a j e s t t u półnaturalne; n a odległość, p r z y w y k o ­ rzystaniu wiedzy tajemnej etc. c z a r o w n i c e okradają j e d n a k n a t u r a l n y c h producentów m l e k a — k r o w y . Wsze­ lako n i e zawsze jest to możliwe. Zapisane d w u k r o t n i e na R o z t o c z u i w Chełmskim r e m e d i u m na czary n a k a z u j e w p r o w a d z e n i e d o zagrożonej o b o r y p a r o d n i o ­ w e g o c i e l a k a . „Ciota n i e będzie wiedziała, która z k r ó w j e s t karmiąca i n a w s z e l k i w y p a d e k m l e k a żadnej n i e r u s z y " . M l e k o k r ó w c i e l n y c h ( c z y l i m l e k o realizujące 2 7 2 8 2 9 30 3 1 3 2 3 3 3 4 3 0 3 5 �swe właściwe f u n k c j e , m l e k o — m l e k o ) rownicy stuje niedostępne, ona n a t o m i a s t mowione ją relacjach rysować zresztą resowań mleku wydzielanym już pełniącym t a k oto w i we j e s t w i ę c d l a cza­ l u b bezużyteczne. po okresie p o t o m s t w a , m l e k u znów bezcelowym, powoli w przeżuwacze wykarmienia I szkodliwe tylko wszystkich niejako : mleko konsekwencja. udo­ potrzebnym drugorzędne czarownica pewna przez Gu­ do zbędnym, funkcje... zaczyna Odnaleźć i n n y c h dziedzinach się można zainte­ czarownic. W e ź m y choćby i c h k o l e k c j o n e r s k i e zainteresowania falliczne. „Tych członków w s t y d l i w y c h podczas w l i c z ­ b i e n i e m a ł e j , to j e s t dwadzieścia abo trzydzieści, r a ­ z e m w g n i a z d o ptaszę a b o też skrzynię jaką zamykają, a t e j a k o b y ż y w e pomykają się d o j e d z e n i a o w s a a b o inszej zobi..." — stwierdza, zgodnie z niektórymi w i e r z e n i a m i l u d o w y m i , Malleus maleficarum. A prze­ cież t e same c z a r o w n i c e - f a l l o f i l k i o d s t r a s z a skutecznie m . i n . w ł a ś n i e u k a z a n i e i m przez mężczyznę nagiego prącia ( n a j l e p i e j w s t a n i e e r e k c j i ) l u b j e g o s y m b o ­ lów, j a k t z w . „ f i g a " , czy w y s u n i ę t y z u s t j ę z y k . 7.a p i e r w s z y m r a z e m c h o d z i j e d n a k o prącie samo w sobie i d l a s i e b i e żyjące ( t a k , żyjące — toż o p y c h a się o w s e m ) , o d e r w a n e ( w przenośni i d o s ł o w n i e ) o d s w e ­ go s a m c z e g o właściciela, n i e m o g ą c e w i ę c służyć do w ł a ś c i w y c h — p r o k r e a c y j n y c h celów. Z a d r u g i m — 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 , 2 0 prącie n a s w o i m m i e j s c u , pozostające t a k d o b i t n y m z n a k i e m jurności i p ł o d n o ś c i , a w i ę c życia, że j e d n o ­ znaczne n a w e t w s w o i c h n a m i a s t k a c h . 43 Podobnie i ze s t o s u n k a m i s e k s u a l n y m i c z a r o w n i c z diabłami. U c z e n i i n k w i z y t o r z y r o z w a ż a l i niezwykle d r o b i a z g o w o p r o b l e m , j a k i czy m o ż e diabeł zapłodnić czarownicę . Tymczasem jest to d y l e m a t najzupełniej o b c y k u l t u r z e l u d o w e j . „ I t e m fassa, isz m i się kazał maczać za t e n członek męski i w i d z i a ł a m n a s i e n i e n a ręku s w y c h " , „ciota t o d l a diabła m a z a w s z e tylną p i w n i c ę . . . " . S p o t y k a m y też o p i s y u p r a w i a n y c h p r z e / ludowe czarownice p r a k t y k sodomicznych (diabeł-kozioł), a l g o l a g n i c z n y c h , k o p r o l a g n i c z n y c h , a n a w e t k o p r o f a g i c z n y c h ( s a b a t o w e p r z y s m a k i n i e zawsze d o p i e r o n a d r a n e m zmieniają się w k a ł ) . Z a w s z e są to j e d n a k p r a k t y k i w y n a t u r z o n e — spółkowania z góry u n i e m o ­ ż l i w i a j ą c e zapłodnienie, k o p u l a c j e n i e k o p u l a c j e . Można b y sądzić, że c h o d z i t u p o p r o s t u o w y w o ł a n i e z g r o ­ zy, podepatowanie opinii, ukazanie całej sprośności 44 4 5 4e 1 b e z w s t y d u c z a r o w n i c . Jeśli t a k — c z e m u pominięta została c a ł k o w i c i e , otwierająca w t y m w z g l ę d z i e n i e ­ ograniczone m o ż l i w o ś c i , sfera t e c h n i k i f i g u r seksual­ n y c h ? — Wyraźnie n i e chodzi o potęgowanie e f e k t u nieprzyzwoitości l u b grzeszności, lecz w ł a ś n i e p o d k r e ­ ślenie bezskuteczności, bezfunkcyjności — mediacyjnego charakteru zjawiska. 4 7 Można b y o c z y w i ś c i e mnożyć p r z y k ł a d y poddając a n a l i z i e n p . czasoprzestrzeń działania c z a r o w n i c . Z a ­ g a d n i e n i e t o j e s t już j e d n a k z j e d n e j s t r o n y częściowo o m ó w i o n e , z d r u g i e j — n i e wniosłoby w i e l e n o w e g o do p r z e w o d u . O g r a n i c z m y się w i ę c d o p o d s u m o w a n i a elementów dotychczas z a s y g n a l i z o w a n y c h : J a k w i d a ć sferą działania c z a r o w n i c są p r z e d e wszy­ s t k i m (o i l e n i e w y ł ą c z n i e ) z j a w i s k a t y p u mediacyj­ n e g o . D e s y g n a t a m i o w e j mediacyjności są i t e d z i w a ­ czne f a l l u s y - o w s o j a d y i podbierane przez czarownice m l e k o i t y p i c h a k t y w n o ś c i s e k s u a l n e j . Zresztą, się­ gając g ł ę b i e j , d o t e j d z i e d z i n y z a l i c z a się r ó w n i e ż czas płodności-narodzin (przejścia o d nie-życia d o ż y c i a ) , j a k i — z pewnego mitycznego p u n k t u w i d z e n i a — s a m a kobiecość ( t u też w i n n i b y h i s t o r y c y szukać p r z y ­ c z y n z f e m i n i z o w a n i a świata c z a r o w n i c , m i a s t o d w o ł y ­ wać się d o n i c n i e m ó w i ą c e g o „ m i z o g y n i z m u średnio­ wiecznego" i teologii ). 4 8 4 5 5 0 5 1 M o d e l o w a n i e o b r a z u c z a r o w n i c y polega więc w k u l ­ t u r z e l u d o w e j n a mnożeniu, k o m b i n o w a n i u i p o t ę g o ­ w a n i u e l e m e n t ó w m e d i a c y j n y c h . O m a w i a n y ciąg: k o ­ b i e t a (1), kradnąca m l e k o n i e dość, że z s a m e j swej i s t o t y z w i ą z a n e z p r z e j ś c i o w y m o k r e s e m płodności-na­ r o d z i n (2), t o jeszcze s p e c y f i c z n e g o , wynaturzonego r o ­ d z a j u (3)... j e s t tego w y m o w n y m ś w i a d e c t w e m . Z m l e ­ k a t.ego w y r a b i a c i o t a masło. W w i e r z e n i a c h c e l t y c k i c h i germańskich j e s t masło przede w s z y s t k i m p o k a r m e m demonów powstałych z d u s z z m a r ł y c h , a w i ę c i s t o t , których m e d i a c y j n y c h a ­ r a k t e r został już w y c z e r p u j ą c o u d o w o d n i o n y . Poje­ d y n c z e w z m i a n k i poświadczają p o d o b n e z n a c z e n i e m a ­ sła i n a S ł o w i a ń s z c z y ź n i e (nie znam niestety a n i j e d n e j p r a c y z t e g o t e r e n u , która o m a w i a ł a b y szerzej s y m b o l i k ę p r z e t w o r z o n e g o m l e k a ) . P o j a w i a się t u także postać śpiącej k r ó l e w n y w „ d o m k u z m a s ł a " . K r ó l e • w n a o w a n i e u c i n a sobie b y n a j m n i e j popołudniowej d r z e m k i , określenie „śpiąca" j e s t w l e g e n d z i e e u f e m i ­ z m e m stanu swoistej h i b e r n a c j i : n i t o życia, n i t o śmierci, d z i a n i a się z a t r z y m a n e g o . T r u d n o oprzeć się w r a ż e n i u , że dobór s i e d z i b y podkreślać m a t e n w ł a ­ śnie c h a r a k t e r e g z y s t e n c j i b o h a t e r k i . T o ż s k o n s t r u o w a n y j e s t t e n d o m e k z s y m b o l u życia w f o r m i e z b i t e j i u s t a łej, d y n a m i c z n e g o w s t a n i e s t a t y c z n y m , a l b o — l u d o ­ w y n a r r a t o r tego n i e p r e c y z u j e — z p r z e t w o r z o n e j w stan przejściowy (dopiero „ w ś r ó d pocałunków ognia" r e a l i z u j e się c e l masła — t w i e r d z i Rig Veda ) ma­ t e r i i już n a w s t ę p i e p o d e j r z a n e j , c z y l i krótko m ó w i ą c z m l e k a nie mleka, w f o r m i e n i e formie... 5 2 5 3 54 55 W y j a ś n i a się w i ę c o s t a t e c z n i e p r o d u k c y j n a t a j e m n i ­ ca c z a r o w n i c — t y c h bezużytecznych p r z o d o w n i c p r a c y wywożących swoje w y t w o r y do lasu, na z m a r n o w a ­ nie i p o w r a c a j ą c y c h z n ó w w y t r w a l e w maślany k i e ­ rat. A nie zapominajmy przy t y m o meteorologii. Toż 5 6 (P—P) sfera działania mleko nie tomstwa czarownic b. sfera braku pokarmem po­ prącie n i e będące narządem k o p u ­ lacyjnym k o p u l a c j a n i e związana z prokreacją ( u n i e m o ż l i w i a j ąca p r o k r e a c j ę ) mleko — pokarm brak (niemożności) potomstwa (laktacji) działania prącie — narząd kopulacyjny b r a k prącia l u b prącie m a r t w e brak kopulacji czarownic będące kopulacja dla prokreacji mleka (asceza, c e l i b a t , dziewictwo) 397 i �I w i n f o r m a c j i o p o g o d z i e z a w a r t a była — j a k się o k a ­ z u j e — k a p i t a l n a w s k a z ó w k a . „Deszczyk p a d a słońcu świeci, c z a r o w n i c a masło k l e c i " . — T a k o t o n i e w i n n a r y m o w a n k a p o c z y n a n a m się j a w i ć j a k o p r o s t a a l e i w y c z e r p u j ą c a d e f i n i c j a s a m e j , zasadzającej się n a m e ­ d i a c y j n y m c h a r a k t e r z e z j a w i s k w c h o d z ą c y c h z nią w związki, i d e i czarowniczości, której k l e c e n i e masła i spe­ c y f i c z n a a u r a są d e s y g n a t a m i . Definicja o w a s t a j e się p r o s t a i o c z y w i s t a wtedy i t y l k o w t e d y , k i e d y o d c z y t y w a ć ją b ę d z i e m y w j ę z y ­ k u , w k t ó r y m została sformułowana — j ę z y k u mitu. I n t e r p r e t o w a n a i n a c z e j ( w j ę z y k u sobie o b c y m ) p o z o ­ stanie natomiast bezsensownym bełkotem, r y m o w a n y m p l e - p l e , l u b w n a j l e p s z y m w y p a d k u materią d o m n i e j czy bardziej zamierzonego d o w c i p u podobnego tuwim o w y m tłumaczeniom p r z y s ł ó w łacińskich ( j a k n p : occasio f a c i t f u r e m = o k a z j a , t r a f i a się f a c e t z furą). G w o l i łopatologii posłużmy się o b s z e r n i e j s z y m przy­ kładem. O t o f r a g m e n t z „ M o c h n a c k i e g o " J a n a L e c h o ­ nia: „...Ostrogą Szaleje, spiął krzyczy melodię, w a basie, akompaniament rośnie w straszny za­ męt — K u s a l i b a g n e t a m i już m i e r z y , już b l i s k o — I t o n jeden uparcie wybija — nazwisko!!!..." Sens t y c h w e r s ó w w y d a j e się k l a r o w n y k a ż d e m u j a k o tako wykształconemu P o l a k o w i (JTWP) d o c i e r a doń w sposób n i e l e d w i e a u t o m a t y c z n y , p o d ­ ś w i a d o m y . A przecież w rzeczywistości m o ż e j e o n zrozumieć d o p i e r o p o złamaniu d w ó c h s z y f r ó w — z d e k o d o w a n i u j ę z y k ó w h i s t o r i i i p o e z j i . B y t e g o dokonać m u s i z j e d n e j s t r o n y w i e d z i e ć : 1. iż o p i s a n y r e c i t a l miał m i e j s c e w 1832 n a obczyźnie ( M e t z ) , 2. co d o k o ­ nało się w P o l s c e w l a t a c h 1 8 3 0 — 3 1 , 3. k i m b y ł M a u ­ r y c y M o c h n a c k i , 4. co s y m b o l i z o w a ł o d l a c z ł o n k ó w T o ­ warzystwa Patriotycznego i większości i m w s p ó ł c z e ­ s n y c h i m i ę N a p o l e o n a , etc..,; z d r u g i e j znać p o d s t a ­ w o w e przynajmniej kategorie stylistyki poetyckiej, jak choćby a l e g o r i a (toż n i e o k o n c e r t c h o d z i ) , m e t a f o r a etc... W i e d z a J T W P wszystkie te elementy obejmuje. Więcej — jest o n po prostu przyzwyczajony do myśle­ nia zarówno językiem r o m a n t y c z n e j t r a d y c j i n a r o d o w e j , j a k i p o e z j i . Stąd p ł y n n y , i n s t y n k t o w n y odbiór „ s z y ­ frów" L e c h o n i a . P o s t a w m y j e d n a k n a jego m i e j s c u Po­ l a k a niedokształconego l u b z j a k i c h k o l w i e k i n n y c h p o ­ w o d ó w zupełnie n i e r o z u m i e j ą c e g o użytych kodów ( P N R K ) , a u z y s k a m y zgoła i n n y e f e k t . N i e tylko ideowo-znaczeniowa strona wiersza pozostanie d l a n i e g o niezrozumiała (skąd t e b a g n e t y ? co za n a z w i ­ sko?), a l e t e k s t r ó w n i e ż f r a z e o l o g i c z n i e w y d a się m u b e ł k o t l i w y , b o czyż można kłuć d ź w i ę k i s z p i k u l c e m ? . . . Z a p e w n e — j e s t t o s y t u a c j a s t o s u n k o w o mało p r a w d o ­ p o d o b n a . R u d y m e n t a j ę z y k a p o e t y c k i e g o s e r w o w a n e są w s z a k ż e już w p i e r w s z y c h k l a s a c h szkół p o d s t a w o w y c h . G d y j e d n a k chodzi o język m a g i i — język mitu... 5 7 Oto j a k interpretuje B o h d a n B a r a n o w s k i powsze­ c h n e n i e t y l k o pośród l u d u p o l s k i e g o przeświadczenie, iż w p e w n y c h okolicznościach w z w i e r c i a d l e p o j a w i a ć się m o ż e d i a b e ł : „ N i e należało spoglądać wieczorem l u b nocą w z w i e r c i a d ł o , b o można t a m było zobaczyć odbicie d i a b e l s k i e j postaci. O tego r o d z a j u w y p a d k a c h , j a k o b y a u t e n t y c z n y c h , które m i a ł y m i e j s c e jeszcze w końcu X I X w . , w s p o m i n a l i m i niektórzy i n f o r m a t o r z y . Bez w i ę k s z e g o t r u d u można sobie w y o b r a z i ć , że z a b o ­ b o n n a k o b i e t a przeglądająca się p r z y słabym świetle ł u c z y w a l u b ś w i e c y w n i e n a j l e p s z y m l u s t r z e , które n a ­ w e t p r z y d o b r y m oświetleniu n i e z b y t o s t r o odbijało o t r z y m y w a n y o b r a z , w i d z i a ł a jakieś n i e w y r a ź n e kon­ t u r y , które w j e j o c z a c h p r z y b i e r a ł y kształt d i a b e l s k i " '\ W a r t o zatrzymać się n a c h w i l ę p r z y t y m bez m a l a 5 8 ъ 198 podręcznikowym przykładzie r o z u m o w a n i a P N R K . Na w s t ę p i e o d r z u c o n a w n i m zostaje m o ż l i w o ś ć i s t n i e n i a j a k i e g o k o l w i e k systemu (języka), który byłby d l a P N R K niezrozumiały, a którego w e w n ę t r z n a l o g i k a u s p r a w i e ­ d l i w i a ł a b y o b r a z diabła w z w i e r c i a d l e . T a k j a k n i e można spinać ostrogą m e l o d i i , t a k s a m o i „ z ł y " n i e m a p r a w a p o j a w i a ć się w l u s t r z e . S k o r o j e d n a k b z d u r y t a k i e są p r z e z i n f o r m a t o r ó w u p a r c i e podtrzymywane, oznacza t o p o p r o s t u , że są g ł u p i („zabobonna k o b i e t a ' ) i cierpią n a z w i d y - o m a m y ( „ k o n t u r y w j e j o c z a c h p r z y ­ bierały kształt d i a b e l s k i " ) . Są w p r a w d z i e p e w n e oko­ liczności łagodzące — zły sprzęt ( „ n i e n a j l e p s z e l u ­ s t r o " ) i słabe o ś w i e t l e n i e ( „ ł u c z y w o l u b ś w i e c a " ) , j e ­ dnakże w g r u n c i e r z e c z y n i e m a d l a P N R K w i ę k s z e j różnicy p o m i ę d z y chłopem w i d u j ą c y m w l u s t r z e d i a b l a , a poczytującym się za R a m z e s a W i e l k i e g o . C h a r a k t e r y ­ s t y c z n e j e s t p r z y t y m , że o i l e n a początku w y w o d u występują u P N R K „ i n f o r m a t o r z y " (a w i ę c mężczyźni l u b mężczyźni i k o b i e t y ) , t o w kontekście „zabobonności" m a m y już d o c z y n i e n i a z kobietą. N i b y d r o ­ biazg, a l e zaprzeczyć t r u d n o , iż „głupia b a b a " b r z m i bardziej przekonywująco niż „ g ł u p i m ę ż c z y z n a " ( n i e w s p o m i n a j ą c o „ g ł u p i m c h ł o p i e " , który m i a ł b y n i e o d ­ powiednie zabarwienie klasowe). Dla nie rozumieją­ cego i n i e uznającego k o n t e k s t u P N R K obojętne j e s t r ó w n i e ż , czy a k o m p a n i a m e n t m i e r z y k u s a l i b a g n e t a m i (Pułk C z w a r t y , ulice Saragossy), czy z n a g a n a . Cóż w i ę c d z i w n e g o , że n i e t y l k o w y s u w a o n s u g e s t i e s p r z e ­ czne ze źródłami (diabeł p o k a z y w a ć się m a w l u s t r z e także i w p e ł n y m ś w i e t l e p o ł u d n i a ) a l e i b e z t r o s k o w y p a c z a samą treść w i e r z e n i a . Otóż w b o g a t y c h m a ­ teriałach zebranych przez Eike Haberlanda , Gezę R o h e i m a , czy e t n o g r a f ó w p o l s k i c h między l i c z n y m i z a p i s a m i ś w i a d e c t w o b i e s a c h p o j a w i a j ą c y c h się w l u ­ s t r a c h n i e sposób znaleźć a n i j e d n eg o m ó w i ą c e g o o „odbiciu d i a b e l s k i e j p o s t a c i " . T y m c z a s e m w pier­ w s z y m p r z y p a d k u m a m y d o c z y n i e n i a z postacią p r z e ­ bywającą w e w n ą t r z z w i e r c i a d ł a , w d r u g i m — na zewnątrz ( w lustrze widać t y l k o j e j o d b i c i e ) . Różni­ ca n i e w i e l k a ? — O t , t a k a w ł a ś n i e j a k między b a g n e ­ tem i naganem. e 0 e l 6 2 Język m a g i i ( m i t u ) m i ę d z y k o n f e r e n c y j n e się n i e l i ­ czy, a i w szkołach ( m o ż e s z k o d a ? ) j e s t p o m i j a n y . Z d e k o d o w a n i e sformułowanego w n i m z d a n i a : „ w zwier­ c i a d l e p o j a w i a się d i a b e ł " nasunąć w i ę c m u s i szereg skojarzeń, j a k п. p . : 1. z w i e r c i a d ł o z z a k r y s t i i kościoła p a r a f i a l n e g o w W ę g r o w i e (diec. s i e d l e c k a ) z n a p i s e m n a r a m i e : „ L u s e r a t hoc s p e c u l o m a g i c a s T w a r d o v i u s a r t e s . L u s u s at iste, D e i versus i n o b s e q u i u m e s t " ( T w a r d o w s k i p o k a ­ zywał w t y m zwierciadle s z t u k i czarnoksięskie. A l e s z t u k i te godził z czcią B o g a ) ; 6 3 2. k a t o p t r o m a n c j a , c z y l i w r ó ż e n i e ze zwierciadła rozpowszechnione z a r ó w n o wśród e l i t , j a k i l u d u ; 0 J 6 5 3. p o p u l a r n y w ą t e k baśniowy ( m . i n . : Gęsta R o m a n o r u m , Baśnie z tysiąca i j e d n e j n o c y ) oglądania w lustrze l u d z i d a w n o zmarłych l u b przebywających w odległych k r a i n a c h ; 4. m o t y w d o s t r z e g a n i a w z w i e r c i a d l e śmierci l u b diabła, p o w t a r z a j ą c y się m . i n . w i k o n o g r a f i i T a ń c ó w Śmierci ; 6 6 5. d z i w n y z w y c z a j rzeźbienia cznej) s t r o n y zwierciadła; odwrotnej (niewido­ 6. c z a r o d z i e j s k i e l u s t r o z K r ó l o w e j Śniegu H a n s a C h r i s t i a n a A n d e r s e n a , w k t ó r y m „najpiękniejsze kraj­ o b r a z y w y g l ą d a ł y j a k g o t o w a n y s z p i n a k , najpiękniejsi l u d z i e b y l i s z k a r a d n i a l b o s t a l i n a g ł o w a c h . . . " , zaś potłuczone k a w a ł k i tegoż z w i e r c i a d ł a „ g d y w p a d ł y k o ­ muś d o o k a t k w i ł y w n i m i w t e d y c z ł o w i e k t e n w i ­ dział w s z y s t k o n a o d w r ó t " ; 67 38 �7. A l i c j ę , która n i e j e d n o o d k r y ł a p o d r u g i e j s t r o ­ n i e l u s t r a . „Już w następnej c h w i l e c z c e A l i c j a była 1)0 d r u g i e j s t r o n i e L u s t r a i zeskoczyła l e k k o d o L u s t r z a ­ nego p o k o j u . (...) O c h , cóż t o będzie za u c i e c h a , k i e d y zobaczą m n i e t u w L u s t r z e i n i e będą m o g l i się d o m n i e d o s t a ć ! " " ... „ N a stole w pobliżu A l i c j i leżała książka, w i ę c p r z e w r ó c i ł a k i l k a k a r t e k , żeby znaleź.ć jakiś f r a g m e n t nadający się d o o d c z y t a n i a . — ... B o w s z y s t k o t o n a p i s a n o w języku, którego n i e z n a m powiedziała do siebie. A b r z m i a ł o t o t a k : strują zasadę, i d e ę o d w r ó c o n e g o , l u s t r z a n e g o porządku. O d n a j d u j e m y t u z a b i e g b l i s k i poniekąd p r o c e s o w i m e taforyzacji : - 7 C 6 ьХйл&ра fc-j£isB3*e a s M E T A F O R A melodia spięta ostrogą 6iiufxivtt>tMi WARTOŚĆ Z N A C Z E N I E Z d u m i o n a , zastanawiała się n a d t y m p r z e z czas, lecz w końcu rozbłysła j e j nagła myśl: wiście, t o L u s t r z a n a książka!..." . pewien Oczy­ 70 N a w e t zaś t a k c h a o t y c z n y zbiór i n f o r m a c j i - s k o j a r/.eii n i e w ą t p l i w i e w y s t a r c z y J T W P do zorientowaniu się, iż l u s t r z a n e w i d m a stanowią w k u l t u r z e n a z b y t u p o r c z y w y w ą t e k , b y za j e g o w y t ł u m a c z e n i e starczyły b r u d i c i e m n o t a . Z a u w a ż y o n też z łatwością, ż e : A . najprostszą asocjacją narzucaną p r z e z o b r a z w z w i e r ­ c i a d l e jest. odwrotność; B . r ó w n o p r a w n i e z d i a b ł e m p o ­ j a w i a j ą się w z w i e r c i a d ł a c h z m a r l i , p r z e b y w a j ą c y n a a n t i p o d a c b . śmierć, a n a w e t jeszcze n i e narodzeni '.wróżenie o przyszłości). SŁOWNIKOWE S E M A N T Y C Z N A W Y R A Z U M E T O F O R Y ostroga — część porządzenia której sza użycie konia gwałtowne o- szenie jeźdźca, zmu­ do spieszenia przyspie­ melodii przy­ chodów MITEM 1. w lustrze ciwa jajka 2. w lustrze piękne są pejzaże tańsze są niż jedno brzydkie Książka A l i c j i j e s t n i e c z y t e l n a , g d y ż l u s t r o d a j e n a m w i d o k i o d w r ó c o n e . J e d n a k p o „przebiciu p r a w i d ł o ­ w o " j e j l i t e r t e k s t n a d a l w y d a się n a m n i e j a s n y : DŻABBERSMOK Było smaszno, a j a s z m i j e s m u k w i j n e Świdrokrętnie na z e g w m k u wężały, P e l i c z a p l e stały s m u t c h o l i j n e I zbłąkinie rykoświstąkały. WARTOŚĆ PRZESŁANKA świat widoczny lustrze jest S E M A N T Y C Z N A w MITEMU odwró­ cony. D l a c z e g o t a k ? -— Skąd t e d z i w n o s ł o w y ? — „ W i d o k p i e r ­ w o t n y i w i d o k o d w r ó c o n y są wszakże, m i m o że o d p o ­ wiadają sobie d o s k o n a l e , w i d o k a m i r ó ż n y m i . — pi^z.c Mieczysław W a l l i s — W i d o k zwrócony w p r a w o m a i n n y c h a r a k t e r , inną d y n a m i k ę , i n n y nastrój niż w i ­ dok zwrócony w lewo. E u r o p e j c z y k odczuwa k i e r u n e k od l e w e j ręki d o p r a w e j j a k o n a t u r a l n y i i n s t y n k t o ­ w n i e w t y m k i e r u n k u odczytuje o b r a z . Dlatego w y ­ d a j e n a m się, że r u c h w o b r a z i e o d b y w a się o d s t r o n y l e w e j d o p r a w e j . L i n i ę skośną p o l e w e j s t r o n i e o b r a z u o d c z u w a m y j a k o wznoszącą się, p o p r a w e j s t r o n i e j a k o opadającą. W p o r t r e c i e , w k t ó r y m g ł o w a j e s t z w r ó c o ­ na w p r a w o , m a m y w r a ż e n i e , że osoba s p o r t r e t o w a r / i p a t r z y n a d r o g ę jaką m a przebyć. W p o r t r e c i e , w k t ó ­ r y m głowa jest zwrócona w lewo, w y d a j e n a m się, że osoba s p o r t r e t o w a n a p a t r z y n a t o , co i d z i e k u niej..." Z w i e r c i a d ł o z m i e n i a więc r ó w n i e ż treść-sens p i e r w o t n e j rzeczywistości. C z y w t y m s t o p n i u , b y „ n a j ­ piękniejsze p e j z a ż e " w y g l ą d a ł y w n i m j a k „ g o t o w a n y s z p i n a k " , l u d z i e „stali n a g ł o w a c h " a p e l i k a n i czapla z i e w a l i się w „ p e l i c z a p l e " ? — N a p e w n o n i e . J e d n a k p o d o b n e w ą t k i (po t a m t e j s t r o n i e zwierciadła d w a jajKU są tańsze niż j e d n o , p r e z e n t y u r o d z i n o w e d o s t a j e się w każdy z 364 d n i n i e - u r o d z i n o w y c h ) d o s a d n i e i l u ­ 7 1 7 2 73 7 4 7 5 Różnica o zasadzałaby ile metafora czeń , 77 to w mułowania lem pełni mitemie typu się właściwie zawsze wręcz „lustrzany lustrami!) mamy 1. handel 2. estetyka opak na opak na t y m jedynie, funkcje kondensacji odwrotnie — miast h a n d e l " (nie mylić przeważnie na do czynienia ze zna­ sfor­ z hand­ z ane­ gdotą. Wątek odwrócenia, i n w e r s j i , występuje w k u l t u r z e l u d o w e j n i e t y l k o w kontekście z w i e r c i a d ł a , lecz r ó w ­ nież - - a r a c z e j p r z e d e w s z y s t k i m — w związku z „ t a m t y m ś w i a t e m " , światem śmierci (która n i e j e s t t u nicością lecz d y n a m i c z n y m p r z e c i w s t a w i e n i e m życia), o r b i s e x t e r i o r . „ Z m a r l i w i o d ą życie o d w r o t n e niż ż y ­ w i . I c h l a t o o d p o w i a d a z i m i e świata doczesnego, i c h d n i — n o c o m . R z e k i płyną d o ź r ó d e ł . . . " . N i e b y ł o b y zajęciem p ł o d n y m d u b l o w a n i e z n a k o m i t e j a n a l i z y t y c h wierzeń dokonanej przez Jerzego Sławomira Wasile­ wskiego Zresztą, z m e t o d o l o g i c z n e g o punktu widze­ n i a n i e wniosłyby one w i e l e n o w e g o do naszych roz­ ważań. W s t o s u n k u do trójkąta m e t a f o r y c z n e g o s y t u a c j i l u s t r z a n e j następuje t u przecież j e d y n i e z m i a n a p r z e ­ słanki (z „ ś w i a t w i d o c z n y w l u s t r z e j e s t o d w r ó c o n y " , 78 199 �I na „tamten tego świata wiać świat — — orbis exterior zagadnienia przynależności s t a c i d i a b e l s k i c h , śmierci, l u d z i lekich k r a i n a c h , obcych najmniej jest odwróceniem o r b i s i n t e r i o r " ) . N i e będziemy należeć p o w i n n o etc, do orbis też exterior znajdujących gdyż należy po­ się w to, a do e t n o l o g i c z n e g o Z a m i a s t tego p o z w o l i m y Jana Lechonia: oma­ sobie p o w r ó c i ć r a z jeszcze do „ P o s a l i i d z i e cisza p r z e r a ź l i w a , b l a d a . . . " „Cisza b l a d a " ? — S y t u a c j a j e s t t u n i e c o bardziej s k o m p l i k o w a n a niż w p r z y p a d k u ostrogą dźganej m e l o ­ dii: 8 1 da­ przy­ abecadła ". 8 M E T A F O R A cisza blada PRZESŁANKA W. oblicze cisza Powleka zmarłego się SEM. M E T A F O R Y śmiertelna blado­ ścią M E T A F O R A PRZESŁANKA istoty we Na identycznym schemacie diabeł diabeł z orbis jest postacią pojawia opiera się w i rzeczy W . S E M . MET. z u pełna mart­ się k o n s t r u k c j a m i t e m u „diabeł p o j a w i a się w zwierciadle' zwierciadle lustro ukazuje orbis exterior exterior świat lustrze widoczny jest w or b i s odwró­ W obu przypadkach metafora jest niejako zdwojona. D r o g a s k o j a r z e n i a w y d ł u ż a się z d w u c z ł o n o w e g o : p r z y ­ spieszenie k o n i a — przyspieszenie melodii (odpowie­ d n i o : odwrócenie obrazu w z w i e r c i a d l e — odwrócenie reguł h a n d l o w y c h ) , d o t r i a d y : cisza śmierci — bladość śmierci — bladość ciszy ( o d p o w i e d n i o : o d w r ó c e n i e o b ­ razu w zwierciadle — odwrócenie orbis e x t e r i o r — o r b i s e x t e r i o r w l u s t r z e ) . S a m o określenie „ b l a d a " n i e jest c z y t e l n y m d e s y g n a t e m „zupełności" (idei pełni) — exterior jest orbis odwróceniem cony 200 cisza milczą interior staje stro się n i m dzięki pośrednictwu nie jest samo w sobie śmierci. P o d o b n i e l u ­ symbolem lecz stać się n i m może d o p i e r o orbis exterior, dzięki c e c h o m pojawia­ j ą c e g o się w n i m o b r a z u . Można czworo, to oczywiście zbędną uznać choń b y ł b y j e d n a k i n n e g o „Po za sekcję o r g a n i z m u sali idzie cisza dzielenie włosa poetyckiego... na Jan Le­ zdania: przeraźliwa, blada, I o b o k tęgich boszów w p i e r w s z y m rzędzie siada. �Wzrok wlepia m a r t w y , ślepy w jakiś p u n k t na ścianie I 82 w Mochnackiego, kiedy grać przesta­ . — j a k b y bojąc się czyjejś niedomyślności podkreśla z w i ą z e k ciszy ze śmiercią o k r e ś l e n i a m i : „ m a r t w y , śle­ py'', oraz zaznaczeniem nieruchomości, s t a t y k i o b r a z u (pozornie nielogiczne u k i e r u n k o w a n i e w z r o k u ciszy — ś m i e r c i „ w jakiś p u n k t n a ścianie" i jednocześnie „ w M o c h n a c k i e g o " m a właśnie n a celu przeniesienie u w a g i c z y t e l n i k a z k i e r u n k u spojrzenia, na jego jakość-nieruchomość). T r o s k a p o e t y j e s t w pełni u z a s a d n i o n a . G d y ­ byśmy b o w i e m n i e w y c h w y c i l i śmierci j a k o pojęcia w którego d e n o t a c j i mieszczą się p r z y t o c z o n e desygnaty, n i e m o g l i b y ś m y zrozumieć cóż t o za postać „ w p i e r ­ w s z y m rzędzie s i a d a " , a co za t y m i d z i e uszedł b y naszej u w a d z e sens (jest t o skądinąd j e d e n t y l k o z w ą t ­ ków treściowych „Mochnackiego") następującej teraz d y n a m i c z n e j sceny. B o o t o : „...patrzy w Mochnackiego, kiedy grać przestanie. A o n , b l a d y j a k ściana, plącze, z r y w a tony I kolor czerwony, z pod klawiszy Aż wreszcie I spojrzał Mochnacki znajduje o wypruwa — wstał i z h u k i e m rzucił c z a r n e — taką krok jednak ciwstawia ich od straszną, o t w a r t ą klęski („on, odpowiedź. blady Atrybutom wieko powieką..." jak 53 ściana") śmierci prze­ : „plącze, z r y w a dzi, bladość ale o t o n y " ( n i e o fałsz dynamiczne : „kolor wiszy" — — : „ w s t a ł " , „rzucił ślepota : „I kolor śmierci . spojrzał krwi Mochnacki м — zastępuje wer­ wieko" wieko", dynamika me­ l o d i i : „plącze, z r y w a tony". przypadku trudniejsza. Tu podrzuciłby parę ...otwartą powieką". ostatecznie zwycięża. bladość-bia- Życie zwycięża. diabła nie ma w zwierciadle dobrego Jana dopowiadających się j e d n a k łudzić. J e d z i e sprawa jest Lechonia, określeń. który k w e s t i o n a r i u s z , k a ż e wyjaśniać, odpowiadają »tak się robiło z a w s z e « , » m y dek, czy graf myśli doby­ interpretować... D a ­ no. Jeszcze głowy, rym na pewno kilkadziesiąt że także mnianych dziadkowie Pyta ale więc odczepić, i wcześniej swoich aż informatorzy póź­ mu tłumaczenia nie musiały wreszcie, 2. „ M y nie wiemy, wiedzą" dochodzi więc czasowych najdując — odpowiadają ale w e mówią powetuje „wtajemniczonego" i . . . „We w s i za w s i za że bezpłodność sobie eksperta. lasem Nasz z lustro? — 2. rzał są t a c y , starają orbis „Atena prosto się oczy Perseusza, Meduzie, lerowaną Perseusz Patrzeć doń należącą? Klin klinem? w — Chyba więc »zapoprze­ od n a ­ byle są tacy, etnograf dotych­ do którzy... od­ wsi Za oczy — spoj­ na w nie prosto w jej wypo­ odbiciu potwo­ by zwalczyć t a k , wszakże postać oczy? — interpretacja, iż zagrożenie o b r a z e m p i e k i e l n y m ( o d w r o t n y m , r o d e m z o r ­ bis e x t e r i o r ) czyli lustra usunięte powtórne zostaje przez odwrócenie, za s y m b o l p r z e c i w i e ń s t w a odwrotności Wreszcie sistowskim jego 3. W kiczu uznania orbis exterior, a głośnym ostatnio filmowym na „Midnight scena, w której z b u n t o w a n y a m e r y k a ń s k i sprzeciw przeciwnym „wyprostowa­ wymagałoby więc założenia! tureckich kolegów, zachodzie ra­ Express" jest więzień b u d z i gdy zaczyna niż o n i k i e r u n k u odmierzać s p a c e r o w e w kół­ k a , a więc „odwraca świat" — p r o w o k u j e k o n t a k t z m o ­ gącymi zagrozić sekwencji grupie zmusza siłami i c h do wcale orbis exterior ?:aliczenia „neutralizujących" któ­ nie tylko s i e r p a uciął g ł o w ę orbis exterior Dlaczegóż nigdy utkwił być (kogo? t y m celu doskonale i j e d n y m zamachem — 9 1 (...) może widząc będzie. ale patrzył mu w tarczę by w mi się n i e j a k o przebłagać Hmm... Niech odbicie, i podarowała Meduzy odbicie zabierz symboliczna bałyby więc exterior?) ostrzegła w »Nie koncepcja w orbis exterior zaliczone, swoje doń: sensowności. D z i e w c z ę t a I cóż t u zrobić z n a s z y m łatwością Drałuje Tutaj — mu — rzeką informatorzy. do przekonania, wysiłków rzeczką postacie widząc mówią — rezygnuje. się — e o i odpo­ wszakże by czeremiskie lustro nawet dziadków, to etnograf wiedzy zbyt miałby nie przychodzi zdolność pyta, dzia­ Etno­ . którzy za tradycja*, to wytłumaczyli«. mieli przypisywali okruchy dawnej 85 — sensów«. P o m i m o trwać. co" jest już n i e w i e m y , by lat I o dziwo Jakieś tręta »taka w ó w c z a s ze s m u t k i e m , iż p r z y b y ł tak? swoje zaciekły . 1. „ I n f o r m a t o r z y babka duszy«" doń Etnograf wówczas n a wieś, całują jeszcze stwarzać p o z o r y nie", lej t r z y możliwości: do rze­ 5 a ra..." „Jeszcze n i e u m a r ł a " ! wiedź. A kolejna 8 8 (efekt „z p o d k l a ­ klawiatura" w sie 13), e w . „ c z a r n e nieruchomość wieko"), czerwony" dopełnieniem „biała cho­ różnicowanie h u k i e m rzucił wypruwa wzmocniony wa dalej — Postać z o r b i s e x t e r i o r p o j a w i a się w zwierciadle? —- A w i ę c z w i e r c i a d ł o s y m b o l i z u j e o r b i s e x t e r i o r . „ Q u a r e , q u a r e f e c i t o p i u m u s y p i a r e ? — E s t essentia d o r m i t i v a . " N i e t r u d n o c h y b a z a u w a ż y ć , że o d p o w i e d ź n a ­ szego e t n o g r a f a m a taką samą wartość poznawczą, j a k frazes m o l i e r o w e g o m e d y k a . P o m i m o t o słowo „ s y m ­ b o l " zrobiło o s t a t n i o w e t n o l o g i i zawrotną karierę. O t o „Słownik s y m b o l i " Jeana C h e v a l i e r a i A l a i n a Gheerb r a n t a z podtytułem „ m i t y , m a r z e n i a , z w y c z a j e , gesty, f o r m y , p o s t a c i e , c y f r y " . Dzięcioł s y m b o l i z u j e podług n i c h : u I n d i a n A m e r y k i Północnej — z a b e z p i e c z e n i e p r z e d burzą; u I n d i a n P a w n e e — t r w a n i e ludzkości; u Negrytów Semang — herosa p r o m e t e j s k i e g o ; u G r e ­ k ó w — d o b r y z n a k d l a myśliwych; u R z y m i a n — boga M a r s a ; p o n a d t o ( t u odnośnik d o J u n g a ) — p o w r ó t d o dzieciństwa, „powtórne wejście w ciało matki" . S p r ó b u j m y podług t a k i e j r e c e p t y . „ L u s t r o s y m b o l i z u j e orbis exterior", a więc: mojej d ź w i ę k ó w ! ) , „z chce zagajnik, W b r a k u wyjaśnień bezpośrednich, b r a k u J a n a L e ­ c h o n i a , e t n o g r a f z d a j e się n a rozwiązania najprostsze: 1. „ D z i e w c z ę t a ŻYCIE cisza W łąką 8 7 opozycje: SMIERC łość za 3. I n f o r m a t o r z y chętnie i s p r a w n i e tłumaczą sens s w o i c h „ z a b o b o n ó w " . E t n o g r a f skrzętnie n o t u j e , b y d o ­ p i e r o p o t e m — porządkując w d o m u n o t a t k i — p r z e ­ konać się, że o w e wyjaśnienia przeczą sobie n a w z a j e m i w s z y s t k i e m u po k o l e i . lustrze, Czerwony łąka, 86 patrzy nie" lasem jest czka . kółek w i w kon­ nadprogramowych kierunku symbolem? prawidłowym. — Przecież t u nie ma lustra! Z a b i e g i w o k ó ł „ciszy b l a d e j " n i e b y ł y b y w i ę c j e ­ d n a k d z i e l e n i e m włosa n a c z w o r o . G d y n i e w y s t a r c z a r o z p a t r z e n i e r e l a c j i s y m b o l i c z n y c h , t r z e b a sięgnąć r ó w ­ nież do s y s t e m a t y c z n y c h — rozpatrzeć szczegółowo z w i ą z k i w j a k i e wchodzą d e s y g n a t y , a które są o d b i ­ c i e m z w i ą z k ó w m i ę d z y p o j ę c i a m i denotującymi, n i e k o ­ n i e c z n i e j e d n a k o d b i c i e m bezpośrednim i p r o s t y m . T o ż przykład t r i a d y : odwrócenie w z w i e r c i a d l e — odwróce­ n i e o r b i s e x t e r i o r — orbis e x t e r i o r w lustrze... był jesz­ cze stosunkowo bardzo mało skomplikowany. Z a t r z y m a j m y się. D o t y c h c z a s o w e w a d z i ł y n a s d o w n i o s k ó w , iż: rozważania dopro­ 201 i �a. w i e r z e n i a l u d o w e ( m i t , m a g i a ) o r g a n i z o w a n e sa przez zasadę łączenia o p o z y c j i ( n p . roztoczańskie w r ó ­ żenie o płci p o t o m s t w a ) l u b m e d i a c j i ( n p . c z a r o w n i c a ) b. o w o łączenie o p o z y c j i i m e d i a c j i j e s t . p r z y z a ­ c h o w a n i u wewnętrznych przeciwstawień, realizowane w sposób d o w o l n y ( n p . p r a w a — żeńskie — zachód...!, zbliżony d o zasad t w o r z e n i a m e t a f o r y w p o e z j i , p r z y c z y m połączenie z o b i e k t y w i z o w a n e społecznie staje się w d a n y m m i e j s c u i czasie obowiązujące. 8 2 c. układ t y c h o p o z y c j i l u b m e d i a c j i , a co za t y m i d z i e układy i c h desygnatów (diabeł w z w i e r c i a d l e ) n i e muszą mieć i z reguły n i e mają o d n i e s i e n i a d o r z e ­ czywistości e m p i r y c z n e j . d. d e s y g n a t y wchodzą między sobą w z w i ą z k i bę­ dące w z g o d z i e z z a s a d a m i połączeń o p o z y c j i (media­ c j i ) , lecz n i e muszące być i c h bezpośrednim o d b i c i e m . e. m i t e m y , c z y l i układy desygnatów, funkcjonować mogą w o d e r w a n i u ( t a k i e właśnie i z o l o w a n e mitemy określane są p r z e z P N R K m i a n e m „ z a b o b o n ó w " ) l u b być łączone z i n n y m i m i t e m a m i , p r z e t w a r z a n e i k o m ­ b i n o w a n e w fabuły ( n p . m i t o P e r s e u s z u , scena z , , M i d ­ n i g h t E x p r e s s " ) l u b s c e n a r i u s z e (obrzędy, m a g i a ) . Wnioski dość te mogą hermetyczne. wołać do By skróconego się je w pierwszej wyjaśnić schematu chwili warto się (modelu) wydać więc od­ magii: MAGIA i diabeł; 3'. u t r a t a d u s z y + diabeł --- m i t e m : diabeł z a b i e r a l u d z i o m dusze. Następuje połączenie 3 + 3': d i a ­ beł p o j a w i a się w l u s t r z e + diabeł z a b i e r a l u d z i o m dusze = p a t r z ą c y m w l u s t r o g r o z i , iż diabeł z a b i e r z e i m dusze. Po przełożeniu n a język „ i n s t r u k c j i " m a g i c z ­ n e j : jeżeli spojrzałeś w z w i e r c i a d ł o , m u s i s z dokonać działań zapobiegających u t r a c i e d u s z y . W k o n s e k w e n c j i : „Dziewczęta czeremiskie widząc swoje odbicie w l u ­ strze, całują l u s t r o i m ó w i ą d o ń : N i e z a b i e r z m i m o ­ j e j d u s z y " — M ó w i ą n i e d o l u s t r a oczywiście, a l e „za­ mieszkującego" je reprezentanta o r b i s e x t e r i o r ! (Tak więc pokrewieństw o p o e z j i i m a g i i sięga najgłębszych p o k ł a d ó w t e j o s t a t n i e j . M o g l i b y ś m y wszakże zasadnie mówić o „metaforze k o n o t a c j i " i „metaforze desygna­ t ó w " . M a g i a j a w i się j a k o s w o i s t a k r z y ż ó w k a poezji i l o g i k i , a l b o — i n n y m i słowy — poezja podporządko­ wana nieubłaganej gramatyce pamięci, mająca więc zawężone n a w s z y s t k i c h e t a p a c h możliwości w y b o r u " poezja k l a s y c z n a , poezja p r z y m u s u . ) 7 Właśnie znajomość p o d s t a w o w y c h reguł o w e j g r a ­ m a t y k i , m e c h a n i z m ó w p r z y m u s u , s t w a r z a szansę s t r u kturalistów. I c h p r a c a n i e j e s t w zasadzie s k o m p l i k o ­ wana. „Najpierw t n i e m y — potem porządkujemy" — streścił ją l a p i d a r n i e R o l a n d B a r t h e s . I t a k j e s t w i s t o ­ cie. — N a t y c h m i a s t p o w y o d r ę b n i e n i u m o d e l o w e j , zo­ biektywizowanej społecznie, wersji fabuły, porządek działań zostaje o d w r ó c o n y — następuje: 9 5 a. zasada zasada opozycji mediacji I . r o z b i c i e j e j na m i t e m y ( = — 4 ) ; (inwersji) I I . . rozłożenie nie b. zbiór par opozycji mentów i elc- mediacyjnych (konotacji.) wybór i łączenie p a r o p o - zycji (elementów cyjnych) w media- dowolne ukła­ dy. denotacje elementów zycyjnych i opo­ mediacyjiiyca dobór desygnatów do b r a n y c h elementów cyjnych i wy­ opozy­ mediacyjnych d. układy gnatów wybranych (mitemy) desy­ łączenie mitemy desygnatów c. kombinacje i przetworze­ nia uzyskanych mitemów (fabuła, działania magicz­ ne) Działanie „magiotwórcze" 1. z e s t a w i a n i u (łączeniu) (elementów m e d i a c y j n y c h ) , kombinowanie rzanie polega i mitemów więc dowolnych 9 3 przetwa­ w fabułę na: par opozycji 2. w y b o r z e z i c h d e n o t a c j i k o n k r e t n y c h desygnatów, 3. w y c i ą g a n i u k o n s e k w e n c j i z zestawień o w y c h d e ­ sygnatów, c z y l i t w o r z e n i u m i t e m ó w , 4. p r z e t w a r z a n i u i k o m b i n o w a n i u m i t e m ó w w f a ­ bułę, czy „scenariusz". N p . : z e s t a w i o n e zostają o p o z y ­ cje: orbis i n t e r i o r — O R B I S E X T E R I O R i prosty O D W R Ó C O N Y ; 2. w y b r a n e d e s y g n a t y o d p o w i e d n i o : d i a ­ beł, l u s t r o ; 3. diabeł - f l u s t r o = m i t e m : diabeł p o j a ­ w i a się w l u s t r z e . R ó w n o l e g l e : Г. życie — ŚMIERĆ i o r b i s i n t e r i o r — O R B I S E X T E R I O R ; 2'. u t r a t a d u s z v 202 denotacji, do mitemów których na owe desygnaty desygnaty i odnalezie­ przynależą (=- — 3 ) ; I I I . odnalezienie denotowanych „idei" (elementów opozycyjnych l u b mediacyjnych) ( = —2); I V . odtworzenie z pojedynczych elementów opozy­ c y j n y c h l u b m e d i a c y j n y c h pełnych szeregów przeciw­ stawień i k o r e l a c j i ( = — 1 ) . W t y m m o m e n c i e dopełnia się dzieło d e s t r u k c j i . Z a m i a s t fabuły m a m y n a g l e d o c z y n i e n i a ze z b i o r e m „ n a g i c h " , w y p r e p a r o w a n y c h e l s mentów-triad. Rozpoczyna się w i ę c „ p o r z ą d k o w a n i e " — 1-1-2 + 3 + 4 — p o w t a r z a n i e n i e j a k o p r o c e s u r o d z e n i a się m a g i i . T y m r a z e m j e s t o n o j e d n a k w pełni świa­ d o m e — w y n i k a z o d p o w i e d z i n a p y t a n i a : a d 1. co oz­ nacza, że te w ł a ś n i e o p o z y c j e zostały z e s t a w i o n e ; a d 2. co oznacza, że z i c h d e n o t a c j i w y b r a n e zostały t a k i e a n i e i n n e d e s y g n a t y ; a d 3. co oznaczają zestawieni! o w y c h d e s y g n a t ó w ; 4. co w y n i k a ze sposobu i c h p r z e ­ t w o r z e n i a . Jeżeli n a p y t a n i a te u d z i e l o n e zostaną o d p o ­ w i e d z i p r a w i d ł o w e ( o d t w a r z a j ą c e c e l n i e zasadę o p e r a c j i ..mitotwórczych"), to o p a r t e n a n i c h p o r z ą d k o w a n i e d o ­ prowadzić n a s w i n n o do p u n k t u wyjścia — i d e n t y c z n e j fabuły. W m i e j s c e „diabła p o j a w i a j ą c e g o się w z w i e r ­ c i a d l e " u z y s k a m y z n o w u „diabła p o j a w i a j ą c e g o się w z w i e r c i a d l e " . T y l e , że t y m r a z e m wiedzieć będziemy D L A C Z E G O . B ę d z i e t o diabeł pełen znaczeń, który \v z w i e r c i a d l e p o j a w i ć się m u s i ! ..."Dwa razy Dwa razy Ponieważ Ponieważ d w a jest cztery m ó w i uczeń. d w a jest cztery p o p r a w i a go n a u c z y c i e l . " nauczyciel N A P R A W D Ę w i e lepiej. nauczyciel wie DLACZEGO!!! c.d.n. �P R Z Y P I S Y M . H o ł u b , Model człowieka, W a r s z a w a 1969, s. " tłum. J e r z y Pleśniarowicz. C. L e v i - S t r a u s s , Antropologia strukturalna, War­ s z a w a 1970, s. 313. Kokieterią jest więc ze strony Levi-Straussa słynne p o w i e d z e n i e , figurujące n a w e t w Dictionnaire des citations francaises ( P a r i s 1977, s. 349), — „ B y ć może o d k r y j e m y p e w n e g o d n i a , że t a s a m a l o g i k a d z i a ­ ła w myśleniu m i t y c z n y m i w myśleniu naukowym i że człowiek z a w s z e myślał r ó w n i e d o b r z e . " W r z e ­ czywistości bowiem założenie tożsamości logiki m y ­ ślenia m i t y c z n e g o i naukowego stoi u podstaw (wnio­ s k o w a n i e z z a s a d y o p o z y c j i b i n a r n y c h ) k a ż d e g o postę­ powania badawczego strukturalisty. z o b . : D . S p e r b e r , Le structuralisme en anthropologie, P a r i s 1968, s. 8 7 — 1 0 1 . N i e zawsze, gdyż pojęcie „mediacji" w jego s t r u k t u r a l i s t y c z n y m r o z u m i e n i u n i e mieści się w zasa­ d a c h l o g i k i f o r m a l n e j . P o r ó w n a j : L . S t o m m a , Mit Aikmeny, „Etnografia P o l s k a " t. X X 1976, z.l., s. 107. zob.: L e v i - S t r a u s s , o p . c i t . , s. 294. „Wypreparowanie" wyrażeń — ustalenie k o n k r e ­ t n e g o kształtu poszczególnych o p o z y c j i d o k o n y w a n e m o ­ że być j e d y n i e w d r o d z e a n a l i z y materiału empirycz­ nego. z o b . : L e v i - S t r a u s s , o p . c i t . , s. 102—106 i 135—137. J . F . V i n c e n t , Main gauche, main de I'homme, w : Systemes de signes, P a r i s 1978, s. 485—509. R. N e e d h a m , The left hand of the Mugwe, ,,Afri­ c a " t. X X X / 1 9 6 0 , n r 1, s. 20—33. M . D u p i r e , L'organisation sociale des Peuls, Pa­ r i s 1970, s. 184 et p a s s i m ; także V i n c e n t , o p . c i t . , s. 504—507. R. H e r t z , La preeminence de la main droite. Etude sur la polarite religieuse, w : Melanges de sociologie religieuse et de folklore, P a r i s 1928, s. 99—129; P o r ó w n a j też: В. A . U s p i e n s k i , La „droite" et la „głu­ che" dans l'art des icónes, w : Travaux sur les systemes de signes, B r u x e l l e s 1976, s. 168—194. H e r t z op. c i t . , s. 108—109. N e e d h a m , op. c i t . , s. 27—28. M . i n . : D . W i l s o n , Lefthandedness, L o n d o n 1891, s. 149 et p a s s i m , J . J a c o b s , Onze Rechtshandigheid, A m s t e r d a m 1892, s. 22 et p a s s i m , J . J a c k s o n , Ambide­ xterity, L o n d o n 1905, s. 4 1 , H e r t z , o p . c i t . , s. 100. C. L o m b r o s o , Lefthandedness, „North American R e w i e w " 1903, s. 444-^172. P r z y p a d k i n i e z g o d n e z tą zasadą u z n a j e WiUon za p r z e ż y t k i m a t r i a r c h a t u . J . S. W a s i l e w s k i , Podróże do piekieł, Warszawa 1979, s. 145. K . Moszyński, Kultura ludowa Słowian, War­ s z a w a 1967 t. I I , cz. 1, s. 444. H . E y l m a n n , Die Eingeborenen der Kolonie Sud-Australiens, B e r l i n 1909, s. 376. N e e d h a m , op. c i t . , s. 27—28. J . Michśa, La technologie culturelle: Essai ae systematique, w : Ethnologie Generale, P a r i s 1968, s. 827. Moszyński, op. c i t . , s. 445; R. A i g r a i n , Liturgia, P a r i s 1930, s. 3 9 1 . Rozproszone informacje na ten temat m . i n . w : C. K l u c k h o h n i D . C. L e i g h t o n , The Navajo, Camb­ r i d g e 1946; M . E. O p l e r , An Apache's Life-way, New Y o r k 1965. M . I v i ć , Kierunki w lingwistyce, W r o c ł a w 1975, s. 126; P o r ó w n a j też: N . 1. i S. M . T o ł s t o j , Pour urte semantique des cótćs gauche et droit dans leurs rap­ ports avec d'autres elements symboliques, w: Travaux..., s. 69—72. K . Moszyński, Kultura ludowa Słowian, Warsza­ w a 1967, t . I I , cz. 1, s. 3 3 9 — 3 4 1 . P o r ó w n a j też: L . S t o m ­ m a , Magia dzisiaj. Rozważania o metodzie, „Polska S z t u k a L u d o w a " R. 32, 1978, n r 3 — 4 , s. 137—138. z o b . : Nowa księga przysłów i wyrażeń przysło­ wiowych polskich, Warszawa 1969, t . I , s.v. czaro­ w n i c a 1. P o w i e d z e n i e t o trafiło r ó w n i e ż d o l i t e r a t u r y p i ę k n e j . N . p . : T . L e n a r t o w i c z , Jagoda, s. I V , w . 98—99 zob. пр.: H . I n s i t o r i s i J . S p r e n g e r , L e m a r t e a u des sorcieres(Malleus maleficarum) P a r i s 1973, s. 412 — — 4 1 6 , 502—509. N p . w p r o c e s i e „o c z a r o s t w o " w Wiśniczu N o ­ w y m 1688: „ T a n d e m p r i m o u s t a igne. P y t a n a , po co cłrodzieła n a g r a n i c ę , r e s p o n d i t , j e s t t u i n n a S z e w c o w a w i e l k a , chodzieła ze m n ą n a granicę, w y r z y n a ł a k o p y t a 1 2 3 I 5 B 7 8 9 1 0 I I 12 13 11 15 16 17 18 19 2 0 3 1 2 2 2 3 2 1 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 у m a t k a t a k r o w y o b s y p y w a ł a , było t o w poście, słoiki miała S z e w c o w a у smarowała r o g i k r o w o m у zbierały mleko (...) Po t e y t e d y m q u i z y c i e y przywołany jest J a n M i c h a ł e k m ą ż T a l e r z y n y i i n q u i r o w a n y , ieśli w i e ­ dział o postępkach z o n y s w e y , r e s p o n d i t : k a t że ią w i e d z i a ł , i a m a m k r ó w d z i e w i ę ć , a o d r o b i n y nabiału n i e m a m , a zona z a w s z e m o w i e ł a : a t o m ó w i ą n a m n i ę ze i a c z a r o w n i c a , a muszę ser kupować..." Przekonanie 0 ludowej w t y m względzie i n s p i r a c j i inkwizytorów opierać można m . i n . n a t y m , ż e : a) i n n e eksponowane przez n i c h m o t y w y , j a k n p . d e m o n ó w i n c u b ó w i s u c c u bów, p r z e m i e n i a n i a p r z e z c z a r o w n i c e l u d z i w zwierzęta i t p . n i e znajdowały przeważnie żywszego odźwięku w folklorze, b) w i e r z e n i a ludowe o związku czarownic z nabiałem o d n o t o w y w a n e są już d l a X I I I / X I V w i e k u , podczas g d y w piśmiennictwie „teologiczno-antyczarow n i c z y m " pojawiają się o n e szerzej d o p i e r o w s a m y m końcu X V w . , a i w X V I w i e k u l e k c e w a ż ą j e j e s z c - e 1 G r e v i n de C l e r m o n t (Les cinq livres de I Imposture et tromperie des diables, des enchantemenis et sorcelleries, 1569) i J e a n B o d i n (De la Dćmonomanie, 1587). c) w ą t k i n a b i a ł o w e potęgują się w późniejszych p r o ­ cesach o c z a r y , a w i ę c w m i a r ę i c h f o l k l o r y z a c j i , d) częstsze są w p r o c e s a c h p r z e p r o w a d z a n y c h w małych m i a s t e c z k a c h , niż w ośrodkach d i e c e z j a l n y c h i akade­ m i c k i c h , gdzie członkowie trybunałów d y s p o n o w a l i w y ż ­ szym poziomem wykształcenia. P o r ó w n a j m . i n . : M . S. D u p o n t - B o u c h a t , W . F r i j h o f f , R. M u c h a m b l e d , Propheies et sorciers dans les Pays-Bas XVI—XVIII s., P a r i s 1978, s. 1 5 — 2 6 1 ; R. M a n d r o u , Magistrats et sorciers cn France au XVII siecle, P a r i s 1968, s. 75—95, 369—382 et p a s s i m ; J . D e l u m e a u , La Peur en Occident XIV— — X V I I I , P a r i s 1978, s. 5 4 — 6 1 , 130—136, 2 3 7 — 2 4 1 , 248 —252, 283—286, 346—388 e t c ; J . C. B a r o j a , Les sor­ cieres et leur monde, P a r i s 1972, s. 97—225 etc. S z e r ­ sze b i b l i o g r a f i e z a g a d n i e n i a m . i n . w : S a t a n — Etudes Carmelitaines, P a r i s 1978, s. 614—630; M a n d r o u , o p . c i t . , s. 25—70. D l a P o l s k i : F . G a w e ł e k , Bibliografia ludoz n a i o s t i o a p o l s k i e g o , K r a k ó w 1914, s. 178—187. O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. I I I , Krakowskie, s. 88—95, 98—99, 118—119, 221—226 et p a s s i m ; W . Ks. Poznańskie t . V I I , s. 93, 101, 112—115 (podrozdział o charakterystycznym t y t u l e : Czary, mleko, nabiał), s. 125—127 et p a s s i m . R ó w n i e ż w t o m a c h : Sandomierskie, s. 252; W . Ks. Poznańskie I I , s. 135; Lubelskie I I , s. 108—114, 156, 237—238; Kieleckie I I , s. 206—207, 2 1 0 — 2 1 1 ; Radom­ skie I , s. 287 i I I , s. 163—166, 169, 223—225; Łęczyckie, s. 8; Pokucie I I I , s. 108—138 i I V , s. 319—320; Chełm­ skie I I , s. 142—155, 253; Przemyskie, s. 236—239; Mazu­ ry Pruskie, s. 5 0 — 5 1 , 81—82, 485; Mazowsze VII, s. 335—336, 375—384, 593; Góry i Podgórze I I , s. 515—518; Kaliskie i Sieradzkie, s. 472, 474, 483—489, 492; Tarno­ wskie — Rzeszowskie, s. 271—276; Sanockie — Kro­ śnieńskie I I I , s. 4 1 — 4 9 ; Białoruś — Polesie, s. 4 3 1 , 437; Litwa, s. 376—378, 394—395; Kuś Karpacka I I , s. 4 2 0 —421. M a r t w o t a t y c h o b i e k t ó w podkreślana j e s t d o ­ d a t k o w o w d y s k u r s i e l u d o w y m p r z y d a w k a m i : „suchy", „śmiertny", „martwy". N a t o m i a s t Sprenger i I n s i t o r i s (op. c i t . , s. 415) k a t e g o r y c z n i e negują m o ż l i w o ś ć w y ­ zyskania przez czarownice przedmiotów nieożywionych dla uzyskania mleka. zob.: L . S t o m m a , Mit Alkmeny, „Etnografia P o l ­ s k a " t. X X / 1 9 7 6 z. 1, s. 107. S z u r I X . 1 9 7 6 , H u t k ó w 1X.1976 ( w y w i a d y w dy­ spozycji LS). Uchańka I X . 1 9 7 7 , S k o r d j ó w V.1975 ( w y w i a d y w dyspozycji LS). Skordjów. I n s i t o r i s , S p r e n g e r , o p . c i t . , s. 232. T ł u m . p o l ­ s k i e n a p o d s t a w i e : J . T u w i m , Czary i czarty polskie. W a r s z a w a 1960, s. 227. zob.: H . B i e g e l e i s e n , Materiały do zagadnienia: Czarownice, A r c h i w u m P T L , s y g n . 67 i 117 (od 4 l a t t e k s t n i e d o s t ę p n y ) ; t a k ż e : M . F e d e r o w s k i , Lud biało­ ruski na Rusi Litewskiej, K r a k ó w 1897, t . I , s. 80, n r 236. R. T . G n e i s s , Studien zur deutschen Volkskultur, K o b l e n z 1939, s. 118. W a r t o t u też z w r ó c i ć u w a g ę n a umieszczanie symbolów f a l l i c z n y c h na p o r t a l a c h , m u ­ r a c h e t c , g d z i e miały z n a c z e n i e zabezpieczające. Po­ r ó w n a j m . i n . : W . W i c k l e r , Czy jesteśmy grzesznikami, W a r s z a w a 1974, s. 317. K a t a l o g m o t y w ó w fallicznych 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 8 8 7 3 8 3 9 203 �I tego t y p u w k a t e d r a c h g o t y c k i c h F r a n c j i opracowuje a k t u a l n i e C. G a i g n e b e t (ukaże się o n w 1980). z o b . : F e d e r o w s k i , o p . c i t . , t . I , s. 294, n r 1 5 6 9 - —1570 z o b . : D . M o r r i s , L e zoo humain, P a r i s 1970, s. 137—140. T e n p t a s i p o k a r m fallusów, t o pogłos nieuświad a m i a n e g o już dzisiaj związku etymologicznego: słowa kuś, k o k i e t . . . pochodzą o d k u r , k o g o t — k o g u t . P o ­ r ó w n a j : F. Sławski, Słownik etymologiczny języka pol­ skiego, s.v: k o k o t , k u r , k u r a s , k u r z e c , kuś. z o b . : zawartość semantyczną współczesnych w y ­ rażeń: „chłop z j a j a m i " , „chłop bez j a j " , „ p o h u j u fest" i t p . I n s i t o r i s , S p r e n g e r , o p . c i t . , s. 162—172 e t p a s ­ sim. Z zeznań Z o f i i B a r a n o w e j z L u b l i n a o b w i n i o n e j 0 „czary i o b c o w a n i e z d i a b ł e m " (X.1643). C y t . z a : M . Z a k r z e w s k a , Procesy o czary w Lublinie w XVII 1 XVIII w., „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " t . I V , 1947, s. 238. 4 0 4 1 4 2 4 3 4 1 4 5 Susiec, I X . 1 9 7 6 ( w y w i a d w d y s p o z y c j i L S ) . z o b . : E. Redliński, Konopielka, W a r s z a w a 1974, s. 186—187, 197—199, 210. S t o m m a , Mit..., s. 108—109. tamże, s. 102—107. z o b . c h o ć b y : J . S. Bystroń, Słowiańskie obrzędy rodzinne, K r a k ó w 1916; H . B i e g e l e i s e n , Matka i dzie­ cko, L w ó w 1927; S. C i s z e w s k i , Żeńska twarz, Kraków 1927. J . T a z b i r , Procesy o czary, „Odrodzenie i R e ­ f o r m a c j a w P o l s c e " t . X X I I I / 1 9 7 8 , s. 169. W t y m ż e a r ­ t y k u l e (s. 157) c z y t a m y , że z e z n a n i a oskarżonych w p r o ­ cesach o c z a r y „ o d b i j a ł y świat świadomości s ę d z i ó w " . T a z b i r z a j m u j e w i ę c s t a n o w i s k o zbliżone d o R. M a n d r o u . I n n a jest m i c h e l e t o w s k a t r a d y c j a u j m o w a n i a tego z a g a d n i e n i a , podług której t o oskarżenia sędziów o d b i ­ j a ł y świadomość m i e j s c o w e j p o p u l a c j i , a więc m . i n . oskarżonych. Ogam — Tradition Celtiąue, R e n n e s 1948, z. 4 ( f a s c i c u l e h o r s - s e r i e ) , s. 20. zob.: L . S t o m m a , Mit..., s. 104—106. N p . K . Moszyński, Kultura Ludowa Słowian. W a r s z a w a 1967, t . I I , cz. 1, s. S62. R i g V e d a 4, 58, 2 5 0 — 2 5 1 . z o b . : K o l b e r g , op. c i t . , t . 7, s. 79—80. L . Lechoń, Mochnacki, w . 43—46. z o b . : J - T . M a e r t e n s , Ritologiąues, t. I I I (Le ma­ sque et le miroir), P a r i s 1978, s. 89—97 e t p a s s i m . B . B a r a n o w s k i , Życie codzienne wsi między War­ tą a Pilicą w XIX wieku, W a r s z a w a 1969, s. 91—92. E. H a b e r l a n d , Der Spiegel im Glauben und, Brauch der Voelker „Zeitschriit f u r V o e l k e r p s y c h o l o g i e t. X I I I / 1 8 8 2 , s. 224—247. G . R o h e i m , Spiegelzauber, L e i p z i g 1919. A . Gluziński, Z lubelskiego, L w ó w 1900, s. 29—33. zob.: Z . G l o g e r , Encyklopedia staropolska ilu­ strowana, s.v. z w i e r c i a d ł o czarnoksięskie T w a r d o w s k i e g o . H a b e r l a n d , op. c i t . 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 tamże M a e r t e n s , o p . c i t . , t . V , Le jeu du mort, Paris 1979, s. 83. J . S. W a s i l e w s k i , P o śmierci wędrować, „ T e k s t y " , 1979 n r 3 (45). m . i n . tamże. Lechoń, op. c i t . , w . 57. tamże, w . 67—70. tamże, w . 70—74. R ó w n i e ż : „ M o c h n a c k i j a k t r u p b l a d y " , „rozpędził b l a d e p a l c e " , „białą przytulił pierś drżącą", „zapach... białej s u k n i " e t c . D . S p e r b e r , Le symbolisme en general, P a r i s 1974, s. 29. zob.: tamże, s. 30. z o b . : tamże, s. 32. J . C h e v a l i e r , A . G h e e r b r a n t , Diclionnaire des symboles t. I — I V , P a r i s 1973. tamże, t . I V , s. 24—25. Moszyński, o p . c i t . , t . I I , cz. 1, s. 581. R. G r a v e s , Mity greckie, W a r s z a w a 1974, s. 22C— —227. Zbieżność tę, którą z a u w a ż y ł j u ż w l a t a c h sześć­ dziesiątych X I X w . A l e k s a n d e r N . A f a n a s j e w (Poeticzeskije wozzrienije Sławian na prirodu) n a r a t y i zupełnie n i e ś w i a d o m i e s f o r m u ł o w a l i : T . P e i p e r (Metafora teraź­ niejszości, „ Z w r o t n i c a " , n r 3/1922) i I . C a l v i n o w o d ­ p o w i e d z i n a ankietę dotyczącą współczesnego r o z u m i e ­ n i a m i t u , rozpisaną p r z e z „ E s p r i t " ( „ E s p r i t " t . III/1969): 7 7 7 8 7 9 8 0 s l 8 2 8 3 8 1 8 5 56 3 7 8 8 8 9 9 0 9 1 9 2 „Metafora jest samowol­ nym spokrewnianiem po­ jęć; jest t w o r z e n i e m zwią­ zków pojęciowych, któ­ rym w świecie realnym n i c n i e m u s i odpowiadać. 52 5 3 5 4 5 5 56 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 Każdy silnie ukontur o w a n y poeta posiada p e ­ wną wybraną rodzinę p o ­ jęć ( l u b k i l k a r o d z i n p o ­ jęć), które ze szczególnym u p o r e m łączy (...) T a w y ­ b r a n a r o d z i n a pojęć c h a ­ r a k t e r y z u j e najlepiej poe­ tę. Wskazuje na świat najbliższy jego naturze. U j a w n i a j a k g d y b y zasad­ n i c z e e l e m e n t y , n a które rozkłada o n całość i s t n i e - 6 3 6 4 tamże M . W a l l i s , Dzieje zwierciadła, W a r s z a w a 1973, s. 87, 95. H . C h . A n d e r s e n , Baśnie, Warszawa 1975, t . I , s. 166. tamże L . C a r r o l l , O tym, co Alicja odkryła po drugiej stronie lustra, W a r s z a w a 1972 (tłum. M . S ł o m c z y ń s k i e ­ go), s. 14—15. tamże, s. 2 1 . W d a l s z y m ciągu w y w o d u próbuje M . W a l l i s zupełnie zbędnie w y w o d z i ć tę właściwość o d u m i e j ę t n o ­ ści c z y t a n i a i r u c h u ciał n i e b i e s k i c h . T y m c z a s e m zwrot „ o d c z y t y w a n i a " o b r a z u j e s t właściwością immanentną l u d z k i e j p e r c e p c j i . B e z w z g l ę d u n a t o , c z y będzie t o z w r o t o d l e w e j d o p r a w e j , czy o d p r a w e j d o l e w e j , w z w i e r c i a d l e będzie n a r ó w n i o d w r ó c o n y i zakłócony. 6 6 6 6 6 7 6 8 6 9 ...Przenosząc pojęcia w d z i e l n i c e , d o których o n e metrykalnie nie należą, m e t a f o r a przekształca r z e ­ czywistość doznań i p r z e t ­ warza ją n a n o w ą rze­ czywistość, rzeczywistość czysto poetycką..." (Tadeusz Peiper) ..Pierwszy bajarz plemie­ n i a zaczął o p o w i a d a ć n i e po t o b y zabawić słucha­ czy, lecz b y przeprowa­ dzić k o l e j n y eksperyment — do jakiego stopnia j e d ­ n o d a j e się łączyć z d r u ­ g i m , czy z jednego rodzi się następne, oraz by dojść n a r e s z c i e d o w y t ł u ­ m a c z e n i a świata p r z y p o ­ mocy splotu wszystkich kolejnych możliwości — a r a b e s k i orzeczeń, p o d m i o ­ tów i określeń, którą tworzył łącząc w różne k o m b i n a c j e j e j składniki. L i c z b a osób, którą b a j a r z d y s p o n o w a ł n i e była z b y t liczna: jaguar, kojot, t u ­ kan... l u b też: ojciec, s y n , wuj, żona, matka, sio­ stra...; czynności, które t e osoby mogły wykonywać były również ograniczone: rodzić się, umierać, p ł o ­ dzić (...), zabraniać, łamać z a k a z y , robić p r e z e n t y l u b też kraść o b i e k t y , które również wyliczyć b y moż­ na w zamkniętym k a t a l o ­ g u (...). O ż y w a ł fikcyjny świat — w t o k u o p o w i a ­ d a n i a każde słowo u z y s k i ­ w a ł o nową wartość, którą przekazywało określanym przez siebie i d e o m i o b ­ razom..." (Italo Calvino) 7 0 7 1 W a l l i s , op. cit., з. 74—75. Przypomnijmy „Słowięzi szczęśliwych tłum", „szczęściocha", c z y „tabun d o b o n o g i c h ź r e b i c " z p o e z j i Wielemira Chlebnikowa. 72 7 3 7 4 7 5 7 6 —338. C a r r o l l , o p . c i t . , s. 80. tamże, s. 88. P o r ó w n a j : Zarys poetyki, Warszawa 1978, s. 337— W a ż n y m z a d a n i e m w y d a j e się t u t a j o p r a c o w a n i e t y p i z a c j i z o b i e k t y w i z o w a n y c h społecznie k o m b i n a c j i d l a różnych t e r e n ó w i o k r e s ó w ( p r o b l e m a t y k a h i s t o r i i m a g i i o m ó w i o n a z o s t a n i e w części t r z e c i e j „ M a g i i d z i s i a j " ) . 9 3 „dopuszczalne są w s z y s t k i e s w o b o d y , j a k i c h w y ­ maga i n t e n c j a poety. Żadnej r e g u l e g r a m a t y c z n e j n i e można przyznać p r a w a w e t o w a n i a w o b e c p o t r z e b m y ­ śli p o e t y c k i e j . U z a s a d n i o n e są n a w e t p e w n e stałe r e ­ f o r m y syntaktyczne. G R A M A T Y K A N I E JEST P R Z E ­ P I S E M L E C Z S P I S E M . Uporządkowanym spisem. N i e d a j e n o r m , lecz k o n s t a t u j e f a k t a . " — pisał T . P e i p e r (Futuryzm, „ Z w r o t n i c a " n r 6/1923). T y m c z a s e m myśl m a g i c z n a rządzona j e s t p r z e z będące właśnie P R Z E P I ­ S E M p r a w a opozycji (inwersji) i mediacji. R. B a r t h e s , Mit i znak, W a r s z a w a 1970, s. 275. 94 9 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/32843a9f9db9d7dfe81bdb8b98a69d44.pdf 77dc92fe8c3d2473f818b60045934c16 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3521 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3299 Title A name given to the resource Ośrodek zabawkarstwa ludowego w Brzózie Stadnickiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4, s.205-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małeta, Alicja Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Alicja Mafeta OŚRODEK ZABAWKARSTWA LUDOWEGO W Drewniane zabawki sprzedawane masowo na j a r ­ m a r k a c h i o d p u s t a c h w y k o n y w a n e są w k i l k u dużych ośrodkach w i e j s k i c h P o l s k i p o ł u d n i o w e j i w s c h o d n i e j . D o n a j a k t y w n i e j s z y c h należy B r z o z a S t a d n i c k a , wieś leżąca w w o j . r z e s z o w s k i m , w pobliżu Leżajska, n a p o ł u d n i o w y c h krańcach d a w n e j P u s z c z y S a n d o m i e r s k i e j . P r z e w a ż a j ą c e u b o g i e z i e m i e żytnio — z i e m n i a c z a n e n i e m o g ł y w y ż y w i ć j e j mieszkańców, toteż o d n a j d a w n i e j ­ s z y c h l a t s t a r a l i się o n i zdobyć d o d a t k o w e środki u t r z y ­ m a n i a . T r a d y c j a u s t n a sięgająca końca ubiegłego w i e ­ k u m ó w i , że ludność t a m t e j s z a trudniła się n a dużą skalę w y r o b e m d r e w n i a n y c h p r z e d m i o t ó w g o s p o d a r s t w a domowego takich j a k : m a g l a r k i , k i j a n k i , cierlice, m i a r ­ k i , g a r n c e , s o l n i c e , łyżki, a także narzędzia r o l n i c z e . Z a b a w k i d r e w n i a n e zaczęto p r o d u k o w a ć później, n i e bez w p ł y w u ze s t r o n y d w ó c h p o b l i s k i c h o ś r o d k ó w z a b a w k a r s k i c h — Leżajska i J a w o r o w a ( o b e c n i e Z S R R ) . J J a w o r ó w już n a p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u sły­ nął z w y r a b i a n y c h t a m d r e w n i a n y c h sprzętów d o m o ­ w y c h oraz z a b a w e k : bryczek, koników, r u c h o m y c h p t a ­ ków i t p . N a t o m i a s t w Leżajsku o d X V I w . w y k o n y ­ w a n o piszczałki j a k o p o p u l a r n e i n s t r u m e n t y m u z y c z n e . Z czasem stały się o n e już t y l k o z a b a w k a m i i w t y m c h a r a k t e r z e są t a m p r o d u k o w a n e do d z i ś . W t y m ż e Leżajsku w 1909 r . zawiązana wcześniej spółka o t w o ­ rzyła w y t w ó r n i ę z a b a w e k . K i e r u j ą c y nią M a r i a n G a r b a c k i uczył się f a c h u w J a w o r o w i e , C z e c h a c h i N i e ­ mczech. F a b r y c z k a produkowała z a b a w k i według w z o ­ r ó w c z e s k i c h i n i e m i e c k i c h . Istniała o n a d o p i e r w s z e j w o j n y ś w i a t o w e j . W 1926 r. s t a r a n i e m G a r b a c k i e g o zo­ stała n a n o w o u r u c h o m i o n a . P r a c o w a l i w n i e j g ł ó w n i e mieszkańcy Leżajska, a l e zaglądali t a m r ó w n i e ż chłopi z Brzozy Stadnickiej. Pierwsze lata k r y z y s u gospodar­ czego d o p r o w a d z i ł y d o zamknięcia f a b r y c z k i w roku 1930. H a n d l a r z e w ę d r u j ą c y p o m i ę d z y w y m i e n i o n y m i oś­ r o d k a m i p r z y c z y n i a l i się do p r z e n o s z e n i a wzorów. 2 3 Ż y w a jeszcze t r a d y c j a p r z y p i s u j e zapoczątkowanie w y r o b u zabawek w Brzozie Stadnickiej M a r c i n o w i d u ­ żemu (1872—1924), który j a k o k i l k u n a s t o l e t n i chłopr.K znalazł n a p a s t w i s k u m e t a l o w e zakończenie chomąta w kształcie końskiej g ł o w y i w e d ł u g n i e j w y r z e ź b i ł całego k o n i k a z d r e w n a . Ł a t w a sprzedaż n a t a r g u n i e u d o l ­ n y c h jeszcze f i g u r e k zachęciła go d o p r o d u k c j i k o n i ­ k ó w n a większą skalę, o b o k łyżek i naczyń d r e w n i a ­ n y c h . M a r c i n G u z y n i e z a j m o w a ł się sprzedażą s w o i c h w y r o b ó w . T r u d n i ł się t y m z a w o d o w o s t a r s z y o d n i e g o F r a n c i s z e k B o h o w o ż ą c y n a t a r g i i j a r m a r k i różne w y ­ r o b y z d r e w n a . Spotykał się o n t a m z w y t w ó r c a m i i h a n d l a r z a m i z J a w o r o w a , czego d o w o d e m j e s t f a k t , że p o n i e j a k i m czasie s a m zaczął w y r a b i a ć z a b a w k i . W s k a ­ z y w a n y o n j e s t j a k o a u t o r b r y c z k i z płaskimi k o n i k a m i w y r a ź n i e naśladującej j a w o r o w s k i wzór. F r a n c i s z e k B o ­ ho zmarł p r z e d p i e r w s z ą wojną światową. M a r c i n o w i G u z e m u pomagali w pracy jego syno­ w i e : J a n , Józef i Stanisław. O d n i c h u c z y l i się n a j ­ bliżsi sąsiedzi. T r u d n o j e s t p o w i e d z i e ć i l e r o d z i n z a j ­ m o w a ł o się produkcją z a b a w e k p r z e d pierwszą wojr.ą światową. Z a p e w n e k i l k a . I n f o r m a c j e n a t e n t e m a t są nikłe. N i e m a l p o w s z e c h n i e w y k o n y w a n o d r o b n e p r z e ­ d m i o t y d r e w n i a n e n a użytek d o m o w y . W l a t a c h 2 0 - t y c h BRZOZIE STADNICKIEJ wzrasta ilość z a b a w k a r z y d o k i l k u n a s t u . C i , którzy wcześniej dłubali t y l k o g a r n c e i łyżki p r z e r z u c i l i się na w y r ó b z a b a w e k . B y l i wśród n i c h o j c o w i e współ­ cześnie żyjących z a b a w k a r z y . W i e l u z n i c h r ó w n o l e g l e prowadziło oba t y p y p r o d u k c j i . W okresie m i ę d z y w o ­ j e n n y m było i c h już około 5 0 - c i u . N i e w s z y s c y trudniący się w y r o b e m z a b a w e k ode­ g r a l i j e d n a k o w ą rolę w r o z w o j u ośrodka. J e d n i , j a k w y m i e n i e n i Marcin. Guzy i jego synowie, Franciszek B o h o czy j e g o następca w h a n d l u H e n r y k M a c h o w s k i w p r o w a d z a l i n o w e w z o r y i n o w e sposoby m a l o w a n i a . I n n i b y l i t y l k o b i e r n y m i odtwórcami. Pod k o n i e c o k r e ­ su m i ę d z y w o j e n n e g o w y r a b i a l i z a b a w k i m i ę d z y i n n y m i : J a n , Józef, Stanisław G u z o w i e , S z y m o n G u z y , W ł a d y ­ sław G u z y , W ł a d y s ł a w B o h o , S z y m o n B o h o , J a n U r b a n , Józef Grząsko, A n t o n i J a g u s z t y n , F r a n c i s z e k S t y s k a l , A n t o n i J u c h a , A u g u s t y n P a n e k , L e o n Naróg, Stanisław Panek, Bronisław M a c h o w s k i , J u l i a n Leja. S t a t u s społeczny z a b a w k a r z y n i e był w y s o k i . W p ł y ­ w a ł n a t o f a k t , że w y w o d z i l i się o n i g ł ó w n i e z m a ł y c h biedniackich gospodarstw. We w s i nazywano ich konikarzami, rupieciarzami. N a i c h t e m a t k r ą ż y ł y różne z ł o ­ ś l i w e p o w i e d z o n k a . N i e b y ł o też d o b r z e w i d z i a n e , jeśli z a b a w k a r z starał się o pannę z i n n e j części w s i . M ó ­ w i o n o w ó w c z a s p o g a r d l i w i e : ,,e, k o n i k a r z do n i e j c h o ­ dzi..." Z a b a w k a r z e b y l i s k u p i e n i wokół G u z y c h , w czę­ ści w s i z w a n e j Górą. Pozostałe części B r z o z y S t a d n i ­ c k i e j : Dół i Środek do o k r e s u p o w o j e n n e g o n i e p r o ­ d u k o w a ł y z a b a w e k . Z i e m i a t a m była n i e c o lepsza niż n a Górze i t a m t e j s z y m g o s p o d a r z o m n i e w y p a d a ł o p a ­ rać się w y r o b e m z a b a w e k m i m o chronicznego braku g o t ó w k i , podczas g d y konikarze w różnych s y t u a c j a c h , j a k n p . n a z a b a w a c h chełpili się swoją zamożnością. Sytuację ilustrują następujące w y p o w i e d z i : „ N a Dole w o l ą n i c n i e m i e ć i n i c n i e robić. T u chłopaki b a ­ w i ł y się, bo m i a ł y pieniądze, a t e z Dołu p a t r z y ł y , żeby i m dać ... T u b y ł y c h c i w s z e i p r a c o w i t s z e l u d z i e , a t e z Dołu t o b a r d z i e j l e s e r y . . . " G ó r o w a l i więc z a b a w k a r z e n a d i n n y m i p o s i a d a n i e m g o t ó w k i , o którą w t a m t y c h czasach n i e było na w s i łatwo. Lata Brzozy okupacji Stadnickiej wspominane jako O k u p a n t n i e ograniczał konkurencji słabnącym są przez największej mieszkańców prosperity. działalności z a b a w k a r z y , a b r a k ze s t r o n y p r o d u c e n t ó w m i e j s k i c h , p r z y zapotrzebowaniu n i e z w y k l e korzystną : okres na zabawki, stwarzał nie­ tt; sytuację. O k r e s p o w o j e n n y przyniósł r o z s z e r z e n i e s t r e f y z b y t u o s e k t o r spółdzielczy. W 1950 r . powstała w Leżajsku c e p e l i o w s k a spółdzielnia „ C h a ł u p n i k " , która w w a r s z ­ t a c i e z w a r t y m oraz w s y s t e m i e nakładczym zaczęła produkować z a b a w k i . Skupywała j e również od c h a ­ ł u p n i k ó w z Leżajska i w y t w ó r c ó w z B r z o z y S t a d n i c k i e j . Z n a n y n a m już M a r i a n G a r b a c k i był p r z e z p e w i e n czas p r z e w o d n i c z ą c y m Spółdzielni. Chciał o n produkować z a ­ b a w k i według wzorów swej p r z e d w o j e n n e j wytwórni, n i e rozumiejąc zasad działania spółdzielni c e p e l i o w s k i e j . T r w a ł y w i ę c z a t a r g i m i ę d z y członkami zarządu. P r o ­ d u k c j a w r a m a c h z w a r t e g o zakładu była mała, z p o ­ w o d u l i c z n y c h przestojów w y n i k a j ą c y c h z n i e d o s t a r c z e ­ n i a w t e r m i n i e niezbędnych surowców. T a k w i ę c w za- 205 �kładzie p r o d u k o w a n o t y l k o k o n i k i t y p o w o fabryczne oraz z a b a w k i oparte n a w z o r a c h u z y s k a n y c h z i n n y c h c e p e l i o w s k i c h w y t w ó r n i : leżaki i wózki d l a l a l e k , w i a ­ t r a c z k i , g w i z d k i z w i a t r a c z k a m i . S y s t e m e m zaś nakład­ c z y m chałupnicy z Leżajska w y k o n y w a l i d r e w n i a n e f u ­ j a r k i , k u r k i dziobiące n a p o d s t a w c e , p u k a w k i — a w i ę c takie zabawki jakie produkowano w przedwojennej fa­ b r y c z c e M a r i a n a G a r b a c k i e g o . Po d w ó c h l a t a c h G a r b a c k i ustąpił z zarządu spółdzielni i stał się j e j człon­ k i e m chałupnikiem. M n i e j w i ę c e j w t y m s a m y m cza­ sie w Leżajsku otwarto Rejonowe Biuro Handowe, które zajęło się s k u p e m z a b a w e k . W y t w ó r c y z B r z o z y S t a d n i c k i e j , znęceni możliwością ł a t w e g o z b y t u , p r o d u ­ k o w a l i z a b a w k i w dużych ilościach n i e dbając o i c h s t a r a n n e w y k o ń c z e n i e . W ó w c z a s , j a k wspominają s t a r s i mieszkańcy B r z o z y , z a b a w k i zaczął robić Dół. Nawet d z i e c i p r ó b o w a ł y s w y c h sił w t y m z a k r e s i e . Pośpiech, b r a k w p r a w y i o p a n o w a n i a p e w n y c h umiejętności t e c h ­ n i c z n y c h , k o n s t r u k c y j n y c h , wpłynęły na znaczne pogor­ szenie jakości z a b a w e k . W y k o n a n e z s u r o w e g o d r e w n a ł a t w o niszczały w n i e p r z e w i e w n y m m a g a z y n i e , a spo­ w o d o w a n e t y m s t r a t y p r z y c z y n i ł y się d o b a n k r u c t w a Spółdzielni. Z a b a w k a r z e brzóscy w o l e l i n a w e t o d d a w a ć swe w y r o b y n a s k u p do R e j o n o w e g o B i u r a H a n d l o ­ w e g o . Zachęcały i c h d o tego d w a c z y n n i k i — b r a k k o n t r o l i i n a t y c h m i a s t o w a w y p ł a t a g o t ó w k i , podczas g d y w spółdzielni r o z l i c z a n o i c h d o p i e r o w końcu każdego miesiąca. W p o ł o w i e l a t pięćdziesiątych niektórzy za­ bawkarze w y j e c h a l i d o p r a c y w ośrodkach przemy­ słowych, a p o z o s t a l i nawiązali k o n t a k t z m i e j s c o w y m i handlarzami. Rejonowe Biuro Handlowe również po II. 4*7 •ИИ! 206 niejakim czasie niec lat 50-tych wiu, ale rzewano niu zawiesiło otwarto nie wszyscy nadużycia swoją skup byli w działalność. cepeliowski z niego zapisywaniu ko­ Jarosła­ zadowoleni. Podej­ wpływów, wydawa­ rachunków. Po kilku stawiając Po l a t a c h zaprzestano tę dziedzinę wojnie skupu inicjatywie zabawkarze do sąsiednich nisław wykazywali Stadnickiej. wielka się zabawki Wokół wskie. zabawek. typów, z tradycyjną rodziny Tadeusz Franciszek oparte Król Polak osiadł w się od oni wiele Stadnickiej. się Futorach nie­ niego często z Brzozy Dachnowie. na wzorach Sta­ Brzozie wyrabiają mające przeniosły w w skupiła Obecnie nie ruchli­ zamieszkał pozostał przeważnie zabawką brzóskie większą Naroga którzy pozo­ wytwórców. się, przeniosło się Żołyni który Stanisława wytwórców, produkcji inne W Michała, nowszych wspólnego wki brat grupa uczyli Dwie miejscowości. Naróg, zabawek, samych wość terytorialną. K i l k u , przyżeniając i Pod w w a lubaczoGenowefa W y r a b i a l i t a m zaba­ przeniesionch z Brzozy Stadni­ c k i e j i odsyłali j e d o spółdzielni „ C h a ł u p n i k " , póki o n a istniała. Brzoza Stadnicka od kilkudziesięciu jącą b e d n a r s k i e . Mieszkańcy nych w miejscowości Rakszawie się Kiełbasa urodzeni można w v m i e n i c 1. Koń n a kółkach, z kolei w Jaworów. w kilka. Rakszawą dużą swoje Brzozie Rakszawie. naczynia się d o i n ­ zawody. Franciszek Kazimierz wyrabia­ skalę, t y c h w s i przenosząc kontynuują bednarstwem z lat, na pracuje zabawkarz chodzący z B r z o z y , nią sąsiaduje Stadnickiej Stopyra Takich I tak Styskal po­ i trud­ Władysław przykładów �W latach sześćdziesiątych produkcja :/. B r z o z y S t a d n i c k i e j zainteresowało twórców Rękodzieła nium" Krokowa w r miesiącu jednak wią, zaś z do zaledwie nie umieli punktu kilku 1 skupu poziomu i Artystycznego dostarczali w jedni, kontaktu ich zabawki artystycznego z ..Mile­ Było jak sami „Milenium", n i e prezentują i Wy­ zabawki Rzeszowie. ponieważ nawiązać o b a w i a l i się, że wiedniego Ludowego Wytwórcy zabawek się Z r z e s z e n i e raz ich mó­ inni odpo­ technicznego. O b e c n i e w s z y s c y z a b a w k a r z e związani z „ M i l e n i u m " b a r d z o sobie tę w s p ó ł p r a c ę cenią, g ł ó w n i e ze w z g l ę d u na w y s o k i e z a r o b k i . „ M i l e n i u m " d o końca 1978 r. było Z r z e s z e n i e m , którego z a d a n i e w r a m a c h c e p e l i o w s k i e j o r g a n i z a c j i p r a c y polegało g ł ó w n i e n a p r o w a d z e n i u s k u ­ p u g o t o w y c h t o w a r ó w od w y t w ó r c ó w . Z t e j r a c j i k o ­ szta własne n i e b y ł y duże i Z r z e s z e n i e m o g ł o sobie pozwolić n a płacenie p r o d u c e n t o m s t o s u n k o w o wyso­ k i c h cen ( n a r z u t Zrzeszenia i h a n d l u wynosił zaledwie 27°/o). Dzięki n i e w y s o k i e j c e n i e d e t a l i c z n e j łatwiejszy j e s t z b y t w y r o b ó w , a w i ę c i m o ż l i w o ś ć ciągłej p r a c y . W t y m r o k u „ M i l e n i u m " zmieniło p r o f i l o r g a n i z a ­ c y j n y , przekształcając się w spółdzielnię, która z a p e ­ w n i a określone świadczenia s o c j a l n e , a t o : z a p o m o g i , n a g r o d y , s t y p e n d i a . C e n y płacone w y t w ó r c o m n i e u l e ­ gły z m i a n o m . Z a s a d n i c z y m z a d a n i e m c e p e l i o w s k i c h spół­ d z i e l n i p r a c y , w odróżnieniu o d zrzeszeń, j e s t o r g a n i z o ­ w a n i e p r o d u k c j i w r a m a c h zakładu z w a r t e g o l u b też p o p r z e z chałupników. Konieczność p o n o s z e n i a kosztów p r o d u k c j i a także z a p e w n i e n i a stałych świadczeń s o c j a l ­ n y c h p o w o d u j e j e d n a k , że ceny płacone w y t w ó r c o m w spółdzielniach są niższe, niż t e , które oferują zrzesze­ n i a ( n a r z u t y s t o s o w a n e przez spółdzielnie wynoszą o k . 100°/o, zwiększając z n a c z n i e c e n y d e t a l i c z n e wyrobów, co z k o l e i p o w o d u j e , że są o n e g o r z e j z b y w a n e na rynku). T e n t y p o r g a n i z a c j i p r e z e n t u j e Spółdzielnia Pracy Rękodzieła L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o „Jedność" w R u ­ d n i k u n a d S a n e m , prowadząca wyspecjalizowaną p r o ­ dukcję s z e r o k i e g o a s o r t y m e n t u w y r o b ó w w i k l i n i a r s k i e h . O k . 1974 r . spółdzielnia ze w z g l ę d u n a mniejszą podaż w i k l i n y nawiązała k o n t a k t z z a b a w k a r z a m i z B r z ć z y S t a d n i c k i e j . O b e c n i e należy d o n i e j 7 - m i u w y t w ó r c ó w " . Spółdzielnia z a p e w n i a i m świadczenia s o c j a l n e w p o ­ staci zasiłku r o d z i n n e g o , u b e z p i e c z e n i a , j e d n e g o dnia u r l o p u w miesiącu, 13-tej p e n s j i , nagród i e m e r y t u r y . Warunkiem ich o t r z y m a n i a jest wykonanie średniej miesięcznej produkcji o wartości nie mniejszej niż 1600 zł. Z a b a w k a r z e współpracujący ze Spółdzielnią w R u ­ d n i k u mają zastrzeżenia co d o cen p r z e z nią p ł a c o ­ n y c h . U t r z y m u j ą się o n e b o w i e m o d k i l k u l a t n a t y m s a m y m p o z i o m i e , podczas g d y w t y m czasie podrożał surowiec. Z a b a w k a r z e , porównując z a r o b k i u z y s k i w a n e w „ M i l e n i u m " i „Jedności" n i e zawsze pamiętają o róż­ niących j e f o r m a c h o r g a n i z a c y j n y c h pociągających sob'i różnice w z y s k a c h . Niektórzy sądzą, że „Jedność'' nie m a o d p o w i e d n i c h o d b i o r c ó w n a swój z a b a w k a r s k i t o w a r , n i e p o t r a f i n p . wyjść z n i m n a r y n e k z a g r a ­ n i c z n y , co uczyniło . . M i l e n i u m " , Dla Spółdzielni Wikliniarskiej zabawki stanowią produkcję marginalną, a w p ł y w y z n i c h u z y s k a n e sta­ n o w i ł y w r o k u 1977 z a l e d w i e 3%> ogólnych zysków. Spółdzielnia b o r y k a się z różnymi trudnościami n a t u r v t e c h n i c z n e j . Z a b a w k i są w p r o f i l u j e j p r o d u k c j i w y l o b a m i n i e t y p o w y m i , t r u d n y m i do p a k o w a n i a i t r a n ­ s p o r t u . T o t e ż Spółdzielnia p o w o l i r e z y g n u j e ze s k u p y ­ w a n i u p e w n y c h i c h asortymentów (np. taczek i wóz­ k ó w d l a l a l e k ) n a rzecz p r z e d m i o t ó w l e p i e j znoszą­ cych p r z e w ó z . Trudności te powodują zapewne, że Spółdzielnia z a c z y n a się o b e c n i e w y c o f y w a ć ze s k u o u z a b a w e k . Z a b a w k a r z e n a t o m i a s t mają w k r ó t c e przejść pod p a t r o n a t powstałej w k w i e t n i u 1978 r. Spółdzielni P r a c y Rękodzieła L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o „Jutrzen­ k a " w Leżajsku. T a o s t a t n i a n i e nawiązała j e d n a k d o ­ t y c h c z a s współpracy z z a b a w k a r z a m i z B r z o z y S t a d ­ n i c k i e j , choć s k u p u j e w y r o b y w i k l i n i a r s k i e , a t a k / e z a b a w k i p r o d u k o w a n e p r z e z chałupników z Leżajska. Sektor spółdzielczy objął swym oddziaływaniem t y l k o 1/3 w s z y s t k i c h z a b a w k a r z y z B r z o z y S t a d n i c k i e j , których o b e c n a l i c z b a sięga 3 0 - t u . P o z o s t a l i zbywają swoje w y r o b y t a k j a k d a w n i e j poprzez p r y w a t n y c h handlarzy i kramarzy. Choć z a b a w k a r s t w o j e s t jeszcze w pełni r o z k w i t u , n i e w i a d o m o j a k długo t r w a ć będzie t e n s t a n . S a m i zabawkarze pesymistycznie oceniają jego przyszłość. D z i e c i o b e c n y c h w y t w ó r c ó w n i e przejmują t r a d y c j i p o r o d z i c a c h , ograniczając się z a l e d w i e d o d o r y w c z e j p o ­ m o c y . W o l ą pracować w p o b l i s k i c h zakładach p r z e m y ­ słowych R a k s z a w y , Ż o ł y n i , Łańcuta. Technika produkcji Pierwsi wytwórcy używali do w y r o b u zabawo:; d r e w n a jesionowego, grabowego, bukowego. M a r c i n G u ­ zy k u p o w a ł s u r o w i e c s p o r a d y c z n i e od sąsiadów w y c i ­ nających d r z e w a . Z czasem z r e z y g n o w a n o z wymie­ n i o n y c h w y ż e j gatunków n a rzecz o s i k i , t o p o l i , w i e r z ­ b y . D a w a ł y o n e d r e w n o łatwiejsze w obróbce, a p r z y t y m tańsze. O b e c n i e z a b a w k a r z e z B r z o z y S t a d n i c k i e j n a d a l kupują d r e w n o p r z e w a ż n i e w sąsiednich m i e j s c o ­ wościach: C z a r n e j , S t a r y m Mieście, S m o l a r z y n a c h , B i a ­ łobrzegach. N i e k t ó r z y w y t w ó r c y kupują d r e w n o o p a ­ ł o w e w N a d l e ś n i c t w i e , n i e są j e d n a k z n i e g o z a d o w o ­ l e n i ponieważ z d r e w n a o p a ł o w e g o pozostaje p o o b r ó b ­ ce z b y t w i e l e bezużytecznych odpadów. O b e c n i e z a b a w k a r z e najczęściej kupują d r e w n o o s i k i i w i e r z b y p r z y c z y m w y ż e j cenią osikę. Jest o n a z w a r ­ t a , t w a r d s z a od w i e r z b y , a po wyschnięciu osiąga r ó w n y , biały k o l o r . P o n i e w a ż o s i c z y n y j e s t m n i e j , s t o ­ s o w a n a j e s t d o w y r o b u t y c h z a b a w e k , n a których w y ­ t w ó r c y szczególnie zależy ( n p . n a k o n k u r s y ) . P o c z ą t k o w o w s z y s t k i e p r a c e z w i ą z a n e z obróbką surowca i wykończeniem zabawek w y k o n y w a n o ręcz­ n i e , posługując się kobylicą, siekierą, ośnikiem i nożem. D o wygładzania p o w i e r z c h n i u ż y w a n o k a w a ł k a szkli-.. U s p r a w n i e n i e m było z a s t o s o w a n i e w l a t a c h 3 0 - t y c h o b r z y n a c z a , narzędzia t y p o w o b e d n a r s k i e g o , k t ó r e służyło do w y c i n a n i a kółek. Wcześniej w y r z y n a n o j e m o z o l n i e nożem. Ł y ż k a r z e posługują się ręcznymi t o k a r k a m i . R o ­ d z i n a G u z y c h miała i c h d w i e w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n ­ nym. Ścięte d r z e w o p r z e z n a c z o n e n a z a b a w k i składuje się na p o d w ó r z u . K i e d y ś poszczególne p n i e rozłupywano siekierą, o b e c n i e t n i e się j e piłą ręczną l u b m e c h a ­ niczną. Zabawkarze pomagają sobie wzajemnie. C , którzy n i e mają z m e c h a n i z o w a n e g o w a r s z t a t u w y k o n u ­ ją l e p r a c e u sąsiadów posiadających o d p o w i e d n i e urzą­ d z e n i a . P r z y g o t o w a n e d r e w n o t n i e się n a k l o c k i i na d r o b n e d e s e c z k i . Z k l o c k ó w w y r a b i a się o k r ą g ł e k o ­ n i k i , z deseczek e l e m e n t y z a b a w e k o r a z k o n i k i płaskie. D r e w n o s c h n i e w półfabrykatach. Z a b a w k i w y k o n y w a ­ ne są w e d ł u g d r e w n i a n y c h szablonów, z u n i f i k o w a n y c h w kształcie, w z o r o w a n e n a p i e r w s z y c h egzemplarzach z r o b i o n y c h przez M a r c i n a Guzego, F r a n c i s z k a i Szy­ m o n a B o h o o r a z k i l k u i n n y c h d a w n y c h autorów. W a r ­ s z t a t z a b a w k a r z a mieści się z a z w y c z a j w i z b i e . Jeśli p r o d u k c j a m a c h a r a k t e r b a r d z i e j m a s o w y , wówczas o d ­ b y w a się w szopie a l a t e m n a p o d w ó r z u . ; N a p o d s u s z o n y c h deszczółkach z n a c z o n e są o ł ó w ­ kiem kontury zabawek. Tak przygotowane deseczki 207 �z e s t a w i a n e są w s t e r t y i u m i e s z c z a n e w zasięgu ręki siedzącego p r z y k o b y l i c y z a b a w k a r z a . W e d ł u g r y s u n k o ­ w e g o o b r y s u w y c i n a n e są z każdej d e s e c z k i z o s o b n a s y l w e t y części składowych zatoawek. P o t e m są o n e zes p a j a n e d r u t e m i g w o ź d z i a m i a n a końcu m a l o w a n e . K o n i k i o k r ą g ł e , o d m a ł y c h — w i e l k o ś c i o k . 20 c m , do dużych — w y s o k i c h n a o k . 80 c m , w y c i n a n o z j e ­ d n e g o k a w a ł k a d r e w n a . Duże, p e ł n e k o n i e n a b i e g u ­ n a c h r o b i o n o rzadziej, raczej o k a z j o n a l n i e p r z e d św. Mikołajem l u b na k o n k r e t n e zamówienie. N a takiego k o n i a p o t r z e b n e było d r z e w o o b l i s k o m e t r o w e j ś r e ­ d n i c y , z którego o d c i n a n o k l o c o t a k i e j długości, a b y zmieścił się w n i m cały k o n i k . P o Oibciosaniu k l o c a d o kształtu prostopadłościanu znaczono n a szerszej ścianie k o n t u r k o n i a , a następnie o d ł u p y w a n o siekierą k a w a ł k i d r e w n a p o w y ż e j t u ł o w i a i poniżej b r z u c h a . D a l s z a o b ­ róbka przebiegała p r z y p o m o c y s i e k i e r y i ośnika. D o ostatecznego wygładzenia służył k a w a ł e k szkła. G d y z c z a s e m t r u d n i e j było o d r z e w o t a k dużej średnicy r a d z o n o sobie w t e n sposób, że k o n i a z e s t a w i a n o z d w ó c h części, łącząc j e n a czop i zbijając g w o ź d z i a ­ m i . Ł ą c z e w y p a d a ł o n a środku, w p o p r z e k tułowia. J a k k o l w i e k elektryfikację w s i p r z e p r o w a d z o n o ok. r o k u 1960, z m e c h a n i z o w a n o warsztaty, i to t y l k o n i e ­ które, z a l e d w i e 3—4 l a t a t e m u . N a j s t a r s i zabawkarze, którzy produkują z a b a w k i d o r y w c z o , w małych ilo­ ściach, n a d a l wykonują w s z y s t k i e części ręcznie. M ł o ­ d s i , pracujący d l a „ M i l e n i u m " l u b Spółdzielni „Je­ d n o ś ć " w R u d n i k u , mają t o k a r k i , p i ł y t a r c z o w e , ś w i ­ d r y m e c h a n i c z n e , a l e n a d a l wykańczają z a b a w k i ręcznie p r z y p o m o c y t y c h s a m y c h co d a w n i e j narzędzi — k«>b y l i c , ośnika i noża. Pierwotnie z a b a w k i n i e były m a l o w a n e . Dopiero w latach 20-tych synowie Guzego zastosowali farby a n i l i n o w e w 3 k o l o r a c h : żółtym, różowym i z i e l o n y m . M o ż n a j e b y ł o kupić o d Ż y d ó w w najbliższych m i a ­ s t e c z k a c h . Oprócz f a r b a n i l i n o w y c h u ż y w a n o b i e l i c y n ­ k o w e j ( z w a n e j c y m b a j s e m ) i f a r b y c z a r n e j , które p r z e d zastosowaniem mieszano z rozpuszczonym k l e j e m sto­ l a r s k i m . Ł ą c z e n i e z k l e j e m czyniło p o w i e r z c h n i ę z a b a ­ w k i błyszczącą, t a k j a k b y była o n a l a k i e r o w a n a , z a ­ bezpieczało też farbę p r z e d ścieraniem. W e wczesnym okresie t y l k o k o n i k i okrągłe m a l o w a n o w s z y s t k i m i k o ­ l o r a m i — białą, czarną, żółtą i czerwoną farbą. P o z o ­ stałe z a b a w k i malowano jedynie trzema poprzednio w y m i e n i o n y m i b a r w n i k a m i , podgrzewając j e przed uży­ c i e m . F a r b y a n i l i n o w e w zależności o d g a t u n k u d r e ­ w n a i tła zmieniały tonację b a r w n ą , t a k n p . żółte tło położone p o d m o t y w z i e l o n o - r ó ż o w y s p r a w i a , że z j a ­ d l i w y róż z m i e n i a się w ciepłą c z e r w i e ń , a zieleń u l e ­ ga rozjaśnieniu. Stąd w y d a w a ć b y się mogło, że s t o ­ s o w a n a j e s t większa ilość b a r w n i k ó w . E l e m e n t y zdo­ bnicze nanoszono na powierzchnię zabawek pędzelkami p r z y g o t o w a n y m i z patyczków b r z o z o w y c h o rozklepa­ n y c h końcach. Pędzli z włosia u ż y w a n o d o m a l o w a n i a k o n i k ó w l u b tła n a i n n y c h z a b a w k a c h . Jeśli tło (za­ zwyczaj żółte) m i a ł o b y ć położone n a całej powierz­ c h n i wówczas zabawkę, albo j e j element, zanurzano w p o j e m n i k u z podgrzaną farbą, a następnie suszono w pobliżu p i e c a . P o t e m p a t y c z k i e m kładziono pozostałe m o t y w y zdobnicze. O d k i l k u l a t z a b a w k a r z e w p r o w a d z i l i do m a l o w a ­ n i a f a r b y o l e j n e o r a z n i t r o . Z r e g u ł y są o n e u ż y w a n e do n o w s z y c h wzorów zabawek, w y r a b i a n y c h po osta­ tniej w o j n i e — wiatraczków, karuzelek, t e r k o t e k . Stosu­ j e się t e same k o l o r y f a r b n i t r o co w d a w n y c h b a r w ­ n i k a c h a n i l i n o w y c h (żółte, r ó ż o w e , zielone). Farbami o l e j n y m i m a l u j e się o b e c n i e k o n i k i okrągłe, wózki d l a l a l e k z w a n e s p a c e r o k a m i , s y l w e t o w e płaskie k o n i k i n a b i e g u n a c h . Z a b a w k a r z e są z d a n i a , że n a j t r u d n i e j j e s t m a l o w a ć aniliną, b o n i e można j e j usunąć w razie p o m y ł k i w e w z o r z e . Z a b a w k a r z e związani ze spółdziel­ n i a m i w i e d z ą , że należy d o m a l o w a n i a u ż y w a ć t r a d y ­ c y j n y c h a n i l i n i przestrzegają t e j zasady. Chcąc j e d n a k ułatwić s o b i e pracę z a b a w k i p r z e z n a c z o n e d o sprzedaży wolnorynkowej malują dowolnie farbami nitro, olej­ n y m i i l a k i e r a m i . I l u s t r u j e t o następująca w y p o w i e d ź : „ D o spółdzielni maluję ręcznie aniliną, b o już b y n i e było l u d o w e , a j a k p r y w a t n i e robię, t o o l e j n o " . M a l a t u r a w o d n a schnie d w a d n i , a farba n i t r o w a p r a w i e n a t y c h m i a s t p o położeniu. Z a b a w k i suszą się zimą w i z b i e koło p i e c a , l a t e m w szopie l u b w niezamieszka­ łej i z b i e . Z a b a w k i złożone z k i l k u e l e m e n t ó w łączy się g w o ź ­ d z i a m i i d r u t e m s t a l o w y m . P o n i e w a ż spółdzielnie, d o których należy k i l k u w y t w ó r c ó w , n i e dostarczają człon­ k o m s u r o w c ó w muszą o n i starać się o n i e n a własną rękę. Z a b a w k a r z e posiadający a u t a p r z y w o ż ą j e z d a l ­ s z y c h o k o l i c ( n p . f a r b y z B o l e s ł a w c a ) w t a k i e j ilość.', a b y m o g ł y służyć r ó w n i e ż i n n y m w y t w ó r c o m . Z a b a w k a r s t w e m trudnią się mężczyźni, k t ó r y m za­ zwyczaj pomagają rodziny. Kobiety malują zabawk:, chłopcy tną d r e w n o . T e n podział p r a c y j e s t t a k i s a m j a k d a w n i e j . R o z w i n i ę t a j e s t s z e r o k o p o m o c sąsiedzka. J e d n i uczą d r u g i c h w y k o n y w a n i a z a b a w e k , natomiast n i e mają stałych uczniów. P r o d u k c j a zabawek w Brzozie S t a d n i c k i e j nie jest o k r y t a tajemnicą zawodową. Inaczej niż u piszczeln i k ó w w Leżajsku, którzy zazdrośnie strzegą t a j e m n i c y w y r o b u piszczałek i p u k a w e k . N i e k t ó r z y z brzóskich w y t w ó r c ó w s t a r a l i się dowiedzieć o d piszczelników w j a k i sposób w y k o n u j ą o n i s w o j e z a b a w k i . W o d p o w i e ­ d z i słyszeli z a z w y c z a j : „Ja d o w s z y s t k i e g o sam do­ c h o d z i ł e m " , „Co będą robiły nasze d z i e c i " . F a k t e m j e s t , że z a b a w k a r z e z Brzozy Stadnickiej nie rozszerzyli asortymentu swoich wyrobów o wzory charakterystycz­ ne d l a Leżajska. Wyroby Wzory zabawek w y r a b i a n y c h w Brzozie Stadnickiej pozostawały p o d z n a c z n y m w p ł y w e m i n n y c h o ś r o d k ó w z a b a w k a r s k i c h , zwłaszcza J a w o r o w a . 208 �П. 2. W ó z e k d l a l a l e k , w y k . Stanisław N a r ó g , Żołynia. I I . 3. Z a b a w k i gotowane do t r a n s p o r t u , Brzoza Stadnicka. P i e r w s z y m i z a b a w k a m i , j a k t o już zostało p o w i e ­ d z i a n e , b y ł y r e a l i s t y c z n e w kształcie, w y c i ę t e w p e ł ­ n y m k l o c k u k o n i k i a u t o r s t w a M a r c i n a Guzego. N a z y ­ w a n e są o n e w B r z o z i e S t a d n i c k i e j o k r ą g ł y m i k o n i k a ­ m i na cztery nogi. Natomiast Franciszek Boho w z o r u ­ jąc się n a w y r o b a c h j a w o r o w s k i c h , j a k p o d a j e t r a d y ­ cja, zaczął p i e r w s z y w y c i n a ć m a ł e i duże b r y c z k i , z w a ­ n e też w ó z k a m i . D o większych dołączał k o n i k i G u z e g o l u b t a k i e s a m e w y k o n a n e własnoręcznie, a małe z a o p a ­ t r y w a ł w parę płaskich k o n i k ó w ( i l . 14). K s z t a ł t i c h obmyślił p r a w d o p o d o b n i e s a m , w z o r u j ą c się n a z a b a ­ wkach z Jaworowa. Koniki jaworowskie wykonane z deszczułek m i a ł y j e d n a k f i n e z y j n i e s t y l i z o w a n y rysu­ nek konturu ( i l . 1) p o d c z a s gdy koniki F. Boho b y ł y ujęte b a r d z i e j r e a l i s t y c z n i e . M i a ł y o n e dość ciężką s y l w e t ę m i m o że w y k o n a n e b y ł y z c i e n k i e j d e s k i . W y ­ r a b i a n e d o dziś, n a z y w a n e są k o n i k a m i n a d w i e n o g i . przy­ P r o d u k c j ę okrągłych k o n i k ó w przejęli p o M a r c i n i e G u z y m jego s y n o w i e . Zróżnicowali wielkości, w p r o w a ­ dzili pewne zmiany. K o n i k i i c h miały w i ę c proste, a n i e w y g i ę t e szyje, o g o n w y k o n a n y z i n n e g o k a w a ł k a d r e w n a . B y ć może o w e z m i a n y powstały p o d w p ł y w e m kontaktów z wytwórnią zabawek M a r i a n a G a r b a c k i e g o z Leżajska, produkującego m . i n . z d r e w n a k i l k a t y p ó w k o n i k ó w o różnej w i e l k o ś c i ( i l . 13). M n i e j s z e koniki G u z y c h ( o k . 20 c m w y s . ) z e s t a w i a n o z bryczką c z y l i w o z y k i e m ( i l . 5). M i a ł y t e w ó z k i kształt w y d ł u ż o n e g o pudełka o p r o f i l o w a n y c h b o k a c h ( t a b l . I I ) . W i ę k s z e k o ­ n i k i G u z y c h (ok. 30 c m ) u m i e s z c z a n o na podstawce z k ó ł k a m i , n a j w i ę k s z y m zaś p r z y d a w a n o b i e g u n y w y ­ cięte z d e s k i ( i l . 15). Siodełko n a n i c h stanowiła g r u ­ bsza deszczółka półkoliście w y c i ę t a z o b u s t r o n . D o n i e j w p r a w i a n a była s y l w e t o w a końska g ł o w a z z a ­ m o c o w a n y m i d r ą ż k o w y m i u c h w y t a m i d o t r z y m a n i a się. 209 �1 ( t a b l . I l l , 12-—26). W e d ł u g m i e j s c o w e j tradycji wpro­ w a d z i ć j e miał J a n G u z y czerpiąc w z ó r z taczek uży­ w a n y c h w c e g i e l n i . Być może j e d n a k i w t y m p r z y ­ p a d k u zadecydował w p ł y w J a w o r o w a . W okresie mię­ d z y w o j e n n y m w s p o m i n a n y wcześniej h a n d l a r z H e n r \ k M a c h o w s k i wprowadził n o w y t y p ruchomej z a b a w k i w p o s t a c i p t a k a machającego s k r z y d ł a m i ( i l . 12). N a z w a ­ n y j e s t o n kaczką trzaskającą skrzydłami. Skrzydła p o ­ łączone z k o ł e m d r u t e m w y k o n u j ą w czasie t o c z e n i a r u c h y wahadłowe. Z a b a w k a r z A n t o n i Jucha t w i e r d z i , że jaworowska kaczka choć ładniejsza „była n i e z d a t n a d o t r z a s k a n i a " , g d y ż skrzydła z b y t o k r ą g ł e ł a t w o pękały p r z y u d e r z a n i u o siebie. W B r z o z i e S t a ­ d n i c k i e j z m i e n i o n o j e j kształt upraszczając ogólną s y l ­ w e t ę a także w y d ł u ż o n o n i e c o skrzydła, a b y się t a k ł a t w o n i e psuły. T r u d n o j e s t wskazać a u t o r a t y c h z m i a n , g d y ż s a m i z a b a w k a r z e mają p o d z i e l o n e z d a n i a n a t e n temat. D o w c z e s n y c h z a b a w e k należą r ó w n i e ż p a j a c e u m i e ­ szczone n a wózeczku z w i r u j ą c y m i d w o m a t a r c z a m i , których wyrób zapoczątkowali bracia Guzy. Pajace wyobrażają u p r o s z c z o n e s y l w e t k i m ę ż c z y z n y i k o b i e t y . P o d o b n a z a b a w k a w y k o n y w a n a j e s t także p r z e z z a b a w k a r z y z okolic Żywca (tzw. karuzelka). N i e w i a d o m o j e d n a k , czy w t y m w y p a d k u zaszło zapożyczenie w z o ­ r u . O k . r o k u 1950 S z y m o n G u z y , z a b a w k a r z parający się r ó w n i e ż h a n d l e m , p r z y w i ó z ł z Ł o d z i n o w y w z ó r w i ­ rujących pajaców o kształtach b a r d z i e j r e a l i s t y c z n y c h . N a z y w a n o j e w B r z o z i e góralami. I c h kształt i sposób m a l o w a n i a n i e zyskały w B r z o z i e S t a d n i c k i e j a p r o b a t y i w z ó r został w k r ó t c e z a r z u c o n y . P o d o b n y los s p o t k a ! r e a l i s t y c z n i e rzeźbione k r ó w k i o r a z t o c z o n e l a l k i , które s t a r a l i się w p r o w a d z i ć G u z o w i e . Pod nywać jące. waną И. 4. Z a b a w k a r z Józef G u z y , 1979 г. П. 5. K o ń z k a ­ retą, B r z o z a S t a d n i c k a . I I . 6. K a r e t a , w y k . Stanisław Naróg, Żołynia. I I . 7. S a m o c h o d z i k i n a t a r g u , K r a ś n i k , 1953 г. I I . 8. S a m o l o t y , B r z o z a S t a d n i c k a . I I . 9. Z a b a w k a -współczesna. I I . 10. K o ł y s k i , w y k . F r a n c i s z e k S t y s k a l , B r z o z a S t a d n i c k a . I I . 1 1 . K a r u z e l k a , w y k . Stanisław P i liński, B r z o z a S t a d n i c k a . I I . 12. K a c z k a , B r z o z a S t a d ­ nicka. Przez pewien duże k o n i e czas Szymon Guzy produkował również karuzelowe. Po w o j n i e ukazały się jeszcze d w i e i n n e wersje płaskiego k o n i k a dołączonego d o b r y c z k i . Jedną o p r a ­ cował z a b a w k a r z A n t o n i J a g u s z t y n naśladując postać konia już znanego. Powiększył nieznacznie format i zmienił n i e c o p r o p o r c j e . D r u g i k o n i k cięty z d e s k i o 2,5 c m grubości, „ n o w o c z e s n y " w kształcie b y ł p r o ­ pozycją spółdzielni „ C h a ł u p n i k " . W y k o n y w a ł go p r z e / k i l k a l a t S z y m o n G u z y . O b a w z o r y n i e zostały z a a k c e p ­ t o w a n e przez w y t w ó r c ó w z Brzozy S t a d n i c k i e j i p r z e ­ stano j e wyrabiać. Na j a w o r o w s k i c h t y p a c h zabawek oparte były p r o ­ d u k o w a n e w okresie międzywojennym w Brzozie m i ­ n i a t u r y sprzętów d o m o w y c h , g ł ó w n i e krzesełek, s t o l i c z ­ k ó w , kołysek. D o czasów d z i s i e j s z y c h p r z e t r w a ł y j e d y ­ nie kołyski o sześciokątnych ściankach węższych ( t a b l . I I I , 3,6,). P r ó c z w y ż e j w s p o m n i a n y c h w y r a b i a n e są r ó w n i e ż kołyski o prostokątnych ściankach węż­ s z y c h , p o c h o d z e n i a m i e j s c o w e g o ( i l . 10, t a b l . I I I , 1,2,4,0). Do starych wyrobów brzóskich należą taczki 210 cienka koniec inny Kółko piastę, okresu międzywojennego typ ruchomej wzmocnione o deseczka którą zabawki przez uderza wydając przy — krzyżak zaczęto trzaska­ ma pokarbo- przymocowana toczeniu wyko­ kółko z boku charakterysty­ czny t e r k o t . Po 2 w o j n i e ś w i a t o w e j p o j a w i ł o się k i l k a n o w y c h zabawek. Jedne z n i c h stanowiły pomysł m i e j s c o w y c h w y t w ó r c ó w , i n n e zaczerpnięte b y ł y z w z o r ó w wyko­ n y w a n y c h p r z e z spółdzielnię w Leżajsku l u b w p r o s t w p r o w a d z o n e do B r z o z y S t a d n i c k i e j p r z e z Cepelię. W ł a ­ s n y m p o m y s ł e m z a b a w k a r z y brzózkich b y ł y a u t a d w u t y p ó w : ciężarowe ( i l . 16, t a b l . I V , 1—6) o r a z o s o b o w e w z o r o w a n e n a p o p u l a r n e j „ W a r s z a w i e " ( i l . 7, t a b l . I V , 7—9), a także s a m o l o t y d w u p ł a t o w e (U. 8, t a b l . I V , 10—18). P r z e z C e p e l i ę w p r o w a d z o n e zostały d o B r z o z y S t a d n i c k i e j wózki z d y s z e l k i e m p r z e z n a c z o n e d o cią­ gnięcia p r z e z d z i e c k o o r a z w ó z k i d l a l a l e k t z w . s p a c e r o k i ( i l . 2). W ó z k i n i e p r z y j ę ł y się, n a t o m i a s t spaceroki zyskały szeroką popularność i są w y r a b i a n e d o dziś. P o d w p ł y w e m spółdzielni „ J e d n o ś ć " z R u d n i k a w p o ­ czątkach l a t 7 0 - t y c h zaczęto w y r a b i a ć 3 n o w e modele zabawek ruchomych, a mianowicie zmodernizowane kółko trzaskające, z w a n e terkotką, w i a t r a c z k i i k a r u z e l k i . T e r k o t k a składa się z obręczy o s a d z o n e j na 4 s z p r y c h a c h , n a których poruszają się luźno osadzone d r e w n i a n e k o s t k i . W czasie t o c z e n i a kółka k o l e j n o o p a ­ dając w y d a j ą c i c h y s t u k o t . Z b o k u , p o o b u s t r o n a c h osi umieszczone są małe wiatraczki. Wiatraczki te, u m i e s z c z o n e na podstawce z k ó ł k a m i , mogą też stanowić odrębną zabawkę. Trzecią z tej serii z a b a w k ą j e s t p r o s t a k a r u z e l k a n a kółkach (11. 11). Z a ­ sadniczą j e j część stanowią d w i e t a r c z e , każda połą­ czona z d a s z k i e m c z t e r e m a b e l e c z k a m i . T a r c z e , doty­ kając d o l n y c h kółek, obracają się w koło p r z y p o s u ­ w i s t y m r u c h u wózeczka. W y m i e n i o n e w y ż e j t r z y z a ­ b a w k i n i e mają już c h a r a k t e r u l o k a l n e g o w y r o b u . W y - �211 �k o n y w a n e są z r e g u ł y p r z e z w y t w ó r c ó w działających o d k i l k u l u b k i l k u n a s t u l a t . P r z e w a ż n i e mają o n i z m e ­ chanizowane w a r s z t a t y i dlatego wolą wyrabiać zaba­ w k i n i e w y m a g a j ą c e w i e l e p r a c y ręcznej. Z a b a w k a r z e d l a zaoszczędzenia sobie czasu i p r a c y specjalizują się z w y k l e w d w ó c h , t r z e c h t y p a c h z a b a ­ w e k . S t a r s i w i e k i e m i stażem n a j b a r d z i e j czują się związani z t r a d y c y j n y m i z a b a w k a m i . I t a k s y n o w i e M a r c i n a G u z e g o — Józef i Stanisław n a d a l robią k o ­ n i k i okrągłe z b r y c z k a m i , k o n i k i okrągłe n a p o d s t a ­ wkach, taczki, spaceroki ( i l . 4). S z e r o k i asortyment zabawek p r o d u k u j e związany z „Milenium" Michał N a róg ( m . i n . k o n i k i płaskie z b r y c z k a m i , s a m o l o t y , s a m o ­ c h o d y , k a c z k i z trzaskającymi skrzydłami, kołyski, p a ­ jace). Dużą p o m y s ł o w o ś ć w y k a z u j e b r a t M i c h a ł a — S t a ­ nisław N a r ó g mieszkający w Ż o ł y n i . S p o r o w z o r ó w w y ­ k o n u j e d l a s w o j e j przyjemności, n i e powielając i c h n a szerszą skalę. W s w o i c h p r a c a c h n i e o p i e r a się t y l k o n a w ł a s n y c h p o m y s ł a c h , można w n i c h odnaleźć echa wyrobów wspominanej k i l k a k r o t n i e wytwórni M . Garb a c k i e g o ( n p . s y l w e t o w o cięte k o n i k i o f a n t a s t y c z n y c h kształtach, takież s a m e k o n i k i z j e ź d ź c a m i l u b z a p r z ę ­ żone d o w y m y ś l n e j w f o r m i e k a r e t y ( i l . 6). Z a b a w k i te są złożone z k i l k u części, p o s t a c i e mają r u c h o m e ręce i n o g i . O r y g i n a l n y m i p r a c a m i N a r o g a są n a t o ­ m i a s t m i n i a t u r k i t r a k t o r ó w , samochodów, lokomotyw, walców drogowych. Mają one zwarte, zblokowane kształty, d o b r z e oddające c h a r a k t e r p i e r w o w z o r ó w . Zdobnictwo Jak rcina 212 wspomniano Guzego nie poprzednio, były zdobione, pierwsze miały koniki Ma­ jedynie oczy zaznaczone w y p a l a n i e m . M a l o w a n i e w p r o w a d z i l i r o następcy G u z e g o , a b y uatrakcyjnić t o w a r . dopie­ N a z a b a w k a c h brzózkich występują d w a o d m i e n n e t y p y m a l a t u r , „realistyczny" i d e k o r a c y j n y . Pierwszy reprezentują okrągłe k o n i k i , w y k o n a n e przez synów Marcina G u z e g o . O k o ł o 1926—7 r . zaczęto malować t a k i m k o n i k o m z pełnego k l o c a c z e r w o n e siodełka, c z a r ­ ną uprząż, g r z y w ę i o g o n . P o t e m w p r o w a d z o n o białe tło, j a k o u m a s z c z e n i e k o n i k a . Z czasem zyskało o n o c z a r n e cętki i k o n i k stał się s r o k a t y . O k . 1938 r . Józef G u z y dodał d o siodełka żółte o b r a m i e n i e . Z m i a n y w ciągu l a t szły w k i e r u n k u d e k o r a c y j n e g o rozbudowa­ n i a o w e g o siodełka. O b e c n i e z a s a d n i c z a j e g o część j e s t n a d a l c z e r w o n a , a otaczają ją c z a r n e półkola o żółtych polach wewnętrznych. Każde takie pole akcentuje c z a r n a l u b c z e r w o n a k r o p k a u m i e s z c z o n a w j e g o śro­ d k u . W e d ł u g t e g o w z o r u z d o b i się w s z y s t k i e okrągła k o n i k i w y r a b i a n e w B r z o z i e S t a d n i c k i e j ( i l . 5). T y p o w e d l a B r z o z y z d o b i e n i e z a b a w e k farbą a n i ­ linową r ó ż o w ą i zieloną n a ż ó ł t y m t l e j e s t d a l e k i m e c h e m (a c z a s e m w u l g a r y z a c j ą ) o r n a m e n t y k i w y s t ę p u ­ jącej n a z a b a w k a c h z J a w o r o w a . T e o s t a t n i e zdobił często m o t y w g a ł ą z k i ( i l . 1) o czerwono-granatowyeh listkach l u b m o t y w rozety utrzymanej w t y c h samych kolorach. Zdobnictwo zabawek j a w o r o w s k i c h opierało się n a z d a w n a w y p r a c o w a n e j k o n w e n c j i . K r e s k a b u ­ dująca e l e m e n t y m o t y w ó w była c i e n k a , l e k k o położona. N a t o m i a s t m o t y w y w y s t ę p u j ą c e n a w y r o b a c h brzózkich malowane są szeroką, t w a r d ą kreską. K a ż d y kontur powtórzony jest k i l k a razy dwoma stosowanymi tu k o l o r a m i : z i e l o n y m i r ó ż o w y m . W sposobie m a l o w a n i a widać r o z m a c h ale i p e w n e n i e d o p r a c o w a n i e , n i e f r a ­ sobliwość w zapełnianiu tła p r z e z n a c z o n e g o p o d m a laturę. �11. 13. K o n i k i t o c z o n e , obciągane f i l c e m , w y k . M a r i a n G a r b a c k i , Leżajsk, B r z o z a S t a d n i c k a , 1953. I I . 15. K o ń n a b i e g u n a c h , B r z o z a 1953. I I . 14. W ó z e k S t a d n i c k a , 1957 z konikami, �(np. t a b l . I , 14, 15). Ujęcia b a r d z i e j r e a l i s t y c z n e t y k a się t y l k o s p o r a d y c z n i e ( t a b l . I , 30, 32). spo­ W zasadzie t e s a m e m o t y w y występują n a r ó ż ­ n y c h t y p a c h z a b a w e k , zapełniając p o w i e r z c h n i e boczne, b a r d z o r z a d k o w n ę t r z e . Sposób z a k o m p o n o w a n i a płasz­ czyzn jest n i e j e d n o r o d n y . M o t y w y rozmieszczone by­ wają d o w o l n i e , n a b o k a c h , tyłach l u b p o d s t a w k a c h z a ­ bawek. 2Я Zł » 3Z Tabl. * "*3 z Ш 9 30 U k ł a d m o t y w ó w n a b r y c z k a c h przedstawiają p r z y ­ k ł a d y . z t a b l . I I . K o m p o z y c j a t y l n y c h płaszczyzn b r y ­ czek j e s t z r e g u ł y b a r d z i e j uporządkowana niż boków. "Si- № Ъ5 1. E l e m e n t y i k o m p o z y c j e występujące b a w k a c h z Brzozy Stadnickiej. na za­ W kołyskach o r n a m e n t y p o k r y w a j ą c e b o k i t w o r z ą s w o b o d n e układy złożone z l i n i i , r o z e t , f o r m e l i p t y c z ­ n y c h o t o c z o n y c h ząbkami ( t a b l . I I I , 1—6). N a węższych (sześciokątnych l u b c z w o r o k ą t n y c h ) ściankach maluje się p r z e w a ż n i e — w środku — r o z e t y , k w i a t y , e l i p s y ( t a b l . I I I , l b — 6 b , 7—10). T a b l . I I I p r z e d s t a w i a różne p r z y k ł a d y w y s t ę p o w a ­ n i a m o t y w ó w zdobiących b o k i t a c z e k . P r z e w a ż n i e r o z ­ mieszcza się j e ukośnie, r o z w i ą z a n i a s y m e t r y c z n e czy c e n t r a l n e s p o t y k a się r z a d z i e j . Na a u t a c h ciężarowych ornament występuje na dłuższych b o k a c h i d a c h a c h ( t a b l . I V ) . W a u t a c h oso­ b o w y c h dużą p o w i e r z c h n i ę zdobniczą s t a n o w i d a c h w kształcie prostokąta, d e k o r o w a n y w różny sposób ( t a b l . I V , 7, 8). B o k i z reguły z d o b i g i r l a n d a otaczająca o k i e n ­ k o ( t a b l . I V , 7a, 8a). W s a m o l o t a c h z d o b i się a l b o całą powierzchnię, a l b o t y l k o skrzydła. W p i e r w s z y m p r z y p a d k u m a l a t u r a n i e m a ż a d n e g o z w i ą z k u z kształtem ( n p . i l . 15, t a b l . I V , 16—18), w d r u g i m j e s t s k r o m n i e j s z a , a l e b a r ­ d z i e j u p o r z ą d k o w n a ( t a b l . I V , 10—13). N a j b a r d z i e j przemyślane jest zdobienie spaceroków dla lalek. Zazwyczaj n a t y l n e j ściance z n a j d u j e się u m i e s z c z o n a w środku r o z e t k a . K i l k a m n i e j s z y c h k w i a ­ t ó w obrzeża łukowato górny b r z e g z a p i e c k a , a d o l n e naroża w y o d r ę b n i o n e są p r z e z łuki zakończone linią falistą. O k r ą g ł e o k i e n k a n a b o k a c h w ó z k a o t a c z a sze­ r e g podłużnych p l a m e k i t p . W ó z k i t e m a l o w a n e są zarówno f a r b a m i a n i l i n o w y m i , j a k i o l e j n y m i , w k o ­ l o r a c h : c z e r w o n y m , f i o l e t o w y m , żółtym, n i e b i e s k i m . M o t y w y zdobnicze występujące n a k a c z k a c h t r z a ­ skających skrzydłami r o z m i e s z c z o n e są z a w s z e w t e n s a m sposób. O k o z a z n a c z o n e j e s t dużą kropką i p o d ­ kreślone o d s p o d u jedną krótką kreską. Ł e p e k w g ó r ­ n e j części j e s t c z e r w o n y l u b zielony. Elementy zdo­ b n i c z e w kształcie l i n i i , k r z y ż y k ó w , k r a t e k , p l e c i o n e k r o z m i e s z c z o n e są n a d o l n e j części tułowia o r a z n a s k r z y ­ dłach, p o w e w n ę t r z n e j i z e w n ę t r z n e j s t r o n i e . T a b l . I I . Sposoby z a k o m p o n o w a n i a boków, t y ł ó w i p o d ­ stawek bryczek. Motywy zdobnicze występujące n a z a b a w k a c h p r z e d s t a w i o n e n a t a b l . I — składają się z p r o s t y c h e l e ­ m e n t ó w , t a k i c h j a k : k r o p k a , p r z e c i n e k , łuk, k r z y ż y k , l i n i a ( p r o s t a , f a l i s t a , ł a m a n a ) , p ó ł k o l e złożone z ząbków. M o t y w y mają c h a r a k t e r g e o m e t r y c z n y i roślinny, p r z y c z y m t e o s t a t n i e są p o t r a k t o w a n e t a k u m o w n i e , że t r u d n o j e n i e r a z odróżnić o d p i e r w s z e j g r u p y . Na m o t y w y geometryczne składają się: d w i e cinające się e l i p s y , kółko z kropką w środku, d o w a n e n a różny sposób r o z e t y . Sporą grupę w i ą m o t y w y o e l i p t y c z n y c h kształtach, złożone f a l i s t y c h , zaginających się k u środkowi, l u b z połączonych z ą b k ó w , k r a t k i , p l e c i o n k i , półkola prze­ rozbu­ stano­ z linii kilku itd. M o t y w y roślinne ( p r z e d e w s z y s t k i m k w i a t y i g a ł ą i k i ) p o t r a k t o w a n e są s c h e m a t y c z n i e i n i e p r z y p o m i ­ nają k o n k r e t n y c h roślin. U j ę t e są w r z u c i e z góry 214 Umowna i schematyczna jest dekoracja pajaców w i r u j ą c y c h n a wózeczku. N a każdej z p o s t a c i r o z b u d o ­ w u j e się j e d e n duży m o t y w , n p . c z t e r e c h połączonych ł u k ó w , bądź o b i e p o s t a c i e łączą s k r z y ż o w a n e l i n i e z a ­ kończone łuczkami, k r z y ż y k a m i . Z d o b i e n i e płaskich k o n i k ó w i k o n i n a b i e g u n a c h jest bardzo s k r o m n e . N a sylwecie z surowego d r e w n i zaznacza się farbą r ó ż o w ą obrzeża n i e b i e s k i e g o sio­ dełka, a zieloną — uprząż i ogon. P ł a s k i e k o n i k i n a b i e g u n a c h l a k i e r u j e się n a c z e r w o n o . J e d y n i e n a s z y i k o n i a u m i e s z c z a się w i e l o p ł a t k o w y , n i e b i e s k i k w i a t . W o r n a m e n c i e brzóskich z a b a w e k n a ogół n i e s p o ­ t y k a się ujęć i n d y w i d u a l n y c h . W s z y s c y stosują tę sa­ mą kolorystykę, kombinację podobnych motywów. R ó ż n i c e p o m i ę d z y w a r s z t a t a m i są n i e w i e l k i e i w y n i k a j ą z t e g o , że k a ż d y z a b a w k a r z powiela pewien zestaw kompozycji, wzorów malatur. Wytwórcy z Brzozy Sta­ d n i c k i e j n i e przywiązują w a g i do starannego zdobienia swoich zabawek. N i e s p r z y j a t e m u masowość i p o ­ śpiech w ich wykonywaniu, brak innych bodźców niż t y l k o m e r k a n t y l n e . �Zbyt zabawek / N i e w s z y s c y z a b a w k a r z e t r u d n i l i się sprzedażą s w o ­ i c h w y r o b ó w . J e d n i w o l e l i się zająć t y l k o i c h p r o d u ­ kcją, i n n i zaś b r a l i l u b o d k u p y w a l i o d n i c h towar i r a z e m z w ł a s n y m i w y r o b a m i w i e ź l i l u b nieśli n a t a r g . B y w a ł o , że z a w o d o w i h a n d l a r z e skupujący w y ­ roby bednarskie w Rakszawie oraz d r o b n e naczynia i narzędzia w B r z o z i e S t a d n i c k i e j z a c z y n a l i wyrabiać z a b a w k i , w i d z ą c w t y m n o w e źródło d o c h o d u . 1 ^ Najpowszechniejszym sposobem t r a n s p o r t u zabawek było noszenie i c h w w o r k u n a p l e c a c h . R z a d k o u b o g i z a b a w k a r z miał w ó z , k t ó r y m m ó g ł s w o j e w y r o b y ч.аw i e ź ć n a t a r g . Często z t o w a r e m szły k o b i e t y : żony i córki z a b a w k a r z y , niosąc o b o k z a b a w e k drewniane naczynia k u c h e n n e — garnce, s o l n i c z k i , m o n t e w k i , tłu­ c z k i , łyżki i t p . T a k t o w a r s p r z e d a w a ł y n a t a r g u s i o ­ s t r y b r a c i G u z y c h : W e r o n i k a , R o z a l i a , A g n i e s z k a . Żona Stanisława G u z e g o (a córka L e o n a N a r o g a ) — p o d a j e , że o d d w u n a s t e g o r o k u życia chodziła z z a b a w k a m i na t a r g . W e w t o r e k d o Łańcuta, w środę d o Sokołowa, w piątek d o R z e s z o w a , b o w i e m w ł a ś n i e w t y c h d n i a c h odbywały się t a m c o t y g o d n i o w e targi. Bywało, że p r z y dłuższej t r a s i e t r z e b a b y ł o p o d r o d z e przenoco­ wać. Z a z w y c z a j w y p r a w i a n o się w k i l k a osób, „żeby było r a ź n i e j " . Jeśli podążano d o R z e s z o w a , w y c h o d z o n o w c z w a r t e k wieczór i n o c o w a n o w K r a s n e m . N a p i e ­ chotę d o c i e r a n o d o bliższych miejscowości. D a l e j z a ­ b a w k i rozwozili wytwórcy i handlarze . s Y Ш Hi 3ł M 5- G od Handlem zajmowało pierwszej wojny Franciszek Boho, potem z Rzeszowa z kolei a jego wojennego się osiadły w Brzozie handlarzy W — rali się mierz Jan Guzy handlem Styskalowie. niawy, Lubaczowa, w Żołyni. Władysław Docierali Jarosławia, Guzy okresie Guzy, z się pochodzący później okresu się. w Brzozie Przez oni W zajmował Stadnickiej, końcu zwiększyła wyżej w y m i e n i o n y c h Szymon brat rodzin. sprzedażą Henryk Machowski s y n Bronisław. liczba kilka światowej pewien Antoni towarem między­ Doszli do oraz jego okres pa­ i do Tabl. Kazi­ I I I . Kompozycje m o t y w ó w występujące n a łyskach (1—11) oraz t a c z k a c h (12—26). ko­ Sie­ Przemyśla. Dużą m o ż l i w o ś ć z b y t u d a w a ł y r o z l i c z n e odpusty gromadzące wielotysięczne tłumy. W Leżajsku zbierało się najwięcej p i e l g r z y m ó w p o d k l a s z t o r e m oo B e r n a r ­ d y n ó w — n a Z i e l o n e Święta, w d n i a c h św. A n t o n i e g o , M a t k i B o s k i e j Z i e l n e j , M a t k i B o s k i e j S i e w n e j . Jeżdżono także n a o d p u s t y d o Częstochowy. Okazję d o większej hurtowej sprzedaży d a w a ł y d o r o c z n e jarmarki. Naj­ popularniejszymi przed drugą wojną światową były j a r m a r k i „na J ó z e f a " w Jarosławiu i „na I w a n k a " w P r z e m y ś l u ( z a b a w k a r z e n i e pamiętają już t e r m i n u t e g o jarmarku). Z a b a w k i , n a c z y n i a d r e w n i a n e o r a z narzędzia rol­ n i c z e s k u p y w a l i r ó w n i e ż p r z e d ostatnią w o j n ą h a n d l a ­ rze Ż y d z i . Z a z w y c z a j t o w a r należało i m p r z y w i e ź ć d o m i a s t e c z k a , b ą d ź o d k u p y w a l i go w p r o s t n a t a r g u o d l u d z i z Brzozy S t a d n i c k i e j . Żydzi m i e l i s w o i c h h u r t o ­ w n i k ó w , którzy r o z p r o w a d z a l i t o w a r p o k r a j u . W L e ­ żajsku działali G a l l e r i K u m e r m a n , w R z e s z o w i e B e i gier. Z K o l b u s z o w e j p r z y j e ż d ż a ł p o brzóskie wyroby n i e j a k i H o f f e r . Zaglądał też d o w s i jakiś h a n d l a r z Ż y d z O s t r o w c a . Podaję k i l k a t y c h n a z w i s k z zastrzeżeniem, że mogą b y ć p o m y l o n e l u b przekręcone, g d y ż i n f o r ­ m a t o r z y d o b r z e już i c h n i e pamiętają. G d y wzrosła p r o d u k c j a z a b a w e k k o n i e c z n e się s t a ­ ło o p r a c o w a n i e s p o s o b u i c h p a k o w a n i a i p r z y g o t o w a ­ n i a do t r a n s p o r t u . N a j m n i e j s z e z a b a w k i , j a k n p . k a c . k i z trzaskającymi skrzydłami z e s t a w i a n o r a z e m , t a k a b y tworzyły m n i e j l u b bardziej r e g u l a r n e koło i sznurem przeplecionym między podstawkami przymocowywano do w y g i ę t e j w pałąk d r e w n i a n e j obręczy. O t a k zło- не ^ M £fe> ^fe- (Ąp Sio e^jfo K ?3» *= +- T a b l . I V . Rozwiązania k o m p o z y c y j n e samochodów cię­ ż a r o w y c h (1—6), a u t o s o b o w y c h (7—9), skrzydeł s a m o ­ l o t ó w (10—18). 215 �żonych z a b a w k a c h m ó w i o n o : k a c z k a s p a k o w a n a w duh?. P ó ź n i e j s z y m s p o s o b e m było łączenie z a b a w e k d r u t e m , bez użycia duhy. Nazywa się t o o p a k o w a n i e w drut ( i l . 3). I n n e z a b a w k i składano t a k , a b y t w o r z y ł y m n i e j w i ę c e j zwartą bryłę. B y ł y o n e r ó w n i e ż z e s p o l o n e ze sobą d r u t e m . W czasie o k u p a c j i i w p i e r w s z y c h l a t a c h p o w o j • n i e h a n d e l z a b a w k a m i był b a r d z o o ż y w i o n y . J a k p r z y ­ znają s a m i z a b a w k a r z e s p r z e d a w a l i o n i w ó w c z a s to­ w a r g o r s z e j jakości, n i e było b o w i e m k o n k u r e n c j i ze strony wyrobów fabrycznych. W latach następnych sferę z b y t u rozszerzyły spółdzielnie c e p e l i o w s k i e , ale zabawkarze będąc członkami spółdzielni jednocześnie s p r z e d a w a l i ( i n a d a l sprzedają) część s w y c h w y r o b ó w w h a n d l u nieuspołecznionym, korzystając z usług h a n d ­ l a r z y i k r a m a r z y . C h w a l ą sobie tę w s p ó ł p r a c ę , n i e m u ­ szą b o w i e m z w r a c a ć w ó w c z a s u w a g i a n i n a p o z i o m techniczny zabawek, a n i na tradycyjne f o r m y zdobie­ n i a , g d y ż każda ilość j e s t o d n i c h o d k u p o w a n a . Z a b a ­ w k i z B r z o z y S t a d n i c k i e j dość r ó w n o m i e r n i e nasycają miejscowości P o l s k i p o ł u d n i o w e j . Można j e spotkać n a t a r g u w T a r n o b r z e g u , Jarosławiu, P r z e m y ś l u , Zamościu, K r a ś n i k u , T a r n o w i e czy Jaśle. P r z y u s t a l a n i u c e n w y t w ó r c y z a b a w e k uwzględniają p r z e d e w s z y s t k i m k o s z t zużytego s u r o w c a : d r e w n a , f a r b , g w o ź d z i , d r u t u . W c i ą ż jeszcze t r u d i czas p r a c y mało w p ł y w a j ą n a kalkulację, są o n e u w z g l ę d n i a n e n a o s t a ­ t n i m m i e j s c u . Z a b a w k a r z e pamiętają t y l k o niektóre ce­ n y p r z e d w o j e n n y c h zabawek. Podobno k o n i k M a r c i n a Guzego przed pierwszą wojną światową kosztował 1 c e n t a . Później w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m p o j e d y n ­ czy okrągły konik kosztował 18 g r o s z y , a bryczka z d w o m a płaskimi k o n i k a m i 15 g r o s z y . P o c z ą t k o w o z y ­ s k i n i e b y ł y n a t y l e duże, a b y można było d o i n w e s t o ­ w a ć gospodarkę l u b dokupić z i e m i ę , p o z w a l a ł y jedy­ nie nabywać drobniejsze p r z e d m i o t y gospodarstwa d o ­ m o w e g o , żywność i t d . W m i a r ę powiększania p r o d u ­ k c j i rosły z y s k i osiągane p r z e z z a b a w k a r z y . Obecnie wyrób zabawek pozwala n a modernizację gospodarki, powiększanie areału z i e m i . R o c z n e d o c h o d y płynące z p r o d u k c j i z a b a w k a r s k i e j wynoszą o d k i l k u n a s t u d o kilkudziesięciu tysięcy złotych. W i e l u z a b a w k a r z y śre­ dniego pokolenia wybudowało w ostatnich k i l k u n a s t u latach nowe m u r o w a n e b u d y n k i gospodarcze i m i e ­ s z k a l n e , zamieniając starą chałupę n a w a r s z t a t , bądź wystawiając n o w y b u d y n e k z pomieszczeniem przezna­ c z o n y m n a p r a c o w n i ę . W s z y s c y gospodarujący kiedyś n a k i l k u m o r g a c h uprawiają o b e c n i e 3—5 h a . K i l k u z a b a w k a r z y p o s i a d a a u t a d o s t a w c z e t y p u „ Ż u k " , któ­ r y m i jeżdżą n a t a r g i i s k u p z a b a w e k . P o l e p s z e n i e s y ­ tuacji ekonomicznej zabawkarzy wpłynęło z kolei na p o d n i e s i e n i e i c h s t a t u s u społecznego. P R Z Y P I S Y Do napisania niniejszego artykułu posłużyły m a ­ teriały z e b r a n e w B r z o z i e S t a d n i c k i e j i o k o l i c y , w l a ­ t a c h 1952, 1953, 1957, a następnie 1978—9, p r z e z P r a c o ­ wnię D o k u m e n t a c j i Polskiej Sztuki L u d o w e j I S P A N w K r a k o w i e ( a r c h i w u m P r a c o w n i , t e k a 215, 224 c). R o m a n R e i n f u s s , J a n S w i d e r s k i , Sztuka Ludowa w Polsce, K r a k ó w 1960; T a d e u s z S e w e r y n , Polskie za­ bawki ludowe, W a r s z a w a 1960. W m o n o g r a f i i J a w o r o w a opracowanej przez E d ­ w a r d a Webersfelda czytamy: „Także dziecinne z a b a w k i m i a ł y s w o i c h majstrów, lecz t e w ó z k i , k o n i k i , p a j a c e , zwierzęta i t p . bywały t a k i c h nieestetycznych i pry­ m i t y w n y c h kształtów, że m o g ł y znaleźć p o k u p u l u d u t y l k o , który w t y m k i e r u n k u żadnych n i e stawiał w y ­ m a g a ń . " ( E d w a r d W e b e r s f e l d , Jaworów. Monografia hi­ storyczna, etnograficzna i statystyczna, 1912 г.). W r ę k o ­ piśmiennych materiałach J a d w i g i z S z e m b e k ó w S z e p t y c k i e j z e b r a n y c h p r z e d 1914 r o k i e m z n a j d u j e m y n a ­ stępującą w z m i a n k ę dotyczącą z a b a w e k jaworowskich: „ P r ó c z skrzyń w y r a b i a j ą n a przedmieściach Jaworowa o d b a r d z o d a w n y c h czasów z a b a w k i z d r z e w a , które miały szeroką sławę: g r z e c h o t k i p r y m i t y w n e , wózki o j e d n y m l u b d w ó c h k o n i k a c h w y c i ę t y c h z deszczó ki, s k r z y p k i ze s t r u n a m i z włosienia, p i s k l i w i e grające, k o ­ 1 2 J II. Fot.: S. Deptuszewski, 11. 1; L. Dzięgiel, łyski i maleńkie sprzęty. W s z y s t k o t o r o b i się ręcznie i ozdabia c h a r a k t e r y s t y c z n y m i w z o r k a m i (nawet konie) farbą wodną g r a n a t o w ą i ponsową n a d r z e w i e natu­ r a l n y m l u b n a żółto g d z i e n i e g d z i e p o c i ą g n i ę t y m " . ( M u ­ z e u m E t n o g r a f i c z n e w K r a k o w i e , a r c h i w u m , t e k a 366/1; J a d w i g a z S z e m b e k ó w S z e p t y c k a , Przyczynki do etno­ grafii pow. Jarosławskiego). Józef P ó ł ć w i a r t e k , Piszczelnicy г zabawkarze le­ żajscy wczoraj i dziś, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R X X I I , 1968, n r 3. 3 4 nisław D o Spółdzielni sprzedają z a b a w k i : M i c h a ł i S t a ­ Narogowie, Stanisław M a r c i n i e c , H e l e n a Gusy. Z e Spółdzielnią w s p ó ł p r a c u j ą : Stanisław Piliński, Władysław Stopyra, Franciszek Panek, Józef Polak, A n d r z e j P o l a k , Józef B u s z t a , W ł a d y s ł a w Kuszej. 5 " Z a b a w k i brzóskie m o g ł y rozchodzić się d a w n i e j z n a c z n i e d a l e j , niżby można sądzić n a p o d s t a w i e o s t a ­ tnio z e b r a n y c h materiałów. Z a Tadeuszem Sewerynem podaję, że n i e j a k i J a n W o j t a r o w i c z z G o r l i c , pochodzący z L e s z c z y n , w o z i ł z a b a w k i i sprzęt g o s p o d a r s t w a d o m o ­ wego z B r z o z y S t a d n i c k i e j do T a r n o w a , G r y b o w a , a n a ­ w e t n a W ę g r y . ( T a d e u s z S e w e r y n , Polskie zabawki lu­ dowe, p r z y p i s 144). 16. S a m o c h o d z i k , w y k . Stanisław róg, Żołynia. i l . 7, 13, 1 4 ; A . Małeta, rys. A. i l . 9, 11, 1 2 ; Małeta Na- J . Swiderski, i l . 2, 3, 5, 6, 8, 10, 15, 16. T a b l i c e — � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b268a53a27f0b8cabd89812cafbae29c.pdf bae7d9168df9a871b2594ded2ed5c20f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5344 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4965 Title A name given to the resource Wielka podróż do źródeł/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.245-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokół, Lech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N LECH ajpierw k i l k a rozważań o charakterze pseudo- SOKÓŁ g a t u n k o w y m . Książka profesora Juszczaka na­ leży do zapomnianego dzisiaj g a t u n k u , łączą­ cego w j e d n y m utworze p u n k t widzenia n a u k i , filozo­ fii, sztuki i religii; „łączącego" znaczy syntetyzującego, bo przecież wspomniane p u n k t y widzenia nie f u n k c j o ­ nują w niej oddzielnie. Takie połączenie szokuje odwa¬ gą, mającą po trosze charakter wyzwania, zbija z t r o p u Wielka podróż do źródeł i wyprowadza z równowagi. M n i e ta książka wyprowa­ dziła z równowagi i napełniła n i e p o k o j e m , co stanowi 0 jej wadze także dla i n n y c h , p o d o b n y c h do m n i e , czy¬ telników. Zresztą nie zdołałem się z nią jeszcze uporać p o m i m o uważnej lektury, którą z pewnością powtórzę. Głos w dyskusji na temat Realności bogów N a razie powróciłem do nie czytanych o d dawna H o ­ mera i Hólderlina. Pisząc swoją książkę, profesor Juszczak zajmuje po­ zycję „filozofa-artysty". „Filozof-artysta" to koncept Nietzschego, przywołujący marzenie w i e l u , żyjących nej życia człowieka za niezmiernie ważną, godzących przed n i m i po n i m filozofów, różnie realizowane, się z t y m , że istnieje „realnie" jakaś sfera boskości, a n i e j e d n o k r o t n i e uznawane za niemożliwe do zreali¬ chociażby mglista, że chodzą po ziemi ludzie wyznają¬ zowania. Wiesław Juszczak przyjmuje w praktyce pi¬ cy wiarę w Boga osobowego i nie są to koniecznie sarskiej zapewne o s o b n i k i słabe na umyśle i reprezentujące „ciemno¬ 1 w dalszych t o m a c h zamierzonej tetralogii, postawę gród", sekty, bądź d a w n o przezwyciężone stadia rozwo¬ bliską, lepiej może powiedzieć: ukształtowaną po swo­ j u kulturalnego człowieka. K o n s e k w e n t n i e - a zwłasz¬ w pierwszym, już napisanym, a j e m u , owego marzenia filozofów. D l a osób znających cza choćby w najmniejszym stopniu agresywnie - nie¬ pisarstwo Juszczaka jest oczywiste, że taka postawa wierzącego czytelnika książka Juszczaka m u s i obrazić, dojrzewała w n i m i przejawiała się na różne sposoby o d rozjuszyć, albo po prostu znudzić: jest to przecież dawna. D l a m n i e stało się to całkowicie jasne o d cza¬ książka w swej najgłębszej i s t o c i e r e l i g i j n a , religij¬ su, kiedy wpadła m i w ręce godna uwagi książka Je- n a namiętnie, „obiektywnie" i „subiektywnie", poru¬ ana-Nóela V u a r n e t , zatytułowana właśnie Filozof-arty­ szająca się na poziomie, na którym, „wszystkie religie sta (słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2000). K i e d y spo¬ stanowią j e d n o " , j a k chciał W i l l i a m Blake. W najbar¬ tkałem wówczas profesora Juszczaka, powiedziałem dziej osobistym fragmencie Dziennika m u , że czytam książkę o n i m , ale nie zainteresował się Wiesław Juszczak pisze j e d n a k z całkowitą jasnością: apokryficznego tą wiadomością. Może pora, by ktoś m n i e pomścił i za¬ „... [Święta D r o g a w Eleusis] jest to miejsce święte jął się „sklasyfikowaniem" Juszczaka, przymierzając je¬ niezależnie o d wyznawanej wiary. N i e wyrzekam się go prace do k o n c e p c j i omówionych przez V u a r n e t a . i nie wyrzeknę się swojej. A l e powraca, właśnie przez to może, pytanie: co znaczy «pogaństwo»?" (s. 35). Jeszcze k i l k a uwag, poprzedzonych krótkim wyja¬ śnieniem: właściwie nie chciałem i pewnie nie powi¬ Jest prawdą, co podnoszono w dyskusji, że w książ¬ n i e n e m zabierać głosu w tej dyskusji z p o w o d u niewy¬ ce profesora Juszczaka daje się obserwować zwrot k u starczającej uczoności, co piszę bez i r o n i i , a zwłaszcza przeszłości, powrót do źródeł, nostalgia za przeszłością. bez m i n o d e r i i . Zajmuję się problematyką czasów o wie¬ A u t o r nigdy tego nie ukrywał, przeciwnie, wielokrot¬ le nowszych i właściwie nigdy nie cofam się poza w i e k nie to podkreślał. Powracający w jego ostatniej książ¬ X V I I . W kwestiach religijnych przestrzenią, w której ce m o t y w sprzeciwu wobec pojęcia postępu, odnoszo¬ się poruszam, jest niepodzielnie Biblia i w p e w n y m nego do twórczości, sztuki, literatury, k u l t u r y jest po¬ stopniu świat żydowski. O d stosunkowo niedawnego wtórzeniem tego, o czym pisał n i e j e d n o k r o t n i e w swo¬ czasu zajmuje m n i e problematyka religijna w literatu¬ i c h wcześniejszych pracach, t y m razem dotyczy religii. rze, sztuce, myśli teoretycznej pisarzy i artystów, w filo¬ Religia jest w jego ujęciu prawdziwie mocna, czysta zofii, ale właściwie tylko między w i e k i e m X V I I a X X . w momencie nieodległym o d swoich narodzin, w sta¬ Pragnę jednakże zwrócić uwagę na niepokój zasiany nie niejako p i e r w o t n y m , by później wyczerpywać się przez „niewygodną" i przeciwną poprawności politycz¬ i ulegać degradacji. Jeśli t a k jest, istnieje regres jako¬ nej książkę Juszczaka w umysłach i - horribile dictu ściowy w religii; czy to oznacza, że istnieje także po¬ - duszach jej nieuczonych odbiorców, którzy stanowią, stęp? Jestem przekonany, że go nie ma, ale pozostaje być może, większość wszystkich jej czytelników. niepokojące m n i e pytanie, dotyczące postępu - regre¬ Książka Juszczaka jest skierowana nie tylko do su, a także i n n e , p o k r e w n e : czy wynikałoby stąd, iż re¬ przekonanych, co podnoszono w dyskusji, ale do wie¬ ligie dawniejsze, pierwotniejsze mają przewagę i więk¬ rzących: wyznających jakąkolwiek religię, chociażby tę szą moc niż młodsze? Dlaczego zatem Wiesław Jusz¬ ogólnikową, sprowadzającą się do uznania sfery religij- czak nie chce wyrzec się swojej młodszej religii na 245 �Lech Sokół * W I E L K A P O D R Ó Ż D O ŹRÓDEŁ. G Ł O S W DYSKUSJI N A T E M A T R E A L N O Ś C I B O G Ó W rzecz starszej, greckiej, na jakiej podstawie ja m a m ob­ tak uwielbiamy. Mistycyzm oznacza wybór postawy, stawać przy chrześcijaństwie, zamiast „powrócić" do w r a m a c h której mówimy: „nie m a we m n i e innej wo¬ religii naszych „starszych b r a c i " , j a k i m i są wyznawcy l i , niż wola mojego Boga". Oznacza wybór szaleństwa judaizmu? Lista p o d o b n y c h , to znaczy niepokojących, prawdziwego, nie szaleństwa r o d e m z niefrasobliwego pytań jest wcale długa. dyskursu. Czy tego rzeczywiście świadomie chcemy? Procedury nostalgiczne w myśleniu profesora Jusz­ Myślę, że pragnienie mistycyzmu jest w naszym świecie czaka nie są niczym przypadkowym i mało ważnym, bardzo rzadko spotykane. Książka Wiesława Juszczaka wręcz przeciwnie, są t a k zasadnicze, że niepodobna i c h jest w jakimś sensie bardzo odległa o d naszej współcze¬ krytykować, nie podważając jednocześnie wszystkiego, sności. co napisał w Realności bogów. Jego książka zdaje m i się Czy i j a k można pogodzić mistycyzm z życiem co¬ wielką podróżą do źródeł, która to podróż fascynuje dziennym w jego praktycyzmie i trywialności? N i e m n i e , a jednocześnie napawa lękiem przed niemożli¬ w i e m , chociaż historia dostarcza najróżniejszych przy¬ w y m do ograniczenia i przezwyciężenia pesymizmem, kładów; mieściłby się w n i c h kazus Emanuela Sweden- dotyczącym tzw. „naszych czasów", który zdaje się ko¬ borga, jednej z najosobliwszych postaci nowożytnej nieczną konsekwencją jego rozważań, oraz k u l t u r y europejskiej, obawą m i s t y k a i w i e l k i e g o pisarza, przed jakimś t r u d n y m do określenia zatraceniem się uczonego i urzędnika. Podniesienie irracjonalnego sta¬ w fascynującej i przerażającej zarazem otchłani prze¬ w i a także zasadnicze p y t a n i a n a t u r y metodologicznej szłości. w odniesieniu do naszej, mojej pracy; i na te pytania także nie m a m łatwej odpowiedzi. N a zakończenie chciałbym zatrzymać się przy inne¬ go rodzaju niepokojach, o jakie przyprawiła m n i e książ¬ Staje się teraz oczywiste, co miałem na myśli, mó¬ ka profesora Juszczaka: idzie o relację racjonalnego i i r ­ wiąc, że książka profesora Juszczaka wyprowadziła racjonalnego. Poznanie poprzez marzenie, które przy¬ m n i e z równowagi i napełniła n i e p o k o j e m i dlaczego wołuje autor, odnosi się do t a k i c h procedur poznaw¬ jestem m u za to wdzięczny. Jednym k o p n i a k i e m roz¬ czych, które dostarczają d a n y c h niedostępnych pozna¬ walił moje starannie ułożone „puzzle" i wypieszczone n i u racjonalnemu. W odniesieniu do f e n o m e n u religii, schematy, które dawały m i poczucie bezpieczeństwa, może lepiej: wiary, poznanie prawdziwe i godne zaufa¬ jakiego dostarcza nawet nietrwały i złudny porządek. nia dostępne jest jedynie badaczowi wierzącemu; to sa¬ Muszę się teraz pozbierać w sensie dosłownym i prze¬ m o , jak już zwracałem uwagę, dotyczy czytelników nośnym, a t a k i stan nieporządku, który należy prze¬ książki. O religii, wierze można zatem jedynie, c h o ć to kształcić na powrót w porządek, zawsze daje jakiś zysk. niemało, świadczyć, przeżywszy uprzednio głębokie do¬ Niektórzy twierdzą, że porządek jest w ogóle niepożą¬ świadczenie o charakterze mistycznym. Wszelka i n n a dany, a może niemożliwy do osiągnięcia. N i e jestem postawa badawcza jest skażona nieodwołalnie racjona¬ o t y m przekonany; stawiam na napięcie między cha¬ lizmem, „pozytywizmem", j a k chce autor, a zatem fał¬ osem a próbującym go okiełznać porządkiem. N i e szywa, co najmniej powierzchowna. O t w i e r a się tutaj w i e m na p e w n o , w j a k i m stopniu zgodzę się z profeso¬ droga do mistycyzmu i nie m a m zamiaru negować jego r e m Juszczakiem, co może b r z m i arogancko, ale to bę¬ wartości w odniesieniu do religii i wiary. Czy jednako¬ dę wiedział po p o n o w n e j lekturze jego książki. N i e to woż mistycyzm daje się postulować, czy do mistycyzmu jest zresztą dla m n i e aż t a k ważne, a pewnie i dla nie¬ można po prostu dojść, skoro tylko podejmie się taką go, czy i w j a k i m stopniu pogodzimy się i uładzimy. decyzję? Oczywiście, mistycyzm jest różnie definiowa¬ O w a grzeczność byłaby zapewne jakimś zaprzeczeniem ny i praktykowany, ale poprzestańmy na rozumieniu sensu jego przesłania, zawartego w Realności bogów. najpowszechniej akceptowanym. Byłoby to zatem pra- Z mojej wypowiedzi w y n i k a jasno, dlaczego miałem gnienienie zjednoczenia z Bogiem czy bóstwem bądź wątpliwości, czy zabierać głos. Jest ona, jak widać, rze¬ absolutem, czy może m o c a m i wyższymi, któremu odpo¬ czywiście nieuczona i daje się bronić jedynie jako zapis wiada specjalnego rodzaju powołanie, wezwanie z wy¬ pewnego doświadczenia o d b i o r u , zapewne nie wyłącz¬ soka, łaska i wybranie. Człowiek stwarza jedynie wa¬ nie jednostkowego. N i e w y k l u c z o n e , że jest niezbyt r u n k i przeżycia mistycznego, skutkiem przygotowania mądra. Może należy odnieść do m n i e samego wypo¬ poprzez odrzucenie świata widzialnego i częstokroć wiedź jednego z bohaterów W i t k a c e g o : „Powiedziałem bardzo surową ascezę. Resztę spełnia Bóg (bóg). Powo¬ coś bardzo głębokiego. Przypuszczalnie jest to bzdura". łani przez Boga różnych czasów, w różnych pismach Jeśli tak, proszę o wybaczenie. świętych, odczuwają lęk i proszą Boga, by wybrał inne¬ go człowieka, bardziej godnego. Czy nie nazbyt łatwo „akceptujemy" mistycyzm bez refleksji i trwogi, czyniąc go łatwym, niewiele bądź nic nie kosztującym, a zatem całkowicie fałszywym? Szukamy nie mistycyzmu, lecz dreszczu. N i e chcemy pamiętać, że oznacza o n , w i n i e n oznaczać całkowite zniszczenie życia, które jest n a m tak drogie, unicetwienie całkowite naszego „ja", które 246 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a136a15843724ad484770322f4bb83b1.pdf d7bc193bc71c5b49c209aeacabec1ec6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2724 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2535 Title A name given to the resource Dziennik 1914 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.195-215 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski, Dziennik 1914 Witkacy. Pejzaż nocny. 1922 rok. Pastel. Ilustracja za: Anna Micińska. Witkacy. Życie i twórczość. Warszawa 1985 Wstęp Jest rok 1914. Wielkanoc. Bronisław Malinowski z Matką przebywa na wyspie Wight, gdzie kończy pracę nad jedyną (jak się później okazało) napisaną przez siebie książką po polsku. Zatytułował ją Wierzenia pierwotne i formy ustroju społecznego. Pogląd na genezę religii ze szczególnym uwzględnieniem totemizmu. Miała być ona podstawą jego przyszłej habilitacji na Uni­ wersytecie Jagiellońskim. Impulsem do jej napisania stało się. wydane w 1910 г., dzieło J.G. Frazera. Totemism and Exogamy, gruntownie przez Malinowskiego skrytykowane w cyklu artykułów opublikowanych w „Ludzie". Rozszerzenie trzeciej jego części stało się podstawą książki. Jak autor pisał w przedmowie: ..Praca niniejsza nie jest zupełnie jednolita. Z jednej strony za­ wiera ona opracowanie dość specjalnego zagadnienia, które samo przez się nie będzie zapewne zajmowało nikogo spoza cia­ snego i u nas bardzo nielicznego koła etnologów. Z drugiej strony naszkicowana tu została w bardzo ogólnych zarysach teoria powstania religii, temat mogący zainteresować znacznie szersze koła i posiadający niewątpliwie głębsze znaczenie" , a kończy przedmowę podziękowaniami dla swoich przyjaciół: S i . Witkiewicza i A. Zaleskiego „za pomoc i rady, których mi udzielili, czytając i krytykując części manuskryptu. Londyn, kwiecień 1914"- Malinowski przekazał manuskrypt Akademii Umiejętności podczas swego pożegnalnego pobytu w kraju. Sprawą zajął się. na prośbę autora, prof. Stanisław Estreicher i książka wyszła drukiem w 1915 roku. W drugiej połowie kwietnia 1914 wraca do Londynu, do zwykłych zajęć w London School of Economics and Political Science i coraz bardziej gorączkowych przygotowań do wyjazdu „w tropiki". Uczestniczy w seminariach G.C. Seligmana i E. Westermarcka, spotyka się z nimi także prywatnie. Szczególną rolę odgrywa Seligman. który był pomysłodawcą i organizato­ rem całego przedsięwzięcia. Jemu właśnie zadedykował Malinowski Argonautów Zachodniego Pacyfiku i na wstępie tej książ­ ki pisał: „Od niego wyszła inicjatywa mojego wyjazdu w teren i zawdzięczam mu więcej niż jestem w stanie wyrazić, dzięku­ ję za nieustanną zachętę i liczne naukowe rady i wskazówki, którymi tak szczerze mnie obdarzał przez cały czas mojej pracy na Nowej Gwinei. (...) Profesor Seligman (...) pomagał mi w uzyskiwaniu wszystkich (...) stypendiów, a sam przeznaczył 100 funtów na koszty ekspedycji i zaopatrzył mnie w aparat fotograficzny, fonograf, instrumenty antropometryczne oraz inne przy­ bory użyteczne w pracy etnografa". Pod koniec kwietnia wyjeżdża przez Berlin do Polski. Odwiedza Warszawę, Kraków i Zakopane. Spotyka się z rodziną, zna­ jomymi, załatwia różne sprawy. 9 maja jest już z powrotem w Londynie. Jednak wszystkie wydarzenia, poprzedzające tę tak brzemienną w skutkach wyprawę, wydają się być przytłumione i ze­ pchnięte na dalszy plan przez kobietę, a raczej przez rozpaczliwe próby Malinowskiego „odkochania się" w kobiecie. Młody uczony pozostawał pod wielkim urokiem pewnej damy. z którego wszelkimi siłami starał się wyzwolić, zdając sobie sprawę z braku perspektyw ich związku. Kobietą tą była Otolia Retingerowa, piękna żona Józefa Retingera, młodego działacza poli­ tycznego i publicysty. Oboje pochodzili z Krakowa: Otolia z majątku Goszcza pod Słomnikami, a Józef był synem cenionego 1 3 195 �adwokata krakowskiego. Od 1912 mieszkali w Londynie, z misją dyplomatyczną budzenia sympatii dla polskich aspiracji nie­ podległościowych. Przyjaźnili się z Josephem Conradem i spowodowali jego przyjazd do Polski tuż przed wybuchem I wojny światowej. Maria Dąbrowska wspominała ich oboje następująco: „Józef Retinger, czarniawy, szczupły, niezwykle interesują­ cy towarzysko człowiek 'wszystkowiedzący', trochę tajemniczy, cokolwiek może właśnie 'Conradyczny', na pewno człowiek przygody, miał się niebawem odznaczyć niezwykłą skłonnością do skrajnych 'przełomów' światopoglądowych (...) Wówczas reprezentował w Londynie ideologię Narodowej Demokracji, a więc różnice naszych poglądów były ogromne. (...) Poznali­ śmy także jego ówczesną żonę, osobę prześlicznej urody, z domu Chrzanowską z Goszczy (...) Miała w sobie niewysłowiony urok jakby właśnie Conradowskich postaci kobiecych; w 'polskim' Londynie plotkowano, że Conrad był pod jej urokiem i że temu między innymi należy zawdzięczać jego decyzję podróży do Polski". Nie jeden Malinowski był zatem pod wpływem tej pięknej damy. To ona właśnie poznała obu panów w 1913 roku, gdy odwiedziła Capel House Conrada z młodym antropo­ logiem, który ofiarował pisarzowi egzemplarz swej nowowydanej książki The Family among Australian Aborigines. Remini­ scencje tej wizyty pojawiają się w dzienniku Malinowskiego, ale przytłumione wspomnieniami stosunku do t, pod którym to znakiem zaszyfrował on Tośkę Retingerową. Jednak wyraźne jest zainteresowanie twórczością Conrada, o której wypowiada się w superlatywach. Była jeszcze jedna sprawa, która odegrała istotną rolę w planowanej podróży naszego bohatera. Dotyczyła ona jego najlep­ szego przyjaciela, jakim był wtedy jeszcze Staś Witkiewicz. Otóż w lutym 1914 pisał on do Londynu: „Kochany Broniu: Spo­ tkało mnie najstraszniejsze nieszczęście, jakie być może. Nieszczęsna panna Jadwiga popełniła samobójstwo. Wiele było w tym, co zaszło od początku tego roku, mojej winy. Czułem się b. źle, ona brała to do siebie i wynikły stąd rzeczy, które przy fatal­ nym zbiegu okoliczności doprowadziły Ją do tego. Gdyby nie Matka, już bym dawno nie żył. Straszną odpowiedzialność biorą ci, którzy żyć każą mimo zupełniej niemożności życia. Jestem człowiek złamany kompletnie. Dla Niej tylko coś robiłem w sztu­ ce czując się niepotrzebnym. Jestem, o ile mi się zdaje, zupełnie skończony jako artysta. Ale póki Matka żyje, żyć muszę i mam obowiązek być z Nią i zdać sprawę z tego okresu życia i postanowiłem przez gwałt pracować, jak przez gwałt żyję. Mogłem Ją zatrzymać nad brzegiem przepaści i nie zrobiłem tego. Ten wyrzut mnie zabija, a oprócz tego jestem sam i czuję się opuszczo­ ny przez wszystko. (...) Jesteś dla mnie jedynym punktem jasnym w świecie oprócz Rodziców." Przyczyny samobójczej śmier­ ci Jadwigi Janczewskiej są dosyć enigmatyczne. Sam Witkacy winił później o jakiś w tym udział Karola Szymanowskiego. Ale z drugiej strony wiadomo, że utrzymywał, mimo narzeczeństwa, stosunki ze swą byłą kochanką Ireną Solską, a także z przyja­ ciółką Heleną Czerwijowską. Jaką w tym rolę odgrywał Szymanowski? Może po prostu poinformował o tym pannę Jadwigę? Jakie by nie były powody tej śmierci, miała ona na Witkacego wpływ katastrofalny. Przyjaciółka obu, Eugenia Dunin-Borowska, wspominała: „Staś był wtedy piękny jak młody bóg (...) To tylko matka uratowała go wysyłając go do Australii z przyja­ cielem młodości, głośnym już wtedy uczonym angielskim (...) Bronisławem Malinowskim". Takie więc były powody słynnej Witkacego podróży w tropiki. Nie trwała ona zresztą zbyt długo, przerwana wybuchem woj­ ny światowej, kłótnią obu przyjaciół i zupełnym już rozminięciem się ich dróg życiowych. Wyruszali jeszcze jako Staś i Bro­ nio, obaj w nienajlepszych humorach, obawiając się tej podróży, ale mając nadzieję, że im ona pomoże, wzmocni duchowo, na­ tchnie do pracy. Stało się jednak inaczej. Dla pierwszego był to tylko epizod nieco bezsensowny i absurdalny, dla drugiego sta­ nowił przełomowy okres w karierze naukowej. Malinowski nie jest jeszcze tutaj antropologiem jakiego znamy z kart Argonautów Zachodniego Pacyfiku. Jest raczej podróż­ nikiem patrzącym na inną kulturę i krajobraz jak na coś co ma być atrakcyjne. Sam pisze o charakteryzującej go 'apercepcji ignoranta'. Jest to perspektywa turysty, który przygląda się z zaciekawieniem ale i zniecierpliwieniem ludowemu buddyzmowi na Ceylonie i porównuje go do „tandetnego katolicyzmu południowych Włoch". Jeszcze stąd bardzo daleko do analizy „from the native's point of view". 4 5 6 7 8 *** Opracowanie tej części dziennika nastręczało szereg problemów, ze względu na dużą ilość nazw geograficznych, miejsc, ulic, sklepów a także nazwisk osób, skrótów i inicjałów. Nie wszystko udało mi się jeszcze odszyfrować, za co serdecznie prze­ praszam. Prezentowany poniżej materiał stanowi zeszyt z napisem: „Ventnor Easter 1914", a także część następnego zeszytu, rozpoczynającego się od notatki pisanej w Port Moresby 20.IX.1914 opisującej pobyt w Zachodniej Australii aż do momentu wyjazdu do Nowej Gwinei. Zapis ten obejmuje pewien ważny okres: przygotowania do wyjazdu, pożegnalna podróż do Polski, zwiedzanie Ceylonu i Australii, czyli okres 'przedterenowy'. Materiał ten nie był dotąd publikowany, za wyjątkiem ostatniej no­ tatki, która rozpoczyna przetłumaczone na angielski A Diary in the Strict Sense of the Term. Grażyna Kubica-Heller ISY 1 B. Malinowski, Dzieła, t . l , s. 53 Tamże, s. 55. Siady zainteresowania Witkacego tymi zagadnienia­ mi odnajdujemy w jego twórczości, np. O stosunku religii do fdozofii, O polemice i wrogach a także w dramatach. Patrz mój artykuł Malinowski i Akademia Umiejętności, „Przegląd Humanistyczny" 1982, nr 3^1 Patrz Z. Najder, Życie Conrada Korzeniowskiego, Warszawa 1996 M . Dąbrowska, Szkice o Conradzie, wyd.2, Warszawa 1974, s. 250 2 3 4 5 196 Nie wiem czy w sprawie panieńskiego nazwiska Retingerowej racje, ma Dąbrowska czy Najder, który podaje: Zubrzycka. Patrz, Najder, op. cit., t. 2, s. 280 S.I. Witkiewicz, Listy do Bronisława Malinowskiego, Warszawa 1981, s. 52-53 J.E. Płomieński, Polski 'Pontifex Maximus' katastrofizmu, w: Stani­ sław Ignacy Witkiewicz, Człowiek i twórca. Księga pamiątkowa, Warsza­ wa 1957, s. 190 6 7 8 �NAPIS NA T E C Z C E : „VENTNOR E A S T E R 1914" jak mnie zawsze straszyła [?] i pustka lawy nadbrzeżnej w Breńa choć tam doznałem [?] wrażeń i samotności. 4 1 Ventnor , Wielka Sobota ?/14, Wielka Niedziela. Niebo czyste, morze spokojne; radosny, spokojny nastrój. Po wczorajszym przemęczeniu serca wyspałem się i czuję się lepiej. W og[óle] przez te parę dni silny przypływ, po długim okresie brodzenia po mieliźnie. Problem istotnego stosunku do kobiety. Łączność duchowa i bezwzględne zrozumienie się wzajemne konieczne. Miłość fizyczna stwarza natęrzenie [sic] uczucia i pożądanie duszy, która doprowadza do stra­ sznych konfliktów o ile jaźnie są wewnętrznie nieprzenikliwe. Ciągła szarpanina, wybuchy nienawiści maskowane i sztuczne, wysiłku stworzenia czegoś' z próżni. Tak „próżnia prześwietlona parą oczu cudownych i ust purpurowych". Świadoma rezygnacja z rzeczy wyższych, uspokajanie się tern, że czegoś innego nie można znaleść w życiu. Szukanie 'kobiety dziecka[?]'. A potem głuchy żal, resentment i aksjo­ mat, że 'w miłości oczekuje się cudu". Najgorszy bezwzględ­ ny brak inicjatywy. Chwilami myślałem, że powinno się świadomie modyfikować tamtą rzecz wolą, że celowe i syste­ matyczne wysiłki powinny być skierowane celem stworzenia czegoś trwałego między nami. Iluzja! Tam koniecznie potrze­ ba cudu. Tu, [?] szukanie samego siebie trzeba [?] Męczyła się dość intenzywnie [??] z 9. Symf[onią] mia­ łem napad ujemnych rzeczy, silnej nienawiści. We Środę 1 .IV. silny przypływ namiętności [??] bezna­ dziejna potrzeba obecności. Kiedym został [?] tak błagałem jak o litość o widzenie. Widzenie się w ogródku ujemne. Roz­ stajemy się po powiedzeniu sobie prawdy, rozsądnie i spokoj­ nie. Jestem potem [???] mam nadzieję, że wszystko będzie dobrze, że nie warto zrywać na ten krótki czas. [???] Idziemy po [?] Noc ciemna, rzeka cicho przemyka [?] Odczuwam brak sympatyi [?] ją lekko - zastępują magję miłości jakiemś [?] kuglarstwem. Po [???] być miłym i dowcipnym [???} z sentymentalizmem?) Rozstajemy się - po raz ostatni. Po­ tem jeszcze u mnie w Poniedziałek, potem [??]. 14.IV. 14. Wczoraj chwilowy powrót sentymentu, potem ciągle znów trochę zmęczony, przepracowany [??] Czuję jako wspo­ mnienia powoli płowieją i żal mi tego. Nad morzem cudow­ nie i odpływ; brązowe kamienie kąpią się w sinem morzu i nabierają ciepłych, fjoletowych odcieni. Wracam myślą do przeszłości do n ; roztapiam się w cudnym krajobrazie. Od­ czuwam pustkę chwili obecnej; nie jestem sam ani z nikim. Życie wydaje mi się płytką wodą, przez którą się brodzi z przykrością, nie mogąc się ani zanurzyć ani wydostać. Z Mamą? stosunki [?]. W samej rzeczy jestem wciąż zdener­ wowany i potwornie opryskliwy. Nie umiem panować nad ciągiem, nieustającem zniecierpliwieniem brutalnem. Dość dużo brutalności i ordynarności wewnętrznej. Wieczorem sie­ dzę w domu i piszę. Myślę o r* i jestem b. smutny; myślę z ża­ lem o tern co było i co już minęło bezpowrotnie; w smutnym, rzewnym, zrezygnowanym żalu. Jestem dla niej [?] usposo­ biony. Mam poczucie jakby była obecna [???] Wczoraj wie­ czór nastrój biblijny, [?] a la W. Bronię się przeciw femini­ zmowi, rozumiem [?]. Ulegam nastrojowi. Budzi się w trochę nieokreślony sposób lekka tęsknota do t. Pewien szwung do pracy. Pogoda cudna. Dziwne jest to odniesienie się do życia [???] Czyż życie można szukać tylko nazewnątrz? Pamiętam 2 15.IV. 14. (środa) Praca idzie mi nieźle i układam obecnie spis rzeczy i kon­ troluję całość. Dopiero teraz widzę jasno jak dalece ta książ­ ka jest dokumentem [?] i jak szalenie dużo musiałbym je­ szcze pracować ażeby coś jeszcze z tego zrobić. Ale nauczy­ łem się bardzo dużo przytem wszystkiem. Czytając teraz mu­ szę sobie jasno sformułować luki zasadnicze i problemy otwarte. Czując się trochę lepiej nie odczuwam tak silnie pustki życia. Czasem opada mnie [?] tęsknota. Zasypiając wczoraj broniłem się [?] marzeniem za objęciem białych ramion. Wy­ obraźnia pozwalająca marzeniom zaspokoić każdy odruch życia, każdy popęd [?] życie w dwojakim sensie: przedewszystkiem w myśli, w marzeniach trzymamy się znacznie lu­ źniejszych zasad etyki; robimy to, postępujemy tak, jakby­ śmy w rzeczywistości nigdy nie postąpili. To jednak osłabia siłę zasad życiowych. Wszystkie zbrodnie spełnia się naprzód w marzeniach. Ale, i to jest druga strona fatalna, silne czyny nie rodzą się równie szybko w marzeniu. Marzy się po linjach najmniejszego oporu; ideały nie chodzą po tych linjach, nie można ich tam spotkać. Marząc, zadawalnia się popędy, bę­ dące sprężyną postępowania, wyładowuje się istotne siły organizmu. Wczoraj postanowiłem przeprowadzić ściślejszą kontrolę mych marzeń. - To jest punkt nadający się do teore­ tycznego pogłębienia; kojarzenia uczuciowe, myślenie uczu­ ciowe. Wczoraj: przedpołudniem] praca w domu, spacer do par­ ku, zmęczenie; po ludzku czuję się dość śpiący, pelikany od­ jeżdżają. Pracuję trochę z jaką godzinkę, czytam Candide. Może najlepsza rzecz Shaw'a ; wpadł na istotnie dramatycz­ ną sytuację i dobrzeją zarysował. Chwyta mnie specyficzna chandra nadmorska; znam ją dobrze z wysp. Morze zieje pustką, wypełnioną obietnicami; nienaruszoność jego bezmiaru pociąga i rozczarowuje. Pogo­ da popołudniu, spokój i wieczny dramat zachodzącego słoń­ ca. Idę ku Shanklin z M[amą], z kt[órą] stos[unki] nieco się poprawiły. Na lando[?] idę sam dalej. Bierze mnie przepojo­ ny zielonością mchów i bluszczem lasek; ptaki śpiewają, mo­ rze szepce blisko[?]. Pośród poplątanych gałęzi przegląda ciemno zielone. Staję na dużym omszałym kamieniu i dozna­ jąc metafizycznego roztopienia się w otoczeniu; piję namięt­ ność, spokój, bezpośredniość, świeżość i rzeczywistość. Tak, rzeczywistość. Uniesienie wywołuje silną potrzebę stwier­ dzenia realności tego co mam przed sobą. Zlania się z tern. Znów koncepcja nirwany jako bezwzględnego objektywizmu, jako zabicia siebie przez zlanie się duchowe z przyrodą. Jedyna forma racjonalnego samobójstwa. Ezoteryczne zna­ czenie filozofii buddyjskiej. 5 6 16.IV.14. Praca idzie mi nienajgorzej, choć jest to praca zupełnie rzemieślnicza - czytanie i [?] poprawianie dr. S. Pewna przy­ jemność konstrukcyjna. Mam bardzo małą tendencję do [?] wkraczania w życie. Doświadczenie lat dawnych nauczyło mnie, że od postano­ wienia i nadziei poprawy i postępu do wykonania jest b[ardzo] daleka droga. Ale stała, uparta, systematyczna (te 3 rze­ czy, które są dla mnie w ogóle najtrudniejsze!) kontrolowanie 197 �się na punktach zasadniczych. Równomierne podnoszenie poziomu życia na wszystkich punktach niewątpliwie prowa­ dzi do celu. Teraz np. powinienem starać się żyć bezwzglę­ dnie w prawdzie sytuacji. Nie zaspokajać żadnych potrzeb uczuciowych powrotami myślowymi do niej. Ja jeszcze mam chwile niepewności, chwile „a może"; chwile w którychbym pragnął, żeby ona do mnie jeszcze wróciła - choćby na to , ażebym ja mógł odejść z gestem. Te rzeczy powinno się bez­ względnie wypalać. Wczoraj. Rano pracowałem; popołudniu, o 3=ciej łódką do Blackgang. Kołysanie trochę mnie peszy, z powrotem wiatr. Tak, że w niezupełnym fizycznym well-being nie od­ czuwam tak silnie rozkoszy przeżyć nowych i dziwnych. Brzeg od Ventnor do S=t Catherine's cudowny. Z tyłu ścięta równa ściana, stół, patrzący ku morzu prostopadłą skałą z uwarstwowionych łupków. U stóp tej skały rozpoczyna się łagodną pochyłością aż ku morzu schodzący taras pokryty cudowną zielonością. Bliżej ku Ventnor, pochyłość ta [?] jest od strony morza i brzeg wznosi się bezpośrednio na[d] mo­ rzem białą ścianą kredową. Dalej ku St. Catherine's] cudow­ ne, szmaragdowe łączki schodzą łagodnie aż do samego mo­ rza. Przypominam sobie popołudnie kiedyśmy z n objeżdża­ l i ^ ] wyspę; patrząc na nasz domek w S[?]. Obejmuje wzro­ kiem łączki zielone i drzewa, jeszcze nagie, w bogatych, buj­ nych kępach w mięk[k]im łagodnym konturze, rozrzucone po łąkach. Przypominam, jak mnie ten pejzarz [sic] kiedyś za­ chwycał i czuję znowu że go kocham. Patrzę na ścieżki który­ mi wtedy chodziłem. Z. St. Catherine (wioska której wów­ czas nie zauważyłem [?]) wał ścian z piaskowca, żółtych, gra­ jących silnie z niebiesko zielonem morzem. Zamglone brzegi mainlandu. Przez cały czas marzę o takich przyjemnościach, jak ja za­ pewne będę miał w lato w Australii. Posiadam jakąś niezdol­ ność brania życia bezpośrednio, w szczegółach tego co mi da­ je. Muszę ująć każde przeżycie jako część większej całości, jak szczegół systemu czegoś. Myślę jakby to było cudnie być milyonerem i posiadać taką Stram Launch[?] na własność. Wieczór pracuję w domu, i piszę petit poeme en prose; który ułożyłem na spacerze do C[?]. Myślałem też dużo i in­ tensywnie о п. O t. myślałem [?] i z tęsknotą. Ale staram się opanować i jasno uprzytomnić ramy, w których to trzeba utrzymywać. Koniec. 18.IV. 14. Dziś ostatni dzień w Ventnor. Szybko kończę czytanie pol­ skiego [manuskryptu]. Jestem w ogóle już trochę porwany rozpędem podróży. Z tego punktu widzenia jestem b. zado­ wolony ze skończenia sprawy z t. Rzeczywiście będę musiał skupić się na przygotowaniach, starać się doprowadzić wszy­ stko do ładu i „be efficient". - Jestem dziś w ogóle trochę zmęczony (serce) choć trzymam się; praca mnie pochłania i tęsknotę w niej topię. We Czwartek poszedłem na spacer ku Shanklin. Śliczna kotlinka w Luccombe Chine. Widzę przed sobą ujście pia­ skowcowe parowu, zamknięte dla publiczności i nachodzą mnie socjalistyczne refleksje. Widok z góry na Shanklin, sub­ telnie wykrojoną zatokę, zamkniętą białą ścianą i wgłąb wy­ spy b. ładny. Entuzjazm dla morza; cudna elegancja, cudow­ ność, katastroficzność objawienia morza. Biała piana, symbol piękna. 198 19.IV. 14. Londyn. Wczoraj po powrocie zastałem dużo listów. Miałem jakiś niepokój, przygnębienie, poczucie rozpaczliwej pustki. Pod­ świadomie wyczekiwałem czegoś, głównie od t i byłem tro­ chę dissapointed nic nie mając. Czy pojechała z Kasią do Ea­ stbourne? Musiałem sobie sformułować, że to już nie mój bu­ siness. List b. przygnębiający od Stasia. Zrozumiałem, że to już rzeczywiście, być może, koniec z nim. Śnił mi się dziś w nocy. Będę musiał zrobić wszystko, ażeby wydostać dlań pieniędzy i żeby pojechał ze mną. List od n b. mnie [?] jest moim prawdziwym przyjacielem; miałem znów silną potrze­ bę ażeby pojechać tamta drogą. Jestem trochę przygnębiony powrotem do Lfondynu]. - Świadomość tego, że mam przed sobą pilną robotę dodaje mi trochę sił. 7 20.IV. 14. Londyn mi nie służy. Prawie niepodobna wytrzymać w tym gatunku skupienia, w kt[órym] byłem nad morzem. Wczoraj np. latam bez powodu do [?] Dunn. Wieczorem u Boreniusów; [?] z książki i [?] z Mrs D. wprowadzają mnie w całkfowicie] niepożądany nastrój. Myślę o 'zastrzykiwaniu' arszeniku. Niezróżniczkowana zmysł[owość]. Nie­ wątpliwie] bronię się świadomie i skutecznie, ale do idealne­ go treningu b. daleko. B. kiepsko usypiam - i mnóstwo naj­ gorszych myśli mi przychodzi. Co do :, to mam częste powroty; zmysłowo czuję, że tyl­ ko ona posiada dla mnie wartość. Chwilę wczoraj miałem znów poczucie, że to jest jednak najistotniejsza rzecz, i, że za wszelką cenę... Ale zawsze wychodzę zwycięsko. Poczucie jakiejś niewspółmierności; kłamliwości czy nieszczerości z tamtej strony. Chwilami mi się zdaje, że to tylko nieugiętość[?] była z jej strony i chęć zbrutalizowania, opanowania z mojej. I że na tym tle była cała walka. Wiem w każdym ra­ zie, że bym się nie mógł był na niej oprzeć. Właściwie czuję, że teraz tęsknię już nie za rzeczami [?] ale za czemś stałem. Bezwzględnie powinienem zachowywać czystość wewnętrz­ ną i zewnętrzną. W pracy mojej widzę coraz wyraźniej luki i perspektywy. Powinienem bardziej na tern się skupiać, zwłaszcza, że praca obecna mi pochłania dużo energji psychicznej. Przed wyjazdem muszę załatwić podanie o stypendjum; dziś po południu. Pójść się dowiedzieć do Derry'ego o kata­ log Callinu[?] 21.IV. 14. Czuję się nie b. dobrze. Spałem kiepsko przez 2 ostatnie noce. Nie zasypiam od razu, pomimo zmęczenia tylko kłębię się poprzez przyćmioną świadomość swoją potwornych [?] i niemoralnych myśli. Tak samo po obudzeniu [?]. Trzebaby to zupełnie usunąć. Wprowadzić stan siły, opanowania i prawdy. W stos[unku] do t nie miałem prawdy; uczyłem się niedopowiadać rzeczy, fałszować przed samym sobą. Czy byłbym ryzykował wszystko ażeby się z nią na stałe połą­ czyć, tego nie wiem. Faktem jest jednak, że wmawiałem to sobie z dobrą wiarą. Ostatecznie miałem dla niej [?]. Chwila­ mi wprost traciłem przyt[omność]?, szukając jej, idąc do niej. W R[eading] R[oom], kiedy czasem koniecznie chciałem ją zobaczyć i jej nie było. Kiedyś, kiedy ją spotkałem wycho­ dząc z tamtąd i ona zamiast iść ze mną poszła po tym na Ch[?j St[reet]. Byłem w stanach wściekłego upadku, zdany na łaskę i niełaskę i to nie losu, ale kobiety, której absolutnie �nie widziałem[?]. Dotąd nie mam pojęcia, że dalej[?] ona ist­ nieje. Włas'ciwie ona odeszła odemnie pierwsza. Ja nie był­ bym się oderwał. Wtedy we Środę rano [??] miałem znów okres bezwzględnej [?] Błagałem o litość. Potem ona też by­ ła odporna we Czwartek i za obydwoma widzeniami nie bra­ łem jej. Jedyną rzeczą, która mi pozostała było dać pierwsze­ mu znak [?]. Na dnie miałem nadzieję, że ona wróci - nadzie­ ję syconą głównie miłością własną. Chodzi o to ażeby się wydostać na drugi brzeg. Ażeby żyć w samotnos'ci. Erotyzm i sentymentalizm [?] zabierają mnie jeszcze b. często; widok drzew o czarnych pniach i zielonej aureoli wiosny; cudne wieczory przesycone upałem dnia [?] wielkomiejskim, w którym kryje się tyle tęsknoty za naturą, tyle snów o cudnych wilgotnych lasach, gdzie cicho się stąpa po mchach... Nie mam samopoczucia oparcia się na czemkolwiek; chociaż zdaje mi się będę grawitował w kierunku mo­ ich prac naukowych. Ten wyjazd teraz przedstawia się trochę jako blanco w moim życiu. Jeżeli potrafię cos' zrobić, to je­ szcze wrócę, i z tego na pewno cos' będzie. Jeżeli nie potrafię, to będę miał sumę ciekawych i niezwykłych przeżyć za sobą. 22.IV. 14. Środa rano[?] Ciągła [?]; ciągła walka[?] z kobietą niewidzialną, nie­ obecną, nieuchwytną ale paraliżującą we mnie prawdziwą zdolnos'c, radość życia, stwarzająca jakąś pustkę, która mnie wciąż absorbuje, przepaść, która mnie wciąż pociąga siłą ni­ cości. Wyraźnie rozumiem teraz, dlaczego kobieta jest sym­ bolem zła, zniszczenia podkopania dla mężczyzny. To jest walka o niezależność; walka między człowiekiem naprawdę twórczym a spokojnym członkiem stada. Wczoraj przedpołudniem] przychodzi Marta i Kasia. Ja opracowuję referat do Brit[ish] Association for the Advance­ ment of Science]. Potem via Russian Consulate do Brit[ish] Mus[eum]. Jestem pod narkozą upału, pogody, zieleni budzą­ cej się do życia, melodyi przebijających się przez powalę my­ śli. Niezdolność skupienia się, tęsknota za miłością, za rze­ czami dziwnymi, które się dzieją jak w bajce, a kt[órych] w życiu nie ma. Idę po szarej, brudnej powierzchni życia, wśród rozpalonych refleksów - dyszących tęsknotą za wsią[?]: w Brit[ish] Mus[eum] żądam książki i uciekam. W domu lunch z Mamą i [?] Jestem nieobecny, właściwie cią­ gle podminowany sprzeczną tęsknota za t. Jak tylko ją sfor­ mułuję, jak tylko jasno uprzytomnię sobie możliwość jej obe­ cności, tęsknota znika, spokój bierze górę. Zawsze mówię: dobrze się stało. A jednak żal niewymowny. Nie wierzę w jej charakter i wiem, że by mi nigdy z nią naprawdę dobrze nie było. Ale b. się przywiązałem i posiada dla mnie olbrzymi zmysłowy i artystyczny urok. Ten ostatni [?] niż twórczy. Po południu via Britfish] Mus[eum], gdzie nie mogę sku­ pić myśli, do Miss Jones, na topie 68., mało sentymentalnych wspomnień. Wracam piechotą przez Primrose Hill. Tam jak­ by zrzucenie jarzma. Wtedy, w ostatnią Sobotę Stycznia, kie­ dy zerwała ze mną po raz drugi, szedłem tam sam w nocy, przepełniony siłą i radością, poczuciem swobody i twórczo­ ści, bezwzględnie zdecydowany, że już nie wrócę. Wczoraj Prifmrose] Hill cudny w aureoli złota zielonych pąków, które płoną srebrem i złotem na czarnych konarach drzew, jako try­ umf życia nad [?] mumifikacji wielkomiejskiej. Ten efekt przypomina mi zaraz / i napełnia żalem. Przypominam sobie wiosnę roku zeszłego jak szedłem skwerami do n na 16, Fitzroy St. i czułem wiosenny nastrój budzącej się miłości. Jak ją wtedy inaczej widziałem! fizycznie i moralnie. Dokładnie mogę sobie przypomnieć jej twarz ówczesną. Wczoraj na Prim[rose] Hill przypływ siły. „Muszę stworzyć coś nowego w życiu, wydobyć plus ultra. Nie chcę poruszać się w jednostajnem zamkniętem kole ciągle tych samych upadków i gra­ moleń." Miałem chwile upadku - chciałem się przystawiać do każdej kobiety - ale się opanowałem. Te wstrętne, [?] instynkty - dziwne jak sobie wyobrażę w ich świetle jej psychologię, opanowuje mnie wstręt - i od­ padają one odemnie automat[ycznie]. Ale sam nie mam dość sił, ażeby z nimi wprost walczyć. Wstrętne. Wieczorem dostaję jej kartkę. Peszy mnie bardzo. Zabi­ jam w gimnastyce. Mam chwile metafizycznej więzi. Jestem sam w jakimś ciemnym, wysokim korytarzu. Czuję potwor­ nie silną rękę losu, który mnie prowadzi. Bezwzględne po­ czucie metafizycznej pokory. Korzę się przed bezmiarem świata, którego nie ogarnę, a którego pożądam; przed siłą lo­ su, który mnie wiedzie bez oporu i względów; przed tajemni­ czą zagadką istnienia, której okrucieństwo i spokój odczu­ wam bezwzględnie. Odczuwam całą nicość walki o swoje ja, stwarzania siebie z pustki, aby się znowu w pustkę obrócić. Takie chwile są istotnie religijne; jak mówi Szymberski „roz­ mowa z Bogiem". Dodaje[?] siły wewnętrznej. - Jest mi wła­ ściwie źle; tęsknię za kobietą; tęsknię nawet za t. Ale chcę iść w przeciwną stronę. Przechodzę teraz okres „odkochiwania się", podobny w psychologicznym] zabarwieniu do procfesu] zakochiw[ania] się. Nie śpię, niemam apetytu, je­ stem [?]. Piątek 24.IV. 14 w Berlinie. Od tej kartki, kt[óra] mi ją znów przypomniała silnie, przechodzę wciąż stan silnego uczuciowego] powrotu. W Środę rano opanowuje się, odsuwam czytanie powieści i biorę się do roboty; przepisuję podanie o stypfendium]. Marta na dole. Idę się kąpać; cudne drzewka w ogródku. Tę­ sknota za nią; żal, że wyjeżdżam, że stracę to cudowne przej­ ście w Lond[ynie]. Czytam z M . m.s. [manuskrypt] ostatecz­ ne poprawki. Potem via Antropfologiczny] instytut do Uni­ wersytetu. Rozmawiam z Sekretarką: kobieta. Szarpie mnie wciąż problem [?] tęsknota og[ólna], potrz[eba] czegoś zwraca mnie ku jakiejś parze oczu, jakie­ muś profilowi; wówczas tłumię to w sobie [?] t. Potem zno­ wu z nią walczę. Kupuję u Gamage i u Rablis'a. Potem via Marta, której nie ma[?], do domu. Myślę chwilami 0 t z mię[k]kim sentymentem]. Przypominam miejsca 1 chwile. W domu wielki pośpiech; uczucie samotnościf?]: ja i M[atka] na całym świecie. Żal, że M=ę opuszczam. Wyjazd [??] Jestem niezmiernie] smutny i opuszczony. W kolei przy­ pominam] sobie z niezmierną] siłą jazdę do Conrfada]. Pa­ trzę przez okno na Tamizę. Tędyśmy wracali, jedne po dru­ gich występ[ują] wspomnienia] tamtego dnia i nocy w Sandgate. Ta linja jest bezwzględnie] związana z nią. Zamykam oczy; idzie ku mnie z ciemności; widzę ją coraz wyraźniej jak idzie z [?] w twarzy i staje przedemną; [?] zrodzona z bólu i tęsknoty; odczuwam fizycznie jej obecność. W uszach brzmi mi wciąż motyw beznadziejnego bólu z Parsivala. Po­ raź pierwszy od zerwania nie odchodzę od niej myślą; żal szalony, że się tak stało. Łzawy żal. Nie mam nawet jasnej pewności, że nie wrócę. Mam poczucie, że ona przechodzi przez podobny stan. Równocześnie myślę sobie, że jestem 8 9 �zmęczony, osłabiony, i że nie mogę decydować o stanie swym wewnętrznym. Nie jestem pewien cobym zrobił gdybym ją wtedy właśnie spotkał. [??] Przypomin[am] - [?] ten ranek mroźny: 3 osoby, ona z gazetą. Jej twarz - wróbelek mały w tamtym kapeluszu z piórem. Głos Conrada po francusku. " Potem druga. W [?] patrzę na [?], tam gdzieśmy chodzili ra­ zem. Statek odjeżdża; podwójny błysk latarni. Błądzę wzro­ kiem na lewo, tam gdzieśmy szli. Zaczyna się beznadziejna, tępa pustka; odchłań pod wszystkiem, przepojenie rezygna­ cją. Przez cały ten czas, aż do tej chwili jest mi strasznie źle. Ból przenikający wszystko; „poczucie, że się wszystko skoń­ czyło" i wyczerpało aż do dna. Ból nie ludzki, nie indywidu­ alny: Jest się kawałem cierpiącej materyi. W całem ciele rów­ nomiernie rozmieszczone cierpienie; „homogeniczna bryła miękiej, lepkiej, cierpiącej materyi". Cierpię strasznie po­ przez fale szaro zielone; poprzez cudny [?] pejzaż [?] gdzie w zielonej [?] budzących się drzew przewija się fiolet daw­ nych cieniów nocy i złoto budzącego się dnia. Drzewa owo­ cowe w kwiecie, lasy, łąki - wszystko najcudniej zielone, wszystko rozszalałe i zesztywniałe w najwyższym uniesieniu rozkwitu i obietnic - wszystko to przykrywa cienkim, prze­ zroczystym, co chwila szarpiącym się woalem czasu, bezden­ ną, jednolitą pustką. Tęsknię za nią strasznie - a jednak wiem że nie powrócę; mówię do niej; mam do nie żal, że [?] ode­ szła. Strasznie żałuję, że tak się stało. Chciałbym żeby i ona cierpiała, żeby jej módz rzucić całą winę [?]. Potem chwile ostrzeżenia. Ciekaw jestem jak się ona czuje. Poczucie swej własnej małości. Może najgorsza właśnie ta dwoistość. Ta niepewność. Czytanie Return Conrada." Bajeczna rzecz. Tak i ona też mi miała [?] i ona też byłaby na zawsze czemś niebezpiecznem, czemś co może doprowadzić do samobójstwa, do zaprzecz[enia] życia. Tak ona byłaby mi zepsuła życie czy ja wiem? Czy można taką rzecz kiedykolwiek wiedzieć? Obrachować? Podczas całej drogi czuję się potwornie przemęczony brak sił nerwowych; czuję że powinienem po prostu spać. A jednak siedzę i czytam; ruszam się. Czuję, że tylko albo praca albo sen pozwolą mi zabić tęsknotę, żal. Czytam Notes & Querries i myślę lepiej. Nie daję się oszwabić kondukto­ rowi i kontent jestem. W Berlinie pogoda, cudna zieleń; ba­ jeczna w nocy jak abażur na wielkich lampach łukowych bru­ talnie [?] w sam środek drzewa. Miasto jak zawsze wstrętne; ale tym razem w imię / i pod znakiem moich poprzednich do­ świadczeń (przedostatni raz byłem sam, jadąc do Warszawy [???] ostatni raz z Mamą; otrzymuję list od t na poste restan­ te; dziwka [?] z bajecznie dystyngowaną twarzą) nie prosty­ tuuje oczu. Biorę Niemców z wyższego, czysto teoretycznego odnie­ sienia się i odczuwam do nich wyraźną sympatję. Bajecznie wszechstronny i plastyczny naród; jedyny gdzie naprawdę kultura daje całą, objektywnie pełną skalę możliwości. W por[ównaniu] z Angl[ią] imponują oni osobistą, istotną Leistungsfahigkeit [sprawność, wydajność]; a nie szykiem i stylem. Wczoraj idę do optyka, do Med[izinische] Warenhaus; szukam w 4 sklepach antropologicznych] narzędzi. Potem Wertheim, optyk (jestem nawpół przytomny ze zmęczfenia]) na Tristana; nawpół śpię. Chwilami ból intenzywny, jak roz­ palone obcęgi, w 2. akcie, kiedy ona oczekuje. Potem żal dłu­ gi, mięki, głęboki. Wciąż jestem z nią. - Orkiestra bajeczna, właściwie dopiero teraz naprawdę. 1. klasy przedstawienie. 1 12 200 W nocy na banhof, kartka do n- ledwo na nogach stoję. Dziś od rana trochę mi lepiej i mam tylko gwałtowne chwilowe na­ pady żalu. Rano tzn. o 10'/: na kolej i potem piechotą na [?]. [?] bajecznie miły; interesuje się mną; daje mi skale barw skóry; pisze do Martina [pewnie list polecający]. Muzeum zdaje mi się znacznie lepsze od [?]. To mnie trochę podnieca i nie myślę o t przez chwilę. Potem wraca ze straszną tęskno­ tą. Są ludzie, kt[órzy] są po prostu jakby wielką pomyłką na­ tury, Pana Boga, czy [?]. Tak przez chwilę myślę; ale nie; po­ myłka leży zawsze w konstelacyi, t jest pomyłką w stosunku do mnie i do [??] nat. warunków. Chciałbym się uczciwie i poważnie pomodlić[?] Jak przyjaciel prawdziwy. - [?] śpię. Zakopane 3. Maja. Smutny nastrój podczas tej pożegnalnej podróży po Pol­ sce. W Warszawie tęsknota i zakochanie się w w, na tle tęsk­ noty za Londfynem] i za tern co było, przemieszana z żalem za t i z żalem do siebie, że jestem taki [?]ny. [?] rozstania się z [?] jej rozpacz i potworny wyrzut sumienia, że ja taką rzecz mogę zrobić zupełnie [?] i za darmo. - [??] tym strasznym [?] rzeczy. Na chwilę zapominam o własnem szczęściu, o prawie do szczęścia, myślę tylko o prawie do życia swojego i cudze­ go; mam silne przeczulenie etyczne. Moje własne rzeczy ma­ leją do zera. Mam wrażenie, że żyję w idealnych warunkach, że ja mam jeszcze czas i sposobność na wszystko. Nawet mo­ je życie przedstawia mi się od wewnątrz jaśniej i celowiej, ale za cenę tylko przesunięcia płaszczyzny etycznej. Od dłuższe­ go czasu (!) od wyjazdu z Warszawy nie odczuwam niepoko­ ju za kobietą. To co widzę tu działa jeszcze silniej. Spisuję po kolei treść dni przeżytych: W Piątek po prze­ spaniu się czuję się świeży i wypoczęty; odwożę rzeczy na banhof. Gotuję się na Parcivala. Idę na mleko kwaśne i piszę list do Mamy Hermana[?]. Następnie na pocztę, kolejka podziemna na Bismarckstrasse. Niema miejsc na Parcivala. Jestem speszony; ogarnia mnie tęsknota, która gdzieś tam by­ ła, ale miałem nadzieję utopić ją w muzyce. Parę akordów Parcivala mnie prześladuje. Idę piechotą długiemi ulicami, potem Tiergartenem. Coraz wyraźniej występuje jej sylweta. Wchodzę w ciemne aleje, z czarnymi, przejrzystymi sienia­ mi. Ciepło; zwierciadła sadzawek odbijają drzewa, brzeg, niego. W Parku mało osób; pary zakochane siedzą na ław­ kach. Ogarnia mnie szalony żal. Czuję ją wciąż wkoło siebie. [??] pełnym rezygnacyi i ukojenia, które [?] się jakąś ukrytą, półświadomą nadzieją. Musze sobie powtarzać, że absolutnie do niej nie wrócę; że myślę o niej tak blisko z powodu zupeł­ nej niemożliwości powrotu do niej, przynajmniej w danej chwili. Na kolei, dostaję ławkę; jadę ze zniemczonym pola­ kiem, śpię b. źle, staram się o odrętwienie. Na granicy długie czekanie. Czytam Conrada [???] z grubym niemcem. [??] Czytam Conrada i dzieła niemieckie. W Warszawie. Hotel. [?] w [Wandzia] wygląda b. ładnie, efektowne uczesanie, w białej bluzce.[?] czy jedzie do Krak[owa] mówimy o / [?] patrząc jej w oczy; mam wraże­ nie, że mogłoby coś być [?] rozmowa ze starymi o muzyce i o okrętach. Potem do Szpot[ańskich ] [?] flota; dowiaduję się o M . Potem do Sz[?]ów, Stach b. kiepsko, blady, zmie­ niony, źle mówi, umysł mocno przyćmiony. Przypomina mi wuja Bronisława podczas ostatniej jego choroby. B. przykre wrażenie. Mówimy o mojej jeździe; przychodzi jego matka. Potem idę do kawiarnif?] gdzie August Xaw[ery] Zalfeski ] i Ochenkowski. Rozmowa about nothing, [?] etc. Potem do 13 1 4 15 �16 Stasia Zielińskiego]. Żenią trochę zmieniona. Rozmowa 0 niczem (zbierałem się na rozmowę istotną z nią!) czuję za­ wsze, że stoi na wysokości tego co ja mówię. Dowiaduję się, że jest pregnant. Peszy mnie to. Mówię jej o moich planach. Radzi mi wziąć Stasia. Wychodzę wcześnie, z ulgą. Uwolni­ łem się od bezpośredniego jej uroku. Chciałbym jej tylko po­ wiedzieć, [?] cieszę jej szczęściem. Wieczór chcę iść do Etonki, na operę, nic z tego. Wysyłam list i idę na spacer w aleje. Tęsknię za w, ale myślę, że z tego nic nie będzie. Jest ona jedną z niewielu panien, o kt[órej] mógłbym myśleć en termes de manage. [?] Ciocia Kazia[?]. Mówi o miłości [?] Odczuwam zazdrość. Do w odczuwam tę falę rzeczy świeżych, natchnienie miłości, coś co porywa 1 pcha. Może najsilniejszą fazę miłości. Myślę czyby jej nie dać znaku jakiego. Obiad; gadanie ogólne. Ona mi mówi, że nie pojedzie do Krak[owa] i że jest sorry. I ja także. Potem rozmawiamy sami - o czem? O czemś półsubjektywnemf?] w czem się człowiek stara powiedzieć rzeczy pośrednio. I opowiadam wizytę u [?]. Potem via Eton, kt. niema, via Ha­ linka, kt. niema [?]. Acha, rano u [?] Władzia, Schneiderowa. Rodzina Halinki. Potem idąc do p. [?] spotykam w z siostrą, idę z nimi. [???] Tam cały wieczór. S[?]ówna mi mówi prawdę o jego zdrowiu. Siedzę tam długo, idę spać. W Poniedzfiałek] dent[ysta], kupowanie lornetki, wizyta w Heliosie. Jestem spokojny; staram się być uważny i skupio­ ny. Z w bfardzo] miło mam do mówienia. Obiad u S[?]. Etonka. Czuję [?] pożądanie z ciekawości i równocześnie zdaję sobie sprawę z nierealności[?] i opanowuję się. Acha, Halina - dentysta - Etonka - Halina i spacer na 3 most. Jadę do Sz[?] I przez cały czas mam [?] do w), potem z Aug[ustem Zale­ skim] do Ochenk[owskiego] Razem spacer [??] o rzeczach płciowych; jazda do Krak[owa] [?] nad ranem, piszę notatki, numeruję kartki. W Krak[owie] najpierw do Akad[emii Umiejętności] [?] przyjmuje mnie Schf?], Rydel [?] w ogóle parszywe plotki. Pensjonat. Rostafińscy. [?] Augusta [Wit­ kowskiego ] kochałem jak ojca. [??] W Krak[owie] mam sil­ ne przypomnienia f, ale bez wyraźnego [??}, który zresztą tłumię świadomie. Podwale 2[?] tam gdzie [?] schodziłem. Szczepańska ulica. Via Strasburger", [?] Żuł[awski ]do [?] Ulan[owski ] długie ględzenie antigwinejskie i utrudnienia z M.S.[manuskryptem]. Pensjonat; idę na kolej dowiedzieć się o pociąg, Śpię w ubraniu. 17 18 19 21 22 Kraków. 6.V.14. Opis pobytu w Zakopanem. Pogoda cudowna; powietrze niebywale przezroczyste. Wszystko pokryte odświętną pustką; pustką rzeczy świętują­ cych, odpoczywających, bezcelowych. Jestem bardzo dużo ze Stasiem. B. przygnębiony jego stanem; czuję, że zamknię­ cie życia z tamtej strony, że zniszczenie jego jest upadkiem jednego z moich ideałów. Wierzyłem i do dziś dnia wierzę w Stasia, w jego geniusz i indywidualność; jest on dla mnie wcieleniem duchowej wyższości i odrębności ducha polskie­ go. W tej całej sprawie widzę, że jest on też wcieleniem naj­ gorszych stron i słabości. Miałem chwilami pozytywne po­ czucie, że jego bankructwo jest potwierdzeniem moich poglą­ dów etycznych, jest strasznym symptomem niebezpieczeń­ stwa, które tkwi w zupełnym nieocembrowaniu[?] źródeł ar­ tystycznego natchnienia i woli do życia. - Chwilami staram się zapomnieć o Stasiu. Uciec od niego. Nie wchodzę wgłąb jego stanu, po prostu [?] przez egoistyczny instynkt samoza­ chowawczy. Typowy stan psychiczny ucieczki przed nieubła­ ganą ręką losu, na mielizny [?]ciowości tamtej. Staram go się przekonać argumentami, których płytkość i marność sam od­ czuwam. Nie ma nic, tylko śmierć. Aleja nie mogę, nie mam obowiązku iść dalej, iść za przyjacielem aż do samych wrót Hadesu, chyba, żeby go sprowadzić napowrót, z powrotem. Jazda do Zakop[anego]: dzień piękny, pogodny. Jadę w ko­ rytarzyku. Droga, szczegóły, Podgórze, Kalwarja; przypomi­ nają mi ostatni raz z /. Wtedy też była pogoda. Jechałem z nią z początku w zewn[ętrznym] przedziale; Siarkiewicz; mówili­ śmy do siebie po angielsku]. Potem przesiedliśmy się do osob[owego] już za Podgórzem. Ona jechała do Stryszowa. Za Kalwfarją] patrzyliśmy razem na śliczny pejzaż. Potem ona siadła[?] mi na kol[ana] i patrzała wprost przez okno. Pojecha­ ła ze mną do Zakop[anego]. Mówiliśmy o Zakopfanem], o na­ szej przyszłości, o Lond[ynie] było mi dobrze, ale pusto do­ syć. Ona mnie nigdy nie brała wewn[ętrznie]; nie mogła mnie brać wewn[ętrznie]. - Myślałem o niej i tym razem, ale świa­ domie i skutecznie starałem się zabijać sentymentalizm. Czy­ tałem Conrada i notes & querries. W Suchej rozmawiam z pa­ nią Bierkowską. W ogóle pewne przytępienie radosnego od­ niesienia się do przyrody. Za Chab[ówką] patrzę przez okno; patrzę Fernseherem [lornetka]. Myślę o tern co mam powie­ dzieć Stasiowi; wywrzeć nacisk, żeby wyjechał. Staś na stacyi; wygląda źle, jedziemy do Nosala. Mówię mu o ewentualności pojechania; on mówi [??] o śmierci; 0 swoim stanie rozpaczliwym. Ten sam nastrój rok temu był dekoracją jego największego szczęścia. W Nosalu p. Witkfiewiczowa] przyjm[uje] mnie ze łzami. Schodzimy do Zakopafnego], Apteka, niema listów. Konstantynówka ; [?] wra­ camy piechotą przez potok. Staś opowiada mi całą historię. [?] anomilne; niezadowolenie; wyjazd do Lovrany ; powrót. Karolek. Dwoistość i licytacja ich wzajemna. P. Witk[iewiczowa] i Helena [Czerwijowska] wieczorem mówią ze mną. Potem Staś wieczorem opowiada mi do końca; faza rozpaczy 1 faza obrzydzenia. Nazajutrz [?] faza obrzydzenia i względnej siły. Pogoda. Rano siedzimy w domu, tylko spacer na Kozieniec. St[aś] ma ochotę na jazdę do N[owej] Gwinei. Po obiedzie do Za­ kopanego] on do Irenki [Solskiej], ja do Aptfeki] do Żuraw­ skich] i do Konst[antynówki] wieczorem. Aniela [Zagórska], Wym. w Nosalu. Wracamy ze Stasiem szosą. Smutny i pusty wieczór. Wieczór wywoływanie klisz. Czerwone światło. Piątek, rano pogoda, popoł[udniu] chmury zachodzą. Idziemy do Zielińskich] na Olczę. Przypominam Ż[eni] wszystkie dawne rzeczy. Siedzę w izbie u Zielińskich] i pa­ trzę na łóżko, patrzę przez okno na dobrze znany widok, przy kt[órym] tyle razy pracowałem, w kt[órym] tyle razy topiłem tęsknotę . Góry przysłonięte, tylko miejscami się odsłaniają. Nad Gubałówką burza. Idziemy przez Bachl[edowy] wierch do Zakopanego. Do Apt[eki] Staś do Ju[?]. Jem kolację w Apt[ece]. Potem piechotą. Jemy jeszcze kol[ację] w Nosa­ lu. (Aha, jeszcze Marja Bułhak z kt[órą] schodziliśmy we Czwartek do Zakop[anego]). Potem wywołujemy na papierze moje klisze od Lang[iera]. i klisze zrobione poprz. dnia. So­ bota. Dzień deszczowy i chłodny. Rano - Popoł[udniu] do Zakop[anego]. U Dzi[?] z Anielą i Żuławskimi] o „kobie­ cie". Potem przez Bachl[edowy] Wierch. Straszna zadyszka i przeziębienie. Wog[óle] nie czuje się dobrze w Zakopfanem]. Wieczorem przyjeżdżają 2 damy i Świeżawscy. Idę wcześnie spać. 23 24 25 26 27 201 �Niedziela. Rano pogoda. Idziemy na Olczę. Zdjęcie Hrubego i 2 chałup. Potem u Zielińskich]. Zostawiamy ka­ merę. Popoł[udniu] z filtrami[?] na Olczę, bez płaszcza. Zdjęcia: Giewontu, gór z ganku i brzeżka. Potem ja idę sam do Zakopfanego] na kol[ację] do Tabów; przedtem na chwilę do Anieli. Jadę z gazdą[?] na Olczę. Wywoływanie z Langierem. Klisze udają się doskonale. - W nocy spię kiepsko. W Poniedziałek] cudna wprost pogoda. Gorąco. Marze 0 kąpieli, ale czuję się fatalnie. Na Olczę do Zielińskich]. [?] Mówimy ze Stfasiem] o głupstwach u niej. Potem z po­ wrotem]. Jestem b. osłabiony. U Lang[era] pożegnanie. W Nosalu nic nie jem na obiad. Po obiedzie] pożegnanie, pa­ kowanie. Epizody z wujem Swieżawskim. Jazda do Krak[owa] I I klasą. Czytam Nostromo. [?] pa­ trzę przez okno. Potem drzymię. Rozmawiam. Jestem nie­ spokojny] o zdrowie. Kraków u P. Borońskiej[?] [?] Na 2. dzień do Hr. Zamoy­ skiego . Speszenie w Akademii Umiejętności. Dentysta; fa­ talna sytuacja z wyrwaniem zęba - siedzę przez '/г godziny w męczaeniach. - Popoł[udniu] do Hr. do Strasburgfera] do Hrab. długa rozmowa. Money granted. Wieczór decyduję się zostać bo kiepsko z zębami. W Boroneum[?] Czytam Nostro­ mo. W nocy krwotok. Dziś rano pewna pustka. Nie wiem co z sobą zrobić. 28 29 nym bólem. Budzę się w nocy w półśnie. Tak samo na Olczy. Wziąłem ją jak się bierze łatwą i tanią zdobycz. Nie miałem wtedy poczucia zbrodni. Byłem [?] i kryminalnie lekkomyśl­ ny. Teraz za to płacę; nie wolno być większą świnią niż się ma prawo do tego. Intelektualna deprawacja nie jest paszpor­ tem. Etyka odpowiada pewnym potrzebom uczuciowego ży­ cia; których nie wolno libertynować.) W Lipsku szalone zmęczenie, prawie nieprzytomność. Kolacja u Fl[óhchen], potem do Estel. Brzeż.[?] nie przycho­ dzi. Polem znów u FI. Nie miła angielka, do której się jednak palę chwilowo. Jazda do Hanovru. Gubię funta. Szalona mi­ grena; nieznośne niemeczki, [?]. Nocleg w Goch. Jazda morzem; mało zachęcająca na przyszłość! Dojazd do Anglii; patrzę lornetką; statki idące na południe; Union Castle. Dojeżdżając do Queenborough, statki wojenne, jacht duński, Port Victoria. Myślę o t. Jadę koleją przypominam so­ bie liczne razy kiedy jechałem do n i przypominam t. Radość z przyjazdu no Anglii i do Lond[ynu]. Listy - nic od t. Nie­ pokój. Następny dzień. Niedziela. Przychodzi Czapla [Czaplic­ ka ]; idę z nią; Hall. Popł. i Fry ; wieczór u Seligm[ana] [?] (W Sob[otę] wiecz[orem] Boreniusowie, Mam w [?]). Po­ niedziałek]: [?] od Derrego, popoł[udniu] u Halla (?) British] Mus[eum] gdzie szukam wspomnień i nie tylko wspomnień. Czytam instrukcję o fotografii. Wieczór semin[arium]. Westerm[arck ] i post, seminar z rozmową (qu­ asi naukową). Trochę [?] wracam piechotą z Appelby do do­ mu i zaziębiam się. Wtorek, rano zmęczony idę do British] Mus[eum]. Wieczór Kasia. Chwilami męczę się strasznie przez te dni myślę o t. Kasia ma chandrę i ja też.t teleffonuje] przy mojem wyjściu. Strasznie mnie to peszy; nie mam żadn[ego] interesu, ale postanawiam potem zatelefonować]. Idąc do K. mam słabe przebłyski sentymentu za Wandzią. Uczucie rykoszetowe. Męczę się też trochę myślą, że Konr.[Conradowie] są u Reting[erów. ] Afera jazdy Stasia. Chwilami mam przebłyski podłej zazdrości i niechęci, ale w ogóle chciałbym żeby pojechał; zwłaszcza albo kiedy mnie przyciśnie ból, albo kiedy zaczynam naprawdę się wy­ dobywać. Wczoraj, w Niedzielę, kiedy się czułem najgorzej, miałem rozmowę z panną Hadley o nieszczęściu wewnętrznem, o przetrwaniu i o objektywiźmie nirwanicznem. Ona mówi, że wiele przecierpiała w życiu i że to stworzyło w niej ten al­ truizm. We Środę ? We Czwartek mam iść do Seligm[ana] na lunch. Idę via Czaplicka] do British] Mus[eum], telefonu­ ję] do S[eligmana] czy mogę przyjść. Odkłada mnie na Pią­ tek. Idę do R[eading] R[oom] i szukam jej po zwykłej stro­ nie; potem [?] po prawej i tam znajduję t. Idziemy przez Kings Library szybko pod górę po schodach. Do nowego po­ koju. Jestem spokojny, opanowany; pytam się serd[ecznym] głosem o jej zdrowie, o matkę itp. Potem idziemy greckimi galerjami na dół. Rozmowa się nie klei. Idziemy na lunch, jak dawniej do Express Daisy. Czuję się strasznie łzawo. Nie mogę na nią patrzyć. Mówimy o planach naszych, o jej jeź­ dzie w lato do kraju; trochę o przeszłości; ja proponuję jej spacer i pójście na operę; mówię, że tylko jako przyjaciel. Ona nie chce; zbyt dużo ją to kosztuje. - Nie mogę nic robić w R.R. potem (acha, mówię jej jeszcze o tern, że nie używam plastrów). Z [?] i Lewińskim do Vienna Cafe. Wieczór w domu. 32 33 34 Niedziela 17.V.14. Londyn. Od czasu powrotu tutaj, tzn. od Soboty 9.b.m. wieczór znowuż epoka słabości i upadku. Myślę ciągle o /; dobrowol­ nie jej szukałem; sam ją zaczepiłem w R[eading] R[oom]. Ciągle za nią tęsknię i sentymentalizuję o przeszłości. Wspo­ mnienia fizyczne hauntują [haunt - straszyć] mnie jak zmory. Mam jej niby to coś ostatecznego do powiedzenia. Najwyra­ źniej „idealizuję" ją, widzę ją w nieporównanie lepszym świetle - skonstatowałem to wczoraj, zobaczywszy ją zno­ wuż taką, jaka jest. Wiem całkiem jasno, zwłaszcza jak ją wi­ dzę, że między nami nie może być nic psychicznie substan­ cjalnego; a z drugiej strony uczuciowo] i fiz[ycznie] robi na mnie niezw[ykle] silne wrażfenie]. Straszne jest to [?] się tej afery teraz właśnie, kiedy bym potrzebował wolnej głowy na wyjazd i wolnych uczuć ażeby pożegnać się z [?]. W domu siedzę b[ardzo] mało. Jestem dużo u Seligmfana "], który spi­ suje się b. poczciwie. Krótkie zebranie zdarzeń: W Krak[owie] następny dzień zupełnie stracony: Jachimeccy , Żuławscy, Edzio Str[asburger] etc. Czuję, że zupfełnie] niepotrzebnie] zostałem. Dro­ ga do Lipska: konstatuję, że ząb niedorwany i ropa: to mnie strasznie peszy; w ogóle jakieś złe przeczucia i wizja ostat­ niej jazdy, kiedy w Dreźnie spotkfałem się] z n. Myślę dużo 1 tkliwie o n. {Wtedy jechałem, ażeby w Lond[ynie] spotkać się z t. Pamiętam, że po przyj[eździe] do Lond[ynu] myśla­ łem dużo o i i o n; że miałem silną chandrę „popsutego ży­ cia"; ale że do t odnosiłem się jak do kokoty, że miałem do niej rodzaj nienawiści i [?]. Jak się to teraz potwornie mści, to lekkie branie życia! Pamiętam, tamtego lata w Krak[owie], jak nudę jej towarzystwa, pustkę jej obecności wypełniałem brutalną zmysłowością, czując ją w swych rękach; straszne! Cała wina jest po mojej stronie i teraz cierpię strasznie, ale słusznie. Pamiętam w małym pokoiku patrzącym na planty. Całowałem i ręce moje były na niej, chociaż serce i dusza by­ ły dalekie. Teraz te wspomnienia przepełniają mnie nieopisa­ 3 31 202 35 36 �W Piątek, rano do Bossans[?] Britfish] Association for the Advancement of Science]. Lunch u Seligmfana], Parciwal. Potworna męczarnia; mam ją wciąż przed oczami duszy; nie mogę wprost słuchać muzyki. Po 2. akcie, gdzie mnie gło­ wa rozboliwa i kt[óry] mnie nie interesuje, wychodzę. Męczę się przez te dni potwornie. Mam to poczucie odcięcia od świata; tam za jakąś' nieprzenikliwą taflą cos' błyszczy w słoń­ cu, coś radosnego się dzieje, a ja tu jestem ja wycięty ze świa­ ta, jedna cierpiąca bryła. Chwilami cierpię biernie; chwilami ujarzmiam, ale tylko tak dalece, że sentymentalizuję, piszę wiersze i rozmawiam z nią w myśli - a właściwie na dnie wszystkiego tęsknię za nią i beznadziejnie żałuję że się to sta­ ło i pragnę powrotu. Ale chwilami i ostatecznie zmagam się, walczę o siebie i, jakkolwiek nie staram się oszukać cierpie­ nia, przetrzymuję go [powinno być: je] siłą. Ale cała rzecz jest potwornie ciężka. Rzeczywiście, bez niej nie mogę żyć. Środa 20.V.14. Przytem to wszystko było na tle silnego napadu zmysło­ wości w ogóle. Tęskniłem za kobietą, a jedyną kobietą była ona. Od Czwartku przeszłego do dziś dnia byłem wprost nie­ przytomny. Rozmawiałem z Seligmanem o interesach, z Rayem o lingwistyce, z Westerm[arckiem] o różnych kawałach tylko pod najwyższą presją i nawpół przytomnie. Obchodziła mnie tylko jedna i jedyna rzecz. Kojarzenia skręcały stale i zawsze w to samo koryto. Cały Londyn przedewszystkim był przepojony jej obecnością. W Piątek, na Pass. cierpiałem wprost strasznie. Wzdrygałem się na myśl o tern. W Sobotę rano, po niezłem wyspaniu, idę z Selfigmanem] do Levin & Alders. Potem via Curtis do Seligmana, gdzie pierwsze 3 zdjęcia. Jestem troszeczkę spo­ kojniejszy i idąc do / nie drżę na myśl, że jej nie zast[anę]. Dziwnie zmieniona ulica z powodu rozkwitłych drzew. List od niej. Jadę do domu. Potem do Seligm[ana] znowuż. Za­ czyna mi być strasznie źle; idąc przez ogródek tęsknię. Jadę 68. U Seligm[ana] Ray; mówimy w językach; jestem na wpółprzytomny z bólu, światło przeciekające przez szyby mnie peszy. Telefonuję; idę, czując, że robię głupstwo. Kasia Chłapowska. Przekomarzam się z Kasią. Patrzę na t chwila­ mi, ona na mnie dość rzadko. Błaznuję z przykrością; chciał­ bym być dla niej czemś nadzwyczejnem; głupstwo chwili przelotnej rzucone na pustkę nad którą trwamy jest czemś strasznem. Trywialność akcesoryów tragizmu. Mówię o języ­ kach papuańskich, chciałbym mówić o sobie, interesować so­ bą; bolą mnie te rzeczy, w ktfórych] ona teraz żyje, a kt[óre] nas dzielą coraz wyraźniej i silniej. Wycieczka t i Kasi do St Albans; stałe zebrania kolonii polskiej u nich. - Piechotą z t i Chłap[owską] do Chalk Farm S=n jestem zazdrosny na­ wet o niego. Jazda z Kasią; pluję i klnę; ona robi złośliwe uwagi o miłości. Niedziela - rano grzebię się w domu; jazda do Hadley'ow przypomina mi wszystko, wszystko. Mama w dobrem uspo­ sobieniu, rozmawiamy. Strasznie ciężkie chwile u Mrs. Hadley. Nie mogę wprost chodzić po ogródku. Uciekam. Z He­ leną rozmawiam o cierpieniu i to co ona mówi b. mnie pocie­ sza. Ona lepiej rozumie, niż wiele innych osób. Objektywizacja odniesienia się poza cierpienie; nirwana. Mówiąc z nią, czuję, że mam kogoś żywego przy sobie. Idę do Kew Bridge; droga nad Tamizą tak mi bliska. Nigdy tam nie byłem z nią, a jednak wszystko jest nią przepojone, Putney, Tamiza. Zu­ pełna, błyszcząca pustka. Spacer po Holland Park; staram się gwałtem opanować. Wciąż żyję wyłącznie tern i wyłącznie to staram się strawić. W ogóle, patrzę cierpieniu wprost w oczy; dużo jednak z nią mówię i prowadzę jeszcze grę: powiedze­ nie jej dużo rzeczy; zrobienie fotografii. Miss Martrygast; ożywiona rozmowa; z Westerm[arckiem] do Goodge St.; po­ tem via Czapl[icka] gdzie Memcia mówi o Retingerach do domu. W domu papiery. Spotykam Boreniusów, ktjorzy] się zbyt sympatycznie do mnie odnoszą. W Poniedziałek] (18), przedwczoraj. Rano, po napisaniu paru listów, telef[onuję] do / i idę. Staram się być opanowa­ ny. Silne wrażenie tamtego domku. Fotografuję [?]. Mówimy o strasznej piękności świata i pogody. Ona jakoś nie bierze te­ go b. intenzy wnie, albo też się nie rozumiemy. O 1 'h uciekam do Seligmana - niema lekcyi. Wywołuję [?]. Potem wykł[ad] Seligm[ana] - jedzenie i semin[arium] z Westerm[arckiem], Wszystko straszne; nawpół przytomny. W domu Kasia; je­ stem tak przybity że ledwo żyję. Przychodzi t w małym, śmiesznym kapelusiku. Odżywam; jestem miły i dobrze mi jest chwilowo. Jest dla mnie cudowna. Idziemy via Grays Inn, Hand Court. Kasia bierze bus. [?] do Kings Cross. Milczymy; nie mamy sobie nic do powiedzenia. Tram. Zaczynam mówić. Nic sentymentalnie] ale morał. Wartość tych rzeczy; [?] się nimi przez cały czas na przyszłość. Tak musiało się stać; straszne cierpienie. Trochę się mieszam; z jednej strony mówię o konieczności tego co się stało, z drugiej o strasznych cierpieniach. Chcę żeby jej było dobrze, żeby miała dzieci. Zapewniam ją o mojej istotnej przyjaźni. Żegnamy się u bramki jej domu. Jestem potwornie przemęczony, reakcja przeciw szlachet­ ności. Wczoraj we Wtorek, mam silne poczucie niemożliwo­ ści głębszego z nią stosunku; dlaczego ona nic nie mówi, dla­ czego jest beznadziejnie bierna? Ja jestem przykuty do niej jedynie zmysłowem przywiązaniem. Ogarnia mnie potworny sentymentalizm. Wszystko co z nią związane, co związane z [?], pies, dom, szczegóły i głupstwa, nabierają olbrzymiej wartości. Rano pracuję w domu, piszę listy; potem do Derryego, via Hall do [London] School [of Economics and Politi­ cal Science], wykład Seligm[ana]. Przybory u Kodaka. Klisze od Curtisa. Robię trochę niemieckiej prasy. [?] Hadley. Kola­ cja u Seligmfana]. Dr Strong. N[owa] Gwinea zaczyna mnie naprawdę interesować. Czuję się trochę lepiej. Robiłem b. du­ żo gimn[astyki] i przemęczyłem się fizycznie. To mi robi do­ skonale. Idąc do Seligm[ana] miałem szalony sentyment i tę­ sknotę za tern, co było, żal, że się tak stało z silnem poczu­ ciem nieistotności tego i bez metafizycznych [?] zmysłowo­ ści. Chciałem płakać. Ale ten stan jest łatwiejszy do opano­ wania. Dziś dobrze spałem; śniłem o niej b.wyraźnie; śnił mi się Aug[ust] Witkowski. Sentyment wyłazi często, ale [?] ten­ dencja nie myślenia, zamknięcia tego i nie widzenia się z nią, choć wiem, że tego au fond szalenie pragnę i wyglądam. Czwartek 21,V. 14. Wczoraj rano chodzę po sprawunkach i interesach (Borsano, okulary, aparat, krawiec, Rymań); zmęczenie, wykład Se­ ligmana; w domu pracuję trochę i piszę listy. Już po­ południu] zaczyna mnie brać straszna chandra za nią. Tym razem niezróżniczkowany sentymentalizm. Poczucie bez­ względnej pustki tego co jest teraz. Absolutnie nic nie ma. Straszna tęsknota za tern co było. Wizje rzeczy minionych. Przypominam z jasności halucynacyi chwile, kiedy ona wpa203 �dła do mnie, w ciemnofioletowym aksamitnym kostyumie i kapelusiku małym, słomianym z jasnymi kwiatkami. Pod­ nosiła wualkę i dawała mi swe usta. Bylis'my tak strasznie zżyci, tak strasznie blizcy sobie. Tak dobrze nam było. Jej obecność działała na mnie jak morze. Olbrzymia pustka w której można odnajdować samego siebie, a która wiecznie milczy. Dziś znowuż mam takie przebłyski wizyi przeszłości. Memcia i powroty busem. Źle mi jest niepomiernie. Wyci­ nam żywe ciało z mej duszy. Jestem do niej szalenie przywią­ zany. - Nie mogę płakać, jestem blizki łez, ale jakieś poczu­ cie ambicyi wobec samego siebie powstrzymuje. - Chciał­ bym jeszcze z nią mówić; chciałbym ją zmusić do mówienia. Chcę wiedzieć; chciałem nawet obiecać jej, łudzić ją przy­ szłością. Ale w chwilach jasnowidzenia wiem, że nic mnie z nią wewnętrznie nie łączy, że absolutnie bym jej nie mógł zrozumieć, ani ona mnie. Wieczorem piszę listy; dostaję list od Stasia; idę do Bor[eniusa]. Borfenius] b. nieprzyjemny; w ogóle tracę do niego serce. Wieczór straszny; wiję się w cierpieniach i przeklinam chwilę, w ktfórej] zerwałem z nią; wiem z drugiej strony, żebym nie był mógł wytrzymać na jej łasce i niełasce. Na łasce i niełasce jej kaprysów, bo te fluktuacje nie miały w sobie nic głębszego. A może? Może tamten jej stosunek wszystko psuł? Rano też źle się czuję, strasznie. 14. Czerwca, na pokładzie. Obecnie jestem już w drodze. Po meczących i pustoszą­ cych przygotowaniach, po licznych wahaniach uczucia do t po niepokoju i wahaniach w sprawie Stasia, jadę z nim i czuję się, w ogóle mówiąc, fatalnie; choć może nie. Czuję się dość marnie w tej właśnie chwili. W ogóle czuję się nie­ źle. Przeszedłem duże upojenie turystyczne zwiedzając Paryż i Neapol. Okręt i 2. klasa dość mi się nie podoba, gdyż utru­ dnia w dość dużym stopniu bezpośrednie zetknięcie się z mo­ rzem; ale mam nadzieję, że to przezwyciężę. Stosunek ze Sfasiem] b. dobry na ogół i jestem niezmiernie zadowolony że jest ze mną ze względu na samego siebie. Poniedziałek 15.VI.14. Tęsknota za г nie opuszcza mnie. Wiem dobrze, że ona mnie nie kocha zbyt głęboko, ażeby módz na tern zbudować coś trwałego. Wspomnienia niektórych chwil, niektórych rze­ czy które mi powiedziała zatruły na zawsze źródło najgłęb­ szej tęsknoty, najistotniejszego pożądania. Ale niemniej jest coś dziwnego, jakaś ukryta wiara w jej wartość, jakaś sprzeczność między tern, co wiem o niej z jej powiedzeń a między tern, co w niej przeczuwam. Z jej zachowania się byłbym mógł sądzić, że kocha mnie ona naprawdę i że roz­ stanie się ze mną jest dla niej prawdziwym ciosem. Niemniej jednak mam pewność że gdyby mnie kochała, byłaby opuści­ ła wszystko dla mnie. Spisanie wypadków ostatnich czasów z Londynu. W Sobotę 23. idę do r; przychodzę koło 12=tej i pół, w morning [?]. Ona w jasnej różowej sukni, bardzo ładna i uderza mnie boleśnie urokiem swego ciała. Mówimy naj­ przód niesentymentalnie; ona że podczas mojej nieobecności chciała wrócić do niego i w ten sposób odkupić w stosunku do mnie i do niego to, co się stało, ja mówię, że tak powin­ na zrobić, że powinna o mnie zapomnieć, a starać się iść ku prostocie i obowiązkowi. Ona o rozdwojeniu, o kłamstwie, 204 zawartem we wszystkiem. - Potem idziemy na spacer; bez wielkiej radości, bo czuję, że już się wszystko skończyło, że nic nie mamy sobie do powiedzenia. Ale trudno mi się z nią rozstać; słabość. Idziemy piechotą, nasze domki. Potem mówię o tern, jak schodziłem na dół tamtędy, idąc do Miss Fry. Przypomnienia sentymentalne z Krakowa; o przepoje­ niu retrospektywnem Krakowa tęsknotą za nią. Idziemy na [Hampstead] Heath, do Gold. Green (czy Hill) Park. Mówię jej o moim nastroju podróży; o tern, że będę wiózł tęsknotę ze sobą. Łapie nas deszcz silny. Dobrze nam przez te parę godzin. Lunch w tamtej kawiarni. Idziemy po parku, który ona mi pokazuje. Wysoka trawa w sadzie; wspomnienia z Polski, przepełnione moją miłością ku niej. Idziemy nao­ koło; rwie kwiaty. Poczucie wspólności nastroju, zlanie się w odniesieniu się do przyrody; śliczne drzewka na trawni­ kach. Po deszczu, żółtawe światło przedziera się przez chmury; radosny nastrój popołudnia, budzącego się do pogo­ dy po dżdżystym ranku. Wychodzimy; wspominam datę &. Czerwca. Ona z pewnem kabotyństwem mówi „kto wie co się może stać do 8." Idziemy ku GS. Ona smutna, z chmurą na oczach; ja dziś spokojny, dobrze mi z nią. Jedziemy bu­ sem przez Finchley Rd., przypominając rzeczy minione; smutek rozpierzchających się środowisk ludzkich; żal za mi­ lieu tej zimy. Miss Fry; garden party; tłok ludzi, rozmawiających, jak na banhofie. Muzyka, myśli o /. - Mama w Oxford] Circ[us] mówi mi o Stasiu; bardzo się cieszę; to podnosi mój nastrój. Jazda do Wrythów; Dr Harrison; zabawki japońskie; licytacja rzeczy papuańskich. W kółku odczyt Dąbrowskiego, t nie ma, speszenie. Niedziela 24. Przyjazd Stasia. Kasia przychodzi o 12=tej. Spotkanie z Westerm[arckiem] w [?]. Lunch u Singerów; Torday[?]; przemęczenie i kongestya. Jazda z Kasią ku Marble Arch; parę kroków po Parku; u Isobel Kirkwood. Jazda do Grahama Wallasa. Kolacja. Potem czytają mi wiersze, dosko­ nałe w istocie. Powrót tramem do domu. Poniedz[iałek] 25. Z M=[?] i Stasiem u Gamaga'a. Cały dzień potem latam ze Stasiem. Wieczorem spotkanie z Seligm[anem] i Westermarckiem w School. Staś idzie do Waf?], ja na Seminarjum, gdzie mowa o Bergsonie. Partseminarjum, Seligman, Lewiński, Appelberg. We Wtorek mam ochotę zatelefonować] do t - nie te­ lefonuję]; ani we Środę, idę popołudniu do Gold[?] niema /; speszenie; obiad Westermarck. Rozmowa. Miss Rhodes i M=rs Seligman; potem z Shoudem i M. Whitem. Czwartek i Piątek latam intenzywnie za interesami ostatnie dni do załatwienia wszystkiego. Sobota; rano telefonuję] do t, potem wycieczka do Monda . Rozmawiam z Seligmanem o interesach, u Monda b. nieciekawie. Powrotną drogą rozmawiam z Seligma[anem] o rzeczach subjektywnych. Żuławski wieczorem zachodzi do nas. Telefonuję] do t o możliwości przyjścia. Żufawski] przychodzi do nas w ogóle b. często, co rano i wieczór i jest regularną feature naszego życia. Pokój zamieniony w skład przedmiotów tropikalnych; przymierzanie ubrań, kasków, pa­ kowanie. Wszystko to z pewnym niepokojem i wahaniem: „co z tego wszystkiego będzie?" Niedziela. Przedpołudnie] do D=ra Stronga, który poka­ zuje nam swoje kurjoza papuańskie; obiad w domu, potem idziemy ze Stasiem do Seligmfana], do Bluml., gdzie Misza[?] jej mąż i 2 Niemeczki; potem do Reting[erów|. Sztucz37 �ki karciane; przekomarzanie się z Kasią; jestem b. niesympa­ tyczny. Powrót do domu. Speszenie przez Stasia. Poniedziałek 1 .VI. Rano pisanie etc. Popoł[udniu] przy­ chodzą Kasia i t; Staś' i Żuł[awski] wychodzą na Heath. Od­ prowadzam t aż do rogu Englands Lane; układamy spacer na wieczór; kwestya pożyczki pieniędzy. Staś' ze mną u Miss Fry. Rozmowa z nią, działa na mnie podnosząco. Nie mam szwungu na t. Spotykam ją u bramki jej domu. Jest lekkomy­ ślna; czuć od niej alkohol. Coś się [?]; biorę ją wpół; patrzy­ my na ludzi tańczących; siedzimy na ławce tuląc się. Czuję, że popełniam coś złego, ale nie jestem w tern sercem; nie mo­ gę; już ta droga nie prowadzi do raju. Idziemy na dół, jak wte­ dy z Wandzią. Mówię jej, że mnie nie kocha; ona nie przeczy; mówi, że mnie już nie mogła więcej kochać, że odeszła ode mnie; że nie bylibyśmy byli szczęśliwi ze sobą (mówi to i przedtem w domu usiebie tamtego popołudnia, kiedyśmy byli na Golden Hill). Idziemy ku stawkowi; czuję się b. źle. Przypominamy tamten wieczór. Ostatni raz tuleją całą do sie­ bie, żegnamy się, ona płacze. Ja czuję, że już nie jestem jej kochankiem. Szybko przez Parliament Hill do domu. Zaczy­ na mi mówić najstraszniejsze rzeczy; że czuję, że pójdzie na dno; że nic ją nie bierze naprawdę, że ulega każdemu wraże­ niu, każdemu nastrojowi; że odejdzie od męża. Mam potwor­ ne poczucie prawdziwości tego; potwierdzenia złych obaw, że jest ona au fond po prostu kurwą. Staram się przeczyć te­ mu, walczyć. Idziemy znów aleją cienistą (Bels[ize] Park Av=e) i ul[icą] Bel[size] P=k Gdns, tą samą drogą, gdzie po­ przednio już zrobiła mi tamto straszne wyznanie. Żegnam się z nią na rogu Engl[ands] Lane z pewną ulgą. Wtorek 2. Popołudniu Kasia i t przychodzą. Staś. Odpro­ wadzam t [?] ale bez prawdziwego sentymentu. We Środę 3. w południe zajście ze Stasiem, które psuje mi humor na pewien czas, bo ostatecznie musze przyznać, że ma on do pewnego stopnia rację. - Aha zapomniałem napisać je­ szcze o jednym spacerze z f; zdaje mi się we Wtorek 26. Staś był ze mną i wstąpiliśmy do School, gdzie widziałem się z Seligm[anem] potem po pudełko do blacharza , potem na­ tknąłem się na Ret[ingera] i spiknąłem go ze Stasiem. Z t ko­ ło Waterloo bridge. Idziemy embankmentem; ona w kapelu­ siku z piórkiem i w brązowym quasi-skórzanym kostjumie. Lunch u Lyonsa; potem do Westminster Abbey, Raz jeszcze rozpoczynam z nią rozmowę o moim zasadniczym do niej stosunku. W małym podwórku, gdzie stoją duże drzewa i bi­ je miły wodotrysk mówimy o mieście, o jego złym wpływie; musze z niej wyciągać zeznania. Potem idziemy przez Green Park czy raczej St. James Park; mówię jej o jej miłości i py­ tam o istotę tego co przechodziła; ona , dlaczego ją właściwie męczę; ja jej się oświadczam, bez żądania odpowiedzi. Ona nic nie mówi; rozstajemy się. Któregoś znów dnia, Wtorek 3., spacer do St James Par­ ku; mówi mi o swoich kłopotach finansowych; o tern żeby chciała pracować zarobkowo; o dymisji męża i.t.p. Nastrój beznadziejny. Potem znów mówi o swej manii samobójczej; 0 niechęci do życia, o niemożności radowania się niem. To wszystko morduje mnie strasznie; straszna bolesność odczu­ wania, że ta kobieta, która dla mnie jest symbolem piękna 1 rozkoszy życia nie widzi we mnie nic, że nic jej dać nie mo­ gę, że nie może się ona na mnie oprzeć. Cios zarówno dla naj­ głębszej miłości własnej, jak też i dla witalnego ukochania jej. Ja jej często mówię o najgłębszej miłości, o wartości jaką człowiek oddający się w ukochaniu musi posiadać. O tern, że 18 ja jej oddawałem się w ten sposób, szczery i bezpośredni. Ona na to wszystko nie reaguje. Tego dnia zapominam czeku w Orient Line; ona na mnie tam czeka - spotkaliśmy się tez tam. Potem idę - wysiadam na Tavistock Place, tak jak daw­ niej - spotkać Miss Fry & Mrs Seligm[an]. Wieczór u Kasi; tęsknota za t; wspomnienia z Lonhaster Gate. Czwartek 4. Po wizycie u dentysty spotykamy się w Nat[ural] History Museum. Potem po Hyde Parku; znów 0 rzeczach istotnych; idziemy ku H[yde) P[ark] corner. Znów jej pustka, brak głębszych rzeczy dla mnie i beznadziejność. Krwotok w A. & N. Obiad u Seligm[ana] z Mondem. Spodziewam się jej trochę w domu; nie przychodzi. Piątek. 5. Popoł[udniu] fotografuję ją. Przychodzi mąż; speszenie; nie zapraszam go na wieczór. Wywoływanie. Wie­ czór Kasia, sufrażystki; /, Memcia i siostra. Układamy r.v.[?] na Woburn Square. Staś przychodzi. Sobota. 6. Na Woburn Square; ona się spaźnia; jestem sza­ lenie wyczerpany dentystą rannym, kt[óry] 2 razy mnie na­ rkotyzował. Idziemy ku Tottenham] C[ourt] Rd. 24 do Cam­ den Town; uliczką „naszą" Reg[ent] P=k siedzimy tam gdzie kiedyś samotny czytałem Return; potem na drugą stronę; je­ stem tak zmęczony, że wprost drzymię. Nic prawie nie mówi­ my; pożegnalny spacer. Chce mnie zobaczyć jeszcze w Ponfiedziałek] Wieczór w domu. Niedziela. 7. Rano kopjuję jej fotografje i składam rzeczy. Po południu telefonuję do Kasi. K[asia] z nami do Seligmanów. Bajeczny wieczór wilgotny, świeży i [?]. Przepojone światłem mgły przenikają wszystko; jasna zieloność drzew odbija cudownie i tryumfuje w zachodzącym słońcu. Straszna tęsknota łzawa i tępa za nią. Idziemy z Mamą wzdłuż Adeleide Rd. Miejsca przepojone jej obecnością. U Miss Fry ostat­ nia wizyta. Poniedziałek. 8. Ostatni dzień w Londynie. Zęby męczą mnie strasznie i niepokoją. Rano idę ze Stasiem do Anth­ ropological] Institute], do Banku, do Museum, wracam do domu; fotografując M=ę [Mamę?] łamię statyw fotograficz­ ny. Jedziemy do okulisty. O 2'h -ej z t w Brit[ish] M[useum]; czeka na mnie idziemy do fotografa; kupuję czapkę i krawat. Potem herbata w E[?] koło Hfyde] P[arku]. Spacer po Hyde Parku. Siedzimy w mojej dawnej okolicy. Znów bolesne roz­ mowy; o jej prawdziwej miłości. Znów mi mówi o swym bezwładzie; o biernym beznadziejnym stosunku do męża. Po­ winna mieszkać na wsi; taki ma zamiar. Mówi mi, że kwestję dziecka zdała na łaskę i niełaskę losu. - to mnie strasznie pe­ szy. Bierzemy pociąg w H[yde] P[arku] ona jedzie do domu, ja do School, gdzie ostatni obiad z Westermarckiem, Seligm[anem] i [?]. W domu Mama sama; przychodzi t. Odpro­ wadzam ją; ostatni pocałunek w domu i przy wsiadaniu do trama. Mówi mi, że będzie się starała walczyć z biernością 1 upadkiem; ja jej mówię, że będzie ona zawsze moim idea­ łem, i że powinno ją to zobowiązać do walki ze sobą, dodać siłę. Chodzimy znów po małym skwerku koło Kings + [Cross], tam gdzieśmy chodzili kiedyś po Richmond. Ostatni raz widzę ją wchodzącą na tram. W domu Mama sama, że­ gnam się; bierze mnie chwilowa silna chandra. Wtorek 9. ostatni ranek. Silny ból zębów; ponura perspek­ tywa na przyszłość. Wrażenie zupełnej bezsensowności tej podróży. Budzę Stasia, raz jeszcze idę się pożegnać z naszym ogródkiem. Szukam taxa. Na stacyi Westermarck, Memcia. Jazda do Folkestone smutna. Czuję nagle, że jestem pozosta­ wiony swojemu losowi na współkę ze Stasiem. Potem droga 205 �przypomina mi wyprawę z Seligm[anem] i wtedy z t do Conr[ada]. W Folkestone stoję długo i patrzę na znikające brzegi Anglii, na lewo od Piern idzie bulwar nad morzem, pod ogródkiem, biegnącym wzdłuż pagórka. Potem domki - to Sandgate, potem dłuższa przerwa i widać znów rozrzucone duże domy. Tam chodziliśmy z nią razem, tam w mroźny wieczór, siadaliśmy przy blasku księżyca nad brzegiem szu­ miącego morza. Szalony ból zęba i przygnębienie na cudnem, gładkiem, lśniącem morzu. Brzeg francuski szary i mało ciekawy. Jazda b. szybkim pociągiem do Paryża. Bujna zieloność; burza. W Paryżu Żuł[awski] na stacyi, taxim jedziemy na Gare de Lyon. Miasto przeładowane ruchem, domami, nawet zielono­ ścią. Wszystko ciągle się miesza, kotłuje, zachacza [sic] 0 siebie; spojrzenia ludzkie, złe humory i kłótnie, flirty ulicz­ ne, mansardki domów, tramwaje, drzewa i latarnie robią wra­ żenie jednej zbitej kalejdoskopowej masy, w której nie moż­ na się wprost zorjentować. Przytem Paryż jest cudowny. Za­ chwycam się już przy Gare de Lyon. Oddajemy rzeczy, bie­ rzemy hotel i idziemy do Metro. Robi wrażenie maskarady w burdelu, po Londynie. Kakofonja zapachów, ubrań, twarzy 1 ruchów. U Żuł[awskich] rozmowa z Kazia, która wygląda b. efek­ townie. Potem kolacja; potem ze Stasiem przez Avenue de l'Observatoire, Boulevard, rue Denfert Rochereau do Stru­ gów. Tam Tadzio. - Potem znów Bul' de [?] do Sekwany. Cicha, ciemna i czysta płynie pośród dużych cienistych drzew. Dziwny spokój i opuszczenie; jakbyśmy chodzili sa­ mi, jakby olbrzymie miasto było tylko akcesorjum artystycznem dla podniesienia niezmiernego i nieopisanego skupienia chwili i miejsca. Dawne wspomnienia; cały urok Paryża, odbitego w tylu dziełach sztuki, w tylu wspomnieniach histo­ rycznych. Wciąż chodzę z nią, z jej cieniem, z jej ideałem, z taką jakąbym ją chciał mieć. - Pont des Beaux Arts którym codziennie chodziłem na Paryż, mając 15 lat. Księżyc wschodzi, czerwony, wielki nad ciemną rzeką. Ciemne syl­ wety gmachów zarysowują się wyraźniej. Idziemy przez Luwre na place du Theater. Obchodzimy Palais Royal, potem av. de 1'Opera ku bulwarom, zkąd bierzemu bus do G[are] d[e] L[yon]. Na 2 dzień do Żurawskich] potem place de la Concorde, pola Elizejskiego, gdzie obserwujemy av. de 1'Etoile i auto­ mobile. Nastrój radosny, upojenie miastem; Kazia opowiada mi o swoim pobycie w Paryżu i wyraża się o Stasiu. W Luw­ rze Gioconda i starożytności egipskie. Staś okazuje znaki nie­ pokoju. Sami zostajemy z Kazia; potem idziemy na lunch, gdzie dyskusja o sufrażystkach. Kupienie parasola, idziemy znów na place du Theatre, potem przez Avenue Opera do Ca­ fe de la Paix. Z tamtąd busem do Notre Dame; wieża jakaś starożytna na placu, Saint Chapelle, Notre Dame. Idziemy je­ szcze wzdłuż Quai bukinistów. Żegnamy się na Bul. Michu i przez Quai d'Orsay do G[are] d[e] L[yon]. Laski pod Pary­ żem śliczne, Fointainbleau; pragnąłbym jeszcze zwiedzić Francję. Na drugi dzień (po kiepsko przespanej i przebanardowanej[?] nocy) bardzo gorące, białym kirem okryte południe Francyi; morze śródziemne; spacer po Marsylii, która charmuje [charm - urzekać] brudem i ruiną zupełnie południową. Idziemy małymi uliczkami gdzie rozmamrane Włoszki, nie­ które prześliczne czarownice, schodzą się do fabryk. Droga do Toulonu wśród ślicznej, żyznej okolicy o dużych, cieni­ 39 206 stych drzewach, przypomina mi równiny Anatolii, koło [?]. Toulon; małe uliczki, placyki porośnięte platanami; upalny Quai Cronstadt. Włóczymy się, szalenie zmęczeni. Embarkacja; dziwne uczucie, że się tak nic nie dzieje, że nie ma wła­ ściwie chwili odjazdu. Śliczna zatoka Toulonu. 2. dzień, bu­ dzę się kiedy przejeżdżamy koło południowego cypla Korsy­ ki; potem Elba, Monte Christo, Gilia itp. Całe morze wysła­ ne wyspami. Piszę listy do Mamy. Bardzo mi się niepodoba statek i towarzystwo; biskup N[owej] Gwinei; małpowaty Australijczyk. Czas przepływa wolno i tępo. Przyjazd do Neapolu b. rano. Wysiadamy; jazda do via Toledo; droga na ponte. Tram do Posillipo. Zachwyt szalony nad Neapolem; nad malowniczością; nad typami ludzi cu­ downymi, nad życiem ulicznem. Szalona sympatja do Wło­ chów, do włoskiego. Ten sam spacer, który zrobiłem z Mamą, zaraz po odnalezieniu jej w Neapolu. Tramem na Posillipo Capo; potem ku Nisida. Dryndą do Pozzuoli. Cudna zatoka Baial. Dawne wspomnienia, cudowne widoki; przerwa w mo­ notonii podróży, wszystko to usposabia mnie bajecznie receptywnie. Cieszę się wszystkiem. Winnicami, gdzie kryją się domki małe i stare, tak prymitywne i artystyczne, że czuć na nich rafinadę starożytnej kultury niezmienionej od tysiącleci do dziś dnia. Solfatara drzemiąca w upale słońca południowe­ go. Ponura pustka południowa. Potem jedziemy górą, z wido­ kiem na Camaldoli i na zatokę cudną Campagna. Powrót tra­ mem lunch w Giardini di Torino b. marny. Jedziemy Zatoką napoletańską. Ślicznie położone Sorrento nad skałami stro­ mymi, wśród lasków pinjowych; przepiękne wioski dalsze, [?] ku kojcowi półwyspu. Widzę Pompei. Przypominam owe bajeczne spacery, odbywane 10 lat temu samotnie w Campagnii napoletańskiej. Zatoka Salerneńska ginie we mgle; wi­ dać tylko Positano i Praiano. - Rozmowa z Howarth'em i Ackworth'em. Następny dzień (Niedziela 14.). Droga wzdłuż brzegów Kalabryi; dzikie, opuszczone, nędzne piaszczyste wydmy u stóp pagórków porosłych oliwkami. Miejsca, gdzie dawno uczył Pitagoras i kwitły miasta Wielkiej Grecyi! Tarambo; z gromadką Anglików, otoczeni bandą dzieci idziemy mały­ mi uliczkami gdzie jak małpki za kraty wyglądają kobiety i dziewczyny. Ciekawe, nieregularnie łamane, wązkie uliczki; duże bramy, podwórza monumentalne. Wszystko bardzo cie­ kawe. Ładna kobieta (Angielka) kokietuje mnie i trochę mnie bierze. Potem spacer z 3 autochtonami; włoski idzie mi dość dobrze. Powrót na statek. Środa 17. VI. 14. Dopiero 6. dzień na statku i to z przerwami, a mam już te­ go całkiem dosyć. Czuję się mocno zderutowany [może wy­ korzeniony]; nie widzę jasno dokąd idę; nie czuję w sobie ce­ lu i sensu. Fizycznie czuję się dość podle. Mam jakieś zazię­ bienie, ból gardła i kaszel, pomimo szalonych upałów. Koły­ sanie daje mi też lekki ból głowy. W perspektywie przyszło­ ści nie widzę też jasno, jak będę się czuł w klimacie Nowej Gwinei. Hano - [?] adelonte! Mam niezmiernie częste napady sentymentalizmu, centru­ jące się około t. Patrząc dziś na małą dziewczynkę, siedzącą przede mną, miałem łzy w oczach. Instynkt ojcowski zaczy­ na się budzić. Tłumię prostytucyjne instynkty w samym za­ rodku, nawet jako marzenia. Chcę dojść do bezwzględnej czystości płciowej przez ten czas. Inaczej nie ma się prawa na małżeństwo i na szczęście w małżeństwie. �Co do mojej obecnej pozycji, to muszę, pomimo upałów i niezdrowia, powoli ale systematycznie pracować celowo. Przede wszystkiem wciągnąć w to Stasia. 18.VI.14. Wczoraj i dzisiaj czuję się znacznie lepiej; pogodzony z losem i właściwie zaaklimatyzowany na statku. Przedwczo­ raj wieczór dojazd do Port Said. Poczucie pełnego morza wprost Delty Nil[u]. Ostatecznie morze zawsze takie samo; barwy zachodu te same. A jednak zawsze przeżywa się spe­ cyficzną chwilą, okres'lona położeniem geograficznem. Pa­ trząc na morze w danym punkcie ma się zupełnie specyficz­ ne wrażenie. Widok form z daleka: statek pilota. Dojazd do PoK Said. Napad dzikusów na statek. Arabski język. Jazda na ląd. Kupowanie kartek i marek. Ulica bazarowa, oświetlona; cudny zapach drzew i potworny smród uliczek; duże ciemne domy o gankach okrężnych. Zdaleka słychać muzykę arab­ ską. Idziemy; miasteczko arabskie. Kawiarnie, handlarze owoców. [???] muzyką; olbrzymi murzyn, Shillah chyba? Cieszę się wspomnieniami, jakie to przywodzi; przeży­ wam nowość tego razem ze Stasiem. Kiepska noc; jazda przez kanał. Po prawej stronie Egipt; widocznie nawodniony sztucznie; od czasu do czasu gaje tamaryszkowe; oazy pal­ mowe; nad tern fioletowe pasma gór. Po prawej stronie czy­ sta pustynia; piaski lotne całkiem nagie; albo też porośnięte rzadkimi krzaczkami karłowatymi. Blask oślepiający. Mię­ dzy tern jasno zielone [?] wody kanału; fellahi arabskie. Olbrzymi statek ledwo się mieści; dziwne jest to przesunięcie morskiego koloru poprzez samo serce pustyni. Cudna gra ko­ lorów po wyjeździe z Suezu. Turkusowe morze; fioletowe góry; pomarańczowa pustynia, różowa mgła nad morzem. Góry Egiptu, fioletowe z twardego kamienia (piaskowca czy granitu) i [?] góry półwyspu Synai. Rano siedzę i patrzę na kanał; popołudniu i rano zresztą [też] gadam z Gibonem australskim i z Miss London; a potem z Francuzką i z 2 Francuzami; wieczorem bal i picie lemonia­ dy z Francuzami. Sobota 19. 20. V I . 14. Zanadto wlazłem w towarzystwo które tu kwitnie. Ciągle zadaję się z Francuzką i drem Franc[uskim] (Żydkiem) z l=szej oraz z małpą australską, wobec której wypuszczam zresztą dużo snobizmu naukowego. Zamało żyję z morzem, ze zjawiskami astronomicznymi i cieplnymi; zamało pracuję. Trzeba to zreformować. Właściwie nie czuję się tak bardzo źle. W nocy sypiam dość kiepsko i dziś miałem sny ze stra­ chem, które wskazują na osłabienie serca.'Nad ranem, kiedy trzeba wstać, mam chwile przykrego osłabienia; czuję ogólne zmęczenie i zmęczenie oczu. Mam wrażenie, że nic nie będę mógł zrobić oraz duszność^Ale po wstaniu i ubraniu się, czu­ ję się znacznie lepiej i mogę być kompletnie skupiony. Chwile tęsknoty przychodzą; mam jakąś wyidealizowaną Tośkę, dobrą, mądrą, kochającą, prawdziwie i głęboko kobie­ cą, do której wszystkie moje instynkty erotyczne i znacznie silniej teraz, rodzinne, mnie pchają. Czuję, że ona jest uzupeł­ nieniem mnie doskonałem, że jest jedynem wcieleniem mo­ ich tęsknot za ustalonym stosunkiem do kobiety. Niestety, analiza nie potwierdza tego intuicyjnego obrazu. Wiara, którą mam, i którą żyję nie zostaje potwierdzona wiedzą. Wiem przede wszystkiem, że ona mnie nie kocha, że nie poświęci­ łaby dla mnie wszystkiego; wiem też, że ja jej nie ufam, że [przekreślone: dostatecznie mi] jesteśmy właściwie nieprzenikliwi dla siebie wzajemnie. O szczęściu nie mogłoby być mowy, ani o prawdziwej miłości. Dobrze się stało, że teraz odjeżdżam, że inne rzeczy mnie zaabsorbują, że będę mógł z łatwością i czysto przejść poprzez to wszystko. Zresztą wiem dobrze, że nawet gdybym był został, byłbym był mu­ siał odejść od niej; coraz wyraźniej [odbierałem?] pustkę i obcość jej obecności, coraz silniej czułem, że jeżeli ona mnie kocha, to temsamem traci dla mnie wartość. Niestety zbyt mało myślę o jedynej osobie, która posiada dla mnie istotną i trwałą wartość i która naprawdę dba o mnie. Matka teraz na pewno odczuwa niezmiernie silnie brak mnie, a ja - Straszna rzecz ta jednostronność stosunku rodziców do dzieci. Teraz, kiedy uczucia ojcowskiego [pow. być: ojcow­ skie] we mnie się budzą zaczynam już na własnej skórze nie­ jako odczuwać tę tragedję. Życie na statku: rano koło 7=ej budzą mnie na kąpiel. Ubieram się, potem idę na śniadanie. Rozmowa z Francuzką i z rodziną australską siedzącą naprzeciwko nas. Potem idę na pokład i przedpołudniem piszę dziennik, trochę czytam. Ale przerywam często, spaceruję, gadam i gram w sporty. Lunch; potem słońce przechodzi na prawą stronę, zmieniam pokład i czytam coś innego. Czytanie idzie mi powoli kiepsko. Grze­ bię się w Notes & Querries. Trochę rozmawiam ze Stasiem, chociaż mniej teraz, niż przedtem; wczoraj Staś był dość po­ nury. Niedziela 21.VI.14. Na morzu Czerwonem, nawprost Jebel Tair [wyspa Jabal at Tair] - Upał trwa wciąż jeszcze. Dziś rano czułem się tro­ chę lepiej i spałem też trochę lepiej. Ale wczoraj wieczór miałem chwile duszności i strachu; i musiałem opanować po­ czucie paniczne, pochodzące od serca. Rano biorę zimną ką­ piel. Wczoraj pracowałem rano nieźle; ale popołudniu zabra­ łem się do gramatyki i tak mnie upał zmógł, że zasnąłem i obudziłem się zupełnie zniszczony. Potem jednak pracowa­ łem znowuż i czułem się nienajgorzej. Monotonia statku już mnie tak nie nuży, przyzwyczaiłem się też do niektórych podróżnych, mogę nawet powiedzieć, że ich lubię. Rozma­ wiam głównie z Francuzami i Gibonem. Staś wczoraj wie­ czór skomponował b, ładną melodję; speszyło mnie to trochę, gdyż moja impotencja artystyczna zawsze mi dolega. Zarów­ no w stosunkach do kobiety, jak i w stosunku do życia jest to rzecz poprzez którą b. trudno mi się przedostać. Ten dzień był jednak prawie że najgorszy. Czułem się strasznie przez Niedzielę i Poniedziałek. Wściekłe duszenie, niepokój i wstręt. Stan podobny do tego fatalnego lata w Lon­ dynie. - [?] w nocy z Poniedziałku na Wtorek. Potem choro­ ba morska. Pustka uczuciowa i umysłowa. Tylko czuję się ździebełko lepiej. Połamanie okularów. Powolna rekonwale­ scencja. Widywanie się z Francuzami. Czytam Jima [Lorda Jima], który chwilami robi wściekłe wrażenie, i Master of Ballantone. [?], 29.VI.14. Wczoraj rano po kiepskiej nocy, wychodzę na pokład; morze zielone (takie było przez całą Sobotę i czułem bliskość Indyi i Ceylonu). Mgły nad lądem i chmury w głębi. Nie cie­ szę się na Ceylon. Boję się próby klimatu i czuję się zmęczo­ ny. Jazda [?]. Słońce przypieka. Debarkoder = altanka dwu­ piętrowa. Czerwone gmachy nad brzegiem. Upał; nogi ledwo 207 �wlokę. Idę do Fergusona. Potem nad morze. 1. [pierwszy] wi­ dok kwiatów zwrotnikowych. Siedzimy nad morzem; rozmo­ wa z Syngalezem. Morze zielone, przewala się dużymi fala­ mi. Riksze. Jedziemy otwartymi polami; duże gmachy an­ gielskie. Syngalezi półnadzy: w białych i czerwonych szma­ tach; ciemne oczy, zapatrzone w dal nieznaną. Prawie nie wi­ dać białych. Chłopcy syng[alezcy grają] w piłkę nożną. By­ dło garbate. Małe domki, kryte dachówką; sklepiki otwarte całą szerokością. Szeroka ulica, domki zasłonięte matami lub drewnianą kratką. Typy w turbanach. Pogrzeb muzułmański. Victoria Park. Bombay olbrzymi; drzewa duże o kwiatach purpurowych; trawa dziwna, czerwona ziemia; odczucie odmienności tropikalnej flory. Powrót nad jeziorem, palmy. Mała i nędzna świątynia buddyjska. Spotkanie Lewnia i Heriteau; jazda na statek; lunch; spóźnienie na kolej. Tramwajem do Cinnamon Gds. Małe uliczki o dziwnym charakterze; tar­ gi owocowe; drzewo z obrazkiem Buddy; tłum różnobarwny. Kobiety o płaskich nosach, poprzekłuwanych złotymi kolczy­ kami. Kapłani buddyjscy w żółtych szmatach, kurwy (?) święte w Czerwonych sukniach. Wysiadamy, [?] idziemy przez brudne podwórka, między domkami; potem szeroką ulicą. Zbaczamy między bungallows; wszędzie uderza wście­ kła bujność flory. Potem boczną dróżką; otwierają się pola; koło morza; wściekłe drzewo z pękiem sznurków, zwieszają­ cych się i z ljanami. Poprzez domki krajowców w ogródkach na pola golfowe. Z daleka ogrody palmowe i młaki. Wraca­ my torem kolejowym. Bierzemy pociąg. Patrzę głównie na kobiety, z ciekawością, ale bez erotomanii. Potem uliczkę skośną; wy chodzimy na placyk, kupujemy banany. W domu piję lemon squash; jazda do portu i kolacja w kawiarni syngalezkiej. Krótki spacer w native quarter; przemęczenie. Mandauh & Lawalla [?] - Sobota 4. Lipca. Jeden dopiero tydzień i to nie cały; ledwo przepołowiłem czas. Wciąż silne zmęczenie i ociężałość. Umysł zupełnie przyćmiony; nie potrafiłbym pracować intenzywnie; nie po­ trafiłbym np. napisać artykułu. - Hotel w Colombo; weranda szeroka, przykryte podwórza; otwarte pokoje jadalne; dalej korytarz i pokoje sypialne. Śpię trochę lepiej niż na statku pod moskitierą 1. [pierwszą] noc. Staś nie śpi; wstaje i zapa­ la światło. Rano o 6'A śniadanie; potem tramem na Manadana. Czarne małpy udające Europejczyków w tramie dają mi poczucie wyższości rasy białej. Za Colombo rozpoczynają się zaraz lasy podzwrotnikowe, a raczej ogrody uprawne; pal­ my dominują i nadają charakter; głównie palma kokosowa. Pola ryżowe zamieniają kraj w płytkie bagniska, przerywają ciągłość lasu wysokopiennego, nadają mu profil i urozmaice­ nie; szmaragdowe kępy drzew w miękkim zarysie wśród ja­ sno zielonych płaszczyzn. Widzę po raz pierwszy białe kwiaty lotosu na bagniskach. Jedzie z nami Syngalez i pokazuje nam palmy kokosowe, are­ ka nut, plantacje kauczuku, herbaty; wymarłą plantację kawy. Pejzaż swoją dziwnością i innością męczy mnie zwłaszcza wobec [?] osłabienia. Zaczynam rozmawiać z Syngalezem. Za Polgahawela wjeżdżamy w góry. Z płaszczyzny podnoszą się wydłużone pryzmy, jakby ogromne namioty zielone, ostre stożki, wyciągnięte w szpiczasty koniec, wyniosłe piramidy; Hakgala Peak prześlicznie wygląda w dali. Droga [?] zaczy­ na się wspinać naokoło kotlin, wznoszących się szybko tera­ sami pól ryżowych na dnie, i plantacjami palm po bokach. Widok staje się coraz szerszy. Olbrzymia pagoda piramidalna 208 Anagalla Peak wciąż dominuje pejzaż. Przejeżdżamy przez tunel; widok otwiera się na rozległą dolinę. Chmury groma­ dzą się coraz gęstsze; zasłaniają szczyty najwyższe; rzucają cień na dalsze plany. Grube góry o niezmiernie dziwnych kształtach [??] od południa (my wspinamy się po północnej stronie); widać kopułę [?] okrągłą, zupełnie zamek św. Anio­ ła. Nad nią wyniosły peak, zakryty we mgle, dalej ku wscho­ dowi, w głąb lądu samotna [?]. Dolina cała i wszystkie góry pokryte gęstym płaszczem roślinności; bliżej widać szaloną jej bujność; ziemia naga prześwieca tu i ówdzie na polach przygotowanych pod uprawę ryżu. Całość robi dziwne wra­ żenie z powodu ciężkiej, dusznej monotonii roślin bujnych uporczywie i bezlitośnie. Kształty na które różniczkuje się bliższy plan nie mniej obce, męczące i przykre. Palmy wylakierowane, świetne, wytworne - dla oka przyzwyczajonego do fantastycznej przypadkowości naszych drzew północnych -jakby ironicznie zastygłe w nienagannej symetrii i popraw­ ności form. Obok nich, dla skompensowania tego spokoju i regularności, przyroda pozwala sobie na najdziwaczniejsze koszałki, figle i igraszki - znów jakby naumyślnie z wyracho­ waną złośliwością chciała zbić z tropu, uniemożliwić zrozu­ mienie, zlanie się człowieka z otoczeniem. W tym kraju, w którym brak powietrza, w którym człowiek wciąż dusi się i męczy, w którym ślamazarnieje i omdlewa psychicznie, we­ getacja panująca bezwzględnie i wszechwładnie z całym okrucieństwem odmawia mu nawet platonicznego przygar­ nięcia, otuchy i pokrzepienia. Odpycha go zupełnie i bezlito­ śnie; z naciskiem zaznacza swoje jedynowładztwo. Nawet rozległe widoki są dość obce. W Kandy deszcz; wsiadamy do powozu. Widok stawku. Jakaś cudowna, zaczarowana miejscowość. Straszna; prze­ znaczona na wypoczynek, na zapomnienie, na życie chwilą, tern co jest i minie - miejscowość pełna obietnic szczęścia. Stawek u ujścia szeroki, w górę węższy wije się wśród górek małych, obrośniętych olbrzymiemi drzewami. Jak sztuczny ogródek japoński, zabawka zrobiona rękami ludzkiemi dla człowieka. W samej rzeczy jeziorko jest sztuczne. Hotel na zboczu wzgórza wyższego. Widać brzeg przeciwny. Naokoło biegnie droga obsadzona palmami o nagich, zielonych i sza­ rych pniach gładkich. Olbrzymie akacje i mimozy; pnącza 0 ciemno niebieskich kwiatach, patrzących jasnym uśmiech­ niętym wzrokiem szczerości z pośród ciemnej, zbitej zieleni liści. Na stokach wzgórz, pośród zieleni, wyglądają słupki domków, willi europejskich. Jestem mocno przytępiony; męczę się szalenie łatwo, stan fizyczny nie pozwala mi intenzywnie doznawać, ani tęsknić za szczęściem, ani wspominać, ani pożądać. Chwile energii wydaję na przyjmowanie wrażeń, czasem odczuwam silniej; zwykle odczuwam apatycznie, zewnętrznie. Wspominam t i myślę o przeszłości; o tern co zostawiłem, myślę z przej­ mującym, podświadomym bólem. Staram się pisać do Matki, opisywać wrażenia; przychodzi b. ciężko. - 1. [pierwszego] dnia po [?] (śpię?) jedziemy rikszami koło jeziorka; uderza mnie niezwykła piękność i wytworność widoków; cienista aleja nad wodą i niskie werandowate zabudowania buddyj­ skiego klasztoru; roślinność. Jedziemy obok domu targowego do poczty. Potem ulicami; kupujemy ubrania u Cargilla. Sze­ rokie, jasne uliczki; straszne smrody; leniwe, ociężałe posta­ ci Syngalezów i [?] o wspaniałych, bogatych ubraniach 1 dzielnych, otwartych gębach. Jedziemy do meczetu. Śliczny widok na jeziorko i zachodnie wzgórza, wysokie, pokryte �plantacjami herbaty. Potem obok ogrodów i pałacyków, świą­ tynia Sziwy, jedziemy ku jedynym zabytkom, dość marnym. Resztki pałacu królewskiego, świątynia św.[?]. Wieczorem oprowadzanie po świątyni. Irytuje mnie raczej z powodu cią­ głego żebractwa. Świątynia otoczona murem, wznosi się na terasie, czy raczej na szeregu terasów. Składa się ona z całe­ go mnóstwa kaplic, korytarzy, przybudówek, zakamarków. Główna budowla jest to malutki dwupiętrowy domek czwo­ roboczny, pokryty olbrzymim dachem, z werandą biegnącą naokoło. Pomalowany lichymi freskami o naiwnem, bezstylowem pacykowaniu. Nie dotarliśmy do jego wnętrza. W podwórzu wewnętrznem, otaczającym ten domek, a oto­ czonym otwartymi nań werandami, roi się od ludzi, przekup­ niów kwiatów, betelu, kadzidła; ciemne, półnagie postaci, krzątające, przesuwające się cicho i leniwie. Mają coś kłam­ liwego i żebraczego w sobie. [?] domek ośmiokątny, piętro­ wy; rodzaj niskiej wieżyczki z cudnym widokiem na jezioro. Radża pokazywał się stąd poddanym. Wnętrze pełne świeci­ dełek i świętości, zaczynając od złotych posążków wysadza­ nych klejnotami i poobwijanych w szmaty haftowane [?], kończąc na oleodrukach świeżo sprowadzonych z Europy. Posążki i posągi Buddy wszelkich rozmiarów i najróżnorodniejszych motywów; złoto, srebro, alabastr, kamienie stiuku[?]. Wszystko powstawiane pod kloszami lub poobwijane w szmatki, bez symetryi, ładu lub bezładu artystycznego; przypomina trochę salon burżuja niekulturalnego lub [?] izbę chłopa, trochę pokój dzieci, bawiących się w święte misterja. Kaplica za świętymi posągami Buddy; złotym, kryształo­ wym; cały szereg znowuż. Jakaś żądza i upadek wisi nad wszystkiem. Monotonna muzyka [??] Słychać ją tu wszędzie pod wieczór i w południe. Z daleka brzmi, jak suchy bełkot pustej beczki wiezionej po kamienistej drodze. Pod przykrem wrażeniem znów jednej rozproszonej iluzyi, tajemnicy, która rozpłynęła się w nicość wychodzę ze świątyni: Buddyzm w swej brutalnej, pospolitej formie przedstawił mi się jako coś jałowego; coś, co znam już z tan­ detnego katolicyzmu Włoch Południowych; coś, co nie ma czaru dziwnych efektów artystycznych, [?] i opartych o wie­ kowe tradycje. Śpiew muezina na minarecie; dźwięk dzwo­ nów w kościele wydaje mi się czemś pełnem tajemniczych wezwań w porównaniu z tern suchem telepaniem pustej becz­ ki. Pierwsze zetknięcie z zupełnie nową kulturą, od której się człowiek bóg wie nie co spodziewał, pierwsze wrażenie zu­ pełnie nieznanego kraju, religii, pejzażu są zawsze pełne ta­ kich rozczarowań. Czasem tylko, bardzo rzadko szczęśliwy zbieg okoliczności: świeża, wypoczęta myśl, dobrze nasta­ wiona wrażliwość, szczęśliwe ustawienie warunków w danem miejscu pozwala uchwycić od razu, treść nowego świa­ ta, wartość piękna w nowem otoczeniu. Następuje wówczas jasnowidzenie, ujęcie nagłe i głębokie rzeczy niespodzianych i pięknych, bo prawdziwych - jeden z najszczęśliwszych ty­ pów przeżyć. Niestety w tej podróży takiego szczęśliwego zbiegu okoliczności nie mam, choćby z powodu troski o przy­ szłość, o aklimatyzację w tropikach i wielkiego zmęczenia gorącem. Hotel: obiady i lunch obfite; jedzenie średnie; pokój chłodny i comfortable. Gniewa mnie obsługa, cicha, pełzają­ ca i [?] ubierający się do obiadu; niesympatyczni Anglicy, najwidoczniej nie mający nic ciekawego do powiedzenia. Następnego dnia spacer do Peradeniya. Deszcz siąpi. Je­ dziemy cały czas ulicą podmiejską. Ogrody; rozłożyste drze­ wa nad drogą; domki niskie, białe za sklepikami; czasem otwarte całą szerokością na ulice i zastawione matami i krat­ ką. Zawsze wyłazi z ciemności jakaś postać brązowa, półna­ ga, jakieś szmaty czerwone lub białe; głowa, para oczów du­ żych, pustych, wilgotnych. Ulica zresztą dość martwa, nie ma życia, nie ma zdarzeń, nie ma zabawy i zabawnego lenistwa, włóczęgostwa. Ogrody botaniczne śliczne; zmęczony jestem. Bambus olbrzymi; tryska zieloną fontanną z ziemi. Jak wiatr wieje słychać turkot olbrzymich - hałas uderzających o sie­ bie, skrzyp gigantycznych kół, jęki; jakby jakaś nadpowietrzna walka olbrzymów na kije! Oglądamy lotosy na stawie; wiktorja ragja; palmy taliput; pandanusy; palmy Phoenix. Rzeka o rdzawej wodzie płynie cicho, leniwie, jakby wypeł­ niona gęstą, lepką cieczą. Drzewo fikus rozpuszczające setki pędów z ziemi. Deszcz, ulewa nas łapie. Czekamy aż przej­ dzie. Po przespaniu idę do Bella, potem na Lady Horton's walk; śliczny widok na Kandy; ptaki o ostrym, przeszywającem grzechotaniu; motyle śliczne. Bell radzi jazdę wołami. - Wie­ czór nad stawem. Ciemno i ciepło. Wysepka nasuwa kuszące myśli o cudnym posłaniu miłości, gdzie [?] opasły król, w lu­ bieżnym, olbrzymim uścisku posiadał kobiety śliczne; w du­ szy noc, gdy niebo zdaje się nachylać nad ziemią i obejmo­ wać ją ciepłem swego uścisku. - Ja idę jeszcze ulicami, wie­ dziony jakby nieokreśloną nieczystą, mętną nadzieją ujarz­ mienia czegoś co będzie mnie namawiać do złego. Przezwy­ ciężam się; parę razy walczyłem już przeciw nieczystym my­ ślom. Wracam koło świątyni i nad stawkiem do domu. Na drugi dzień rano, rozstajemy się boleśnie z P[?]; idzie­ my na L[ady] Horton's walk. Bajeczne, [?] gąszcze; motyle, kwiaty. Cudny widok na Gangę i równinę na wschód od Kan­ dy. Górki misterne, eleganckie w swem pogmatwaniu linii i nieregularnej konstrukcji. Wśród szerokiej doliny płynie znowuż mętna, brązowa Ganga. Mam dziwne wrażenie, że ten cudny kraj jest pozbawiony czegoś, że jest to dekoracja pięk­ na, której brak dramatu. Kraj o wartości historycznej, albo kraj zupełnie dziki mają każdy swój urok odrębny. Ale kraj, którego historja jest (w mej apercepcyi ignoranta) zbiorem drobnych bezsensownych posunięć na szachownicy małostko­ wej polityki drobnych radżów i wstrętnej polityki państw kolonizacyjnych; kraj, którego celem w dzisiejszych czasach jest wzbogacanie plantatorów i spekulantów - taki kraj nie ma żadnego uroku. Plantacje herbaty na tym prześlicznym krajo­ brazie, szeroka dolina, na której powinna istnieć jakaś wspa­ niała stolica, choćby w ruinach, nasunęły mi te refleksje. W Kandy zakupy u Cargilla; jazda do Matali, osłabienie; po­ mimo to patrzę na okolicę [?] w cieniu chmur. Ganga; drobne płaszczyzny pokryte [??] i ogrodami; potem przejazd przez Gangę; a potem jazda zboczem ślicznej doliny z wysoką górą po przeciwnej stronie. W Matale radosne 1. wrażenie, że na­ reszcie jestem w prymitywnym Ceylonie, w rest-kruzach, że nie ma Europejczyków. Matale ślicznie położone u stóp stro­ mej góry zielonej, pośród zieleni ogrodów. Decepcja; nie ma noclegu; nie ma wołów. Idziemy do świątyni. Szeroka, barw­ na ulica, znowuż wiecznie te same zbolałe, puste twarze; czer­ wone i białe szmaty. Warkocze, hustki [sic], turbany. Wychodzimy z miasta; mała świątyńka z rzeźbioną kopu­ łą. - Potem szereg ogrodów; tu i ówdzie domek kryty da­ chówką lub poszyciem z liści palmowych; znowuż wszędzie omdlałe postacie. Spotykamy grubych, poważnych arystokra­ tów czy plutokratów syngalezkich, którzy się zgromadzili 209 �w Matale na wedding party i teraz jadą automobilem, dryndą lub idą piechotą. Do świątyni prowadzi wazka ścieżka i scho­ dy, skręcające na lewo (ku zachodowi) od głównej drogi. Obok otwartej altany, służącej za schronisko podróżnym i drzewa świętego Bo[?] przechodzi się w dziuplę [?]; olbrzy­ mie liście ocieniają schody, którymi dochodzi się na jakie 4 piętra; z dołu już widać szare olbrzymie bryły [?] poustawia­ ne przypadkowo, poopierane o siebie. W niektórych niszach gnieżdżą się masy nietoperzy, w innych zakamarkach wbudo­ wane są kapliczki. Główne złomy tworzą głębokie podwórko, w którem znajdują się 2 kapliczki buddy. Obchodząc jeden ze złomów wychodzi się na szersze podwórko, gdzie znajduje się domek kapłanów, z tamtąd wejść można na szczyt jednej ze skał, gdzie stoi malutka [?]. Widok z tej skały był tern, co mnie najbardziej wzięło. Widać całą dolinę. Zachód słońca; różowe chmurki na tle wszechobejmującej [?]. Góry (szczy­ ty) częściowo we mgle; przez [?] wrota tu i ówdzie widać nie­ bo błękitno zielone. Ten widok wziął mnie b. silnie. Wracamy. Jazda przy księżycu. Szerszych widoków nie ma. Bliższe plany ciekawe; śliczne efekty ze świetlikami; da­ jącymi przerwane światło. W Kandy parszywy nocleg; pchły i żyganie pijanego drania obok. Ranna jazda do A'pury. Z po­ czątku czuję się dobrze i odczuwam po raz pierwszy silniej bezpośredniej przyrodę. Śliczny szeroki widok na rozległą dolinę; w odległości zamek św. Anioła i szpinach peaki. Za Polgahawela jedziemy 1. klasą z 2=a mieszańcami, czy Holendrami. Zaczyna się sucha dżungla; charakter zupełnie inny, znacznie mniej egzotyczny. Niema ani [?] sztywnej fantastyczności palm z dzikością [?], oblewających ziemię falą zieloną; ani nieustępującej na krok bujności i zieloności traw i krzewów. Coraz więcej spalonej, suchej trawy i wyschnię­ tych drzew, wył[acznie] drzewa, które potraciły liście. Dużo krzewów kolczastych; suchych. Wszystko przypomina krze­ wiaste zarośla Anglii. W A' pura b. miły hotel. 1. dnia zwiedzamy na wózku z guidem. Mam tremę, czy mi się uda zrobić wyprawę wołami. Świątynia koło wioski; na szczycie dachu drzewo Bo. We­ wnątrz leżący Budda i zwykłe statuetki. Potem jedziemy ku południowi ku świątyni w otwartem polu; parę stawków przed nią; nad nią Dagoba z ślicznym widokiem; za nią staw sztuczny irygacyjny. Wracamy, oglądamy dużą Dagobę, nie wychodząc z powoziku; potem jedziemy laskiem bez podszycia między ruinami licznymi. Głównie szeregi słup­ ków kamiennych ustawionych prostopadle; śliczny, podłużny stawek, obok świątyni. Ruiny kwadratowe, z doskonale rzeź­ bionym kamieniem półokrągłym. Refleksje o upadku kultury w danym narodzie. Gromady małp między ruinami. Wraca­ my już przy księżycu. W hotelu zaraz po obiedzie zasypiam w krześle; następnie kładę się śpię jakie 12 godzin. Szalone zmęczenie i przytłumienie; apatja. Podobna zresztą do tej, na którą cierpiałem po przyjeździe do Las Palmas. Może i teraz się przyzwyczaję. Na 2. dzień idziemy koło 1 l=tej nad jeziorkiem, koło re­ staurowanej dagoby do nowej dagoby, której dotąd jeszcze nie widziałem. Gaj mimoz czy akacyi i fikusów; drzewa rzad­ kie, bez podszycia; ziemia pokryta liściami zeschłymi; na le­ wo staw podłużny; widocznie kąpiel dla słoni, a może i dla ludzi, kapłanów. Na prawo dagoba, w [?] porosła trawą; Staś na platformie z olbrzymich, płaskich kamieni. Po 4 stronach małe kapliczki u jej stóp. Idziemy na szczyt tzn. taras dobrze [?], na szczycie czworościennym. Na tern wazka wieżyczka, 40 210 zwężona ku szczytowi. Tam płaska platforma, osłonięta pół­ okrągłym murem z jednej strony, otwarta na duże jeziorko i cudny widok na góry. Szeroka równina; szaro zielone staw­ ki, jasno zielone plamy pól ryżowych; niektóre pola wyschłe. Nad większym stawem zeschły las o białych pniach i kona­ rach. Bliżej widać sylwety dagobów; jest ich 4; świątynia na małym [?]. - Staś ma fatalny dzień; nie patrzy, rozpacza, mówi o sb. [samobójstwie?] . Miał pisać artykuł. Popołudniu siedzimy w hotelu, siedzimy na tarasie. Księ­ życ wschodzi. Przed nami w[ielka] niedźwiedzica; patrzę z sentymentem na płnc [północ]. Na lewo wenus zachodzi; na prawo wschodzi wega. Krzyż i centaur za nami. - Władowanie na bullock cast. [?] Idziemy kawał drogi piechotą; księ­ życ; jednostajna powłoka światła i cienia miękiego przebija­ ją złoto iskry świateł po domach, na straganach, w świątyni. Słychać tamtam; ulice ruchliwe. Idziemy przez wieś; potem lasem; przechodzimy tor kolejowy, rzekę Malantovia Gangu. Kładę się spać; kiepski sen; człowiek idzie z nami i śpiewa; wciąż spotykamy wozy; szalenie i [?]. Maradankadawala. Spacer wsią małą i nędzną. Jeziorko nad górką, okrytą skałami. Idę na lewo nad stawem, lotusy. Potem pod skałą; domki; wchodzę na górę; przede mną 2 po­ la ryżowe, między nimi ścieżka prowadzi w dżunglę. Mała świątynia buddy w skale. Idę w dżunglę; mało egzotyczny charakter; zmęczenie; marzę o tern, jak będę o wspominał te spacery po powrocie. Po wyjściu z dżungli (nizkie, akacjowe krzaki; owady i motyle wspaniałe) jestem obsypany kleszcza­ mi. Z pomocą moich przyjaciół obszukuję portki i skarpetki. Dziś tylko jeden kleszcz wbił się we mnie i natychmiast ustą­ pił pod jodyną. Wracam nad stawkiem; śliczny widok na gór­ ki; małpy przelatują po drodze. Spotykam Stasia. Resztę cza­ su w Rest Housie; rozmowa z Tamilem; pisanie dziennika; Staś zaczyna artykuł b. dobrze . Z Maradankadawala do Kekirawa droga b. jednostajna między nizką i szarą dżunglą; trawa spalona; raz tylko widać wzgórza nad dżunglą. Kekirawa mała osada; dużo wozów [?]; jadą do A'pury na święto. Idziemy wieczór do dagoby. Cudny widok na stawek i górki; pola ryżowe. Siedzimy dłu­ go na dagobie; ja medytuję o prawdzie w życiu; czy postąpi­ łem prawdziwie w stosunku do Retingerki, wracając do niej? Czy miałem prawo się jej oświadczyć? Czy miałem prawo całować ją jeszcze? Prawda prowadzi do nirwany, do niszcze­ nia w sobie niektórych rzeczy i do utrwalania innych, do mumifikacyi ich. - Obiad; karaluchy. Śpię nieźle. Dziś rano idę na spacer, po wale naokoło wyschłych staw­ ków. Upał szalony; robię zdjęcia. Nad dżunglą widać góry zamglone, choć niezbyt odlegle. Dżungla rzadka, czysta. Tyl­ ko w punktach lepszej irygacyi oazy silnej zieloności; palmy i podszycie buszu. Kobiety kąpią się w stawkach błotnistych. 41 42 6.VII.14. Dziś dopiero czuję się trochę lepiej; mam poczucie jakby jakiś ciężar spadła z głowy i łuska z oczu. Zdaje się po prostu że dzień jest chłodniejszy. W każdym razie jestem znacznie lepiej i jestem szczęśliwy. Wczoraj po powrocie ze spaceru pisałem w resthousie b. leniwie. Pakowanie; breakfast; mam kota moralnego z powodu omyłki keeper [stróż] i tego, że Staś się nie wpisał w książce. Wieczorem okazuje się że kee­ per okradł nas o 2 rupie. Jazda dość monotonna. Z obu stron widać zielone ściany dżungli suchej i nieefektownej. Siedzę w wozie i patrzę leni- �wie, jak drzewa wloką się. Szerokie mimozy jak otwarte pa­ rasole; fikusy o poplątanych konarach i pędach, jak grupy za­ jęte żywą i poufałą rozmową; trzymają się pod ramiona, wy­ ciągają ręce, gestykulują. Miejscami roślinność zupełnie pu­ stynna. Kaktusy i euforbie [wilczomlecz] posplatane w gęste bukiety. Miejscami przerwa w dżungli; zielone pola ryżu, po­ nad nimi dalszy widok na góry. Przejeżdżamy przez dojrzałe pole ryżowe; ściernisko, na nim kopki zboża żółtego. Gdyby nie nieregularna szachownica drobnych poletek możnaby się czuć [jak] w Polsce, tak podobne są nizkie krzewy, stojące bukietami i dużymi kopami w głębi pola. Bydło garbate, albo też szare jakby bez sierści, w dużych rogach pustych. Leśnych zwierząt prawie nie ma, nawet ptaków niewiele. Przed [?] idziemy dużo o zmierzchu; z dżungli dochodzi głos fletu i bicie w bemben; pierwszy raz muzyka buddyjska ude­ rza mnie jako coś ładnego. Ale sama droga mnie nuży; napa­ dy chandry za Galicją. Marzę jakbym to podróżował z rykszą i automobilem. Marzę o możliwościach miljonerstwa. Rest house obszerny; przed nim palmy w księżycu i ściana góry. Po herbacie idziemy na spacer. Małe domki - typowe, mię­ dzy szparami światła, ciemne postaci, łóżka. Przy drodze widzimy, pod rusztowaniem z 4 pionowych patyków i 4 rozłupanych kawałków bambusa, poziomo opar­ tych o nie, siedzi człowiek nad stoliczkiem pokrytym kwiata­ mi, kadzidłem i świeczkami: odprawia ceremonję magiczną. Pomagamy mu parasolami przy zapaleniu świeczki. Odczy­ tuje modlitwy i pali kadzidło nad węglami. To pierwsza, którą widzę, ceremonia magiczna, odprawiana w świetle [?], pod pokręconymi korzeniami fikusa, przez czarnego dyabła, w otoczeniu tylko takich samych dzikusów, działa [?] i przej­ mująco. Idziemy poprzez obozowisko pielgrzymów, którzy recytują w otwartej halli jakieś godzinki buddyjskie, w górę po pochyłej skale. Mała biała dagoba w świetle księżyca; da­ leki widok na dolinę, [?] ku północy. Dyskutujemy o metafi­ zycznej zawartości Buddyzmu v. Christianism. W nocy śpię fatalnie z powodu herbaty. Wstaję o 7=ej idziemy ku świątyni. W dzień te same miejsca wydają się mniej [?], ale widok jest cudowny. Wspinamy się po gładkiej skale na sam szczyt czapki. Na prawo okrążamy świątynię i drapiąc się po nierównościach [?], przepychając się przez gęstwę ściółki i wchodząc po euforbii wydobywamy się na wierzch. Rozkosz chodzenia po zaokrąglonych, wylizanych wodą płatach granitu. Ciemno szary z lekkim odcieniem cze­ kolady, przypomina kształty olbrzyma, słonia. Wszędzie wi­ dzę jakby olbrzymie zady, [?] zwierzęcia, zaokrąglone płaty skóry. Charakter skały powolność, łagodność, osiadłość - coś niby [?] olbrzymiego posągu Buddy patrzącego w dal. Ze szczytu widok wspaniały. Z za profilu czapki wzrok spada wprost na dół równiny, pokrytej gęstym lasem. Dalej, naoko­ ło z równiny tej wznoszą się całe szeregi utworów górskich. Na północ i na zachód równina jest stosunkowo najbardziej czysta; tylko zrzadka wznosi się jakaś góra; niezbyt daleko stożek regularny, dziwnie podobny do Wein[?]; dalej garbate góry jak dromadery przyklękają po ładunek, leżą samotnie na płaszczyźnie widać ich kilka, nie płaczą za sobą, samotne i spokojne. Ku wschodowi zaczyna się trochę więcej ruchu; z początku małe faliste pagórki, jak kopuły podłużnego me­ czetu, potem grzbiet przerwany tu i ówdzie wystającą basztą na koniec wyraźny łańcuch górski [?] na najbliższym planie dwoma ostrymi grzbietami w główny trzon górski, wznoszą­ cy się na południe i zakryty we mgle. W ten trzon wchodzi szeroka dolina, biegnąca od stóp naszej czapki granitowej; po prawej stronie wznosi się piramida o ostrych zarysach, trochę podobna do Lodowego, otoczona kilku szpiczastymi iglica­ mi. Dalej na prawo znowuż szeroka równina i tylko daleko na horyzoncie przebijająca się przez zamglone powietrze drobne łańcuchy górskie w miniaturze. Nad tern wszystkiem niebo pokryte jasną warstwą cirrusów; niżej pędzą po niem białe baranki. Wiatr szalony; chłodno i świeże powietrze. Zdołałem uchwycić istotę swoistości tutejszego krajobrazu górskiego: Ma się tu przed sobą zbiór najrozmaitszych, najbardziej odmiennych typów górskich: piramidy o charakterze mło­ dych formacyi plutonicznych; wyraźne wulkaniczne stożki; iglice dolomitowe; kanty i czapki; dalej stolnice szerokie, [?] faliste wzgórza i szczyty stojące samotnie. Wszystko to mi­ niaturowe, zebrane w jednej panoramie jak na pokaz pod klo­ szem olbrzymim - i w dodatku wszystko pokryte jednostaj­ nym płaszczem zielonym, zamalowane grubym pokostem który nadaje wszystkiemu jakąś uprzejmość, łagodność i misterność - odejmuje grozę i majestat dziki najsurowszym i najbardziej fantastycznym formom. Świątynia cudowna. I . podwórko przywodzi kojarzenia różnych kaplic polnych, miejsc świętych, klasztorów gór­ skich. Przez otwarty, mały krużganek wchodzi się w ogro­ dzone podwórze, z którego rozciąga się śliczny widok na Za­ chód południowy. - Wewnątrz silne wrażenie robią olbrzymie posągi Buddy leżącego, wykute w skale. Sklepienie pomalo­ wane, zwiesza się łagodnymi, pofałdowanymi kształtami, jakby jakaś kunsztowna tkanina, ciężka i bogata. Malowidła dziwne, przy niepewnym świetle robią wrażenie rzeczy pięk­ nych i stylowych. Bóstwa o ramionach i twarzy słonia; sceny historyczne; procesje świętych - majaczą pośród pełzających tu i ówdzie światełek i nadają pieczarze jakieś dziwne, zasty­ głe i ślamazarne życie. Naokoło, w odległości jakich 2 me­ trów od ściany, tyłem do niej obrócone siedzą postaci - zda­ je się Buddy, w kucki, z liściami [?] wystająca z głowy. Wnę­ trze świątyni zastawione małymi szafkami oszklonymi, posą­ gami bóstw, kapłanów, świętych i [?]. Na prawo rozłożony posąg Buddy. W 1. pieczarze, b. małej, jest on wykuty ze ska­ ły o cudownym wyrazie twarzy, w sukni o ślicznie wyrzeź­ bionych fałdach. Nalanda, 8.VII. 14. Znowuż opadło mnie zmęczenie; przemęczenie i wyczer­ panie. Powietrze tu trochę b=ej duszne niż w Dambulli - ro­ ślinność zbliżona do flory kandyjskiej. Wczoraj w nocy śni­ łem o n; o Lipsku - obrazy miasta przepojone szaloną tęsk­ notą, mówiące sentymentem; byłem tam z t, a tęskniłem za n. Rano obudziłem się z silnymi uczuciowymi falami; głównie do n; właśnie dziś, jutro żegnałbym się był z nią. Na morzu, z Fremantle do Adelaide, Środa 5.VIII. Opis pobytu w Zachodniej Australii. Ogólnie b. miły, pogodny, lekkomyślny nastrój. Brak za­ fascynowania jakąś jednostronną podnietą uczuciową. Zain­ teresowanie się głównie objektywnymi faktami; roślinnością Zach[odniej] Austr[alii]; zwierzętami w ogrodzie; trochę też problemami etnologicznymi. Nastrój par excellance nauko­ wy. Pod koniec zaczynam się czuć trochę gorzej z powodu kłótni ze Stasiem, ogólnego zmęczenia i , na samym końcu, wiadomości o wojnie: 211 �21.VII. Dzień przyjazdu. Wstaję o 6=tej. Kąpiel. Na po­ kładzie deszcz; ciemno jeszcze. Budzenie się dnia; chłodne­ go; różowe cienie na ciemnych chmurach, wlokących się smugami deszczu po oceanie; zielone, zimne morze. Poczu­ cie wyjścia z tropików; nowe poczucie geograficzne globu; opasania ziemi. Fakt psychologiczny „poczuć geograficz­ nych". Fremantle jako szereg domów bez charakteru w oddali. Długie czekanie na Le Sońifa i na Dakina ; niepewność co do Stasia. L.S. przyjeżdża; duże, nieporządne, solidne chlopisko. Bryka w polskim stylu. Radość, że jestem gościem, że nie muszę o wszystkiem myśleć i za wszystko płacić. Wy­ jazd. Małe bungallows; pierwsze eukaliptusy i drzewa pie­ przowe. L.S. objaśnia o mieszkaniach, o piaszczystym pasie, mówi nam nazwy drzew. Rzadki las; puszyste, rozłożyste drzewa o fantastycznych sylwetach. Przedtem małe krzaki 0 sztywnych konturach: [?] i puszysta haznarina podobna do wiotkiej limby. Bierze mnie zainteresowanie botaniczne; chciałbym zrozumieć położenie eukaliptusów w systematyce botanicznej. L.S. mówi mi o charakterze liści eukaliptu. Pro­ blem drzew liściastych i szpilkowych. Definicja drzew liścia­ stych, jako mających 2 strony liścia odmienne. Przejeżdżamy zwolna w czysty [?], bez domów; widzimy domki z blachy giętej; małe, stojące na palach, czasem malutki jeden pokój , podobne do budki [?] albo centinelki. To domki osadników lub robotników osiadających na roli. Jedziemy koło stacyi „bez drutu" - potem przez rzekę; potem przez miasteczko 1 wjeżdżamy do S. Perth. Domek z drzewa, otoczony weran­ dami na parterze i piętrze, pomalowany. Stoi na pagórku; nad drzewami i pomiędzy liśćmi widać lazurową wodę zatoki. Rano, budząc się widzę na lewo [?] wodę 'Cumming River', na prawo Perth water. Za domkiem podwórze i 'ubikacje'; przed domkiem ogród; przechodzący w ogród zoologiczny. Schodzi się na dół, z początku widok na wodę i brzeg prze­ ciwległy; potem gubi się człowiek w ogrodzie. Eukaliptusy po drodze. Wogóle wszystkie najważniejsze drzewa są Euka­ liptusy. Pani L.S. wychodzi na nasze spotkanie i wita b. serdecz­ nie; ona jest niewątpliwie silniejszą indywidualnością w ro­ dzinie. Szczupła, z ściągniętą twarzą, mogła być niegdyś dość przystojna. Typowa protestancka ograniczoność poglądów i zaciętość charakteru, połączona z dość dobrym sercem i po­ czuciem swobody. Można z nią zupełnie dobrze wytrzymać; tylko trzebaby jej ustępować w małych rzeczach. 1 .[pierwszy] lunch - jedzenie b. dobre. Jam figowy i śmie­ tana odrazu pociągają moją uwagę. Po lunchu idziemy się przejść po Zoo. Żółwie na dole, przewracamy je. Potem mał­ py. L.S. bawi się z wężami; przyczepia się do nas 3 facetów baciarowatych. L.S. zajmuje się b. intenzywnie niemi. Ła­ zienka z ciepłymi kąpielami. Wracamy do domu i jedziemy do Perth. Jazda przez rzekę wyjątkowo ładna. Sylweta Perth, podnosząca się łagodnie na 2 pagórkach. (Kończę w Poniedziałek 17.VIII. w Melbourne) Ten widok - jeziorka z sylwetą małomiasteczkową i z sze­ rokim horyzontem, kończącym się górkami na wschodzie i zamkniętym pagórkiem lesistym tuż na Zachodzie - jest dla mnie związany ze zrozumieniem uroku i piękności życia kolonjalnego. Zupełnie świeże, nowe, niewyst[ępujące] ani fak­ tycznie ani w żadnej wyobraźni artystycznej widoki; szerokie możliwości ekonomiczne, połączone z rzeczywistą twórczo­ ścią nad dziewiczą ziemią - łatwość niezmierna stosunków 43 212 44 ludzkich i możność wybicia się - to wszystko są niezmiernie silne węzły łączące człowieka z nową ziemią. Rzeczy, których istnienia zupełnie nie przeczuwałem Umieszczamu Stasia w Hostel; zciemnia się; jedziemy z powrotem. W domu zastaję Leslie i Mildred, dwoje star­ szych dzieci. Po kolacji siedzę z nimi w saloniku i rozmawia­ my o geografii, o Ceylonie, o zwierzętach. Bawi mnie i robi mi przyjemność adoracja i „upiedestalenie" z jakim mnie przyjmują Mrs. L.S. & Miss Ry[?]. Wieczorem pokój mój b. przyjemny; słyszę odgłosy dzikich zwierząt i skrzyp wiatraka pompującego wodę. Jestem spokojny i zadowolony; czuje się w domu; chandra ginie. We Środę 22.VII rano idę do kąpieli, koło dzikich zwie­ rząt, lwów i tygrysów. Śniadanie, przy którym długo gadamy. Koło 12=tej idę sam do Perth. Stasia niema. Przychodzi Staś i L.S. po kwadransie mojego czekania. Idziemy do Uniwersy­ tetu, gdzie nikt nic nie wie - potem z Watsonem na lunch; po­ tem plan dalszej wycieczki do Kalgoorlie i Merredin. Po lun­ chu jedziemy tramem do miasta; rozmawiam z Irlandczykiem w składzie zboża; o kopalniach złota i „prospecting"; p za­ robkowaniu i „home [?]". Jedziemy końmi przez przedmie­ ścia o rzadkich, niskich domkach wśród ogródków; potem brodem; potem znów małe [?] domki z blachy lub drzewa osamotnione w dziewiczym buszuf?]; domek Duraca . Black z plemienia Loritja; badam go powierzchownie. Kobieta z plemienia Płn. Zachodn. - Wracamy; zciemnia się; poprzez most; drzewo na którym ostatni raz wieszano bez sądu. Le Sońif dużo gada. Wieczorem kolacja; odprowadzamy Stasia do Watsonów; kłótnia w hotelu. Opuszczam Westonów. Wra­ camy z Miss Ragmont; ja daję popularny wykład o gwia­ zdach (ekspansja subjektywna). Śpię krótko. Na drugi dzień L.S. odprowadza mnie na kolej. Czwartek 23. Długo ciągną się przedmieścia; potem ładne widoczki przy wjeżdżaniu na Darling Range. Potem jedno­ stajny [?] i „black boy" nadają charakterystyczny, egzotyczny wygląd. Pola zborza [sic]szeroko rozłożone między puszczą. Gdzieniegdzie centra b. zaludnione, Parę razy się pożywiamy. Ja czytam handbook o W. Austr. - Wysiadamy; spotyka nas wysoki, silny blondyn. Jedziemy polami; nastrój wsi polskiej. Widzimy las we wszystkich stadjach; bujny i silny; [?] z obu­ marłymi drzewami; spalony z brązowymi, umarłymi liściami; odradzający się z zielenią, wykwitającą na martwym brązie liści, jak grynszpan [??] wytrzebiony i czyste pole. Ściemnia się; jedziemy koło [?] Station. Kolacja w dużym, zacisznym, ogromnym pokoju. Oglądamy narzędzia rolnicze i maszyny do koszenia (a raczej obcinania czy wybierania ziarna), młócenia, wiania i segregowania zboża. Maszynę do rozbija­ nia grud i.t.p. Krótki sen - nastrój spokoju, odcięcia od świa­ ta. Szybka i pełna naprężenia jazda na stację. Wspaniały, na oko, pociąg. Wygodny compartyment. Rano śniadania w wa­ gonie, Niski bush, wśród czerwonej ziemi. Górki i ładnie po­ łożone Kalgoorlie z daleka. Poznaję Mr. i Mrs. [?] W Kalgoorlie (Piątek 24.) zimno; czyste, przejrzyste i ostre powietrze. Czerwona ziemia i seledynowe niebo. Barwne domki. Idziemy ku poczcie; Mr Bolton; poczucie zbytniego uhonorowania. Tramem do Bonlder; potem idzie­ my; Hamilton. Ridge[?] oprowadza nas po górze. Młoty roz­ bijające greenstone; potem bale tłukące go; młyny wilgotne; na dnie rtęć. Bierzemy w rękę ciemny, gęsty amalgam złoty. [?] Czarne błoto, zawierające 70% procent złota. Złoto wy­ pieczone. Lunch u Hamiltona. Przebieramy się w niedzielne 45 46 �ubrania i kapelusze i idziemy ku [?] Jazda windą na dół. Spa­ cer po sztolni; system przekopywania się całą szerokością, a raczej grubos'cia kopalni. Hamilton daje mi próbki złota; wracamy automobilem. O mało co nie spóźnieni. Kupuję sle­ eper dla siebie i Stasia. - Staś' wyjeżdża z pretensjami o Śro­ dową kłótnię, co mnie przyprowadza do wściekłości. Kola­ cja; źle przespana noc. Sobota 25 w Perth przyjeżdżamy; telefonuję do L.S. Pro­ tector of Aborogines, który przyjeżdża po nas bryką. Jedzie­ my miastem nad jezioro. Znów wesoły, swobodny, miły i nie­ estetyczny charakter miasta, przedmieść. Wracamy mostem z rybami i żółwiami. Lunch; popołudniu spacer po Zoo z Kingsmillami; wieczorem idziemy do N.W.D. Campbell. Oglądanie narzędzi aboriginów. Niedziela 26.VII. Wycieczka do Cussacka. Rano przebie­ ramy się. Potem jedziemy zwykłą drogą (tagarocta, złota aka­ cja w kwiecie, drzewo z wisielcem) przez most do Guilford, gdzie konny policjant nas oczekuje. Blacks camp. Rzucanie boomerangów, które wszystkie wracają. Nie mogę zebrać żadnych określonych wiadomości. Lunch w rozwalonym do­ mku. Jazda do Cussacków, Staś siada na froncie. U Cussacków mam długa rozmowę z nim. Następnie herbata. Dostaję wommerę i churinge[?]; obie dobre. Powrót, późnym wieczo­ rem. Rozmowa, w kt[órej] St[aś] napada na mnie i peszy mnie, tak, że mam noc [?]; choć odnoszę się do niego pacy­ ficznie. Poniedziałek 27. Wycieczka do fermy pomarańczowej. Aha, w powrotnej jeździe poprzedniego dnia robię zgodę z panią Lud. cofanie się na wszystkich punktach paradoxow i jestem z nią nadal w miłych stosunkach. Jedziemy jak zwy­ kle aż do Gulford. Potem bushem, zbieramy kwiaty, których mnóstwo. Jedziemy wąwozem pod górę. Bush na górze [?]; mniej kwiatów. Przyjeżdżamy późno; chłodny lunch. [?] i Giles'em; potem spacer po farmie; jestem osłabiony i ciężko chodzę. Ładna, malownicza dolina; gaje płoną pomarańczami na tle jasnego lazuru nieba; powietrze czyste, cudny zapach żywicy aromatycznej jak woń [?]. Wracamy piechotą pod górę; siadam; jedziemy nocą. Dr. L.S. opowiada mi historje o wychowaniu dzieci. Przyjeżdżamy późno; kolacja; Staś wy­ chodzi wcześnie (i robi mi awanturę tego dnia a nie poprze­ dniego jak zanotowałem). Wtorek 28. Rano idę do Campbella i dostaję dużą ilość fajnych rzeczy i ciekawych informacyi; mówimy o użytku wielu przedmiotów; boomerangów i.t.p. Potem o ceremonii inicjacyi; pokazuje mi ciekawego penisa z drzewa i z kamie­ nia, którego pokazują chłopcom przy inicjacyi. - Potem idę na lunch; potem przebieram się i idę na recepcję. Długa roz­ mowa z gubernatorem i jego żoną. Rozmowa z vicegub. i Sir Johnem Forestem. Spacer po ogrodzie; zabranie Stasia; po­ wrót do domu. Wieczór w domu. Środa 29. Rano wizyta w muzeum. Haddon , Glonert, Scharff i.t.p. Popołudniu, po lunchu Camming i Protector aboriginów; potem znów idę do muzeum, zamknięte, wracam do domu. Czwartek rano jadę do nowej Norcyi. 47 [Odtąd zaczyna się następny zeszyt a zarazem opubli­ kowana w języku angielskim część dzienników pt. A Dia­ ry in the Strict Sense of the Term] Port Moresby, 20. Września 1914. 1 .Września rozpoczyna się nowa epoka w moim życiu: sa­ modzielna i samotna wyprawa w tropiki. We Wtorek, 1 .IX. 14. odprowadziłem Brit. Ass. Do Toowoomby. Rozmo­ wa i zaznajamianie się z Sir Oliwerem i Lady Lodge ; ofia­ rowanie mi pomocy przez tegoż; moje fałszywe położenie i „sprostowanie" przez Stasia. Pożegnanie z Desire Dickin­ son; wściekłość na Stasia, która przerodziła się na głęboki żal, trwający do tej chwili - to wszystko należy do poprze­ dniej epoki, do wizyty z Brit. Assem w Australii. Wróciłem sam do Brisbane wagonem salonowym; czytałem po drodze Handbook australski. W Brisbane poczucie opuszczenia i sa­ motności. Samotna kolacja. Wieczorami rozmawiam z Grabnerem i Pringsheimem, którzy mają nadzieję, że bę­ dą mogli wrócić do Niemiec; mówię z nimi o wojnie. Otwar­ ty na sień, tandetnie umeblowany salon hotelu Danieli wiąże się ściśle z tą epoką. Pamiętam wizytę rano w muzeum, do48 49 Witkacy, Pejzaż australijski, 1923 rok. Pastel. Ilustracja za: Anna Micińska, Witkacy. Życie i twórczość. Warszawa 1985 213 �5 kąd Pringsheim mnie odprowadza. Wizytę u Burnsa Philpa "; wizytę u złotnika. Spotykam z Brownem , w Piątek rano, który idzie tego dnia na lunch do Mayo'ow . We Czwartek wieczór jadę do Dr=a Douglasa , ażeby pożegnać się z Gol[d]ingami i dać Goldingowej list do Stasia, oraz oddać jej książki. Chłodna noc księżycowa. Tramwaj jedzie podgórę, widzę przedmieście położone nisko, u stóp pagórka. Boję się, że się zaziębię; U doktora spacer z jego siostrą, tłustawą blondynką. Potem przyjeżdżają Gold[ingowie]. Ponie­ waż odczuwam silną tęsknotę za Brit. Assem. Odnoszę się do nich z sentymentem, na który jednak nie znajduję oddźwięku. Rozmowa o ich wycieczce; tańce na polance. Znacznie milszy i b=ej osobisty wieczór u Mayo'ow. Wie­ czór; deszcz pada; po kolacji jadę ku promowi; pogoda je­ szcze; prom na rzece oświetlonej księżycem przez chmury. Idę pod górę i błądzę; deszcz. Mayo spotyka mnie z paraso­ lem. Rozmowa o możliwości rezygnacji Seymura o planach na lato, o możliwości wspólnego spędzenia wakacji i.t.p. Nie­ 51 52 53 1 Ventnor na wyspie Wight u południowych wybrzeży Wielkiej Bry­ tanii. 2 Annie Brunton, patrz poprzednie odcinki. Otolia Retingerowa, Tośka. W Breńa Baja na Wyspach Kanaryjskich Malinowski mieszkał przez półtora roku po zakończeniu studiów. Wierzenia pierwotne i formy ustroju społecznego, Kraków 1915 G B . Shaw, Kandyd, 1896, drwił tam z ogólnego poglądu na ludz­ ką siłę i słabość i na dążenia walczących emancypantek. Kasia Chłapowska była przyjaciółką Otolii Retingerowej. Malinowski jeszcze w październiku 1913 roku starał się w AU o „udzielenie mu zasiłku z funduszu obrotowego fundacji s'p. W. Oslawskiego (...) celem przeprowadzenia badań z zakresu socjologii.(...) ma za­ miar pracować nad zagadnieniami odnoszącymi się do ogólnej teorii wie­ rzeń pierwotnych oraz nad etnologią ludów Afryki Północno-wschodn." Zarząd A U na posiedzeniu 10.1.1914 przyznał Malinowskiemu zasiłek w kwocie 300 koron. Patrz opracowane przeze mnie Listy Bronisława Malinowskiego, w: M.Flis, A.K. Paluch, Antropologia społeczna Broni­ sława Malinowskiego, Warszawa 1985, s. 271-272. Nie wiadomo czy chodziło o to stypendium czy o jakieś' inne, o które jeszcze się starał. I 4 5 6 7 8 9 Możemy tutaj przywołać wspomnienia pani Tośki o swych wizy­ tach u Conrada: „Mieszkał podówczas z rodziną w Capel House, w hrab­ stwie Kent. Mały, skromniutki domek stał w odosobnieniu od wsi, wej­ ście oplatały gałązki pnącej rośliny, nie pomnę już jakiej. Wokoło były łąki, liściaste laski, miły spokojny krajobraz, pełen prostoty i pogody. Je­ chało się z Londynu parę godzin do niewielkiego miasteczka Ashford. Tam na stacji po raz pierwszy zobaczyłam Conrada". T. Zubrzycka, Syn dwu ojczyzn, „Iskry" 1931, t. 9, s. 122 1 0 Mówi! „dużo o literaturze, ulubionych autorach, o francuskich mi­ strzach słowa, których podziwiał. Mówił wtedy chętnie po francusku. W angielskim miał zawsze bardzo wyraźną cudzoziemską wymowę. Po polsku mówił czysto, swym przemiłym ukraińskim akcentem. Czasem brakło mu jakiegoś słowa, wpadał znów we francuski", tamże, s. 124 J. Conrad, The Return, 1897 (Powrót). Najbardziej nielubiany przez autora utwór. Nowela o rozkładzie mieszczańskiego małżeństwa. Widać, że Malinowski odnosił treść Powrotu do swej własnej sytuacji. Notes & Queries on Anthropology, London 1912, wyd.4, B. Freire-Mareco i J.L. Myres (eds) były jakby podręcznikiem prowadzenia ba­ dań terenowych opracowanym przez W.H.R. Riversa, zawierały indeks kwestii, które muszą zostać poruszone. W duchu N . & Q. napisana zosta­ ła pierwsza monografia terenowa Malinowskiego, The Natives of Mailu, patrz: M . Young, Introduction w: Malinowski among the Magi, London 1988 II 12 214 zmiernie sympatyczni ludzie. Wracam ku tramowi. Znajomy konduktor, przypominający Litwiniszyna . Dużo pijaków. W ogóle w Brisbane nie czuję się bardzo dobrze. Silna tre­ ma przed tropikami; wstręt do gorąca i duszność - rodzaj pa­ nicznego strachu przed możnością tak strasznego upału, jak ten, który miałem w Czerwcu i Lipcu. Zastrzykuję arszenik, po sterylizacji szprycy w kuchni. W Sobotę (dzień elekcji) ra­ no jadę do muzeum ażeby ofiarować książkę dyrektorowi, potem załatwiam lekarstwa (kokainę, morfinę i emetynę) i wysyłam rekomendowany list do Seligmana oraz szereg l i ­ stów do Mamy. Po zapłaceniu przesolonego rachunku jadę na statek. Gru­ pa osób odprowadzających; o 12A wyjeżdżamy. Mayowie stoją na brzegu; patrzę na nich długo przez lornetkę i macham chustką - czuję że żegnam się na pewien czas z ludźmi mnie życzliwymi i z cywilizacją. Jestem dość przygnębiony; mam zasadniczą tremę i nieufność, czy podołam zadaniu, które mam przed sobą. 54 J 13 Szpotańscy byli bliskimi krewnymi Malinowskiego ze strony mat­ ki, wydaje się, że odwiedzał ich także z powodów finansowych. Może chodzić o kuzynkę Mancie. August Zaleski (1883-1972), dyplomata, z wykształcenia historyk; podczas I wojny świat, działał w Wielkiej Brytanii jako emisariusz obo­ zu niepodległościowego. Od 1918 w pracy dyplomatycznej (na placów­ kach w Szwajcarii, Grecji, Włoszech); 1926-32 Min. Spraw Zagr, także w rządzie Sikorskiego. 14 15 16 Żenią Zielińska była malarką, przyjaciółką Żuławskich, którą po­ znał zapewne u nich w Zakopanem. Bardzo się w niej kochał. Tej miło­ ści dotyczą wcześniejsze dzienniki. Józef Rydel prowadził Biuro Akademii Umiejętności jako jego Adjunkt. Józef Rostafiński (1850-1928), botanik, prof. UJ, dyrektor ogrodu botanicznego, aktywny członek A U . Z tego powodu mógł mieć z nim Malinowski kontakty. 17 18 19 August Witkowski, ur.1854, fizyk, prof. UJ, członek A U , jeden z najważniejszych mentorów Malinowskiego zmarł 12 stycznia 1913. Edward Strassburger (1882-1923), ekonomista, prof. uniw. w War­ szawie od 1916, zwolennik kooperatywizmu, w którym widział urzeczy­ wistnienie ustroju społ. opartego na zasadach sprawiedliwości spol. Jerzy Żuławski (1874-1915), pisarz, miłośnik i znawca Tatr, zmarł na tyfus jako żołnierz Legionów Polskich. Bolesław Ulanowski (1860-1919), historyk i prawnik, prof. UJ, Sekretarz Generalny AU od 1901. Pani Maria Witkiewiczowa prowadziła od 1912 r. pensjonat „No­ sal" na Bystrem, bez większego powodzenia zresztą. 2 0 21 2 2 2 1 2 4 Pensjonat „Konstantynówka" prowadziła p. Aniela Zagórska, ku­ zynka Conrada i matka późniejszej jego tłumaczki, też Anieli. W Lowranie na płw. Istna przebywał na kuracji Stanisław Witkie­ wicz, spędził tam kilka lat (1908-1915). Karol Szymanowski mieszkał wtedy w „Nosalu" u p. Witkiewiczowej. Malinowski w młodości często mieszkał u znajomego gazdy na Olczy. J. Conrad, Nostromo, 1904 Może chodzić o Maurycego hr. Zamoyskiego (1871-1939), polityka i działacza wielu organizacji kulturalnych i oświatowych. Z późniejszego fragmentu wynika, że Malinowski także u niego szukał pomocy finansowej. G.C. Seligman, Brytyjski antropolog, autor min. The Melanesians of British New Guinea, 1910 ' Zdzisław Jachimecki (1882-1953), muzykolog i kompozytor, późniejszy prof. UJ, przyjaciel K. Szymanowskiego. W 1914 został 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 J �członkiem Komisji Etnograficznej AU (a w 1947 czł. zw.), mógł to być, poza towarzyskim, powód spotkania z Malinowskim. Maria Antonina Czaplicka (1886-1921), studiowała w Londynie i Oxfordzie (jako stypendystka Kasy im. Mianowskiego), od 1912 wy­ kładała etnologię na uniw. oxfordzkim (była pierwszą wykładowczynią w dziejach tej uczelni), londyńskim i bristolskim. W latach 1914-15 pro­ wadziła badania terenowe na Syberii, jako uczestniczka wyprawy nau­ kowej, finansowanej przez uniwersytety w Oxfordzie i Filadelfii. W szczególności badała kulturę Tunguzów u ujścia rzeki Jenisej i kultu­ rę Samojedów. Prace na ten temat przyniosły jej duże uznanie choć mia­ ła kłopoty z uzyskaniem stałej posady. Problemy te wraz motywami na­ tury sentymentalnej spowodowały jej samobójczą śmierć. Patrz D. Col­ lins i J. Urry, A flame too intense for mortal body to suport, „Anthropology Today" 1997, vol.13, no 6, s.18-20. W roku 1998 ma zostać wyda­ na czterotomowa edycja Collected Works Czaplickiej przez Curzon Press. 3 2 3 3 Roger Fry (1866-1934), brytyjski historyk i krytyk sztuki. Mali­ nowski przyjaźnił się z jego siostrą. Westermarck (1862-1939), socjolog, filozof i antropolog, wykładał na uniwersytecie w Helsinkach i Londynie. Malinowski w czasie swych studiów w LSE pracował pod jego kierunkiem. 3 4 3 5 Nieoceniona pani Otolia tak tę wizytę wspominała: „Nastał dzień wielki, gdy Conradowie z chłopcami przybyli do Londynu i zamieszkali u nas. - Byłyśmy obie z moją irlandzką gospodynią pełne obaw i niepo­ koju, czy dogodzimy tak miłym, rzadkim gościom? - Mieszkanie, choć szczupłe, dało się urządzić dość wygodnie. Goście zajęli dwa pokoje na piętrze, nie przeczuwając, że gospodarstwo mieszczą się z trudem na ka­ napkach na dole. - Zajmowaliśmy podówczas jedno z tych wygodnych, umeblowanych 'apartaments', urządzone wyjątkowo niebanalnie przez artystę malarza. - W czarnym saloniku, pełnym barwnych plam, przyj­ mowałam upragnionych gości z biciem serca młodej i niedoświadczonej pani domu", Zubrzycka, op. cit., s. 141 1 6 Jan Lewiński (1885-1930) ekonomista. Studiował w Antwerpii, Londynie, Berlinie, Brukseli (gdzie się doktoryzował) i Lipsku W 1912 przedstawił cykl wykładów w L.S.E., które ukazały się drukiem pt. The Origin of Property, London 1913, po polsku w „Ekonomiście". W 1913 podjął próbę habilitowania się na jej podstawie w UJ. Próba ta nie powio­ dła się mimo pochlebnych opinii. Po wojnie pracował jako prof, ekono­ mii na kilku polskich uniwersytetach. 3 7 Robert Mond, jak pisał w Podziękowaniach na wstępie Argonau­ tów Zachodniego Pacyfiku sam Malinowski: „umożliwił mi tę pracę przyznając mi przez pięć lat (1914 oraz 1917-1920) Stypendium Podróż­ ne im. Roberta Monda (Uniwerytet Londyński) w wysokości 250 funtów rocznie" Pudełko było potrzebne Witkacemu na farby, gdyż obawiał się, że w tropikach zjedzą mu je mrówki. Andrzej Strug (1871-1939), prozaik i publicysta, działacz socjali­ styczny i niepodległościowy w latach 1907-14 przebywał w Paryżu, gdzie wstąpił do PPS-Frakcji Rewolucyjnej i uczestniczył w pracach Związku Strzeleckiego, członek POW. 3 8 5 9 4,1 Dagoba to typ monumentalnego relikwiarza buddyjskiego wystę­ pujący na Ceylonie (odpowiednik indyjskiej stupy) Witkacy musiał być rzeczywiście w fatalnym stanie, bo 2.VII. 1914 napisał list do „Władz Ceylonu" wyjaśniający powody swego planowa­ nego samobójstwa: „Po utracie mojej narzeczonej, która popełniła samo­ bójstwo, przed czterema miesiącami chciałem się zabić. Moja rodzina doradziła (!) mi udanie się w podróż. Mój przyjaciel (jeden z dwóch mo­ ich najlepszych przyjaciół) wybierał się właśnie na Nową Gwineę z wy­ prawą naukową. Był tak uprzejmy, że do sumy, jaką rozporządzałem, po­ życzył mi pięćdziesiąt funtów szterlingów i zabrał mnie ze sobą w bar­ dzo złym stanie psychicznym, na skutek czego miał wiele kłopotów. On był tak dobry jak najlepszy brat. I jest mi bardzo przykro, że jestem zmu­ szony popełnić wobec niego taką niegodziwość i opuszczam go w jego niebezpiecznych wędrówkach. Ja jednak widzę, że podróżowanie za­ miast poprawić mój stan sprawia mi okropne cierpienie, ponieważ fakt, iż ja mogę oglądać piękne rzeczy, których Ona nigdy nie zobaczy, czyni mnie w najwyższym stopniu nieszczęśliwym. Jeszcze bardziej niż byłem poprzednio. (...) Proszę wybaczyć mój okropny angielski" S I . Witkie­ wicz, Listy do Bronisława Malinowskiego, s. 77-78 4 1 4 2 Artykuł ten pt Z podróży do tropików, ukazywał się w częściach w piśmie „Echo Tatrzańskie" dopiero w 1919 roku (nr 15-18). Przyjadę le musieli na gorąco wymieniać wrażenia bo oba teksty są do siebie bar­ dzo podobne (przynajmniej w warstwie opisowej). Osoba, o której mowa pochodziła ze znanej australijskiej rodziny przyrodników: Albert A.C. Le Souef był dyrektorem Ogrodu Zoologicz­ nego w Melbourne. Trzech jego synów kontynuowało te zainteresowa­ nia: Dudley odziedziczył stanowisko ojca i pisał książki o przyrodzie au­ stralijskiej; Albert prowadził ZOO w Sydney; Ernest (1869-1937), który gościł Malinowskiego, był dyrektorem Ogrodu Zoologicznego w Perth. 4 3 4 4 William John Dakin (1883-1950), zoolog. Wykładał w Belfaście, Liverpoolu i Londynie, w 1913 otrzymał tytuł pierwszego profesora bio­ logii na nowoutworzonym Uniwesytecie Australii Zachodniej. Był także doradcą rządowym. Durack, tak nazywała się duża rodzina farmerów-pionierów, którzy pierwsi rozpoczęli hodowlę bydła na wielką skalę w zachodniej Australii. Chodzi zapewne o specjalne wydawnictwo z okazji kongresu Bri­ tish Association for the Advancement of Science, którego członkami w 1914 roku stali się obaj podróżnicy. Mieli z tego powodu bezpłatne bi­ lety kolejowe w Australii podczas trwania zjazdu. Patrz, L. Paszkowski, Malinowski i Witkacy w Australii, „Wiadomości", Londyn 1972, nr 41, 43/44 4 5 4 6 4 7 Alfred C. Haddon (1855-1940), „ojciec antropologii w Cambrid­ ge", z wykształcenia zoolog, prowadząc badania przyrodnicze nad cie­ śniną Torresa doszedł do wniosku, że bardziej pilne jest badanie tamtej­ szych krajowców. Następna wyprawa (1898) miała już charakter antro­ pologiczny i uczestniczli w niej m i n . : W.H.R. Rivers, CS. Myers, W. McDougall, C G . Seligman. 4 8 Sir Oliver Lodge, wybitny fizyk, zainteresowany także problema­ tyką psychologiczną, opublikował także szereg prac usiłujących połą­ czyć religijny i naukowy punkt widzenia. Od 1900 był rektorem uniwer­ sytetu w Birmingham. Fritz Grabner (1877-1934), etnolog niemiecki, wybitny przedsta­ wiciel podejścia kulturowo-historycznego w etnologii. Z wykształcenia historyk. Razem z B. Ankermanem twórca koncepcji kręgów kulturo­ wych. Nigdy nie przeprowadził badań terenowych. Gdy znalazł się w Australii na zaproszenie rządu australijskiego, wybuch I wojny świat, uniemożliwił mu prowadzenie badań, gdyż został internowany i wypu­ szczony dopiero w 1919 r. Jednak wykorzystał ten czas na studia, po­ równując mity ludów indo-europejskich, mongolskich, polinezyjskich i hamicko-semickich, a także badając kalendarze starego i nowego świata. 4 9 5 0 Firma „Burns, Philp and Co. Ltd" między innymi obsługiwała l i ­ nię parowców z Australii do Nowej Gwinei a także prowadziła tam roz­ ległe i nteresy. Malinowski zapewne chciał kupić u nich bilet na statek do Port Moresby. Alfred Reginald Radcliffe-Brown (1881-1955) jeden z najwybit­ niejszych antropologów pierwszej połowy X X wieku, współtwórca współczesnej antropologii „społecznej" jako generalizującej nauki teore­ tycznej. Pierwotnie chciał studiować w Cambridge nauki ścisłe, ale jego tutor, entuzjasta Frazera, skierował zainteresowania swego ucznia w kie­ runku „nauk moralnych". Istotne znaczenie miały także kontakty z Riversem, Haddonem i Myersem. W latach 1908-14 był członkiem Trinity College w Cambridge. 51 5 2 Elton Mayo (1880-1949), twórca socjologii i psychologii przemy­ słu. Połączył zainteresowania psychonerwicami i „myśleniem obsesyj­ nym" z antropologicznym podejściem do kultury i struktury społecznej B. Malinowskiego i A R . Raddcliffe-Browna. Jeśli chodzi o metody ba­ dawcze zaadoptował metodę wywiadu psychologii klinicznej do antro­ pologicznych badań terenowych i zastosował je w badaniach organizacji przemysłowych. 5 3 Prawdopodobnie chodzi o Johna Douglasa, który był specjalnym komisarzem Brytyjskiego Protektoratu Nowej Gwinei (1886-1888). Tak przynajmniej twierdzi autor przypisów do A Diary... Józef Litwiniszyn był kolegą gimnazjalnym Malinowskiego i jego bliskim przyjacielem. Studiował górnictwo w Leoben w Austrii. Kore­ spondowali ze sobą przez kilka lat (listy Malinowskiego w posiadaniu prof Jerzego Litwiniszyna). 5 4 215 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57a44279d981a45a025c66a97b0fc205.pdf b1ad742722375f9543a38824c129d789 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3457 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3241 Title A name given to the resource Ksiądz Edward Nitka (1919-1981) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.239-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh KSIĄDZ E D W A R D NITKA D n i a 12 s i e r p n i a 1981 r o k u z m a r ł po d ł u g i e j ehorobie k s i ą d z (1919-1981) I c h w y n i k i e m b y ł o przeniesienie w 1957 r o k u E d w a r d a N i t k d z i e k a n E d w a r d N i t k a , proboszcz p a r a f i i Paszyn k o ł o Nowego na p r o b o s t w o w Paszynie. T a m , w k o ń c u l a t S ą c z a . N a z y w a n o go s ł u s z n i e w y b i t n y m a n i m a t o r e m i s p o ł e c z ­ r o z p o c z ą ł K s i ą d z D z i e k a n s w o j ą d z i a ł a l n o ś ć na p o l u s z t u k i l u ­ sześćdziesiątych n i k i e m , a d z i e ł o jego ż y c i a — m a l u j ą c y i r z e ź b i ą c y Paszyn — d o w e j . W k r ó t c e s t a ł s i ę p o s t a c i ą bardzo p o p u l a r n ą o k r e ś l a n o zgodnie j a k o „ f e n o m e n w s k a l i europejskiej". s z a n o w a n ą na S ą d e c c z y ź n i e , t a k ż e przez s w y c h i d e o w y c h prze­ i ogólnie Gorlic c i w n i k ó w . M i a ł sporo w i e l b i c i e l i i p r z y j a c i ó ł , rozsianych po całej w ś r e d n i o z a m o ż n e j rodzinie chłopskiej. Od dzieciństwa p r a g n ą ł Polsce, g ł ó w n i e s p o ś r ó d l u d z i z a j m u j ą c y c h s i ę b l i ż e j s z t u k ą l u ­ p o ś w i ę c i ć s i ę s t a n o w i k a p ł a ń s k i e m u — b y ł , jeśli m o ż n a s i ę t a k d o w ą i n i e p r o f e s j o n a l n ą . Jego p l e b a n i ę , do k t ó r e j w e j ś c i e z d o b i ł Edward Nitka u r o d z i ł się w R o p i c y D o l n e j k o ł o w y r a z i ć , u r o d z o n y m k s i ę d z e m . J a k o jeden z naj d r a m a t y c z n i e j - szereg w y s o k i c h w i e l k a n o c n y c h p a ł m i transparent szych m o m e n t ó w licznie o d w i e d z a l i w y t r a w n i e j s i t u r y ś c i , poszukiwacze e g z o t y k i , swego ż y c i a wspominał epizod, g d y będąc a l u m n e m r o z c h o r o w a ł s i ę c i ę ż k o i m a ł o b r a k o w a ł o , a relego­ cudzoziemcy. B o Paszyn r z e c z y w i ś c i e s t a ł s i ę fenomenem. wano b y go z s e m i n a r i u m z p o w o d u złego s t a n u z d r o w i a . Ś w i ę ­ cenia o t r z y m a ł w 1944 r o k u , po c z y m z o s t a ł kapelanem A K . Po wojnie p r o w a d z i ł ksiądz Nitka zwyczajne ż y c i e pro­ „Witajcie!" H i s t o r i ę p o c z ą t k ó w owego fenomenu s t a r a ł e m s i ę naszki­ c o w a ć w a r t y k u l e Paezyński R . 29, 1975 n r 1/2). Teraz, ośrodek plastyki ludowej („PSL", kiedy śmierć księdza N i t k i zamknęła wincjonalnego k a p ł a n a . P r a c o w a ł j a k o w i k a r y w w i e l u parafiach pierwszy r o z d z i a ł d z i e j ó w tego o ś r o d k a , w a r t o e h y b a diecezji t a r n o w s k i e j , m . i n . w Pta.szkowej, Szczawnicy, S t a r y m miejsce Paszyna i jogo a n i m a t o r a w polskiej k u l t u r z e regionalnej S ą c z u . O ile m i w i a d o m o , z o s t a w i ł po sobie w s z ę d z i e j a k lat naj­ l e p s z ą p a m i ę ć . „ B y ł to p r a w d z i w y k s i ą d z , o f i a r n y , bardzo ludz­ określić siedemdziesiątych. O d czasu p r z y b y c i a k s i ę d z a N i t k i do Paszyna aż po s c h y ł e k k i " — wspominali wielokrotnie m o i r o z m ó w c y , żałujący, że został l a t s z e ś ć d z i e s i ą t y c h niewiele w s k a z y w a ł o na przeniesiony z i c h p a r a f i i . S z c z e g ó l n i e w B o r z ę c i n i e k o ł o Brzeska proboszcz r o z s ł a w i s w o j ą w i e ś i w t a k o r y g i n a l n y s p o s ó b p r z y ­ p o t r a f i ł sobie z a s k a r b i ć rzetelny a u t o r y t e t i po p r o s t u m i ł o ś ć c z y n i s i ę do o g ó ł u p a r a f i a n , co z r o s z t ą z a k o ń c z y ł o s i ę k o n f l i k t e m z w ł a d z a m i K s i ą d z N i t k a nie w y k a z y w a ł w ó w c z a s s z c z e g ó l n y c h zaintereso­ kościelnymi. Ministrantem obecnie k r a k o w s k i byl dziennikarz; tam wówczas wkrótce po Józef śmierci D z i e k a n a o p u b l i k o w a ł on w t y g o d n i k u „ W i e ś c i " s w o j ą to, że podniesienia s a m o ś w i a d o m o ś c i jej paszyński mieszkańców. Baran, w a ń s z t u k ą , a i p ó ź n i e j jego l e k t u r y z tej t e m a t y k i b y ł y raczej Księdza p r z y p a d k o w e . P o w t a r z a j ą c y s i ę w tekstach o Paszynie k o m p l e ­ wersję ment, jakoby Ksiądz obdarzony b y ł s z c z e g ó l n ą wrażliwością wydarzeń. 239 1 �k i l k u d z i e s i ę c i u w y b i t n y c h ) — lecz dlatego, że b y ł y ś w i e ż e , bez­ pretensjonalne, spontaniczne, w i ę c w y r ó ż n i a ł y s i ę k o r z y s t n i e na tle o g ó l n o p o l s k i e j p r o d u k c j i p r z e d m i o t ó w , zwanych s z t u k ą l u ­ dową. Historia Wojciecha Oleksego, wielokrotnie opisywana, wskazuje n a t o m i a s t na i n n y , bardzo i s t o t n y f a k t : przekonanie 0 wychowawczo-dydaktycznej roli twórczości. Metoda „ p o d n o ­ szenia" l u d z i za p o m o c ą u p r a w i a n i a s z t u k i b y ł a dorobkiem intelektualnym Księdza. Zanim oryginalnym jeszcze dowiedział s i ę , że praoe g ł u c h o n i e m e g o W o j t k a m o g ą b y ć w y s o k o ocenione p o d w z g l ę d e m p l a s t y c z n y m , K s i ą d z n a m a w i a ł go do r z e ź b i e n i a , by p o m ó c m u w rozprostowaniu grzbietu, dać m u z własnych dokonań. satysfakcję Co u d a ł o s i ę nadspodziewanie. Pomógł impuls z z e w n ą t r z — w t y m w y p a d k u I Konkurs Współczesnej R z o ź b y L u d o w e j K a r p a t P o l s k i c h , zorganizowany przez M u z e u m w Nowym S ą c z u . Trzej p a s z y ń s c y r z e ź b i a r z e o d n i o ś l i w nim niespodziewanie d u ż y sukces (dwie pierwsze i jedna druga na­ groda). K s i ą d z N i t k a w y k o r z y s t a ł ów f a k t , u s u w a j ą c p r z e r ó ż n o b a r i e r y psychologiczne s w y c h p a r a f i a n co s p o w o d o w a ł o , m o ż n a powiedzieć, erupcję zainteresowań rzeźbą, a potem malarstwem na szkle w n i e w i e l k i m Paszynie. Z a ś wszystko to d z i a ł o s i ę w latach s i e d e m d z i e s i ą t y c h —• c z y l i w okresie sztucznie windowanego p o p y t u na s z t u k ę l u d o w ą , w t ł a c z a n ą b e z l i t o ś n i e w r a m y k u l t u r y masowej z jednej s t r o n y , a g w a ł t o w n i e m a l e j ą c ą p o d a ż ą czy w r ę c z z a n i k i e m c a ł y c h dzie­ dzin chłopskiej twórczości samorodnej (np. kowalstwa, garn­ carstwa) — z d r u g i e j . Propagowane oficjalnie h a s ł a o narodowo- k l a s o w y m charakterze s z t u k i ludowej r o z m i j a ł y s i ę coraz jas­ k r a w i e j z r z e c z y w i s t o ś c i ą . R y n e k zaś p o t ę ż n i a ł . I t a coraz szybciej p o w i ę k s z a j ą c a s i ę szczelina b y ł a w p e w n y m s t o p n i u w y p e ł n i o n a przez K s i ę d z a D z i e k a n a i jego p a r a f i a n . S t ą d m i ę d z y popularność ich innymi sztuki. O c z y w i ś c i e , są t o s p r a w y o wiele bardziej s k o m p l i k o w a n e , nie s p o s ó b z a m k n ą ć i c h w j e d n y m akapicie, w y m a g a j ą o d r ę b n e j monografii. Bibliografia a r t y s t y c z n ą i b y ł koneserem s z t u k i , z w ł a s z c z a l u d o w e j , umiejętnie sterował rozwojem artystycznym swych jakoby parafian i b y ł i c h c o d z i e n n y m p l a s t y c z n y m k o n s u l t a n t e m — chyba nie o d p o w i a d a p r a w d z i e . Raczej wprost p r z e c i w n i e : Paszyn uak­ t y w n i ł s i ę a r t y s t y c z n i e m . i n . dlatego, że proboszcz nie miał paszyńska, gdyby ją opracować, kilkaset pozycji zawierałaby w p a r u j ę z y k a c h . Badano Paszyn od strony p s y c h o l o g i i t w ó r c z o ś c i , p e d a g o g i k i s p o ł e c z n e j , socjologii sztuki. N a podstawie t y c h b a d a ń p o w s t a ł o k i l k a prac magisterskich. Za s w ą d z i a ł a l n o ś ć o t r z y m a ł K s i ą d z D z i e k a n D y p l o m Oskara K o l b e r g a (1977 г.), n a g r o d ę Oskara K o l b e r g a (1978 г.), Medal osobistych a m b i c j i t w ó r c z y c h , a „ t y l k o " p a s j ę s p o ł e c z n i k o w s k ą . „ Z a m ą d r o ś ć i d o b r ą r o b o t ę " n a d a n y przez r e d a k c j ę „ G a z e t y Po­ Nie doradzał, jak należy rzeźbić i malować „ n a łudniowej" ludowo" —• (1978 г.). M i a ł honorowe c z ł o n k o w s t w o sądeckiego c h o ć b y dlatego, że sam nio bardzo t> w i e d z i a ł i b y n a j m n i e j tego oddziału Towarzystwa Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h . W roku f a k t u nie u k r y w a ł ; b y ł „ t y l k o " w s p a n i a ł y m i n s p i r a t o r e m , ani­ o t r z y m a ł Srebrny K r z y ż Z a s ł u g i z M i e c z a m i , b y ł t a k ż e kawalerem m a t o r e m , pedagogiem. B o w i e m — trzeba to w y r a ź n i e p o w i e d z i e ć K r z y ż a A r m i i Krajowej — Paszyn jest przede w s z y s t k i m fenomenem pedagogiczno-spo­ 1944 oraz d w u k r o t n i e M e d a l u W o j s k a . Po ś m i e r c i k s i ę d z a E d w a r d a N i t k i P a s z y n nie b ę d z i e j u ż t y m ł e c z n y m , t a k ż e p s y c h o l o g i c z n y m , nie z a ś a r t y s t y c z n y m . Paszy- s a m y m Paszynem. N a p l e b a n i i powstanie p r a w d o p o d o b n i e od­ niacy z d o b y l i w i e l k ą ilość n a g r ó d w k o n k u r s a c h s z t u k i ludowej dział nie dlatego, że są n i e p r z e c i ę t n i e z d o l n i plastycznie, nie dlatego, nie ulegnie rozproszeniu, parafianie b y ć m o ż e n a d a l b ę d ą r z e ź b i ć że i c h prace s ą w y b i t n e p o d 1 m a l o w a ć — ale k s i ę d z a N i t k i , c z ł o w i e k a o t a k w y j ą t k o w e j oso­ względem artystycznym (rzecz prosta, p o ś r ó d k i l k u d z i e s i ę c i u t w ó r c ó w z jednej wsi nie m o ż e b y ć tarnowskiego Muzeum Diecezjalnego, b o w o ś c i , n i k t nie jest w stanio z a s t ą p i ć . kolekcja Księdza � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8174e4483619dbdabb6f3a310c28ef7a.pdf 2d72542fa8c977e3c22b045ec296cde6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3802 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource haft ludowy Kurpie - haft ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3567 Title A name given to the resource Hafty kurpiowskie w Puszczy Białej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z,2; s.25-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text H A F T Y KURPIOWSKIE PUSZCZY BIAŁEJ RYC. 1 Obszar objęty jedną nazwą Kurpiów, dzielący się zasadniczo na d w i e puszcze: Zieloną i Białą, posiada w i c h obrębie wyraźne g r u p y , zróżnicowane niektóry­ m i o b j a w a m i życia k u l t u r o w e g o . W y n i ­ ka to z całego zespołu wpływów, j a k i m podlegały i podlegają poszczególne ob­ szary Puszczy. Do t y c h przejawów nale­ żeć będzie na terenie g r u p y pułtuskiej Puszczy Białej c h a r a k t e r y s t y c z n y strój kobiecy, wyrosły niewątpliwie ze s t a r y c h t r a d y c j i k u r p i o w s k i c h . Posiada o n swo­ iste cechy, różniące go od ubiorów no­ szonych w o k o l i c a c h Myszyńca, Kadzi­ dła, N o w o g r o d u , czy wreszcie O s t r o w i a Mazowieckiego. Ubiór t e n występuje zasadniczo na terenie czterech p a r a f i i w p o w i e c i e pułtuskim: O b r y t e , Pniewo, W o l a M y s t k o w s k a i Porządzie. Częściowo p i z e n i k a do w s i pogranicznych. N i e i n ­ teresuje nas w tej c h w i l i cały strój; prag­ n i e m y zająć się wyłącznie b o g a t y m haf­ tem pokrywającym kołnierz, m a n k i e t y i ramiona koszul k o b i e c y c h . Haft ten rozwinął się i skrystalizował w początkach dwudziestego wieku. U t r z y m a n y był w dwóch b a r w a c h : czer­ wonej i czarnej, p r z y c z y m b a r w a czarna odgrywała jedynie rolę podkreślającą r y ­ sunek. Zasadniczą była b a r w a czerwona. Haft t e n w y k o n y w a n o bawełną, zwaną tu g u r e m , choć już w l a t a c h dwudzies­ t y c h naszego stulecia k u p o w a n o po­ wszechnie 'w t y m celu bawełenkę D.M.C. N r 25. W okresie bezmała l a t czterdziestu, aż do w y b u c h u d r u g i e j w o j n y światowej styl tego haftu rozwinął się, dojrzał 25 �*^Jrfc» *•' ryc. г i wreszcie zmienił. Swój p u n k t k u l m i n a ­ cyjny, jeśli chodzi o bogactwo motywów, u m i a r p r o p o r c j i i harmonię barwną prze­ chodził w latach d w u d z i e s t y c h naszego stulecia. W początkach l a t trzydziestych następuje powiększanie motywów, przy jednoczesnym zagubieniu czystości r y ­ sunku, usuwanie p r a w i e całkowite bar­ w y czarnej, a powiększenie płaszczyzn zahartowanych grubą nicią czerwoną, co powoduje zatarcie konturu rysunku. Haft w t e d y nabiera c h a r a k t e r u bez­ kształtnej, niepokojącej plamy. O hafcie t y m pisano n i e j e d n o k r o t n i e . Już Kazimierz W ó j c i c k i ) w 1842 r o k u , potem K o l b e r g ) mówią, że kobiety puszczańskie noszą koszule wyszywane czerwonym g u z e m ) . Wzmianki u Wój­ cickiego nie są wyraźnie umieszczone w terenie. M ó w i on w p r a w d z i e o K u r ­ p i a c h - Gociach w dobrach b i s k u p i c h , a więc jest t u m o w a o Puszczy Białej — j?dnak o której jej części nie w i e m y . K o l b e r g znów wiąże haft j e d y n i e ze stro­ j e m k o b i e c y m o k o l i c Myszyńca i Ostro­ łęki, a więc Puszczy Zielonej; nie wspo­ m i n a natomiast o hafcie, opisując strój k o b i e c y ,,od Pniewa i Porządzia". Już w czasach współczesnych pisała o t y m hafcie Schrammówna ), Orynżyna ), wreszcie w o d d z i e l n y m o p r a c o w a n i u Se­ weryn Udziela ). Zarówno krótkie w z m i a n k i , j a k i szersze p u b l i k a c j e nie wyczerpały zagadnienia, dając, n i e k i e d y , wręcz sprzeczne i m y l n e informacje. Udziela np. umieszcza hafty tej g r u p y x 2 3 4 5 6 26 Mmff jfrmk-Tf-Hr a,» f^aiik,r, r l l , . w Puszczy Zielonej, a w y t w o r y hafciar­ skiego ośrodka w Gładczynie i d e n t y f i ­ kuje z o r y g i n a l n y m i h a f t a m i l u d o w y m i . Orynżyna zaś t w i e r d z i , że „na K u r p i a c h właściwych, p o t o m k o w i e d a w n y c h k m i e ­ ci b a r t n y c h n i e zdobią s w y c h ubiorów haftami. Znane w h a n d l u hafty, p o d na­ zwą k u r p i o w s k i c h , pochodzą z obszaru sąsiedniego, zamieszkałego przez t. zw. „Goci". Tymczasem K u r p i a n k i o b u Puszcz zdobiły swoje koszule haftem, zaś grupa pułtuska powstała ze wspólnych t r a d y c j i kurpiowskich. Schrammówna znów, omawiając techni­ kę tego haftu, p o m i j a charakterystyczne j e j cechy i nie w i a d o m o dla czego, t. zw. przez miejscowe h a f c i a r k i k o ł a nazywa rozetami. W s w y c h rozważaniach trzymać się bę­ dę podziału Puszczy Białej na d w i e gru­ p y terenowe, zwąc haft z o k o l i c O b r y t e ­ go, Pniewa, Ciołkowa, Rząśnika, Porzą­ dzia, W o l i M y s t k o w s k i e j , Wielątek, Dąbro­ w y , czy W y p y c h — p u ł t u s k i m , zaś 7 o k o l i c Poręby, T r z c i a n k i , Knurówca, U d r z y n k a , Bud Brańszczykowskich, Białe­ go Błota, czy O s u c h o w e j — o s t r ó w s к i m. W s z y s t k i e dotychczasowe omó­ w i e n i a i w z m i a n k i dotyczą j e d y n i e haf­ tów g r u p y pułtuskiej. Nigdzie natomiast nie m a m o w y o hafcie g r u p y o s t r o w s k i e j , z północno-wschodniej części Puszczy Białej, a dopiero poznanie okazów z o b u t y c h grup da możność przeprowadzenia dokładnej analizy i w y s n u c i a p e w n y c h wniosków. �NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY HAFCIARSKIE. 0 3 1 а а а ю 14 4 3 V V V 1й 12. 16 45 f Г 5 17 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. I i % > , , \ . \ 16 Dziurka Dziurka Kulasiki Kutasik Kulas — Kulas z Pającek obdzierzgnięta napowietrzna łańczuszkowy p i e s k i zakręcone gromadkami 19 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. Zielko Kołtuniarzyk Ocka Widełki — d z i o b k i Krzyżówka Scytki przetykane-drabka Scyciki Tak, j a k już wspomniałam, cały strój, a więc i będący jego częścią składową haft, wyrósł z d a w n y c h t r a d y c j i k u r p i o w ­ skich. Wśród najstarszych okazów, po­ chodzących z ostatnich dziesiątków ubie­ głego stulecia, nie natrafiłam jednak na hafty całkowicie czerwone, o których wspominają najstarsi badacze. Przeciw­ nie, są to hafty bądź całkowicie białe, bądź j e d y n i e podkreślone nitką niebies­ ką, czy czerwoną. Najstarsze z n i c h po­ chodzą z g r u p y o s t r o w s k i e j i z u w a g i na swoją prostotę — zdają się być p u n k t e m wyjściowym dla r o z w o j u późniejszych, bogatych, d w u b a r w n y c h haftów g r u p y pułtuskiej. W najstarszych koszulach hafty znaczą nieśmiałym r y s u n k i e m jedynie wąski koł­ nierzyk i m a n k i e t y ( o b s y t k i). Płótno 2.0 15. 16. 17. 18. 19. 20. Śprechy Strupki Pacek Kluski Kłosy Wiatracek przeznaczone na haft musiało być j a k n a j bardziej równe i gładkie i dlatego już w początkach dwudziestego w i e k u tkane na bawełnianym postawie, wreszcie ba­ wełną wątczone. Kołnierz i m a n k i e t y , przeważnie j e d n a k o w e j pięciocentymetrowej szerokości, w y k r a w a n o z płótna podwójnie złożonego, p o c z y m obie części zszywano i odwracano na drugą stronę, l i n i ę obwodową, w odległości pół cm o d brzegu kołnierza czy m a n k i e t u , przyszy­ w a n o następnie równym stebnem, „aby się trzymało k u p y " . Chodziło, b o w i e m , 0 to, aby m a n k i e t był s z t y w n y i nie z w i ­ jał się na przegubie ręki, a kołnierzyk lówno „ s t o j a i " . U s z t y w n i a n o je więc stebnem, białą nicią bawełnianą (ryc. 7). 1 tu zda się być p u n k t wyjściowy prze­ kształcenia u t y l i t a r n e g o ściegu stebna: s t e g n ó w k i — w element zdobniczy. 27 �W kołnierzu i m a n k i e c i e stegnówka obiegała t y l k o trzy s t r o n y płaszczyzny, pozostawiając wolną jedynie tę stronę, która miała być złączona z resztą k o s z u l i . ( M a n k i e t p r z y s z y w a n o do rękawa ozdob­ n y m ściegiem krzyżykowym l u b małymi, rytmicznie znaczonymi punktami, wyko­ n a n y m i ściegiem atłaskowym). Wzdłuż t y c h trzech brzegów rozwijał się n a j ­ prostszy ornament l i n e a r n y . Składał się o n z podwójnego, l u b częściej potrójnego, szeregu stegnówki, przedzielonej linią w y ­ pukłą, uzyskaną przez włożenie pomiędzy obie w a r s t w y płótna grubej n i c i l n i a n e j i ostebnowania jej z dwóch stron, albo pizez w y s z y c i e dużymi, p o j e d y n c z y m i ściegami к u 1 a s i к ó w (ryc. 3). N i e k i e ­ dy znów wąski, zaledwie półcentymetrow y pasek między rzędami stegnówki w y ­ pełniały male d z i u r k i obdzierzg n i ę t e l u b s t r u p k i (ryc. 5). W r o ­ gach kołnierza układano z dziurek obdzierzgniętych mały pięciopłatkowy k w i a t e k - k o ł o (ryc. 4). 1 I Iw. S U • ¿ W układzie motywów na kołnierzu i m a n k i e t a c h różnice są n i e w i e l k i e . Je­ d y n i e w rozszerzonych n i e k i e d y rogach kołnierza p r z y b y w a nieśmiałe koło ota­ czające dziurki obdzierzgnięte, czy s t r u p k i . Czasem nawet nieuporządkowana g r u p k a dziurek. Zdobienie ramienia, roz­ wijające się wzdłuż l i n i i łączącej rękaw z koszulą, jest także bardzo skromne i spotykane już t y l k o na koszulach g r u p y pułtuskiej, j e d n a k z zastosowaniem iden­ tycznego układu elementów, j a k n a k o ­ szulach o s t r o w s k i c h . I t a k na pochodzącej z początków dwudziestego w i e k u k o s z u l i Józefy Skoczeń z Wielątek N o w y c h , choć haft kołnierza i mankietów jest już d w u b a r w n y , na r a m i e n i u , pomiędzy d w o m a rzędami stegnówki, m a m y j e d y n i e zwy­ kłe k u l a s k i , t y p o w e d l a g r u p y ostrow­ skiej. W ramach omówionych elementów, a więc: stegnówki, kulasików, strupków, d z i u r k i obdzierzgnięte], rzadko łańcusz­ ka, obracała się cała koncepcja k o m p o ­ zycyjna hafciarek puszczańskich g r u p y o s t r o w s k i e j na przełomie dwudziestego w i e k u . R y t m i k a uzyskana przez staranne wykonanie poszczególnych motywów i równo odmierzony odstęp pomiędzy 3 �szeregami, oraz p l a s t y k a 'płaszczyzny, osiągnięta przez nić włożoną między sze­ r e g i stegnówki — to główne, najprostsze środki w y r a z u artystycznego w początko­ wej fazie rozwoju haftu o m a w ia ne j grupy. W s z y s t k i e te elementy weszły przeważ­ nie w rozwiniętej f o r m i e do haftu g r u p y pułtuskiej. Drogę e w o l u c j i t y c h elemen­ tów znaczą h a f t y białe — pułtuskie. Po­ zostały one w ubiorze k o b i e c y m jeszcze w t e d y , k i e d y już w pełni rozwinął się haft d w u b a r w n y — czerwono-czarny. Stoso­ w a n o go, b o w i e m , do k o s z u l ślubnych, a niektóre k o b i e t y nie chciały mieć k o ­ l o r o w e g o h a f t u na kołnierzu. „Czerwone przy t w a r z y — to m a r n i e " — mówiła m i jedna z gospodyń z W o l i M y s t k o w s k i e j — i u w s z y s t k i c h k o s z u l miała kołnierze haftowane nicią t y l k o białą, zaś m a n k i e ­ t y czerwono-czarną. . W koszulach g r u p y pułtuskiej „moda" nakazywała, aby kołnierz i m a n k i e t y były szersze. Zwiększała się więc płaszczyzna przeznaczona do haftu. Ilość d a w n y c h motywów n i e wystarczała. To też po­ większono obwód d z i u r k i obdzierzgniętej, r o z b u d o w a n o k w i a t e k - koło przez do­ robienie wokół środka ściegiem dzierzgan y m l i n i i o b w o d o w e j l u b małych płatków ściegiem atłaskowym. Poza t y m , w po­ szerzonym pasie między stegnówkami, przybył n o w y m o t y w w y k o n a n y atłask i e m : t. zw. k ł o s y . Przykładem tego może być haft na k o s z u l i ślubnej M a r i a n ­ n y Pęk z O b r y t e g o z 1912 r o k u (ryc. 1, 2). Stegnowka, choć jeszcze bardzo w y ­ raźna, schodzi do r o l i w y d z i e l a n i a płasz­ czyzn o r n a m e n t o w a n y c h . Jest ona rów­ nież k o n t u r e m całej k o m p o z y c j i , co jesz­ cze wyraźniej występuje w bogatszych, nieco późniejszych haftach białych — pułtuskich. M a n k i e t , już szerokości oko­ ło 10 cm, wypełnia k o m p o z y c j a bardziej s k o m p l i k o w a n a (ryc. 8, 9, 10). T r z y rzędy stegnówki, obiegając go z trzech stron, dzielą jego powierzchnię linią poziomą na pola ornamentacyjne, zaś linią póło­ krągłą urozmaicają r y s u n e k i stanowią obramienia dla rozrastających się kół, które zaczynają odgrywać bardziej do­ minującą rolę w hafcie g r u p y pułtuskiej. 10 �Powiększają' się r o z m i a r y k o l a przez roz­ budowę jego części składowych. W o k o ł o ażurowego środka, obwiedzionego w ma­ łym odstępie szeroką linią dzierzganą, p o j a w i a się rząd strupków. Pomiędzy pół­ k o l a m i wypełniają pustą przestrzeń małe z i e 1 к a zaznaczone zaledwie d w i e m a l i ­ n i a m i s p i r a l n y m i i trójkątnym pączkiem. 16 15 14 12 W t y m samym czasie, obok t a k skom­ plikowanego haftu , białego panuje wszechwładnie haft k o l o r o w y . W zebranym materiale t r u d n o jest wskazać drogę e w o l u c y j n e g o przejścia od haftu białego do czerwono-czarnego. Łat­ wiej, zdaje się, można ją uchwycić w roz­ w o j u k o m p o z y c j i motywów, gdyż spoty­ ka się czasem hafty, gdzie środek koła w y k o n a n y jest nicią białą, reszta jednak haftu jest czerwona, podkreślona linią czarną. T a k i m przejściowym okazem mo­ że być haft na m a n k i e c i e z Wielątek D u ­ żych (ryc. 11). M a n k i e t jest jeszcze sto­ s u n k o w o wąski, k o l a n i e w i e l k i e , rysu­ nek d e l i k a t n y i wyraźny, k r z y ż ó w k a zamykająca całość k o m p o z y c j i p r z y p o m i ­ na t a k charakterystyczne dla haftów os­ t r o w s k i c h k u l a s i k i , choć uzyskane i n n y m ściegiem. W miarę rozrostu koła, przez dodawanie n o w y c h elementów, gdy za­ czyna ono zdobywać samodzielną rolę w b u d o w i e k o m p o z y c j i , hafciarka wypeł­ nia lukę p o m ę d z y poszczególnymi koła­ m i już s p o t y k a n y m w hafcie białym z i e 1k i e m. Powoli te d w a nowe m o t y w y : koło, l u b półkole i ziele, rozrastając się, zdobywają dominującą rolę w hafcie o . w u k o l o r o w y m i decydują o jego charak­ terze. I c h liczne w a r i a n t y stanowią o bo­ gactwie i różnorodności hal tu. Inne, bo­ w i e m , n o w e elementy, których p r z y b y ­ wa coraz więcej, j a k : k l u s k i , w i a ­ t r a c z k i (wykonane atłaskiem), p i e s ­ ki zakręcone, kulasy, pajączki (szyte łańcuszkiem), o c k a , k o ł t u n i ar z y k , d z i o b k i czy krzyżówka, w y k o n a n e j e d n y m , dużym ściegiem, uzu­ pełniają już t y l k o kompozycję hafciarską. Stegnówka, która w hafcie k o l o r o w y m pozostaje zawsze białą, schodzi do pod­ rzędnej r o l i , wyłącznie pomocniczej. Za­ m y k a pola ornamentacyjne i jednocześ­ nie j e przedziela. �Rozbudowa koła pociąga za sobą wzbogacenie jego części składowych. W e ź m y dla przykładu koło na m a n k i e ­ cie z Rząśnik (ryc. 19). Zaczynając od środka wokoło d z i u r k i obdzieizgniętej szerokim ściegiem m a m y ocka, p o t y m łańcuszek, s c y c i k i , k o l t u n i a r z y k , łańcu­ szek i śprechy,- czasem z a m y k a koło koł­ t u n i a r z y k , czy s t r u p k i ułożone w g r o ­ m a d к i . Małe zielko rozrasta się w sa­ modzielne i duże z i e l e , ze s k o m p l i k o ­ w a n y m p ą с к i e m . Czasem ziele jest w wazonie. Pomimo takiego wzbogace­ nia r y s u n k u haftu, założenie k o m p o z y ­ cyjne pozostaje nadal linearno-ciągłe. J e d y n i e kołnierz, z u w a g i na jego rolę w stroju, ma stale symetralną budowę ornamentu, choć l i n i a łącząca oba jedna­ k o w e m o t y w y , umieszczone w rogach kołnierza, jest zawsze ciągła (ryc. 20,21). Układ motywów na kołnierzu i man­ k i e t a c h tej samej k o s z u l i nie łączy wspól­ na zasada kompozycyjna. Obie części • worzą oddzielne całości, trzymając się przy t y m p e w n y c h u s t a l o n y c h kanonów, wynikających z i c h przeznaczenia. N a mankiecie — obsytce, którego szerokość sięga n i e k i e d y 10 cm, zawsze jest zacho­ w a n a szeregowość układu zdobienia. Biała stegnówka, obiegająca go z trzech stron, n i k n i e wobec przewagi barwnej m o t y ­ wów. Szeregowość ta jest często podkre­ ślana układem k i l k u ciągów różnych motywów, z b u d o w a n y c h jedne nad d r u ­ g i m i , a rozdzielonych stegnówka (ryc. 16, 17). Jeśli n a w e t na kompozycję składać się będą trzy koła, półkola, czy t r z y zie­ la, to najczęściej j e d n a k o w e j wielkości i identyczne w układzie. Zamykać ]ę bę­ dzie biegnący górą i dołem szereg к zyżówek, pajączków, piesków zakręconych czy strupków. Rzadko, i to w starszych robotach, układ haftu zamknięty jest z trzech stron, jak to w i d z i m y na r y c . 11 i 12. M a n k i e t u w i d o c z n i o n y na r y c . 15 jest w s w y m układzie rzadko s p o t y k a n y . W zasadzie całość haftu na mankiecie c z y n i wrażenie w y c i n k a jakiegoś szlaku. 21 20 19 Symetryczna b u d o w a o r n a m e n t u na kołnierzu w hafcie k o l o r o w y m występuje dużo wyraźniej, aniżeli w hafcie białym. Dzieje się to z p o w o d u rozrostu w y m i a - 18 �RYC. 22 rów kołnierza, którego szerokość docho­ dzi do 15 cm, a co za t y m idzie, powięk­ sza się p o w i e r z c h n i a jego rogów, roz­ łożonych z o b u stron t w a r z y . Dawne, nie­ śmiałe kółeczko z dziurek obdzierzgnięt y c h rozrasta się w s k o m p l i k o w a n e koło 0 średnicy p r a w i e 5 c m z d w o m a z i e l a m i po b o k a c h ; t o znów hafciarka daje t r z y mniejsze koła — n i e k i e d y zróżnicowane wielkością i w z o r e m — albo duże ziele z małymi w i a t r a c z k a m i z o b u stron, czy wreszcie pół l u b ćwierć koła, w odpo­ w i e d n i m układzie elementów zdobni­ czych. Jednak l i n i a o b w o d o w a ornamen­ tu, zamykająca całość r y s u n k u , która jednocześnie wiąże obie s t r o n y kołnie­ rza, podkreśla stale założenie ciągłości kompozycji. Powoli jednak szerokość kołnierza zmusza do poszerzenia linii wiążącej. Jeszcze na kołnierzach z W i e lątki (ryc. 20, 21), o mniejszej szerokości, wystarcza l i n i a półkoli, czy piesków za­ kręconych, ale już na p r z e d s t a w i o n y c h na r y c i n i e 22, 23 p r z y b y w a rząd ziel o w y ­ bujałym r y s u n k u . Rzadko można spot­ kać kołnierz, gdzie zdobione są jedynie jego r o g i . L i n i a łącząca na r a m i e n i u rękaw z ca­ łą koszulą najbardziej narzuca układ ciągły k o m p o z y c j i . Jest to więc najczęś­ ciej szereg półkoli o d s t r o n y rękawa 1 drobniejszy m o t y w krzyżówki, pającz­ ków, czy kulasików od strony ramienia. D w a rzędy stegnówki na szwie dzielą obie części. Pomysłowość i fantazja hafc i a r k i — k o m p o z y t o r k i znajduje w y r a z w układzie elementów zdobniczych każ­ 32 dego półkola. Widziałam w O b r y t e m koszulę posia­ dającą haft składający się z 19 półkoli i w każdym układ elementów hafciar­ skich był i n n y , choć w i e l ­ kość i c h była ta sama. W pierwszych, nawcześniejszych haftach koloro­ w y c h nić czerwona rysowa­ ła jedynie kompozycję, w późniejszych zakładała ca­ łe płaszczyzny liniami — jedna o b o k d r u g i e j — ściegu łańcuszkowego l u b pojedyn­ czego. D a w n a krzyżówka czy p i e s k i za­ kręcone, poprzednio w y k o n a n e jedną l i ­ nią, po t y m składały się z trzech l u b czte­ rech szeregów. Kompozycja z r y s u n k o w o k r e s k o w e j staje się płaszczyznową. Co­ raz mniej widoczna jest powierzchnia płótna z a k r y w a n a przez haft. Wyraźnie to w i d z i m y , choćby zestawiając rysunek h a f t u n a r y c . 11, z ryc. 18 i 23. W pierw­ szej fazie tego przejścia nić czarna w y d o ­ b y w a k o n t u r r y s u n k u . Z a n i k a ona jednak w Haftach z ostatnich l a t przed wojną, wobec czego następuje zupełna zmiana założenia r y s u n k o w e g o d a w n y c h kompo­ zycji h a f c i a r s k i c h , tak drobiazgowych i precyzyjnych. Przy w y k o n y w a n i u haftu posługiwano się następującymi ściegami: a 11 a s к oV/ у m, ł a ń c u s z k o w y m , wreszcie pojedynczym. Atłaskiem w y k o n y ­ w a n o : śprechy, s c y c i k i , k l u s k i , strupki, czy pączki zielu; łańcuszkiem: p i e s k i za­ kręcane, k u l a s y , pajączki; p o j e d y n c z y m : ocka, drabkę, d z i o b k i , krzyżówkę, kołt u n i a r z y k . Rzadko używano ściegu, któ­ r y czynił wrażenie luźnej stegnówki. O t a ­ czano n i m jako linią czarną, p i e s k i za­ kręcone. Zasady haftu znała każda kobieta w miejscowościach gdzie był noszony. Jednak wyjątkowo zdolne h a f c i a r k i — k o m p o z y t o r k i były bardzo cenione i dą­ żeniem każdej k o b i e t y puszczańskiej b y ­ ło mieć koszulę przez n i e wykonaną. D a w n i e j następowało t o drogą zwykłej, sąsiedzkiej, czy przyjacielskiej przysługi. W ostatnich latach przed wojną, w i e l e �dziewcząt — być może pod wpływem hafciarskiego oś­ rodka w Gładczynie — trak­ towało haft, jako uboczne zajęcie zarobkowe. N a j t r u d n i e j może jest wy­ śledzić, jaką drogą powsta­ wała koncepcja twórcza haf­ c i a r k i . Podstawą był zawsze haft w i d z i a n y na innej ko­ szuli, który podobał się da­ nej kobiecie. G o t o w a była w t e d y iść do i n n e j w s i odle­ głej o k i l k a kilometrów, aby koszulę pożyczyć i wzór przehaftować. Mając przed sobą wzór, przenosiła kompozycję z jednej k o s z u l i na drugą nie p r z y pomocy r y s u n k u t y l k o licząc mozolnie poszczególne ściegi, a n a w e t n i t k i płótna. N a j p i e r w w y k o ­ nywała stegnówkę, p o t y m obliczała do­ kładnie odstępy pomiędzy m o t y w a m i l i ­ cząc n i t k i , czy też składając płótno i za­ łamując go w t y m miejscu, gdzie miał być dany m o t y w . Załamaniem płótna w y ­ szukiwała także środek koła. Budowała koło zawsze zaczynając od środka i do­ dając następnie poszczególne pierścienie k o m p o z y c j i . Dlatego też analizując koło, w i d z i m y , że jego układ mógł być zamk­ nięty p o p r z e d n i m l u b jeszcze wcześniej­ szym pierścieniem. Rzadko wzór był nie­ w o l n i c z o naśladowany, dlatego trudno było znaleźć d w i e koszule zdobione iden­ t y c z n y m haftem. Już w czasie przeno­ szenia wzór przeważnie ulegał m o d y f i ­ kacji. Do najzdolniejszej h a f c i a r k i , któ­ rą ceniły k o b i e t y danej w s i , czy nawet parafii, schodziły się sąsiadki haftować swoje koszule i słuchały j e j rady przy układaniu, czy zmianie w z o r u . T u dopie­ ro, w gronie i n n y c h haf ciarek, decydo­ wano, czy w d a n y m m i e j s c u haftu lepiej dać wiatraczek, czy kulas. W t y c h właś­ nie w a r u n k a c h powstawały liczne w a ­ r i a n t y zasadniczych motywów i i c h ukła­ du; w t a k i m właśnie momencie wola twórcza a n o n i m o w e j a r t y s t k i decydo­ wała jaką „modą" będą haftowane koszu­ le w d a n y m okresie. Indywidualność hafciarki najwyraźniej, gdy zestawimy występuje d w a hafty R Y C . 23 o t y c h samych m o t y w a c h , p o t r a k t o w a ­ n y c h zupełnie inaczej. W e ź m y d w a koł­ nierze: ryc. 22 i 23. K o m p o z y c j a kołnie­ rza r y c . 22 jest r y s o w a n a d e l i k a t n i e , j a k g d y b y cienką igłą; strzeliste ziele p r z y p o m i n a anemiczną roślinę w y h o d o ­ waną bez słońca. Tymczasem haft n a koł­ nierzu r y c . 23 jest z w a r t y i rozłożysty; w y c i n e k koła jest z b u d o w a n y z m o c n y c h , grubą, śmiałą kreską nałożonych elemen­ tów; jędrne ziele, j a k g d y b y wyrosłe na tłustej, żyznej glebie. T o samo da się p o ­ wiedzieć p r z y zestawieniu t y c h samych elementów, wziętych z poszczególnych haftów i t y m się może tłumaczy wraże­ nie niezwykłej różnorodności i bogactwa wzorów p r z y ograniczonej liczbie ście­ gów. Jest rzeczą niewątpliwą, że dopiero ze­ branie większej ilości okazów z każdej wsi, da możność przeprowadzenia syste­ m a t y k i t y c h haftów, a n a w e t p o z w o l i w y ­ odrębnić pewne g r u p y o i m t y l k o właś­ c i w y c h i n t e r p r e t a c j a c h poszczególnych motywów. Narazie, kończąc swoje u w a ­ gi, muszę podkreślió, że piękno h a f t u za­ leżało n i e t y l k o o d układu motywów, de­ l i k a t n e j , cienką nitką w y k o n a n e j l i n i i r y s u n k u , czy wreszcie z h a r m o n i z o w a n i a barwnego. Niemałe znaczenie posiadało również staranne w y k o n a n i e , przez któ­ re haft nabierał pełnię efektu artystycz­ nego. To też stosowana później grubsza nić, pośpiech, a co za t y m idzie, niedo­ kładność w y k o n a n i a wpłynęły na obni­ żenie wartości a r t y s t y c z n e j o s t a t n i c h haf­ tów pułtuskich. 33 �V/ c h w i l i obecnej, g d y cały ubiór gru­ py pułtuskiej stał się już t y l k o r e k w i z y ­ tem, w y j m o w a n y m ze skrzyń na u r o ­ czystości, znikła właściwa rola haftu. Już w latach trzydziestych, w w y n i k u u t w o ­ rzenia wspomnianego ośrodka hafciar­ skiego w Gładczynie, haft ten wyszedł poza r a m y stosowania go jedynie w zdo­ P R Z Y 1. W ó j c i c k i - K a z i m i e r z , K u r p i e — Gocie. Z a r y ­ d o m o w e , r o k 1842, t o m . I I I , str. 200. 2. K o l b e r g O s k a r . M a z o w s z e , 1856, t o m I V , str. 8 1 . 3. W ó j c i c k i pisze: „koszule białe, c i e n k i e , płó­ cienne, w y s z y w a n e p r z y kołnierzu, ramiączkach i rękawach c z e r w o n y m guzem (sznurkiem)'. .lost t u n a p e w n o omyłka, czy w d r u k u , czy też s imego autora. Dotychczas, bowiem, na K u r sy S P I S R y c . 1. — W i e ś O b r y t e . 1912. H a f t biały. R y c . 2 — W i e ś O b r y t e . 1912. H a f t biały. R y c . 3. — Wieś T r z c i a n k a , p o w . Ost rów M a z . W y k . K u r o w s k a o k . 1890 r . H a f t biali/. R y c . 4. — Wieś Białe Błoto, p o w . O s t r ó w M a z . W y k . D e l u g a M a r i a n n a o k . 1897 r. H a f t biały. R y c . 5. — W i e ś Białe Błoto, p o w . O s t r ó w M a z . W y k . D e l u g a M a r i a n n a o k . 1897 r. H a f t Biały. R y c . 6. — W i e ś T r z c i a n k a , p o w . O s t r ó w M a z . W y k . K u r o w s k a o k . 1890 r. H a f t biały z f r a g m e n ­ tem czerwonym. R y c . 7. — Wieś C i o t k o w o , p o w . Pułtusk. W y k . D z i a d a k M a r i a n n a o k . 1910 r. H a f t biały. R y c . 8. — W i e ś C i o ł k o w o — Z a m b s k i , p o w . P u ł ­ t u s k . W y k . B i e r n a c k a A l e k s a n d r a o k . 1912 r. H a f t biały. R y c . 9. — W i e ś W i e l ą t k i . p o w . Pułtusk. Haft biały. R y c . 10 — W i e ś Wielątki, p o w . Pułtusk. Haft biały. R y c . 11. — W i e ś W i e l ą t k i . p o w . Pułtusk, ( t a b l i ­ ca b a r w n a ) . R y c . 12. — Wieś Rząśnik, p o w . Pułtusk. H a f t c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. b i e n i u koszul. Z w a b i o n e możnością za­ r o b k u , zdolniejsze h a f c i a r k i w y k o n y w a ­ ły na sprzedaż s e r w e t k i , obrusy, chus­ teczki, a n a w e t całe suknie, zdobiąc j e t y m haftem. W y r o b y te były p o t y m sprzedawane w sklepach przemysłu l u ­ dowego i stały się z czasem popularne w całej n i e m a l Polsce. P I S Y: p i a c h bawełnę nazywają g u r e m , a n i e g u z e m . 4. Schrammówna H e l e n a . S z t u k a l u d o w a i j e j z n a c z e n i e d l a k u l t u r y a r t y s t y c z n e j . W i l n o , 1939. str. 62. 5. Orynżyna J a n i n a . Przemysł l u d o w y w Polsce. W a r s z a w a , 1937, str. 84, 85. 6. U d z i e l a S e w e r y n . H a f t y k u r p i o w s k i e . K r a ­ ków, 1936. R Y C I N : ca R y c . 13. — W i e ś Rząśnik, p o w . Pułtusk, ( t a b l i ­ barwna). R y c . 14. — W i e ś W i e l ą t k i , p o w . Pułtusk. czerwony, fragmenty czarne. Haft R y c . 15. — W i e ś W o l a M y s t k o w s k a , p o w . P u ł ­ tusk. H a f t c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. R y c . 16. — W i e ś Rząśnik, p o w . c z e r w o n y f r a g m e n t y czarne. R y c . 17. — Wieś W i e l ą t k i , p o w . ca b a r w n a ) . R y c . 18. — W i e ś Rząśnik, p o w . c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. R y c . 19. — W i e ś Rząśnik, p o w . c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. R y c . 20. — W i e ś W i e l ą t k i , p o w c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. Pułtusk. Haft Pułtusk, ( t a b l i ­ Pułtusk. Haft Pułtusk. Haft Pułtusk. Haft R y c . 21. — W i e ś W i e l ą t k i , p o w . Pułtusk. H a f t c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. R y c . 22. — W i e ś Rząśnik, p o w . Pułtusk. Haft c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. R y c . 23 — W i e ś Rząśnik, p o w . Pułtusk. Haft czerwony, f r a g m e n t y czarne. LES .BRODERIES DE K U R P I E D A N S L A P U S Z C Z A BIAŁA. Les b r o d e r i e s de K u r p i e a p p a r t i e n n e n t a u x p l u s belles e n P o l o g n e . L ' a u t e u r r e t r a c e l e u r développem e n t au c o u r s d u X X - e siěcle en faisant r e s s o r t i r d e u x g r o u p e s : c e l u i de Pułtusk et c e l u i d'Ostrów. Ces b r o d e r i e s sont exécutées en t r o i s c o u l e u r s ; b l a n c h e , n o i r e et r o u g e ; o n les t r o u v e s o u v e n t sur les cols et les m a n c h e t t e s des chemises de femme. L ' a u t e u r s u i t le développement de l a c o m p o s i t i o n des b r o ­ deries et la signiíication des motiís íespectifs d ' o r n e m e n t a t i o n d e p u i s l e u r debut j u s q u ' a u s t y l e p l e i n e ment développé, q u i á l ' h e u r e a c t u e l l e , change de caractére. L ' a u t e u r c i t e e n o u t r e les c o n d i t i o n s q u i i n f l u e n t sur le développement des b r o d e r i e s de K u r p i e et n o u s a p p r e n o n s a i n s i a c o n n a i t r e l'iniíiat i v e créatrice des brodeuses. 34 �