1 50 112 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3766034fa085df334447e80149d489a2.pdf 4bff46074ffb0a2b19c82e28760fce3f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5609 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5215 Title A name given to the resource "Arabska" polityka zagraniczna i arabskie techniki mediacyjne/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.73-91 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cyganik, Filip Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text FiMp Cyganik doktorant w Katedrze Bliskiego i Dalekiego W s c h o d u Instytutu Studiów Regionalnych I UJ. A b s o l w e n t studiów na kierunkach: kulturoznawstwo w zakresie studiów I blisko- i dalekowschodnich oraz archeologia śródziemnomorska i Bliskiego | uwzględnieniem Islamskiej Republiki Iranu. - W s c h o d u . Obszar zainteresowań: problematyka krajów islamskich ze szczególnym „Arabska" polityka zagraniczna i arabskie techniki mediacyjne P rzystępując do opisywania polityki za­ granicznej któregokolwiek z państw arabskich, należy najpierw zwrócić uwa­ gę na ogólną charakterystykę arabskiej polityki zagranicznej. J u ż sam przymiotnik „arabska" wskazuje na występowanie pewnych różnic między nią a tym, co zwykliśmy nazywać za­ chodnią polityką zagraniczną. Trzeba jednak zaznaczyć, że różnice te nie mogą przekraczać pewnej granicy, poza którą nie byłaby możliwa 1 jakakolwiekkomunikacja czy interakcja. Każdy rodzaj polityki zagranicznej musi się mieścić w ramach ogólnie przyjętego międzynarodo­ wego systemu, inaczej nie będzie mogła ona spełniać swoich podstawowych celów. Oczy­ wiście taki globalny system nadal nie wyklu­ cza istnienia regionalnych jej odmian. Politykę zagraniczną tworzą bowiem ludzie i dlatego poważny wpływ na jej kształt mają uwarunko­ wania kulturowe i społeczne . 1 M.C. Hudson, Democracy and Foreign Policy in the Arab World, [w:] D . Graham, M . Tessler (red.), Democracy, War and Peace in The Middle East, Indiana University Press, Bloomington 1995, s. 195-196. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA �Filip Cyganik 74 1. Historia - z b i o r o w a pamięć n a r o d u Wiele przyczyn obecnej arabskiej polityki za­ granicznej leży w historycznej spuściźnie regio­ nu. Dla mieszkańców Bliskiego Wschodu wiek X X był okresem frustracji, wielu niespełnionych oczekiwań i klęsk. Czasy kolonializmu odcisnęły wyraźne piętno na Arabach i postrzeganiu przez nich europejskich państw . Wspierając wojska Ententy przeciw Turkom, liczyli na uzyskanie niepodległego państwa. Po fiasku tych planów poczuli się oszukani przez Europejczyków . Skutki podziału Bliskiego Wschodu po upad­ ku kolonializmu są widoczne do dzisiaj. Nie do końca przemyślane granice wielokrotnie były przyczyną różnych konfliktów. Problem uwi­ docznił się szczególnie podczas inwazji Iraku na Kuwejt w 1990 roku, kiedy to Saddam Husajn zakwestionował w ogóle prawo Kuwejtu do sa­ modzielnego istnienia . Historia ma poważny wpływ na podstawy pro­ cesu formowania się polityki zagranicznej. Należy sobie uświadomić, że nie wszystko w polityce jest lub może być racjonalne. Polityka nakierowana jest na przyszłość bliższą lub dalszą - opiera się bezpośrednio na pamięci, na którą składają się historia, tradycja, doświadczenie życiowe, a co ważniejsze sposób, w jaki zostały zapamiętane dane zdarzenia. Czynniki te kształtują ludzkie nadzieje i oczekiwania, a także wpływają na re­ alizacje planów. Odnosi się to zarówno do poje­ dynczych osób, jak i całych społeczeństw. Dobrym przykładem może być wspomniana wcześniej 2 3 4 2 R.M. Coury, Who Jnvented" Egyptian Arab Nationalism? Part I, „International Journal of Middle East Studies", vol. 14, Issue 3 (Aug. 1982), s. 249-281. 3 R.S. Humphreys, Between Memory and Desire. The Middle East in Troubled Age, University of California Press, Berkeley 1999, s. 23-25. 4 wciąż żywa pamięć o czasach kolonializmu, któ­ ra nadal odgrywa dużą rolę w kształtowaniu się światopoglądu - nie tylko arabskich polityków, ale również zwykłych ludzi . Analizując politykę arabskich przywódców, należy zadać pytanie, czego nauczyła ich histo­ ria. Nie chodzi o to, co obiektywnie się wyda­ rzyło, ale o to, co oni sami pamiętają lub myślą, że pamiętają. Pamięć historyczna Arabów bar­ dzo się różni od pamięci Europejczyków czy Amerykanów. Fakt ten w zasadzie nie powinien wymagać uzasadnienia, lecz często się o nim za­ pomina. Historyczna pamięć jest zróżnicowana nawet w obrębie cywilizacji zachodniej. Inaczej pamięta historię I I wojny światowej Francuz czy Niemiec, a inaczej Polak . 5 6 Zbiorowa pamięć narodu jest jednym z czyn­ ników kształtujących postrzeganie rzeczywisto­ ści, a co za tym idzie, ma wpływ na działania podejmowane przez społeczeństwo lub jego reprezentantów . Polityka zagraniczna USA czy krajów europejskich w niewielkim stopniu uza­ leżniona jest od balastu przeszłości - zwłaszcza tragicznej. Amerykańscy i europejscy przywódcy potrafili całkiem dobrze poradzić sobie z tym ciężarem. Nawet jeśli sięgają po odwołujące się do przeszłości hasła, nie spotykają się one z większym odzewem. Problem ten w większym stopniu dotyczy krajów Europy Środkowej, acz­ kolwiek argument historyczny odgrywa coraz mniejszą rolę w polityce regionu . 7 8 Na Bliskim Wschodzie pojawiają się odnie­ sienia nawet do tak odległych czasów jak okres 5 R.S. Humphreys, op. cit., s. 83-84. 6 L . Moczulski, Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni, Bellona, Warszawa 1999, s. 221-237. 7 J.D. Green, Are Arab Politics Still Arab?, „World Politics", vol. 38, Issue 4 (Jul., 1986), s. 611-625. 8 L . Moczulski, op. cit., s. 238-253. M . Barnett, Institutions, Roles and Disorder: The Case of the Arab State System, „International Studies Quarterly" vol. 37 (1993), s. 271-296. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e krucjat. Mimo że przeciętny Arab niewiele wie na ten temat, mit wojen krzyżowych nadal ma pewien wpływ na postrzeganie rzeczywistości. Nie jest to jedyny obraz historii zachowany w pa­ mięci zbiorowej Arabów. Część z nich dotyczy Gamala Abd El-Nassera i jego polityki, zdra­ dy Anwara es-Sadata oraz poczucia oszukania przez kraje mandatowe . Obraz zachowany w świadomości jednej osoby czy całego społeczeństwa nie musi być obiektywnie prawdziwy. Nabiera cech prawdziwości już przez sam fakt swojego istnienia. Z czasem staje się na­ rodową prawdą, której nie ma potrzeby weryfiko­ wać. Dla badacza analizującego arabską politykę zagraniczną nie ma większego znaczenia, jakie były przyczyny zaistnienia danego obrazu i czy mają oparcie w faktach. Ważne, aby pamiętano sam fakt istnienia tego problemu oraz zdawano sobie sprawę z jego znaczenia . 9 10 2. Brzemię k o n f l i k t u z Izraelem Wydaje się, że nad każdą kwestią polityczną na obszarze Bliskiego Wschodu unosi się widmo konfliktu palestyńsko-izraelskiego. Większość decyzji podejmowanych przez państwa arabskie na arenie międzynarodowej, nawet dotyczących spraw, które są odległe od kwestii palestyńskiej, nosi jego piętno. Sami Arabowie przestali za­ uważać, iż wszystko sprowadzają do tej kwestii. Problem palestyński stał się dyżurnym tema­ tem podczas wszystkich spotkań przywódców arabskich. Każde wydarzenie, które ma miejsce w regionie, jest rozpatrywane pod kątem jego relacii do sytuacji palestyńskiej Często argumentuie sie iż dzieje sie tak dlatego ze Drobiem Palestyńczyków jest w rzeczywistości jednym 9 10 R.S. Humphreys, op. cit., s. X I - X I X . F. Aj ami, Szejkowie, myśliciele, terroryści, Fakty, Warszawa 2000, s. 187-191. 11 H . Khashan, Are the Arabs Ready for Peace with Israel?, „Middle East Quarterly", March 1994, vol. I , Number 1. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 75 z aspektów relacji arabsko-izraelskich i napięć, które występują pomiędzy tymi nacjami. Jednak zbyt często sami Arabowie rozdzielali kwestie relacji arabsko-izraelskich od palestyńsko-izraelskich i argument ten w dużej mierze się zdewaluował . Doprowadziło to do pojawienia się zarzutów, częściowo prawdziwych, iż przywód­ cy arabscy traktują tę sprawę jako rodzaj tematu zastępczego. Nastawienie Arabów wymusza na innych pań­ stwach określoną politykę, w której wszystkie de­ cyzje odnoszące się do Bliskiego Wschodu siłą rzeczy splatają się z kwestią Palestyny. Doszło do takiej sytuacji, że każdy uczestnik bliskowschod­ niej polityki świadomie lub nie zwraca się ku tej sprawie. Wielu polityków i badaczy podkreśla, że problem palestyński wyrwał się spod kontroli i z biegiem czasu coraz trudniej go rozwiązać. Kolejne próby wyjścia z impasu kończą się niepo­ wodzeniem z winy jednej lub drugiej strony. Ma to jak najbardziej niekorzystny wpływ nie tylko na losy Palestyńczyków Sami Arabowie zbyt często uzależniają Jakiekolwiek zmiany od jego pozytyw­ nego rozwiązania poważnie utrudniaiac nawet najmniejsze reformy w regionie 11 12 3. Rola silnych j e d n o s t e k W każdym systemie władzy, czy to demokra­ tycznym, autorytarnym czy totalitarnym, ogrom­ ną rolę w kształtowaniu się polityki zagranicznej odgrywają silne jednostki. Na Bliskim Wscho­ dzie widać to szczególnie wyraźnie. Nie chodzi tu tylko o osoby dzierżące władzę państwową, ale także o liderów grup religijnych, organizacji zbrojnych lub, co jest specyficzną cechą regionu, przywódców plemiennych . 13 12 J.D. Green, op. cit., s. 611-625. 13 T. Łoś-Nowak, Stosunki międzynarodowe. Teorie - systemy - uczestnicy, Wydawnictwo UWr, Wrocław 2006, s. 203. �Filip Cyganik 76 Na tym gruncie powstał mit, który często pojawia się przy opisywaniu arabskich przy­ wódców przez europejskich lub amerykańskich obserwatorów. Postrzega się ich jako szaleńców u w ł a d z y (Middle East Madman), eksponu­ mniej racjonalna od polityki ich zachodnich od­ powiedników . 15 4. Panarabizm i tożsamość n a r o d o w a jąc ich nieracjonalną politykę. Te wyobrażenia przyjmują różną formę: dyktator w wojskowym mundurze (pułkownik Muammar Kadafi); bro­ daty bojownik kojarzony z obalonymi w Afga­ nistanie Talibami czy fundamentalistyczny du­ chowny pokroju Umara Abd ar-Rahmana bądź szejka Ahmada Jasina, duchowego przywódcy Hamasu. Postacie te bardzo silnie oddziałują na zachodnie wyobrażenia islamskiego świata i jego liderów . Powstawanie tożsamości narodowej wśród Arabów związane jest z narodzinami państw, które de facto nigdy wcześniej nie istniały. Pro­ cesy te zapoczątkowały poważne przewartościo­ wanie arabskości i poczucia kultury arabskiej. Z początku społeczeństwo arabskie nie zdawało sobie sprawy ze zmian, jakie w nim zachodziły. Młode państwa starały się przede wszystkim utrzymać niepodległość nie tylko budować swo¬ ją tożsamość Faktem jest, że na Bliskim Wschodzie często słyszy się ekstrawagancką retorykę i argumenty całkowicie dla nas niezrozumiałe. Z drugiej stro­ ny podobne zarzuty można wysunąć wobec wie­ lu polityków z krajów powszechnie uważanych za demokratyczne. Jeśli spojrzymy dokładniej na polityczną arenę Bliskiego Wschodu, okaże się, że za tą wręcz teatralną fasadą funkcjonują pragmatyczni politycy, którzy doskonale wiedzą, jakie cele chcą osiągnąć. Na dodatek potrafią je osiągać metodami nieodbiegającymi w zasadni­ czy sposób od metod powszechnie stosowanych na Zachodzie Politycy ci zdaia sobie sprawę z w y m o t ó w iakie narzuca system międzynaro­ dowa polityki zagraniczna Potrafią sie do nieeo dostosować Zdaia sobie sprawę ze aby o s i a d a ć niektóre cele, muszą starannie zakamuflować swoie motvwv Większość ich apresvwnei reto Do tego czasu istniała idea jednego wielkiego narodu arabskiego, który swoimi korzeniami sięgał epoki Proroka i kalifów, a nawet dalej. Przywoływano wizję państwa, które rozpoście­ rało się od Indii do Hiszpanii. Była to wizja urzekająca, lecz jej realizacja we współczesnej dobie nie mogła się powieść. Bardzo wcześnie wielu arabskich polityków i myślicieli zdało sobie z tego sprawę. Podział regionu na zawsze przekreślił to, co i tak było niemożliwe. Po­ szczególne państwa rozpoczęły swoją politykę i istnienie osobno . 14 ryki nie iest skierowana bezpośrednio n zeciw Zachodowi mimo ze raki nada,a ,a kszlałr lecz ma za zadanie zwiększenie nonarcia dla danei nolirvki wśród n ł J L t e l i arahddrh Pnlirvka Na3a ^ A t J ^ A A , ^ ^ n ' Z I a ejnTecósz^ a 16 17 Wraz z podziałem zaczęła się nieuchronna zmiana w świadomości Arabów. Obok siebie zaistniały dwie tożsamości: panarabska i na­ rodowa. Ich wzajemne relacje zmieniały się w czasie. Najpierw przewagę miała tożsamość panarabska. Świadomość przynależności do na­ rodu irackiego, syryjskiego czy egipskiego była niewielka i nie brano jej pod uwagę. Kształ­ towanie się władzy i systemów wewnętrznych poszczególnych państw zainicjowało powolny proces zmian. Mieszkańcy zaczęli się utożsa­ miać z otaczającą ich rzeczywistością. Zaczęły 14 R.S. Humphreys, op. cit., s. 83. 16 R.M. Coury, op. cit., s. 249-281. 15 Ibid., s. 111-113. 17 R.S. Humphreys, op. cit., s. X I - X I X . BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e się pojawiać więzi, które stały się zaczątkiem świadomości narodowej . Po ugruntowaniu się struktury wewnętrznej danego kraju proces ten znacząco przyspieszył. Obie tożsamości stały się równorzędne i współ­ istniały na jednym poziomie. Ludzie, którzy wcześniej uznawali się za Arabów, a dopiero potem obywateli któregoś z krajów arabskich, zaczęli jednym tchem mówić o swojej podwój­ nej narodowości. Obecnie tożsamość narodowa wypiera abstrakcyjną tożsamość panarabską. Za­ miana ta nie oznacza jednak całkowitego zaniku poczucia wspólnoty wszystkich Arabów . 18 19 Część badaczy twierdzi, że na Bliskim Wscho­ dzie od pewnego czasu dochodzi do podobnych zmian, jakie występowały w Europie w X I X i na początku X X wieku, a miały swoje ukoronowa­ nie w postanowieniach konferencji wersalskiej . Z drugiej strony, pomimo lansowania idei eu­ ropejskości w Europie nastąpiło także nasilenie się poglądów nacjonalistycznych. Dowodem na to są przede wszystkim powstanie niepodległych narodowych państw z byłych republik radziec­ kich, rozpad Jugosławii, a wcześniej Czechosło­ wacji. Te zmiany nie dotyczą tylko Europy. Po­ mimo tego, że zachodzą procesy globalizacyjne, problem nie znika - można wręcz powiedzieć, że się nasila. Powstało wiele nowych państw, np. Timor Wschodni, a co najmniej kilkanaście in­ nych narodów walczy o niepodległość . 20 21 Jeśli spojrzeć z tego punktu widzenia, okaże się, że to, co dzieje się na Bliskim Wschodzie, a co swoimi korzeniami sięga okresu powstawa­ nia pierwszych niepodległych państw, nie jest 18 C D . Smith, Palestine and the Arab - Israeli Conflict, niczym niezwykłym. Procesy bliskowschodnie mają oczywiście swoją regionalną specyfikę, ale nie odbiegają w zasadniczy sposób od trendów globalnych . Analizując kształtowanie się narodowej toż­ samości Arabów, można wyróżnić kilka zasad­ niczych elementów, które wpłynęły na jej postać. Pierwszym z nich były przede wszystkim oko­ liczności powstawania poszczególnych państw. Są one bardzo podobne: wszystkie lub prawie wszystkie kraje stały się niepodległe po dra­ matycznych, często krwawych wydarzeniach. Trudna sytuacja mobilizowała przyszły naród do współdziałania. Z początku tylko wąskie gro¬ no rozumiało potrzebę wytworzenia wspólnoty narodowej w poszczególnych krajach. Jednak samo poczucie zagrożenia nie wystarczało, by scementować poszczególne plemiona lub rody w jeden organizm. Sztucznie wytyczone grani­ ce rozdzielały ludność która w rzeczywistości stanowiła jedną społeczność . 22 23 Pierwszym krokiem było stworzenie szkiele­ tu państwa - administracj i i struktury wewnętrz­ nej. Stopniowo wytwarzały się więzy wspólno­ ty. Poczucie narodowej tożsamości potrzebuje symboli i fundamentów, na których się tworzy. W Egipcie odwołano się do tysiącletniej spuści­ zny starożytnego Egiptu faraonów z jego historią i piramidami. W Jordanii symbolem przeszłości stała się Petra, starożytne skalne miasto Nabatejczyków, oraz beduińska spuścizna. W Ira­ ku zwrócono się do starożytnej Mezopotamii. Symbolika poszczególnych krajów połączyła się z arabską mitologią i historią, tworząc specy- 21 D . Pipes, Bush on Israel: Heartburn for All, „New York Bedford/St. Martin's, Boston 2001, s. 27-33, zob. również Post", March 4, 2003. R.S. Humphreys, op. cit., s. 60-68. 22 19 M . Barnett, op. cit., s. 271-296. 2 0 R.M. Coury, op. cit., s. 249-281. BARBARZYŃCA B. Rubin, The Politics of the New Middle East, „Middle East Review of International Affairs", vol. 1, Number 3, September 1997. 23 1 ( 1 4 ) nn 77 R.S. Humphreys, op. cit., s. 49-55. �Filip Cyganik 78 ficzny melanż, charakterystyczny dla każdego z nowo powstających narodów . Kolejnym punktem, wokół którego krystali­ zuje się jedność narodowa, jest władza. Cechą charakterystyczną dla całego Bliskiego Wschodu jest kult jednostki. Nie wynika to bezpośrednio z arogancji przywódców, a przynajmniej nie jest ona podstawową przyczyną kultu. Chodzi tu raczej o zjednoczenie społeczeństwa wokół kolejnego symbolu. Lider zaczyna być utożsa­ miany z całym państwem do tego stopnia, iż można wręcz mówić, że „przywódca to pań­ stwo". Wizerunek prezydenta przestaje przed­ stawiać tylko człowieka. Nabiera on charakte­ ru symbolu porównywalnego do flagi czy też herbu. Długie rządy pojedynczego przywódcy wzmacniaia stabilność kraiu. Problem poiawia siew momencie zmiany władzy. Kiedy odchodzi człowiek bedacy symbolem państwa wstrząsa to podstawami całeJo systemu Dla zapobieżenia takim oerturbaciom które mopa zawozić nawet istnieniu kraiu powstaia wręcz całe dynastie Widzimy to w Syrii « l z e przywódca został Ba ' szir al-Assad, syn zmarłego prezydenta Hafeza al Assada 'W EriDcieiuż teraz gdy ieszcze rza 24 dzi Hn,ni Mnbfr.k w i d . ć d z i a n i nrezvdent Kwestia tożsamości arabskiej ma jeszcze je­ den aspekt, który odnajduje swój wyraz w panarabizmie jako tendencji politycznej. Chociaż ruch ten miał swoje apogeum w latach pięćdzie­ siątych i sześćdziesiątych ubiegłego wieku, nadal jest obecny i znacząco wpływa na kształtowanie się regionalnej polityki zagranicznej . W amerykańskiej polityce ideologia jest pra­ wie synonimem politycznego ekstremizmu. Po­ dobne reakcje wywołał panarabizm w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. W oczach A m e r y k a n ó w jawił się jako kolejna utopijna idea, która może prowadzić do niebezpiecz­ nych eksperymentów państwowych. Poważną rolę w takim postrzeganiu miała inna ideolo­ gia, która w tym czasie ogarniała wiele krajów - komunizm. Europa miała wówczas nieco inne podejście do tego problemu, a powody były wielorakie. Europejczycy, ze względu na swoją historię i tradycje, zawsze byli bardziej otwarci na. nowe idee. Także europejska polityka za— wiera dużo więcej ideologicznych elementów niż amerykańska. Wreszcie powód najbardziej bezpośredni- Europa właśnie wtedy wychodziła z epoki kolonialnei i miała zupełnie inne oodei ście do obszaru Bliskiego Wschodu . 27 28 a nosm ivmoarak, wiaac oziaiama prezydenta zmierzające do uczynienia swoim następcą syna na, władzę po m m oPjąlPy ktorys z jego synów laKaKontynuacjajestoczywisciejaKnajPardziej usankcjonowana w krajach arabskich gdzie panuje monarchia. Za powstawaniem dynastii (także tych tikcyjnych) przemawia także spu­ ścizna kulturowa państw arabskich, zarówno ta bardziej współczesna, jak dalsza, starożytna. 1 roblem kultu jednostki jest niezrozumiały dla przedstawicieli Zachodu, chociaż Europa dopie¬ ro niedawno się od niego uwolniła . Ideologie rodzą się wskutek dążeń do zmian istniejącego systemu politycznego i socjalnego. W takiej sytuacji między obrońcami starego porządku a propagatorami zmian dochodzi do debaty. Podczas takich debat rodzą się zasadnicze postulaty ideologii. W formalnym języku można powiedzieć, że ideologia jest obszerną, systema­ tyczną krytyką danego systemu społeczno-poli­ tycznego i zarówno opisuje system, jak i wzywa ludzi do jego obrony, zmiany albo obalenia. Ide­ ologia jest zarówno analizą, jak i wezwaniem do działania . 29 24 Ibid., s. 55-57. 2 7 R.M. Coury, op. cit., s. 249-281. 25 D . Sobelman, Gamal Mubarak President of Egypt?, 28 R.S. Humphreys, op. cit., s. 60-61. 2 9 A.B. Shukri, Islam and Democracy, [w:] D . Graham, „Middle East Quarterly", Spring 2001, vol. V I I I , Number 2. 26 M . Barnett, op. at., s. 271-296. M . Tessler (red.), op. cit., s. 116-130. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e Kolejną cechą ideologii jest jej utopijność. Każ­ da zawiera program, który ma na celu stworzenie nowego doskonałego systemu społeczno-politycz­ nego. Utopijny cel zazwyczaj jest przedstawia­ ny jako powrót do mitycznego Złotego Wieku. Obok niego prawie zawsze pojawia się jakiś me­ tafizyczny schemat. Może on być albo całkowicie materialistyczny (jak w marksizmie-leninizmie), albo opierać się na religijnych założeniach (ma to miejsce w ideologiach islamskich). Wreszcie można stwierdzić, że przekaz ideologiczny jest równocześnie racjonalny i wysoce emocjonalny. Taka jego forma ma za zadanie skłonić ludzi do działania. Ideologia musi się wyrażać za Domoca idei i symboli które wymuszaia natychmiastowa i instynktowna reakcie Można ia wesprzeć zło zonymi argumentam iracionalnymi ale na arenie nohtyczne, większy wnływ osiara sie za nomoca ostentacji sioranów Z tvch samych nowodów ideolodzy wolą trzymać się rzeczy prostych". Arabski nacjonalizm nie odbiega zbytnio swoim charakterem od innych ideologii, jednak 79 tym, co go wyróżnia, są fundamenty Można po­ wiedzieć, że idea ta istniała w świadomości Ara­ bów od momentu utraty niepodległości. Oczy­ wiście, nie wszyscy Arabowie byli tego świadomi i nie wszyscy rozumieli problem. Świadomość narodowa na świecie pojawiła się stosunkowo niedawno - w Europie na przełomie X V I I I i X I X wieku, a na Bliskim Wschodzie jeszcze później. Jednakże istniało pojęcie jedności czy też wspólnoty, poważnie wspierane przez is­ lam. Panarabizm w swojej zasadniczej formie ukształtował się pod znacznym wpływem nacionalizmu młodotureckiego Późnieisze wydarżenia w Palestynie i pojawienie się w regionie kolejnego bardzo silnego nacionalizmu — syioniz m u - były katalizatorem dalszych zmian*. Pomiędzy nacjonalizmem arabskim i turec­ kim występują zasadnicze różnice. Turecki dzia­ łał w jasno określonych granicach państwowych, arabski zaś zwracał się do wszystkich terenów, które historycznie znalazły się pod arabskim pa­ nowaniem. Ma dużo głębsze podłoże i rozleglejsze cele. Na początku miał zaleczyć rany zadane mitycznemu imperium arabskiemu przez historię. Dążył do zmian na obszarze całego regionu . Idea panarabizmu konkuruje z interesem narodowym. Interes państwa nie zawsze jest zbieżny z ogólnoarabskim. Rodzący się konflikt ma zasadniczy wpływ na powstawanie szkieletu polityki zagranicznej poszczególnych państw regionu. Dobrym tego przykładem jest sytuacja Egiptu i polityka egipska wobec konfliktu izra­ elsko-palestyńskiego, a w szczególności relacje z samym Izraelem. Nawet wobec tak ważnego dla wszystkich Arabów problemu jak konflikt izraelsko-palestyński zgoda istnieje tylko ofi­ cjalnie Nieoficjalnie dochodzi na tym polu do częstych spięć i konfliktów. Każde z państw ma 32 FOT. MARIKA MODZELEWSKA 3 0 R.S. Humphreys, op. cit., s. 60-62. 31 J.P. Lorenz, Egypt and the Arabs: Foreign Policy and the Search for National Identity, Westview Press, Boulder 1990, s. 24-25. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA 3 2 R.M. Coury, op. cit., s. 249-281. �80 Filip Cyganik trochę inną wizję rozwiązania problemu, jedno­ cześnie próbując zrealizować przy okazji własne cele polityczne . Interesującą kwestią jest stosunek panarabizmu do islamu. Nie wszyscy Arabowie są mu­ zułmanami - spory ich odsetek wyznaje różne odmiany chrześcijaństwa. Aby nacjonalizm mógł osiągnąć zamierzony cel - zjednoczenie Arabów - musiał odsunąć się nieco od islamu, choć nie oznaczało to zanegowania islamu jako podstawo­ wego fundamentu arabskości. Obecnie znaczenie panarabizmu maleje, częściowo w wyniku zwięk­ szenia się roli religijnego fundamentalizmu . Pró­ by przekształcenia panarabizmu w panislamizm od początku skazane były na porażkę. Islam przy całej swojej zdolności do spajania społeczeństw nie jest w stanie doprowadzić do powstania wspólnoty tych wszystkich całkowicie odrębnych narodów. Pomimo historycznej roli Arabów w islamie nie stanowią oni większości muzułmanów, 2L wręc z przeciwnie - to stosunkowo niewielki procent całei muzułmańskiei społeczności. Tak bvło na­ wet w czasach największego rozkwitu imperium muzułmańskiego . 33 34 35 Arabski nacjonalizm znacząco wpłynął na kształt polityki zagranicznej regionu. Najwięk­ szy jego wybuch nastąpił w 1952 roku i trend ten nasilił się jeszcze za rządów Nassera, który był jednym z jego największych orędowników. Skutkiem tego było powstanie w 1958 roku Zjednoczonej Republiki Arabskiej, w której skład wchodziły Egipt i Syria. Paradoksalnie ruch, który miał zjednoczyć wszystkich Arabów, doprowadził do jeszcze większych rozłamów w regionie. Po dwóch stronach barykady stanęły naprzeciw siebie monarchie i państwa nowego porządku. Duży wpływ miała na tę sytuację postawa samego Nassera, który dążył do obję­ cia przywództwa nad całym arabskim światem. Konflikt przyjął kształt walki starego z nowym i przekreślił wszystkie idee, które reprezentował panarabizm . Do roku 1967 dążenia panarabskie zostały znacząco zahamowane. Najpierw w 1961 roku pokojowo, aczkolwiek w atmosferze zgorzknie­ nia, rozpadła się Zjednoczona Republika Arab­ ska. Pogorszyła się współpraca Egiptu i Iraku po rewolucji z 1958 roku. Zaistniały też poważne napięcia w regionie pomiędzy tradycyjnymi rzą­ dami Jordanii i Arabii Saudyjskiej a rewolucyj­ nymi władzami Egiptu, Iraku i Syrii, które na dodatek same ścierały się między sobą. Nastał okres, który można nazwać arabską zimną woj­ ną. Miejscem walk stał się przede wszystkim Jemen, gdzie rozpoczęła się wojna domowa, w którą po przeciwnych stronach zaangażowały się między innymi Arabia Saudyjska i Egipt . Panarabizm nie zniknął z arabskiej sceny wraz ze śmiercią Nassera. Pojawiał się jeszcze wielo­ krotnie w programach wielu organizacji arabskich. Można się zastanowić, czy atak iracki na Kuwejt, czyli historycznie bezprecedensowa napaść jedne­ go państwa arabskiego na drugie, bądź późniejsza interwencja amerykańska w 1991 roku, poparta zresztą przez większość państw arabskich, nie zniszczyły go definitywnie. Na pewno j u ż wcze­ śniej przywódcy arabscy zdali sobie sprawę, że jest to utopijna idea. Choć zawiódł jako efektyw­ na ideologia zdolna do mobilizacji całego świata arabskiego, to jednak nadal odgrywa sporą rolę w regionie. Jednym z jego przejawów jest istnie­ nie Ligi Arabskiej. Organ ten, przy całej swojej słabości, realizuje przynajmniej część postula­ tów arabskiego nacjonalizmu. Ponadto należy 36 37 33 J.P. Lorenz, op. cit., s. 20-23. 3 7 34 M . Kerr, The Arab Cold War: Gamal Abd al-Nasir and Ibid., s. 65. His Rivals. 1958-1970, Oxford University Press, Oxford 35 R.S. Humphreys, op. cit., s. 63-67. 1971, s. 21-34. 3 6 J. Jankowski, Nasser's Egypt, Arab Nationalism, and the United Arab Republic, Lynne Rienner Publishers, Boulder 2002, s. 27-36. MRBARZVNCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e podkreślić, że pomimo swojej utopijności nadal jest podstawowym ciałem reformatorskim, które przyciąga wielu idealistów . Zasadniczy problem, który staje przed każ­ dym arabskim politykiem, to takie kreowanie polityki zagranicznej swojego kraju, by nie do­ chodziło do zbyt drastycznego konfliktu między dwoma interesami: panarabskim i narodowym. Należy pamiętać, jak dramatyczne było dla pre­ zydenta Egiptu Anwara Sadata podpisanie poko­ ju z Izraelem. Odebrano to jako wielką zdradę arabskiego interesu. Przedłożenie partykular­ nego interesu Egiptu nad ogólnoarabskim jest dowodem nie tylko wielkiej odwagi politycznej Sadata, ale i tendencji, które zaczęły się poja­ wiać w regionie j u ż wcześniej. W rzeczywistości można mówić o politycznej hipokryzji poszczęgólnych przywódców arabskich krytykujących i piętnujących swoich sąsiadów za przewinienia, których sami się dopuszczają . 38 39 5. Sacrum i polityka i profanum, religia Kolejną kwestią w a ż n ą dla zrozumienia arabskiej polityki jest obecność w niej elemen­ tów religijnych. Pogląd, że w islamie nie ma rozróżnienia między polityką i religią, jest głę­ boko zakorzeniony w zachodnich umysłach. To przekonanie jeszcze bardziej upowszechniają islamscy aktywiści, głoszący je przy każdej oka­ zji. Tymczasem w rzeczywistości żaden badacz obserwujący Bliski Wschód nie jest w stanie dokładnie określić, w jak dużym stopniu religia wpływa na arabską politykę zagraniczną . Od późnych lat siedemdziesiątych wszystkie liczące się ruchy polityczne nawiązują w swoich 40 3 8 R.S. Humphreys, op. cit., s. 65-72. 81 programach do islamu. Nawet nacjonaliści, któ­ rych ideologia dotychczas odchodziła od muzuł­ mańskich korzeni, zwrócili się w kierunku religii. Przywódcy, którzy dawniej prowadzili zsekularyzowaną politykę, z różnych przyczyn zaczęli akcentować swoją wiarę. Dobrym przykładem może tutaj być Saddam Husajn i jego nagły zwrot ku symbolice religijnej. W tym samym czasie ze sceny politycznej zaczął znikać marksizm. Obecnie prawie wszystkie arabskie ugrupowania polityczne w swoich programach podkreślają rolę islamu. Podczas każdej politycznej debaty pojawia się temat islamu i jego roli w kształtowaniu się nowoczesnego państwa arabskiego . W świetle wydarzeń, które miały miejsce na Bliskim Wschodzie w ciągu ponad dwudziestu kilku lat, trudno sobie wyobrazić arabską po­ litykę oddzieloną od religii. Z drugiej strony, pojawia się pytanie, czy można traktować taką politykę jako racjonalną. W rzeczywistości prob­ lem jest tylko pozorny i wynika raczej z naszej definicji polityki zagranicznej. W zachodniej kulturze przyjęło się rozdzielać państwo od religii. Wpływ religii na politykę u w a ż a się za niekorzystny i poważnie ograniczający jej cele i funkcjonowanie . Jednakże islam należy raczej traktować jako coś więcej niż zwykłą doktrynę wiary. Stanowi on uniwersalny system, który zawiera nie tylko wiarę czy obrzędy. Islam daje również wielką ilość dróg do zrozumienia otaczającego świata i istnienia w nim. M u z u ł m a n i e nie podążają jedną ścieżką, lecz często wybierają takie, które wzajemnie się wykluczają. Można to zaobser­ wować na podstawie różnorodności ugrupowań religijnych i politycznych. Kompleksowość isla­ mu i jego monolityczny charakter sprawiają, że 41 42 42 E. Sivan, Why Radical Muslims Aren't Taking Over 3 9 J.D. Green, op. cit., s. 611-625. Governments, „Middle East Quarterly", December 1997, 4 0 A.B. Shukri, op. cit., s. 131-133. vol. IV, Number 4. 41 M . Tessler, M . Grobschmidt, Democracy in the Arab World and the Arab-Israeli Conflict, [w:] D . Graham, M . Tessler (red.), op. cit., s. 152-158. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA �Filip Cyganik 82 stanowi on podstawę i fundament całej kultury arabskiej oraz oddziałuje nawet na Arabów chrześcijan. Jak j u ż była mowa wcześniej, kul­ tura jest jednym z czynników wpływających na kształt polityki zagranicznej. Islam, będąc jej podstawowym składnikiem, siłą rzeczy tworzy swój niezatarty ślad na polityce arabskiej . W żadnym kraju muzułmańskim nie jest obec­ nie możliwe prowadzenie polityki, która w swoich założeniach całkowicie odsuwa się od islamu. Na­ wet wkrajach, które przodują w sekularyzowaniu polityki, takich jak Turcja czy Egipt, religia odgry­ wa zasadniczą rolę opiniotwórczą. Bardzo trudno jest przeprowadzić linię oddzielającą w zagranicz­ nej polityce arabskiej sacrum i profanum. Można się więc zastanawiać, czy to jest w ogóle koniecz­ ne. Porównywanie muzułmańskiej i europejskiej czy też amerykańskiej polityki zagranicznej tylko przez pryzmat roli i znaczenia religii poprowa— dzi do nieprawdziwych wniosków. Niezależnie od naszei krytycznei postawy wobec tei kwestii należy pamiętać ze obiektem oceny jest polityka zagraniczna Założenie, ze przez sam fakt udzia¬ łu islamu staje się gorsza, jest niedopuszczalne Oznaczałobv to krytykę samej kultury arabskiei która bezsprzecznie ma udział w tworzeniu pohtvki Takie zarzutv Drowadza zaś na trzaski grunt wartościowania kultur . 43 44 6. M i t d e m o k r a c j i Zagadnienie demokratyzacji regionu czę­ sto jest przedstawiane jako szansa na pokojowe rozwiązanie wielu zapalnych kwestii na Bliskim Wschodzie. Widzi się w niej drogę do racjonaliza­ cji i uelastycznienia arabskiej polityki zagranicz­ nej. Próby zaszczepienia demokracji w regionie wywołują wiele sceptycyzmu . Pomimo globalne­ 45 go trendu do powszechnej demokratyzacji społe­ czeństwa arabskie wydają się bardzo odporne na zmiany. W 1989 roku na 12 państw na świecie, które nawet symbolicznie nie nawiązywały do demokracji w swojej oficjalnej polityce i dokumen­ tach, osiem leżało na Bliskim Wschodzie (były to: Bahrajn, Kuwejt, Liban, Katar, Arabia Saudyjska, Oman, Zjednoczone Emiraty Arabskie i Jemeń­ ska Republika Arabska) . Warto nadmienić, iż w przypadku Libanu system podziału stanowisk w oparciu o klucz religijny, mimo że taki dobór wydaje się odległy od zachodniego wyobrażenia demokracji, był jedyną drogą do zapewnienia przedstawicielom wszystkich wyznań wpływu na politykę państwa. 46 Jednak pomimo oporu wobec demokratyza­ cji nie można zaprzeczyć, że zmiany następują. Nie są to oczywiście reformy mające charakter ciągły, lecz raczej następujące skokowo. Nie wszystkie zakorzeniają się także w arabskich systemach państwowych. Część tych przemian wywołana jest przede wszystkim słabością obec­ nych reżimów, które mając bardzo małe popar¬ cie w społeczeństwach, starają się w ten sposób utrzymać przy władzy. Dużą rolę odgrywają również aspekty ekonomiczne, które zmuszają kraje arabskie do uelastyczniania swojej poli­ tyki gospodarczej. Wreszcie ostatnią przyczyną inicjowania procesów demokratyzacyinych być może najbardziej decyduiaca sa naciski ze stro ny państw zachodnich. Obalenie' władzy Talibów w Afganistanie i reżimu Saddama Husajna w Iraku zmusza pozostałe rządy do poważne¬ go zrewidowania swojej pozycji i przynajmniej częściowego nodnorzadkowan a sie światowym trendom w obawie o swój przyszły los . 47 W sytuacji znaczącego odrodzenia się funda­ mentalizmu pojawia się pytanie o stabilność po- 43 R.S. Humphreys, op. cit., s. 131-133. 4 6 44 J.D. Green, op. cit., s. 611-625. Graham, M . Tessler (red.), op. cit., s. 16-17. 45 A.R. Norton, Breaking Through the Wall of Fear In the 4 7 Arab World, „Current History" (January 1992), s. 37-41. J.L. Ray, The Future of International War, [w:] D . D . Pipes, Throwing out the Rulebook, „New York Post", June 17, 2003. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e tencjalnej demokracji w państwach islamskich. Za negatywny przykład podaje się najczęściej Algierię, która nie sprostała temu problemowi. Być może obawy te nie są jednak bardzo uza­ sadnione. W wielu państwach demokratycznych istnieją znaczące siły antydemokratyczne, które jednak nie są w stanie zniszczyć panującego systemu. Może to potwierdzać opinię, że demo­ kracja potrafi się sama obronić . Jeśli za proce¬ sem demokratyzacji pójdą reformy gospodarcze, to frustracja i niezadowolenie - podstawowe przyczyny tak dużej siły organizacji fundamentalistycznych - beda mnieisze Również do¬ puszczenie radykalnych ugrupowań do władzy może przynieść im spadek popularności kiedy me beda mody sie wywiązać z realizacii swoich populistycznych haseł . 48 49 Demokratyzacja ustrojów p a ń s t w o w y c h może się nieoczekiwanie przyczynić także do częściowego rozwiązania niepokojącej kwestii radykalizowania się ugrupowań fundamentalistycznych. W krajach arabskich dominują tylko dwa rodzaje systemów politycznych: rządy au­ torytarne oparte na silnym przywódcy i wspiera­ jącej go grupie wojskowych dowódców (mające czasem pozory demokracji) oraz monarchie absolutne. W obu przypadkach można zauważyć zinsty­ tucjonalizowanie celów politycznych i brak wol­ ności. Dla wsparcia władzy stworzono bardzo efektywny system przymusu i ograniczeń kon­ trolowany przez tajne służby. Ta sytuacja powo­ duje silne dążenia do zmian, wzmagając konflikt pomiędzy młodszym, lepiej wyedukowanym pokoleniem Arabów, a zwolennikami obecnych rządów. Opozycja ta jednak w większości nie proponuje zmian idących ku demokracji, lecz bardziej skłania się ku islamowi jako drodze ku przyszłości. Dzieje się tak w wyniku upadku innych ideologii, zwłaszcza socjalizmu. Funda­ mentalizm wypełnia pustkę ideologiczną . Fundamentaliści, którzy wzywają do prze­ budowy państwa w oparciu o „czysty" islam, Koran i Sunnę, mają tendencję do ignorowania potrzeby prawdziwych socjoekonomicznych re­ form. Ich wizja państwa zasadniczo nie odbiega od wyglądu obecnych autorytarnych reżimów. Jeśli jednak w wyniku chociażby częściowej demokratyzacji otworzy się możliwość przed­ stawienia większej liczby koncepcji przyszłego kształtu państwa i jego polityki, prawdopodob­ nie nie sprostają sytuacji. Program oparty tylko na negacji i islamie z czasem przestanie być wystarczałaco atrakcyjny dla reszty społeczeń¬ stwa Być może w ruchu fundamentalistycznym zaistnieje wówczas konieczność przeprowadzęnia zmian co doprowadzi do powstania nowei konceccii państwa i wyboru islamskiei" drog ku demokracji . 50 51 Absolutnie jednak nie należy przeceniać roli demokratyzacji na Bliskim Wschodzie. Choć ten proces może poważnie zreformować świat arabski i jego politykę zagraniczną, obecnie jest w stagnacji i nie stanowi jedynego rozwiązania wszystkich problemów. Częściowe czy nawet całkowite zdemokratyzowanie Arabów nie przy­ niesie automatycznie pokoju w regionie. Może tylko ułatwić drogę ku pokojowemu rozwiąza­ niu konfliktu arabsko-izraelskiego , lecz nie zmieni poglądów przeciętnych obywateli, które są bardzo antyizraelskie i anty amerykańskie. Co gorsza sama demokratyzacja bez zmian w regio52 48 E. Sivan, op. cit. 51 4 9 R.L. Rothstein, Democracy in the Third World, [w:] D . op. cit. Graham, M . Tessler (red.), op. cit., 78-81. 5 0 J. Al-Suwaidi, Arab and Western Conceptions of Democracy, D . Graham, M . Tessler (red.), op. cit., s. 92-93; zob. również E. Sivan, op. cit. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 83 52 J. Al-Suwaidi, op. cit., s. 93-95; zob. również E. Sivan, M.C. Desch, Democracy and Victory: Why Regime Type Hardly Matters, „International Security", 27.2 (2002), s. 5-47. �Filip Cyganik 84 nie może doprowadzić do zaognienia sytuacji, zwłaszcza gdyby do władzy doszły siły o całko­ wicie antyizraelskim nastawieniu. Przy analizie tej kwestii nie można bowiem zapomnieć o jesz­ cze jednej przyczynie tak dużego znaczenia fundamentalistów. Oprócz sprzeciwu wobec aktualnych władz bazują oni także na konflikcie z Izraelem, dzięki czemu uzyskują sporą gru­ pę zwolenników. Dlatego aby demokratyzacja mogła przynieść trwałe zmiany, konieczne jest przynajmniej częściowe rozwiązanie najbardziej zapalnych problemów politycznych regionu . 53 7. Przykładem może być tutaj zachowanie Sadda­ ma Husajna, który swoich współpracowników dobierał głównie z obszaru rodzinnego miasta Tikrit . Pomimo powstania arabskich struktur państwowych podstawą identyfikacji jednostki jest przede wszystkim rodzina, a nie państwo, grupa etniczna czy stowarzyszenie zawodowe . Przekłada się to także na sytuację polityczną. W Arabii Saudyjskiej władzę sprawuje rodzina Saudów. Dominująca rola jednej rodziny wy­ stępuje także w szejkanatach Zatoki Perskiej, Omanie i pozostałych monarchiach arabskich. Nawet w Syrii i Libanie władza znajduje się 55 56 Rodzina i p a t r i a r c h a t Socjologicznie ludy Bliskiego Wschodu słyną z lojalności wobec rodziny, rytuałów gościnności i mediacji. Ród i plemię nadal mają ogromne znaczenie we współczesnym arabskim społe­ czeństwie, zwłaszcza w krajach, gdzie nie wy­ stępuje silna scentralizowana władza. Arabska rodzina ma charakter patriarchalny. Nadaje on rodzinie genealogiczną spoistość i wpływa na socjalny charakter życia . Na szczycie rodzinnej piramidy znajdu­ je się przywódca, lider (zaim). Jego zadaniem jest ochrona rodziny, kontrolowanie jej funk­ cji, a także angażowanie się w rozwiązywanie sporów wewnątrz grupy i konfliktów z innymi rodzinami. W ten sposób głowa rodziny staje się również sędzią i mediatorem. Kontroluje solidarność między członkami rodziny. Wystę­ puje również jako ambasador rodziny wobec osób postronnych. Na obszarze, gdzie występu­ je większa liczba rodzin, zaimowie tworzą radę (zuama). Podczas próby analizy socjologicznego i politycznego zachowania Arabów należy zdać sobie sprawę że na Bliskim Wschodzie nadal ogromną rolę odgrywają więzy pokrewieństwa. 54 FOT. MARIKA MODZELEWSKA 53 J. Al-Suwaidi, op. UL. s. 83-87. 5 6 54 R.S. Humphreys, op. cit., s. 227-233. Context: Some Conceptual Questions, „Peace and Change", 55 Ibid. s. 113-120. vol. 21, Number 1 (January 1996), s. 22-40. M . Abu-Nimer, Conflict Resolution in an Islamic BARBARZVftCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e i Chamoun, sunnickiej es-Sohl i Salam czy druzyjskiej Jumblatt . To właśnie poczucie przynależności do wspól­ nej „rodziny" arabskiej jest jednym z fundamen­ tów zaangażowania się w stosunki palestyńskoizraelskie także tych państw arabskich, które de facto nie są stroną w konflikcie. Podobna sytuacja miała miejsce podczas wojny iracko-irańskiej, kiedy pomimo animozji większość państw arab­ skich poparła Irak (poza tzw Frontem Odmowy tworzonym przez Syrię, Libię, Algierię, Jemen Południowy oraz OWP). 57 Jako strategia na przetrwanie patriarchalny system na Bliskim Wschodzie przez wiele wie­ ków w różnych systemach społecznych, eko­ nomicznych i politycznych udowadniał swoją elastyczność i skuteczność. Więzi pokrewień­ stwa i związane z nimi praktyki są częścią dzie­ dzictwa cywilizacyjnego regionu. Pojawiają się w każdym aspekcie życia - społecznego, poli­ tycznego, religijnego czy artystycznego . Patriarchalizm w swoistej wypaczonej formie zdeterminował politykę wielu arabskich polity­ ków. Do roli „ojca" i lidera rodziny arabskich narodów pretendowali Gamal Abd el-Nasser, Muammar Kadafi czy Saddam Husajn. Dąże­ nia do dominacji w regionie sankcjonowały ich wszystkie decyzje polityczne. Postawy takie nie są na Bliskim Wschodzie odosobnione. Z podob­ nymi roszczeniami występuje rodzina Saudów. Władcy Arabii Saudyjskiej argumentują, iż to, że opiekują się najświętszymi miejscami islamu, predestynuje ich do roli liderów. 58 8. Relacja p a t r o n - k l i e n t W społeczeństwie bliskowschodnim wystę­ puje jeszcze jedna relacja, która determinuje jego strukturę oraz wpływa na charakter konfliktów w regionie. Jest to więź patron - klient. System kliencki zmusza poszczególne jednostki do po­ zostawania na swoich miejscach i korzystania z opieki silniejszego opiekuna. Relacje klienckie i brak obywatelstwa w zachodnim sensie tego słowa mają głębokie znaczenie dla pojedna­ nia i procesów redukcji konfliktów na Bliskim Wschodzie . Relacje patron - klient odgrywają także dużą rolę na wyższym poziomie arabskiego życia po­ litycznego. Jako przykład takich więzi można podać kontakty łączące kraje arabskie z OWP. Palestyńczycy zawsze szukali wsparcia wśród państw arabskich. Wielokrotnie współpraca ta nie przynosiła żadnych efektów i kończyła się wzajemnymi animozjami i oskarżeniami, co miało miejsce w Jordanii czy Libanie. OWP, jako największa i najbardziej wpływowa orga­ nizacja palestyńska, zwracała się o pomoc do kilku państw arabskich: Syrii, Jordanii, Iraku i wreszcie Egiptu To właśnie Egipt bedac arab¬ skim liderem i krajem liczącym się na arenie międzynarodowej od kilkunastu lat pomimo wielu napięć pozostaie naileoszvm i naibardziei loialnvm patronem OWP. Władze egipskie sa obecne podczas prawie każdych negocjacji na wszystkich etapach procesu ookoiowe J Arafat wielokrotnie odwiedzał Mubaraka i konsultował z nim swoją politykę 59 60 W oparciu o podobne relacje Teheran sko­ rzystał z możliwości uzyskania statusu patrona Hamasu, palestyńskiego Islamskiego Dżihadu oraz przede wszystkim libańskiego Hezbollahu. Władze irańskie starają się rozszerzyć te relacje na całą społeczność szyicką, a nawet muzułmań­ ską. Wiedza o nich jest ważna o tyle, że w razie zaistnienia konfliktu, w którym bierze udział 59 E.G. Irani, op. cit. Conflicts, „Middle East Review of International Affairs", 60 B. Rubin, Israel, the Palestinian Authority, and the Arab vol. 3, Number 2, June 1999. States, „Middle East Review of International Affairs", 5 7 58 E.G. Irani, Islamie Mediation Techniques for Middle East 85 M . Abu-Nimer, op. cit., 22-40. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA vol. 1, Number 4, December 1997. �86 Filip Cyganik klient, to właśnie patron jest jednym z głównych mediatorów i doradców Częściowo tłumaczy to więc tak duże zaangażowanie egipskie w kon­ flikt palestyńsko-izraelski . 61 9. Arabskie i muzułmańskie t e c h n i k i mediacji Konflikty oraz sposoby ich rozwiązywania są integralną częścią stosunków międzynaro­ dowych i polityki zagranicznej poszczególnych państw Specyfika arabskiej polityki zagranicznej wynika z tego, iż islamska sztuka mediacji odbie­ ga swoim charakterem od metod stosowanych na Zachodzie. Próby narzucenia zachodniego stylu mediacji bez uwzględnienia specyfiki regionu i tradycji kulturowych sprawiają, że negocjacje stają się nie tyle utrudnione, co wręcz niemoż­ liwe. Wraz ze zwiększającą się wiedzą na temat świata arabskiego i po szeregu nieudanych prób rozwiązania kolejnych konfliktów badacze i teo­ retycy zaczęli zwracać większą uwagę na różnice kulturowe nie tylko w zwyczajach ale również w sposobie myślenia i rozumienia świata . 62 Wielu polityków i obserwatorów dostrzega rozwiązanie konfliktu w oparciu o plany przy­ gotowane przez Stany Zjednoczone. Trzeba jednak zdawać sobie sprawę, że projekty te są tworzone przede wszystkim po to, aby ułatwić i przyspieszyć proces pokojowy i normalizację stosunków między Izraelem i jego arabskimi sąsiadami. Traktaty pokojowe bazujące wyłącz­ nie na ekonomicznych i politycznych przesłan­ kach oraz przymusie bądź czysto strategicznych rozważaniach nie mogą trwać zbyt długo, jeśli nie towarzyszą im głębokie i racjonalne bada­ nia emocjonalnych podstaw strachu, nienawiści i nieufności będących wynikiem tradycji, religii i historii. Przy próbach zapewnienia pokoju na Bliskim Wschodzie należy wszystkie te elementy brać pod uwagę. W Libanie, Jordanii, Egipcie i innych krajach Bliskiego Wschodu nauczanie i praktyka rozwiązywania konfliktów są nadal nowym zjawiskiem . Chociaż konflikt jest pojęciem uniwersalnym występującym w każdej społeczności ludzkiej i w każdym kręgu kulturowym, różnice poja­ wiają się na poziomie przyczyn konfliktów i spo­ sobów ich rozwiązywania. We współczesnym amerykańskim kontekście konflikt to sprzecz­ ności pojawiające się wtedy, gdy jednostki lub określone grupy, działając na tym samym pozio­ mie, mają różne cele i interesy. Konflikt często jest postrzegany jako symptom potrzeby zmian. Jego efektem być: separacja, wrogość, spór cywilny, terroryzm lub wojna. Mozę tez jednak pobudzić dialog reformy społeczne wzmocnić relacje i prowadzić do pokoju . 63 64 Podstawowe założenie stworzone przez za­ chodnich teoretyków rozwiązywania konfliktów jest takie, że każdy konflikt może i powinien zostać w pełni rozwiązany. Filozofia, według której każdy konflikt można kontrolować i roz­ strzygnąć, nie sprawdza się, kiedy mamy do czynienia z innymi kręgami kulturowymi. Wie­ le konfliktów może być niezwykle trudnych do rozwiązania, jeśli nie wniknie się w ich naturę. Mogą przechodzić przez różne fazy wzrostu i konfrontacji fazy spokoju, a nawet powro­ tu do stanu pierwotnego . 65 Kolejne założenie amerykańskiej teorii roz­ wiązywania konfliktów mówi, że spory wybu­ chają zwykle z powodu różnic w interpretacji danych, sprzecznych wartości, interesów i poglą- 61 E.G. Irani, op. cit. 63 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. 62 E.G. Irani, Apologies and Reconciliation: Middle Eastern 64 J.L. Ray, The Future of International War, [w:] D . Rituals, [w:] E. Barkan, A. Karn, Taking Wrongs Seriously: Garnham, M . Tessler (red.), op. cit., s. 1-10. Apologies and Reconciliation, Stanford University Press, 65 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. Stanford 2006, s. 135-144. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e dów. Według antropolog Laury Nader konflikt jest skutkiem konkurencji pomiędzy co naj­ mniej dwiema stronami. Stroną może być osoba prawna, rodzina, ród albo cała społeczność, ale również organizacja polityczna, plemię, idea czy religia. Konflikt jest spowodowany przez nie­ zgodne żądania albo cele, a długość trwania od­ różnia go od sporu albo krótkotrwałej konfronta­ cji wynikającej z chwilowej sprzeczności . W zachodniej perspektywie konflikt może mieć pozytywny wymiar i działać jak Cathar­ sis (oczyszczenie), dzięki któremu następuje przedefiniowanie relacji między osobami, gru­ pami czy narodami. W ostatnim dziesięcioleciu coraz częściej pojawiają się głosy nawołujące do częstszego stosowania kompromisu i przebacze­ nia jako drogi do uzyskania trwałego pojedna­ nia między stronami. Jedna z głównych zasad amerykańskiej teorii zarządzania konfliktem mówi, aby obie strony starały się poznać podsta¬ wy żądań i interesów przeciwnika zwróciły większą uwagę na emocjonalne i historyczne podstawy istniejących napięć szczególnie na poczucie krzywdy: z jakich powodów występuje i iakie sa iego przesłanki oraz siła W przypadku narodów i grup etnicznych uznanie mezagojo nych ran zadanych i otrzymanych w przeszłości ułatwia rozwiązanie konfliktu 7 nsvcholopicz 66 nei nersnektywy Zachodu konflikt wybucha noniewaz nie zostały zasnoko,one nodstawowe notrzehv takie iak notrzeha schronienia iedze nia nocznciawłasneiaodności miłości wiedzv i J m o o k r e ś l e n i . N i L e W n i e tvrh n o t r z l T , tycn potrzep w połączeniu dotkliwym poczuciem krzywdy nieuchronnie prowadzi do napięć, a nawet woj­ n y i lerwszym krokiem w procesie uzdrawiania jest wzajemne poznanie przez wszystkie strony P 87 swoich emocji, punktów widzenia i potrzeb. W ten sposób najważniejszą umiejętnością, którą przeciwnicy muszą rozwinąć, jest aktywne słu­ chanie . Umiejętności komunikacji są podstawowe dla rozwiązania konfliktu. W wielu kulturach sztu­ ka słuchania jest przesłonięta ciągłym przedsta­ wianiem argumentów i wzajemnym przekony­ waniem się. Przeciwnik nie ignoruje mówiącego - raczej przygotowuje się, by mu odpowiedzieć. Mediatorzy są szkoleni, by u w a ż n i e słuchać wszystkich stron zaangażowanych w spór. Ak­ tywne słuchanie to metoda, dzięki której można w pełni zrozumieć znaczenie przekazu. Me­ diacja jest natomiast jedną z najważniejszych umiejętności używanych przez zachodnich spe¬ cjalistów w rozwiązywaniu konfliktu. Mediator ma dwa podstawowe zadania Po pierwsze musi przekonać strony że negocjacje mogą przynieść sprawiedliwe rozwiązanie Po drugie musi być zupełnie neutralny oraz posiadać wiedzę przy gotowanie i charyzmę której me zakwestionuje żadna ze stron 67 66 Obok mediacji kolejnym narzędziem w za­ chodnich procesach rozwiązania konfliktów są negocjacje. Powinny się one bardziej skupiać na długoterminowych celach i interesach n i ż do­ raźnych celach. W rzeczywistości mają niewiele wspólnego z handlem, kiedy niezależnie od charakteru negocjacji jedna ze stron zmuszona jest do ograniczenia swoich żądań albo zaakcep­ towania kompromisu. W taki sposób nie można osiągnąć zadowalającego i długotrwałego poro¬ zumienia w negocjacjach politycznych . 69 Tymczasem na Bliskim Wschodzie kwestia konfliktów, mediacji i w ogóle relacji między­ ludzkich ma trochę inny charakter. Geografia J.L. Ray, op. cit., s. 1-10. 69 6 7 E.G. Irani, op. cit. W Ury, Gettingto Yes. Negotiating Agreement Without 68 A . H . Maslow, Motivation and Personality, Harper Givingln, 6 6 Collins Publishers, New York-London 1987; zob. również E.G. Irani, op. cit. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA J.L. Ray, op. cit., s. 11-13; zob. również R. Fisher, Penguin, New York 1991. �88 Filip Cyganik ma duży wpływ na relacje międzyludzkie. Od­ działuje na sposób, w jaki odczuwa się honor, hańbę i chroni swoje ubogie zasoby. Arabski Bliski Wschód to kilka różnych obszarów kli­ matycznych i geograficznych. Półwysep Arab­ ski charakteryzuje się pustynnym krajobrazem, suchym klimatem i brakiem zasobów wodnych. W Syrii, Libanie, Palestynie i Jordanii oraz czę­ ści Egiptu jest lepszy klimat, obfitsze są źródła wody i więcej terenów uprawnych, choć i tutaj występują niekorzystne pustynne obszary. Te ekologiczne czynniki są podstawą, na której wytworzyły się trzy zasadnicze rodzaje SpO — łeczności: koczownicza, rolnicza i miejska. Nie istniały obok siebie oderwaniu lecz zacho­ dziły między nimi różne interakce nierzadko konfliktowe . 70 Mimo że koczowniczy tryb życia - z powodu powstania państw i ustalenia się granic, a także kształtowania się tożsamości narodowej - jest obecnie bardzo rzadki, to pozostawił głębokie ślady w psychice, kulturze i tradycji arabskiej. Obecnie społeczeństwa arabskie są pod wie­ loma w z g l ę d a m i bardzo do siebie podobne. Jedną z podstawowych więzi zapewnia islam. Nie mógłby się jednak stać podstawą kultury arabskiej, gdyby nie odpowiadał na potrzeby dawnych społeczności plemiennych i koczow­ niczego trybu życia jego wszystkimi im­ plikacjami socj okuł turo wymi . 71 Religia to kolejny element kształtujący rela­ cje międzyludzkie. Bliski Wschód jako miejsce narodzin trzech największych monoteistycznych religii zawsze był regionem, gdzie religia była bardzo ważna i wchodziła w symbiozę z pozosta­ łymi sferami życia. Takie socjokulturowe środo­ wisko zawsze wywołuje silne więzi między sferą prywatną i publiczną, co odbija się na kształcie relacji zachodzących między jednostkami i gru­ pami. Wjudaizmie ziemia (eretz), ludzie (ha'am) i święta księga (tom) nie mogą zostać rozdzielone. To samo odnosi się do islamu, który stanowi kod działania zarówno społecznego, jak i duchowego. Koran wskazuje wiernemu żyjącemu w ramach islamskiego społeczeństwa (umma) kształt jego relacji z Bogiem i ludźmi innej wiary oraz przed­ stawia metody rozwiązywania konfliktów. Warto zaznaczyć, że chrześcijaństwo w arabskim świecie jest pod tym względem bardzo podobne do juda­ izmu i islamu . 72 Społeczeństwa na Bliskim Wschodzie są zde­ finiowane przez rozmaitość etnicznych i religij­ nych tożsamości. Ormianie, Kurdowie, Żydzi, Koptowie, Czerkiesi i wiele innych grup żyje obok Arabów. Islam uczy, jak powinny wyglą­ dać relacje z tymi mniejszościami, w jaki spo­ sób rozwiązywać napięcia wynikające z życia na wspólnym obszarze. Panowanie osmańskie przyczyniło się do zmiany orientacji autoidentyfikacji z etnicznej na religijną. Mniejszości nie były wynikiem pochodzenia etnicznego, ale religii. Faktem jest że w większości przypadków obie tożsamości się pokrywały. Miało to także swoie niekorzystne implikacie Wraz ze zwiekszającą się obecnością Europejczyków na terenie Turcji Osmańskiej chrześcijanie i Żydzi zaczęli często bvć identyfikowani z dążeniami kolomal nymi podawano w wątpliwość ichloialność Nie p r z e s z k o d z i ł o to iednak arabskim chrześciianom zostać pierwszymi orędownikami arabskiego nacionalizmu 7 czasem wraz z unadkiem Im nerium Osmańskiego i zmianam, w regionie reliaiine asneklv konfliktów nrzeslałv mieć lak d n ż e l n a J-ni/lUożna In ™ L ż v ć L nr vkła auze znaczenie. M o ż n a z a u w a ż y ć na p r z y K i a azie K o n r i K t u a r a P S K o - i z r a e i s K i e g o czy p a i e s t y n s K o - i z r a e l s K i e g o u n o c i a z w y s t ę p u j ą tu elementy re igijne, K o n t l i K t y te me p o w s t a ł y na tle rozmc 7 r e l i g i j n y c h , ale 70 E.G. Irani, op. cit. 71 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. 72 J.D. Green, op. cit., s. 611-625. 7 3 narodowych". M . Barnett, op. cit., 271-296; zob. również J.D. Green, op. cit., s. 611-625. B A RB A R Z V HC A 1 (14) P009 �89 „Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e 1 0 . Rytuał sulhpotencjalne narzędzie rozwiązywania konfliktów Kolejnym elementem procesu pojednania są rytuały, które odbywają się podczas negocja­ cji, mediacji i godzenia się stron. Rytuały grają ważną rolę w ludzkim zachowaniu, szczególnie w kontroli konfliktów i łagodzenia antagoni­ zmów. N i m jednak zostaną one przedstawione, należy najpierw wyjaśnić znaczenie terminu ry­ tuał. Przyjmuje się, że jest to działanie lub seria działań, które trudno racjonalnie wytłumaczyć. Jeśli jednak każde ludzkie działanie służy do­ konaniu czegoś lub zakomunikowaniu jakiejś informacji, rytuał będzie związany zarówno z komunikacją, jaki z działaniem. Wszystkie poczynania istnieją natomiast w otaczającym je środowisku kulturowym i tylko poprzez nie są zrozumiałe i spełniają swoje zadanie . Rytuał, dając członkom społeczeństwa in­ strukcje działania w określonych sytuacjach, reguluje wzajemne relacje. Jego zadaniem jest także integracja grupy poprzez tworzenie różno­ rakich więzi. W regionie takim j ak Bliski Wschód, gdzie więzi łączące społeczeństwa w większe zbiorowości albo nie istnieją, albo są bardzo świeże, rytuały mają szczególne znaczenie. To jedna z głównych przyczyn nierozumienia się społeczności zachodnich i arabskich. W Euro­ pie i USA rytuały przestały odgrywać znaczącą rolę i zostały ograniczone przede wszystkim do religijnej sfery życia. Inaczej rzecz ma się na Bli­ skim Wschodzie, także z tego powodu, że inne są relacje między sacrum a profanum '. Zaniedbanie kwestii rytuałów to jeden z pod­ stawowych zarzutów wobec zachodnich technik 74 7 74 A. Al-Ramahi, Sulh. A Crucial Part of Islamie Arbitration, „LSE Legal Studies Working Paper", 12/2008. mediacyjnych, które są za bardzo mechaniczne i zawierają zbyt wiele elementów terapii psycho­ logicznej. W świecie, gdzie więzi pokrewień­ stwa, rola religii i relacje patron - klient są tak silne, nie można bezkrytycznie stosować zasad odnoszących się do realiów zachodnich. Zanim przejdzie się do rozwiązywania konfliktów na większą skalę, takich jak konflikt arabsko-izraelski, należy się przyjrzeć, jak rozwiązywane są konflikty zachodzące pomiędzy jednostkami, w rodzinach albo między rodzinami lub plemio­ nami. Warto zwrócić uw agę n 2L tradycję, która często sama dostarcza rozwiązań . 76 W arabskim czy też muzułmańskim społe­ czeństwie występują określone rytuały, które za­ wierają instrukcje, jakie działania należy podjąć, by kontrolować i rozwiązać konflikt. Należy do nich rytuał sulh (umowa, ugoda). Jego począt­ ki wiążą się ze społecznością plemienną i rol­ niczą. Sulh akcentuje bliskie więzi pomiędzy psychologicznymi i politycznymi wymiarami życia zbiorowego. Jest oparty na założeniu, że napięcia między jednostkami i grupami będą się wzmagały jeśli nie zostaną uznane wybaczone i odkupione . 77 W Libanie sulh nie jest uznawany przez oficjalne prawo, ale toleruje się go na terenach wiejskich, gdzie władza państwowa jest słaba. W Jordanii uznawany jest za narzędzie prawne i traktowany jako spuścizna po tradycji beduińskiej. W Izraelu sulh stosują Palestyńczycy zamieszkujący osady w Galilei. W niektórych krajach, takich jak Liban czy Jordania, rytuał ten należy do sfery tak zwanej prywatnej spra­ wiedliwości, która nie podlega kontroli państwa i oficjalnego sądownictwa. Często jednak nawet Winter 2008, s. 127-144. M . Khadduri, Sulh, [w:] C E . Bosworth, E. van Donzel, WP. Heinrichs, 75 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. G. Lecomte (red.), The Encyclopedia of Islam, vol. I X , 7 6 E.G. Irani, op. cit. Brill, Leiden 1997, s. 845-846. 7 7 M . Gellman, M . Vuinovich, Prom Sulha to Salaam, „Conflict Resolution Quarterly", vol. 26, Number 2, 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA �90 Filip Cyganik oficjalne organy prawne optują za jego zastoso­ waniem . Sulh to element prawodawstwa muzułmań­ skiego. Według szarłatu jego celem jest zakoń­ czenie konfliktu i wrogości między członkami stron, aby mogli dalej żyć w dobrych stosunkach. Wmahometańskim sądownictwie sulh jest formą kontraktu (akd) prawnie obowiązującego na po­ ziomie indywidualnym i pomiędzy plemionami. Obie strony zgadzają się na zaniechanie walk i za­ warcie pokoju (muwadaa) na określony czas. Pu­ bliczny jm/A jest podobny do traktatu pokojowego między dwoma krajami. Zwykle ma miejsce, kie­ dy dochodzi do konfliktów między dwoma albo większą liczbą plemion, które mogą się zakończyć wyniszczeniem wszystkich stron . 78 79 Ze względu na surowość warunków życia na pustyni, dla plemion sulh jest lepszą alternaty­ wą n i ż niekończące się cykle zemsty. W czasie rytuału każde z nich szacuje straty materialne i ludzkie. Plemię z najmniejszymi stratami wy­ nagradza plemię, które ucierpiało najbardziej, i tak dalej, jeśli stron było więcej. W ten sposób następuje definitywne rozwiązanie konfliktu. Najważniejszym warunkiem układu jest zobo­ wiązanie stron, by zapomnieć wszystko, co zda­ rzyło się bezpośrednio przed konfliktem i w cza­ sie jego trwania. Inicjowane są nowe przyjazne relacje. Kontrakt pozostaje ważny niezależnie od tego, czy określono winę którejś ze stron . 80 Pod względem rezultatów wyróżnia się sulh całkowity i częściowy (albo warunkowy). Pierwszy kończy wszelkie spory między stronami, które od tego czasu decydują się nie zachowywać jakiej­ kolwiek urazy względem siebie. Drugi kończy konflikt według warunków uzgodnionych pod­ czas negocjacji. Przykładem może być rytuał sulh podczas procesu o morderstwo. Rodzina morder­ cy, aby udaremnić próbę krwawej zemsty, wzywa delegację mediatorów, w której skład wchodzi starszyzna wioskowa, i dostojników nazywanych muslih albo dżaha. Mediatorzy inicjują proces ustalenia faktów. Zadanie muslihów nie polega na sądzeniu, karaniu lub potępieniu winnych, ale raczej na zachowaniu dobrego imienia obu stron i doprowadzeniu do zgody bez dalszego rozlewu krwi. Cena krwi spłacana jest pieniędzmi (dija) albo poprzez wymianę określonych towarów . 81 Rytualny proces sulh zwykle kończy publicz­ na uroczystość musalaha (pojednanie). Rodziny ofiary i sprawcy ustawiają się po obu stronach drogi i wymieniają pozdrowienia, przyjmują przeprosiny. Uroczystość zawiera cztery główne elementy: pojednanie się, uścisk dłoni przywód­ ców obu stron pod nadzorem muslihów; następ­ nie rodzina mordercy odwiedza dom ofiary, by wypić filiżankę gorzkiej kawy; rytuał kończy się posiłkiem wydawanym przez rodzinę winowaj­ cy. Rytuały zmieniają się w różnych krajach, ale podstawowa filozofia jest oparta na sulh (ukła­ dzie) musalaha musafaha (uścisku dłoni) i mumalaha (podzieleniu się chlebem) . 82 Ze względu na skomplikowanie konfliktów na poziomie międzynarodowym *w/A jest bardzo trudny do zastosowania przez samych Arabów. Mimo to wielu polityków i prawników opowiada się za jego implementacją w celu rozwiązywa­ nia przynajmniej niektórych aspektów sporów politycznych. W 1994 roku podczas konferencji Uznanie, przebaczenie i pojednanie: alternatyw­ ne podejście do pokojowych rezolucji w Libanie część arabskich delegatów opowiadała się za wprowadzaniem zasad sulh w ramach libań­ skiego procesu pokojowego. Miałby zostać 78 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. 8 0 A. Al-Ramahi, op. cit.; zob. również E.G. Irani, op. cit. 79 E.G. Irani, op. cit.; zob. również D . Pipes, Lessons 81 E.G. Irani, op. cit., s. 137-141; zob. również A. A l - from the Prophet Muhammad's Diplomacy, „Middle East Quarterly", September 1999, vol. V I , Number 3. Ramahi, op. cit. 82 M . Gellman, M . Vuinovich, op. cit., s. 135-144; zob. również E.G. Irani, op. cit., oraz D . Pipes, Lessons... BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e korzystany przy tworzeniu specjalnych komisji pojednawczych . Arabsko-muzułmańskie rytuały pojednania nie przypominają swoją formą zachodniego pro­ cesu uznania, przeprosin, wynagrodzenia, przeba­ czenia i pojednania, ale mają taki sam cel i prze­ znaczenie. Podstawowa różnica polega na tym, że w rytuale sulh i musalaha bierze udział cała społeczność i w ten sposób mediacje, a następnie porozumienie nie ma charakteru zamkniętego. Rytuały te dają badaczom określone informacje. Na Bliskim Wschodzie nie istnieje kategoria jed­ nostki i indywidualności w charakterze rozumia11 y 111 przez świat zachodni. Nawet kiedy w grę wchodzi tylko konflikt jednostek, w rzeczywistości obejmuje on całą społeczność . 83 84 W konflikcie palestyńsko-izraelskim widać to w zaangażowaniu wszystkich lub przynajmniej większości państw arabskich w proces rozmów pokojowych. Często zachodni mediatorzy i po­ litycy starają się odsunąć pozostałe kraje arabskie od negocjacji. W obecnej sytuacji, kiedy jeszcze wielu Arabów postrzega siebie jako członków 91 większej arabskiej wspólnoty, może to mieć ne­ gatywne skutki . Historia egipsko-izraelskich i palestyńskoizraelskich porozumień nasuwa poważne obawy co do skuteczności mediacji w dotychczasowej formie. Pokój zawarty w wyniku wojskowej per­ swazji i ekonomicznych nacisków nie charakte­ ryzuje się stabilnością i trwałością. Porozumie­ nia w ten sposób zawarte częściej są odbierane jako przejaw agresji i próba narzucenia swojej polityki i kultury regionowi przez mocarstwa. Dopóki Arabowie będą uważać, że proces poko­ jowy jest narzucany na Bliskim Wschodzie z ze¬ wnątrz bez zwracania się do wielowiekowych tradycji, dopóty trwalsze pojednanie z Izraelem będzie niemożliwe. By uzyskać większą aproba­ tę społeczeństw arabskich należy zaangażować w oroces ookoiowy tvch orzywódców religiinych i L i t y c z n y c h którzy według tradycii braliby udział w mediaciach oomiedzy samymi Araba¬ mi Oczywiście wszystkie te działania nowinny 85 być nndeLnwane puu nnd warunkiem uyc puucjinuwanc wai uiiKicin, ze nie utrud nia całego Drocesu rozwiązywania konfliktu 86 Middle East, cradle of three great monotheistic religions - Judaism, Christianity and Islam -has for many centuries been an arena of tensions and conflicts. After the birth of Arab countries young nations were forced to face new threats like Western colonialism, founding of Israel, "cold war" and now Islamic fundamentalism or "war on terrorism". Arabs created their own foreign policy. Building it, they drew from their own rich cultural and religious legacy. Not always it has positive impact on the policy. It is crucial for Western politicians who are involved in the Middle East peace process to get to know as many as possible sources and foundations of Arabic political behaviour. During negotiations with Arabs and even with Muslims all ways to reach an agreement should be taken into consideration, especially connected with Arabic and Islamic techniques of mediations. One of them, communitybased mediation practice called sulha, could be invoked at the international level. In this article I would like to survey the most important bases of Arab foreign policy: role of panarabism, nationalism, patriarchate, patron-client relation, influence of religion. Moreover I would like to describe specific character of Arabic peacemaking process and, particularly, above mentioned practice of sulha. 83 E.G. Irani, op. cit., s. 143; zob. również M . Gellman, M. Vuinovich, op. cit., s. 139-144. 84 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 85 E.G. Irani, op. cit.; zob. również B. Rubin, op. cit. 86 B. Rubin, op. cit.; zob. również D . Pipes, Lessons... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c23027889b78d3ace86be836bd0fce8.pdf 0339f4e0ec63346921697b58be99514d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5557 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5167 Title A name given to the resource "Będzie polepszenie, będzie przedłużenie"/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.25-31 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mariusz Czaja BĘDZIE P O L E P S Z E N I E , BĘDZIE PRZEDŁUŻENIE' DYSKURS A P O K A L I P T Y C Z N Y W K U L T U R Z E WSPÓŁCZESNEJ N A P R Z Y K Ł A D Z I E SUWALSZCZYZNY Stephen 0'Leary, wskazując na różnorodność prac po­ święconych problemom stawianym przez dyskurs apokalip­ tyczny, stwierdził, że tym, czego w nich brakuje, jest konse­ kwentne podejście retoryczne. Amerykański badacz owemu brakowi, jak się wydaje, w dużej mierze zaradził, m.in. pi­ sząc Arguing the Apocalypse: A Theory of Millennial Rhetoric, która nie tylko zdaniem piszącego jest jak dotąd najlepszą pracą poświęconą apokalipsie rozumianej jako dys­ kurs, który objawia czy ujawnia (gr. apokalyptein to właśnie znaczy) wizję ostatecznego przeznaczenia ludzkości, przed­ stawiając koniec świata połączony z sądem nad tąże ludz­ kością . Jednakże teoretyczne ujęcie zaproponowane przez 0'Leary'ego, choć niesłychanie płodne, jeśli chodzi o anali­ zę tekstów takich „apokaliptycznych retorów" jak religijni, protestanccy pisarze William Miller i Hall Lindsey, zdaje się nie uwzględniać w pełni istotnych wymiarów apokaliptycz­ nego dyskursu, związanych z drugą jakby stroną medalu: jego funkcjonowaniem w życiu tych, którzy stanowią „apo­ kaliptyczną publiczność". Dlatego też zasadnym wydaje się podjęcie próby uzupełnienia czy też modyfikacji tej koncep­ cji poprzez zastosowanie takiego ujęcia, które ten właśnie aspekt wyświetli w możliwie najpełniejszy sposób. Ujęciem takim może być w opinii piszącego interpretatywna antropo­ logia Clifforda Geertza, u podstaw której leży koncepcja kul­ tury jako uporządkowanego systemu znaczeń i symboli, w kategoriach którego ludzie interpretują swoje doświadcze­ nie i kierują swoimi działaniami . wienie, będzie przedłużenie", a czasem również z drugą czę­ ścią: „Będzie pogorszenie, będzie przekroczenie". O jej po­ pularności świadczy nie tylko częstotliwość, z jaką się poja­ wia, ale także fakt, że jest ona przypisywana i Śybilli, i Matce Boskiej, i Panu Jezusowi czy też w ogóle Biblii. Dlatego też można zaryzykować tezę, że to w niej właśnie skupia się jak w soczewce kanoniczna forma lokalnego dyskursu apoka­ liptycznego . Jakie więc byłyby jego najistotniejsze cechy w świetle tej formuły? Aby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba bliżej przyjrzeć się znaczeniu poszczególnych jej elementów. Zasadniczym zadaniem, jakie Geertz postawił przed swoją wersja antropologii, jest „zagęszczony opis" strumienia spo­ łecznego dyskursu. I próba takiego właśnie opisu pewnego lokalnego dyskursu apokaliptycznego dokonana zostanie w niniejszym tekście. Zgodnie z postulatem Geertza będzie to opis mikroskopijny, obejmujący kilka wsi znajdujących się na terenie Suwalskiego Parku Krajobrazowego i jego otuli­ ny. Jego podstawowym źródłem będą wywiady, jakie piszą­ cy z pomocą grupy studentów przeprowadził z mieszkańca­ mi tych terenów we wrześniu roku 2002. O tym, czy w analizowanym dyskursie rzeczywiście mamy do czynienia z teodycea za wcześnie jeszcze przesądzać, ale problem związku zła i czasu w nim należy niewątpliwie podjąć, bo zajmuje on tam dosyć poczesne miejsce. Generalnie można powiedzieć, że teraźniejszość nie ma najlepszej opinii wśród naszych rozmówców. Przeważają takie stwierdzenia, jak: „Ta przemoc, ten wyzysk, to jest strasz­ ne, co się dzieje teraz. Okropne", „Jest coraz gorzej, napa­ dy, strzelaniny, mordy, gwałty", „Świat jest zły, zdegenerowany i wyzbyty ideałów. We współczesnym świecie tak na­ prawdę liczą się jedynie pieniądze"; „Obecne czasy to są okropne.", „Jest zło, ponieważ króluje ekspansja i niena­ wiść."; „Teraz jest źle, tyle zawiści w ludziach, niechęci.", „Teraz coraz więcej zła", „Wszędzie dzisiaj ta nienawiść, mię­ dzy ojcem, synem, matką, córką". „A to samobójcy, morder­ cy, przemocy to wkoło tyle jest, źle jest", „Wszędzie dużo złych ludzi i bałagan. Jest teraz źle i nic nie poradzimy.", „Obecnie naród jest zepsuty a przeważnie młodzież. Nie­ róbstwo i wszystko, co złe bierze górę nad dobrem". To ne­ gatywne nacechowanie teraźniejszości, przedstawianej jako rzeczywistość opanowana niemal całkowicie przez zło, to­ warzyszy z reguły jej kontrastowanie z przeszłością: „Ludzie kiedyś byli lepsi. Teraz każdy dla siebie dobry jest, a dla kogo innego to nie w i a d o m o " - mówi 81-letnia kobieta; „Wszę- 1 2 Nasi rozmówcy są właściwie współautorem tego tekstu i nie­ raz użyczać mu będą swoich głosów, ale ze względu na przyjętą zasadę ich anonimowości przedstawieni zostaną jedynie grupo­ wo. Wyraźną większość (ok. 60 %) wśród nich stanowiły kobiety, ponad połowę - osoby z wykształceniem podstawowym lub nie­ pełnym podstawowym. Jeśli chodzi o zawody, to przeważali rol­ nicy, sporą grupę stanowili też emeryci i renciści. Przeważały wśród nich raczej osoby starsze: osoby powyżej 60 roku życia stanowiły ponad 30 %, a poniżej 30 - jedynie około 15 %. Śred­ nia wieku naszych rozmówców to około 50 lat. Za punkt wyjścia opisu posłuży formuła, która pojawiała się wielokrotnie w ustach naszych rozmówców: „Będzie po­ lepszenie, będzie przedłużenie", z wariantem: „Będzie popra­ 3 ZŁY CZAS Czego dotyczy wymieniane w formule „polepszenie" czy „pogorszenie" w najprostszy sposób zilustruje nieco mniej jej lakoniczna wersja, zaprezentowana przez jednego z na­ szych rozmówców: „Księgi Sybilli pisały, że jak będzie po­ prawienie w narodzie, to będzie przedłużenie świata, a jak człowiek się będzie coraz gorzej zachowywał, to może być i koniec". Tak więc chodzi o polepszenie (lub pogorszenie) „zachowania się" ludzi, innymi słowy o stan ich moralności, a idąc jeszcze dalej: o problem zła. 0'Leary w swojej anali­ zie uznał właśnie ten problem za centralny dla apokalipsy według niego stanowi ona jeden z wariantów teodycei w tych religiach monoteistycznych, które zakładają jednocześnie dobroć i wszechmoc Boga, a owa teodycea dokonywana jest za pomocą szczególnej konstrukcji czasu. PISMO ANTROPOLOGICZNE �Mariusz Czaja dzie łobuzy i sodoma się wyrabia teraz. Kiedyś tego nie było" - wtóruje jej 60-letni staroobrzędowiec. I nie jest to bynaj­ mniej tylko narzekanie starszych, bo w podobnym tonie utrzy­ mane są wypowiedzi ludzi w średnim wieku, np. 43-letnia mieszkanka Udziejka Dolnego twierdzi, że „Wszystko było inaczej, a teraz zupełnie inaczej. Wszystko jest nie tak, jak powinno być", a 35-letnia kobieta wspomina: „Pamiętam czasy mojej młodości, to we wsi jeden drugiemu pomagał, nie było mowy o żadnych kłótniach. Nie tak jak teraz". To przeciwstawianie sobie przeszłości i teraźniejszości nie do­ tyczy zresztą jedynie sfery społecznej, ale także przyrody: „Te powodzie, przedtem takiego nie było cudu. I rozmaite s o d o m y się wyczyniają. Trzy miesiące nie było deszczu u nas. A mój syn jest przewoźnikiem, tirem jeździ. Był teraz w Czechach i nie mógł przejechać, bo powodzie. Kiedyś tak nie było" - utrzymuje na przykład 67-letni mężczyzna, a 43-letnia kobieta wyraża żal: „Drzewa tak nie rosną, jak rosły. Jak i pogoda. Kiedyś słyszał kto, żeby dwa miesiące deszcz nie padał, tak jak u nas teraz? Kiedyś to było tak, że i pogo­ da była, i deszcz. A teraz? Tam to pada, powodzie takie, u nas deszczu nie ma". Jako podsumowanie może posłużyć wypowiedź 41-letniej mieszkanki Udziejka Dolnego: „Wcze­ śniej nie było takich powodzi i przestępstw dużo. [...] teraz jest właśnie bardzo dużo takich przestępstw, przemocy, nar­ kotyków, dawniej nie było i nie słyszało się o tym. Świadczy to o tym, że świat psuje się, schodzi na złą drogę". Właśnie: świat psuje się. Zło, którego kiedyś nie było, pojawia się w nim i go przenika. Chaos, który opanował kul­ turę, wydaje się obejmować również naturę (a może odwrot­ nie). Co więcej nie wygląda na to, aby proces „psucia się" świata miał ulec w przyszłości zahamowaniu. I tak na przy­ kład przedsiębiorca z Błaskowizny uważa, że „Świat ma skłonność do stawania się coraz gorszym" i że „Jeśli ma nadejść jakaś zmiana, to będzie zdecydowanie zmianą na gorsze. Świat zmierza ku złu". Mieszkanka Udziejka Dolne­ go traktuje to jak coś oczywistego, coś, „co każdy żyjący widzi i wie": „Wiadomo, że do lepszego nie idzie". Podobnie zdaje się uważać mieszkaniec Wodziłek, twierdzący, że: „Bę­ dzie z pewnością gorzej". Tak więc rysuje się wyraźny sche­ mat, zgodnie z którym upływowi czasu towarzyszy stałe po­ głębianie się zła. Gdzieś tam u początków istniał doskonały kosmos, który jednak coraz bardziej opanowywany jest przez chaos. Obraz taki jako żywo przypomina nam to, co z taką wirtuozerią opisał - jako właściwość myślenia archaicznego teraźniejszości i przyszłości w analizowanym dyskursie. Nie znaczy to bynajmniej, że zjawiska te takie właśnie postrze­ ganie determinują. Dowodem tego m o g ą być, nieliczne co prawda, głosy, które sprawy oceniają inaczej, jak np. ten, nienależący bynajmniej do żadnego miejscowego krezusa: „Tak właściwie to przecież ludzie tyle narzekają, ale lepiej mają teraz jak kiedyś. Niektórzy nie pracują, tylko piją. Ni­ gdy bym nie chciał wrócić do starych czasów. Teraz miasta tak pięknie odbudowane, wszystkiego teraz jest. Wyżywie­ nie Polska ma, i jeszcze za granicę wysyła. Niemcy wykupu­ ją u nas tereny, a Ruskie przyjeżdżają do nas po towary", albo też rozważania emerytowanego nauczyciela na temat szans, jakie otwierają się przed regionem po wejściu Polski do Unii Europejskiej (która przez większość naszych rozmów­ ców, trzeba dodać, była wtedy - w 2002 roku - traktowana jako zagrożenie). Historyczna sytuacja społeczno-ekonomiczna nie przekłada się w żaden konieczny sposób na taką, a nie inną konstrukcję czasu i jego wartościowanie . Ale może mieć na nie wpływ i nie można od niej abstrahować, tak jak nie można abstrahować od roli, jaką odgrywają tutaj masme­ dia, a przede wszystkim telewizja . Zobrazować to może wy­ powiedź 81-letniej mieszkanki Hańczy: „Ludzi coraz mniej na świecie. Przecież tyle wypadków jest, tyle się zabija. Wi­ działam w telewizji". Regułą współczesnych mediów jest to, że interesująca wiadomość, to zła wiadomość. W przypad­ ku kogoś, kto dorastał bez telewizji, albo nawet ze zgrzebną telewizją PRL-u (której i tak się przecież nie wierzyło), co­ dzienny zalew newsów o morderstwach, atakach terrory­ stycznych, aferach, a z drugiej strony tajfunach, powodziach i trzęsieniach ziemi może mieć znaczny wpływ na takie a nie inne postrzeganie relacji między przeszłością i teraźniejszo­ ścią, która ekstrapolowana jest na przyszłość. Świadomość tego obecna jest zresztą i wśród naszych rozmówców, np. 46-letnia rolniczka o podstawowym wykształceniu snuje ta- - Mircea Eliade. Czyżby więc wystarczyło skonstatować, że mamy tutaj do czynienia z kolejną inkarnacją archaicznego mitu? Kusząca ta możliwość musi jednak zostać odrzucona z jednego zasadniczego p o w o d u : ignoruje ona historyczno-kulturowe usytuowanie analizowanego dyskursu . Mieszkań­ cy Suwalszczyzny nie są ludźmi archaicznymi, zanurzonymi w świecie odwiecznych archetypów. Ich postrzeganie czasu jest mocno osadzone w historycznej rzeczywistości, w któ­ rej przyszło im żyć, co uświadomić może chociażby taka wersja opozycji przeszłość - teraźniejszość: „Jak byłem 16 lat w pegeerze, to miałem pieniędzy bardzo dużo. Jestem na gospodarce. Moja własność jest. Za mleko dostawałem okropne pieniądze. Teraz o d czerwca nikt nie płaci za mle­ ko. Procentu nie ma. Moja żona jest na rencie. Jest taka okropna susza, nikt dla nas złotówki nie dał". Albo westchnie­ nie 34-letniego rolnika: „Za komunistycznych czasów to było lepiej. Lepiej żyło się". Teren, na którym prowadzone były badania, to jeden z tych obszarów, które jak na razie na trans­ formacji ustrojowej, mówiąc eufemistycznie, niewiele skorzy­ stały. Bezrobocie, bieda, niemożność odnalezienia się w świe­ cie, w którym państwo nie chce i nie może już odgrywać roli nadopiekuńczego rodzica - ograniczającego co prawda swo­ bodę, ale i dającego poczucie bezpieczeństwa, stanowią tło, na którym trzeba rozpatrywać pesymistyczne postrzeganie 4 26 Numer 10/2005 5 6 �.BĘDZIE P O L E P S Z E N I E , B Ę D Z I E P R Z E D Ł U Ż E N I E ' kie rozważania: „Tych powodzi kiedyś nie było na pewno. A może telewizji kiedyś nie mieliśmy? Może nie było to tak opublikowane? Może też było, tylko myśmy o t y m nie wie­ dzieli?", a 51-letnia rencistka (wykształcenie zawodowe) tłu­ maczy powszechne przekonanie o pogorszeniu się stanu moralnego ludzkości tym, że „Może teraz więcej radio i tele­ wizja rozgłaszają, bo przedtem nikt nic nie wiedział, a teraz wszystko to nagłośnione, a przede wszystkim, co jest złego to telewizja i radio nagłaśniają, a dobrego nie". Telewizja powoduje również, że obok tradycyjnych, lo­ kalnych wyzwań dla porządku świata pojawiają się w świa­ domości mieszkańców również te pochodzące z wioski glo­ balnej. Jeden z naszych rozmówców na przykład swoja opi­ nię, że „Świat zmierza ku złu" rozwija w ten oto s p o s ó b : „Przede wszystkim jesteśmy świadkami ekspansywnej poli­ tyki Stanów Zjednoczonych, które starają się zapanować nad światem, zepchnąć resztę ludzi na margines życia ekono­ micznego". Inna rozmówczyni w ten zaś sposób wyraża swoje zdanie o złej kondycji współczesności: „Słyszał kto, żeby tak, jak w tej Ameryce, żeby się kto targnął na życie, swoje i lu­ dzi. Przecież zdarzały się zabójstwa i różne takie, ale nie ta­ kie, jak w tej chwili! No to już świadczy o tym, że człowiek jest zły". Z kolei 67-letni staroobrzędowiec tłumaczy swoje przekonanie, że „kiedyś było lepiej", m i m o iż były wojny, w taki sposób: „Wojna, to wiadomo, biją się i koniec. A teraz to niby pokój, ale nic nie wiadomo. Tak jak teraz [...], w tej Arabii, Bin Laden. On niby wierzący bardzo jest, no i prze­ cież brodę nosi, do Boga się modli, a jednak on morduje. Taki wierzący, a tyle złego robi". Ta ostatnia wypowiedź sy­ gnalizuje jeszcze jeden problem związany ze współczesny­ mi mediami: przedstawianym przez nie zdarzeniom lokalny widz stara się przyporządkować lokalne znaczenia i warto­ ści, ale siłą rzeczy nie zawsze kończy się to s u k c e s e m . W danym przypadku niemożliwe staje się pogodzenie gorą­ cej wiary i noszenia brody (faktu dla staroobrzędowca bar­ dzo istotnego) z morderczymi czynami. Można powiedzieć, że mamy tu do czynienia z pewnego rodzaju poznawczym dysonansem, którego wynikiem staje się przekonanie o ge­ neralnie nienormalnym statusie współczesności. Tak więc interakcja sytuacji społeczno-ekonomicznej, technologii przekazywania informacji oraz pewnych schema­ tów interpretacji rzeczywistości, którego korzenie sięgają jesz­ cze tzw. tradycyjnej kultury ludowej, przyczynia się d o wy­ kreowania modelu świata nieustannie się degenerującego. Koncepcja 0'Leary'ego podsuwa nam w tym momencie py­ tanie o to, w jaki sposób model ten współistnieje z obrazem dobrego i wszechmocnego chrześcijańskiego Boga. Odpo­ wiedzi na nie szukać należy w szczególnej strukturze sym­ bolicznej, nawiązującej d o tradycji biblijnej. KARA BOSKA Niektórzy z naszych rozmówców przejawiają bardzo ne­ gatywny stosunek w o b e c oficjalnych instytucji religijnych i ich przedstawicieli. Jednak nawet ci najbardziej antyklery­ kał™ i sceptyczni wobec jakichkolwiek „cudów" nie kwestio­ nują otwarcie istnienia Boga, i to Boga osobowego, jedyne­ go, z wyraźnie biblijnym rodowodem. Nie to, żeby nikt nie miał wątpliwości. Usłyszeć można na przykład uderzające szczerością wyznanie 43-letniej kobiety: „Nieraz to sama się pytam, że to tylko taka wyobraźnia człowieka. Że ten świat tak istnieje, że ten Bóg to jest tylko takie fantazjowanie, takie nasze myślenie". Wieś suwalska nie jest jakąś cudowną en­ klawą, zaimpregnowaną przeciw nowożytnej erozji religijnej pewności. Istnienie Boga nie jest już czymś oczywistym, „na­ turalnym", bezrefleksyjnie przyjmowanym pewnikiem. Trze­ ba je afirmować, chociażby tak, jak czyni to 49-letni spawacz: „Wierzę, że coś musi być, Bóg na pewno istnieje", albo 67- -letni staroobrzędowiec: „Jednak Pan Bóg jest". I choć nie­ które przypisywane temu Bogu cechy, o których za chwilę więcej, razić mogą subtelnych liberalnych teologów, to nie ulega wątpliwości, że jest on źródłem i strażnikiem dobra i nic nie świadczy o tym, by był gnostyckim złośliwym De­ miurgiem. Co do jego wszechmocy też raczej nie ma wątpli­ wości. Spełnia więc kryteria, które, w e d ł u g 0 ' L e a r y ' e g o , kwalifikują g o d o stworzenia logicznego problemu w obliczu istnienia zła. Rozwiązaniem, które w pierwszej kolejności proponuje badany dyskurs, jest koncepcja Boskiej kary. Według niej stwórca cały czas obserwuje bacznie poczyna­ nia ludzi i kiedy zbytnio grzeszą, zsyła na nich kary. Mogą one być indywidualne, jak w opowieści przytoczonej przez gospodynię z Udziejka Górnego: Była dziewczyna. Mając dwadzieścia lat poszła na zaba­ wę, ale powodzenia nie miała. A i tak się patrzy, wszyscy tańczą, a ona nie ma z kim. Wzięła krzyż i z krzyżem bę­ dzie tańcować. Słupem stała, to potem podłogę wyrzynali, a ona bardzo długo stała z tym krzyżem. Jak piłowali podłogę, to się ponoć krew lała. Miałam może osiem, dziewięć lat, jak tę przepowiednię słyszałam. Chciała zaigrać z Bogiem. On ją pokarał. Ale zwykle mowa jest o karze zbiorowej, spadającej bądź na jakieś państwo, bądź na całą ludzkość. W tym pierwszym wariancie szczególnie często pojawiają się Stany Zjednoczo­ ne, np. „Takie są różne filmy amerykańskie, gdzie ludzie się po pięć, sześć razy żenią, a to przecież grzech. Dzieciom to jest zaskoczenie, że to takie zdemoralizowane te małżeń­ stwa, nie m a świętości, że to już do końca. Możliwe, że dla­ tego Ameryce się kara stała". Nie ulega wątpliwości, że kara, 0 której tu mowa, to atak na WTC z 11 września 2001. Expli­ cite wyrażone to jest w innej wypowiedzi, w której zresztą powód kary jest bardzo nietypowy: „Bin Laden jak załatwił Amerykę. [...] Mówią, że w piwnicach tych wieżowców były zdeponowane tony złota z Iraku. Siedem pięter pod ziemią. [...] To jest kara za to, co się kiedyś w Ameryce wyrabiało. Oni wymordowali Indian wpierw. Później zrobili im skanse­ ny. Zabrali całe złoto Inków i Majów". Na t y m przykładzie widać, że p o d względem logicznego rozwiązywania proble­ mu obojętności Boga na zło, interpretacja takich tragicznych wydarzeń jak te z Nowego Jorku jako Boskiej kary m a po­ dwójne znacznie. Z jednej strony umożliwia utwierdzenie się w przekonaniu, że Bóg czuwa i nie pozostawił nas samych sobie, z drugiej zaś osadza to straszliwe wydarzenie - samo w sobie przecież również domagające się usensownienia w zrozumiałej ramie . Podobny mechanizm może funkcjo­ nować w przypadku klęsk żywiołowych: „te powodzie, na całym świecie, co w jednej minucie ludzie wszystko tracą. To jest kara, a to naprawdę kara, ja uważam tak. O teraz nie­ d a w n o , c o tak wiatr Kraków potrzaskał. I ten kataklizm w Suwałkach co w wiadomościach zapowiadali"; „Ludzie kup­ czą wiarą, zmieniają wyznania dla pieniędzy, a Bóg tego za­ bronił. Powodzie mogą być karą Bożą. Tak samo posucha, jaką m y t u mieliśmy w Podlaskiem". Albo chorób: „To nie przez wybryki ludzkie zaraza panuje w całym świecie? Jak ten AIDS 7 1 to wszystko. [...] Albo teraz te nowotwory. Że to starsi, słabsi i samotni zostają a młodzi odchodzą. [...] To jakaś kara od Boga, na pewno kara", „Ale teraz te choroby; jest ich dużo więcej, chorują na raka itd. Moim zdaniem jest to kara za złość i nienawiść, które cały czas narastają. Kiedyś tylu ludzi nie chorowało, a teraz to wylew, to zawał, to rak". Nie d o końca jest jasne, czy o d kar zbiorowych cierpią także niewinni, ale wydaje się, że tak właśnie jest - wszak susza dotyka także naszych rozmówców. Bóg stosuje więc rodzaj odpowiedzialności zbiorowej, co zdaje się czynić każ­ dego odpowiedzialnym za grzechy zbiorowości: wsi, naro- PISMO ANTROPOLOGICZNE �Mariusz Czaja mi Boskiej wszechmocy, która objawi się najpełniej w przy­ szłym wydarzeniu określanym mianem Końca Świata. ZNAKI KOŃCA Wśród znaków Końca Świata wymienianych przez na­ szych rozmówców fenomeny, które są równocześnie trakto­ wane jako Boskie kary, zajmują poczesne miejsce. W tej ka­ tegorii znaków mieszczą się kataklizmy przyrodnicze, takie jak powodzie, susze, niszczycielskie wiatry (huragany, tajfu­ ny, tornada, monsuny), trzęsienia ziemi, jak również choro­ by (przede wszystkim AIDS, ale też np. choroba szalonych krów), wojny i terroryzm (szczególnie atak na WTC z 11 wrze­ śnia 2001). Jednak o ile kary generalnie można uznać za znaki, o tyle operacja odwrotna jest już niemożliwa, bowiem istnieją znaki pozbawione penitencjarnego charakteru. Są to przede wszystkim „znaki na niebie", najczęściej w formie (czerwonego) krzyża (albo trzech krzyży), komety lub czer­ wonego księżyca, ale czasem też niedookreślone - 51-let­ nia kobieta mówi na przykład: „Według pism to Pan Jezus powiedział, że różne znaki będą pokazywać się na niebie, ale czy pokazują się, czy nie, to my nie możemy wiedzieć. Tylko według Pisma wiemy, że różne znaki maja się poja­ wiać, a jakie, to Pismo nie mówi". Inne wskazywane przez naszych rozmówców znaki Końca Świata to: śmierć Jana Pawła II, to, że jego następcą będzie Murzyn, „dziwne desz­ cze", krwawiące krzyże, drzewa i wizerunki Matki Boskiej, ukazywanie się Matki Boskiej na szybie, spadające z nieba różańce, to, że „krowy będą się krwią pocić", afera z arcybi­ skupem Paetzem, atak Arabów i „ludzi z Dalekiego Wscho­ d u " na Amerykę, plaga szarańczy, tańce, klaskanie, „hałasy i krzyki" w trakcie nabożeństw, wreszcie walka między ludź­ mi o kamienie. Fot. B. Siedlik du, ludzkości wreszcie. W tym kontekście zrozumiała staje się troska, z jaką traktuje się w badanym dyskursie grzechy bliźnich, nawet te, jak używanie „brzydkich słów" przez ko­ biety czy naturyzm, które nie wydają się jakoś szczególnie zagrażać innym. Nawet te nieszkodzące bezpośrednio in­ nym wykroczenia przeciw uznanemu kodowi moralnemu m o g ą wszak sprowokować Boski gniew i w konsekwencji karę, która dotknie wszystkich. U podstaw tej koncepcji, stanowiącej swoisty skandal dla współczesnej, przenikniętej indywidualizmem świadomości, zdaje się leżeć obecna przecież w tradycji judeochrześcijańskiej idea, że zasadniczym partnerem dla Boga nie jest jed­ nostka, ale zbiorowość, jak np. Izrael czy Kościół. Z tej sa­ mej tradycji zaczerpnięta wydaje się być inna, obok odpłaty za popełnione zło, funkcja kary: stanowić ma ona wezwanie do nawrócenia, do owego „polepszenia" czy poprawienia, a jednocześnie ostrzeżenie przed jeszcze większą karą. Ta ostatnia funkcja kary sprawia, że niejednokrotnie zlewa się ona w badanym dyskursie z innym kompleksem symbolicz­ nym intensywnie w nim obecnym, a mianowicie znakiem. Te same fenomeny, które interpretowane są przez naszych roz­ mówców jako kara, określane są również jako znaki, często w tym samym zdaniu. Mieszkanka Udziejka Dolnego, wska­ zując na bezprecedensowość o b e c n y c h powodzi i susz, komentuje to w taki sposób: „No, kto wie, może jakiś znak, jakaś kara". Również o ataku na WTC mówi się, że „To też może być znak, a przynajmniej nauczka dla Amerykanów, bo oni wszędzie swój nos wsadzają". Karą i znakiem równo­ cześnie nazywa się także AIDS. Można zaryzykować twier­ dzenie, że w ogóle wszelkie Boskie kary są znakami. Znaka­ Część z tych znaków pochodzi z tradycji biblijnej, część z ludowego folkloru, a są i takie, które zdają się być tworami naszych rozmówców. Trudno jednoznacznie wskazać jedno kryterium ich doboru. Mówić raczej można o pewnym zesta­ wie cech, które nie muszą koniecznie ze sobą współwystępować, aby dany fenomen został zaklasyfikowany jako znak końca świata . Pierwszą z nich dostrzec można, chociażby w wypowiedzi 67-letniego mężczyzny: „U nas taki staruszek był, który opowiadał, że jeszcze będą ludzie się bili za ka­ mienie, i to będzie znak końca. I tak też było. U nas zrobili fabrykę kamieni i jeden drugiemu zabierali kamienie, bo pła­ cili za ten kamień, więc ludzie się o niego bili. I to się spełni­ ło". Znak końca, to coś, co zostało przepowiedziane. Dzięki temu wydarzenie nienależące raczej do tradycyjnego reper­ tuaru zwiastunów końca świata, jak walka o kamienie, może zostać zinterpretowane jako taki właśnie znak. Drugą cechę z kolei może zilustrować wypowiedź 46-letniej kobiety z Gulbieniszek: „Chyba w Białymstoku pojawiła się na oknie Mat­ ka Boska. To był tak jakby obraz, postać w koronie to była. I gdzieś tam na drzewie się ukazało, że krew płynęła z tego drzewa i ludzie szli i się modlili. [...] Mógł być to też znak". Opisywane wydarzenia nie są przedstawiane jako przepo­ wiedziane, mają za to cudowny charakter i (prawdopodob­ nie) Boskie źródło. Znakami m o g ą być też zjawiska ani nie postrzegane jako spełnienie się jakiejś konkretnej przepo­ wiedni, ani nie posiadające cudownego charakteru, a za to będące przykładem takiego spotęgowania zła, którego Bóg już nie wytrzyma, jak np. w takiej wypowiedzi mieszkanki Wodziłek „Wszędzie tyle tego hałasu strasznego, bezboż­ nego. Przecież to się nie godzi do Boga takich pieśni śpie­ wać, tańce odprawiać, rękami klaskać. To diabelskie dźwię­ ki, szatański hałas. Jak to Bóg ma się nie gniewać, jak takie rzeczy do nieba wynoszą? W telewizji widać jak ludzie szale­ ją jak diabły, a mówią, że do Boga się modlą. [...] To jest Numer 10/2005 8 �BĘDZIE P O L E P S Z E N I E , B Ę D Z I E P R Z E D Ł U Ż E N I E "... znak końca świata". Wreszcie za znak może być uznane zja­ wisko, które choć pozornie „naturalne", ma jednak charak­ ter anomalii, stanowiąc wstęp do ostatecznego rozpadu ko­ smosu: „wcześniej tego nie było, jak na przykład, że w cie­ płych krajach śnieg pada, gdzieś mrozy są, a u nas też klę­ s k a - półtora miesiąca nie padał deszcz. Mi się wydaje, że to może są znaki". Te wszystkie cechy oczywiście m o g ą się ze sobą łączyć w danym przypadku, ale nie muszą. Występo­ wanie choć jednej z nich może sprawić, że zostanie urucho­ miony proces apokaliptycznej semiotyzacji. Wedle klasycznej definicji Ch. Peirce'a znak (zwany też przez niego reprezentamenem) jest „czymś, co dla kogoś zastępuje coś innego pod pewnym w z g l ę d e m " . Jeśli więc przyjąć, że wymienione wyżej znaki mają coś wspólnego ze znakiem z definicji amerykańskiego filozofa, można by po­ stawić pytanie: co owe znaki zastępują dla naszych rozmów­ ców i pod jakim względem? Odpowiedź na nie wydaje się dosyć prosta: znaki końca świata mimo swojej różnorodno­ ści posiadają tylko jeden przedmiot - zastępują komunikat o treści: „Świat niebawem przestanie istnieć". I na t y m moż­ na by poprzestać, jeśli korzystalibyśmy z modelu binarne­ go, w dodatku zakładającego niezmienność stosunku zna­ czące - znaczone, jak w przypadku koncepcji de Saussure'a. Jednakże firmowana przez Peirce'a pragmatyczna teo­ ria znaku posługuje się modelem triadycznym, w którym obok znaku i jego przedmiotu występuje jeszcze interprétant, czy­ li znak powstający w umyśle osoby, ku której znak wyjścio­ wy jest skierowany. To, że interprétant jest znakiem, ozna­ cza, że i on posiada swój interprétant. Ostatecznym interpretantem znaku jest zaś pewien nawyk postępowania przez niego wywołany. Tak więc ostateczne znaczenie z n a k ó w końca odnosiłoby się do pewnego postępowania. Nie speł­ niają one jedynie roli prostych tabliczek informujących: „Ko­ niec Świata 5 (albo 10 czy 15) lat", ale raczej drogowskazów na skrzyżowaniu, gdzie rozchodzą się drogi o różnej długo­ ści do tego samego celu. „ Będzie polepszenie, będzie przed­ łużenie" mówi „kanoniczna" formuła opisywanego dyskursu - zmiana więc na lepsze postępowania oznacza obranie przez ludzkość dłuższej drogi do ostatecznego celu, daje jej więcej czasu. Ostatecznym interpretantem znaku końca jest zatem „polepszenie", nawrócenie na dobrą drogę. To, czy rzeczywiście jest ono możliwe, a raczej czy w apokaliptycz­ nym dyskursie istnieje wiara w jego możliwość, to zagadnie­ nie, które odgrywa dużą rolę w teorii 0'Leary'ego i analizo­ wane jest w zaczerpniętych od Kennetha Burke'a katego­ riach tragedii i komedii. 9 APOKALIPSA TRAGICZNA I KOMICZNA Najgłośniejsze przykłady dyskursu apokaliptycznego, te, które przyciągają uwagę mediów i masowej publiczności, z reguły dotyczą radykalnych ruchów wyznaczających ko­ niec świata na jakąś konkretną, bardzo bliską datę. Ruchem takim była na przykład japońska sekta Aum Shrinkyo, która dokonała zamachu w metrze tokijskim, czy tzw. milleryści kilaset tysięcy A m e r y k a n ó w o c z e k u j ą c y c h k o ń c a świata w roku 1843. Przy takiej konstrukcji czasu w apokaliptycz­ nym dyskursie nie ma miejsca na nadzieję na poprawę ka­ tastrofalnego stanu rzeczy przed końcem świata. A nawet jeśli będzie się w y d a w a ć , że o n a następuje, będzie to w rzeczywistości oszustwo sił zła uosabianych w postaci Antychrysta. Jedynie koniec świata - gigantyczne katharsis na globalną skalę - może przynieść zwycięstwo dobra. Taką wersję dyskursu apokaliptycznego określa 0'Leary mianem apokalipsy tragicznej. Pewne jej elementy można odnaleźć również w wypowiedziach naszych rozmówców z Suwalsz­ czyzny. Na przykład 51-letni rolnik na pytanie, czy można jakoś wpłynąć na koniec świata, odpowiada: „Raczej nie, to Pan Bóg wie. To jego sprawa. Powiedział, że w 2002 roku koniec świata i trzecia wojna. Brat brata zabije. Będziem głod­ ni". To jego przekonanie, jak wiemy, okazało się mylne, ale być może nie porzucił on myślenia w kategoriach wyzna­ czonej daty, przesuwając ją jedynie . Z kolei 63-letnia miesz­ kanka Bućek uważa, że „najpierw musi się coś strasznego wydarzyć, a potem może nastanie dobro". Podobna wiara w katartyczną moc globalnej katastrofy obecna jest w wypo­ wiedzi 41-letniej mieszkanki Udziejka Dolnego: „A jak nasta­ nie koniec świata, to część ludzi zginie, część państw, a część zostanie i wtedy będzie dobroć na tym świecie. Powróci świat taki dobry". Nie jest też odosobniony pogląd, że „zło zapa­ nuje nad światem" i że „świat będzie coraz gorszy i w końcu ulegnie zagładzie". Generalnie można powiedzieć, że w ba­ danym dyskursie przeważa raczej pesymizm co do możli­ wości zwycięstwa dobra bez zdecydowanej interwencji bo­ skiej. Zwolenników postmillenaryzmu, czyli doktryny głoszą­ cej, że wysiłki chrześcijan czy w ogóle „ludzi dobrej woli" m o g ą doprowadzić do stworzenia świata, w którym królo­ wałyby sprawiedliwość, d o b r o i prawda, na suwalskiej wsi próżno szukać. Jednakże nie oznacza to, że panuje tam cha­ rakterystyczny dla tragicznej apokalipsy determinizm. Ow­ szem, zło przeważa i wszystko wskazuje na to, że przewa­ żać będzie, ale cały czas istnieje teoretyczna możliwość „po­ prawienia się" ludzi. A jak mówi mieszkaniec Bućek: „Jeśli ludzie się poprawią, to na pewno będzie lepiej". Można więc usłyszeć takie recepty na odsunięcie końca świata; „Każdy powinien być trochę bardziej pozytywny, żeby nie było tej nienawiści. [...] Ludzie powinni myśleć, że można się poro­ zumieć jeden z drugim i żyć jakoś tak dobrze", „Muszą się ludzie jednoczyć, polubić. Muszą pracować", „Jedyny na to ratunek, to żyć w stanie łaski uświęcającej. Jeżeli człowiek wierzący i żyje według przykazań bożych, no to jest jedyna pomoc, jaka może tylko być", „Końca nie będzie, jeśli chrze­ ścijanie się połączą", „Trzeba do cerkwi chodzić, ale głów­ nie wierzyć i się modlić. [...] Wielu rzeczy nie wolno robić i trzeba tego przestrzegać. Gdyby wszyscy przestrzegali, to może i Pan Bóg by się przychylił". Nadzieja na to, że rzeczy­ wiście wszyscy będą „przestrzegali" nie jest duża, ale jed­ nak taki fakt pozostaje w sferze możliwości. 10 Dla 0'Leary'ego taka otwartość jest jednym z zasadni­ czych wyznaczników tego, co określa on mianem apokalip­ sy komicznej. W jej ramach, o w s z e m , również mówi się o nadciągającej katastrofie, ale przedstawia ją jednak jako możliwą, przynajmniej teoretycznie, do uniknięcia. Tak jak w apokalipsie tragicznej i tutaj pojawiają się długie jeremia­ dy, ale stanowią one tyleż d o w ó d na „psucie się" świata, co wezwanie d o zmiany katastrofalnego stanu rzeczy. Silniej akcentowana jest rola człowieka w eschatologicznych wy­ darzeniach: to od jego postępowania zależy data końca, a nie od wyznaczonego z góry scenariusza. Tak scharakteryzowana komiczna apokalipsa doskonale mieści się w uznanej wcześniej w tym tekście za kanoniczną dla suwalskiego dyskursu formule: „Będzie polepszenie, bę­ dzie przedłużenie" i jest niewątpliwie silnie obecna, by nie powiedzieć dominująca w nim. Jednakże pesymizm i poczu­ cie pewnej bezradności, braku realnego wpływu na to, co się dzieje (wyrażające się np. w wypowiedziach takich jak ta: „Tutaj na wiosce może sąsiad z sąsiadem się pogodzić. Ale tak - ktoś tam bombę zrzuci na Stany Zjednoczone no i póź­ niej pół świata może ucierpieć. Przecież to nie zależy od lu­ dzi. Głos ludzi się nie liczy. Jaki mamy na przykład wpływ na elity rządzące w Polsce"), sprawiają, że dyskurs ten ma nie­ jako naturalną skłonność ku przesuwaniu się w stronę apo­ kalipsy tragicznej. Osobną kwestię stanowi charakter wydarzenia, które na­ zywane jest końcem świata. W ramach tragicznej wersji apo­ kalipsy jest to zwykle globalna czy nawet kosmiczna katastro- PISMO ANTROPOLOGICZNE �Mariusz Czaja fa, która kładzie kres ludzkiej historii. Apokalipsa komiczna, zakładając, jeśli ludzkość się mimo wszystko nie poprawi, możliwość jakiejś katastrofy, ma skłonność do interpretowa­ nia jej nie jako ostatecznego końca, ale raczej pewnej cezu­ ry i jednocześnie moralnej lekcji, która będzie przestrogą dla pokoleń żyjących po końcu (naszego) świata. W badanym dyskursie można znaleźć wypowiedzi akcen­ tujące ostateczność końca, np.: „Jak będzie koniec świata, to wszystko zaniknie żywe, co jest na tej ziemi. Wszystko zamrze. Jak będzie koniec, to będzie wszystkiego koniec. Nic nie zostanie żywego na tym świecie. Myślę, że już nie będzie świata", albo „Powinno to momentalnie nadejść i ko­ niec. A później już tego nie odczujemy. Dobrzy ludzie pójdą do nieba, źli do piekła. [...] No bo jak - byłby koniec świata i dalej każdy by żył jak żyje?", „No to chyba będzie tak, że Bóg raz stworzył świat i raz go skończy. I znowu musiałby patrzeć jak ten człowiek tak od początku to wszystko buduje i niszczy? A przecież jest w Biblii napisane, że Ziemia zniknie, ale potem zejdą na nią wszystkie dusze i będzie raj. Że już nie będzie życia, tylko dusze, żeby wielbić Pana". Jednak taka koncepcja, obecna przecież także w oficjalnym nauczaniu Kościoła Katolickiego i innych kościołów chrześcijańskich, nie jest bynajmniej dominująca w suwalskim dyskursie apo­ kaliptycznym. Znacznie bardziej popularny wydaje się mo­ del, zgodnie z którym koniec świata jest niejako oczyszcze­ niem pola dla nowego początku. KONIEC JEST POCZĄTKIEM? W Eliadowskiej koncepcji millenaryzmu fenomen ten jest niczym innym jak kolejnym wcieleniem tęsknoty człowieka za ucieczką od historii poprzez powrót do mitycznego po­ c z ą t k u " . W tym ujęciu koniec (jednego) świata jest jedno­ cześnie początkiem (innego) świata. Niektóre wypowiedzi naszych rozmówców wydają się wprost idealnie pasować do tego schematu. Na przykład 48-letnia mieszkanka Błaskowizny mówi, że po końcu świata „jeden drugiego będzie szukał, ślady człowieka będą szukane i nie będzie nic na ziemi. Będzie wszystko zniszczone i ciężko będzie znaleźć drugiego człowieka. Ma niczego nie być, nawet zwierząt. I znów się spotka jeden człowiek z drugim i znowu zaczną, tak jak to kiedyś Adam i Ewa. Pomału, znów Pan Bóg da nam nowy świat. Bo to przecież On wszystko stworzył". Inna kobieta z kolei taką oto wizję przedstawia: No to chyba idzie do tego, że ma wszystko zginąć i że człowiek ma z powrotem zacząć od zera. Zostanie z ni­ czym i będzie zaczynał od tej łopaty czy tam od szpadla. Tak mówią. Nieraz teściowa tak mówi, nie wiem, gdzie ona to wyczytała, że ma wrócić ten czas, że po końcu świata ten, co zostanie, ma zacząć od nowa, jak kiedyś. Tak jak słyszałam, na własne uszy nie czytałam, nie wi­ działam, że to ma dojść do tego. Mi się wydaje, że jakby nasz świat przestał istnieć, to będzie następny, tak samo. Czy tam człowiek zostanie, czy Bóg następnego stworzy. Jeżeli ten Bóg istnieje, to czy on zostawi tę Ziemię taką niezagospodarowaną? My jesteśmy jak pokolenie. Po naszym będzie następny świat. Tego typu wypowiedzi zdają się być osadzone w przyta­ czanych przez Magdalenę Zowczak wyobrażeniach o do­ konującej się okresowo, np. co trzy tysiące lat, „zagładzie światów" . Wydaje się więc, że mamy tutaj d o czynienia z kolejnym wariantem Eliadowskiego mitu Wielkiego Powro­ tu. Światy giną i powstają na nowo. Na poziomie struktural­ nym koniec jest tożsamy z początkiem. Apokaliptyczny dys­ kurs to jeszcze jedna forma wyrazu „archaicznego" pragnie­ 12 30 nia ucieczki przed historią poprzez powrót do niewinnych „początków". Jednak zarówno cykliczność, jak i nakierowanie na „po­ czątki" nie są tutaj bynajmniej tak oczywiste, jak by się mo­ gło wydawać. Po pierwsze, choć powtarzalność „zagłady światów" logicznie zdaje się pasować do wypowiedzi naszych rozmówców, oni sami o tym nie wspominają. Ich uwaga sku­ piona jest na tym, co nastąpi po tej zagładzie, która, jak wie­ rzą, wkrótce nastąpi. A ich słowa wydają się przede wszyst­ kim wyrazem nadziei, że nie będzie ona ostateczna, nadziei, dodajmy, która stanowi charakterystyczny rys komicznej apo­ kalipsy. Po drugie, orientacja na początek, uwyraźniona przez od­ wołanie się do postaci mitycznych rodziców ludzkości, Ada­ ma i Ewy, miarkowana jest jednak w badanym dyskursie przez wyobrażenie ostatecznego Sądu. Światy nie będą gi­ nąć w nieskończoność, koniec nie zawsze będzie począt­ kiem. Być może najbliższy koniec nie będzie jeszcze tym ostatecznym, być może spełni jedynie funkcję swojego bi­ blijnego prawzorca - potopu, oczyszczając ziemię ze złych i niesprawiedliwych i stwarzając szansę dobrym i sprawiedli­ w y m na rozpoczęcie „od nowa": „Tak, jak wtedy ten Noe. Tak samo teraz, może Bóg komuś zaufa i zostawi go. [...] to się chyba powtórzy, kogoś zachowa. Czy my wszyscy tacy grzeszni, że Bóg nikogo nie uchowa?". Albo też tworząc miej­ sce dla nowej, lepszej ludzkości: „A może i nowe jakie po­ tomstwo na ziemię zejdzie?! Takie mądrzejsze i grzeczniejsze". Ale w końcu koniec stanie się końcem. Bóg przyjdzie sądzić żywych i umarłych. PARUZJA I SĄD Wielu z naszych rozmówców koniec świata natychmiast łączyło z paruzją i sądem: „Koniec świata? Stamtąd przyj­ dzie sądzić, żywych i umarłych, ludzi za ludzkie czyny"; „Pew­ nie, że wierzę [w koniec świata - przyp. M. Cz.]. Musi się kiedyś skończyć coś, co się kiedyś zaczęło. Potem Pan Je­ zus zstąpi i będzie sądzić ludzi"; „W koniec świata - wierzę. Stamtąd przyjdzie sądzić żywych i umarłych. Mamy wszę­ dzie w pacierzu, wszędzie Jezus, koniec świata". Ta ostatnia wypowiedź odsłania źródło tego powszechnego skojarze­ nia: katolickie Credo, w którym znajduje się, odnoszący się do Jezusa Chrystusa fragment: „i przyjdzie w chwale sądzić żywych i umarłych". Wśród naszych rozmówców (i w religij­ ności ludowej, jak twierdzi Magdalena Zowczak) rozróżnie­ nie pomiędzy poszczególnymi osobami Trójcy nie jest zbyt wyraźne , więc w roli sędziego często występuje po prostu Bóg: „Ksiądz opowiada, że to jeszcze trąba przyjdzie ma zatrąbić i mają żywi i umarli się zenijść, powstać mają i pan Bóg osądzi". Podstawowym kryterium, według którego zo­ staną osądzeni, będą ich uczynki: „Staną po prawicy i po lewicy. Byłeś głodny, nakarmiłeś mnie, byłeś nagi, przyodzia­ łeś mnie, byłeś podróżnym, przyjąłeś mnie w domu. I tak będzie. [...] No to chyba tak, że złych czeka kara, a dobrych nagroda", „[Bóg będzie sądził] wedle uczynków, bo inaczej być nie może. Jednakowo nie można karać, bo jeden grzeczniejszy, drugi gorszy. Złodzieje i dobrzy chyba nie tak samo będą. [...] Tak jak na świecie, jak ktoś kradnie, to do więzie­ nia go zamykają. To sprawiedliwe". Idea odpłaty zdecydo­ wanie góruje tutaj nad przekonaniem o miłosierdziu Boga: „[Pan Jezus] już wówczas nie będzie miłosierny. Będzie tyl­ ko dobry dla dobrych. Dla złych nie będzie miał litości. Jedni pójdą do Nieba, inni będą się męczyć w piekle. [...] Pan Bóg będzie sądził. Po swoje prawej stronie ustawi tych dobrych i każdego zapyta o wszystkie uczynki. I ludzie źli - przegrani będą się bać gniewu Pana Boga. Pan Bóg będzie pytał, czy on był litościwy, czy po prostu kochał ludzi". 13 Numer 10/2005 �BĘDZIE P O L E P S Z E N I E , B Ę D Z I E P R Z E D Ł U Ż E N I E " . . . Boski Sąd wydaje się zatem stanowić ostateczne rozwią­ zanie problemu zła: dobrzy zostaną nagrodzeni, źli - ukara­ ni. Ci pierwsi trafią do Nieba, ci źli do Piekła i odtąd całą już wieczność będą tam przebywać. W ujęciu 0'L.eary'ego tego typu idea to przykład typowego dla komedii - i stąd dla apo­ kalipsy komicznej - podwójnego zakończenia: dobrego dla dobrych, złego dla złych. Badany dyskurs zakłada, w przeci­ wieństwie na przykład do doktryny kalwińskiej, że trafienie do jednej z tych dwóch grup jest kwestią wolnego wyboru, co jeszcze bardziej odsuwa go od apokalipsy tragicznej. Jednak nie oznacza to, że idei Sądu nie towarzyszy strach. Choć generalnie nasi rozmówcy zdawali się siebie samych uważać raczej za ludzi dobrych, to nie zdradzali wcale pew­ ności, że podczas Sądu wszystko pójdzie gładko. 85-letnia słuchaczka Radia Maryja mówi na przykład: „Ja chociaż wie­ rzę, to i tak strach mam z powodu moich błędów młodości". Jak już było wspomniane wcześniej, czas Sądu nie jest cza­ sem miłosierdzia, lecz bezwzględnej sprawiedliwości, która może dosięgnąć właściwie każdego, któż bowiem jest bez winy. Rodzi się więc pytanie: Czy rzeczywiście tak wyobra­ żony Sąd stanowi tak doskonałe narzędzie logiczne d o roz­ wiązania problemu zła? Przecież w gruncie rzeczy problem zostaje jedynie przesunięty, a nie zlikwidowany. Zło i źli wszak mają istnieć - w Piekle - wiecznie. A większość z tych, któ­ rym owo „narzędzie" ma służyć, nie ma wcale pewności, że nie zwróci się ono przeciwko nim. Odpowiedź brzmi: i tak, i nie. Tak, ponieważ mimo wszyst­ ko wydaje się ono w pewnym stopniu działać. Nie, bo owo działanie wynika z tego, że pewne kwestie są przez użyt­ kowników badanego dyskursu jakby celowo niezauważane. I mają oni do tego pełne prawo, nie będąc logikami ani reto­ rami. Jeśli dyskurs apokaliptyczny jest dla nich narzędziem, to raczej na modłę bricoleura niż inżyniera . Nie stanowiąc ide­ alnego, koherentnego mechanizmu pozwalającego zlikwido­ wać wszelki luki w sensownej strukturze świata, przydaje się jednak czasem do takiego ich zakrycia, by nie były widocz­ ne z tego czy innego miejsca w tymże świecie. 14 1 S. O'Leary, Arguing the Apocalypse: A Theory of Millennial Rhetoric, New York - Oxford 1994, s. 6. 2 C. Geertz, Interpretation of Cultures, New York 1973, s. 144-145. 3 Kanon jest tu rozumiany tak, jak to sformułował J.Z. Smith w: Sa­ cred Persistence: Toward a Redescription of Canon, [w:] tenże, Imagi­ ning Religion: From Babylon to Jonestown, Chicago - London 1982. 4 Por. J. Z. Smith, A Pearl of Great Price and a Cargo of Yams: A Study in Situational Incongruity, [w:] tenże, dz. cyt. 5 Co więcej, muszą one tak naprawdę mieć zakorzenienie w pew­ nych już istniejących schematach interpretacji (czy też może, idąć śla­ dem Bergera i Luckmana - konstruowania) rzeczywistości - i ich istnie­ nie w danym przypadku jest aż nadto wyraźne - ale owe schematy to nie archaiczne archetypy, ale wytwory dynamicznej interakcji wcześniej­ szych jeszcze schematów z Inną historycznie określoną sytuacją. 6 Jeśli chodzi o rolę mediów w funkcjonowaniu kultury najstotniejszą inspirację niniejszego tekstu stanowi praca Waltera J. Onga Orality and Literacy: The Technologizing of the Word, London - New York 1997. 7 Muszę tutaj dodać, że tego typu interpretacja nie przez wszystkich naszych rozmówców była podzielana. Najdobitniejszy tego wyraz moż­ na znaleźć w wypowiedzi 51 -letniej mieszkanki Gulbieniszek: „A różne zamachy, to że ludzie są tacy źli, to na pewno nie od Boga, co ludzie robią. To w mocy piekielnej. [...] Jak terrorysta wysadził jakiś budynek, to pan Bóg go nasłał? Na pewno nie". 8 Koncepcja takiego sposobu definiowania fenomenów kulturowych została zaczerpnięta z: J.Z. Smith, Fences and Neighbors: Some Conto­ urs of Early Judasim, [w:] tenże, dz. cyt. 9 The Philosophy of Peirce. Selected Jork - London 1950, s. 99. 10 Writings, ed. J. Buchler, New Por. L. Festinger, H.W. Riecken i S. Schachter, When Fails, Minneapolis 1956. Prophecy 11 Zob. krytyczne omówienie tej koncepcji w: R.A. Segal, Eliade's Theory of Millenarianism, „Religious Studies" vol. 14, nr 2, June 1978. 12 M. Zowczak, Zagłada światów. Między mitologią lokalną a Biblią, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1993, nr 3-4. 13 Por np. następującą wypowiedź: „Kiedyś moja mama opowiada­ ła, mojej mamie jeszcze mama opowiadała, że Pan Bóg ukarał poto­ pem, to jeszcze lecieli na drugie, trzecie piętro i jeszcze co wyrabiali! Ale Pan Jezus powiedział, że już potopem karać nie będzie". 14 Odwołuję się w tym miejscu oczywiście do koncepcji Claude'a Levi-Straussa z Myśli nieoswojonej (Warszawa 2001). '. Kuczek BAWattoi PISMO AMROPOLOGICZME � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ce44bae9aed331230f81a205da242dc.pdf 8983abaabd3ac9924bd2ba5ede6771d7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5700 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5299 Title A name given to the resource "Deszczyk pada, rosa sieda po drobnej leszczynie..." / Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19 s.123-133 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kielak, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Absolwentka filologii polskiej Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. W ramach programu MNiSW „Diamentowy Grant" realizuje projekt Językowo-kulturowy obraz zwierząt domowych w języku potocznym i polskiej kulturze ludowej, rekonstruując ludowe wyobrażenia zwierząt domowych. Kielak „(Deszczyk stada pada, rosa po drobnej leszczynie... 11 Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu w ludowych pieśniach miłosnych Leszczynę nazywano dawniej zielem miłości i u ż y w a n o jej w „ m i ł o s n y c h stosunkach" - m i a ł a przyśpieszać „zamęście", z b l i ż e n i e , stałe pozy­ skanie kochanka/kochanki, a także rozerwanie s t o s u n k ó w . Wedle rosyjskich w i e r z e ń , chłopiec k ą p a n y w leszczynowym wywarze łatwo pozy­ skiwał w z a j e m n ą miłość dziewczyny . N a obsza­ rze p o ł u d n i o w e j Słowiańszczyzny panna, k t ó r a chciała z a t r z y m a ć przy sobie chłopca, m u s i a ł a u r w a ć latorośl leszczyny i trzykrotnie u d e r z y ć n i ą kawalera po plecach; po wykonaniu tej czynności mogła być pewna, że upatrzony przez nią chłopiec nie spojrzy na i n n ą d z i e w c z y n ę . 1 2 Leszczyna, krzew w y d a j ą c y owoce (orzechy laskowe), jest w polskiej kulturze ludowej sym­ bolem płodności i obfitości, wykorzystywanym w magii p ł o d n o ś c i o w e j oraz przy w r ó ż b a c h doty­ czących urodzaju. Za jej p o m o c ą wzniecano nie­ gdyś „nowy/żywy ogień", rozpalany tradycyjnymi sposobami przez tarcie , podczas „żywego roz­ palania", i m i t u j ą c e g o akt m i ł o s n y ; leszczynowe gałęzie p o j a w i a ł y się n i e g d y ś w wielu praktykach m a j ą c y c h z a p e w n i ć urodzaj . Z a k w i t a j ą c a bardzo w c z e ś n i e leszczyna jest w i ą z a n a z p o c z ą t k i e m nowego cyklu wegetacyjnego . 4 5 6 3 4 1 5 Zob. B. Gustawicz, Podania, przesądy, gadki i nazuy ludowe w dziedzinie przyrody. Cześć-drugi, .Zbiór W k domości do Antropologii Krajowej" 5 1881, s. 206. Zob. ibid., s. 246. Echem tych wierzeń ma być śpiewana na Rusi piosenka: „Czy w lubystku ty kupawsia, szczo ty meni spodobawlia?" Na co chłopiec miał odpowiadać: „Nie w lubystku, ni w liszczyni, spodobawsia ja dziwczyni". Zob. T. A. Agapkina, Leszczina, [w:] N . I . Tołstoj (red.), Slavjansktdrevnost . ttnoUnguistileskij slovar\ t. 3, MieżduLrodnyje otnoszemja, Moskwa 2004, s. 112. t 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA M . Kozioł, J. Szadura, Ogień sobótkowy, [w:] J. Bartmiński, S. Niebrzegowskf (red.), SłJnik stereotypów i symboli ludowych t. 1 Kosmos, cz. 1 Niebo, światła niebieskie, ogteń, kamienie, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1996 s. 289. Leszczynowe gałęzie, zatykane w pole, nie tylko zabezpieczały plony przed zniszczeniem, ale również zapewniały gospodarzowi obfitość tego plonu, Zob. B. Gustawicz eit., s. 245. 6 l i u pierwszego grzmotu symbolicznie otwierającego ziemię i umożliwiającego jej ujawnienie pełni mocy życiowej, grzmotu/który zapoczątkowywał cykl wegetacyjny, gospodarz lesz- 5 W i o s n ą ; t u ż p o u s y s z e n �Olga Kielak 124 W polskim folklorze leszczyna symbolizuje d z i e w c z y n ę , na żeńskość krzewu wskazuje nie tylko skorelowany z nazwą rodzaj gramatyczny, ale r ó w n i e ż rola, j a k ą leszczynowy krzew odgrywa w p i e ś n i a c h ludowych. Leszczyna, kojarzona jednocześnie z p ł o d n o ­ ścią, obfitością i dziewczyną, posiada także sym­ bolikę erotyczną, której nie sposób p o m i n ą ć przy c a ł o ś c i o w y m opisie krzewu . W artykule przyjrzę się bliżej roli, j a k ą krzew odgrywa w polskich ludowych p i e ś n i a c h o miłości. Erotyczną sym­ b o l i k ę leszczyny, o b e c n ą w polskim folklorze, s k o n f r o n t u j ę z w y b r a n y m i m a t e r i a ł a m i etno­ graficznymi p o c h o d z ą c y m i z innych obszarów Słowiańszczyzny. 7 coś uchwytnego, choć nie do k o ń c a określonego. Przy t y m - uniwersalnego" . 9 D o b r o s ł a w a W ę ż o w i c z - Z i ó ł k o w s k a w swojej książce o ludowej m i ł o ś c i d o k o n a ł a p o d z i a ł u obecnych w p i e ś n i a c h symboli płci, w y o d r ę b n i a ­ jąc dwa szeregi - symboli m ę ż c z y z n y i m ę s k i c h g e n i t a l i ó w oraz symboli kobiety i ż e ń s k i c h genitaliów. D o żeńskich symboli badaczka zali­ czyła m . i n . : rolę, pole, b r u z d ę , z i e m i ę , łąkę, żłób, p o i d ł o , krosno, dzieżę, k o w a d ł o , piec, far­ tuch, koszyk, zapaskę, garnek, kozę, gniazdko, k o k o s z k ę , zamek, las, do m ę s k i c h zaś - pług, radio, ziarno, siewcę, kosę, grabie, kosiarz<łj cepy, konika, wrzeciono, kowala i młot, kota, kozła, wilka, jastrzębia, kogucika, klucz oraz l e ś n i c z e g o . 10 W polskiej kulturze ludowej erotyczne sensy z w i ą z a n e z l e s z c z y n ą zakodowane są przede wszystkim w p i e ś n i a c h . Ludowe erotyki, zdefi­ niowane przez Jerzego B a r t m i ń s k i e g o jako „śpiew k o c h a n k ó w nie z w i ą z a n y c h jeszcze w ę z ł e m m a ł ­ ż e ń s k i m " , są s z c z e g ó l n y m typem ludowej l i r y k i u m o ż l i w i a j ą c y m dawnemu m i e s z k a ń c o w i wsi m ó w i e n i e o miłości. Prosty człowiek, jak pisze Jerzy B a r t m i ń s k i , „o miłości m ó w i wyzbytym pychy j ę z y k i e m starej konwencji, zapomnianym j ę z y k i e m obrazów, paralel, symboli, w k t ó r y m zielona łąka i szumiący gaj oznaczają rzeczy naj­ zwyklejsze w świecie, a równocześnie coś w i ę c e j , 8 W a ż n e miejsce w owym symbolicznym, peł­ nym paralel j ę z y k u ludowej l i r y k i zajmuje lesz­ czynowy krzew, zaś pieśni z „leszczynowej doku­ mentacji" składają się na specyficzny, ludowy obraz miłości. 11 „Postawię leszczynie" W ludowych p i e ś n i a c h m i ł o s n y c h leszczyna jest ś w i a d k i e m miłości dziewczyny i chłopca, obserwuje ich zaloty. Pod leszczynowym krze9 czynowym kijem czynił znak krzyża nad każdą kupą zboża - wówczas można było mieć pewność, że zboże wymłócone w spichlerzu nie zepsuje się. Zob. M . Toeppen, Wierzenia mazurskie, „Wisła" 4, 1892, s. 777. 7 8 Pełny opis leszczyny znajduje się w mojej pracy ma­ gisterskiej napisanej pod kierunkiem prof. dr hab. S. NiebrzegowsL-Bartmińskiej, Zob. O. Kielak, Jezykowo-kulturowy obraz krzewów w polszczycie potocz­ nej i ludowej, Zakład Tekstołogii i Gramatyki Współ­ czesnego J ę t k a Polskiego IFP UMCS, Lublin 2013, praca niepublikowana. J. Bartmiński, „Jaś koniki poił". Uwagi o stylu erotyku ludowego, „Teksty" 2 1974, s. 16. ja konie w zielonej 10 Ibid., s. 12. Zob. D . Wężowicz-Ziółkowska, Miłość ludowa. Wzory miłości wieśniaczej w polskiej pieśni ludowej XVIII-XX w eku, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1991, s. 161. t 11 Wykorzystywane w artykule pieśni stanowią część do­ kumentacji opracowanego przeze mnie hasła leszczy­ na, które w przyszłości ukaże się w lubelskim Słowniku stereotypów i symboli ludowych (red. J. Bartmiński i S. Niebrzegowska-Bartmińska), z któ ego metodologii k o r z y s t l . Hasła opracowane zostały za pomocą defi­ nicji kognitywnej, mają dwudzielną budowę: składają się z e k s p l i S i (uporządkowanej w bloki tzw fasety) oraz dokumentacji (uporządkowanej gatunkowo) BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu wem kochankowie z pieśni szukali i n t y m n o ś c i , w gęstej leszczynie bowiem m o ż n a się było u k r y ć , np. przed wzrokiem i n n y c h . K s i ą d z Bernard Sychta w Słowniku gwar kaszubskich na tle kultury ludowej z a n o t o w a ł nawet czasownik n a z y w a j ą c y czynność „krycia się, zwłaszcza w leszczynie" lescec są . 12 125 W t e k ś c i e p i e ś n i z ł a m a n i e leszczynowego krzewu przez piorun w y r a ż a p o ś r e d n i o akt m i ł o ­ s n y - z ł a m a n i e s y m b o l i z u j ą c e j żeńskość leszczyny jest obrazowym przedstawieniem z ł a m a n i a dziew­ częcej cnoty. W e d ł u g polskich w i e r z e ń pioruny nie uderzały w leszczynę, p o n i e w a ż krzew ten udzielił schronienia Najświętszej Matce ucieka­ jącej przed k r ó l e m Herodem do E g i p t u . 15 W p i e ś n i a c h m i ł o s n y c h pod leszczyną siadają J a s i e ń k o z Zosią: Hej w lesie, w lesie pod sosną, siedział Jasieńko ze Zosią. Hej, dobrze im tam siedzieć było, dopóki słońce świeciło. A jak słoneczko zagasło pójdziem, Zosieńko, za miasto. Iposzli sobie drożyną, i usiedli pod leszczyną . 15 Tutaj też Janek z L u c y n ą spędzali miłe wie­ czory do czasu, aż zza lasu wyszła chmura i piorun strzelił w leszczynę: Oj, leszczyno, leszczyno, pod leszczyną jawory, Janek ze swą Lucyną spędzał słodkie wieczory. (...) Wtem się burza zerwała piorun strzelił w leszczynę, za rączkę go schwyciła: Ratuj, Janku, bo zginę . 14 12 13 14 B. Sychta, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury lu­ dowej, t. 2, Ossolineum, Wrocław 1968, s. 360. Jerzy B a r t m i ń s k i u w a ż a , że aby z r o z u m i e ć symboliczny j ę z y k pieśni, należy znać poetycki kod za p o m o c ą którego została zaszyfrowana bez jego z n a j o m o ś c i n a k r e ś l o n e przy pomocy kodu obrazy pozostaną jedynie prostymi rekwi­ zytami, nie reprezentując niczego innego poza s o b ą . Ludowa p i e ś ń często p o m a g a ł a sobie rekwizytem, k t ó r y - w e d ł u g lubelskiego badacza - zastępuje części ciała k o c h a n k ó w i jest w y k ł a d ­ nikiem o k r e ś l o n y c h treści lirycznych . 16 17 M ę s k i e i żeńskie rekwizyty-symbole, zesta­ wione przez Dobrosławę W ę ż o w i c z - Z i ó ł k o w s k ą , są wzajemnie komplementarne p o d w z g l ę d e m cech i funkcji - narzędzia i przedmioty ostre, w y d ł u ż o n e , zdatne do uderzenia, z a g ł ę b i a n i a i przesuwania p o j a w i a j ą się w opozycji do przed­ m i o t ó w z a o k r ą g l o n y c h i płaskich, p o s i a d a j ą c y c h w g ł ę b i e n i a i otwory; zwierzęta d r a p i e ż n e prze¬ ciwstawiane są swoim ofiarom; wykonawcy czyn¬ ności zaś - obiektom swoich d z i a ł a ń . Dopiero rozpoznanie z n a k ó w składających się na poetycki kod pieśni pozwala odczytać obecne w n i m zacho­ wania seksualne. „ R o z p o z n a n i e źródeł pochodze18 15 E Kotula, Hej, leluja, czyli o wygasających starodaw­ nych pieśniach kolędniczych w Rzeszowska, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1970, s. 351. Wszystkie cytowane w niniejszym artykule fragmenty pieśni podaję z zachowaniem oryginalnej pisowni. J. Bartmiński (red.), Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, t. 4 Lubelskie, cz. LV Pieśni po­ wszechne, Wydawnictwo Muzyczne „Polihymnia", Lublin 2011, s. 278. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA O ludowych legendach, tłumaczących apotropeiczne właściwości leszczyny pisałam w artykule: O. Kielak, Dlaczego w leszczynę pioruny me bJPolskie wierzenia o leszczynie na tle wierzeń słowiańskich, [w:] M . Gaze, K. Kubacka (red.), Bogactwo językowe i kulturowe Europy w oczach Polaków i cudzoziemców, t. 2, Łódź (w druku). 16 J. Bartmiński, „Jaś... ", op. cit, s. 22. 1 7 Zob. ibid.,%. 17. 18 Zob. D . Wężowicz-Ziółkowska, op. cit, s. 162. �Olga Kielak 126 nia tych z n a k ó w i zasad ich organizacji pozwala natomiast dotrzeć do ich prawzoru, do stojącego za t y m i zachowaniami i m o d e l u j ą c e g o je systemu idei" . W tekstach pieśni przy leszczynie Jaś w y g r y w a ł Marynie na fujarce: Zasnęła dziewczyna w lesie pod leszczyną, jechali ulani, brzękali szablami i obudzili ją. Ulani, ulani, dokąd tak jedziecie, zgubiłam wianeczek, może go wieziecie? Wieziemy, wieziemy, ale już niecały, cztery jijołeczki, dwie białe różyczki z niego obleciały ^. Tam pod borem, pod jaworem, tam przy leszczynie Jaś wygrywał na fujarce swojej Marynie, tra-la-la . W p i e ś n i zalotnej dziewczynie z b i e r a j ą c e j w leszczynie orzechy w i l k zabiera wianeczek: 19 20 1 J a s i e ń k o zostawia w zielonej leszczynie konie i „niesie dobranoc" dziewczynie: Ji tak niechcący krzaczkiem ruszyła, śpiącego wilka ze snu zbudziła. Wilk sie obudził, patrzy, że dama, Ańdzia ze strachu zemdlała sama. Ji przyszedł do ni, ściska, całuje ach, ja cieAńdziu, Ańdziu miłuje. Przyszła do domu taka zdyszana, cóż ci, Ańdziu, Ańdziu kochana. Nie życzyłabym żadnej dziewczynie, zbierać orzechy w gęstej leszczynie. Bo w tej leszczynie wilki siadają, grzecznym dziewczynkum wianki zdradzają . Postawię ja konie w zielonej leszczynie, a sam ja zaniosę dobranoc dziewczynie. Dobra nocka, dobra, dziewczyno nadobna. I tobie dzień biały, Jasieńku kochany . 11 W p i e ś n i a c h p r z y w o ł y w a n y c h p o w y ż e j do typowo m ę s k i c h r e k w i z y t ó w należą: fujarka, mało wyszukany rekwizyt, k t ó r y n a l e ż a ł o b y zaliczyć do niskiego stylu ludowego erotyku oraz k o ń , s y m b o l i z u j ą c y m ę s k ą p o t e n c j ę nieopuszczającą p i e ś n i o w e g o kochanka . 22 24 W leszczynie dziewczyna traci n i e w i n n o ś ć wbrew sobie - kochanek wymusza na niej miłość: Typowo d z i e w c z ę c y m p i e ś n i o w y m rekwizy­ tem jest wianeczek, symbol p a n i e ń s k i e j cnoty, dziewictwa (zwłaszcza wianeczek ruciany, folk­ lorystyczny symbol dziewictwa i g ł ó w n y atrybut panny m ł o d e j ) . W pieśni pod leszczyną dziew­ czyna gubi wianeczek, zgubienie wianeczka jest metaforą cielesnej miłości k o c h a n k ó w . W jed¬ nym z tekstów p i e ś n i o w y c h śpiąca pod leszczyną dziewczyna gubi ruciany wianeczek: 19 Ibid., s. 162. 2 0 F. Kotula, op. cit, s. 349. 21 2 2 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 28 Mazowsze, cz. 5, Instytut im. Oskara Kolberga, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1964, s. 228. Zob. J. Bartmiński, „Jaś... ", op. cit, s. 22. A w lesie, w leszczynie przy drobnej krzewinie stojipastoreczka, malaprzepióreczka. Pastoreczek do nij, ona mu się chroni, za rączkę ją chwyta: cóż tu robisz:- pyta. Daj mi pokój, jak cię proszę, a widzisz, że trzodę pasę. Poczekaj, dziewczyno, zawrócę ci trzody, ale mi musisz dać gębuleńki wprzódf. 23 J. Bartmiński (red.), op. cit, s. 354. 24 J. Bartmiński (red.), „Jaś... ", op. cit, s. 147. 25 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 40 Mazury Pruskie, Instytut im. Oskara Kolberga, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1966, s. 323-324. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu Obecny w p i e ś n i p o c a ł u n e k ma p r z y n i e ś ć spełnienie miłości, zwrot „dać g ę b u l e ń k i " m o ż n a t r a k t o w a ć jako eufemistyczne o k r e ś l e n i e aktu płciowego . 26 W i n n e j , mniej wyrafinowanej p i e ś n i , za wyprowadzenie z leszczynowego lasu dziewczyna płaci c h ł o p a k o w i całusami, k t ó r y c h konsekwen­ cją jest pojawienie się na świecie syna: Szedłem sobie raz leszczyno i spotkałem sie z dziewczyno. Ona mówi: Bądź pan łaskaw, wyprowadź mnie z tego łaska. Wyprowadzić to ja mogę, cóż ja za to dostać mogę. Mam ja w domu parę groszy, to ja panu je przy­ niosę. Parę groszy ja nie żądam, za całusem się oglądam. Ja całusa dać nie mogę, bo straciłabym urodę. Gdy ten pierwszy całus dała, to aż w boczku od­ czuwała. Gdy ten drugi całus dała, do szpitala Gdy ten trzeci całus dała, to się syna pojechała. doczekała . 27 127 sem . D o b r o s ł a w a W ę ż o w i c z - Z i ó ł k o w s k a pisze, że zwykle większa a k t y w n o ś ć w ludowym ero­ tyku przypisywana jest mężczyźnie - pojawia się on pod postacią narzędzia lub sprawcy, cechuje go r u c h l i w o ś ć i d y n a m i c z n o ś ć ; k o b i e t ę zwykle kojarzy się z p a s y w n o ś c i ą - jest obiektem, ofiarą, postacią s t a t y c z n ą . 29 30 W zamieszczonych p o w y ż e j tekstach p i e ś n i o ­ wych kochankowie działają - chłopak „ w y g r y w a na fujarce" dziewczynie, „ p o z o s t a w i a konie" w leszczynie i „niesie dobranoc" kochance, zmu­ sza ją do p o c a ł u n k ó w , ułani o d d a j ą kobiecie zna­ leziony wianeczek, w i l k go zabiera - a wszystko to dzieje się w miłosnej przestrzeni, której wyznacz­ nikiem jest gęsta leszczyna. M o t y w u m i ł o s n y c h uciech w leszczyno­ w y m krzewie m o ż n a szukać r ó w n i e ż w folklo­ rze Słowian wschodnich . W u k r a i ń s k i c h pie­ ś n i a c h pojawia się motyw „orzechowej karczmy" („opexoBafl K o p ™ a " ) , w której u r z ę d u j e p i ę k n a gospodyni. Karczma ta ma b y ć miejscem weso­ ł y m , p e ł n y m hulanek i pozamałżeńskiej m i ł o ś c i . 31 32 W pieśni zalotnej i balladzie pod leszczyną dziewczynę spotyka „przygoda", „nieszczęście", dochodzi do niechcianego przez n i ą zbliżenia: Wlescynie w gęstej krzewinie, stała się przygoda, przygoda jednej dziewcynie. A co ci dziewcyno, co ci łezki płyną, a cy ja to winien, winien, niescęściu twemu?™. W e d ł u g Jerzego B a r t m i ń s k i e g o miłość opie­ wana w ludowych erotykach nie jest stanem, bezruchem - przeciwnie, m i ł o ś ć z ludowych pieśni jest dzianiem się, dynamicznym proce- Erotyczną s y m b o l i k ę leszczyny niesie ze sobą znana we w s c h o d n i o s ł o w i a ń s k i m folklorze, lubiana przez dzieci i młodzież gra, nazywana ilmep. Polega ona na t y m , że w ś r o d k u o k r ę g u tworzonego przez dziewczynki/panny siedział chłopiec/kawaler - t z w i l n r a y p , Kanep lub i l i n a , u o s a b i a j ą c y w ę ż a lub i n n ą istotę chtoniczną. Dziewczynki/panny chodziły dookoła chłopca/ 33 2 9 Zob. J. Bartmiński, „Jaś... ", op. cit, s. 13. 3 0 Zob. D . Wężowicz-Ziółkowska, op. cit, s. 161. 31 26 J. Bartmiński, „Jaś... ", op. cit, s. 15. 2 7 J. Bartmiński (red.), op. cit, s. 358. 28 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 22 Łęczyckie, Insty­ tut im. Oskara Kolberga, Polskie Towarzystwo Ludo¬ znawcze, Wrocław 1964, s. 119. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 3 2 3 3 Zob. P. Kowalski, Leksykon znaki świata. Omen, prze­ sąd, znaczenie, PWN, Warszawa-Wrocław 1998, s. 275. T A . Agapkina, Leszczina, op. cit., s. 111. Nie bez powodu Jaszczur uosabiać miał węża, który w kulturze uważany jest za symbol Mierny, zaś „falliczny kształt węża przyczynił się do zestawiania go �Olga Kielak 128 kawalera i śpiewały pieśń o Jaszczurze s i e d z ą c y m w leszczynowym krzewie , g r y z ą c y m orzechy i s z u k a j ą c y m sobie żony: W zielonym gaiku kamyk na kamyku, orzech na leszczynie, wianek na dziewczynie. 34 Podążając tropem tej metafory m o ż n a się prze­ k o n a ć , że prośba pana, skierowana w pieśni do dziewczyny, nabiera innego sensu: Cnbau, cnbsu. Riąep, B opexoeoM Kycbąe, OpetueHKU Bnpu c a ó e x o n e m b . ó e n y t o pynKy, 3a p y c y t o KOCKy. 3cl MUTiyK) 3a Hej! Wedle młyna rośnie leszczyna, tam orzechy, dla pociechy, zbiera dziewczyna. Zbiera dokoła, bardzo wesoła, zbiera wszędzie, wten pan jedzie i na nią wola. Hej! hej! dziewczyno, piękna malino, niech z fartuszka do klobuszka orzeszki płynąc. nauny. Komopyw 3a n y i ą a , HOOKKy nepcbąem . 3onoma 35 G d y u c i c h ł y j u ż głosy ś p i e w a j ą c y c h p i e ś ń dziewcząt, Jaszczur w s t a w a ł ze swojego miejsca, łapał j e d n ą z nich, o k r y w a ł c h u s t k ą i tańczył z p a r t n e r k ą dopóty, d o p ó k i dziewczyna wraz z p o c a ł u n k i e m nie oddała mu „wianeczka" lub „chusteczki" . W pieśni zalotnej J a s i e ń k o „scypie orzechy" z leszczyny i sypie je dziewczynie w kieszonkę: Jasienekpuka-Marysi suka po tej drobnej lescynie, orzeski scypie, w kiesonke sypie swej nadobnej c 36 Związek leszczyny z t e m a t y k ą miłosną leży prawdopodobnie u podłoża rosyjskiego zakazu r ą b a n i a leszczynowego krzewu - w przeciwnym razie dziewczyny nie p o k o c h a ł y b y młodzieńców, a baby - c h ł o p ó w („napHeM fleBKM He 6 y f l y T nioÓMTb, a 6a6bi M ) O K J I K O B " ) . 3 7 „Orzech na leszczynie, Jednym z r y s ó w ludowego erotyku, zgodnie z założeniami Jerzego B a r t m i ń s k i e g o , jest swo­ isty demokratyzm ludowej pieśni, w której rola kobiety jest tak samo znacząca, jak rola mężczy­ zny . P i e ś n i o w a kochanka nie zawsze jest bierna, czasami przejmuje i n i c j a t y w ę . W pieśni niewie­ ściej dziewczyna prosi Jasia, aby ten przyniósł jej „orzecha", k t ó r e g o nazywa swoją pociechą: 41 wianek na Jasiu mój jedyny, przynieś mi leszczyny, przynieś mi orzecha, to moja pociecha . dziewczynie" 41 W p i e ś n i a c h owoce leszczyny, rosnące na niej orzechy, w p i s u j ą się w k o n s t r u k c j ę paralelną: z męskim organem płciowym"; zob. P. Kowalski, op. at.,s. 581. W wielu kulturach zajmuje także ważne miejsce w kultach płodności; zob. ibid. 3 4 Choć istnieje wiele wariantów tej gry, miejscem Jasz­ czura zawsze jest leszczynowy krzak, zob. T.A. Agap^,Leszczina,op.cit,s.\\2. 38 39 4 0 S. Dąbrowska, Wieś Żabno i jej miejszkańcy czenie), „Wisła" 5 1904, s. 332. (Dokoń­ J. Ligęza, S. M . Stoiński (red.), Pieśni ludowe z polskie­ go Śląska, t. 2, Polska Akademia Umiejętności, Kra­ ków 1938, s. 68. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 27 Mazowsze, cz. 4, Instytut im. Oskara Kolberga, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1964, s. 171-172. 35 P P * T A . Agapkina, Leszczina, op. cit., s. 112. 'Ibid.,s. 112. 4 2 S. Udziela, Lud polski w powiecie Ropczyckim w Gali¬ ^ _ „zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" 15 1891, s. 89. a 2 > BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu 129 W innych tekstach dziewczyna, k t ó r a zagnie­ ko; Stoi drzewo włochate, w a ł a ukochanego, zastanawia się, z k i m będzie „zbierała orzeszki": a we włochatym w gładkim - słodko, znajduje się w nas (THM gładko, słodycz 41 Metra, T I O M M Metra, no;ie3aii Ha M C H H : Ha MHe ecTb MOXHaTKa, B MOXHaTKe raa^Ka, B Szeroka leszczyna nisko się kłaniała, raa^KOH oia^Ko; z kimże te orzeszki ja będę MOXHaTOM-TO ITiaflKO, a B maflKOM-TO OiaflKO, zbierała. flepeBO MOXHaTO, B npo 3Ty oiacTb H y Hac ecTb CHacTb) . Od serduszka swojego zagniwałam lubego, od serduszka swojego zagniwałam CTOHT 48 lubego . 45 M o t y w dawania o r z e c h ó w popularny jest zwłaszcza w folklorze rosyjskim - zwykle stoją „Deszczyk pada, rosa siada po drobnej leszczynie" za n i m seksualne lub ś l u b n e zamiary d a j ą c e g o . 44 W W s ł o w i a ń s k i m folklorze laskowe orzechy związane są z płodnością. N a dawnym weselu p i e ś n i a c h na leszczynę „pada", „kropi", „roni", „idzie", „ p o k a p u j e " , „szumi" deszcz: u k r a i ń s k i m pieczono o b r z ę d o w e ciasto, tzw. zopiuiKi ( u k r a i ń s k i zopix to „orzech"), które cza­ sami przynoszono m ł o d y m t u ż po nocy p o ś l u b ­ n e j . N a B a ł k a n a c h i s t n i a ł zaś zwyczaj obsy­ pywania n o w o ż e ń c ó w orzechami - ten sam Descek pada, rosa siada po drobnej lescynie kochaj ze mnie mój Jasieńku scerze nie zdradliwie. Nie zdredliwie, nie skodliwie, widzi Bóg na niebie; nie zdredzilem jesce żadnej, nie zdradzę i ciebie®; 45 46 zwyczaj w y s t ę p o w a ł u S ł o w i a n wschodnich, ale zamiast orzechami, m ł o d y c h obsypywano ziar­ nem. Z a r ó w n o ziarno, jak i orzechy p e ł n i ł y j e d n a k o w ą funkcję - m i a ł y z a p e w n i ć m ł o d y m ż y w o t n o ś ć i o b d a r z y ć licznym potomstwem. Szumi deszczyk, szumi deszczyk po drobnej leszczynie. Powiedzże mi ty dziewczyno czy mnie kochasz czy nie? . 0 Na leszczynę „ p a d a rosa", „siada słońce": Deszczyk pada, pada rosa po leśnej leszczynie, powiedz szczerze, kawalerze, czy mnie kochasz, czynie? ; W rosyjskich zagadkach o leszczynowym krze­ 1 wie m ó w i się za p o m o c ą terminologii związanej z kobiecym c i a ł e m , przy opisywaniu czynno­ Słońce siada, rosa pada po drobnej lescynie, ści zbierania orzechów wykorzystywana jest zaś kochaj-ze mnie a nie zdradzaj, kochaj dworzaninie. metaforyka seksualna: 4 1 Gnij mnie, lam mnie, sięgnij po mnie: na mnie jest kosmatka, w kosmatce gładko, w gładkim - slod- 48 4 9 4 3 J. Bartmiński (red.), op. cit., s. 551. 4 4 Popularna rosyjska pieśń brzmi: Hmo M!HUX, cynun opemKoe M opetuKU-mo ueudy; 45 46 deeyiuKe Lut, xo«emcx, npuuy, opexoe s a n e z o npuuy, 3a 50 npuceamancn... nemeepuK. u d m u u e z o sauyotc Mne Jxo«emcx. 51 ueudy, zob.T.A Agapkina, Leszczma, op. cit, s. 112 Ibid. 52 Ibid. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Słodycz rozumiana nie tylko dosłownie, ale i przeno­ śnie, jako przyjemność, rozkosz, upojenie. Ibid. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 27Mazowsze, op. cit, s. 283. P. Płatek (red.), Albośmy to jacy tacy. Zbiór pieśni Kra­ kowiaków wschodnich i zachodnich, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1976, s. 401-402: W. Gaj-Piotrowski, Kultura społeczna łudu z oko­ lic Rozwadowa, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1967, s. 87. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 22 Łęczyckie, op. cit, s. 105. �Olga Kielak 130 W pieśniach miłosnych opartych na tym moty­ wie całe zdarzenie jest metaforą aktu m i ł o s n e g o . Padanie, kropienie czy c h o ć b y sam szum deszczu, będącego w kulturze ludowej siłą zapładniającą, ma sprzyjać zbliżeniu m ł o d y c h , sam deszcz zaś symbolizuje męskie nasienie . M ę s k i e nasienie symbolizuje także rosa p a d a j ą c a na leszczynę, krzew o żeńskiej charakterystyce oraz „siadające" na niej s ł o ń c e . Zmoczenie dziewczyny, której symbolem jest leszczyna, przez deszcz „zapowiada symbolicznie jej przyszłe m a c i e r z y ń s t w o " . 53 54 „Oj i polewała się prędko ozwifa" Kasia nic nie robiła, po sadecku chodziła. Oj i polewała suchą lescyneckę, by sięprędko ozwiła. Ozwijaj się lescyna, cóz ja pocnę dziewcynai Oj utraciłam ruciany wianecek - cóżem za to nabyłaś; 56 Spojrzyj ty Kasiu, spojrzyj po ty suchyj łescynie. A jak się ta list suchy ozwinie, to ja się z tobą ożenię. Kasia po sadku chodziła i ciężko sobie westchnęła. A spojrzy, spojrzy po suchyj łescynie, rychłoćji sie ozwiniei Ciężko tobie Kasieńku po sadeńku chodzęcy, a jesce mnie cięży, suchyj łescynie zielony listpuscęcy. Oj i ty sucha lescyna! oj i ja bidna dziewcyna! Straciła ja se ruciany wionek, cóz ja będę znacyla?\ 57 58 by W p i e ś n i a c h zalotnych i m i ł o s n y c h czy w bal­ ladach sucha leszczyna symbolizuje p a n n ę , k t ó r a straciła dziewictwo: 55 Urszula Majer-Baranowska u w a ż a , że zesta­ wienie w p i e ś n i a c h o b r a z ó w deszczu p a d a j ą ­ cego na leszczynę ( s y m b o l i z u j ą c ą d z i e w c z y n ę ) oraz dziewczyny tracącej wianek ( s y m b o l i z u j ą c y dziewictwo) jest n a w i ą z a n i e m do jednego z naj­ bardziej rozpowszechnionych m i t ó w kosmogonicznych o p o w i a d a j ą c y c h o z a ś l u b i n a c h nieba i z i e m i . Wedle tego m i t u dzieło stworzenia z a p o c z ą t k o w a ł kosmiczny akt p ł c i o w y : niebo-ojciec m i a ł objąć z i e m i ę - m a t k ę i o b d a r z y ć j ą z a p ł a d n i a j ą c y m deszczem . suchą leszczyneczkę, W pieśniach uwiedziona dziewczyna „polewa", „szuka", „opatruje", „spogląda", „wygląda" suchej leszczyny - kiedy ta się „rozwinie", „wypuści zie­ lony listek", „ z a k w i t n i e " - w p i e ś n i o w y c h for­ m u ł a c h n i e m o ż l i w o ś c i dopiero wtedy ma w r ó c i ć do niej ukochany. C h o ć dziewczyna „wychodziła nowe trzewiczki", sucha leszczyna jeszcze się nie rozwinęła. Tak jak suchy leszczynowy krzew nie w y p u ś c i zielonego listka, tak i dziewczynie nie wróci panieństwo: 61 53 54 Zob. U . Majer-Baranowska, Deszcz i jego cą funkcja, „Akcent" 4 1986, s. 31. Zob. J. Bartmiński, J. Szadura, Deszcz, [w:] J. Bart­ miński, S. Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Słownik stereotypów i symbol ludowych, t. 1 Kosmos, cz. 3 Meteorologia, Wydawnictwo UMCS,Lublin Lublin2012, 2012,s.s. 130. Wydawnictwo UMCS, 55 Zob. U . Majer-Baranowska, op. cit, s. 36. 56 J. Bartmiński, J. Szadura, op. cit, s. 130. 5 7 Zob. U . Majer-Baranowska, op. cit, s. 31. 58 zapładniają­ Zob. M . Eliade, Sacrum, mit, historia. Wybór esejów, tłum. A. Tatarkiewicz, PIW, Warszawa 1970, s. 148. O zaślubinach nieba i ziemi zob. S. Niebrzegowska, Poetycki obraz nieba w „Panu Tadeuszu", [w:] Język polski w szkole dla klas IV-VIII, Kielce 1998, s. 27-31 59 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 2 Sandomierskie, In^ - ° ° g > ° Towarzystwo Ludoznawcze,Wrocław Wrocław 1962, 1962,s.s.144. 144. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 22 Łęczyckie, op. cit, s. 125-126. i m 60 s k a r a K l b e r a P l s k i e Zob. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 2 Sandomierskie, op. cit., s. 144; O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 22 Łę­ czyco, op. at., s. 125-126; O. Kolberg, Dzieła wszyst­ kie, t. 40 Mazury Pruskie, op. cit., s 521, 340-341; S. Niebrzegowska, Przest ach od przestrachu, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2000, s. 55; K. Matyas, Nasze sioło. Studjum etnograficzne, „Wisła" 1 1893, s. 147. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu Ona sie go pytała, skąd go czekać miała. Oj spoglądajże po suchej lescynie, cyli ci sie nie rozwinie! Oj ty sucha lescynal A ja biedna dziewcyna, oj, wychodziła ja nowe trzewicki, a tyś sie nie rozwilł . 1 Zakończenie 131 cie m a ł ż e ń s t w a . Ż y c i e m seksualnym góralskiej młodzieży rządziły r ó w n i e ż niepisane reguły, do k t ó r y c h zaliczano: nieposiadanie dziecka (stano­ w i ą c e g o oczywisty d o w ó d nieprzestrzegania obo­ w i ą z u j ą c e j normy), zachowanie w tajemnicy życia seksualnego oraz zachowanie p o z o r ó w wobec rodziców i s ą s i a d ó w . 66 67 W polskiej kulturze ludowej - podobnie jak i w innych kulturach ś w i a t a - stosunek m i ł o s n y był tematem tabu. O t y m , że kwestia seksual­ ności stanowiła dla ludu temat tabu, świadczą c h o c i a ż b y srogie kary, jakie wymierzano cudzo­ ł o ż n i k o m i m a t k o m n i e ś l u b n y c h dzieci, opi­ sywane przez Henryka Biegeleisena na kartach Wesela *. Przez długi czas za ś w i a d e c t w o respek¬ towania i istnienia normy czystości, zakazują­ cej s t o s u n k ó w p r z e d m a ł ż e ń s k i c h , u w a ż a n y był obrzęd p o k ł a d z i n . 6 64 Z drugiej strony, obowiązująca norma moralna nie zawsze była respektowana, a w o k r e ś l o n y c h sytuacjach istniało społeczne dopuszczenie jej ł a m a n i a , na co w s k a z y w a ł Ryszard T o m i c k i b a d a j ą c y wzory i normy życia seksualnego w tra­ dycyjnych wiejskich s p o ł e c z n o ś c i a c h polskich górali. W e d ł u g Tomickiego n o r m ę z a k a z u j ą c ą w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o przed ś l u b e m przekra­ czać m o g ł a m ł o d z i e ż , zwłaszcza płci m ę s k i e j , zaś kres swobodzie seksualnej przynosiło zawar- W y m ó g p o m i n i ę c i a milczeniem życia seksu­ alnego oraz zachowania p o z o r ó w wobec społecz­ ności wiejskiej p r z y c z y n i ł się prawdopodobnie do tego, że o stosunku m i ł o s n y m nie wypa­ dało m ó w i ć wprost, lepszym r o z w i ą z a n i e m była ucieczka w rzeczywistość aluzji, p o r ó w n a ń i sym­ boli. W rezultacie, folklor w y t w o r z y ł ogromny repertuar symboli d o t y c z ą c y c h erotyki i seksu , leszczynowy krzew z a j m o w a ł zaś w owym sym¬ bolicznym j ę z y k u miejsce szczególne. N a gruncie polskim erotyczne sensy symboliczne n a j p e ł n i e j w y b r z m i e w a i ą w ludowej pieśni o d w z o r o w u j ą c e j głęboko ukryty sposób widzenia ś w i a t a prostego człowieka. 68 65 Leszczynowy krzew nie jest jedynie przyrodni­ czym elementem tła ludowego erotyku. W ludo­ wych p i e ś n i a c h m i ł o s n y c h leszczyna stanowi intymne miejsce miłości p i e ś n i o w y c h kochan­ ków, jest niemym ś w i a d k i e m miłości wzajemnej i wymuszonej; pod leszczyną panna traci wia­ nek (dziewictwo). W ludowej wizji ś w i a t a cały Kosmos żyje i jest człowiekowi ż y c z l i w y - ten 69 6 6 K. Matyas.op. cit.,s. 147. H . Biegeleisen, Wesele, Nakładem Instytutu Stauropigjjańskiego, Lwów, 1928, s. 13-16. 64 Zob. R. Tomicki, Norma, wzór i wartość w życiu seksu­ alnym tradycyjnych społeczności wiejskich w Polsce, „Et­ nografia Polski' ! 1977, s. 49. Interpretację pokładzin jako sprawdzianu czystości panny młodej podważył L. Stomma (Rytuał pokładzin w Polsce. Analiza struktu­ ralna, Etnografia Polski" 1 1975, s. 51-64), podważa ją także w swoim artykule R. Tomicki. 7 65 Zob. ibid., s. 55. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 67 6 8 6 9 Zob. ibid., s. 56-57. Jednostka stawała się wówczas „pełnoprawnym członkiem grupy, uzyskując szereg nie posiadany^ poprzednio praw, ale równocześnie tracąc przywilej ł a j a n i a normy", zob. ibid., s. 56-57. Zob. ibid., s. 62-63. Zob. U . Majer-Baranowska, op. cit., s. 36 J. Bartmiński, „Niebo sie wstydzi". Wokół ludowego pojmowania ładu świata, [w:] M . Graszewicz, J. Kolbuszewski (red.), Kultura, literatura, folklor. Prace ofiarowane Profesorowi Czesławowi Hernasowi w sześćdziesięciołecie urodzin i czterdziestolecie pracy naukowej, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1988, s. 99. �Olga Kielak 132 szczególny sposób konceptualizowania leszczyny przez m i e s z k a ń c ó w wsi sprawia, że krzew potrafi w s p ó ł o d c z u w a ć z p o z b a w i o n ą cnoty dziewczyną. Posługiwanie się „leszczynowymi metaforami" pozwala w piękny, pozbawiony w u l g a r n o ś c i spo­ sób m ó w i ć o akcie m i ł o s n y m , k t ó r y w ludowych w y o b r a ż e n i a c h przybiera postać ł a m a n i a leszczy­ nowego krzewu przez piorun, zrywania leszczyno­ wych orzechów, padania deszczu, osiadania rosy bądź słońca na drobnej leszczynie. P r z y w o ł y w a n e przeze mnie m a t e r i a ł y etno­ graficzne, pochodzące z t e r e n ó w polskich oraz z innych obszarów Słowiańszczyzny, u p r a w n i a j ą do stwierdzenia, że symboliczny kod u ż y t y do budowy pieśni nie jest przypadkowy. J ę z y k ludo­ wej pieśni m i ł o s n e j respektuje kulturowe charak­ terystyki leszczyny obecne w polskim, czy szerzej, s ł o w i a ń s k i m folklorze. „Rain is falling, dew is settling on the smali hazel leaves..." The erotic symbolism of hazel bush in folk love songs In Polish folklore hazel bush symbolises fertility. It is also associated with abundance and the figurę of the girl. Hazel bush is also a part of erotic symbolism that finds its fullest expression in folk songs. The author of this article ponders the role of hazel bush in Polish folk love songs. Its erotic symbolism, noticeable in Polish folklore, was juxtaposed to selected ethnographic materiał from other Slavic regions. BARBARZYŃCA l (19) P019 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/389f7cd51a628ec8637f455e792be32e.pdf c4949c77aec9bfa8be42d9f0c6e4545f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5562 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Holokaust - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5172 Title A name given to the resource "Ocaleni krwawą historią"/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.51-55 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sobolewska, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Joanna Sobolewska „OCALENI K R W A W I Ą H I S T O R I Ą " J A K ŻYĆ P O D O Ś W I A D C Z E N I U H O L O C A U S T U ? Podstawą rozważań w niniejszej pracy będą konkretne zaisy ocalonych z Holocaustu. Autorka postawiła sobie za cel ' upienie się na indywidualnych biografiach, ponieważ zajmuc się wyłącznie suchymi faktami i datami historycznymi, traci ę z oczu człowieka i jego indywidualny los. Makrohistoria poądkuje wydarzenia, ale pozwala się łatwo zdystansować, tym samym zapomnieć. Tylko przeżycia indywidualnego człoeka, jego świadectwo cierpienia, jest w stanie poruszyć do ębi i spowodować, że zostanie w naszej pamięci. Po Holocauście na nowo rozgorzała dyskusja o istnieniu naczeniu wartości, a pytanie: jak po takiej hekatombie żyć, orzyć obrazy, pisać wiersze? stało się jednym z najbarziej palących i ważnych. Jednak od teoretycznych refleksji rdziej znaczące wydaje się pytanie najprostsze (a może "jtrudniejsze): jak żyją ci, którzy przeżyli Holocaust? Jakie ylematy muszą rozstrzygać w swoim sumieniu? W jaki spob radzą sobie ze swoją przeszłością ci, którzy „krwawią storią"? T. Adorno pisze: ! Wciąż trwające cierpienie, ma takież prawo do ekspresji, jak maltretowany do krzyku, dlatego raczej mylny byłby sąd, że po Oświęcimiu nie można już napisać żadnego wiersza. Nie ma jednak błędu w mniej kulturalnym pyta­ niu: czy po Oświęcimiu można jeszcze żyć, a zwłaszcza, czy ma do tego pełne prawo ten, kto przypadkowo Oświę­ cimia uniknął, a w zasadzie powinien by być stracony [...] drastyczna wina oszczędzonego.W odwecie nawiedzają go sny w rodzaju tego, że już nie żył, że został zagazowa­ ny w 1944 roku, i że swą dalszą egzystencję prowadził jedynie w wyobraźni, jako emanację obłąkanego życze­ nia człowieka zamordowanego przed dwudziestu laty. 1 wina" ocalonego, o której pisze Adorno, na „Drastyczna wina *rwc.7\i rzut r7i it oka n k a jest iest czymś C 7 v m ś absurdalnym. ahsi irrlalnvm T pierwszy Dlaczego bowiem mają czuć się winni ci, którzy przeżyli Shoah? Niech winni poczują się ci, którzy doprowadzili do Zagłady! A jednak poczucie winy jest czymś, co nieustannie powtarza się we wspomnieniach ocalonych. Nie chodzi tu nawet o poczucie winy w o b e c konkretnych osób (choć takie też często się pojawia, zwłaszcza wobec bliskich), jest to abstrakcyjne po­ czucie winy wobec zgładzonych. Zagłada - niewinne ofiary, ocaleni - „winni, że żyją". Potwierdzeniem tego mogą być słowa, które padają w komiksie Arta Spiegelmana Maus, a dotyczą Władka - ocalonego: „...bo sam czuł się winny, że ocalał" . Poczucie winy, że przeżyło się Holocaust, staje się piętnem w życiu ocalonych. Mało tego, owo „patologiczne" poczucie winy nie dotyczy tylko naocznych świadków, jest ono „transmitowane" dalej, na drugie pokolenie świadków, z tym że przybiera ono nieco inną postać. Art Spiegelman, którego rodzice przeżyli Oświęcim, pisze: „To chyba jednak ma coś wspólnego z poczuciem winy, że mam łatwiejsze życie niż oni mieli". 2 3 Ci, „co krwawią historią", dostają się w ręce oprawcy po raz drugi, z tym że teraz jest to ich własna pamięć i gnębiące poczucie winy. Być może pewnym antidotum na owo poczu­ cie winy mogą być świadectwa ocalonych, które przez wielu są traktowane jako spłata długu wobec tych, co zginęli. Jednak niniejsza praca nie będzie poświęcona świadec­ t w o m rozumianym jako „misja mówienia za tych co zginęli", interesować nas będzie wymiar jednostkowy, osobiste zmie­ rzenie się ze swoją traumatyczną przeszłością. Punktem wyjścia będą tu wspomnienia Krystyny Żywulskiej, Żydówki, która uciekła z warszawskiego getta, a później, jako Polka, przeżyła Oświęcim. Prześledzimy w jaki sposób ocalona ra­ dzi sobie ze swoją sytuacją w getcie, w obozie, jak odnajdu­ je się na wolności (chociaż po wyjściu z getta długo się nią nie cieszyła). Przyczynkiem do tego będzie analiza języka, jakim operuje Żywulska. Przez to, w jaki sposób ocalona BAWŹ^CA PISMO ANTROPOLOGICZNE �Joanna Sobolewska werbalizuje swoje traumatyczne przeżycia, można dotrzeć do tego, jak próbowała ona, mimo dramatycznych warun­ ków, w jakich przyszło jej żyć, ocalić w sobie człowieczeń­ stwo i godność. A to jest podstawa do tego, aby później pró­ bować „normalnie żyć". J. Winterson pisała: „Język zawsze nas zdradza, mówi prawdę, kiedy chcemy skłamać i rozpły­ wa się w bezkształcie, wtedy kiedy najbardziej zależy nam na precyzji". Skupiając się nie tylko na tym, co, ale także na tym, jak, mówi Żywulska: spróbujemy uchwycić kondycję człowieka, który przeszedł przez Holocaust, i aby żyć musi jakoś uporać się z traumatyczną przeszłością. W pracy od­ wołamy się także do poezji Tadeusza Różewicza, poszerza­ jąc tym samym perspektywę z jednostkowej (przypadek Żywulskiej) do bardziej ogólnej refleksji na temat kondycji oca­ lonych. 4 Aby być ocalonym, czy ocaloną, nie wystarczy jakimś zrządzeniem losu uniknąć śmierci z rąk oprawcy. Trzeba rów­ nież mieć siłę, aby samemu nie odebrać sobie życia. „Czę­ sto myślałam, aby wejść pod niemiecką kulę. Nie wiem do­ prawdy co mnie zatrzymywało?" , mówi Halszka, współwięź­ niarka Żywulskiej na Pawiaku. No właśnie! Co może powstrzy­ mać człowieka, który żyje „w piekle na ziemi", przed samo­ bójstwem? Co trzyma go przy życiu? Czy można mówić o jakiejś „irracjonalnej"woli istnienia? Jak można chcieć żyć, skoro tak naprawdę jest to wegetacja uwłaczająca godności człowieka? A jednak! „Nic się nie martw [...] człowiek może znieść dużo, więcej niż sam przypuszcza" , mówi współtowarzyszka Żywulskiej z Oświęcimia. Ale to, że ocaleni znieśli straszliwe warunki gett i obozów, nie znaczy wcale, że sobie z tym poradzili wewnętrznie. Nie wystarczy przetrwać i prze­ żyć, aby funkcjonować później „w normalnym" świecie jako człowiek, a nie jako wrak człowieka. 5 Czyżby więc Żywulska przyjęła postawę pogodzenia się z rzeczywistością getta? Czy chce powiedzieć: słuchajcie, to jest getto, tu nie śpiewa się piosenek o miłości. Umieranie to tutaj „zwykła sprawa", trzeba się z tym pogodzić. Wydaje | się, że takie dosłowne odczytanie tekstu jest błędne - to prze­ cież wypowiedź zabarwiona gorzką ironią, i z tego też wzglę­ du nie można wnioskować, że ocalona godzi się z rzeczywi­ stością getta. „Pod naporem okrutnych wydarzeń, myśl ludz­ ka układa się niezwykle łatwo w kategoriach obłędu. Zupeł­ nie nie wiadomo, kiedy i jak zaczyna się wypowiadać zdania [ bezlitosne i obce". To, że ocalona wypowiada czasem zda­ nia bezlitosne, nie znaczy wcale, iż przejęła reguły gry getta. Trudno zdystansować się o d tak okrutnej rzeczywistości, a tym bardziej niemożliwym jest, żeby ona nie wpływała na człowieka. Znamienne jest, że choć autorce zdarza się mó­ wić rzeczy okrutne, dodaje, iż w istocie są to słowa „obce", Przejęcie kategorii getta jest pozorne, Żywulska daje dowo­ dy zdystansowania w wielu fragmentach wspomnień. Nie ma w niej zgody na taką „rzeczywistość", tak jak nie ma w niej j pogodzenia się ze straszliwym losem. Doskonale obrazują to słowa: 9 Doznaję uczucia, że biorę udział w spektaklu. Uczestni­ czę w nim jednak na czyjeś polecenie. Odgrywam rolę nie mającą nic wspólnego z moim losem osobistym. Sce­ neria tego spektaklu jest mocno przesadzona. 10 6 We wspomnieniach Żywulskiej padają słowa: „[...] są tacy, którzy w otchłani potrafią zachować g o d n o ś ć " . Nasuwa się jednak pytanie: jak ocalić godność, skoro ludzie są trakto­ wani jak zwierzęta? Jak zachować indywidualność w rzeczy­ wistości, w której człowiek to egzemplarz opatrzony nume­ rem bądź opaską z gwiazdą Dawida? Czy istnieją jakieś mechanizmy obronne, które pozwalają zdystansować się od okrutnej rzeczywistości? Próbując odpowiedzieć na powyż­ sze pytania, skupimy się na konkretnych przykładach. Na początku swoich wspomnień z getta K. Żywulska pisze: 7 Mogę iść dalej. Wszystko jest w porządku. Za mną bie­ gnie zwyczajna melodia getta. I słowa najzwyklejsze, bo o umieraniu. I treść najzwyklejsza, bo o człowieku, który umarł, mówi się, że oddał bono. 8 W powyższym stwierdzeniu uwidacznia się mechanizm I przetrwania, polegający na dystansowaniu się od otaczającej rzeczywistości, skazującej kobietę na upakarzające wegeto­ wanie. To nie moje życie, to nie mój „osobisty los", jeżeli byłby! mój, to ja bym go kształtowała - zdaje się mówić ocalona - to, co przeżywam w gettcle, to jakaś koszmarna rola do odegra­ nia, na którą zostałam skazana. Taka strategia nie działa w dłuższej perspektywie, ale pozwala przetrwać tu i teraz. Wątek dystansowania się od rzeczywistości getta i obo­ zów koncentracyjnych w znamienny sposób pojawia sięteżj u E. Wiesela. W jego autobiografii pt. Noc uwidacznia się podobny mechanizm, mający ocalić Wiesela od całkowite­ go utożsamienia się ze swym teraźniejszym, upakarzającyrr bytowaniem: „Odczuwałem siebie, jako dwie odrębne cało ści, moje ciało i j a " . Wiesel zdaje się mówić: to moje ciałc jest zmaltretowane, ulega upokorzeniom, jest traktowane jak zwierzę; ja nie jestem zwierzęciem, nie sprowadzam się tyl­ ko do podstawowych funkcji życiowych (które i tak nie są zaspakajane), ja jestem człowiekiem! Powyższa dychotomia ma ocalić „własne Ja" w tym, który w obozie jest tylko nume rem. Numer 10/2005 11 �.OCALENI K R W A W I Ą H I S T O R I Ą ' Interesujące jest to, w jak odmienny sposób Żywulska i Wiesel werbalizują swe próby ocalenia własnego człowie­ czeństwa. Wiesel dokonuje separacji na ciało i „moje ja", przy czym swoje ciało sytuuje na zewnątrz siebie. Powyższa opozycja jest charakterystyczna, bowiem „Kulturowe asocja­ cje, wedle których umysł kojarzy się z męskością, ciało zaś z kobiecością są w obrębie filozofii i feminizmu doskonale udokumentowane". „Męski świat" od dawna waloryzował to, co związane z „duszą", świadomością, umysłem, a ciało to tylko nic nie znacząca „baza wyjściowa". Nic więc dziw­ nego, że ocalony próbuje odciąć od swego ciemiężonego ciała „własne ja". Jeżeli zaś chodzi o doświadczenie Żywulskiej, to widać wyraźnie, że u niej nie ma podziału na ciało i moje „ja", stanowią one spójną całość (co charakterystycz­ ne w pisaniu kobiet). A skoro tak, to ocalona, aby ochronić w sobie „własne ja" i odseparować się od tragicznego losu, mówi o nim jak o roli do odegrania. 12 Powyższe wypracowane mechanizmy obronne pomagały przetrwać w warunkach uwłaczających ludzkiej godności. Były walką o osobisty los i o „własne ja". Dzięki tym strate­ giom można było przeżyć kolejne minuty, godziny, dni aż do wyzwolenia. Jednak okazało się, że koniec Zagłady nie ozna­ cza wymazania traumatycznej przeszłości. Ci, którzy prze­ żyli Shoah, oprócz wytatuowanego numeru na przedramie­ niu niosą ze soba piętno pamięci rzeczy, które wykraczają poza rozum, poza „człowieczeństwo". Traumatyczne prze­ życia zostawiają piętno i mają wpływ na późniejsze życie ocalonych. Czasem sprawiają, że życie w „normalnym świe­ cie" traci dla nich znaczenie, jest pustą formą. T. Różewicz pisał: Moje ciało mówi do mnie/ ja nigdy nie przestanę oddy­ chać/ ja nigdy nie przestanę jeść trawić kochać/ ja twoje ciało nie przestanę widzieć/ co ty robisz ze mną gdzie mnie prowadzisz/ czemu chcesz mnie powiesić, na tym haku pod czarnym sufitem/ czemu chcesz mnie wy­ pchnąć/ z okna drapacza chmur/ czemu mnie rzucasz pod koła/ zostaw mnie tutaj czyste/ chcę wdychać powie­ trze/ mój język chce wejść w usta dojrzałej dziewczyny/ Jednak moje ciało mówi do siebie/ ja będę żyło bez troski bez ciebie. jest godna litości/ o! Różowe ciałka/ wielkogłowych dzieci/ tłuste pędraki/ z białymi pomarszczonymi/brzuszkami/ rośnijcie rośnijcie/ a wy drodzy przyjaciele, towarzysze nie­ doli/ wypchane skóry/ cudacznych zwierzaków/ o! Wory skórzane/ z których ucieka woda żywa/ spróbujcie się na­ pełnić./ Spróbujcie jeszcze raz. 14 Człowiek po Holocauście to powłoka cielesna pusta w środ­ ku, wydrążona z wszystkich ludzkich uczuć. Jak ma je mieć ten, kto na własnej skórze doświadczył, że są one tylko wid­ m e m , które s z y b k o znika, g d y pojawia się strach, głód i wszechobecna śmierć? „Choć organizm funkcjonuje mimo wszystko", ocalony umiera „za życia". Jest „wykastrowany" wewnętrznie. Poeta degraduje podmiot liryczny do skóry nie może być człowiekiem ten, kto jest pusty w środku. Ko­ niec wiersza to apel do „towarzyszy niedoli", aby spróbowali wypełnić pustkę i na nowo stać się człowiekiem. Pojawia się cień nadziei, Różewicz jest przekonany, że warto podjąć wysiłek. „Pragnę wtopić się w tłum. To o wiele trudniejsze niż można by sądzić. Tak trudne, że niweczy radość ocalenia" - pisze K. Żywulska po wydostaniu się z getta. I nie chodzi tu chyba tylko o problem ukrycia się przed gestapowcami. Prze­ nosząc powyższą kwestię na poziom wyżej, można zadać pytanie, czy ocalona do końca życia skazana jest na wyob­ cowanie ze społeczeństwa? Trauma, której doświadczyła, sprawia, iż nigdy do końca nie zidentyfikuje się z „normal­ nym światem, normalnych ludzi". Mało tego, jak sama pisze, „Ż początku ich zwyczajność wydaje się niemal zniewagą". Jak można żyć, skoro obok, tuż za murem, ludzkie życie jest nic nie warte, a o godności dawno już zapomniano? Jak można spokojnie budzić się i zasypiać, skoro nieopodal lu­ dzi traktuje się jak zwierzęta? Świat idzie dalej swym torem, nie ma w nim miejsca na żałobę. 15 16 Bo ludzie którzy czekają/ ludzie którzy przywarli uchem do ziemi/ ludzie którzy śpią z otwartym okiem/ nie śmieją się/ Ludzie którzy oddychają/ pod ziemią milczą/ Nadcho­ dzi czas/ Rośliny których korzenie i kwiaty, rozwijają się pod ziemią do słońca/ zaczną lecieć/ W ciszy tak drogo okupionej/ słychać piosenkę więźnia/ Padają trawy pod kosą / można je ogniem wypalić/ ale kto mocen jest roz­ kazać/ ziemi wiosennej:Ziemio!/ Nie wolno ci rodzić zie­ leni/ I nie noś na sobie bujnych traw. 13 Przytoczony wyżej wiersz możemy odnieść do sytuacji ocalonego, który po doświadczeniach Holocaustu nie może się odnaleźć w zwykłej rzeczywistości, chce popełnić samo­ bójstwo. Jednak „jego ciało" nie godzi się na to. Ciało, które przeszło tyle mąk i upokorzeń, ciągle chce żyć. Różewicz ukazuje jak trudny jest proces „wchodzenia w świat" po tym, gdy było się świadkiem Zagłady. W „normalną" rzeczywistość najpierw wpisuje się ciało, wraz ze swoimi zwykłymi potrze­ bami i pragnieniami. Jednak podmiot liryczny dystansuje się wobec ciała, ma w sobie „trwogę", która nie pozwala mu „normalnie" żyć, a tego właśnie chce ciało. Być może i sam podmiot liryczny z czasem pójdzie za głosem swego ciała, nauczy się żyć, mimo wszystko... Tragiczną kondycję ocalonego opisuje Różewicz jeszcze dobitniej w wierszu Opowiadanie spreparowanej skóry: Wypchany. Z fałszywym/ okiem w którym światło/ zała­ muje się jednak prawidłowo/ bo oko jest prawdziwe/ (pro­ szę mi wierzyć/ organizm funkcjonuje/ mimo wszystko bez zarzutu)/ spreparowany przez/ lśniących jak narzędzia/ chirurgiczne gestapowców/ (precyzyjne instrumenty fa­ szyzmu/ pokrywały się potem/ uderzając miarowo głowę/ żołądek krocze badanego)/ jestem skórą/ nieznanego człowieka/ którego wnętrzności/ rozniosły szczury/ po śmietniskach świata/ wypchana skóra/ nie kocha nie cier­ pi/ nie śmieje się i nie płacze/ udaje udaje/ wypchana skóra 17 Ziemia dalej rodzi swe plony, choć nasiąknięta jest krwią niewinnych ofiar, a ocaleni, włączając się w nurt świata, czu­ ją się jak zdrajcy. „I zobaczyłem, że moje piekło nie jest wszę­ dzie. Ciągle dzieje się zwykłe życie" - mówi Władek, boha­ ter komiksu Maus, jakby zdziwiony, że życie dalej toczy się jak gdyby nigdy nic. Rządzi się ono swoimi prawami, trudno mieć o to pretensję, tylko jak ma usytuować się w nim ocalo­ ny? Skoro w gettach i obozach podważono wszystkie „ludz­ kie" wartości, złamano wszelkie tabu, to czy można wrócić do życia? Ocalony jest mieszkańcem ziemi niczyjej, nie na­ leży już do zwykłego świata, choć tak do niego tęsknił. Wkra­ cza w świat z takim bagażem doświadczeń, że już zawsze będzie trochę z boku. Paradoksalnie, po Holocauście ocale­ ni dalej żyją w swoistym gettcie, do którego nie mają dostę­ pu ci, którzy nie doświadczyli na własnej skórze „piekła na ziemi". 18 Ona była po ciemnej stronie/ którą ja nawiedzam we śnie/ budzę się przestraszony(...)/ jej twarz rozpada się w mo­ ich dłoniach . 19 Niezależnie od stopnia pokrewieństwa czy zażyłości po­ między tymi, którzy przeszli przez „piekło obozów i gett", a tymi, którzy stali obok, czy też tymi, którzy urodzili się już PISMO ANTROPOLOGICZNE �Joanna Sobolewska po Zagładzie, zawsze będzie istniała szczelina, której nie da się zniwelować. „Wiem, że to brzmi kretyńsko, ale w pew­ nym sensie żałuję, że nie mogłem być w Auschwitz razem z rodzicami, żeby zrozumieć co oni naprawdę p r z e s z l i " wyznaje Art Spiegelman w Mausie. W stwierdzeniu tym wi­ dać, że syn ocalonych czuje się odseparowany od rodziców. Ma poczucie, że nigdy nie będzie w stanie wniknąć w „ich świat" i na zawsze pozostanie kimś z zewnątrz. Kiedy Art pyta ojca o to, co przeszła mama podczas Holocaustu, Wła­ dek odpowiada: „Ona przeszła to samo co ja, okropność". Mimo że każdy z nich przez piekło na ziemi przechodził in­ dywidualnie, to o w a wspólnota traumatycznej przeszłości łączy na swój sposób ocalonych. Tworzą oni pewien zamknię­ ty świat, niedostępny dla „zwykłych ludzi". 20 21 Dla człowieka z zewnątrz rzeczywistość obozu, getta to przerażający nocny koszmar, natomiast dla ocalonych to część ich życia, której nie mogą wymazać z pamięci. „To nie takie proste wyzwolić się z balastu przeszłości, która nie daje o sobie zapomnieć". Ocaleni, mimo że często mieli wraże­ nie, jakby sytuacja, w której się znaleźli, była sennym kosz­ marem, musieli borykać się z realnymi problemami, podej­ mować decyzje, które zaważyły na całym ich życiu. W przy­ padku K. Żywulskiej ową najtrudniejszą decyzją było to, że uciekając z getta, postanowiła, że zabierze tylko matkę, a ojca zostawi. Wychodząc z mieszkania, Żywulska oznaj­ mia „zdroworozsądkowym" tonem: „Nie może iść, ponieważ zaszkodzi sobie i nam. Ojciec chyba rozumie". Być może ojciec rozumie, a jeśli nie, to wybaczy. Problem jednak w tym, czy ocalona może wybaczyć sobie? Na początku ma się wra­ żenie, że nie jest to dla niej żaden problem. Jej beznamięt­ ne, lapidarne stwierdzenie zdaje się wyrażać myśl: trudno, tak już musi być, jeżeli my mamy przeżyć, ojciec musi zo­ stać. Mimo wszystko oczekuje się, że Żywulska powróci do tematu. Jednak ona milczy, a w tym milczeniu wyczuwa się pełną determinacji konsekwencję i ogromne napięcie. Po pewnym czasie ocalona podejmuje wątek ojca. Po spotka­ niu z byłym gestapowcem, który uratował Żydówkę i przy­ padkowego mężczyznę, Żywulska mówi: „A jednak to on właśnie powiedział do obcego: będziesz żył, podczas gdy ja tego dnia zatrzasnęłam - niby wieko trumny - drzwi mieszka­ nia w gettcie, opuszczając mojego ojca". Owo gorzkie i głę­ boko tragiczne wyznanie dowodzi tego, jak bardzo ocalona 22 23 24 cierpi z powodu swej decyzji. Znamienny jest sam fakt, że swój „podły" czyn zestawia ze „szlachetnym" uczynkiem by­ łego gestapowca. Zabieg ten pozwala chociaż w części uświa­ domić czytelnikowi, jak strasznie musi się czuć Żywulska, któ­ ra zdaje się mówić: cóż ze mnie za człowiek, skoro zostawiam własnego ojca? Nawet gestapowiec zdolny jest do „ludzkich" czynów, podczas gdy ja sama zachowałam się jak kat swoje­ go ojca. „Szczelina zmierzchu, jaką był Holokaust, jest odręb­ nym konstruktem kulturowym. Był to świat, który miał własną przestrzeń, własny czas, własne reguły postępowania i nor-f my m o r a l n e " - pisze B. Engelking. Trudno się z nią nie zgo­ dzić. A skoro tak, to dlaczego Żywulska czuje się winna, że zostawiła ojca? Przecież świat, w którym go zostawiła, rządził się innymi prawami. Aby przeżyć, musiała kierować się zdro-j wym rozsądkiem, a ten nakazywał jej zostawić zniedołężniałego ojca, mógłby on udaremnić ucieczkę. Jednak dla ocalo­ nej sprawa nie jest taka prosta. Czuje się winna, bo mimo okrutnych doświadczeń, które ją spotkały, pozostała Człowie­ kiem, w pełnym tego słowa znaczeniu. 25 Ocaleni sytuują się między d w o m a światami, a ich trage­ dia polega miedzy innymi na tym, że prawa zwykłego życia przykładają do tego z czasu pogardy. „Ten pociąg jest już daleko. Ale odtąd już zawsze będzie przejażdżał przede m n ą " - pisze Żywulska, gdy po wyjściu z getta widzi po­ ciąg z transportem Żydów. Ten pociąg będzie symbolicznie) przejeżdżał podczas ukrywania się w Warszawie, ale i po wojnie, kiedy to Żywulska zajmuje się pisaniem, poniewa zawsze już będzie czuła „winę ocalonej". 26 Ja człowiek pobity w tej wojnie/ jak drzewa i trawa/ ja wyziębiony, jak podziemia kościołów/ ja dół pełen wspo­ mnień/ a jedne leżą na drugich pisze Różewicz, po chwili dodając: Wy nie znacie naszej śmierci/ nie kryjecie pod korą/ ciem­ nych korytarzy/ wy z twarzami w słońcu/ dzieci moje/ Dla was milczę w środku majowego pola. 27 W cytowanym powyżej wierszu poeta doskonale uchwy­ cił kondycję ocalonego, który nie może odseparować się od swej przeszłości. Wspomnienia nachodzą go w zwyczajnych Numer 10/2005 �OCALENI K R W A W I Ą HISTORIĄ"... sytuacjach, podczas trywialnych czynności. Czy to znaczy, że ocaleni skazani są na życie przeszłością? Chyba nie... Poeta mimo wszystko milczy, „w środku majowego pola", nie chce kalać wiosennego krajobrazu. Mówi, że robi to dla dzieci, ale wydaje się, że jest to również sugestia, iż ocaleni powinni uczyć się „wchodzić w świat", powinni zacząć cie­ szyć się krajobrazem, a nie dystansować się od niego. Jed­ nak to nie jest takie proste. „Pamiętam, jak w czasie pierwszej akcji siedziałam z moją rodziną w piwnicy, a nad nami chodzili Niemcy. Myśmy się tylko modlili, żeby oni byli bez psów. Cały czas jedliśmy kru­ che ciastka. Śmieszne jest to zestawienie - ten strach i kru­ che ciastka" - wspomina Irena Tarłowska. Prawdopodob­ nie do końca życia kruche ciastka kojarzyć się będą ocalo­ nej z tą sytuacją. Zwykłe przedmioty działają jak katalizatory - wywołując lawiny w s p o m n i e ń , przypominają o strachu, bólu, upokorzeniu. Ocaleni żyją więc w swoistym „podwój­ nym świecie". Tego nie można uniknąć, można natomiast starać się utrzymać r ó w n o w a g ę pomiędzy t y m , co było, a tym, co jest. Inaczej przeszłość wchłonie teraźniejszość. Z drugiej jednak strony wypieranie na siłę traumatycznej przeszłości i życie chwilą teraźniejszą jest oszukiwaniem sa­ mego siebie. „Nie można sobie amputować kawałka prze­ szłości; trzeba być sobą z całym dobrodziejstwem inwenta­ rza" - stwierdza w wywiadzie I. Tarłowska. Rzeczywistość gett i obozów na swój s p o s ó b ukształtowała o c a l o n y c h , wpłynęła na ich postrzeganie świata, ludzi, samego siebie bez względu na to, jak bardzo chcieliby zdystansować się od niej. z getta, a później z obozu, dowodzi tego, że jej tożsamość wyznaczają także tamte traumatyczne wydarzenia. „Życie to historia tego życia poszukująca sposobu opowiedzenia o niej. Zrozumieć siebie samego, to być zdolnym do opowiadania o samym sobie historii..." Można więc mieć nadzieję, że wspo­ mnienia napisane przez Żywulska, były swoistą psychoautoterapią, która pomogła jej w zrozumieniu siebie. 32 Historia cierpienia przestaje być możliwa do przyjęcia, a nawet przestaje być historią. Cierpienie zrywa nić narra­ cyjną, ponieważ powoduje skrajną koncentrację na jed­ nej chwili. Koncentracja ta niszczy ciągłość między prze­ szłością, teraźniejszością a przyszłością, stając się przy­ czyną niemożności opowiadania o sobie. 28 29 W tomiku Nożyk Profesora Różewicz opisuje nóż „z ob­ ręczy beczki", który jego przyjaciel przywiózł z obozu: 33 Idąc tym tropem, można zaryzykować stwierdzenie, że skoro ocaleni potrafią mówić o swoich traumatycznych przej­ ściach, to w pewnym stopniu przepracowali w sobie (jak powiedzieliby terapeuci) cierpienia, jakich doznali w prze­ szłości, a dzięki t e m u m o g ą m i m o wszystko s p o g l ą d a ć w przyszłość... 1. T.W. Adorno, Dialektyka negatywna, przeł. K. Krzemieniowa, Kra­ ków 1986, s. 509. 2. A. Spiegelman, Maus cz. II. Opowieść ocalałego. I tu się zaczęły moje kłopoty, przeł. R Bikont, Kraków 2001, s. 44. 3. Tamże, s. 16. 4. J. Winterson, Płeć wiśni, przeł. Z. Batko, „Literatura na Świecie" 1996, nr 4, s. 254. 5. K. Żywulska, Pusta woda, Warszawa 1963, s. 171. 6. K. Żywulska, Przeżyłam Oświęcim, Warszawa 1960, s. 71. zobaczyłem go pierwszy raz/ na biurku Profesora/ tak gdzieś w połowie wieku XX/ dziwny nożyk - pomyślałem / ani to nóż do cięcia papieru/ ani do obierania (strugania) kartofli/ ani do ryby ani do mięsa/ leżał między Matejką i Rodakowskim/ między Kantorem Jaremianką i Sternem [...]/ minęło dwadzieścia lat/ „dziwny nożyk" pomyślałem/ leżał między książką o kubizmie/ i końcem krytyki/ pew­ nie otwiera nim koperty/ a w obozie/ obierał kartofle/ albo się golił/ no tak - powiedział Profesor - obierki mogły ura­ tować od śmierci głodowej [...]. 7. K. Żywulska, Pusta woda, s. 78. 8. Tamże, s. 14. 9. Tamże, s. 47. 10. Tamże, s. 30. 11. E. Wiesel, Noc, przeł. E. Horodycka, Oświęcim 1992, s. 90. 12. J. Butler, Podmioty płci, płciowość, pragnienia, przeł. B. Ko­ peć, [w:] Spotkania feministyczne, Warszawa 1994-1995, s. 65. 13. T. Różewicz, Opowiadanie traumatyczne duszyczka, Kraków 1979, s. 33-34. 30 14. T. Różewicz, Czerwona rękawiczka, [w:] tenże, Poezja, t. I, Kra­ ków 1988, s. 105. Co robi ten dziwny przedmiot, pochodzący z „innego świata", na biurku profesora? Jak może leżeć spokojnie wśród książek, albumów z malarstwem, notatek? A jednak! Bo całe „piekło", jakie musiał przejść profesor, należy d o jego życia, stanowi jego bolesną, ale jednak część. Będąc w więzieniu, Żywulska zastanawia się: 15. K. Żywulska, Pusta woda, s. 68. 16. Tamże. 17. T. Różewicz, Czas który idzie, Kraków 1951, s. 6. 18. A. Spiegelman, Maus, s. 105. 19. T. Różewicz, Opowiadanie traumatyczne duszyczka, s. 42-43. 20. A. Spiegelman, Maus, s. 16. 21. Tamże, s. 160. „Jaki jest mój życiorys? Jak się nazywam, dokumenty zmieniałam wielokrotnie... Dokonam obrachunku ustalę swoją biografię?" 22. K. Żywulska, Pusta woda, dz. cyt., s. 100. 23. Tamże, s. 60. 31 24. Tamże, s. 114. 25. B. Engelking, Na łące popiołów, Warszawa 1993, s. 5. I słowa te, chociaż bezpośrednio odnosiły się do konkret­ nej sytuacji (Żywulska musiała ustalić wersję dla gestapo), można zinterpretować także na płaszczyźnie bardziej osobi­ stej. Ocalona cały czas zmaga się z problemem własnej toż­ samości, ciągłe zmiany dokumentów, życiorysów, permamentne „odgrywanie ról" sprawiają, że Żywulska czuje się zagu­ biona. Nie chce utożsamić się ze swoimi „rolami", bowiem są one wymuszane przez rzeczywistość getta, a w niej nie ma zgody na taką rzeczywistość, chce odseparować od niej swo­ je „ja". Jednak sam fakt, że ocalona opisuje swoje przeżycia 26. K. Żywulska, Pusta woda, s. 97. 27. T. Różewicz, Czas..., dz. cyt., s. 13. 28. I. Tarłowska, cyt. za: B. Engelking, Na łące popiołów, s. 163. 29. Tamże, s. 162. 30. T. Różewicz, Nożyk profesora, Wrocław 200, s. 18. 31. K. Żywulska, Pusta woda, s. 138. 32. P. Ricoeur, Filozofia osoby, przeł. M. Frankiewiczów:] Tożsamość człowieka, red. A. Gałdowa, Kraków 2000, s. 136. 33. J. Pawlak, P. Ricoeura koncepcja Tożsamość człowieka, s. 137. BAW^CA PISMO ANTROPOLOGICZNE tożsamości narracyjnej, [w:] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/471d44f78749b3b8d4a5e7186838d54a.pdf 300ee3de269c0009d590dffd30381da8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5596 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5203 Title A name given to the resource 1/Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARZYÑCi PISMO NUMER 3 (13) 3DD8 ISSN ANTROPOLOGICZNE CENA 7 Zt 1343-9708 W TYM D% V AT i aa a a-Häftö) fkamasja % a©a i ^ ^ i D a ^íñiíi Í1 (ni a Ei ffl) | i ä n B i a e l ¿i a # % a at a (0) a (Br a a a® a a® a o a a ^ ar- i ® Ma® iua J Ä a " a a 'J. ni ^ a® a % a i ¡ m a a i ^ as a 2 11 a K l s a m f e l o s t r z y ł o "wywiad z Krystianem Lupą w T h e a m t r e ¡ J o w d z i e a lucky strike'ach o 'na styku cyberświata i rzeczywistości wybuch atomowy między metonimia i analogią b ó o i t w o psychoanaliza a tradycja żydowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/427500a4e865311b2e6d15ebc0029967.pdf 9a2993cd6d27aceba73eff064a2f1d7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5597 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5204 Title A name given to the resource 10/Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria • I Magdalena M orawi ecka u n w 19 8 6 n > studentka kulturoznawstwa na Uniwersytecie W r o c ł a w s k i m i ASPP „Abrys" w e W r o c ł a w i u . Działa w Studenckim Kole N a u k o w y m Kulturoznawców \ i współpracuje z u g r u p o w a n i e m Dziennikarzy W ę d r o w n y c h i w y d a w a n y m przez nie i n t e r n e t o w y m pismem .Wędrowiec" ( w w w . d z i e n n i k a r z e - w e d r o w n i . o r g ) . Zainteresowania badawcze: teoria i historia kultur/, aksjologia, praktyki kartograficzne jako ź r ó d ł o wiedzy o kulturze, tradycje wokalne słowiańszczyzny. Język Zagłady - język świadectwa. Relacja ocalałego jako komunikat „Zaprawdę, wargami jąkałów i językiem obcym przemawiać będzie do tego narodu ten, który mu powiedział: »Teraz odpoczynek! Dajcie wytchnąć strudzonemu! A teraz, spokój!«. Ale me chcieli Go słuchać. Wtedy będzie do nich mowa Pana: »Saw lasaw, saw lasaw; kaw lakaw, kaw lakaw; zeer szam, zeer szam *, żeby szli i upadli na wznak i rozbili się, żeby uwikłali się w sieci i byli schwytani. Iz 28, 11-13 1 Holocaust nie ma i nie moie mieć swojego języka I. Kertesz Jak podaje Biblia Tysiąclecia, są to „onomatopeiczne wyrazy hebrajskie naśladujące mówienie dzieci lub pijaków (...) mogłyby mieć taki sens: »Rozkaz za rozkazem, rozkaz za rozkazem; reguła za regułą, reguła za regułą; trochę tu, trochę tam«". Biblia Tysiąclecia pod 1 1 red. benedyktynów tynieckich, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań-Warszawa 1980, s. 871. I . K e r t e s z , / ^ na wygnaniu, W A B , Warszawa 2004, s. 194. 2 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Język Zagłady - język świadectwa 65 agłada miała nie pozostawić po sobie świadków. Nikt nigdy nie miał, nie po­ winien był opowiedzieć historii ofiar obo­ zów . Ich los miało okryć milczenie. Stało się inaczej. Kiedy okazało się, że nie wszystko stra­ wił ogień krematoryjnych pieców, zapadła przej­ mująca cisza. Poszukiwania pośród wszystkich słów, we wszystkich językach, które rozbrzmie­ wały w obozach, nie przyniosły rezultatu. Pozo­ stawały równie bezsilne wobec próby opisania tego, co się wydarzyło. Świadkowie przeżyli, ale byli niemi. Słów zabrakło. Pisanie o języku stawia zawsze autora tekstu w dwuznacznej sytuacji, ponieważ zacierają się granice pomiędzy materiałem stanowiącym obiekt analizy a materią, z której utworzona jest sama analiza. Pisanie o języku, którego istnienie jest kwestionowane (język Zagłady), oraz języ­ ku, który kwestionuje własną zdolność do wyra­ żenia tego, do wyrażania czego został powołany (świadectwo), zakrawa więc na paradoks przy­ najmniej w podwójnym sensie. Ponieważ jednak świadkowie domagają się mówienia o Holokau­ ście, nie sposób pominąć ich głosu milczeniem. Czym - jeśli takowy istnieje - charaktery­ zowałby się język świadectwa i w jakiej relacji pozostaje do „języka Zagłady"? Czy można je ze sobą utożsamiać? Jak możliwe jest i czemu służyć może mówienie o czymś, co z góry uzna­ ne zostaje za niemożliwe do wypowiedzenia? W jakim sensie świadectwo jest komunikatem? - to tylko wybór z szeregu pytań, które można by stawiać w kontekście tematu niniejszej pracy, które legły u jej genezy, na które z całą pewnością nie udzielę w niej wyczerpujących odpowiedzi i na które cały ten tekst (mimo wszystko) próbą odpowiedzi pozostaje. Język w obozie (jak niemal wszystko) funk­ cjonował w odmienny sposób niż zwykle. Dla w i ę ź n i ó w był przede wszystkim n a r z ę d z i e m zdobywania niezbędnych do przetrwania infor­ macji. Niedostateczna znajomość języka utrud­ niała aklimatyzację, u n i e m o ż l i w i a ł a szybkie zorientowanie się w obozowej rzeczywistości i rozumienie rozkazów, drastycznie zmniejsza­ jąc szanse na przeżycie. Dla strażników stanowił w relacjach z więźniami medium, za pomocą którego narzucali rygor. O charakterze całej sy­ tuacji komunikacyjnej przesądzała dominacja trybu rozkazującego. Większość wypowiedzi kierowanych przez przedstawicieli pierwszej grupy do drugiej była rysem impe­ ratywu. Dodatkowy czynnik, jakim było uprzy¬ wilejowanie pozycji języka niemieckiego (jako jedynego pełnoprawnego), sprawiał, że status pozostałych iezyków narodowych iako ludzkiei mowy zostawał podważony co z kolei łączy sie z podaniem w wątpliwość przynależności do ratunku ludzkie™ wszystkich którzy me po trafia wykazać sie znaiomościa niemieckie™ lezyk wysteouie tu iako fayterium oodziału na udzi i nie ludzi (traktowanych iak zwierzęta czy wręcz nrzedmioty) nrzy czym można za' ryzykować tezę ze tym' co wyróżniałoby mowę Primo Levi pisze pięknie, acz niejednoznacznie: „Nie, my nie wrócimy. Stąd nie powinien wyjść nikt, kto mógłby zanieść światu wraz ze znamieniem wypalonym na skórze złą nowinę: ile potrzeba było w Oświęcimiu odwagi człowiekowi, aby pozostał człowiekiem". P. Levi, Czy to jest człowiek?, Państwowe Muzeum w Oświęcimiu, Książka i Wiedza, Warszawa 1996, s. 61. i przeraził; rozkaz (...) powtarzali głosem donośnym i wściekłym, a w końcu wykrzykiwali go z całych sił, jakby mieli do czynienia z głuchymi, czy raczej ze zwierzętami domowymi, które przecież reagują na ton głosu, a nie treść nakazu. Kiedy ktoś mimo to ociągał się (...), zaczynało się bicie i stawało się oczywiste, że w grę wchodzi tu j u ż inny wariant języka - posługiwanie się słowem, czynność Istnienie owego mechanizmu zaświadcza również P. Levi, komentując zachowanie esesmanów w obozie przejściowym w Fossoli: „Do tych, którzy ich nie rozumieli, zwracali się w sposób, który nas zdumiał konieczna i wystarczająca, żeby człowiek okazywał się człowiekiem, zostawało odrzucone. Był to dla nadzorców widomy znak, że nie jesteśmy ludźmi". P. Levi, Pogrążeni i ocałeni, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 110. Z 3 3 4 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 4 ��67 Język Zagłady - język świadectwa pierwszych od mowy drugich, nie byłaby tu jak w przypadku koncepcji filozoficznych czy antropologicznych - jej zdolność do wyrażania abstrakcyjnych praw, ale do stanowienia prawa. Odebranie wartości mowie uwięzionych w pew­ nym sensie oznaczało okradzenie ich z języka, aż po pozbawienie ich najprywatniejszej jego części - imion. Po dokonaniu tego aktu (i uprzedmio­ towieniu, do jakiego nieuchronnie prowadzić musiało zastąpienie imion numerami) zatraca się sensowność pisania słów, takich jak „Żyd" czy „Polak" wielką literą - stają się nazwami pospolitymi, tak samo jak „pies" czy „krzesło". Odmówienie więźniom człowieczeństwa osta­ tecznie zdejmowało z oprawców obowiązek podejmowania dialogu . 5 Czapliński sugeruje, że za taki element można by uznać kreacyjny aspekt języka. Jak pisze: „Jeśli w Zagładzie objawiła się jakaś istota ję­ zyka, to najpewniej wiązała się ona z magicz­ ną jego funkcją - stwarzaniem rzeczy poprzez słowa. I właśnie ona - moc kreacyjna - okazała się całkowicie obojętna rozumieniu. Ten, kto może używać języka tak, jak bóg, ten, kto może poprzez język stanowić o czyimś życiu, nie dba o to, czy jest rozumiany. (...) I na odwrót: język skrajnej przemocy pojmujemy bez rozumienia; wiemy, co on nam mówi, nie rozumiejąc słów -wiemy, że nakłada na nas obowiązek całkowi­ tego posłuszeństwa (...). Aby taki język mógł być narzędziem komunikacji, jego »istota« musia­ łaby być nie tyle przekładalna, co symetryczna, przechodnia zwrotna to znaczy musiałaby w równej mierze przysługiwać »stwórcy« co przedmiotom stwarzanym Bez tej przechodniościiezyk okazuje sie przede wszvst iCim 113."" rzędziem dyscyplinującym" . Ktoś, kto wydaje dyrektywy, nie musi trosz­ czyć się o to, by wyjaśnić ich sens podkomend­ nemu. Mamy tu do czynienia z typem działania nakierowanym na wpływ, nie porozumienie . Rozkazywanie bowiem nie pociąga za sobą ko­ nieczności podjęcia choćby próby zrozumienia drugiej strony, nie wymaga też wytwarzania wię­ zi pomiędzy nadawcą a odbiorcą komunikatu. Język zatraca więc swą, zdawałoby się, pier­ wotną funkcję, jaką jest właśnie komunikacja (communico, comunicare - uczynić wspólnym, połączyć; udzielić komuś wiadomości, naradzać się, omawiać). To jednak oznaczałoby, że przyjął on jakąś funkcję odmienną, być może dotąd nazbyt czę­ sto umykającą uwadze lingwistów. Przemysław Jeśli więc Primo Levi przywołuje metaforę wieży Babel w kontekście Auschwitz, to jest to porównanie niepozbawione pewnej dozy prze­ wrotności. Biblijna figura, choć nadal rozpozna­ walna, jawi się tu w koszmarnym, zakrawającym na groteskę odwróceniu. Obozy koncentracyjne nie miały nigdy służyć budowaniu wspólnoty, ale zagładzie. Celem ich istnienia była destruk­ cja, nie konstrukcja. Powstały nie za przyczy­ ną porozumienia zawartego przez ludzką rasę „Mówienie do zwierzęcia byłoby czynnością niemądrą, jak mówienie do samego siebie, lub aktem śmiesznym i patetycznym; a przy tym i tak nie zostałoby się zrozumianym". P. Levi, op.cit., s. 111. Nawiązuję tu do podziału zaproponowanego przez J. Habermasa. Patrz: J. Habermas, Pojęcie działania komunikacyjnego (uwagi wyjaśniające), „Kultura porozumienia, nazywania świata i wyrażania uczuć - im pełniej służy bowiem tym celom, tym bliższy jest narzędziu dominacji i metodzie stwarzania świata. O istocie języka nie decydują bowiem znaki i znaczenia, lecz relacje między tymi, którzy coś do siebie mówią [podkreślenie M . M . ] . Z punktu widzenia języka i przekładu Holokaust był pojednaniem różnic i Społeczeństwo" 1986, nr 3, s. 21-44. Czapliński pisze też dalej, że wszelkie działania porządkujące napotykają, odsłoniętą przez Holokaust, zakrytą stronę języka: nie jest on narzędziem lingwistycznych i usunięciem tej cząstki każdej wypowiedzi, której nie da się przełożyć. P Czapliński, Zagłada jako wyzwanie dła refleksji o łiteraturze, „Teksty Drugie" 2004, nr 5, s. 14. 6 5 6 7 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 7 �Maria Magdalena Morawiecka 68 {nomen omen), ale elementarnego niezrozu­ mienia (i braku chęci zrozumienia) między jej przedstawicielami. „Pomieszanie języków" nie owocuje wyodrębnieniem rozmaitych dialektów, lecz wykształceniem się lagersprache. Gdybyż przynajmniej chodziło tu o prostą antytezę starotestamentowego toposu: ale pro­ jekt nazistów jawi się nie tyle jako lustrzane odbicie biblijnego obrazu, co raczej jako odbi­ cie w krzywym zwierciadle. Kierunek wiedzie od wielości ku eliminacji owej pierwotnej róż­ norodności za pomocą najbardziej radykalnej z metod - eksterminacji. Jedność, która byłaby efektem wykonania w pełni tego planu, zasa­ dzałaby się nie na zjednoczeniu, a na jedyności. Jeśliby formułować na tym gruncie postulat wprowadzenia wspólnej mowy dla całej ludzko­ ści, to jedyną drogą do jego realizacji byłaby eli­ minacja wszystkich obcych języków wraz z tymi, którzy się nimi posługują. Jedynym elementem metafory niezmiennym w z g l ę d e m biblijnego pierwowzoru okazuje się pycha architektów. Nic też dziwnego, że ostatecznie w świadectwie Leviego miejsce rzucającej wyzwanie niebiosom wieży zaimuie - zeodnie z loeika symetrii - lei danteiskLo niekła kształtem zbieżny z wszyst­ kimi zbiorowymi mogiłami świata Spróbujmy sobie zatem uświadomić sytuację kogoś, kto podejmuje się zadania świadczenia o Zagładzie. Paradoksalnie można stwierdzić, że język Zagłady mógłby obyć się w ogóle bez słów, jako że skrajna przemoc wyraża się w znacznej mierze w aktach niewerbalnych. Treść świadectw ocalałych nie różnicuje się znacząco w zależno­ ści od języków, w jakich zostały one spisane . Pobyt w obozie sytuuje się w sferze doświadczeń pozajęzykowych, wobec której wszelkie próby obleczenia w słowa ponoszą fiasko, a która za¬ razem pozostaje wspólna dla wszystkich ocalo- nych, niezależnie od języka, którym się posługu­ ją. Wiążąca się z tym osławiona niewyrażalność przeżyć ofiary staje się problemem w momencie, gdy ta ostatnia decyduje się przekuć je na opo­ wieść. Stwierdzenie to, samo w sobie banalne, pozostaje jednak nieodzowne dla refleksji nad zagadnieniem języka świadectwa. Trudność, przed jaką staje świadek, wynika z faktu, że jego dotychczasowy język, język ojczy­ sty, który go kształtował, nie pochodzi ze świata obozu, w związku z czym okazuje się do niego równie nieprzystawalny co zewnętrzna rzeczy­ wistość, w której powstawał. Za wzór nie mogą mu również posłużyć przemiany, jakim podlegał język w samym obozie: j u ż wówczas w istocie nie Nie chcę przez to powiedzieć, że treść wszystkich świadectw jest jednakowa, przeciwnie, jestem jak najdalsza od takiego twierdzenia. Skłaniam się natomiast ku poglądowi, że istniejące różnice (zarówno w treści, dominującym nastroju utworu, jak i stylistyce, w jakiej jest utrzymana) wiązać należy bardziej z kwestiami indywidualnymi (tj. biografia i osobowość autora) niż z narodową i „językową" tożsamością świadka. 8 8 BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �Język Zagłady - język świadectwa 69 cjonowały wówczas niektóre zwroty, ponieważ dopiero świadectwo podejmuje próbę wypowie­ dzenia zarówno tego, co działo się w obozach, jak i tego, co znaczyło to dla więźniów. A nie wy­ starczy sama znajomość faktów, by to zrozumieć. Dla takiego odbiorcy użycie niektórych zwrotów i słów może być mylące: rozpoznaje znajome frazy, więc ma wrażenie, że opowiada mu się o czymś, co doskonale potrafi pojąć, podczas gdy rzeczy mają się zupełnie inaczej. Emblemat pozostał niezmieniony, chociaż przysługują mu różne desygnaty. To właśnie pozwala Elie Wieselowi stwierdzić: był on wystarczającym narzędziem dla wyraża­ nia przeżyć więźniów, co jednak nie miało więk­ szego znaczenia, dopóki obracali się we własnym gronie. Wspólnota doświadczeń umożliwiała wzajemne zrozumienie, jednocześnie ograni­ czając potrzebę opowiadania o nich. Wchodząc do obozów, więźniowie dysponowali j u ż ściśle określonym materiałem językowym, za pomocą którego (nie mając innych narzędzi) w otaczają­ cej ich nowej rzeczywistości starali się nazywać zjawiska i warunki radykalnie odmienne od znanych im dotychczas. Dochodziło więc do sy­ tuacji, w której na oznaczenie niewspółmiernie intensywniejszych i bolesnych doznań używano starych słów, z racji ich powierzchownego podo­ bieństwa z opisywanymi zjawiskami. Odbiorca nie może być w pełni zaznajomio­ ny z całym upiornym kontekstem, w j akim funk- 9 „Miałem tyle do powiedzenia, a brakowało mi słów. Świadom ubóstwa środków, czułem, że ogranicza mnie język. Ktoś powinien był wymyślić inny. Czy można oczyścić i ucywili­ zować język wypaczony i zatruty przez wroga? Głód, pragnienie, strach, transport, selekcja, ogień, komin - każde z tych słów coś znaczy, ale w tamtych czasach znaczyło coś całkiem innego. Pisząc w ojczystym, też okaleczonym języku, TclZ pO TclZ dochodziłem do wniosku, że »to nie to«. (...) Wciąż było »nie to«. »To«, czyli co? (...) Słowa zaczerpnięte ze słownika wyda­ wały mi się płytkie, tandetne, nijakie" . 9 Status ofiary nie jest tożsamy ze statusem świadka, przejście od jednej roli do drugiej wią­ że się z radykalną zmianą nastawienia. Język przemocy nie jest i nie może być tym samym językiem co język opisu przemocy. Analogicznie język świadectwa nie może być językiem Zagła­ dy, bo ten ostatni pozostanie dla czytelników na zawsze językiem obcym i niezrozumiałym. Za­ danie świadka przypomina więc nieco zadanie tłumacza i polega na tym, by zakomunikować (z naciskiem na znaczenie, do którego odsyła łacińska etymologia słowa „komunikacja") in11 y 111 coś, co właściwie nigdy komunikatem nie było i być nie miało, co w samej swojej istocie E. Wiesel, Noc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 15-16. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �Maria Magdalena Morawiecka 70 sprzeczne jest z ideą komunikowania i opiera się próbom przekształcenia w komunikat. Jego własny obraz świata uległ nieodwracalnej prze­ mianie, dla wyrażenia której niezbędne wydaje się w konsekwencji wprowadzenie zmian rów­ nież w języku (i w językowym obrazie świata). Chaos, który zapanował wśród pojęć i wartości na skutek podważenia fundamentalnych (jak się zdawało) i niekwestionowanych dotąd prawd i zasad, domagał się nazwania i ponownego uporządkowania . Poszukiwaniu adekwatnej formy dla świadectwa towarzyszą emocje i pole­ miki związane z obawą, by nie uchybić w niczym pamięci ofiar. W szczególnej formie odżywa tu dawny spór o decorum. Wbrew zapowiedziom tworzenie nie tylko prozy, ale i poezji po (i o) Holokauście okazało się możliwe, choć stało się jasne, że może ona przybierać odmienne formy niż te, do których się przyzwyczailiśmy. Wśród utworów podejmu­ jących tematykę Zagłady znalazły się prawdziwe arcydzieła. Analiza wielu z nich potwierdza, że wobec trudności, jakie rodzi mówienie o H o ­ lokauście, pojawia się potrzeba poszukiwania zupełnie nowego, adekwatnego języka, również wprost zgłaszana przez autorów (jak choćby w cytowanym powyżej fragmencie książki Elie Wiesela). Taki język byłby w stanie oddać to wszystko, czego nie dało się wyrazić dawnymi środkami, i juz sama jego struktura w jakiś spo- sób naprowadziłaby odbiorcę na nieujmowalną w żadnym ludzkim języku, nieludzką treść tamtych w y d a r z e ń . Bardzo szybko okazuje się jednak, że aby przekaz w ogóle mógł zostać odczytany, musi posługiwać się znanymi sym­ bolami, bodaj w minimalnym stopniu, niezbęd­ nym dla zaistnienia jakiejkolwiek płaszczyzny porozumienia. Chcąc nie chcąc - ze względu na rolę, jaką stara się pełnić - świadectwo z ko­ nieczności odwołuje się do zastanych, wypraco­ wanych form. Z jednej strony bowiem poczucie obcości u odbiorcy, jakie może być wywoływane przez innowacyjność czy też niekonwencjonalność środków, którymi operuje, jest zjawiskiem pożądanym - pozwala zwrócić jego uwagę u a swoistość i odrębność opisywanego świata, wraz z tymi jego elementami, które pozostają nieprzekładalne Z drueiei zaś sama ieeo funkcia - która jest wszak zaświadczanie, nieuchronnie wiążące sie z notrzeba dostrzeżenia adresata przekazu (który zazwyczai sam nie iest świadkiem) - spra­ wia ze używany iezvk nie może bvć iezykiem radykalnie nowvm Nieustanne naoiecie miedzy tymi sorzecznymi wymorami określa warunki w iakich nowstaie każdorazowo ma skutek indy' widualnych zmagań autora) język świadectwa T. Różewicz pisze w swoim najbardziej znanym wierszu: „Szukam nauczyciela i mistrza/ niech przywróci mi wzrok słuch i mowę/ niech jeszcze raz nazwie rzeczy i pojęcia/ niech oddzieli światło od ciemności". T. Różewicz, Poezje wybrane, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1994, s. 6. J u ż sam proces nazywania może być traktowany jako rodzaj działania ładotwórczego, pomocnego przy próbie ogarnięcia i zapanowania nad opisywanymi wydarzeniami. Wybór języka, w jakim będzie się o nich opowiadać, ma wpływ nie tylko na formę świadectwa, ale i (pośrednio) na jego treść. Jak zauważył J. Jedlicki, „Fakty mówią same za siebie, ale autorzy świadectw nazywają je, ujmują w kategorie, komentują i osądzają, a więc włączają w schemat poznawczy i aksjologiczny". J. Jedlicki, Źle urodzeni, czyli o doświadczeniu historycznym. Scripta i postscripta, Aneks, Londyn-Warszawa 1993, s. 16. A „wybór formy jest zawsze - na tym obszarze tematycznym szczególnie - wyborem perspektywy poznawczej i poglądu na świat". J. Jedlicki, op.cit., s. 15. Przyjmując szerokie rozumienie języka (nie ograniczając tego pojęcia wyłącznie do znaków występujących w fonosferze oraz ich graficznego zapisu), nie waham się przed włączeniem do opisywanego zjawiska nie tylko dzieł literackich, ale też poszukiwań podejmowanych w obszarze powojennej sztuki. 10 10 11 W świetle powyższego świadectwo jawi się jako zjawisko, którego istnienie jest warunkowa­ ne w równym stopniu przez istnienie świadka, co istnienie tego, wobec kogo się zaświadcza. Bez 11 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �71 Język Zagłady - język świadectwa ukonstytuowania się „audytorium", bez zaistnie­ nia kontaktu między tymi dwiema stronami da­ wanie świadectwa traci jakikolwiek sens. Kształ­ tując się w przestrzeni pomiędzy podmiotami, poszukuje ono takiego języka, który zdolny był­ by przerzucić pomost między światami ich do­ świadczeń . Pomost taki byłby wprawdzie zbyt kruchy, aby dało się po nim przejść i faktycznie spowodować ich uwspólnienie, wystarczający jednak, by je związać i doprowadzić do spotkania się ich granic. Jeżeli nawet granice te nie staną się przez to przekraczanie, to przynajmniej istnie­ je szansa, że uwidocznią się ich zarysy. W tym sensie opowieść ocalałego, przywołując elementy zamkniętego świata obozu, w pewnym stopniu również je kształtuje - poprzez wspomniane wcześniej ujmowanie faktów za pomocą języ­ kowych kategorii, umiejscawianie ich w systemie poieć a wiec wpisanie ich w pewien porządek Odtwarzanie jest też rodzajem tworzenia . 12 13 Okrężną drogą dochodzimy więc znów do kwestii kreacyjnej mocy języka, tym razem jed­ nak zupełnie inaczej pojmowanej i czemu in­ nemu służącej. W przeciwieństwie do sytuacji komunikacyjnej, jakiej doświadczali więźnio­ wie w obozie, świadectwo jest przykładem ko­ munikatu nakierowanego na osiągnięcie (po) rozumienia i powstaje na skutek świadomej Światy te można porównać do zaproponowanej przez Jedlickiego kategorii „światów wyłączonych - o odmiennych prawach życia i śmierci (...), w których nawet język jest różny". Jak pisze Jedlicki, „ludzie, którzy przekraczali wówczas granicę dwóch światów wyłączonych, odczuwali zrazu całkowitą niekomunikowalność swoich doświadczeń i ich nieprzystawalność do ekonomii innego świata" (op. cit., s. 10). Wprawdzie Jedlicki, pisząc o „światach wyłączonych", miał na myśli światy współistniejące obok siebie podczas wojny (getto, partyzantka, obóz etc), jednak sytuacja świadka, który stara się opowiedzieć o wydarzeniach z przeszłości komuś, kto nie podziela jego doświadczeń, wydaje się analogiczna. To samo spostrzeżenie odnieść można do obecności w świadectwie nieodłącznego składnika literatury 12 13 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA próby wytworzenia u odbiorcy poczucia więzi z nadawcą. Język pozostaje narzędziem, bez którego nie­ możliwe byłoby osiągnięcie owego celu - celu, który przecież ostatecznie można, upraszczając, sprowadzić do wytłumaczenia sobie i innym (a z pewnością jest to jedno z trudniejszych zadań translatorskich, przed którymi stawała ludzkość) znaczenia jednego tylko słowa: „Ho­ lokaust". Oczywiście podejmując się próby prze­ łożenia na logiczne - w podwójnym tego słowa {logos) znaczeniu - terminy czegoś, co wydaje się nielogiczne, świadek nie ma żadnej gwarancji powodzenia przedsięwzięcia. Wręcz przeciwnie: wszystko każe mu przypuszczać, że pełny suk­ ces jest nieosiągalny. Dlaczego więc, wiedząc, że reszta zawsze jest milczeniem, mimo to nie ustaje w wysiłkach? Odpowiedź (o ile w ogóle istnieje jedna odpowiedź) pozostaje tajemnicą świadka. Na koniec oddajmy więc głos jednemu z nich: „Czułem w głębi duszy, podobnie jak czasem dziś, że moje świadectwo nie przekona ludzi. Tylko ci, którzy przeżyli Auschwitz, wiedzą, co naprawdę to słowo znaczy. Inni nigdy się tego nie dowiedzą. Ale może przynajmniej spróbują to pojąć?" . 14 - fikcji, której tak obawiają się autorzy świadectw. Ryzyko wystąpienia „kłamstwa literatury" okazuje się mniej paraliżujące, jeśli skojarzymy fikcję nie tylko z zafałszowaniem (w którym to znaczeniu najczęściej bywa współcześnie to słowo u ż y w a n e ) , ale też z jej twórczym aspektem - podobnie, jak uczynił to Geertz, dowodząc, że etnografia jest rodzajem fikcji w pozytywnym sensie. Użycie typowo literackich środków wyrazu nie musi prowadzić do zniekształcenia (zakłamania) wspomnień o Zagładzie, ale właśnie do ich ukształtowania (nadania im kształtu, formy). Patrz: C. Geertz, Interpretacja kultur. Wybrane eseje, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005. E. Wiesel, Noc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 16. 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ffcd977b2d57af1f8be1e1b67899f64.pdf 2fb70b9a44722d1bfaa9450b23b7e369 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5545 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5156 Title A name given to the resource Akcja "Wisła" / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.18-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nędza, Sabina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S a b i n a U I n w 19 8 4 > studentka IV roku historii i I roku religioznawstwa S U M na UJ. Licencjat n z filozofii na A P w Krakowie w 2 0 0 6 r. Akcja „Wisła" Sytuacja m n i e j s z o ś c i ukraińskiej na z i e m i a c h z a c h o d n i e j i p ó ł n o c n e j Polski p o akcji „Wista" d o 1 9 5 2 r o k u o:I koło 150 tysięcy Ukraińców zostało prze­ siedlonych w wyniku akcji „Wisła" na obszar Polski zachodniej. Skupię się na pierwszych latach funkcjonowania tej mniejszo­ n i m ™ ści, do 1952 roku. Pojęcie „ziemie zachodnie" obejmuje tu województwo olsztyńskie, szczeciń­ skie i wrocławskie oraz część województw: po­ znańskiego, gdańskiego i białostockiego. W atrykule nie zostanie uwzględnione województwo śląskie, gdyż nie było ono objęte osadnictwem ludności związanym z akcją ,Wisła". przesiedleniu propaganda w mediach, dyskry­ minacja i bardzo silna izolacja Ukraińców od Polaków spowodowały odwrotny skutek. Zanim zajmę się sytuacją Ukraińców po akcji „Wisła", u w a ż a m za konieczne przedstawienie przebiegu samej akcji, gdyż jej założenia i prze­ bieg miały wpływ na późniejszą sytuację ludno­ ści nią objętej. Koncepcja przesiedlenia ludności u k r a i ń ­ skiej na ziemie zachodniej i północnej Polski miała jeden główny cel - asymilację Ukraińców w nowym środowisku. Środkiem służącym do osiągnięcia tego celu było rozproszenie ludności ukraińskiej i odizolowanie inteligencji. Asymi­ lacja była zgodna z ówczesną polityką władz polskich, realizujących doktrynę państwa jed­ nolitego narodowościowo. Jednak towarzysząca Ludność ukraińską, która w zdecydowanej większości chciała pozostać w Polsce, władze polskie postanowiły zmusić do wyjazdu, naj­ pierw metodami administracyjnymi, następnie przy użyciu wojska. Trwająca w latach 1944 1946 akcja przesiedlania ludności do USRR nie doprowadziła jednak do wyjazdu wszyst­ kich Ukraińców . Według danych szacunkowych pod koniec 1946 roku na terenie południowo- 1 Akcja „Wista" 1 R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej w Polsce w latach 1944-1989, Warszawa 2001, s. 61. BAUBARZmt 1(111 ? 0 D 6 �Akcja „Wista" 19 -wschodniej Polski pozostało jeszcze około 200 tysięcy osób narodowości ukraińskiej . Władze zamierzały przesiedlić je do USRR, ale spotkały się z odmową strony radzieckiej. Zapadła więc decyzja o przesiedleniu pozostałej ludności na ziemie zachodniej i północnej Polski. W raporcie nr 20 z posiedzenia Wojewódzkiego Komitetu Bezpieczeństwa w Rzeszowie dla Państwowej Komisji Bezpieczeństwa, powstałym 25 lutego 1947 roku, pada propozycja przesiedlenia Ukra­ ińców. Zawarte jest w nim stwierdzenie, że po­ zostali na terenie województwa rzeszowskiego Ukraińcy stanowią bazę zaopatrzeniową, wywia­ dowczą i łącznikową band UPA (Ukraińska Po­ wstańcza Armia). Dlatego autorzy raportu widza konieczność dokończenia akcji wysiedleńczej i stwierdzają Jeżeli obecnie nie ma możności przekazania tych Ukraińców do ZSRR to trzeba skierować ich na zachód i osiedlić w rozproszęniu abv uniemożliwić szkodliwa działalność" Prz'vczvnv decvz,i o nrzenrowadzerm, denor' tacji ludności ukraińskiej na ziemie zachodnie i północne są dyskusyjne. Propaganda komu­ nistyczna starała się usprawiedliwić tę decyzję potrzebą walki z UPA. Może o tym świadczyć również uchwała Prezydium Rady Ministrów w sprawie przeprowadzenia deportacji Ukra­ ińców w ramach akcji „Wisła" z 24 kwietnia 1947 roku. Podawała ona jako cel przesiedlenia konieczność normalizacji stosunków w kraju poprzez likwidację band UPA . Do koronnych argumentów propagandowych należała śmierć wiceministra obrony narodowej generała Karola Świerczewskiego (28 marca 1947 roku), o którą władze nie mając dowodów oskarżyły UPA W protokole nr 3 z posiedzenia Biura Politycz­ 2 - 3 4 5 R. Drozd, Droga na Zachód. Osadnictwo ludności ukraiń­ skiej na ziemiach zachodnich i północnych Polski w ramach akcji „Wista", Warszawa 1997, s. 5. R. Drozd, I . Hałagida, Ukraińcy w Polsce 1944-1989. Walka o tożsamość (Dokumenty i materiały), Warszawa 1999, s. 45, dok. nr 7. 2 3 m i ) nm uumnn nego Polskiej Partii Robotniczej (29 marca 1947 roku), które odbyło się po pogrzebie generała Świerczewskiego, znajduje się informacja, ze zapadło wówczas postanowienie: „W szybkim tempie przesiedlić Ukraińców i rodziny miesza­ ne na tereny odzyskane (przede wszystkim Prus północnych), nie tworząc zwartych grup i nie bliżej n i ż 100 km od granicy" . W rzeczywistości w 1947 roku działalność UPA nie stanowiła real­ nego zagrożenia dla państwa polskiego, a władze aż do wiosny 1947 roku nie przykładały więk­ szej wagi do zwalczania UPA . Według Romana Drozda akcja mogła mieć na celu przypodobanie sie społeczeństwu polskiemu które w większości odnosiło się do Ukraińców wrogo i popierało ich wysiedlenie. Na ziemiach zachodnich ludność u k r a i ń s k a - osiedlona w rozproszeniu bez moż­ liwości zaspokaiania swych kulturalnych religii nvch i oświatowych notrzeb - miała ulec nolo n.zacii fzwanei w dokumentach asvmilacia"^ W tvm okresie nolitvke nolska w kwestii nkraiń s k J kształtowało często zaodnie z wvtvrznvmi właHz radzieckich Rinro Politvczne Polskiei Partii Rohotnie.ei 'a reali owałv Ministerstwo 6 7 7 i a 7 p V, jaly™ ° Administracji ^ c z r i e j . Ministerstwo z,iem UdzysKanycn Ministerstwo b e z p i e c z e ń s t w a ublicznego, Ministerstwo Ubrony INarodowej, urzędy wojewódzkie i starostwa oraz powołane instytucje przesiedleńcze . Przesiedlanie ludności ukraińskiej na ziemie zachodnie i północne rozpoczęło się w 1947 roku i trwało do 1950 roku (wtedy przybyły ostatnie transporty). Było przymusowe, objęło nawet pol­ sko-ukraińskie rodziny mieszane, a dokonywały go oddziały wojskowe. Grupa Operacyjna „Wi­ sła" rozpoczęła przesiedlanie 28 kwietnia 1947 r e a l l z o M i n i s 8 Ibid., s. 48, dok. nr 10. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 63. R. Drozd, I . Hałagida, op.cit., s. 47, dok. nr 9. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 65. Ibid., s. 13. 4 5 6 7 8 �Sabina Nędza 20 roku. W praktyce główny wysiłek wojsk skoncen­ trował się właśnie na wysiedlaniu, a nie na wal­ kach z UPA. Akcją objęto wszystkich Ukraińców bez względu na stopień lojalności wobec pań­ stwa polskiego. Nie ominęła ona również byłych partyzantów i bojowników antynazistowskich, zdemobilizowanych żołnierzy Armii Czerwonej czy Wojska Polskiego. Przesiedlano członków aparatu władzy ludowej, członków PPR, a także ludność tych wsi, w których oddziały UPA nie pojawiły się ani Oddziały wojskowe nie przestrzegały zaleceń zawartych w instrukcjach więc sytuacja wysiedlanej ludności zależała od decyzji dowódcy lokalnego oddziału. Dla póź­ niejszej sytuacji ludności obietei akcia ważny był sam przebieg wysiedlenia. O świcie wojsko ota¬ czało wieś szczelnym kordonem dawało miesz­ kańcom około dwóch rodzin na przygotowanie sie do droei Zdarzało sie że czas pakowania ograniczano do dwudziestu minut zatem lu dzie nie moeli zabrać nawet naipotrzebnieiszych rzerzv Do feao dorhodziłv nrohlenw z zanew nieniem transnortn iedna furmanka nrzvna n , dwie Inh ,r,l rnd inv P r z e ^ d l e ń r ó w _ 7 daia na awie IUP trzy rodziny, rzesieaiencow Kierowano ao punKtu zpornego, a potem ao stacji załadowczej, lam mieszkańców jednej wsi rozdzielano i przewożono P r a g a m i do rożnych miejscowości na ziemiach zachodnich i pół­ nocnych. Irzeladowanie wagonów ludnością i inwentarzem oraz długotrwały transport pod nadzorem wojska w skandalicznych warunkach sanitarnych spowodowały ze w czasie podroży zmarło co najmniej 27 osob. 1 ociągi przyjeżdża­ ły systematycznie do 15 sierpnia 1947 roku. Do tego czasu przesiedlono 140 662 osoby, głownie do województw: olsztyńskiego, szczecińskiego, poznańskiego, gdańskiego i białostockiego ale transporty nieregularnie przybywały nadal, az do 1950 roku. W sumie, biorąc tez pod uwagę liczbę osób osadzonych w obozie w Jaworznie, m o ż n a przyjąć, że w ramach akcji „Wisła" na 9 Ibid., s. 73. FOT. PRZEMYSŁAW ziemie zachodniej i północnej Polski deportowa­ no około 150 tysięcy osób . Przesiedlono także duchowieństwo ukraińskie. Rodziny ukraińskie zostały osiedlone w roz­ proszeniu według zasad opracowanych przez władze bezpieczeństwa, a sformułowanych w in­ strukcji M Z O z 10 listopada 1947 roku. W każdej z gromad (wsi) mogła osiąść tylko jedna rodzina o „opinii ujemnej" oraz najwyżej kilka rodzin 10 Ibid., s. 74-75. B ARB 1(111 P O D B MAZUREK �21 Akcja „Wista" 0 „opinii dodatniej". Osadnicy z akcji „Wisła" nie mogli być osiedlani do 30 km od granicy lą­ dowej, do 10 km od granicy morskiej i do 20 km od miast wojewódzkich. Ich liczba nie mogła przekraczać 10% liczby ludności danej groma­ dy. W dokumencie tym podkreślono, iż zasad­ niczym celem przesiedlenia osadników jest ich asymilacja w nowym środowisku. Zastrzeżono, by nie używać w stosunku do nich określenia „Ukraińcy". Inteligencja, gdyby się przedostała, powinna być umieszczana z dala od reszty osad­ ników. Ponadto została ograniczona swoboda ruchu przesiedleńców. Niedopuszczalny miał być zwłaszcza powrót do dawnych mieisc za¬ mieszkania. Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego miał być poinformowany o każ­ dej sprawie w jakiej osiedleniec zwraca sie do władz administracji ogólnej W piśmie szcze¬ cińskiego urzędu wojewódzkiego do WUBP w sprawie duchownych greckokatolickich z 18 sierpnia P947 roku zwrócono ^ (zffod nie z zarządzeniem władz c e n t r a l n a miedzv nrzesiedleócami nie moaa sie znaidować inteli genci, do których zaliczono księży, adwokatów 1 urzędników . Sytuacja l u d n o ś c i ukraińskiej p o akcji „Wista" 11 12 Przesiedlona na ziemie zachodnie ludność ukraińska pochodziła z województw: rzeszow­ skiego, lubelskiego i krakowskiego. Na Pomorzu Zachodnim i w województwie gdańskim prze­ ważała ludność z województwa rzeszowskiego, reszta pochodziła z lubelskiego. Dotychczaso­ wych mieszkańców województwa krakowskie­ go i częściowo lubelskiego osiedlono głównie w województwie wrocławskim . Z chwilą osied­ lenia Ukraińców na ziemiach zachodnich i pół­ 13 11 12 R. Drozd, I . Hałagida, op.cit., s. 53-55, dok. nr 13. Ibid., s. 52, dok nr 12. m i ) nm uumnn nocnych zmieniły się warunki ich egzystencji. Górzysty krajobraz rodzinnych stron zastąpiony został nizinnym środowiskiem przyrodniczym. Zakończył się dla tej ludności okres przebywania w jednorodnym środowisku etnicznym, w któ­ rym stosunki opierały się na więziach sąsiedzko-krewniaczych determinowanych tradycją ludową i czynnikami przyrodniczymi. Ludzie ci stanęli przed koniecznością ułożenia sobie życia na nowo po całkowitej zmianie środowiska geograficzno-przyrodniczego, gospodarczego, etnicznego społecznego politycznego a także cywilizacyjnego i kulturowego. Wysiedleni mu¬ sieli pokonać wiele barier - zarówno material­ nych iak i psychicznych Należały do nich sama deportacia rozproszenie w środowisku polskim utrata więzi emocionalnych nadzór organów bezpieczeństwa oraz ograniczenia w porusza¬ niu się. Powodowało to poczucie tymczasowości i chęć oowrotu do dawnych siedzib gało 'trudności aklimatyzacyjne. - Sytuacja gospodarcza Przesiedlona ludność pochodziła przeważ­ nie ze wsi. Dominowali wśród niej właściciele małych i średnich gospodarstw. Otrzymywali na nowym miejscu od pięciu do siedmiu hektarów ziemi, a niekiedy nawet kilkanaście. Następną grupę zawodową stanowili robotnicy zatrudnia­ ni w majątkach Państwowych Nieruchomości Ziemskich, leśnictwie, tartakach lub zakładach robót drogowych. Niewielki odsetek stanowiła ludność miejska i inteligencja . Władze pol­ skie starały się umieszczać Ukraińców przede wszystkim w gospodarstwach indywidualnych. Trudności powodowała jednak niewystarczają­ ca liczba nadających się do zamieszkania bu­ dynków. Warunki bytowe Ukraińców w miej scach osiedlania od początku były niekorzystne. 14 13 14 R. Drozd, Droga na Zachód, Warszawa 1997, s. 131. Ibid., s. 133-134. �22 Sabina Nędza Zabudowania przeważnie wymagały remontu . Duży wpływ na taką sytuację miał fakt, że lud­ ność ukraińska była ostatnią grupą osadniczą. Przydzielono jej więc niechciane przez nikogo gospodarstwa w najgorszym stanie. Lepsze były j u ż zajęte przez wcześniej przybyłych osadni­ ków. W województwie szczecińskim na 9800 za­ jętych przez rodziny ukraińskie gospodarstw in­ dywidualnych aż 7345 było zniszczonych (4386 z nich wymagało remontu, a 2959 - odbudowy). W województwie gdańskim powiaty przezna­ czone pod osadnictwo ukraińskie mogły przyjąć 600 rodzin, a przesiedlono ich 1690 . We wszyst­ kich mieszkaniach brakowało okien drzwi fu­ tryn pieców podłóg i mebli. Z czasem zacze to coraz wiecei osób umieszczać w maiatkach parcelacyjnych i należących do PNZ Trudną sytuacie mieszkaniowa władze rozwiązywały na Przykład przez umieszczanie dwóch czy trzech rodzin w jednym gospodarstwie Do zasedlema wvkorzvs vwano fakze domki robotnicze i hu wykorzystywano laKze U O I U K I rououiicze 15 16 dvnki fnlwarrzne a nawet stainie rzv stndnłv Zabudowania te również w y m a r ł y remontu w wątpliwość twier' i owyzsze przyKiaay podają w wątpliwość twier­ dzenie, iz Ukraińcy w zamian za pozostawienie dawnycn gospodarstw otrzymali nowe będące w lepszym stanie. M ó w i o n o nawet o „skoku cywilizacyjnym . M o ż n a się zgodzie, ze dla tych, którzy otrzymali murowane mieszkania, w dobrym stanie, z narzędziami rolniczymi, mogl to byc swego rodzaju skok cywilizacyjny lakie przypadki byty jednak nieliczne. Należy zaznaczyć, ze warunki prowadzenia gospodarki na ziemiach zachodnich na ogol były korzyst­ niejsze. Z czasem dawało to większe szanse podniesienia stopy życiowej. Lepiej od warun­ ków mieszkaniowych przedstawiała się sprawa wolnej ziemi uprawnej. Nie występowały raczej (poza Dolnym Śląskiem i Żuławami) j ej braki, jednak były to grunty zaliczane do piątej i szós15 16 Ibid., s. 142. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 83. FOT. WERONIKA CHODACZ tej klasy urodzajności. Poważnym problemem był brak inwentarza żywego ; 28 469 rodzin osiedlonych do 15 sierpnia 1947 roku przywio­ zło ze sobą 20 564 konie. Wynika z tego, że 7905 rodzin było ich pozbawionych. W praktyce licz­ ba ta może być większa, gdyż niektóre rodziny mogły mieć dwa lub więcej koni. Lepsza była sytuacja, jeśli chodzi o bydło. Większość rodzin 17 R. Drozd, Droga na Zachód, s. 144-145. B ARB 1(111 P O D B �Akcja „Wista" 23 miała przynajmniej jedną krowę. Wysiedleńcy przywieźli ze sobą także niewielkie ilości kóz, owiec, trzody chlewnej i drobiu. Ludność z woje­ wództwa lubelskiego była najlepiej wyposażona w inwentarz żywy. Osadnicy odczuwali również brak paszy dla zwierząt. Władze organizowały zbiórki, ale część osadników polskich odmówiła udziału w akcji, a część nie miała dostatecznych zapasów, by się nimi podzielić . Sposób deporta­ cji sprawił, że ludzie zabierali ze sobą tylko wozy oraz drobny sprzęt, czasami lekkie narzędzia rolnicze . Niekorzystnie przedstawiała się tak­ że sytuacja aprowizacyjna ludności ukraińskiej. Ponieważ wysiedlenia przeprowadzono w mie­ siącach wiosenno-letnich Ukraińcy nie zdążyli zebrać plonów Szacowano ze w powiecie le borskim aż 60% rodzin nie przywiozło ze sobą zapasów żywności W najlepszym położeniu byli ci którzy zostali nrzesiedleni naiwcześniei Jv zdążyli obsiać lub obsadzić ziemniakami część pól. Osoby przesiedlone w czerwcu i późniei 18 19 7 nie z d a z v ł v nic z a s i a ć ani n o s a d z i ć Szczególnie ti r unudnnyv huyi vłn 1 948T rola, p r z e ił oo m 1 i ^947 t / i iy<to O K U . z.7 pnoowwooudun m hralni noe7v niektóre r n H 7 i n v likrainclHe mii^ia braku paszy niektóre rodziny ukraińskie musia­ ły wyzbyć się części zwierzą . imane warunki po przesiedleniu zmusiły władze do udzielenia przesiedleńcom pomocy. Irzyznano zapomogi w wysokości od do 4UU złotych, kartki żyw­ nościowe, zboże i ziemniaki, wyremontowano częsc zabudowań. 1 rzyznawano kredyty na re­ monty gospodarstw i zakup ziarna siewnego, ale me cieszyły się one popularnością, zwłaszcza in­ westycyjne (na remonty). Ludzie się obawiali, ze me będą w stanie ich spłacie, poza tym wciąż pa­ nował nastrój tymczasowości. Większość chciała wrocic do dawnych miejsc zamieszkania. Ponad­ to pomoc ta okazywała się niewystarczająca . Na przykład w województwie olsztyńskim do Ibid., s. 148. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności s. 84. 18 19 1111) n U B A R B A R Z Y Ń C A 15 listopada 1947 roku na 10 tysięcy zabudowań wyremontowano tylko 2427. Wynikało to za­ równo z opieszałości urzędników, jak i z ogra­ niczonych możliwości państwa. Przesiedleńcy ukraińscy zostali zmuszeni do poprawy warun­ ków życia wyłącznie przez własną pracę, często zatrudniali się u polskich sąsiadów. Najwyższe wynagrodzenie, takie samo jak robotnicy polscy, otrzymywali Ukraińcy pracujący w majątkach Państwowych Nieruchomości Ziemskich. Taka postawa władz wynikała z dążenia do szybkiego zagospodarowania Ukraińców na nowym tere­ nie. Miało to przyspieszyć ich adaptację w no— wym środowisku i zniechęcić do powrotu na dawne ziemie. Potwierdzeniem tego może być fakt wypisywania Ukraińcom wniosków o nada¬ nie aktów własności gospodarstw Sprawę upo­ rządkowania własności na ziemiach zachodnich zapoczątkowano dopiero dekretem z 6 września 1951 roku o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw 'chłopskich n ix ^-y rn obszarze 22 Na początku utrzymywało się u przesied­ lonych poczucie tymczasowości. Czekali na sprzyjający moment, by powrócić do dawnych miejsc zamieszkania. Często z tego powodu nie podejmowali remontów swoich gospodarstw. Jednak po pewnym czasie Ukraińcy uświadomili sobie, że ich pobyt w nowym miejscu się prze­ dłuży, i zaczęli dążyć do poprawy swoich waru iików życia. Pomoc państwa, a przede wszystkim własna zaowocowały stopniowym pod­ niesieniem stopy życiowej. Dzięki temu ludność ukraińska nie musiała się j u ż zatrudniać u Po­ laków za żywność i mogła zawierać korzyst­ niejsze urnowy o pr3.cc Niektórym rodzinom udało sie zaiać opuszczone przez Polaków lepsze gospodarstwa. Przesiedleńcy zaczęli przejawiać 20 ukraińskiej. 21 22 Ibid., s. 85 Ibid., s. 85. Ibid., s. 86. �24 Sabina Nędza zainteresowanie hodowlą oraz pracą na roli. Niektórzy rolnicy swoimi osiągnięciami prze­ wyższyli nawet polskich osadników . Tylko brak dbałości o zabudowania, powodowany nadal utrzymującą się atmosferą tymczasowości, nie pasował do obrazu gospodarności Ukraińców. 23 Stosunki społeczne Bardzo w a ż n y m czynnikiem wpływającym na status przesiedleńców był stosunek ludności i administracji polskiej do nowych osadników, którzy wyróżniali się wśród Polaków stylem życia i gospodarowania, wyznaniem i językiem, a także strojem. Nosili przywiezioną ze sobą, wykonaną z grubego płótna lnianego odzież oraz ubrania otrzymane w ramach pomocy. Na co dzień wy­ glądali bardziej ubogo. Strój świąteczny też mieli inny . Większość osadników polskich odnosiła się do Ukraińców pogardliwie i wrogo . Szczególnie niechętny stosunek prezentowali repatrianci pol¬ scy ze Wschodu oraz przybysze z województw: krakowskiego rzeszowskiego i lubelskiego a wiec z terenów dotkniętych walkami polsko-ukraiń¬ skimi. Władze przez propagandę antyukraińska wzmacniały wrogie postawy i prowadziły do przeniesienia ich na osoby które nie doznały od Ukraińców żadnych krzywd Tendencyinie informowano o działalności ukraińskiego pod¬ ziemia oraz organizowano przed przybyciem mówienia Ukraińców, ich strój, sposób gospo­ darowania i wyznanie . Zdarzały się napady na przesiedlonych. Wieści o takich wydarzeniach wzmacniały negatywny stosunek przesiedlonych do Polaków i sprzyjały izolowaniu się. Nega­ tywne postawy występowały także wśród władz administracyjnych. Zdarzało się, że traktowano wysiedlonych jako nacjonalistów i nie zaspoka­ jano ich podstawowych potrzeb. Przypadki złego odnoszenia się urzędników terenowych do lud­ ności ukraińskiej musiały być nagminne, skoro spowodowały interwencję władz zwierzchnich u wojewodów. 18 lutego 1948 roku M Z O zwróciło wojewodzie olsztyńskiemu uwagę, że niewłaści27 T W ł " wypadKi dk (^szczególnie ' \ na n 1 aKcji „wisia uoinym aiąsKu; ze grupy mieszKancow przybywały na stacje Kolejowe, Dy nie dopuście do rozładowania pociągu z uKrainsKimi osadnikami, ^ s e j m o ­ stosunek urzędników w terenie do przesied leńców jest niezgodny z wszystkimi instrukcjami dotyczącymi osadnictwa ukraińskiego. Instrukcja ta nie odniosła jednak skutku Z chwilą przybycia na ziemie zachodniej i północnej Polski ludność ukraińska została poddana ścisłemu nadzorowi UB, MO, ORMO. Zdarzało się, że funkcjonariusze organów bez­ pieczeństwa przesiadywali w domach osadników ukraińskich lub „dosiedlano" do rodzin ukraiń­ skich rodziny polskich milicjantów. Ukraińcom narzucono również obowiązek meldowania się co kilka dni na posterunkach milicji. Nie mogli się gromadzić, a nawet zasłaniać w nocy okien. Co jakiś CZaS dokonywano wśród nich aresz¬ towań pod zarzutem przynależności do O U N (Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów) lub UPA . W województwie olsztyńskim od maja 1947 roku do końca pierwszego półrocza 1948 roku za.trzyma.no pod tym zarzutem 875 osób Były także przypadki karania za naimnieisze przewinienia. wano tez próby niewpuszczema przybyłych do wsi. W życiu codziennym wyśmiewano sposób Ważną rolę w stosunkach polsko-ukraińskich odgrywał funkcjonujący wśród ludności polskiej 24 25 rransnortów z ludnością ukraińska snotkania na których oznaimiano mieiscowei ludności ze nrzy Iwwaia hanLi TTPA"26 7 d L a ł y ,ie w 7 23 24 25 26 LL Ibid., s. 94. R. Drozd, Droga na Zachód, s. 134. Ibid., s. 136. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 88. 28 29 27 28 29 R. Drozd, Droga na Zachód, s. 137. Ibid., s. 139. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 87. BARBARZYŃCA 1(111 P Q D B �Akcja „Wista" 25 stereotyp Ukraińca, który - wzmacniany przez propagandę - powodował, że w oczach polskich ludność ukraińska urastała do rangi naj zacie­ klej szego wroga Polski i Polaków. O osiedlanej ludności ukraińskiej krążyły przeróżne plotki. Opowiadano o szczególnie okrutnych zbrod­ niach popełnionych na ludności polskiej oraz 0 kolaboracji z Niemcami. Często obwiniano przesiedlonych o różnego rodzaju naruszenia porządku, kradzieże, podpalenia, zabójstwa. Taki stosunek Polaków do Ukraińców powodo­ wał izolowanie się tych ostatnich i wzajemnie wrogie nastawienie. Znane są przypadki wspól­ nego spędzania nocy przez rodziny polskie, ba­ rykadowania drzwi i wystawiania nocnych wart w obawie przed Ukraińcami . Na niechęć i nie­ ufność osadników polskich Ukraińcy odpowia­ dali tym Utrzymywali kontakty w obrę­ bie swojej grupy, natomiast kontakty zewnętrzne ograniczone zostały do minimum . Większość Ukraińców miała negatywny sto­ sunek do ludności polskiej. Nie rozumiejąc mechanizmów propagandowych, mieli za złe Polakom, że tylko ich oskarżają o dokonywanie mordów. Powszechnie zarzucali Polakom mor­ dowanie ludności ukraińskiej, w tym również bestialskie zbrodnie . Wzajemne oskarżenia, poparte przykładami zapamiętanymi z włas­ nych przeżyć bądź losów osób najbliższych, doprowadziły do powstania dwóch radykalnie odmiennych interpretacji polsko-ukraińskie­ go konfliktu, w których winą za jego krwawy przebieg obwiniano zawsze drugą stronę. Ta­ kie podejście pogłębiło się w latach następnych z powodu nasilenia antyukraińskiej propagandy. Oprócz tego w społeczności ukraińskiej funk­ cjonował stereotyp Polaka, przypisujący rriu wy¬ noszenie się ponad innych, pijaństwo, lenistwo 30 31 32 1 złodziejstwo . 33 R. Drozd, Droga na Zachód, s. 141. Ibid., s. 142. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności s. 89. Wszystkie te elementy spowodowały zamy­ kanie się w obrębie własnej grupy. Charaktery­ zowała je wrogość i nieutrzymywanie stosun­ ków sąsiedzkich i towarzyskich z pozostałymi grupami ludności. Polegało ono zarówno na samoizolacji, jak i izolacji towarzyskiej ze strony Polaków. Jednak z czasem następowały powolne zmiany nastawienia. Zatrudnianie się Ukraiń­ ców w zakładach pracy czy u polskiego sąsiada, uczestnictwo w nabożeństwach rzymskokatoli­ ckich oraz różnych zebraniach sprzyjało wza­ jemnemu poznawaniu się Polaków i Ukraiń­ ców. Najszybciej nawiązała z przesiedlonymi kontakt ludność rodzima, zwłaszcza Kaszubi, oraz osoby pochodzące z dawnych centralnych i zachodnich województw. Nie byli oni bowiem obciążeni zaszłościami historycznymi. Również sarno rozproszenie wymuszało na Ukraińcach konieczność kontaktu z Polakami. Przełamywa­ nie barier zaowocowało zawieraniem małżeństw mieszanych Nie bvłv one leszcze liczne ale świadczyły o zbliżaniu się obu grup ludności . 34 Kultura i religia Izolacja społeczna Ukraińców sprzyjała ich wzajemnej integracji. Wspomagali się w różnych pracach, wspólnie obchodzili święta oraz uro­ czystości rodzinne. Ta codzienna kultura stała się ostoją ukraińskości i sposobem na przetrwa­ nie . Wśród opisywanej ludności silnie zakorze­ nione były różne zwyczaje i obyczaje. Należało do nich zapraszanie w kumy. Przy zapraszaniu na wesele panna młoda i druhna witały się z za­ praszanymi gośćmi podaniem ręki przez wyszy¬ wany ręcznik Na pogrzebach członków rodzin głośno zawodzono, żeby nikt nie pomyślał, że nie opłakuje się zmarłego . Wraz z polepszeniem warunków material­ nych Ukraińcy zaczęli organizować sobie życie 35 36 30 33 31 34 32 mi) im BARBARZYŃCA ukraińskiej..., 35 36 Ibid., s. 90. Ibid., s. 91. Ibid., s. 91. R. Drozd, Droga na Zachód, s. 134-135. �Sabina Nędza 26 kulturalne i religijne. Wykorzystywano do tego różne spotkania i uroczystości organizowane wewnątrz własnej grupy narodowej. Sprzyjało temu osłabienie rygorów osadniczych, które sprawiało, że Ukraińcy mogli tworzyć większe skupiska. Przesiedlali się do wsi i gmin zamiesz­ kanych przez większą liczbę Ukraińców. Podob­ nie było w przypadku PGR-ów. Na przykład w województwie szczecińskim do 1951 roku od­ notowano 375 takich przypadków. W niektórych wsiach z przewaga ludności ukraińskiej, na przy¬ kład we Wróblach (w powiecie Gołdap), zaczęły powstawać pierwsze zespoły ludowe. Prowadzo¬ no też korespondencję z krewnymi i znajomymi w kraju i za granicą (Kanada ,USA) . 37 Poza tym Ukraińcy występowali z pismami do władz, starając się o uzyskanie świątyń i pozwo­ lenie na odprawianie oficjalnych nabożeństw we własnym obrządku. Gdy go nie uzyskali, modlili się w swoich mieszkaniach. W Baniach Mazur­ skich grekokatolicy w większe święta zbierali się w miejscowym kościele i śpiewali ukraińskie pieśni religijne. W niektórych miejscowościach tajne msze zaczęli odprawiać diacy (psalmiści). Działo się tak na przykład w Krzeszowie koło By­ towa (Jan Bełtej) . Po zmianie granic i wysied­ leniach do ZSRR w Polsce została około 150 tysięcy grekokatolików. Ludność tę osiedlono w rozproszeniu na ziemiach zachodniej Polski. W granicach PRL Cerkiew greckokatolicka prze¬ stała praktycznie istnieć . Przed akcją Wisła" w Polsce mieszkało 114 księży greckokatolickich. Wraz z wiernymi deportowano na zachód sześć­ dziesięciu dwóch z nich. Siedmiu aresztowano i przekazano stronie radzieckiej a dwudziestu dwóch osadzono w obozie w Jaworznie. Na karę więzienia skazano siedmiu , na karę śmierci jed­ 38 39 R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 95. Ibid., s. 95. M. Skórka, Wspólne sąsiedztwo czy nie chciani intruzi? Kościół rzymskokatolicki w Polsce w oczach grekokatoli­ 37 38 39 nego. Co najmniej trzech uniknęło wysiedlenia. Pozostali opuścili Polskę, zginęli w czasie akcji wojskowych, przeszli na obrządek rzymskoka­ tolicki lub porzucili stan kapłański. Podobny los spotkał duchownych prawosławnych. Władze administracyjne starały się zapobiec odrodzeniu się Kościoła greckokatolickiego, uważając, że jego działalność utrudni proces wynaradawiania się Ukraińców w nowym miejscu zamieszkania. Początkowo sprzymierzeńcem na tym polu stało się duchowieństwo rzymskokatolickie. Przybyli na ziemie zachodnie i północne księża grecko­ katoliccy zostali objęci obserwacją urzędów bez­ pieczeństwa . 40 Obecni na zachodzie księża greckokatoliccy przyjmowali różne postawy: od zaprzestania pełnienia posług kapłańskich przez przejście na obrządek rzymskokatolicki aż do odprawia­ nia nabożeństw „przy zamkniętych drzwiach". Znana była działalność księdza Mirosława Ripeckiego, który od lipca 1947 roku odprawiał msze w swoim mieszkaniu. Miejsce jego działalności - Chrzanowo - szybko urosło do rangi centrum religijnego grekokatolików. Ksiądz Ripecki pro­ wadził także działalność kulturalno-oświatowa, wypożyczając książki z przywiezionej ze sobą biblioteki. W jego ślady poszli inni, na przykład Bazyli Hrynyk w Wiercinach a potem Cygan¬ ku. Działalność duchownych greckokatolickich spotykała się przeciwdziałaniem władz oraz niechęcią części kleru rzymskokatolickiego We fragmencie sorawozdania Urzędu Woiewódz kiego w Olsztynie z działalności kościołów na terenie województwa olsztyńskiego znaiduiemy informacie ze władze nie chciały donuśc ć do odrodzenia się ruchu ukraińskiego. W tym celu uniemożliwiały na przykład powstanie parafii 41 ków, „Więź", 1998, nr 3, s. 74. R. Drozd, Droga na Zachód, s. 141. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności s. 96. 40 41 BAUBARZmt ukraińskiej..., 1(111 F-QDB �27 Akcja „Wista" greckokatolickich, a duchownych oddały pod obserwację Wojewódzkiego U r z ę d u Bezpie­ czeństwa Publicznego. Problemem grekokatoli­ ków, jak czytamy w dokumencie, zajął się Koś­ ciół rzymskokatolicki, przyjmując duchownych greckokatolickich do swego grona i powierzając im, po odpowiednim przeszkoleniu, funkcje wikariuszy. Żonaci musieli pozostawić swe żony w dawnym miejscu zamieszkania . Zdecydowa­ na większość księży z tej możliwości skorzystała. Zabezpieczało to ich byt, poza tym birytualizm stwarzał w przyszłości możliwości odprawiania nabożeństw greckokatolickich. Swe żony oraz dzieci pozostawili formalnie, to znaczy nie za­ brali ich do nowych placówek, ale utrzymywali z nimi ścisłe kontakty. Proboszczowie przyj­ mowali różne postawy wobec prób odprawia¬ nia mszy greckokatolickich: od potępienia po poparcie. Wynikało to między innymi z faktu, że polski episkopat nie sformułował jasnych za­ sad działania w tym zakresie . August Hlond, a potem Stefan Wyszyński (pełniący kolejno funkcje Delegata Stolicy Apostolskiej do spraw Obrządków Wschodnich w Polsce) na począt­ ku nie pozwalali duchowieństwu greckokatoli­ ckiemu na odprawianie nabożeństw w swoim obrządku a iedynie w rycie łacińskim. Uważali że odnowienie działalności Kościoła greckoka¬ tolickiego pogłębi konflikt między Kościołem polskim a władzami. Nie bez znaczenia mogła być też niechęć ludności polskiej do ukraińskiej Nie można wykluczyć że kler polski brał ją pod uwagę O trudnościach ze organizowaniem nabożeństw greckokatolickich może świadczyć przykład Bań Mazurskich Ukraińska ludność teimieiscowości w 1951 roku rozpoczęła starania o uzyskanie z^ody na odnrawianie nabożeństw greckokatolickich. Zwróciła się w tej sprawie do Urzędu do spraw ^Vvznań a późnie do pryma sa. Pismo Samodzielnego' Referenta do spraw 42 43 42 43 R. Drozd, I . Hałagida, op.cit., s. 55-56, dok. nr 14. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 97. m i ) im mminn Wyznań PWRN w Olsztynie do Wydziału Społeczno-Administracyjnego (z października 1952 roku) zawiera stwierdzenie: „Przesiedleńcy z ak­ cji » W « w Baniach Mazurskich występują cał­ kiem oficjalnie o zezwolenie na zorganizowanie parafii grekokat[olickiej]. Podobno wyjeżdżają z chrztami i ślubami do parafii Chrzanowo koło stacji Koszczewo [...], gdzie rzekomo zorganizo­ wano parafię grekokatolicką i proboszczem jest ks. Ripecki Mirosław" . Sprawa odprawiania greckokatolickich nabożeństw w Baniach Ma­ zurskich upadła mimo pozytywnego stosunku prymasa. Referat Wyznań PPRN w Węgorzewie początkowo się zgodził, potem jednak wycofał się ze swojej decyzji i zaproponował utworzenie parafii rzymskokatolickiej lub prawosławnej. Do zmiany sytuacji przyczyniło się prawdo­ podobieństwo przejścia grekokatolików na pra­ wosławie. Prymas Stefan Wyszyński, starając się walczyć z tym zagrożeniem, zezwolił w 1952 roku ks. Bazylemu Hrynykowi na odprawianie nabo­ żeństw w Bytowie i Nowym Dworze. W kwiet­ niu 1952 roku ordynariusz diecezji w a r m i ń ­ skiej erygował oficjalnie greckokatolicką kaplicę w Chrzanowie, a księdza Ripeckiego mianował jej rektorem . Łagodniej władze odnosiły się do Kościoła prawosławnego. Nie traktowały go bowiem jako nośnika świadomości narodowej Ukraińców. Nie utożsamiały go też jedynie z Ukraińcami. Kościół prawosławny działał legalnie i miał własną wewnętrzną strukturę. W1946 roku pod­ jął na terenie ziem zachodnich i północnych zor­ ganizowaną działalność, mógł więc rozpocząć starania o objęcie duszpasterstwem deportowa­ nej ludności ukraińskiej. Oddelegowanie przez konsystorz duchownych na ziemie zachodnie oraz ich przybycie wraz z wysiedlaną ludnością umożliwiło tworzenie pierwszych parafii. Naj­ wcześniej, j u ż na początku sierpnia 1947 roku, 44 45 44 45 R. Drozd, I. Hałagida, op.cit., s. 68-69, dok nr 20. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 98. �Sabina Nędza 28 powstały one na Dolnym Śląsku. Początkowo parafie prawosławne tworzyły się spontanicznie, bez zezwolenia władz administracyjnych, a na­ bożeństwa odbywały się w prywatnych domach. Powodowało to interwencje władz centralnych i terenowych . Grekokatolicy, którzy nie mieli możliwości uczestniczenia we własnych mszach, mogli wy­ brać między uczęszczaniem na nabożeństwa rzymskokatolickie (poświęcając swój obrządek) a braniem udziału w nabożeństwach prawosław­ nych, w których nie wszyscy duchowni posługi­ wali się językiem ukraińskim. Trudno jest okre­ ślić, która z opcji przeważała. Decydowała o tym często bliskość cerkwi lub kościoła oraz używany w nich język . Nabożeństwa greckokatolickie i prawosławne zawsze odgrywały rolę w życiu rozproszonej ludności. Właściwie było to jedyne miejsce poza domem gdzie Ukraińcy mogli porozmawiać w swoim ojczystym języku razem się modlić i śpiewać pieśni cerkiewne . 46 47 48 Na początku lat 50. centralne czynniki de­ cyzyjne w Polsce ponownie zainteresowały się problemem ukraińskim. Powodem były zmiany w polityce narodowościowej władz oraz cią­ gle utrzymująca się wśród ludności ukraińskiej chęć powrotu w rodzinne strony . Oznaczało to, że dotychczasowa polityka nie doprowadziła do oczekiwanych rezultatów, czyli asymilacji Ukraińców. Pismo Zespołu I I Prezydium Rady Ministrów do urzędów wojewódzkich w sprawie nielegalnego powrotu Ukraińców (z 19 czerwca 1951 roku) zawiera opis sytuacji: „Stwierdzono liczne wypadki samowolnego opuszczania go­ spodarstw rolnych przez ludność przesiedlona na teren województwa w 49 1947 r w ramach akcji »W« przy czym prezydia gminnych i powiato46 47 48 49 Ibid., Ibid., Ibid., Ibid., s. 99. s. 98. s. 100. s. 102. wych rad narodowych przez wydanie tej ludno­ ści dowodów stwierdzających wymeldowanie na pobyt stały do miejsc poprzedniego zamiesz­ kania stwarzają pozory legalności niepożąda­ nej i szkodliwej akcji, która staje się źródłem niepokoju i fermentu, zarówno wśród ludności przesiedlonej, jak również wśród ludności za­ mieszkałej na terenach objętych akcją »W«. Biu­ ro Społeczno-Administracyjne przypomina, że według ustalonych zasad wysiedlonym w akcji »W« nie wolno wracać do poprzedniego miej­ sca zamieszkania, i prosi o wydanie stosownych w tym względzie zarządzeń oraz dopilnowanie ścisłego ich przestrzegania" . 50 Jednak odgórne zakazy nie mogły powstrzy­ mać ludności od powrotu do dawnych miejsc zamieszkania. Przykładem może być postać znanego malarza Nikifora Drowniaka, który mimo trzykrotnego wysiedlenia na ziemie za­ chodnie zawsze powracał do Krynicy. Władze zrzucały winę na nacjonalistów ukraińskich, nie dostrzegając prawdziwych powodów zaistniałej sytuacji . Poza tym ludność ziem zachodnich zaczęła rozwijać życie narodowo-religijne. Te działania sprowadzały się do opisanych wcześ­ niej spotkań w mieszkaniach. Spotkaniom takim towarzyszyła wymiana poglądów oraz wzajem­ ne podtrzymywanie się na duchu. Oznaczało to, że władze traciły kontrolę nad ludnością ukra¬ ińską. Postanowiły poddać kontroli ukraińskie życie narodowe i kulturalne poprzez umożli wierne przesiedleńcom zaspokojenia podstawo wvch potrzeb w tvm zakresie Świadczy o tvm uchwała Biura Politycznego KC PZPR z kwiet¬ nia 1952 roku dotycząca działań zmierzaiacvch dononrawvsvtuar i aosnodarrze, ludność ukra 51 52 1 ińskiei w Polsre niei pra nra msKiej oisce i do uo wzmożenia wśród wsrou mej cy politycznej Informuje ona że przesiedlona _ R. Drozd, I. Hałagida, op.cit., s. 64, dok. nr 18. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 103. Ibid., s. 104. 50 51 52 BARBARZYŃCA 1(111 F-QDB �Akcja „Wista" 29 ludność, głównie chłopska, zagospodarowała się na nowym terenie i pracuje. Niektórzy nawet zdobywają znaczące miejsce w życiu społecz­ ności - głównie dotyczyło to rodzin biednych i średniozamożnych, które zyskały gospodarczo na przesiedleniu. Jednak znaczna część Ukraiń­ ców nie dba o zabudowania ani o podniesienie poziomu gospodarki (pada nawet określenie „świadomy gospodarczy sabotaż"). Przyczyną tej sytuacji według raportu ma być wpływ „faszy­ stów ukraińskich i podziemia OUN-owskiego". Jednak jest też w uchwale stwierdzenie, że wła­ dze miejscowe nie okazały dostatecznej pomocy prz v osiedlaniu a nawet zdarzały się przypadki dvskrvminacii przy wymiarze podatków i świad czeń Ukraińcy Dosłueuia sie oficialnie iezykiem polskim natomiast miedzy soba rozmawiaia wyłącznie DO ukraińsku Rzadko uczęszcza a do kościołów rzymskokatolickich Grekokatolicy orgamzuiapotaiemne nabożeństwa i uroczysto śc, A u t o r z , r a n o m , z a „ w a z a , a z e w n o ł o z e n i , , dyskryminowana ludności ukraińskiej, rozpa­ trywanie jej spraw, próśb i zaspokajanie potrzeb oraz wciągnięcie ludności przesiedlonej w dzia­ łalność społeczną. Urząd do spraw Wyznań miał przedstawić plan normalizacji stosunków reli­ gijnych wśród ludności ukraińskiej . Uchwała Biura Politycznego świadczyła o zmianie podej­ ścia władz do ludności ukraińskiej. Pozwolono jej oficjalnie zaistnieć, ale nie zrezygnowano z głównego celu - asymilacji. Uchwała została rozesłana do władz terenowych, nie wszędzie jednak spieszono się z jej realizacją . Wynikało to między innymi z opieszałości niechętnie na­ stawionych do Ukraińców urzędników którzy nie byli przygotowani do zmiany postawy wobec przesiedlonych tvm bardziei ze do tei pory wv magano od nich działań antyukraińskich Sami Ukraińcy też odnosili sie dosyć sceptycznie do tych nonwsłów Obawiali sie ze nrzyimowanie iakieikolwiek nomocy od naństwa może „trud nić n o w r ó t w r o d z i n n e stronv 7 teao nowodu l u d n o ś c i „ k r a i ó s k i e i k o n i e c z n e sa z m i a n y alw nie chcieli n r z v i m o w a c a k t ó w nadania aosno „ułiaati w i ćc jej iei ccaiKowue ałkowite znormalizowanie warn un darstw S t o n i e ń reahzacii n o s t a n o w i e ń n c h w a l v g° P° s a a r c z y ^ w c i ą g n i ę c i e oo aktywnego c n życia społecznego, w z w i ą z k u z tym B i u r o lityczne postanawia wprowadzić zarządzenia ułatwiające zagospodarowanie się ludności prze­ siedlonej . uregulowanie spraw własności gospo­ darstw rolnych, przyznawanie ulg w podatku gruntowym, zgodnie z obowiązującymi prze­ pisami, umorzenie zaległości pożyczkowych na zasiewy z lat 194/ i 1948, udzielanie przesied­ leńcom kredytów gospodarczych. Nadal miał byc przestrzegany zakaz powrotów do dawnych miejsc zamieszkania. Położono nacisk na zakaz 53 54 R. Drozd, I . Hałagida, op.cit., s. 68, dok. nr 19. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., l j l l ) nU BARBARZYŃCA 53 54 Iwł . r o . n i r o w a n v nawet na terenie n o w i a t ó w pyi zróżnicowany nawet na terenie powiatów ! ' rozpoczęły się; zmiany w sytuacji Ukraińców na ziemiacn zacnodnicn. IN ową po­ litykę wyznaczało Biuro "lityczne ¿ 1 K, a realizowało Urzędu Kady Ministrów (od listopada l ^ Z roku Urząd Kady Ministrów) a zwłaszcza Ministers wo Spraw Wewnętrznych (do grudnia 19M roku Ministerstwo Bezpie­ czeństwa 1 ubhcznego). Na szczeblu terenowym zajmowały się tym prezydia wojewódzkich rad narodowych, hunkcję kontrolną w terenie pełnily komitety wojewódzkie PZPR . s. 106. Ibid., s. 14. 55 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae4f8dfe89f760bc3f40498ac5a6d759.pdf f15e0aa41b8d16971debf83511f89b95 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5574 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5183 Title A name given to the resource Analiza recepcji serialu "Siódme niebo" w Polsce/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.18-31 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wróblewski, Filip Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Filip W r ó b l e w s k i Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce 1 CSiódme niebo (7th Heaven), zgodnie z re^ komendacją zaczerpniętą z internetu, to K j opowieść „o życiu wielodzietnej rodziny Camdenów na przedmieściach wielkiego mia­ sta. Akcja serialu rozgrywa się w fikcyjnym mia­ steczku północnej Kalifornii - Glen Oak. Pastor Eric Camden, jego żona Annie oraz siedmioro ich dzieci prowadzą życie, jakiego można tylko pozazdrościć" . Serial ten można by uznać za urzekającą egzemplifikację rajskiego toposu. To także saga rodzinna na miarę Dynastii czy Mody na sukces, pełna namiętności i niebywałych sytu­ acji, z jakimi przychodzi się mierzyć bohaterom. Pokrzepiająca jest przy tym wizja żywych i trwa­ łych więzi rodzinnych. Jednakże Siódme niebo 2 1 Zasadniczy zrąb niniejszego tekstu powstał na przełomie maja i czerwca 2007 r., toteż powinien być rozpatrywany zasługuje na uwagę z jeszcze innego względu, mianowicie tylko w tym serialu możemy się do­ szukać archetypicznego obrazu chrześcijańskiej rodziny, bliskiej Bogu i kultowi religijnemu. W żadnym innym przypadku - prócz hucznych ślubów z welonem, druhnami i marszem Men­ delssohna - nie mamy do czynienia z takim wymiarem obecności przedstawień religijnych w serialu telewizyjnym . Siódme niebo towarzyszy polskim telewi­ dzom od 1996 r., kiedy to rozpoczęto jego pro­ dukcję w Stanach Zjednoczonych, a zakończo­ no ją po jedenastu sezonach, z których w Polsce do tej pory wyemitowano osiem. Przyczyn tego opóźnienia nie będziemy omawiać, mimo że 3 2 Ze strony: http://www.7th-heaven.awp.waw.pl/, 10.06.2007. tylko i wyłącznie w kontekście społeczno-politycznym 3 tamtego okresu. pełni od 2000 r. serial Plebania, który należy traktować jako Spośród rodzimych produkcji taką rolę z powodzeniem poddaną glokalizacji adaptację amerykańskiego formatu. BARBARZYŃCA E(1E| PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce wymagałaby tego zaproponowana przez Jasona Mittella metodologia medioznawcza. Analiza tekstów telewizyjnych wymusza na badających je osobach posłużenie się kategoryzacjami gatun­ kowymi dotyczącymi poszczególnych sekwencji strumienia telewizyjnego. Te zaś wywiedziono wprost z teorii literaturoznawczej, kładącej na­ cisk na aspekt estetyczny (topika, narracja, styl), ideologiczny bądź historyczny dzieła . Mittell odrzuca takie podejście, uznając je za niewystarczające. Dla niego analiza gatunkowa jest równoznaczna z definiowaniem, interpreta­ cją i oceną praktyk dyskursywnych. Środki temu służące to, po pierwsze, badanie medium i jego specyfiki (strumień telewizyjny), po drugie, ne­ gocjacja między specyficznością a ogólnością, weryfikacja intertekstualna cech zbieżnych lub stanowiących o wyjątkowości danego programu. Trzecim elementem jest genealogia dyskursywna mająca na celu rekonstrukcję historii gatunku, to jest ustalenie tego, co w nim stabilne, a co zmien­ ne. To także odnalezienie uwarunkowań zmiany i ustalenie jej wpływu na to, co stałe. Po czwarte, gatunek rozpatrywany jest jako praktyka kultu­ rowa. Ostatnim elementem analizy gatunkowej jest próba usytuowania programu w systemie kulturowych relacji hierarchii i władzy . Z zaproponowanej aparatury metodologicz­ nej na użytek niniejszej analizy posłużymy się w znacznej mierze ostatnimi dwoma narzę­ dziami, pozostałe posłużą co najwyżej za ich uzupełnienie. Wobec powyższego należy zasto­ sować klasyfikację kognitywną, uwzględniającą procesy modelowania, organizowania i definio­ 4 5 4 J. Mittell, ,4 Cultural Approach to Television Genre 19 wania rzeczywistości przez samych odbiorców. Ujmują oni Siódme niebo jako serial „typowo familijny" , tym samym nacisk zostaje położony na treść (zdarzenia) oraz elementy świata przed­ stawionego (postacie, miejsca i przedmioty), pozwalające wyodrębnić tę kategorię z pomi­ nięciem kontekstu kanału medialnego. Zostają zatem zmarginalizowane dociekania naukow­ ców prowadzone w duchu Gramsciego, mające na celu zdemaskowanie hegemonii przemysłu kulturalnego. Zatem dla przeciętnego widza nie jest istotne, kto nadaje, ale co jest przedstawiane. Jest to pozornie pochopny sąd, jednak w pełni odzwierciedlający potoczne podejście odbior­ ców nieuwzględniających struktury strumienia telewizyjnego. Problematyczne jest samo zlokalizowanie omawianego serialu w rzeczonym strumieniu, bo­ wiem nieciągły charakter nadawania oraz zmiany pory i dnia emisji, jak też samego kanału, prze­ kładają się na płynność kontekstu programowego. Problem ten wymagałby osobnego studium. W kontekście sytuowania serialu w strumie­ niu telewizyjnym na uwagę zasługuje strukturyzacja wieku odbiorców I tak w przypadku sobot­ niego porannego pasma najwcześniej pojawiają się programy dla dzieci; kolejne są skierowane do młodzieży i, ewentualnie, całej rodziny. Pozwala to odtworzyć model praktyk odbiorczych, jakim posługuje się TVP przy formułowaniu ramówki. Mianowicie, j ak mogłaby sobie życzyć owa stacj a - co niekoniecznie musi mijać się z prawdą - so­ bota jako dzień wolny od pracy pozwala na dłuż­ szy sen czy wręcz poranne lenistwo. Wyobra6 ze stron: http://www.7th-heaven.awp.waw.pl/, http:// Theory, [w:] Television Studies Reader, red. R.C. Allen, www.7thheaven.ofpl/, http://siodme.niebo.filmweb.pl/ A. H i l l , Routledge, London and New York 2004, s. 172. Si%c3%b3dme + niebo + 1996 + opisyFilmDescriptio 5 Ibid., s. 176-179. ns,id = 95726, http://forum.serialowo.com/viewtopic. 6 Określenie to pojawia się wielokrotnie w wypowiedziach php ?p = 17440#17440&sid=c7f9ff7eaaf61c5e409cf3a7d676 internautów jako sposób definiowania czy rekomendowania serialu. Dla przykładu opisy serialu W) PD08 BARBARZYŃCA fe03, 28.05.2007. �Filip Wróblewski 20 żenię to zakłada obecność telewizora podczas czynności porannych czy przedpołudniowych, uwolnionych od pośpiechu, jaki towarzyszyłby im w pozostałe dni. Równocześnie czas wolny, jakim dysponują potencjalni widzowie, wymaga zagospodarowania, co przy rodzinnym charak­ terze weekendu sprzyja wspólnemu oglądaniu telewizji. Należy zaznaczyć za Mateuszem Halawą, że „telewizja używana jest w domach [...] do rozróżnienia między czasem pracy a czasem odpoczynku" , przy czym w ujęciu niniejszym stanowienie czasu wolnego uzależnione jest od płci, statusu zawodowego połączonego z etapem życia oraz miejsca zamieszkania warunkującego działalność widza. Niemal stała pora emisji oscylująca między 9.00 a 9.30 ma niebagatelne znaczenie ze wzglę­ du na rutynowy, jeśli nie rytualny, charakter oglądania telewizji oparty na przyzwyczajeniu. Mimo wszystko powyższe godziny są bardziej neutralne n i ż godz. 10.20, o której emitowane jest Siódme niebo, ponieważ nie ograniczają mobilności telewidza, natomiast ostatnia z po­ danych pór dezorganizuje zarządzanie czasem i aktywnością, skazując odbiorców na doko­ nywanie częstokroć przykrych wyborów, pole­ gających na rezygnacji z oglądania programu. Przyjemność odbioru wymaga komfortu wy­ kluczającego presję. Rezygnacja bądź poczucie 7 7 M . Halawa, Życie codzienne z telewizorem. Z badań terenowych, WAiĘ Warszawa 2006, s. 53-54. 8 Z. Krasnodębski, Homo hierarchicus. Ranking zawodów, 9 .Wprost" 2007, nr 20, s. 36-42. Ibid., s. 39. Powyższy rodzaj zajęcia zajął piętnastą B. Wciórka, Zaufanie w sferze publicznej i prywatnej. Komunikat z badań, Jak zaznaczono na wstępie, zasługującą na uwagę cechą publicznego strumienia telewizyj­ nego w Polsce jest obecność reprezentacji grup społecznych szczególnego zaufania i prestiżu. Obecnie są to przede wszystkim lekarze i na­ uczyciele (także wykładowcy akademiccy) , nie powinna zatem dziwić ich obecność w serialach telewizyjnych, takich \akKlan czy Na dobre i na złe. Jednakże to niejedyne grupy obecne w tele­ wizji publicznej, obok nich szczególne miejsce zajmuje duchowieństwo, które choć jako zawód wydaje się znacznie mniej prestiżowe (44,3%) , wciąż cieszy się dużym zaufaniem społecznym . 8 9 10 związane z lustracją Kościoła rzymskokatolickiego nieznacznie zmieniły uprzednio notowany poziom prestiżu pozycję w dwudziestomiejscowej skali prestiżu zawodów. 10 straty przypominają, że czas wolny jest regla­ mentowany, tym samym przyjemność płynąca z zapomnienia o jego ograniczonym charakterze zostaje zmącona, wręcz zakwestionowana. Analogicznie do pasma niedzielnego, w so­ boty Siódme niebo stanowi program przejścio­ wy między filmami animowanymi, takimi jak Pettson i Findus czy Były sobie odkrycia, będące­ go kontynuacją Było sobie życie, skierowanymi do dzieci, a magazynami tematycznymi. Nie bez znaczenia jest chrześcijański program dla młodzieży Ziarno, bezpośrednio poprzedzający serial. Tym samym struktura pozycjonowania odbiorców została zachowana. Centrum Badania Opinii Społecznej, zaufania, co wykazuje przywołany j u ż artykuł Zdzisława Krasnodębskiego. Natomiast znacznie pogorszyły się w tamtym okresie oceny działalności Kościoła rzymskokatolickiego jako instytucji, z poziomu 68% w październiku 2006 r. spadły do 59% w styczniu 2007 r. M . Wenzel, Opinie o działalności instytucji publicznych. BS/39/2004, Warszawa 2004, s. 6-7, http://www.cbos. Komunikat z dwusetnego badania problemów pl/SPISKOM.POL/2004/K_039_04.PDF, 8.06.2007. Centrum Badania Opinii Społecznej, BS/17/2007, Trend ten utrzymuje się na stałym poziomie oscylującym Warszawa 2007, s. 4-5, http://www.cbos.pl/SPISKOM. wokół 75%. Wydarzenia pierwszych miesięcy 2007 r. POL/2007/KJ) 17_07.PDF, 9.06.2007. BARBARZYŃCA kraju, PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce Niezależnie od tego, czy to wyłącznie polska ce­ cha, czy nie, koloryt lokalny wymusza obecność księży w mediach, a zwłaszcza w stereotypowych przedstawieniach społeczeństwa. Nie dziwi za­ tem popularność takich seriali jak Plebania czy Ranczo , potwierdzających niebagatelną rolę kapłanów w życiu wspólnot lokalnych i ogólnopaństwowych. Ów klerykalizm telewizji może drażnić, o czym świadczy dosadność wypowie­ dzi jednego z respondentów Mateusza Halawy, zarzucającego mediom nadreprezentację świa­ topoglądu katolickiego . Łagodzący ton autora wydaje się mylący o tyle, o ile przekierowuje ostrze krytyki z uprawianej obecnie „indoktry­ nacji w drugą stronę", przynależnej stanowi­ sku dominuj ąco-hegemonicznemu mediów, na rzecz kodu opozycyjnego wobec poszczególnych audycji . Tak zarysowana perspektywa oddziela dyskurs medialny od społecznego czy kultu­ rowego kontekstu, pozostawiając go w relacji z polityką. Należy zauważyć, że „Kościół katolicki na­ leży do instytucji publicznych cieszących się największym autorytetem społecznym. Jest on postrzegany jako instytucja wpływowa, w du­ żym stopniu oddziałująca na to, co się dzieje w kraju. Mimo znacznego zaufania społecznego wpływ Kościoła na sprawy kraju, w tym przede wszystkim na politykę państwa, dla dużej części 11 12 13 11 Seriale Ranczo i Plebania zajęły kolejno drugie i piąte 21 Polaków wciąż pozostaje nadmierny" . Ponad­ to „przeważa przekonanie, że normy i wartości religijne mają dla życia społecznego znacze­ nie fundamentalne. Większość badanych (61%) zgadza się ze stwierdzeniem, że dziesięcioro przykazań stanowić powinno nie tylko podsta­ wę moralności ludzkiej, ale także obowiązu­ jącego prawa" . Taki rys społeczny połączony z ugruntowanym historycznie zaufaniem, się­ gającym przede wszystkim działalności księży w okresie PRL-u, pozwala zrozumieć stałą obec­ ność tej grupy w świadomości i wyobrażeniach Polaków. Irena Borowik w studium poświęco­ nym współczesnym przemianom religijności Polaków zwraca u w a g ę na uprzywilejowaną pozycję Kościoła, postrzeganego jako obrońca i ostoja polskości, oraz „specyficzne społeczne doświadczenie religii", stanowiące pochodną represji antydemokratycznych i odpowiedzi na nie w postaci rytuałów religijnych służących manifestacji oddolnego ruchu ku społeczeństwu obywatelskiemu . Tym samym jest to potwier­ dzenie trwania religijności typu ludowego zde­ finiowanej przez Stefana Czarnowskiego . Owa trwałość jest równoznaczna z tradycją rozumia­ ną za Ryszardem Tomickim jako część przekazu dziedzictwa kulturowego, którego transmisji to­ warzyszy świadomość pochodzenia z przeszło­ ści . Natomiast stosunek do treści kulturowej 14 15 16 17 18 BS/37/2007, Warszawa 2007, s. 10, http://www.cbos.pl/ miejsce pod względem oglądalności w okresie 10.1.2007 SPISKOM.POL/2007/K_037_07.PDF, 9.06.2007. - 4.04.2007. Zaznaczyć należy, iż w pierwszej piątce 15 Ibid., s. nienumerowana (druga po tytułowej). najchętniej oglądanych seriali za ten okres znalazły się aż 16 I . Borowik, Przemiany religijno/ci polskiego społe­ cztery produkcje TVP. Na podstawie: Najchętniej czeństwa, [w:] Wymiary życia społecznego. formaty telewizyjne, T N S OBOP, 5.06.2007, http://www. przełomie XX i XXI wieku, red. M . Marody, Wydawnictwo tns-global.pl/centrum/2007/2007-06/wid/4792, 8.06.2007. Naukowe Scholar, Warszawa 2004, s. 382-383. oglądane 12 M . Halawa, op.cit., s. 93-94. 13 O strategiach dekodowania: S. Hall, Kodowanie 17 i dekodowanie, „Przekazy i Opinie" 1987, nr 1-2, s. 69-71. 14 B. Rogulska, Opinie o działalności z badań, Kościoła. Centrum Badania Opinii Społecznej, nu BARBARZYŃCA Komunikat Polska na Patrz: S. Czarnowski, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, [w:] idem, Dzieła, t. 1, PWN, Warszawa 1956, s. 88-107. 18 R. Tomicki, Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej, „Etnografia Polska", t. 17, z. 2, s. 49. �Filip Wróblewski 22 ma dwojaki charakter, po pierwsze, wyraża się on przez emocjonalne przywiązanie, po drugie, każe traktować ów przekaz jako święty, a zatem nienaruszalny, wręcz odwieczny . Aby dopełnić obrazu kulturowej roli obecności duchowień­ stwa w życiu społeczności lokalnych, należy podkreślić autorytet księdza, wynikający z bez­ pośredniego związku z sacrum oraz tendencji do przenoszenia kultu res sacra na osobę kult sprawującą . Znaczący to proces, zważywszy, że na przełomie X I X i X X wieku wraz z powolnym zanikaniem kultury typu ludowego doszło do zaniechania praktyk sakralizacji tzw. dziadów, czego korelatem było przeniesienie ich służebnej wobec społeczności wierzących funkcji właśnie na duchowieństwo . 19 20 21 Zatem nie powinna dziwić popularność przy­ wołanych uprzednio seriali, do których należy dodać siostrę Dorotę z Klanu czy księdza do­ brodzieja w sadze rodu Zlotopolskich. Zna­ mienny jest fakt stałej obecności wspomnianych reprezentacji wyłącznie w telewizji publicznej, w której a ż „roi się od koloratek", choć ze swej strony stacje komercyjne także usiłowały włączyć duchowieństwo w struktury własnych produk­ cji; za przykład niech posłuży ksiądz Andrzej z TVN-owskiego Miasteczka. Jednakże styl życia postaci z seriali tychże stacji, zestawiony z trady­ cyjnym modelem życia, typowym dla starszych pokoleń, prowadziłby do zbędnej konfronta­ cji możliwych, ale częstokroć wykluczających się, dróg życiowych. Toteż księża pojawiają się w nich sporadycznie jako element kolorytu lo­ 19 Ibid., s. 45. 20 Idem, Religijność kalnego dziedziczonego po przodkach z dobro­ dziejstwem inwentarza . Fenomen ów m o ż n a by n a z w a ć kleryka­ lizmem telewizji. Choć ma on więcej wspól­ nego z Polską mentalnością, traktującą du­ chowieństwo w uprzywilejowany sposób, n i ż problemem realnej indoktrynacji z jego strony. Ponadto funkcjonuje w myśleniu potocznym stereotypowe zestawienie Polak-katolik, które każe podejrzliwie traktować każde działanie osłabiające ów autorytet. O aktualności tego spostrzeżenia świadczą kontrowersje wokół sprawy arcybiskupa Wielgusa czy różnorako dokonywana lustracja Kościoła, wywołująca obronne reakcje wiernych. Ideał bowiem, Ko­ ściół i jego przedstawiciele - traktowany jako przestrzeń ucieczki od szaleństwa codzienno­ ści czy „brudnej" polityki - wymaga ochrony, wyraźnego odgrodzenia od tego, co niegodne. Uwidacznia się to w działaniach dotyczących wizerunku duchowieństwa. Każdy ksiądz wy­ daje się partycypować w świętości Jana Pawła I I . Choćby nawet było wiadomo, że daleko mu do ideału, to przynależność do tej grupy 22 nadaje m u znamiona, jakimi odznaczał się papież Polak. To swoiście elementarny i nie­ co atawistyczny sposób myślenia, stanowiący mieszankę kontagialnego i homeopatycznego sposobu postrzegania rzeczywistości, typowego dla myślenia magicznego . W takiej sytuacji nie powinna zaskakiwać fala protestów z połowy lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, która spo­ wodowała wycofanie z kin fdmu Ksiądz . Tym 23 24 22 ludowa, [w:] Etnografia Polski- W tym miejscu pomijam wykorzystanie karykaturalnych przedstawień księży w serialach komediowych, zasadzające Przemiany kultury ludowej, t. 2, red. M . Biernacka, się na przypisywanych im przywarach. M. Frankowska, W. Paprocka, Ossolineum, Wrocław 1981, 23 s. 58. KR, Warszawa 2002, s. 19-20, oraz A. van Gennep, 21 Ibid., s. 60. Patrz: J.G. Frazer, Złota gałąź. Studia z magii i religii, Obrzędy 24 przejścia, Warszawa 2006, s. 29-39. Priest, rei. A. Bird, prod. Wielka Brytania, 1994. BARBARZYŃCA PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce samym niemożność pokazania księdza geja w następnej dekadzie nie powinna nikogo dzi­ wić, autocenzura mediów świadczy o swoistym trwaniu opisanego powyżej korpusu wyobra­ żeń. Jednolitość wzorca kulturowego, czy raczej jego jednoznaczność, wymusza konsekwentne realizowanie przyjętego w telewizji wizerunku, co spotyka się z krytyką powodowaną niezro­ zumieniem charakteru wartości wszczepionych w tradycyjnie ujmowaną kulturę tego regionu. To krytyka z zupełnie innego poziomu, jakim jest dyskurs polityczny . Stacje komercyjne nie są skrępowane gorsetem kulturowo uwarunko­ wanych wyobrażeń i dopuszczają ich globalne dialogicznosc, czego przykładem niech będzie postać Davida Fishera, diakona geja z Sześciu stóp pod ziemię, serialu emitowanego przez HBO, T V N i T V N 7. 25 26 Serial Siódme niebo jako tekst kultury repre­ zentujący pokrewne wartości i tradycyjny model życia rodzinnego, którym chlubią się Polacy, przeszczepiony na rodzimy grunt, powinien się spotkać z życzliwym przyjęciem odbiorców. Podstawową przeszkodą do wytworzenia regularnych praktyk odbiorczych związanych z tym serialem była i jest nieregularność emisji. Kolejnym utrudnieniem zaistnienia w masowej świadomości jest to, że serial znajduje ograni­ 25 Używam słowa ksiądz, bowiem ikonograficznie koloratka zrównuje duchownych katolickich i protestanckich. 2 6 Porównaj przystawalność argumentów obu stron sporu: 23 czenie j u ż w charakterze kanału i otaczającej go struktury strumienia, gdyż telewizja publiczna budzi u niektórych potencjalnych odbiorców awersję albo też stacje drugorzędne ( T V N 7) nie gwarantują wystarczającego poziomu oglą­ dalności. Jednocześnie ze względu na treść i for­ malne podobieństwo do pozostałych produkcji polskiej telewizji publicznej wykorzystujących postacie osób życia konsekrowanego serial stop­ niowo tracił atut oryginalności. Serial ten nie jest kierowany do szerokich rzesz odbiorców, o czym może świadczyć uboga liczba źródeł internetowych potwierdzających jego odbiór. Grupa docelowa jest raczej swoiście profilowana. Składają się na nią osoby o dużej rozpiętości poglądów i stosunkowo młodym wieku, czego świadectwem są następujące re­ akcje : 27 Reakcja 2: W dzieciństwie zawsze chciałam taka rodzinkę, bo moja była mieć menormałna. Reakcja 7: Oglądałam łata temu, to był taki tro­ chę wyideałizowany „amencan dream". Kojarzy mi się dosyć nostalgicznie; może ze względu na to, ze zwykle oglądałam go w weekendy w domu, z siostrą albo nawet całą rodziną (co zdarza nam się teraz bardzo rzadko), bezstresowa, a więc miałam taką k j? - sielanka na ekranie, sielanka przed nim. umulac środowiskowego wśród znajomych studentów, przy czym nie jest to grupa ilościowo reprezentatywna, uzyskane tym sposobem materiały traktuję jako źródła wywołane. http://serwisy.gazeta.pl/metro/l,75931,4193408.html, Jednocześnie pomijam wielokrotnie powtarzające się http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/l,803 54,4190426. wypowiedzi przeczące znajomości tytułu czy treści html, http://wiadomosci.gazeta.p1/wiadomosci/l,609 omawianego serialu. Zgromadzone reakcje szereguję 35,4190521.html, 9.06.2007 (casus ocenzurowania serialu według cech wspólnych. Dane informatorów są nieistotne Mała dla treści wypowiedzi i porządku wywodu, natomiast 2 7 Brytania). W związku z niedoborem danych internetowych pozwoliłem sobie na przeprowadzenie wywiadu nu BARBARZYŃCA płeć łatwo określić po osobowej formie czasowników. Przyjmuję chronologiczną numerację wypowiedzi. �Filip Wróblewski 24 Reakcja 9: O Boże, oglądałam temu, jeszcze w podstawówce, rajem. to chyba sto lat kiedy świat byl Jak widać z powyższych wypowiedzi, Siódme niebo, albo wspomnienie o nim, służy powraca­ niu pamięcią do czasów minionych. Częstokroć kojarzonych z miłym, idyllicznym okresem ży­ cia, poczuciem rodzinnego ciepła wynikającego z bliskości albo usilnym pragnieniem doznania owego szczęścia, które zapewniała substytutywna wizja kochającej się rodziny roztaczana w seria­ lu. Tak oto niniejszy tekst spełnia rolę aktywatora kulturowego w rozumieniu Henry'ego Jenkinsa , tworzącego wspólnotę znaczeń konstytuowanych retrospektywnym użyciem. Potwierdza taką lektu­ rę uwaga duńskiej antropolog Kirsten Hastrup, że „pamięć zawsze zaczyna się od odbicia teraźniej­ szości i biegnie w tył czasu. Pamięć, niezależnie od tego, czy jest ustna czy zapisywana, zbiorowa czy indywidualna, stale jest przetwarzana w procesie przypominania przeszłości" . Wrażenie sielskości uwypukla i utrzymu­ je zespół naddanych narracji transmedialnych wypracowanych przez społeczności spojlerów. Zachwyt powodowany niezmiennie rodzinną atmosferą domu Camdenów udziela się widzowi poprzez liczne galerie zdjęć rodzinnych dostęp­ nych w Internecie lub rozbudowane informacje o ich życiu . Dyskusje na forach internetowych zdradzają profile zainteresowania serialem, roz­ mowy toczą się wokół konkretnych postaci albo 28 29 30 31 28 H . Jenkins, Kultura konwergencji. Zderzenie starych i nowych mediów, tłum. M . Bernatowicz, M . Filiciak, WAiĘ Warszawa 2007, s. 251. 29 K. Hastrup, Przedstawienie przeszłości. też stanowią płaszczyznę komunikacyjnej nego­ cjacji znaczeń, ot, dla przykładu można podać próby stworzenia listy postaci według stopnia sympatii . Dodatkowo, aby się przekonać, że oni są tacy jak my, przeciętny zjadacz chleba może zwiedzać wirtualne przedstawienie domu Camdenów na stronie http://www.7th-heaven4. webpark.pl/pomieszczenia.html. Wywołuje to kuszącą wizję możliwości tworzenia w realnym życiu równie udanej rodziny jak telewizyjna. Wszystko to składa się na stadium protokultury uczestnictwa zważywszy że rozpoczęcie pro¬ dukcji serialu zbierfo się z dynamicznym rozwoiem technoloen nowych mediów na przełomie X X i X X I wieku. 32 Troska ze strony producentów Siódmego nie­ ba o zachowanie spójności świata przedstawio­ nego ujawniła się w sytuacji, gdy „grzeczna i skromna córka pastora Mary, grana przez Jessicę Biel, w numerze magazynu dla dorosłych panów «Gear» pozowała w bardzo skromnym stroju. Wszyscy uznali to za skandal, gdyż po­ stać Mary j u ż czwarty rok kojarzy się wszystkim z grzeczną, niewinną nastolatką" . Zdarzenie to maiace mieisce w pozatelewizyinei rzeczy¬ wistości, me przeszło bez echa w kreowanym obrazie. Postać Mary zmodyfikowano tak aby pokrywała się z nowym wizerunkiem aktorki: stała sie ona niegrzeczna córeczka pastora oo pełniaiaca wiele życiowych dupstw Zdarzenia te wywołały oddolną konwergencję treści me33 http://www.7th-heaven5.webpark.pl/grupowe.html, 10.06.2007. 31 Uwagi na temat Patrz: http://www.7th-heaven.awp.waw.pl/, zakładka „Poznaj Camdenów", 10.06.2007. mitu i historii, tłum. S. Sikora, „Konteksty" 1997, nr 1-2, 32 s. 24. Cz%C5%82onkowie + 7th + Heaven + od + naj mniej + 3 0 Patrz: http://siodme.niebo.filmweb.pl/Si%c3%b3dme + niebo+ 1996 + plakaty,FilmPosters,id = 95726; http:// Patrz: http://www.filmweb.pl/topic/595305/ lubianych + do + najbardziej%21 .html, 27.05.2007. 3 3 Patrz: http://www.7th-heaven.awp.waw.pl/, 10.06.2007. www.7th-heaven.awp.waw.pl/, zakładka „Album foto"; BARBARZYŃCA PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce dialnych opatrzonych komentarzami i spekula­ cji na temat dalszego losu serialu, aktorki i granej przez nią postaci. Reakcja 5: Oglądałam dla odprężenia. z rodzinką. Lekki serial Reakcja 6: Me porusza strasznych problemów, oglądałam po powrocie ze szkoły. Chodziło toto chyba na RTL-u czy TVN 7, już me pamiętam. 25 nasyca czas wolny treściami kulturowymi, tak że staje się on stylem życia" . Wspomniana intertekstualność polegająca na zestawianiu tego serialu z innymi wynika, po pierwsze, z kumulatywnego charakteru ikonogra­ ficznego poziomu kultury, o czym pisał Umberto Eco. Jego zdaniem każde „dzieło wizualne (film, video-tape, rysunek na murze, komiks, fotogra­ fia) stanowi już część naszej pamięci. [...A] świat emocji [...] przefiltrowanyjest przez obrazy «już kiedyś widziane*" . Tak więc uczestnik kultury nie może się odnieść do poszczególnych tekstów w sposób niezapośredniczony, niewinny. Po dru­ gie, opisane zakorzenienie wiąże się bezpośred­ nio z przyjemnością płynącą z naśladownictwa , ciągłą repetycją znanych i dających się rozpoznać segmentów lub całości narracii a to iuż element 35 36 Reakcja 10: Były jeszcze takie seriale: Pełna cha­ ta, Dzień za dniem, Step by Step, takie rodzinne filmiki w niedzielę leciały. To chyba było kino familijne. 37 Powyższe wypowiedzi wskazują na trakto­ wanie Siódmego nieba w kategoriach medium służącego doświadczeniu satysfakcjonującego re­ laksu oraz czerpaniu przyjemności z dekodowa­ nia intertekstualnej struktury telewizji. Jak pisał Edgar Morin, czas świętowania został zastąpiony czasem wolnym, co jest skorelowane z uzyskiwa­ niem przez uczestników kultury wewnętrznej autonomii. Czas wolny, który powstał na skutek wyodrębnienia pustej sfery życia, oczyszczonej z pracy, święta czy rodziny, wymaga zapełnienia zajęciami dającymi poczucie „osobistego zaanga­ żowania, odpowiedzialności" . Wypełnianie owo przybiera częstokroć postać uczestnictwa bądź korzystania z rozrywek, takich jak widowiska, telewizja, radio, prasa, czasopisma, a ostatnio internet. „Kieruje [ono] poszukiwanie jednost­ kowego dobra w stronę czasu wolnego, co więcej, 34 3 4 E. Morin, Kultura czasu wolnego, tłum. A. Frybesowa, [w:] Antropologia kultury: zagadnienia i tekstów, red. A. Mencwel, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1997, s. 492. 35 wybór Ibid., s. 493. sposobu DerceDowania i doświadczania estetyki postmodernistyczne, lak bowiem sugeruie Ri chard Shusternian pozornie oryginalne dzieło sztuki zawsze iest wytworem meuiawmaiacych sie zapożyczeń r al nowy i nowatorski tekst zawsze iest tkanka'cech i fragmentów tekstów wcześnie zvch" « Komnetencia osadu rn iest t t ' • t ł k t kt ' t • L d k •" mentom. Którzy poprzez uczestnictwo produkują znaczenia. laKjaK dawniej odrzucano wszeme aberracje myśli jako heretyckie, Do niezgodne z panującym porządkiem rzeczy, tak podważa­ nie dogmatu autentyczności umożliwia obecnie odrzucanie dotychczasowych norm i nawyków sądzenia uznanych za wsteczne. Uto kultu­ ra współczesna generuje właściwą samej sobie wrażliwość odbioru. 3 1S ; 3 6 U . Eco, Semiologia życia codziennego, tłum. J. Ugniew- ska, Czytelnik, Warszawa 1998, s. 262. 37 Ibid., s. 60. 38 R. Shusterman, Estetyka pragmatyczna. Żywe piękno i refleksja nad sztuką, tłum. A. Chmielewski, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1998, s. 267. W) PD08 BARBARZYŃCA �Filip Wróblewski 26 Reakcja 1: Ilekroć trafimy na mego z siostrą, zaraz przełączamy. Kiedyś to oglądałam, ale teraz me mogę na to patrzeć. Wspaniała chrze­ ścijańską rodzinką, to takie idealne, ze aż mdle, wręcz świętojebliwe. Pełno tam stereotypów, jacy to chrześcijanie są, a jacy me są. Guzik prawda, ludzie mają zupełnie inne problemy. Reakcja i: Amerykańskiepseudomądrepierdzieleme religijne. Taki serial trochę wesoły, ale to wszystko jest piękne jak w filmie. o transkreacyjnym rozziewie, bo okazało się, że bezpośrednie przeszczepienie serialu na grunt polski zaowocowało irytacją pewnej części w i ­ dzów, zamiast oczekiwanego dobrego przyję­ cia. Na ten stan mogło mieć wpływ przeczucie powiązania tematyki serialu z tematami pobu­ dzającymi życie społeczno-polityczne kraju. Rozpoznanie hegemonii i hierarchii władzy w kontekście tegoż tekstu kultury możliwe jest w odniesieniu do bieżących wydarzeń, ujęcie historyczne nie jest celem tej Zastanawiającą zbieżnością jest pojawienie się Siódmego nieba w programie telewizji pu­ blicznej przed ostatnią zmianą na stanowisku Reakcja 8: O takim pastorze i jego rodzince. jej prezesa, co w połączeniu z szeroko krytyko­ Widziałem trzy odcinki, to wystarczy. Pospolity wanym w 2007 roku upolitycznieniem rady pro­ serial, pełno takich. gramowej TVP czyni prawomocnymi domysły o ideologicznych przesłankach mających zdecy­ Reakcja U-.Tamagra na emocjach, wartości pro­ dować o powrocie serialu na ekrany telewizorów. rodzinne, proreligijne i prospołeczne do obrzydli­ W zdarzeniu tym można upatrywać manipulacj i wości, drażni, ale wciąga, można siępowzruszać politycznej, o czym mogłyby świadczyć Zcipeww niedzielny poranek nienia przedstawicieli ówcześnie rządzących Reakcja U: Amerykańska propaganda o tym, jak partii politycznych, deklarujących chęć oczysz— czenia czy reorganizacji telewizji , co m.3. szczC" powinno wyglądać życie rodzinne. gólny wydźwięk zważywszy na to że w radzie Jedno z powyższych spostrzeżeń informato­ tej podówczas "zasiadało dwóch przedstawicieli ortodoksyjnej prawicy a jeden z nich Krzysztof rów zwraca uwagę na aspekt komiczny Siódmego nieba, choć - co znamienne dla reakcji na eks­ Bosak zaimował stanowisko wiceprzewodnicza portowe produkty amerykańskiej krainy - cha­ cego^' Ponadto znacząca większość członków rakterystyczne jest artykułowanie ideologiczne­ rady rekrutowała sie z kretów nra wicowvch go wymiaru serialu. Wstępnie należy wspomnieć co w zestawieniu z zapowiadanym przez P i Ś Reakcja 4: Moralitet po amerykańsku. Fajne ta­ kie do oglądania, jak się me ma co robić. 39 41 3 9 „Niedobrze jest, jeśli w telewizji publicznej są tacy bagażem historii, a którzy dają szanse na to, że będą dziennikarze, którzy z powodu swoich prywatnych dobrymi dziennikarzami". Ze strony: http://www.lpr. sympatii politycznych nie potrafią w sposób obiektywny pl/? sr = ! szukaj &id = 5041 &dz = kraj &x=6&q = i rzetelny przedstawiać rzeczywistości. - Porównując telewizja&pocz = 0, 30.04.2007. proces naprawy TVP do czyszczenia stajni Augiasza, 4 0 Daniel Pawłowiec proponuje: - W pierwszej Ze strony: http://www.lpr.pl/?sr=!czytaj&id = 5535&dz = kraj&x = 15&pocz=175&gr, 30.04.2007. kolejności należy zweryfikować dotychczasową kadrę. 41 A następnie powinno się otworzyć drzwi telewizji dla kat,1342,wid,8496050,wiadomosc.html?ticaid=13e69, nowych, młodych ludzi, którzy nie są obciążeni jakimś 10.06.2007. Ze strony: http://wiadomosci.wp.pl/ BARBARZYŃCA E(1E| PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce „odzyskiwaniem" telewizji publicznej (na szczę­ ście zakończonym porażką ) budowało zatrwa­ żający obraz „niezależności" mediów w Polsce. Niezależnie od tego, czy krytyka ze strony oby­ wateli monitorialnych jest słuszna, czy nie, ob­ jawia ona trwanie popeerelowskiej mentalności zamkniętej w binarnym systemie wartościowa­ nia rzeczywistości. „Jest to światopogląd oparty na dualizmie, gdzie istnieje przeciwstawność: czyści «my» kontra źli «oni», i głosi się hasło, że ten, kto nie jest ze 11111 i| jest przeciwko mnie" . Celna to uwaga Clifforda Geertza, której do­ pełnieniem może być następująca obserwacja. Zwykły konflikt jaki w normalnych okolicz 42 43 nościach wiąże się i v wyborczą y i walkąi o urzędy v y> zostaje zaostrzony przez ideę zgodnie z którą w ere wchodzi przejęcie kontroli' dosłownie nad wszystkim: jest to idea w rodzaiu «ieśli wygramy ten L i będzie należał do nas» orzekonanie ze eruDa zyskuiaca władze ma orawo iak to ktoś uiał zbudować naństwo na swoich własnych iuiiciaiiieinacii>>. i oiuyKa nauiera więc posinaKU zsakralizowanej goryczy"^ O ile perspektywa opozycyjna wydaje się oczywista, to j u ż rola Siódmego nieba w obrębie 42 Ze strony: http://www.newsweek.pl/wydania/artykul. asp?Artykul = 18922, 9.06.2007. 43 C. Geertz, Interpretacja kultur. Wybrane eseje, tłum. M.M. Piechaczek, WUJ, Kraków 2005, s. 229. 27 dyskursu sympatyków grupy rządzącej, się roz­ mywa. Można przyjąć powrót serialu za wyraz poczucia zagrożenia żywionych wartości i próbę ich restytucji. Wskazują na to wyszczególnione przez Geertza aspekty ideologii, takie jak: 1) de­ finiowanie kategorii społecznych, 2) stabilizowa­ nie społecznych oczekiwań, 3) zachowywanie społecznych norm, 4) umacnianie społecznych konsensusów i 5) rozładowywanie społecznych n a p i ę ć . Ostatni z wymienionych aspektów przy braku kulturowych źródeł rozładowywania napięć społeczno-psychologicznych decyduje o ciągłym istnieniu ideologii. 45 O potrzebie funkcjonowania alienującej ide­ ologii zagrożenia upewniają tychże telewidzów „wybryki Teletubisiów", co rusz organizowane „maratony tęczowego pedalstwa" i inne „post­ komunistyczne zmory". To jeszcze nie tworzy wspólnej płaszczyzny z treścią serialu, jest nią dopiero wieszczony od dawna kryzys rodziny, przekładający się na zmiany roli kobiety postrze­ ganej przez pryzmat macierzyństwa . Siódme niebo stanowi niebywale użyteczną fuzję w ob­ rębie tradycyjnego światoobrazu, łączącą ducho­ wieństwo z rodziną. 46 47 w „gejnockę" i boląca dosłowność inwektyw, na co wskazuje choćby wymowna akcja plakatowa Kampanii przeciw Homofobii: „Pedał! Słyszę to codziennie. Nienawiść boli". Por. „mowa nienawiści" http:// 44 Ibid., s. 195. 45 Ibid., s. 234. pl.wikipedia.org/wiki/J%C4%99zyk_nienawi%C5%9Bci, 2.04.2008; „propaganda homoseksualna" http:// 46 Political correctness każe wziąć powyższe stwierdzenia pl.wikipedia.org/wiki/Propaganda_homoseksualna, w nawias, jednakże dla przeciętnego użytkownika języka 2.04.2008; oraz E. Baldwin, B. Longhurst, S. McCracken, cudzysłów nie istnieje albo zapomina się o nim. Można M. Ogborn, G. Smith, Wstęp do kulturoznawstwa, tłum. czynić mniej lub bardziej wysmakowane aluzje do M. Kaczyński, J. Łoziński, T. Rosiński, Zysk i S-ka, czerwonej torebki wypromowanej przez rzecznika praw Poznań 2007, s. 90-97. Wypracowanie pojęcia mowy dziecka dr Ewę Sowińską, j ak to miało miej sce podczas nienawiści uświetniającego jubileusz 750-lecia lokacji miasta Krakowa przemocy symbolicznej a rebours. turnieju kabaretowego „Kraków kontra reszta świata". 47 Ale konwencja sceniczna na scenie się kończy, poza nią w elitach -próby pozostaje ludzka fantazja transformująca dobranockę P. Sztompka, M . Kucia, Znak, Kraków 2005, s. 453-469. nu BARBARZYŃCA świadczy o istnieniu przemocy symbolicznej - Patrz: B. Burdowska, Znikoma reprezentacja kobiet wyjaśnień, [w:] Socjologia. Lektury, red. �Filip Wróblewski 28 Za Victorem Turnerem należałoby użyć ka­ tegorii procesu rytualnego do opisania praktyk odbiorczych tej części widowni. Twierdzi on, że „każda wielka formacja socjo-ekonomiczna posiada własną, dominującą formę estetyczno-kulturowego «lustra», w którym osiąga pewien stopień refleksji nad sobą" . O ile formacjom agrarnej i industrialnej przypisane zostają ko­ lejno rytuał i teatr, to kondycja ponowoczesn3 wyrosła na gruncie społeczeństwa technolo­ gicznie zaawansowanego powinna się zadowo­ lić liminoidalnymi pochodnymi tychże. Dla Turnera były to dowolne co do typu i gatunku widowiska kulturowe które powinny umozliwiać międzyludzki kontakt. Wydaje się że można do nich zaliczyć również telewizje ze względu na realizm emocjonalny* charaktery zuiacy zdaniem len Anz praktykę odbioru teeo medium. Ponadto uczestnictwo w widowisku wedłucr Fdcrara Mnrina dnknnuie sie zawsze n r z e z k a n ł a n a kierownika chór, pośrednika dziennikarza śnikera ka erzvste' L a z d e fil' b ' b h t "52 2 h 48 49 50 m 48 Termin proces rytualny funkcjonuje od 1969 roku, kiedy więc zostaje typowy dla teatru rozdział między obserwującym indywiduum a odgrywaną per­ soną społeczną . Tym bardziej że, jak zauważył Johan Huizinga, obrazowania ducha ludzkiego podczas zabawy przebiegają na linii przekształ­ cania przeżywanych wartości w „formy ruchliwe, pełne prawdziwego życia" . Uzewnętrznienie doświadczenia poprzez ruch, ekspresja działa­ nia stanowią punkt styczny praktyk teatralnych z telewizją. W teatrze dochodzi do rekreowania ekspresji kinestetycznej hic et nunc; telewizja, o ile to tylko możliwe odtwarza r*łz 113. Z3\vsze utrwalony ruch. 53 54 Proces rytualny stanowi trzecią z czterech faz dramatu społecznego. Pierwszą z nich jest pęk­ nięcie, polegające na złamaniu obowiązującej publicznie zasady. Skutkiem pęknięcia jest stan kryzysu i polaryzacji społecznej, wymuszają­ cy jego aktywność przejawiającą się podjęciem działań politycznych, prawnosądowych bądź rytualnych, prowadzących do reintegracji lub rozpoznania nieusuwalnej schizmy . Proces ry­ tualny jako jednoczesne odwzorowanie kryzysu 55 niepostrzegającego rzeczywistości w kategoriach opozycji ukazała się książka pod tym tytułem. Pierwotnie oznaczał sacrum -profanum. on praktyki społeczne oraz ich kulturowe odwzorowania, i współczesne, następnie Turner ukuł termin gry społeczne (1974), który stanowi „narzędzie opisu i analizy epizodów, w których przejawiał się konflikt społeczny" (V Turner, Gry pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczne, społeczeństwie, Por. J. Maisonneuve, Rytuały dawne Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 1995, s. 9-15,43-54. 51 Patrz: J. Storey, Studia kulturowe i badanie kultury popularnej. Teorie i metody, tłum. J. Barański, WUJ, Kraków 2003, s. 24-30. tłum. W. Usakiewicz, WUJ, Kraków 2005, s. 63). Tak 52 E. Morin, op.cit., s. 494. oczyszczony termin proces rytualny znalazł zastosowanie 53 V Turner, Teatr w codzienności, w analizie widowisk kulturowych (1990). tłum. P. Skurowski, [w:] Antropologia widowisk: zagadnienia 49 V Turner, Czy istnieją uniwersalia widowiskowe w micie, i wybór tekstów, codzienność red. L . Kolankiewicz, Wydawnictwa Uniwer­ rytuale i teatrze?, tłum. G. Janikowski, „Konteksty" 2002, sytetu Warszawskiego, Warszawa 2005, s. 458. nr 3-4, s. 53. 54 50 Turner dokonał rozróżnienia między tradycyjnie w teatrze, J. Huizinga, Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, tłum. M . Kurecka, W Wirpsza, Czytelnik, Warszawa 1985, pojmowaną liminalnością, zastrzeżoną dla fazy s. 30. wyłączenia w rytuałach społeczności trybalnych, 55 V Turner, Proces rytualny, tłum. I . Kurz, [w:] a osłabioną obecnością pierwiastka numinotycznego Antropologia widowisk-, °P- ; w formach rytualnych społeczeństwa postindustrialnego, istnieją cit s - 121-138; idem, Czy uniwersalia widowiskowe..., op.cit., s. 53-59. BARBARZYŃCA PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce i kulturowa forma egalitarnej integracji uczest­ ników (communitas), czy raczej uczestniczących świadków, na płaszczyźnie symbolicznej powie­ la strukturę obrzędu przejścia sformułowaną przez Arnolda van Gennepa. Składają się na nią akty: separacja, marginalność przeżywana jako struktura zawieszenia codzienności (tu właśnie zachodzi zbieżność z koncepcją len Ang) oraz ponowne przyłączenie. Przedstawiony model stanowi znakomite narzędzie analityczne pozwalające zrozumieć przyczyny reaktywowania emisji Siódmego nie­ ba. Sytuacja dopuszczająca niespójność norm, „wieloznaczność postępowania, sprzeczności w stylach życia" zdaje się świadczyć o kryzy­ sie kultury, której pozytywnie wartościowaną częścią jest rodzina. Diagnoza ta, jak twier­ dzi Zygmunt Bauman, udaremnia kreatywność i krępuje możliwość jakiegokolwiek działania. Stan ów wymaga terapii polegającej na utwier­ dzeniu uczestników grupy partycypującej w za­ grożonych wartościach o ich stałości. Ponadto czynnikiem wspomagającym może być rytu­ alny charakter oglądania telewizji, polegający na zawieszeniu tego co jednostkowe na rzecz celebrowania wspólnotowego procesu percep­ cji, częstokroć połączonego z negocjowaniem treści. Program katalizuje towarzyskość, po­ zwalając „budować bliskie związki społeczne przy jednoczesnym zachowaniu dystansu", jak zauważa dalej Mateusz Halawa, „nie chodzi tu o patrzenie sobie w oczy, lecz o mniej angażują­ ce emocjonalnie wspólne patrzenie w telewizor, dostarczający coraz to nowych obrazów i nar­ racji zasilających rozmowę nowymi punktami odniesienia" . 56 Reakcja 11: Oglądałam to kilką lattemu, wmiarc regularnie, czasem z kimś z rodziny. O oglądaniu telewizji w rodzinnym gronie wspomniano w powyższej reakcji, podobnie jak w piątej i siódmej. Nietrudno dostrzec, że wzór zachowania sprzed telewizora znajduje swoje odbicie w prezentowanej treści, skutkiem czego jest nieuświadomione utwierdzenie funk­ cjonującego wzoru kulturowego. Owa „sielankowość" reprezentacji wpisuje się w przestrzeń pragnień, a także prowadzi do afirmacji swoistej wizji „rodzinności" odnajdywanej w serialu. W przypadku Siódmego nieba to j u ż nie tylko „rodzinne filmiki" czy „kino familijne", lecz ro­ dzina rzeczywista, fizycznie obecna i bliska. Co symptomatyczne, reakcje krytyczne podkreślają prorodzinność serialu. W ten sposób zostaje wy­ pełniona funkcja prospołeczna serialu będąca odpowiedzią na „najbardziej aktualne problemy życia społecznego" . 58 59 Reakcja 7: W każdym odcinku poruszany jest inny problem wychowawczo-rodzinny (po­ wiedzmy, ze można to tak nazwać). Zwykle pokazane były jakieś dwie równolegle kwestie jakiś zabawny wątek, perypetie młodszych dzieci bądź samego pastora oraz wątek poważniejszy, coś zwykle z tymi starszymi dziećmi (w sty­ lu: nieszczęśliwe miłości, niechciane ciąże itp.). Charakterystyczny był zawsze motyw tego, jak pastor, który powinien stanowić swoisty autorytet morałny, radził sobie z wyczynami nie zawsze wzorcowych dzieci. Reakcja 11: W każdym odcinku dzielny pastor albo któreś z jego dzieci, albo ewentualnie żona 57 5 6 Z. Bauman, Kultura ja\o spółdzielnia [w:] idem, Ponowoczesnoscjako źródło spożywców, cierpień, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2000, s. 185. 5 7 M . Halawa, op.cit., s. 80-81. W) PD08 BARBARZYŃCA 29 58 Por. ibid., s. 122. 59 W Godzić, Telewizja i jej gatunki po „Wielkim Universitas, Kraków 2004, s. 39. Bracie", �Filip Wróblewski 30 rozwiązują ja\iśproblem typu przemoc w rodzi­ me sąsiada, narkotyki w liceum, ucieczka z domu zbuntowanego nastolatka itp. Oczywiście na ko­ niec wszyscy ze wszystkimi odbywają poważną rozmowę i mówią sobie, że się kochają. Sherry B. Ortner stwierdza żartobliwie, ja­ koby naczelną zasadą w etnografii miało być przeświadczenie: „Informator ma zawsze ra­ cję" . Jeżeli tak, to należy zgodzić się z zapro­ ponowanymi powyżej systematyzacjami. Zatem w obrębie omawianego tekstu można wyróż­ nić dwie przeciwstawne tendencje narracyjne, ustanawiające spektrum możliwości klasyfika­ cyjnych, chodzi o relację serial - seria. Opisana struktura organizowania akcji stanowi podstawę dla planu treści, dopiero na tej płaszczyźnie sta­ je się możliwa skalarna klasyfikacja zawartości w zakresie wyznaczonym powyższą dychotomią. Poziom serii wyznaczają w przypadku Siódmego nieba problemy ewokowane tytułem odcinka z którymi musza sobie poradzić poszczególni członkowie rodziny co często kończy sie koope racia Widać w tvm podobieństwo do sposobów prezentowania różnych często rozbieżnych do staw wobec kwestii problematycznych w takich serialach iak Ostrv dvzur iednakze' noH stawowa różnica w takim zestawieni,, ,est zogniskowanie 60 T h • • h ' I , K' ,, • mnącego moaem norm i wartości utozsamianycn z Kategorią w a m inkarnowaną przez roazinę ° Płaszczyznę serialu składają się perypetie poszczególnych członków rodziny roz¬ grywane na przestrzeni wielu odcinków. W porównaniu z innymi serialami klasyfi­ kowanymi pod względem gatunku jako oby­ n 60 W S.B. Ortner, Pokolenie X. Antropologia w świecie czajowe bądź familijne Siódme niebo odznacza się kilkoma specyficznymi cechami. Pierwszym nietypowym rysem jest komizm, dotyczący za­ równo postaci, jak i sytuacji. Nieustanne balan­ sowanie między powagą a śmiesznością czyni ów tekst pogodnym, zaś przejścia od treści obyczajowych po komediowe, niezaburzające jednoczesnej zdolności klasyfikowania gatun­ ku podczas odbioru tekstu, decydują o jego specyfice. Drugim wyróżnikiem, który należy wskazać, jest typowo nietypowa rodzina. Nikt wcześniej w Stanach Zjednoczonych nie produkował se­ rialu poświęconego rodzinie pastora . Orygi­ nalność ujęcia krzyżuje się z dającą się uchwycić zasadą doboru bohaterów. Porównując Siódme niebo z innymi przedstawieniami amerykań­ skich rodzin w serialach, można dostrzec, że pomimo pozornego braku związków między nimi - począwszy od rodzin niepełnych (wdo­ wiec z dzieckiem bądź osierocone rodzeństwo: Ich pięcioro) przez te należące do mniejszości rasowych (Afroamerykanie: BillCosby Show) po biernych teletroglodytów (Świat według Bundych) albo przedsiębiorczych krezusów (Dy­ nastia, Dallas), żeby skończyć na rodzinach żyjących z kosmitami (Alf, Trzecia planeta od Słońca) lub wtłoczonych w konwencje histo¬ ryczne (western: Dome\ na prerii, Dr Quinn) czy rysunkowe (Simpsonowie, Głowa rodzi­ ny) - mamy do czynienia z wersjami rodzin pod jakimś względem wyjątkowych. Tym, co je łączy jest typowość niecodziennego obrazu prezentowanych familii, uwydatniana dojmu­ jącym brakiem rodzin przeciętnych pośród tych przedstawień. 61 61 Wyjątkiem może być tu jedynie serial kryminalno- nasyconym mediami, tłum. M . Kempny, [w:] Badanie -komediowy Detektyw w sutannie produkowany na kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, początku lat 90. X X wieku. red. M . Kempny, E. Nowicka, PWN, Warszawa 2006, s. 438. BARBARZYŃCA nn �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce W niniejszym tekście starałem się wyka­ zać wielorakość form recepcji i kategoryzacji przeszczepionego na grunt polski tekstu kul­ tury, jakim jest serial Siódme niebo. Mimo i ż oglądalność tego programu może wydawać się niewielka, ma on stałych i wiernych odbiorców, 0 czym świadczy kilkakrotne wznawianie jego emisji zarówno przez telewizję publiczną, jak 1 stacje komercyjne. Ponadto Siódme niebo wraz z innymi programami telewizyjnymi unaocz­ nia adekwatność tezy o klerykalizacji telewizji, g d y ż obecność przedstawień księży (szerzej: duchowieństwa albo emisariuszy sfery ducho­ wej w ogóle) w telewizji nie jest l i tylko prostym odwzorowaniem rzeczywistości kulturowej Po­ laków To raczej uproszczenie, zaakcentowanie istotności obecności duchowieństwa i sacrum w życiu zarówno jednostek, jak i grup społecz­ nych. Ogólnie rzecz biorąc, winniśmy tedy trak­ tować duchownych jako kompozyt kulturowego wyobrażenia. To niezbywalny, czy raczej konsty­ tutywny, element kolorytu lokalnego, swojskości, której nie sposób sobie wyobrazić bez obecności wież kościołów w krajobrazie czy procesji Boże­ go Ciała. To także - można zaryzykować takie stwierdzenie - element tożsamości zbiorowej Polaków, a ta, jak wiadomo, konstruowana jest częstokroć w kontrze lub z całkowitą aprobatą wobec jakichś zjawisk lub grup. Ujmując rzecz stereotypowo, bez księży nie byłoby do kogo udać się po radę bądź na kogo się zżymać. Podane powyżej przykłady miały zilustro­ wać nie tyle opozycyjne odczytanie obecności omawianego bloku tematycznego w przestrzeni W) PD08 BARBARZYŃCA 31 medialnej (taka interpretacja jest bowiem na­ zbyt oczywista i narzucająca się), ile nakreślić afirmatywny typ recepcji. Warto w s p o m n i e ć o zaskakującym zjawisku związanym z ogląda­ niem niniejszego programu, jak wynikło z przy­ toczonych reakcji, serial drażni, ale wciąga. Narracja i proponowany świat zakrawający na idyllę z przedmieść zdają się nie do odparcia. Urzekająca wizja alternatywnej rzeczywistości może być wciągającą formą ucieczki dojmującej codzienności, niezależnie od tego, czy wiąże się to ze zgodą na prezentowane postawy i wartości, czy z ich odrzuceniem. Zjawisko to można by opisywać poprzez kontrast z fenomenem - ohydi odrażającego, jak można sądzić po reak­ cjach widzów - filmiku 2 girls 1 cup, który zrobił furorę pośród internautów. Te dwa sposoby oglą­ dania, mimo że dotyczą zupełnie innych treści, zdradzają generalne podobieństwo, mianowicie demaskują wewnętrzną konieczność obejrzenia do końca, poznania rozwiązania. Wrażliwość chrześcijańska, prezentowana w serialu i przezeń ewokowana, jest uwikłana w pokrzepiającą potrzebę posiadania pewności co do stałości świata i niezmienności żywionych wartości. Serial ów wraz z innymi przedstawie­ niami {Plebania, Ranczo) stanowi formę zapobie­ żenia wieszczonemu przez medialne autorytety procesowi laicyzacj i i erozj i struktur wspólnot ko­ ścielnych, do chwili śmierci Jana Pawła I I odro­ czonego za przyczyną jego osoby. Ostatecznie dla obydwu grup Siódme niebo stanowi symboliczny katalizator, a zarazem zwierciadło pozaekranowych zdarzeń. Wiadomo, jak to jest z lustrami, można w nich różne rzeczy zobaczyć. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b210006ce0ca6a2bb41754e451f3f16.pdf 7cc616f12734fa21fefc0606fb044ac9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5556 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5166 Title A name given to the resource Apokalyptische landschaften/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.18-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barabasz, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paweł Barabasz APOKALYPTISCHE LANDSCHAFTEN M E D Y T A C J A N A D K O Ń C E M ŚWIATA W KULTURZE LUDOWEJ A o eschatologii pamiętaj! Z. Krasiński w liście do A. Cieszkowskiego Takie idą świata losy, Że aż jeżą nam się włosy. Bo świat będzie tak zatruty, Ludzie będą jak liliputy, Będą ludzie tak skarlali, W jamach z gliny będą spali... Gwiazdy w krzyż się tak ustawią, Że tragedie wielka sprawią: Piorun wszystko spopiułuje, Mało kto się uratuje. S. Kasina, Koniec świata Jak zauważył niegdyś Zbigniew Libera, w zachowanej tradycji kultur „etnograficznych" rzuca się w oczy relatywnie niska frekwencja mitów eschatologicznych - w sensie ściśle wyodrębnionych całości fabularnych. Ten stan rzeczy może być tłumaczony przez fakt, iż w kulturze ludowej rozumienie świata budowane było poprzez opowieść o jego początku fabuła mitu, redukując istotę rzeczywistości d o jej genezy, objaśniała jej strukturę i sens. W jakiś sposób rekompensuje to jednak duża liczba rozproszonych nieraz fragmentów, z których utkana jest czasem groteskowa, częściej jednak pełna melancholii zaduma nad końcem, sublimująca w so­ bie coś, co, jak sądzę, wolno nazwać rodzajem wrażliwości eschatologicznej, rejestrującej dramat świata przeżywające­ go swój zmierzch. Nie pojawia się ona na marginesie kultu­ ry ludowej - raczej przenika jej całość, jako cień narracji etio­ logicznych: „Można by pomyśleć - pisze Joanna TokarskaB a k i r - ż e w religijności ludowej istnieje tylko ów koniec świata - swoista medytacja nad utraconym początkiem, nie ma zaś w ogóle środka. Ledwie świat się zaczął już zaczyna się koń­ czyć". Oznacza to, że czas rozciągający się pomiędzy ko1 s m o g o n i ą a eschatologią nigdy nie jest czasem wolnym, a znaczenie zdarzeń stanowiących jego treść, a przynajmniej tych, które w ocenie członków danej społeczności wydają się być szczególnie istotne, odczytywane jest w perspekty­ wie wydarzeń, które miały miejsce in illo tempore lub też będą mieć miejsce u końca czasów. Ma to, jak sądzę, związek z określonym sposobem przedstawiania zdarzeń w kulturze ludowej, skupionym wokół najsilniej nacechowanych seman­ tycznie „ram" czasowych; w tym sensie dla narracji zbudo­ wanych w oparciu o struktury fabularne zaczerpnięte z mi­ tów, inaczej niż dla historii, nie było czegoś leżącego pomię­ dzy, co pozostając bez związku z końcem lub początkiem, nie zostałoby włączone w obręb ich symboliki. 4 2 3 Interpretacja tej wielowątkowej, nie do końca spójnej, lecz zaopatrzonej we wciąż aktualny morał, opowieści, skonstru­ owanej z tekstów dobrze już z a d o m o w i o n y c h w tradycji, w obręb których coraz częściej przenikają elementy „sensa­ cyjnej" literatury apokaliptycznej, służyć ma w intencji auto­ ra szkicowemu przedstawieniu anatomii tej wyobraźni, która zdarzenia s p o ł e c z n e , historyczne i przyrodnicze wplata w snutą przez siebie medytację nad końcem. Starałem się zwłaszcza zwrócić uwagę na topikę, której owa wyobraźnia zostaje podporządkowana, oraz ujmującą „elastyczność", z jaką reaguje na zmieniający się pejzaż historycznych zda­ rzeń. C O SYBILLA P R Z E P O W I A D A ŚWIĘTA Sięgnijmy zatem do tradycji kultury ludowej, gdzie obok bogactwa mitów „początku", narracji etiologicznych, znaj­ dziemy liczne apokryficzne apokalipsy i epigraficzne teksty przepowiedni, krążące w postaci druków jarmarczno-odpustowych; mam na myśli zwłaszcza słynne „proroctwa Sybilli" (lub Michaldy, królowej Saby - obie nazwy można trakto­ wać synonimicznie). „ W wersji popularnej - pisze na ich te­ mat Z. Libera - stanowiły one strywializowaną kontaminację rzekomych Ksiąg Sybilińskich i Objawienia św. Jana"®. Popu­ larne określenie „proroctwa Sybilli", spotykane również we 5 Proroctwo Michaldy Królowej ze Saby Numer 10/2005 �Paweł Barabasz tem, po małej chwili, począł być grzmot wielki/ g ó r y s i ę o b a l i ł y i p a g ó r e k w s z e l k i". Obrazy nieba zlewającego się z ziemią, ginących gór i dolin, stać się mają czytelnym sygnałem destrukcji świętego porządku - prze­ strzeń pozbawioną współrzędnych, pozbawioną immanentnej struktury pochłonie amorficzny chaos, człowiek zaś sta­ nie się zbłąkanym wędrowcem - zgodnie z relacjami infor­ matorów: „będzie się ziemia równała, kto będzie wyszedł­ szy, nie będzie poznawać miejsca ani [mógł] wrócić do d o m u [rej. święciański]". 15 16 Gęstniejącą atmosferę grozy, wywołaną apokaliptyczny­ mi wizjami proroctw, rozrzedza nieco element, który pośród krwawych słońc, deszczu płonących gwiazd, wojen i głodu może wyglądać nieco komicznie. Krótki tekst, który w popu­ larnym opracowaniu Dawne proroctwa, przepowiednie współ­ czesne figuruje jako „pieśń dziadowska", przynosi osobliwe szczegóły wydarzeń poprzedzających koniec świata: Sybilla przepowiada święta:/ Gdy z Antychrystem człek się zbrata,/ Wnet nastąpi koniec świata/1 o tym każdy niech pamięta./ Dla kobiet wtedy będzie modnie/ Męskie ubra­ nie mieć i spodnie,/ Bez ślubów będą żyły pary/1 wtedy Pan Bóg ześle kary./ Pogasną gwiazdy, słońce zgaśnie,/ Gdy zapanują wojny, waśnie,/ I z bronią pójdzie brat na brata,/ Zima zastąpi okres lata. [...]/1 będą często puch­ nąć z głodu/1 będą starzeć się za młodu/ Wnet się rozluź­ nią obyczaje/ Plagi zaleją wszystkie kraje/ Choroby strasz­ ne zapanują/ Powietrze i wodę zatrują/ Wnet mrok na zie­ mię spłynie wieczny/1 zbliży się sąd ostateczny. nam wciąż tę samą treść. Ilekroć jednak, często wbrew so­ bie, dostrzegamy w niej jakiś okruch prawdy, winić za taki stan rzeczy możemy tylko czas, o którym pewien klasyczny autor napisał, że jest pożeraczem rzeczy... Nie ma specjalnej potrzeby, aby rozwodzić się w tym miejscu nad sposobem percepcji czasu w kulturze ludowej. Wystarczy, jeśli przypomnimy, że rozwinęła o n a własną eschatologię jako zwierciadlane odbicie kosmogonii; kreacja i wzrost początku znajdowały swe symetryczne odpowied­ niki w degeneracji kosmosu, niwelowaniu różnic, zaniku sił witalnych. Obrotowi cyklu rocznego nieodmiennie towarzy­ szyło wyczerpywanie się zasobów witalnych na wszystkich płaszczyznach kosmicznych, osiągające swoje a p o g e u m przy końcu starego r o k u . W tradycji ludowej, o czym nie trudno się przekonać, znajdziemy wiele informacji wskazu­ jących na związek kosmogonii i eschatologii z obrzędami bożonarodzeniowymi lub wielkanocnymi; kalendarz świąt, odmierzając akcję dramatu kosmicznego, osiągał cyklicznie punkt krytyczny, w którym rozstrzygnąć się miało dalsze być albo nie być dla świata. Dokonanie obrzędu miało więc za­ równo swój wymiar eschatologiczny, jak kosmogoniczny. 21 22 17 Zaznaczony tłustym drukiem fragment, piętnując inno­ wacje w damskiej garderobie, nie jest tylko, jak mogłoby się na pierwszy rzut oka wydawać, żartobliwym wtrętem, humo­ rystycznie kontrapunktującym mniej frywolne fragmenty. Jego wymowa w pełni harmonizuje z podstawową informacją, którą pragnie przekazać nam anonimowy autor: naruszony został uświęcony porządek rzeczywistości. Zdaniem jednej z informatorek, Sybilla dokładnie przewidziała, że „mężczyzny nie rozpoznasz od kobiety, we spodniach. Sybilla pisze o tych przebierańcach, co chodzą, że babę od chłopa nie rozróż­ nisz" . W tekście objawienia z Oławy z kwietnia 1984 r. zna­ leźć zaś możemy taki fragment: „Niewiasty powinny chodzić bez spodni. Tak nie powinna żadna panna, kobieta i dziec­ ko, tylko w stroju, który im przysługuje" . Męskie spodnie okazują się zatem znakiem tożsamości, poświadczającym odrębność dwu porządków przebiegających wewnątrz antroposfery - męskiego i żeńskiego. Patrząc na to w ten spo­ sób, dostrzegamy logikę całości - koniec implikuje rozmy­ cie wszelkich hierarchii i struktur, granic strzegących świata przed chaosem. Jeśli tworząc świat Pan Bóg powołał do ist­ nienia kobietę i mężczyznę, przeznaczając im odmienne role, to nawet tak na pozór trywialny fakt, jak męskie spodnie na kobiecych nogach, może być postrzegany jako łamanie o d ­ rębności i wypaczenie porządku natury, a tym samym zwia­ stun końca świata. 18 19 ZMIERZCH ŚWIATA Sybilla Helespontica, drzeworyt, Marcin Bielski, Kronika wszytkiego świata, Kraków 1551 Cykl roczny mógł jednak zostać włączony w ramy jakiejś większej struktury, stając się kolejnym etapem na drodze zstępującej w dół, ku końcowi. Dzieje, zgodnie z immanentn y m p r a w e m , toczą się po trajektorii zakrzywiającej się w dół, a wykonywany przez nie ruch otrzymuje w pewnym sensie kwalifikacje moralne. W kulturze ludowej Słowiańsz­ czyzny zaznaczyło swą obecność przekonanie, wedle któ­ rego ludzka rasa, ulegając stopniowo degeneracji, „wyra­ dza się" w trzech kolejnych epokach, zwanych czasami epo­ kami Ojca, Syna i Ducha Św. Nie jest to rzecz jasna jej wła­ sny wynalazek - trójdzielność dziejów świata znana była więk­ szości kultur indoeuropejskich (sama idea bywała czasem rozpatrywana jako oczywista projekcja podstawowych kate­ gorii czasowych: przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, zmiennie wartościowanych). A. Greimas, rekonstruując po­ dobną koncepcję procesu dziejowego w mitologii litewskiej, zauważył, iż została ona wpisana w narrację przedstawiają­ cą sukcesję trzech ras: dawnych olbrzymów zastąpili obecni ludzie, którzy ustąpią kiedyś miejsca rasie karłów. Narodzi­ ny i zagładę obecnej rasy mitologia litewska wiązała z dwo23 „Stworzenie już się postarzało, za nim już siły młodości" (4 Ezdr 7, 55) - notował melancholijnie autor jednego z bi­ blijnych apokryfów. U Horacego znajdujemy przesiąknięty pesymistyczną historiozofią fragment, w którym autor naigry­ wa się z dumnych dziedziców rzymskiej tradycji: „Od dzia­ dów mniejszych ojców przywitał wiek zmarły/ Tylko strzępy w dziedzictwie wzięły ojców dzieci/ Po nas zostaną już kar­ ł y " . Podobnych opinii rozrzuconych w bibliotece europej­ skiej literatury jest zapewne tysiące, a każda z nich, szuka­ jąc coraz nowszej i bardziej oryginalnej formy, przekazuje 20 20) Numer 10/2005 �APOKALYPTISCHE LANDSCHAFTEN.. ma typami kataklizmów: potopem oraz dżumą. Nasza rasa, która zjawiła się na ziemi po potopie, swój koniec znajdzie w wyniszczającej zarazie. Wspomniany już Greimas, analizując charakter katakli­ zmów, stanowiących rodzaj cezur dzielących od siebie ko­ lejne epoki, zwrócił uwagę na pewien stosunkowo często pojawiający się wątek, związany z problemem, jak byśmy to dzisiaj powiedzieli, przeludnienia. Według tekstu, który przy­ tacza, po stworzeniu ludzkość zaczęła szybko się mnożyć; wówczas to Ziemia poskarżyła się Stwórcy, że nie jest w sta­ nie dźwigać tak wielkiego ciężaru. Bóg wysłuchał skargi i zesłał potop. Gdy ludzkość ponownie wzrośnie ponad mia­ rę, Ziemia znów poprosi Boga, by jej ulżył, a on ześle wów­ czas d ż u m ę . Ciekawie w y p a d a zestawienie t e g o mitu z mitem plemienia Guarani przytoczonym przez Eliadego: 24 25 Nie tylko Guarani, ale cała przyroda jest stara i zmęczona życiem. Uzdrowiciele, gdy spotkali we śnie Nanderuvuvu, wielokrotnie słyszeli głos błagający go Ziemi: »Pochłonęłam zbyt dużo trupów, jestem nasycona i wyczerpana. Ojcze spraw, by to się skończyło«. Woda zaś prosiła Stwo­ rzyciela o odpoczynek i oddalenie od niej wszelkiego ru­ chu, takoż drzewa... i cała przyroda. 26 Również w polskiej literaturze etnograficznej spotykamy relacje informatorów, w których powraca przekonanie o po­ wtarzającym się, co trzy tysiące lat, końcu świata; znana jest także wersja mówiąca o trzech potopach, z których najstrasz­ niejszy był „ostatni", powszechnie identyfikowany z potopem biblijnym. Na kształt takiej ludowej historiozofii miały za­ pewne wpływ liczne tradycje - pobrzmiewają w niej na przy­ kład echa znanej z tradycji żydowskiej historii wielokrotnej kreacji, których owoce, kolejno niszczone przez Boga, dały budulec dla świata, w którym żyjemy. Zowczak podkreśla, że w większości prezentowanych materiałów kataklizmy przy­ noszą oczyszczenie ziemi, stanowiąc cezurę pomiędzy od­ rębnymi epokami i rasami. Jest więc to w jakimś sensie pro­ ces cykliczny, analogiczny do naturalnego rytmu pór roku; z drugiej strony podporządkowanie kolejnym o s o b o m Trój­ cy Świętej nadaje mu charakter linearny. Widać więc tu wy­ raźne równoczesną obecność modelu cyklicznego i linear­ nego, co daje w sumie rodzaj spiralnego modelu dziejów. 27 28 Z rekonstrukcjami Greimasa koresponduje charaktery­ styczny, stale obecny w różnego rodzaju źródłach etnogra­ ficznych wątek „marnienia czasu", „zmierzchu świata", zna­ komicie uchwycony przez Tokarską-Bakir: ludzie teraz są bardziej chorobliwi, bydło nędzniejsze, lata krótsze, wszyst­ kiemu zaś winni są ignorujący boskie przykazania ludzie; w miarę jak następują po sobie epoki Ojca, Syna i Ducha, ród ludzki karleje. Materiał etnograficzny z terenu Polski zdradza istotne podobieństwa z litewskim - szczegóły doty­ czące trzech ras są niemalże takie same: 29 Dawniejsi ludzie Boga Ojca byli ogromni jak Wyrwidąb, o czym świadczą wydobywane z ziemi kości; żyli ponad dwieście lat [...] mieli po dwa i pół metra, [...] byli też uro­ dziwi. Ludzie Ducha Świętego mają młócić w naszych pie­ cach chlebowych, tak jak my młócimy w piecach ludzi Boga Ojca. Będą ludzie coraz mniejsi i słabsi i będą mieli coraz mniejsze i słabsze paznokcie. Takie proroctwa były, trzy książki spisane Michaldy. Będą skrócone dni, będzie skrócone życie ludzkie. I rzeczywiście dzisiaj tak jest, że człowiek nigdy nie ma czasu, żeby zrobić wszystko [woj. przemyskie 1989]. 30 W tym miejscu pojawia się inny ciekawy wątek, korespon­ dujący ze znanym z tradycji chrześcijańskiej przekonaniem, zgodnie z którym Bóg skróci czas zanim nastąpi koniec świa­ ta (jeśli jednak ten element chrześcijańskiej eschatologii roz­ ważyć, biorąc pod uwagę jego dziejowe interpretacje, to okaże się, iż zmienia on swoją początkową wymowę, skła­ niając do percepcji czasu jako nieustępliwie przyspieszają­ cego łańcucha zdarzeń ): „Pan Bóg skrócił lata nasze... A dawniej, czy my wiemy dobrze... no jest rok... ale czy to jest prawdziwe, to nikt nie może tego zbadać, bo są krótsze dni, krótsze miesiące i krótsza cała era.... Ludzie... zostali skróceni na swoim życiu. A przez co? Przez wybryki [woj. płockie 1989]". 31 32 A Ż ŚWIAT SIĘ OCZYŚCI... 33 Obcując z „Biblią ludową", obcujemy, co nie uszło uwagi etnografów, z „tekstem" utkanym z różnego rodzaju asymi­ lacji i kontaminacji, zawęźlającym oddzielne pierwotnie wąt­ ki, plączącym tożsamości postaci lub obdarzającym je wie­ loma naraz; tekstem chętnie zaczepiającym różne fakty jed­ nocześnie w wielu narracjach, tworzącym nić zależności, odniesień, skojarzeń. Znakomitym przykładem s p o s o b u , w jaki skonstruowany został jeden z jej wielokrotnie pojawia­ jących się w materiałach etnograficznych wątków, jest histo­ ria potopu, której wersja „biblijno-ludowa" stanowi oryginal­ ną kontaminację historii Noego, zniszczenia Sodomy i Go­ mory, końca świata oraz lokalnych podań o zapadłych karcz­ mach i kościołach. Przed potopem ludzie mieli być bardzo grzeszni, „żyli jak bydło jakie", a ich grzechem powszednim miała być apostazja. Ta deprecjonująca ocena, dość paradoksalnie, sąsiadu­ je z opiniami widzącymi w naszych „ p r z e d p o t o p o w y c h " przodkach ludzi niesłychanie mądrych, tak iż sam Bóg nie mógł nimi „komandować". Świat przed zagładą posiadał, pomimo swego zepsucia, cechy, chciałoby się powiedzieć, rajskie: panował taki dostatek, że nawet kamienie „rosły" (dawały plon?) a „ziarnko jak ogórek było wielkie". 34 Zdarzenia, które rozegrały się potem, w następujący spo­ sób relacjonował informator z rejonu solecznickiego: „A kara taka spadła na S o d o m ę i G o m o r ę . Nadeszła ta c h m u r a i począł siarczysty deszcz padać, no i wszystko się siarką oblało, no i wybuchło - wszystko zapaliło się, a potem wszyst­ ko było wodą zalane. Do dziś dzień tam morze jest i to takie przezwanie ma Martwe, tam ni ż a d n e g o żuczka nie ma w w o d z i e " (jakkolwiek Księga Rodzaju nie rozstrzyga, czy demoniczne miasta Sodoma i Gomora aby na pewno zosta­ ły pochłonięte przez wody Morza Martwego, to, jak widać, tradycja ludowa nie ma w tym względzie wątpliwości). Biblij­ na historia wszetecznych miast pobrzmiewa również w ma­ teriałach etnograficznych zebranych w XIX wieku: koniec świata ma mieć miejsce co trzy tysiące lat - jeśli jednak znaj­ dzie się dziesięciu sprawiedliwych (kontaminacja wątku bi­ blijnego zagłady Sodomy), Bóg przedłuży istnienie świata o kolejne trzy tysiące. 35 36 Znamienne, że żywiołem, którym Bóg posłuży się, nisz­ cząc świat, według tradycji ludowej okazuje się być relatyw­ nie częściej w o d a niźli ogień; częściej spotkamy opowieści 0 potopie (przeszłym jak i przyszłym) niż o pochłaniającym świat ogniu. Natomiast tam, gdzie się on pojawia, staje się narzędziem puryfikacji świata: „I potem będą już budynki palić 1 wtedy już cały świat zacznie palić się. [...] Bo przez te wszyst­ kie laty, przez te tysięcy lat, jest zmazany grzechami. I musi się przepalić to wszystko [rej. wileński 1991 ] " . A jeśli się­ gniemy do Słownika stereotypów i symboli ludowych, znaj­ dziemy tam taki opis: „Wtenczas przed skończeniem świata wielka ufność będzie, jak iż nieba - ognistyj deszcz na cały świat pójdzie. Wtenczas z nieba i pierony będą bardzo bili, i miasteczka i klasztorze będą si palili... obłaki będą si topili. Wtenczas góra i z górami będzie się zbijała, a dolina z doli­ nami będzie się równała" (por. fragment pochodzący z lite- PISMO ANTROPOLOGICZNE 3 7 38 �Paweł Barabasz ratury staroruskiej: „W tym czasie... zgaśnie słońce i księ­ życ, gwiazdy spadną, a moce niebieskie ukażą się w chwa­ le. Na dźwięk trąb archaniołów Michała i Gabriela przysła­ nych na ziemię umarli zmartwychwstaną, by przejść próbę, która ma dowieść ich kondycji moralnej. Ziemię nawiedzi ogień, który spali wszystko, nawet kamienie, góry i morza, jednak będzie on parzył tylko grzeszników, gdyż sprawiedli­ wi nie będą go odczuwać. Tak więc, podczas gdy w blasku chwały zmartwychwstaną sprawiedliwi, grzesznicy pozbawie­ nie będą jasności i zostaną spaleni żarem" ). A gdy ogień ustąpi, ziemia „oczyści się - będzie tak jak szkło. Taki świat będzie czysty jak szkło. Oczyści s i ę " . Będzie taka, jak ją przedstawia autor Słowa o mocach niebieskich: „I ziemia będzie potem gładka i nowa jak była na początku i bielsza nad mleko. Za bożym rozkazaniem przemieni się potem i będzie niczym złoto. I wzejdzie trawa i kwiaty przeróżne, niewiędnące, duchowe. I wyrosną drzewa, nie takie jak wi­ dzieć możemy, lecz ogromne, wysokie i piękne, że usta nie wypowiedzą, bo będą duchowe". (por. Ap 2 1 ; 11,18 „A ja­ sność jego jak blask drogocennego kamienia, krystalicznie czystego jaspisu" i „Mur jego zbudowany z jaspisu, a mia­ sto, złoto czyste, podobne do szkła czystego".) 39 40 41 Zgodnie z koncepcją następujących po sobie epok, ko­ niec naszego świata stanie się początkiem nowego: będą nowe ludzie spuszczone. Po głodzie i wojnie nikt nie zostanie, powietrze będzie zatrute. [...] kto te pozbie­ ra trupy, a to żesz gnój, żywotnego nic nie będzie, ryba może gdzie tam, jeżeli wody będą nie zatrute. [...] wtedy przejdzie nie mało lat i nie będzie szkodliwe dla powie­ trza. A Bóg jak jest na niebie ześle drugi świat i drugich ludzi [rej. solecznicki 1992]. 42 nia przepowiedni i proroctw, „nazwa »Czernobyl« w ukraiń­ skim narzeczu (sic!) oznacza »piołun«". Nawet najbardziej sceptycznie nastrojona wyobraźnia musiała skapitulować wobec takiej symbolicznej zbieżności, która w dość powszech­ nej opinii nie pozostawiała żadnych wątpliwości, co do tego, jakie zdarzenie inauguruje awaria w ukraińskiej elektrowni. W sposób porównywalny można było analizować fenomen epidemii AIDS, której pojawienie się w Polsce poprzedziły hio­ bowe wieści dochodzące z różnych części świata. 44 45 Osobne miejsce poświęcić wypada przepowiedni fatim­ skiej - którą nie bez racji F. C u o m o nazwał „najpopularniej­ szym w naszej epoce p r o r o c t w e m " - jednemu z najważ­ niejszych tekstów eschatologicznych naszej kultury. Precy­ zyjniej rzecz ujmując, o prawdziwej popularności możemy mówić w stosunku do tzw. trzeciej tajemnicy fatimskiej, przez bardzo długi czas nieupublicznianej. To właśnie m.in. wirtualności swej treści tajemnicze orędzie z Fatimy zawdzięcza­ ło popularność. Znacząca nieobecność i niedostępność ory­ ginału wytworzyły lukę, którą kultura wypełniła na własną rękę. Podzieliło ono los innych, trwale zakorzenionych w kulturze tekstów profetycznych (np. Sybilli, Wernyhory), stając się wiecznie aktualnym tematem dla apokryfistów; wykorzystu­ jącym kościelny autorytet palimpsestem. 46 Zapoznając się treścią apokryficznej trzeciej tajemnicy fatimskiej w wersji proponowanej przez różnego rodzaju lek­ sykony proroctw, z pewnym zdumieniem możemy odkryć, jak dużo uwagi w orędziu przekazanym w Fatimie poświęca się Polsce. Z tekstu wyłania się zazwyczaj obraz naszego kraju jako Messija griaduszczowo dni; przywołujący niezdar­ nie echa romantycznego mesjanizmu plan przyszłych zda­ rzeń z niezrozumiałych w pierwszej chwili powodów zostaje zawężony do obszaru dzisiejszej Polski . „Rzetelną" - jak zapewnia redaktor całości - treść oferuje popularne opraco­ wanie Przepowiednie o losach Polski i świata do końca XX 47 Naturalnie przytoczone powyżej wątki nie wyczerpują zasobu treści, za pomocą których kultura ludowa wypowia­ d a się na temat k o ń c a świata. Mają one swoją historię, w której pewne elementy, ustępując miejsca nowym, wiążą­ cym w sobie większy ładunek społecznych emocji, użyczają im swoich kostiumów. Modernizując, czasem może nieco zwietrzałą, treść, anonimowy redaktor pozwala się jej zacze­ pić w materii codzienności, dzięki czemu staje się ona syn­ chroniczna względem czasowego usytuowania czytelnika; jednocześnie zaś niepokojące swą faktycznością zdarzenia, wdzierające się w obszar znanego świata, zyskują tożsamość logicznie implikowaną przez kontekst, w jakim zaczyna być rozpatrywane ich znaczenie. Widać to znakomicie na przy­ kładzie frapującej precyzji, z jaką określała detale Michalda, poprzez zasłonę dziejów dostrzegając „przewody pokrywa­ jące kulę ziemską jak pajęczyna, kobiece majtki, fryzury, że będziemy się golić pod pachą, kosmetyki, a nawet AIDS. Przepowiedziała też o Leninie i Gorbaczowie - że będzie łysy z mapą na głowie, a potem niepokój w małym państewku. Potem wojna i koniec świata [rej. wileński 1990]". 43 Indeks zdarzeń, którym można przypisać jakiś mniej lub bardziej czytelny sens apokaliptyczny, jest zapewne niezwy­ kle obszerny, ograniczę się zatem do przypomnienia trzech, wydaje się, najistotniejszych. Jak pamiętamy, katastrofa re­ aktora atomowego w Czarnobylu rychło została wplątana w sieć symbolicznych odniesień i skojarzeń. Pojawienie się komety w tym samym feralnym roku 1986 było samo w so­ bie wystarczającą okolicznością obciążającą, poprzez są­ siedztwo w czasie wzmacniającą potencjał możliwych zna­ czeń, które gotowi byliśmy przypisać tamtemu zdarzeniu. Tym jednak, co przesądziło o sposobie, w jaki zostało ono stematyzowane przez kulturę, była pewna przypadłość onomastyczna. Jak to zgrabnie ujął autor popularnego opracowa- 22 Numer 10/2005 Sybilla Tyburtyna, drzeworyt, Marcin Bielski, Kronika wszytkiego świata, Kraków 1551 �APOKALYPTISCHE LANDSCHAFTEN.. wieku. Niestety zawartość szybko rozczarowuje: wypełniają ją w większości nudne powtórzenia, znane z innych tekstów apokaliptycznych, daje się natomiast odczuć brak kojącej idei orędującej za nami Matki. O ile jednak dobór środków zagłady, takich jak głód, zarazy, trzęsienia ziemi, należy do kanonu literatury, o tyle w zdumienie może wprawić szcze­ gółowy plan przebiegu czekającej nas ogólnoświatowej kon­ frontacji zbrojnej. Jak czytamy, w jej wyniku zmieni się obli­ cze Ziemi, wytracona zostanie trzecia część ludności świa­ ta; w gruzy legną stare potęgi światowe, robiąc miejsce dla nowych, w t y m , rzecz oczywista, Polski. „ B o m b y zagrożą Ślą­ skowi, Szczecinowi i portom. Miast na ziemiach odzyska­ nych (s/c/) nie dotknie zniszczenie". Jak można się domy­ ślać, ta szczęśliwa okoliczność pozwoli Polsce stać się jed­ nym z niewielu krajów, który ze światowego kataklizmu wyj­ dzie potężniejszym i silniejszym - ba, j e d y n ą siłą na Starym Kontynencie zdolną podźwignąć Europę ze znisz­ czeń - „od niej zależna stanie się przyszłość Europy, od niej rozpocznie się odrodzenie świata przez ustrój [?], który utwo­ rzy nowe prawa, wprowadzi nawrócenie do Boga i poddanie się jego prawom. Polska zbuduje d o m braterstwa wszyst­ kich narodów, dla swoich dzieci stanie się matką". Ta wy­ raźnie soteriologiczna rola naszego narodu, który obdaro­ wany przez Boga dziejową szansą udowodni niezbicie swo­ je powołanie do wielkości, jest tu dla nas szczególnie intere­ sująca, pozwala bowiem tak zredagowany tekst wstawić w szeroki kontekst tekstów profetycznych na różne sposoby upewniających czytelników, że Opatrzność m a jednoznacz­ nie przychylne względem naszego kraju zamiary. Świetnym przykładem mogą tutaj być przepowiednie księdza Broni­ sława Markiewicza, z których czytelnik może się dowiedzieć, iż owocem wielkiej wojny, która nieubłaganie nadciąga, sta­ nie się „wielka Polska" jako „przedmurze Z a c h o d u przed nawałą barbarzyństwa". Polska, wraz z całą Słowiańszczy­ zną, odeprze nad Dnieprem „nawałę Mongolską", „ludom Goga i Magoga" zadając decydującą klęskę. i pokochają jej tradycje i historię, widząc ku czemu wszystko zmierza, jak i tym, którzy ślepo żyli, że zrozumieć muszą czym jest prawda". W pewnej sprzeczności z tą idylliczną wizją pozostają teksty innych przepowiedni, które pojawiły się w drugiej połowie dwudziestego wieku. Dla przykładu Orę­ dzie św. Michała Archanioła z 11 grudnia 1981 roku, zacho­ wując dla Polski rolę uprzywilejowanego podmiotu historii, z niejaką satysfakcją konstatuje, iż liczne klęski spadną na Niemców, Rosjan i Żydów. W podobny sposób przyszłe losy Polski i świata kreślił w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku niezwykle po­ pularny we wsiach polskiego Spiszą, skrupulatnie kopiowa­ ny tekst pt. Miłosierdzie Boże nad Polską. To przekonanie o wadze ludzkich czynów dla losów świata dość paradoksalnie blisko sąsiaduje z głęboko determini­ stycznym pojmowaniem historii. Przyjrzyjmy się logice rzą­ dzącej opowieścią o końca świata (należącej z pewnością do „nieklasycznych": wszak nie widać tutaj specjalnej troski o to, aby wskazać, co stanowi skutek, a co - przyczynę). Z tego, że świat w złem leży - i próżno by przekonywać, że jest inaczej - jasno wynika, że zbliża się koniec i sąd. Ale sama nieuchronność sądu, który kiedyś przecież nadejść musi, zdaje się, tłumaczy sens obecnego zła, którego jeste­ śmy świadkami. Wyobraźnia porusza się zatem po kole, dzię­ ki czemu wszystko znajduje swoje uzasadnienie. W t y m sen­ sie odrzucenie perspektywy eschatologicznej niewątpliwie odebrałoby sens rzeczywistości - jest ona najlepszą rękoj­ mią, że ludzki czyn trwa, raz wypowiedziane słowo, modli­ twy czy przekleństwa, osadza się gdzieś w przestrzeni, nie rozpływając się bez śladu w eterze; zło wołające o pomstę do nieba tej pomsty się doczeka. Świat pozbawiony tej per­ spektywy, to świat ze słynnego wiersza Miłosza Oeconomia divina - byt pozorny, umowny, pozbawiony znaczenia; skry­ cie tęskniący do patosu apokalipsy i przeżywający swą ba­ nalną temporalność. 48 49 Jakkolwiek próżno w nim szukać postaci Sybilli - pisze Woźniak - jest to typowy tekst proroczy o charakterze apo­ kaliptycznym, wyraźnie nawiązujący do swego straganiarskiego pierwowzoru. Całość przepowiedni podzielona jest na trzy części. Pierwsza nosi tytuł wymieniony wyżej [Miło­ sierdzie Boże nad Polską - przyp. R B.j, druga Dane o ka­ taklizmie, trzecia Do wszystkich Polaków poza granicami kraju. [...] nieznany autor kreśli dramatyczną wizję świata, ginącego w wyniku totalnej wojny atomowej i jej następstw. [...] Przepowiednia zasięgiem swym obejmuje praktycznie cały świat, choć najwięcej miejsca poświęca Polsce. Po­ wszechna wojna atomowa doprowadzić ma do zaburzeń i kataklizmów w przyrodzie. Będą tak wielkie, że spowodu­ ją wygaśnięcie wojny. Przeżyje tylko jeden naród - polski. 50 Oto fragment owego proroctwa, który nie w y m a g a spe­ cjalnego komentarza: „Polska tym razem będzie oszczędzo­ na. Będzie jedynym państwem, które ze światowego katakli­ zmu wyjdzie potężniejsze silniejsze i wspanialsze. Od niej zacznie się odrodzenie świata przez ustrój, który utworzy nowe prawa, a które wprowadzi przywrócenie się do Pana Boga, p o d d a n i e jego p r a w o m , d a n y m ludzkości. Polska w granicach swoich realizować będzie prawo Boże, gdyż do­ syć doznała krzywd, niesprawiedliwości i zbrodni; bezpra­ wia i nieludzkości. Zbuduje nowy d o m braterstwa wszyst­ kich narodów świata. Nikogo nie odrzuci, nie potępi. Będzie przygarniać, nieść p o m o c i opiekę t y m , którzy ją uznają 51 52 Jak pisze Tokarska-Bakir „obawy przed końcem niewąt­ pliwie przydają się na coś światu" . Uczulają na granice, któ­ rych przekroczenie skutkuje sankcją: kary i wzbudzone przez nie lęki w kulturze ludowej służą, jeśli można nadać im nieco funkcjonalne znaczenie, uwyraźnieniu i utrzymaniu owych granic. Świat w swojej formie jawi się jako ich skomplikowa­ ny s y s t e m , n i e d o s t ę p n y c h sobie wzajemnie tożsamości i odrębnych porządków. W tak ustrukturowanym świecie czło­ wiek poruszać się może kierowany przez sankcjonowane tra­ dycją współrzędne egzystencji. Percepcja rzeczywistości poprzez okulary tradycji odkrywa więc świat jako żywą ca­ łość, integrującą w sobie, z naszego punktu widzenia od­ dzielne, porządki rzeczywistości: kosmiczny, aksjologiczny i antropologiczny, odsłaniając ciągłość pomiędzy struktura­ mi ludzkiej egzystencji i strukturami kosmicznymi. W tym swoiście holistycznym podejściu wszechświat zdaje się być wielką i skomplikowaną maszynerią, a „człowiek jest jej me­ chanikiem, który umieszczając w odpowiednich miejscach parę kropli smaru potrafi zapewnić ciągłe funkcjonowanie maszyny. Tym smarem - jak pisał G. Scholem - jest moralna substancja ludzkich działań". Ludzie mają postępować „po chrześcijańsku", „świętować", „malować pisanki", „szanować rodziców" - bo jak mówi ludowa mądrość, „za nic będzie mama, tata, wtedy będzie koniec świata" . 53 54 55 56 1 Z. Libera, Czekając na koniec świata. Od ludowej tradycji do kultu­ ry popularnej, niepublikowany tekst wystąpienia na konferencji zorgani­ zowanej przez Instytut Etnologii UJ pt: Innego końca świata nie będzie (październik 1999). 2 J.Tokarska-Bakir, Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych. Wielkie opowieści, Kraków 2000, s. 102. 3 4 Tamże. K. Hastrup, Przedstawianie przeszłości. Uwagi na temat mitu i histo­ rii, tłum. S. Sikora, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1998, nr 1-2, s. 24. PISMO ANTROPOLOGICZNE �Paweł Barabasz 5 Sybillami (gr. Ta, która zasięga rady bogów, od sisis - bogowie, bulan - radzić) wg tradycji grecko-rzymskiej nazywano wszystkie ko­ biety posiadające z woli Boga dar prorokowania. Warron (I w. p.n.e.) cytowany przez Laktancjusza, wymienia ich dziesięć. Na ten temat zob. F. Cuomo Wielkie proroctwa, tłum. I. Kania, Kraków 1999, s. 127-140. Według legendy Sybilla kumejska sprzedała trzy księgi królowi Tarkwiniuszowi Pysznemu, które następnie zostały złożone w świątyni Jowi­ sza na Kapitolu. W renesansie postać Sybilli pojawia się w literaturze zachodnioeuropejskiej. W Polsce znana jest z tego okresu książka S. Kleryki Fortuna, w której wierszowanych odpowiedzi udziela dwana­ ście Sybilli. Obecna jest również w pierwszej polskiej encyklopedii Chmie­ lowskiego Nowe Ateny (Kraków 1968; s. 191). Niezależnie od tego funk­ cjonowały Oracula Sybylliana [Przepowiednie Sybillińskie) - zbiór apo­ kryfów judeo-chrześcijańskich z II w. n.e. Jako że liczne fragmenty doty­ czą końca świata i zjawisk go zapowiadających, pisma te traktowane są jako apokryfy apokaliptyczne. Proroctwa Sybilli, zawieszone pomiędzy mitologią świata antycznego a chrześcijańskim objawieniem, w rzeczy­ wistości stanowiły jeden z pomostów pomiędzy światem antycznym a rodzącym się chrześcijańskim. Z czasem przeniknęły do literatur naro­ dowych i folkloru. W liturgicznym hymnie Tomasza z Cellano, z XIII w., Sybilla wraz z królem Dawidem zapowiada dzień gniewu (D/es irae, dies Ula/ solvet seaclum in favilla/ teste David cum Sibylla - cyt. wg A. Świderkówna Rozmów o Biblii ciąg dalszy Warszawa 1998, s. 228). Zob. też hasło Sybille, [w:] Słownik folkloru polskiego, red. J. Krzyżanowski, War­ szawa 1966, s. 333-334, oraz K. Woźniak, Proroctwa Sybilli - znane i nieznane, „Literatura Ludowa" 1980, nr 1-3, s. 82. 6 7 Z. Libera, dz. cyt. K. Woźniak, dz. cyt., s. 82. 8 L. Bobrowska, Graviora manent - czyli najgorsze dopiero przed nami. Manifestacje postawy apokaliptycznej w tekstach przepowiedni, „Lud" 1988, t. LXXII, s. 137. 9 25 26 Tamże, s.185. M. Eliade, Aspekty mitu, tłum. P. Mrówczyński, Warszawa 1998, s. 63. 27 Zob. B. Świdnicki, Przyczyna burzy i niektóre wyobrażenia religij­ ne, „Lud" 1889, t.V; s. 169-170. 28 R. Graves, R. Patai, Mity hebrajskie, wa 1993, s. 43. 29 J. Tokarska-Bakir, dz. cyt., s. 113. 30 M. Zowczak, dz. cyt., s. 89. R. Kosseleck, Kilka problemów 31 tłum. R. Gromacka, Warsza­ z dziejów pojęcia „kryzys", M. Zowczak, B/Ma ludowa. Interpretacja wątków biblijnych w lite­ raturze ludowej, Wrocław 2000, s. 210. " Cyt. wg Proroctwa Michaldy z Saby, [w:] R Płatek Proroctwa daw­ ne, przepowiednie współczesne, Kraków 1990, s. 53. Według deklaracji autora, korzystał on z anonimowego tekstu Mądra rozmowa Królowej Saby z królem Salomonem, około roku 875 przed Narodzeniem Chrystu­ sa z 1915 r. 3 2 M. Zowczak, dz. cyt., s. 92, por. też fragment Proroctwa Michaldy z Saby: „Jeśli dobrze czynić będą [ludzie] i Bogu posłuszeństwo odda­ dzą, On doda im lat - jeśli zaś Boga obrażać będą i w grzech brnąć, Bóg odpłaci im i skróci liczbę lat istnienia świata". Cyt. wg R Płatek, dz. cyt., s. 52. 33 Sformułowanie to zaczerpnąłem z wielokrotnie już tutaj przywoły­ wanej książki M. Zowczak. 34 M. Zowczak, dz. cyt., s. 94. Tamże. Zagładę, którą Bóg onegdaj doświadczył grzeszny świat, tak relacjonuje jedna z legend żydowskich: „Rzeki Sedonu zamieniły się w smołę, ziemia w siarkę i ogień rozgorzał. Bóg obrócił te miasta na wywrót i całą okolicę. Wszystkie pięć miast Sedonu leżało na jednej ska­ le; anioł dłoń wyciągnął i przewrócił je. Nawet rośliny w ziemi zostały porażone" (M.J. Berdyczewski, Żydowskie legendy biblijne, tłum. R. Stil­ ler, Gdynia 1996, s. 184-185. 35 36 B. Świdnicki, dz. cyt., s. 169-170. 37 M. Zowczak, dz. cyt., s. 128. Słownik stereotypów i symboli ludowych, 1.1, Kosmos, miński, Lublin 1996, s. 293. 3 9 Tamże. 13 Tamże. 4 0 M. Zowczak, dz. cyt., s. 128. 14 J. Tokarska - Bakir, dz. cyt., s. 108. 41 Abraham ze Smoleńska, dz. cyt., s. 78. M. Zowczak, dz. cyt., s. 128. Straszliwe widzenie Piotra Pęgowskiego, cław 1998, s.13 i n. 16 opr. J. Sokolski, Wro­ 44 17 Dwie pieśni dziadowskie, 18 J. Tokarska - Bakir, dz. cyt., s. 107. 19 Cyt. wg L. Bobrowska, dz. cyt., s. 139. Horacy, Ody ks. III, tłum. L.H. Morsztyn, Warszawa 1967, s. 6. 20 21 22 [w:] R Płatek, dz. cyt., s. 56-57. Tamże, s. 216. Przepowiednie o losach Polski i świata do końca XX wieku, wybrał 1 opracował T. Krzyżewski, Tarnów 1992, s. 6 1 . 45 Zob. M. Sznajderman, AIDS - kształt mitu, „Polska Sztuka Ludo­ wa. Konteksty" 1994, nr 1-2. 46 F. Cuomo, dz. cyt., s. 15. Z. Libera, dz. cyt. 47 Przepowiednie M.Eliade, Mit wiecznego powrotu, tłum. K. Kocjan, Warszawa 1998, 48 Tamże, s. 57. 49 Przepowiednia ks. Bronisława Markiewicza, bm, bd. K. Wożniak, dz. cyt., s. 89. s. 78. 23 42 43 M. Zowczak, dz. cyt., s. 128. red. J. Bart- Abraham ze Smoleńska, Słowo o mocach niebiańskich, cyt. wg R. Mazurkiewicz, Eschatologia Rusi Kijowskiej, [w:] Dzieło chrystianiza­ cji Rusi Kijowskiej i jej konsekwencje w kulturze Europy, red. R. Łużny, Lublin 1988, s. 78. O spaleniu ziemi mówi druga Księga Ezdrasza (16, 8-10), a u św. Pawła czytamy: „Tak też się jawnie stanie dzieło każdego: odsłoni je dzień Pański; okaże się bowiem w ogniu, który je wypróbuje, jakie jest", 1 Kor 3, 13. 12 15 [w:] 0 kryzysie. Rozmowy w Castel Gandolfo, red. K. Michalski, Warszawa 1990, s. 69. 38 K. Woźniak, dz. cyt., s. 87. 10 R. Tomicki połączył ten schemat z teologią historii Joachima z Fiore (zob. R. Tomicki, Religijność ludowa, [w:] Etnografia Polski. Prze­ miany kultury ludowej, red. M. Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka, t. II, Wrocław 1981, s. 42). Jak słusznie zauważyła M. Zowczak, jest to wynik nieporozumienia, bo chociaż w obu przypadkach obowiązuje ten sam schemat trzech okresów, podporządkowanych trzem osobom Trój­ cy Świętej, to jednak waloryzacja samej zmiany jest odwrotna - schemat kalabryjskiego mnicha ma charakter „wznoszący", schemat ludowy „zstę­ pujący". Na ten temat zob. M. Zowczak, dz. cyt., s. 88. 24 24 A. Greimas, De dieux et des hommes, Paris 1985, s. 172-173; cyt. za: M. Zowczak, dz. cyt., s.180. 5 0 o losach Polski..., 51 Tamże, s. 90. 52 L. Bobrowska, dz. cyt., s. 143. J. Tokarska-Bakir, dz. cyt., s. 116. 53 54 s. 53. D. Czaja, Spór o model etnologicznej Etnograficzne" 1990, z. 27, s. 8. 55 interpretacji, ZN UJ „Prace G. Scholem, Mistycyzm żydowski i jego główne kierunki, tłum. I. Kania, Warszawa 1997, s. 57. 5 6 M. Zowczak, dz. cyt., s. 424. Numer 10/2005 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79a097f5a4c5e7540c541b8dc1623bf3.pdf 94b5897e170bdd3fd515e0833dfc84d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5705 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5304 Title A name given to the resource Barbarzyńca Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wróblewski, Filip Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text recenzje 140 Wakacje z kominem Sztutowo I Stutthof to zbiór interesujących reportaży przygotowanych przez studentów etnologii, polonistyki oraz politologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Teksty, które składają się na niepozorną książeczkę, mają ogromną silę przekazu, bowiem pomysłodawcy projektu - pracownicy naukowi tegoż uniwersytetu - zdecydowali się świadomie zrezygnować z rosz­ czeń formy naukowej, będącej częstokroć barierą dla przeciętnego czytelnika. Zabieg ten opłacił się z nawiązką. Dzięki temu książka nie tylko zyskała na przystępności, lecz także za sprawą zmiany dyskursu nabrała miąższości i wy­ razistości rozpisywanej na liczne, często wykluczające się glosy, opowiadające Natalia Bloch, A n n a Weronika 0 skomplikowanej relacji między ludnością wioski położonej u nasady Mie­ Brzezińska (red.) rzei Wiślanej, burzliwą historią tego miejsca, a życiem codziennym w cieniu Błażej Warkocki, M a ł g o r z a t a obozowych kominów. W o s i ń s k a (współpraca) Warto wspomnieć, że ani dobór tematu, ani wybór miejsca nie jest dziełem Sztutowo I Stutthof. Gdzieś przypadku, ile raczej publikacja stanowi dowód wyjątkowej stanowczości pomiędzy plażą a obozem Wydawnictwo Naukowe 1 konsekwencji antropologów, szczególnie Anny Weroniki Brzezińskiej. Bo­ SCHOLAR, Warszawa 2013 wiem to właśnie ona stworzyła zespól badawczy w zależności od potrzeby i badanego zagadnienia składający się z etnologów, architektów, architektów krajobrazu, konserwatorów, czy archeologów, co było warunkiem przeprowadzenia regularnych i wyczerpujących badań monograficznych Żuław i Kociewia - ziem, z którymi Brzezińska jest rodzinnie związana. Nie będzie zatem tajemnicą, i Brzezińska takiej tajemnicy nie czyni, wskazując w licznych opracowaniach poświęconych temu regionowi, że jest to obszar jej najbliższy, heimat, ojczyzna z wyboru. Już to znamionuje szczególną znajomość opisywanej części Polski, a tym bardziej świadomość złożoności wystę­ pujących tam zjawisk społecznych i kulturowych, z którymi zapoznawano się podczas rokrocznych penetracji terenowych prowadzonych od 2008 roku. Ich celem była diagnoza stanu kultury regionalnej, ujmowanej szeroko i wieloaspektowo, tak pod względem demograficznym, historycznym, czy gospodarczym, jak z uwzględnieniem aspektów krajobrazu kulturowego, wielokulturowości, zmienności życia społecznego, przekształceń obyczajowo­ ści, czy wreszcie historii oralnej związanej z migracjami ludności wymuszonymi ostatnią wojną czy burzliwym okresem powojennym. Warto także podkreślić uczestnictwo w projekcie Małgorzaty Wosińskiej, zawodowo zaj­ mującej się tematyką w o j e n n ą - traumy i ludobójstwa. Wolno mniemać, iż właśnie ono zaważyło na ostatecznym charakterze i przebiegu przedsięwzięcia realizowanego we współpracy z Muzeum Stutthof w Sztutowie. Wspólne wysiłki mające na celu reorganizację polityki wystawienniczej zostały docenione przez środowisko muzealnicze, czego wyrazem było przyznanie przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego nagrody Sybilla w konkursie na Wydarzenie Muzealne Roku 2012. Zespół poznańskich antropologów, w oparciu o przeprowadzone badania terenowe, walnie przyczynił się do sformułowania zwycięskiego programu wystawienniczego. To właśnie burzliwe i tragiczne dzieje regionu zostały niejako podkreślone założeniem, funkcjonowaniem, a póź­ niej obecnością obozu koncentracyjnego KL Stutthof już pod postacią muzeum upamiętniającego poległych i ofiary. Właśnie tę złożoną zależność między pamięcią, tożsamością, martyrologią a prawem do normalnego życia obrali za przedmiot refleksji pomysłodawcy tomu. W dwóch obliczach jednego - jak mogłoby się wydawać - miejsca odnajdują redaktorzy soczewkę ogniskującą bolączki przecinających się torów zakrzepłej przeszłości i wartkiego nurtu teraźniejszości. Paradoks tego kurortu letniego polega na tym, iż codzienności opartej na rozrywce czy wypoczynku towarzyszy niechętnie przyjmowana obecność krematoryjnych kominów. Na Sztutowo I Stutthof, podobnie jak na opisywaną rzeczywistość, składa się wiele rozmaitych tematów, za nimi BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �recenzje 141 zaś szereg często nieoczywistych punktów widzenia pociągających za sobą różne historie życiowe. Czasem lekkie, czasem na pierwszy rzut oka całkiem błahe i banalne, częściej jednak przepojone smutkiem, czy swoistą nostalgią za światem „sprzed" - sprzed wojny, obozu, wypędzenia, przesiedleń, komunizmu, chaosu doby transformacji, czy współczesności opowiadającej się za amnezją tego, co się działo na tym obszarze. W polowie jest to zasługa rzeczywistości jako takiej; w połowie to sprawka siedemnastu rozmaitych wrażliwości, osobowości i temperamen­ tów zachłannie chwytających się życia i świata. Na książkę składa się bowiem szesnaście reportaży poprzedzonych popularnonaukowym wstępem. Ten naddatek stanowi wartość dodaną wynikaj ącą ze spojrzenia z zewnątrz - nie z opisywanego świata. Właśnie czujne i przewrotne antropologiczne spojrzenie pozwoliło wydobyć senne ob­ razki nadmorskiej wioski z marazmu tego, co zostaje po sezonie, gdzie pozornie nic się nie dzieje i wydarzyć nie może. Pomocna w tym była również odrobina antropologicznej ironii, o którą zabiegał niedawno zmarły Czesław Robotycki, przestrzegając jednocześnie przed łatwą drogą wiodącą ku banałowi. Dystans ten widać nie tylko w dalekim od łatwowierności podejściu do podejmowanej tematyki, lecz również w jakże żartobliwym a przy tym niezbędnym traktowaniu siebie z przymrużeniem oka, o czym świadczą nie tylko arcykomiczne biogramy autorów wiodących prym w sztafecie między „balem pierwszoklasistów" a brakiem czasu wolnego. Najdobitniej widać to w zamykającym tom, metarefleksyjnym i autoironicznym tekście Małgorzaty Wosińskiej, od którego warto zacząć lekturę, gdyż w nienachalny sposób, przeglądowo pokazuje on, o czym właściwie traktuje książka. W trakcie czytania odbiorca raz po raz przekonuje się, że i na peryferiach, poza główną sceną życia publiczne­ go może się dziać bardzo wiele i nie jest to bynajmniej blade odbicie wielkiej polityki, lecz świat równoległy, równoważny co do znaczenia, jeśli nie ciekawszy. Zamknięto w nim wiedzę o tym, czym jest Polska, czym się stała, jaką chciała być, kto ją tworzy. Jeśli pozwolić sobie na wolne skojarzenia, to z jakiegoś powodu nasuwa się zbiór etiud filmowych Solidarność, Solidarność z 2005 roku, próbujący dopomnieć się o rzeczywistość prze­ słoniętą mitem wielkiej narracji. Dla mieszkańców Sztutowa takim mitem jest właśnie obóz ze swą przemożną, milczącą i niezatartą obecnością. Wbrew ich woli organizuje im życie. Najpożyteczniejszą rzeczą, jaką może zrobić czytelnik, to zdać się na los i przystąpić do lektury, wybierając na chybił trafił któryś z reportaży. Po pierwszym będą następne. Materiał zaprezentowany w książce ma bowiem nieliniowy charakter, to jakby wiele punktów widzenia starających się naświetlić niepoddający się łatwym klasyfikacjom obraz miejsca i sytuacji. Jest w tym coś z wrażliwości i zagadkowości Georgesa Pereca, bowiem z kolejnych rozdziałów czytelnik dowiaduje się, co stanowi o specyfice tej przestrzeni. Są to dawno temu zbu­ rzone dwory, domy i gospodarstwa, po których ślady zostały w pamięci żyjących mieszkańców Sztutowa, czy bolesne historie tęsknoty tych, którzy po wojnie zmuszeni zostali opuścić swoje „małe ojczyzny". To także pole przecinania się praktyk mniej lub bardziej codziennych - zwiedzania muzeum, wypoczynku i chodzenia na plażę, zamieszkiwania zabytkowych domów, sprzątania pieców krematoryjnych czy nielegalnego poszukiwania „skarbów", to jest pozostałości wojennych. Znaczna część zawartych w publikacji reportaży prezentuje wysoki poziom warsztatu pisarskiego oraz świado­ mości antropologicznej, przez co z powodzeniem można by je zestawiać z książkami Anny Bikont o Jedwabnem, Renaty Radlowskiej o mieszkańcach Nowej Huty, Adama Leszczyńskiego opisującego współczesną Afrykę, czy z pracą Mateusza Marczewskiego opowiadającą złożoności wykluczenia Aborygenów. Jak to w pracy zbiorowej, kilka tekstów nie osiąga tego poziomu, wydają się one niedopracowane koncepcyjnie lub narracyjnie. Drobiazg ten nie przesłania jednak zasadniczego tematu książki ani nie odbiera przyjemności płynącej z lektury. Za to zawód sprawia tekst otwierający tom. Umiejętności warsztatowych i dziennikarskiego obycia nie sposób odmówić Natalii Bloch, jednakże odmienna gatunkowo forma wstępu sytuującego się bliżej formy (popular­ nonaukowej, wydaje się nie korespondować z całością książki. Dzieje się tak za przyczyną wskazanego braku harmonii gatunkowej, lecz co ważniejsze, w przeciwieństwie do szesnastu reportaży tekst ten pozostaje suchą relacją teoretyczną. Jego autorka odmawia czytelnikom prawa zapoznania się z jej perspektywą oglądu rodzi­ mej rzeczywistości, oferując w zamian za to wyimki z własnego doświadczenia zaczerpniętego na innych kon­ tynentach. Szkoda, bo wzmiankowane Indie to jednak nie Polska, której badaniem zajmowała się także Bloch w ramach opisanego wcześniej projektu. Niewątpliwym pożytkiem płynącym z lektury tak przygotowanego wstępu jest systematyczna rekapitulacja tych strategii narracyjnych, jakich etnolog powinien unikać podczas l (19) P019 BARBARZYŃCA �recenzje 142 przygotowywania własnych tekstów i opracowań. I choć jest to nadzwyczaj przydatny zestaw przestróg, który powinien wejść do podręcznego przybornika zarówno dziennikarzy i antropologów, to jednak wskazana praca - ujmowana jako całość - pozostaje przełamana, w jakiś sposób niedomknięta. Co gorsza, tego wrażenia nie sposób nijak ułagodzić. Niewątpliwą zasługą pomysłodawców książki jest popularyzacja tematyki lokalnej, będąca przy tym próbą wy­ korzystania narzędzi krytycznych i konceptualizacyjnych oferowanych przez antropologię. To wreszcie udana próba popularyzacji tej dyscypliny naukowej. W moim przekonaniu Sztutowo I Stutthof stanowi interesujący i wart uwagi przykład realizacji postulatów antropologii zaangażowanej bez konieczności deklarowania i opo­ wiadania się za tą orientacją. Nie jest to być może praca konkluzywna, lecz nie takie też były zamierzenia jej po­ mysłodawców. Jak się wydaje, zależało im bardziej na dowodnym przedstawieniu wieloplaszczyznowości Żuław, jak również przedstawieniu powikłanych losów zamieszkujących je ludzi, czy przyjezdnych. Równie ciekawego przykładu otwarcia na szerokie grono czytelników nie znajduję w publikacjach antropologicznych ostatnich lat. Filip BARBARZYŃCA Wróblewski l (19) P019 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/669c9357aea0d196296dff703ac11283.pdf 34af708e2605346105f159cea23136d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5675 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5275 Title A name given to the resource Barbarzyńca 2009 nr 2 (15) Proza Andrzeja Stasiuka Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2009 nr 2 (15) Creator An entity primarily responsible for making the resource Solon, Kamil Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kamila Solon Ur. w I 985 roku. Tegoroczna absolwentka wiedzy o kulturze na Wydziale Antropologii Literatur/ i Badań Kulturowych WP UJ. Interesuje się literaturą środkowoeuropejską, antropologicznymi teoriami tożsamości oraz obrazami prowincji w literaturze polskiej i zagranicznej. Obecnie pracuje w dziale promocji Krakowskich Szkot Artystycznych. Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości"' - rzecz o tożsamości męskiej Andrzej Stasiuk jako znawca męskich spraw 2 O tożsamości męskiej i męskim obrazie rzeczywistości w prozie Andrzeja Sta­ siuka pisano wielokrotnie. J u ż od czasu swego debiutu Stasiuk był brany na warsztat przez krytyków, którzy z upodobaniem pod­ dawali jego prozę głębokim analizom pod ką­ tem relacji męsko-męskich i męsko-kobiecych. Jerzy Jarzębski w książce Apetyt na przemianę z 1997 r o k u , opisując „młodą" wówczas litera­ 1 Określenie Błażej a Warkockiego, por. B. Warkocki, Homo niewiadomo. Polska proza wobec odmienności, Warszawa 2007, s. 100. P (15) nn BARBARZYŃCA turę, nazwał prozę Stasiuka „literaturą o wy­ raźnie męskim podejściu do rzeczywistości ". Stawia ją obok prozy Jerzego Pilcha, M a r k a Jastrzębca-Mosakowskiego, Marka Kędzierskie­ go i Krzysztofa Myszkowskiego. Jest to miejsce bardzo szczególne, a t y m samym wiele mówiące o charakterze twórczości autora Jadąc do Babadag. L i d i a Burska nazwała go naj lepszym w naszej literaturze znawcą męskich spraw. A za męskie sprawy zaś „na ogół uważa się bunt ( . . . ) , niebezpieczne życie na krawędzi 2 Sic!, J. Jarzębski, Apetyt na przemianę. Notatki o prozie współczesnej, Znak, Kraków 1997, s. 177. �14 Kamila Solon oraz rozmaite egzystencjalne podróże do kresu po samowiedzę i samopotwierdzenie . skłonni myśleć o płci jako takiej, wskazał, że tożsamość odmieńca jest obecna w tekście bar­ dzo wyraźnie. Niewątpliwie takie książki jak Mury Hebro­ Istotna w kontekście męskiego bohatera jest jeszcze jedna kwestia - m i t biograficzny, który Stasiuk świadomie tworzy i który towarzyszył odbiorowi jego twórczości od samego począt­ k u . Paweł Dunin-Wąsowicz i Krzysztof Varga zamieścili w Parnasie bis notkę biograficzną A n ­ drzeja Stasiuka przedrukowaną z 17/18 n u m e r u „ b r u l i o n u " z 1991 roku. Czytamy tam: 3 nu, Biały \ru\, Dziewięć czy Przez rzekg mogą wręcz uchodzić za podręcznikowe przykłady konstruowania męskiej tożsamości i męskiego obrazu świata. Budowanie przez Stasiuka świa­ ta fikcji poprzez pryzmat spojrzenia mężczyzny jest swoistym dopełnieniem oraz domknięciem jego prozy. Bohaterowie jego powieści są i n ­ dywidualistami doświadczającymi spełnienia w podróży l u b swobodnej wędrówce, niepokor­ n y m i jednostkami silnie odczuwającymi swo­ je istnienie, znajdującymi ukojenie w pamięci i przeszłości. D o niepodważalnych przymiotów męskości bohaterów prozy Stasiuka należy też jazda obowiązkowo zdezelowanym samocho­ dem w stanie unoienia dżinem l u b brandy Według krytyków pisarz stara sie ukazać ze uduchowione sooirzeme na świat ooszukiwanie filozofii życia wvbui ała emoćionalność to cechy charakterystyczne dla mężczyzn Stad i u z nrowadzi nrosta n W a do w n i o s k i , ze noszu Andrzej „Świnia" Stasiuk (...) ukończył szko­ łę podstawową. Wyrzucony kolejno z liceum, technikum oraz zasadniczej szkoły zawodowej. Po półrocznym pobycie w armii otrzymał sto­ pień kaprala i przepustkę, z której nie powró­ cił. Skazany za dezercję (art. 303 parag. 3 k.k.) i osadzony w więzieniu wojskowym w Płotach. Wyrzucony stamtąd za rozkładanie dyscypli­ ny wojskowej ( . . . ) . Resztę wyroku odsiedział w „cywilnym" zakładzie karnym . 4 kiwanie tożsamości i dvlematv eaz^tencalne Stasi 7 nnm n n knrzvnisniewswoLnrozietvlkomeLv n r J L J i r e f l e k i kobiet nie r n i L J ś z , f f , f , ° mieszczą się w iiterackicn zainteresowań autora, wymienione powieści dostarczają także Dogatego materiału do badania problemu tożsamości ąueerowej, cnociazby dzięKi Konstrukcji taKicn postaci jak Wasyl tfandurko czy Maria -L Murów Hebronu. Szczegółową analizę tego zagadnienia przeprowadził Błażej Warkocki w pracy Homo y ] f 6 O d Murów Hebronu zaczyna się mitologizowanie Stasiukowej biografii, a i on sam ją ulepsza i konstruuje na nowo, przy okazji ją „umetafizyczniając" . Według, próbą uwolnienia się od stereotypowego postrzegania biografii pisarza jest jego „autobiografia intelektualna": 7 Stasiuk łamie własny m i t o czadowym życio­ rysie. Wojsko, dezercja, samobój, więzienie - jakie to przewidywalne. Za to i m mniej ciekawe rzeczy opisywał, t y m bardziej re­ chotałem podczas lektury tej książki. Stasiuk banalista! czyli biorącej w nawias to, co zwykle byliśmy 3 L . Burska, Sprawy męskie i nie, „Teksty Drugie" 1996, A. Nasiłowska, Rzeka wątpliwości, 1997, nr 4, s. 53. 5 B. Warkocki, op. cit., s. 91-132. 6 P. Dunin-Wąsowicz, Parnas Bis. Słownik literatury urodzonej po 1960 roku, wyd. I I I , Lampa, Warszawa 1998, nr 5, s. 34. 4 8 „Nowe Książki" s. 186. 7 Por. B. Warkocki, op. cit., s. 100. 8 A. Stasiuk, Jak zostałem pisarzem. Próba autobiografii intelektualnej, Czarne, Wołowiec 1998, notka na okładce. BARBARZYŃCA ł (15) P009 �15 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości"... Stasiuk bawi się z czytelnikiem p e w n y m i konwencjami, ale wydaje się świadomy tego, że próba złamania „czadowego" życiorysu to b u ­ dowanie m i t u kolejnego, t y m razem życiorysu, pozornie, banalnego. Podobny m i t męskości j a k u Stasiuka towarzy­ szył recepcji prozy Marka Nowakowskiego oraz Marka Hłaski. Zresztą nie sposób nie przyznać, że tych trzech prozaików łączą pewne cechy wspólne. M o ż n a podciągnąć ich pod wspólny m i a n o w n i k , którym jest opisywanie świata pery­ feryjnego i niebezpiecznego, tworzenie sylwetek mężczyzn posiadających własny kodeks warto­ ści, daleki od kodeksu drobnomieszczańskiego. Bohaterowie tej prozy może i są wykolej eńcami, włóczęgami, ale łączy ich więź i solidar­ ność. Wspólnie doświadczają poczucia absurdal­ ności świata i wyruszają w wędrówkę, aby leźć odpowiedź na dręczące ich pytania. Jednak szczególne podobieństwo zachodzi pomiędzy Stasiukiem a Hłaską. Stasiuk sam dostrzega to podobieństwo edyz na okładce pierwszego wydania zbioru ooowiadań Przez rzekę ooowia dań o mocnym ładunku" męskości znaiduie sie zdiecie nisarza stylizowanego na wizerunek antora PierLzeao kroku w chmurach Być może ,est to samodzielna ironiczna nróha wnisania sie w poczet twórców t z w prozy męskiej Warto zwrócić u w a g ę na jeszcze jedną kwe­ stię łączącą obu autorów. U H ł a s k i akcja dzieje się prawie wyłącznie w środowisku męskim. Kobieta, jeśli się j u ż pojawia, służy u w y p u k l e ­ n i u ogromnej przepaści, która oddziela dwa światy płci, oraz w y o l b r z y m i e n i u męskich atry­ b u t ó w r e p r e z e n t o w a n y c h przez bohaterów. Wydawać by się mogło, że w świecie całkowicie 9 Por. P. Radola, Związki Marka Hłaski, męshp-męshie w twórczości http://www.marekhlasko.republika.pl/ index2.htm. 10 11 z d o m i n o w a n y m przez m ę ż c z y z n , a pozba­ w i o n y m kobiet, p o w i n n a w końcu ujawnić się pewna l u k a , pewne niedopełnienie męskości w swojej istocie . W prozie H ł a s k i nie m a na to miejsca. W opowiadaniu Baza widać w y ­ raźnie, że kobiecość spełnia rolę dezorgani­ zującą - Rysiek się żeni i nie m o ż e wyjeżdżać w kursy . Wprowadzenie elementu kobiecego wprowadza chaos w doskonale funkcjonujący świat męski. 9 10 Podobną sytuację odnajdujemy w Białym kruku. Jeden z bohaterów - Gąsior, „yappis z teczką i butach za m i l i o n " , musi okłamać swoją żonę, aby ta nie udaremniła jego wyprawy w góry: 1 1 - C o powiedziałeś żonie? (...) - N i c szczególnego. Powiedziałem, że jestem zmęczony i chcę wyjechać na parę dni. W góry. Mamy w górach znajomych. - G d z i e ś tutaj? - Nie, za Przemyślem. - Nie mogłeś powiedzieć jej prawdy? - Jakiej prawdy? Że jadę się bawić w partyzan­ ta? Wasyl, bądź poważny. D i a l o g ten pokazuje wyraźnie, że w świat męskich spraw kobieta nie ma wstępu, co więcej, że przestrzeń męska jest o wiele ciekawsza niż przestrzeń kobiety, a przynajmniej żony Gąsiora, która ogląda w telewizorze „niusy" ze wschodu lub czyta Wizjonera z Kentucky, podczas gdy jej m ą ż próbuje odnaleźć sens swojego życia gdzieś wysoko w górach . Jak ujęła to L i d i a Burska, bohaterów Białego kruka 12 12 Por. wypowiedź Jana Błońskiego z recenzji Białego kruka: „O kobietach, tym wypoczynku wojownika, w Białym kruku niewiele. Istnieją, owszem, jako Ibid. obsesja, lup i kubeł na spermę..., ale same przebywają A. Stasiuk, Biały kruk, Czarne, Wołowiec 2002, s. 28. w świecie trosk domowych i porad zdrowotnych, mętnej duchowości (...) i telewizyjnych seriali (...). Jak widać, l (15) P009 BARBARZYŃCA �16 Kamila Solon wkurza ( . . . ) , że czekają na nich od dawna gotowe role społeczne i nudna, męcząca jednostajność czynności codziennych, od których trudno się uwolnić, bo każdy odlot od rutyny, każde święto chłopców zwykle profanuje jakaś żona . (...) Po to tu przyjechaliśmy, żeby przestać żar­ tować, żeby nareszcie przestać żartować, żeby zeskrobać to gówno żartów i rozchodzenia się do domów, gdy kończy się piwo, gdy kończy się wódka, herbata... 16 13 Gąsiorowi, Małemu i narratorowi, przynaj­ mniej na początku, w y d a w a ł o się, że jest to zwykła „wakacyjna" wyprawa, a nie wędrówka w poszukiwaniu czegoś, co ukonstytuuje ich życie . N i e sądzili, że Wasyl Bandurko i Kostek mają własne ukryte zamiary. Bandurko szedł w przekonaniu, że t y m , co nada sens jego życiu, będzie śmierć, natomiast Kostek wierzył, że jest to wyprawa po „krew do serca", umożliwiającą m u ucieczkę od dorosłego życia, które według niego jest tylko pozorem wolności . Obydwaj chcieli ocalić wszystkich uczestników przed pro14 15 codziennego życia konsumpcii i staenacii praeneli zapoczątkować proces poszukiwania własnego i a" Narrator poznaie prawdę dopiero w momencie kiedy musi ucie k a ć z K o s t k i e m przed strażą graniczną: Czy ty naprawdę nie wiedziałeś, co robisz, wy­ bierając się w te zasrane góry? Czy naprawdę byłeś takim idiotą? Myślałeś, że trzydziesto­ letni faceci jadą na obóz wędrowny bratać się z naturą i tropić zwierzynę płową i drapież­ ną? Przecież to absurd! Naprawdę myślałeś, że poskaczemy po górach, wyślemy kartki do rodziny, a na koniec pstrykniemy sobie zdjęcie. Stasiuk ukazuje swojego bohatera jako z n u ­ dzonego już codzienną monotonią mężczyznę, który pragnie znaleźć cel swojego życia. Kostek nie wie jeszcze, że wyprawa zakończy się klę­ ską i że m i t solidarności męskiej grupy nie tyle ulegnie kompromitacji, ile w ogóle straci rację bytu. Wspólnota mężczyzn, tak często opisywana przez Stasiuka, doczekała się już swoistej idealizacji, dzięki nieustannemu podkreślaniu braterstwa, jedności i odpowiedzialności za każdego jej człon­ ka. Wynika to, jak twierdzi Błażej Warkocki, po­ wołując się na koncepcję Eve Kosofsky Sedgwick, z „pragnienia homospołecznego" - pisarz pragnie być piewcą i wyrazicielem męskiego stylu życia, pragnie znaleźć się w społecznym i symbolicznym kręgu wraz z innymi mężczyznami . M i m o to wydaje się, że ta męska wspólnota to piękny mit, który niewiele ma wspólnego z rzeczywistością jak pokazuje to zakończenie Białego \ru\a. Sam Sta­ siuk mówi zresztą o Białym \ru\u, że jest to książka o infantylnej mitologii chłopackiei" . Pisarz wv stawia męska przyiaźń na wielka p r ó b ę - w obliczu niebezpieczeństwa strachu bólu i zagrożenia każ­ dy z bohaterów myśl, tylko o sobie a drug, człowiek jest m u potrzebny po to, by przeżyć. 17 18 jeśli nie sam Stasiuk to jego powieściowe uniwersum jest 15 Ibid., s. 47. światem prawdziwego mac ho... Feministki, obudźcie się 16 A. Stasiuk, op. cit., s. 83-84. i podrapcie go dotkliwie, zamiast występować wspólnie na 17 B. Warkocki, op. cit., s. 94. wieczorach autorskich!". J. Błoński, Stasiuk u natury bram, 18 Wywiad z A. Stasiukiem Mar, czyli stany „Tygodnik Powszechny" 1995, nr 19. człowieczeństwa 13 L . Burska, op. cit., s. 35. 1 4 S. Niewczas, Pielgrzymia w: S. Bereś, Historia literatury polskiej w rozmowach. XX-XXI do sanktuarium tożsamości, wiek, W A B . Warszawa 2002, s. 408. „Polonistyka" 2006, nr 6, s. 47. BARBARZYŃCA ł (15) P009 �17 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości"... Mury Hebronu jako inicjacja w męskość Prawdziwą mitologię i realizację odwiecz­ nych opowieści o męskiej inicjacji znajdziemy w Murach Hebronu, czyli powieści, od której za­ częła się archetypiczna wędrówka po obszarach męskiej tożsamości. Wędrówka iście piekielna, bo debiut Stasiuka przypomina to, o czym pisze Robert Bly w Żelaznym Janie - katabazę, czyli upadek, pierwszy etap duchowej drogi m ę ż który zostaje ze wszystkiego ograbiony i musi zmierzyć się ze swoimi słabościami i ogra­ niczeniami . Bohater Murów Hebronu, więzień odbywający karę za dezercję zstępuje na samo dno swojego jestestwa, gdzie nie ma nic prócz bólu apatii i tęsknoty To iego nowa topografia istnienia, ledyne co m u nozostaie to on sam a właściwie"jego d a ł o : 19 20 Prawa noga. Lewa noga. Prawa noga. Przynio­ słem tutaj wszystko, co miałem, i jestem, wciąż jestem. Samowystarczalny . 21 uregulowana kontrola ciała jest podstawowym środkiem utrzymania ciągłości biograficznej i tożsamości, ale jednocześnie sprawia, że „ja" jest prawie cały czas na widoku w tym sensie, iż jest ucieleśnione. 25 Bohater jest więc nagi i całkiem bezbronny, czuje się rozbity, czuje też, że jego oczy, uszy, dłonie, nos tracą swoją rolę i są zupełnie niepo­ trzebne. Dopiero wraz z m o m e n t e m podążania w stronę tytułowych murów H e b r o n u następuje powolne scalanie jego ciała, które tożsame jest z p o n o w n y m scalaniem jego osobowości. Ten moment, kiedy mężczyzna rodzi się na nowo, jest według Blya najważniejszym etapem jego duchowego r o z w o j u . 26 Bohater odbył w więzieniu swoisty obrzęd przejścia i rozpoczął nowe życie - brutalne, peł­ ne agresji, przemocy i rywalizacji. Najlepiej od­ dają to słowa starego więźnia, który w Opowieści jednej nocy przejmuje na chwilę rolę narratora całej powieści i opowiada młodszemu więźniowi - naszemu bohaterowi - o swoim życiu. Zwraca się do niego: Wziąłem wszystko, co m i było potrzebne. Mój worek ze skóry, a w n i m mięso i flaki, które przelewają się miarowo, kiedy stąpam . Nie dygaj, nic nie dygaj, małolat. Puszka jak puszka, ani lepsza, ani gorsza. Nie dygaj, nie myśl sobie, że to pączki u cioci. Pączki u cioci się skończyły, tam, na sali, kiedy słuchałeś wy­ roku. Już tam powinieneś wiedzieć, że cię nie ma, że jest ktoś inny. Umarł król, niech żyje król. Kumasz? 22 Uginam się pod ciężarem mięsa i k r w i . 23 Świadomość bohatera zamknięta jest w jego ciele, które t y m razem odmawia m u posłuszeń­ stwa. J a " bohatera nie czuje się w n i m bezpiecz­ n i e , nie ufa m u , obserwuje je i intensywnie wsłuchuje się w „bulgotanie k r w i " i „szelest mięśni". Jak pisze Giddens, 24 1 9 R. Bly, Żelazny Jan. Rzecz o mężczyznach, tłum. J. Tittenbrun, Rebis, Poznań 1993. 27 Stary więzień objaśnia reguły nowego życia, reguły męskości, których bohater będzie musiał przestrzegać, jeśli chce uczestniczyć w w i ę - 24 Goffmann nazywa to „wrażeniem normalności". 25 A. Giddens, Nowoczesności tożsamość, tłum. A. 2 0 B. Warkocki, op. cit., s. 100. Szulżycka, PWN, Warszawa 2007, s. 81. 21 A. Stasiuk, Mury Hebronu, Czarne, Wołowiec 2001, s. 5. 26 Por. co o tym pisze Warkocki, op. cit., s. 102. 22 Ibid., s. 5. 2 7 A. Stasiuk, Mury. ..,op. 23 Ibid, i. 6. I (15) P009 BARBARZYŃCA cit., s. 33. �18 Kamila Solon FOT. KATARZYNA ZAWADA, ziennej wspólnocie. Sam bohater podczas m o ­ nologu więźnia milczy, ale jego obecność jest znakomicie wyczuwalna dzięki l i c z n y m z w r o ­ t o m opowiadacza do jego osoby. T o milczenie m o ż e być w y r a ź n y m symptomem pozwalają­ cym z a u w a ż y ć pewne pęknięcie w b u d o w a n i u męskiej tożsamości. Warkocki, powołując się na badania Julii Kristevej nazywa ten stan „milobecnością" - p o d m i o t nie m o ż e nic wy­ artykułować, wydusić z siebie ani słowa. Tylko HTTP://KATARZYNA-ZAWADA.COM jeden jedyny raz u j a w n i a swoją obecność sam, poprzez gwałtowną reakcję na opisywaną przez więźnia scenę zbiorowego gwałtu („Widzę, że ci się to średnio p o d o b a " - m ó w i do niego opowiadacz). Metafory przerywania m i l c z e ­ nia, mówienia w ł a s n y m głosem, odzyskiwania w ł a s n e g o głosu, które o z n a c z a j ą wyjście ze sztywnych ram narzuconych przez społeczeń­ stwo, są zazwyczaj przypisywane dyskursowi feministycznemu, tutaj natomiast z a u w a ż a m y 28 Ibid., i. 122. BAR8ARZVNCA P (15) P009 �19 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości". przełamanie tego m o d e l u . Wydaje się, że Sta­ siuk specjalnie igra z „efektem kobiety" właśnie poprzez specyficzną konstrukcję p o d m i o t u . Bohater nie akceptuje do końca reguł rządzą­ cych męskim światem. W t y m kontekście zna­ czące m o ż e być ostatnie opowiadanie w tomie. Bohater przemierza celę w z d ł u ż i wszerz, m o ­ notonnie i m i a r o w o odliczając k r o k i , by w koń­ cu udać się w k i e r u n k u H e b r o n u , biblijnego miejsca, gdzie ukojenie z n a j d o w a l i wszyscy więźniowie: rośnięte do nadnaturalnych rozmiarów. Nie­ toperz kierowany zachciankami facetów. (...) Zaciąga się głęboko, zapominając na chwilę o pogardzie. Przymyka powieki o niewiary­ godnie długich rzęsach. Spomiędzy wybitych zębów snuje się cienka smuga szarego d y m u . 32 Cwel z Murów Hebronu przypomina abiekt Kristevej, czyli nie obiekt ani subiekt. Tomasz Kitliński proponuje, aby abiekt przetłumaczyć na język polski jako „pomiot", co wskazuje na podmiot, a raczej balansowanie na jego granicy . Jego obecność jest wypierana, drażni, powoduje rozdarcie „normalnego" świata. Abiekt 33 Gdy mijał tysięczny kilometr, obejrzał się za siebie i zobaczył klawisza myszkującego w celi. Klawisza chodzącego w kółko i w kółko w na­ dziei, że za którymś zwrotem odnajdzie szcze­ linę, którą wydostał się więzień. Lecz jego to już nie dotyczyło, bo na horyzoncie bielały mury Hebronu . nie jest w pełni ani przedmiotem, ani podmio­ tem ( . . . ) . Stanowi on jednak obszar podmioto­ wości, gdzie gromadzi się to, co nieakceptowane społecznie: nieczystość, nikczemność, ohyda. Wzbudza tyleż wstręt, co fascynację. W życiu społecznym to w obiekcie ogniskuje się niena­ wiść i przemoc . 29 N i e oznacza to, że bohater ucieka przed swo­ ją męską tożsamością, ale przed więzieniem, któ­ re, paradoksalnie, może tej tożsamości zagrażać. Reakcja na scenę gwałtu jest wiele mówiąca mężczyzna został t a m potraktowany przedmio­ towo, został wykorzystany i zhańbiony, do końca swego pobytu w więzieniu skazany na szykany i pełnienie roli kozła ofiarnego . Staje się ob­ cym, podrzutkiem, kimś balansującym między tożsamością mężczyzny a tożsamością kobiety. Kimś t a k i m jest Maria - więzień. Jego tożsamość psychiczna i fizyczna zostaje zawieszona, to t y l ­ ko kobiece imię i bezużyteczny penis" N i e przypomina nawet człowieka. 30 31 Ciało chude, nieproporcjonalnie długie. Szma­ ciana lalka skąpo wypchana trocinami. Skulona i czujna. Wsłuchana w mruknięcia mężczyzn. Odgłosy wściekłości albo pożądania. Uszy roz­ 34 Abiekt musi być ciągle usuwany, gdyż ina­ czej męska tożsamość może ulec dezintegracji. Szczególną uwagę na ten problem zwraca E l i ­ zabeth Badinter. Z a u w a ż a , że osobowość dzi­ siejszego mężczyzny jest zachwiana, ponieważ w w y n i k u rewolucji feministycznej stracił swoją dominującą pozycję, a raczej pozwolił, aby na tej samej pozycji obok niego znalazła się k o ­ bieta. Sprawiło to, że jego męskość stanęła pod znakiem zapytania i że razem z kobietą „stali się bliźniętami różnej płci. Zagubiony, często sfrustrowany, potrzebuje coraz więcej czasu, aby przełamać kryzys tożsamości, gdyż zdaje sobie że zniewieściały" mężczyzna jest dużo bardziei represjonowany m z kobieta o męskich cechach charakteru. 29 Ibid., s. 149. 32 Ibid, s. 17. 3 0 W znaczeniu Girardowskim. 33 Por. B. Warkocki, op. cit., s. 114. 31 Ibid, i. 17. 34 Cyt. za B. Warkocki, op. cit., s. 115. P (15) nn BARBARZYŃCA �20 Kamila Solon W poszukiwaniu abiektu Ta granica tożsamości, zarysowana przez f i ­ gurę cwela jest obecna nie tylko w Murach Hebro­ nu, ale także w innych utworach Stasiuka, takich ]ak Dziewięć, Biały kru\ czy Przez rzeknę. Błażej Warkocki szuka szczelin w tożsamości męskiego bohatera w jego ciele, a mówiąc prościej, w ob­ jawach zniewieścienia, które są śladem abiektu. Wskazuje, iż najczęstszym śladem zniewieście­ nia, poj awiaj ącym się w tekstach Stasiuka, są dłu­ gie włosy, które charakteryzują pojawiające się poboczne postacie. Porównajmy kilka opisów: Nawet Wasyl Bandurko wymknął się na chwilę. Rozmawiał z jakimś chłopaczkiem o długich fa­ lujących włosach. Przez te włosy nie widziałem jego twarzy, lecz tylko jego dłoń, którą podnosił papierosa, szczupłą, białą, dziewczęcą . 35 Koleś nie podniósł głowy. Dwa pasma ciemnych włosów sięgały prawie do kolan . 36 licznej przemocy, która stawia ich w pozycji kozła ofiarnego z Murów Hebronu. To jest właśnie owe niszczę go, jak w przypadku M a r i i nie abiektu . 39 W nieco innej sytuacji jest Wasyl Bandurko, główny bohater Białego kruka, choć też reprezen­ tuje Innego, Obcego. O tym, że jest homoseksuali­ stą, dowiadujemy się już na początku powieści: Ja mam trzydzieści dwa lata, byłem pianistą i pederastą, potem czytałem książki i chodzi­ łem po ulicach, i wierzyłem, że jestem obrazem i podobieństwem . 40 Wasyl, przywódca całej grupy i pomysłodaw­ ca wyprawy, dołączył do nich na samym końcu. Był inny niż reszta, uczył się w liceum, pochodził z bogatego d o m u , jego matka była artystką pla­ styczką. Budził zdziwienie grupy, gdy pił w i n o , podczas gdy wszyscy raczyli się t a n i m p i w e m . Bardzo chciał dołączyć do grupy i był w stanie zrobić wiele, aby to osiągnąć. Początkowo trak­ towany pogardliwie, z czasem stał się częścią męskiej grupy. Od strony Krugera podszedł długowłosy chło­ pak o szarej wynędzniałej twarzy. Trzymał przy sobie kartonik z nagryzmolonym napisem, że jest chory, prosi o wsparcie, bardzo dziękuje, czyli to, co zawsze . A potem Wasyl usiadł, opierając się o poduszki, a my obsiedliśmy łóżko, po raz pierwszy two­ rząc ten krąg, o którym później myśleliśmy, że jest nierozerwalny . 41 37 Nie wiadomo, skąd pojawił się ten chudy facet. Po prostu wyszedł zza pleców Bolka i stanął przy biurku. Miał na sobie obcisłe dżinsy i żółty podkoszulek. Długie szare włosy zasłaniały m u twarz i Bolek nie mógł odgadnąć jego wieku . 38 Warto przypomnieć tutaj tytuł powieści - Biały kruk, - corvus corax albus - to odmieniec silniejszy od pozostałych; nie ma wątpliwości, że tytuł wskazuje na osobę Bandurki. Białego kruka zauważył narrator, który tłumaczy Małemu: Był biały jak śnieg. I duży. Kruk. Cowus corax. Zjada wszystko. Nie kracze. To wrony kraczą. To mógłby być zwyczajny albinos. Ale inne po- Wszyscy bohaterowie są do siebie podobni, nie mają i m i o n i przeważnie milczą. Ale co najważ­ niejsze, zawsze są obiektem fizycznej lub symbo- 3 5 A. Stasiuk, Biały kruk, op. cit., s. 172. 3 9 B. Warkocki, op. cit., s. 118. 36 Ibid., s. 210. 4 0 A. Stasiuk Biały kruk, op. cit., s. 28. 41 Ibid., s. 60. 3 7 A. Stasiuk, Przez rzekę, Czarne, Wołowiec 2001, s. 136. 38 A. Stasiuk, Dziewięć, Czarne, Wołowiec 2003, s. 118. BARBARZYŃCA ł (15) P009 �21 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości"... winny go zadziobać lub odpędzić... chyba, że jest najsilniejszy ze wszystkich . 42 Wasyl jest najsilniejszy z całej grupy i może właśnie dlatego został kozłem ofiarnym - ginie z ręki jednego ze swoich przyjaciół, Kostka. Toż­ samość męskiej grupy została w pewien sposób ocalona, ale męska wspólnota już nie. zuje sposób myślenia mężczyzny - czyli Ciała oraz kobiety - czyli Duszy. Dusza wypomina mu, że nigdy jej nie słuchał i że całkiem o niej zapomniał, bo zajęty był swoimi bandyckimi wy­ padami na Zachód. Kiedy martwy przyznaje, że faktycznie niewiele o niej myślał, ta odpowiada: Bo słuchałeś swoich zasranych basowych gło­ śników. Też zresztą kradzionych . 45 Wolałbyś pewnie, żeby dusza była chłopem. Kradlibyście wtedy i jeździli z czystym sumie­ niem, a on, twój dusz, za przeproszeniem, ko­ chałby te wszystkie pojazdy, tak samo jak ty . To państwo mężczyzn, kobiety wstępu nie mają... Psychika mężczyzny, jego problemy i sposób życia ukazane są poprzez uwydatnienie przepa­ ści dzielącej dwa światy płci. Jak stwierdza Anna Nasiłowska, tylko w jednej sytuacji „ja" bohatera uzyskuje swoją ostrość: wobec kobiety . Kamila Budrowska pisze, że w prozie Stasiuka kobiety i mężczyzn dzieli dosłownie wszystko: czas, emocjonalność, praca i przestrzeń . Rozdźwięk ten obrazowo ukazuje dialog Duszy i Ciała z Nocy, 43 44 czyli słowiańsko-germańskiej tragifarsy medycznej. Świat opisywany w Nocy, jak twierdzi Chór, zrobił się dziwny, bo opiera się na dziwnej sym­ biozie: na Wschód podążają auta i brylanty, a na Zachód płuca i wątroby. I w t y m właśnie egzo­ tycznym świecie „ruski" mężczyzna, który od dawien dawna jeździł na Zachód, by kraść auta, złoto, srebro oraz przywozić dla swoich kobiet sukienki i perfumy, zostaje pewnego razu za¬ strzelony przez Niemca, któremu włamał się do sklepu jubilerskiego, by ukraść brylanty. Podczas gdy towarzysze zabitego piją wódkę nad jego trumną, Dusza z całych sił dobija się do niego, stara się z n i m porozmawiać i chociaż po śmierci przekonać eo że postępował źle za życia Nawiażuje się ciekawy dialog, który znakomicie obra­ 42 Ibid. 4 3 A. Nasiłowska, Rzeka wątpliwości, 44 K. Budrowska, Kobieta i stereotypy, Trans Humana, op. cit., s. 53. Kraków 2000. I (15) P009 BARBARZYŃCA 46 Ten dwugłos Duszy i Ciała odzwierciedla cał­ kowite rozdzielenie sfery myślenia i odczuwania kobiety i mężczyzny. Są oni podobni do dwóch gór, które nigdy się nie zejdą. Mężczyźni prowa­ dzą inne życie, z daleka od domowego ogniska. Wciąż udają się w niebezpieczną podróż, a po­ trzeby kobiet są tak naprawdę jedynie pretekstem do tego, by wyjeżdżać i kraść. Kobiety są i m po­ trzebne jako wytłumaczenie pozornie niezbęd­ nych prezentów, takich jak biżuteria i sukienki. Muszą być wierne jak pies lub j a k . . . samochód. Kobiety wciąż mają przypisaną jedną rolę. Stanowią opokę d o m u , fundament stabilności i bezpieczeństwa rodziny. D o ich obowiązków od zawsze należało zajmowanie się dziećmi, czyn­ ności porządkowe oraz karmienie zwierząt. Po­ ruszaj ą się wciąż po znanym sobie terenie - d o m , podwórze, kościół. Ograniczony do k i l k u stałych miejsc i zajęć świat kobiecy zostaje odarty z ta­ jemnicy, a przez to odrzucany przez mężczyzn jako nudny, nieatrakcyjny. Stąd kobiety czują się osamotnione z podwójną siłą bo same musza bo­ rykać się z codziennymi problemami. W Opowie- 45 A. Stasiuk, Noc, Czarne, Wołowiec 2005, s. 25. 4 6 Ibid, s.30. �22 Kamila Solon setach galicyjskich mężczyźni także często opusz­ czali swoje żony, wyjeżdżając na sezonowe prace, które jeszcze często się przedłużały o kilka d n i z powodu knajpianych libacji z dużą ilością al­ koholu. Kłótnie z mężami, narzekanie na własny los - karę bożą i niezadowolenie z życia są wyra­ zem niezgody na niezależność męskiego świata. Ale oschłość mężów wobec swoich żon, ich kry­ tyczny lub obojętny do nich stosunek mogą mieć swoje uzasadnienie - być może wdzieranie się kobiecych wartości do ich życia budzi sprzeciw i lęk przed utraceniem męskiej tożsamości . 47 M ę ż c z y z n a w Opowieściach galicyjskich to typ brutalnego „wiejskiego" macho, któremu się na wszystko pozwala i którego uczynki się usprawiedliwia. „ C h ł o p to chłop" - mówi Babka ze spokojem o swoim zięciu Czesku, oglądając połamane sprzęty i stół podziurawiony siekierą. Przyzwyczaiła się j u ż nawet do tego, że nieraz w zimie musi biec kilometr przez zaspy, aby schronić się przed n i m u sąsiadów. Sąsiedzi też j u ż do tego przywykli, czasem tylko, kiedy Czesiek za Babką pobiegnie, szczują gQ psem dla świętego spokoju. A l e nawet on wpisuje się w ustalony schemat zachowań i m o n o t o n i i : [Czesiek] miał czterdziestkę. W tym wieku nie zmienia się przyzwyczajeń: pracuje, pije, bije, śpi przewidywalność jest warunkiem bezpieczeństwa . 48 D o b i t n y m podsumowaniem tożsamości męż­ czyzny są słowa Babki wypowiedziane po poża­ rze jej domostwa: Gdy wszystko ostygło, dzień albo dwa później, Babka, brodząc po kostki w grząskim i chrzęsz­ czącym pogorzelisku, rozgrzebywała kijem węgle. Nie przetrwało nic, nie miała przecież srebra ani złota. Nawet żelazne garnki zyskały 4 7 Por. K. Budrowska, op. cit. 48 A. Stasiuk, Opowieści galicyjskie, Czarne, Wołowiec kruchą strukturę minerałów. I ona sama wyglą­ dała tak, jak gdyby ją dosięgną! ogień - czarna, wątła, postrzępiona. Grzebała swoim kijem i mruczała: - Pan Bóg jest chłopem, Pan Bóg jest chłopem . 49 Postać Babki ma w sobie pierwotną kobiecą siłę; m i m o tragiczności swego istnienia, próbuje znaleźć uzasadnienie wszelkich zdarzeń. Pożar, który pochłonął wszystko, co udało jej się zgro­ madzić przez wiele lat, tłumaczyła bezwzględ­ nością i brakiem litości Boga, którego utożsamiła z mężczyzną, gdyż tylko od mężczyzn nigdy nie doświadczyła ani dobrego słowa, ani gestu, a t y l ­ ko cierpienia i rozczarowanie. A u t o r Murów Hebronu opisuje kobiety dość stereotypowo, ukazuje je nie tylko w roli żon, ko­ chanek i matek uwikłanych w zwykłą codzien­ ność i własną biologię, ale - co gorsza - cza­ sem traktuje je jako przedmioty l u b zwierzęta. W Białym kruku kobietę można kupić, zmusić do prostytucji lub wystawić na klatkę schodową. Jednocześnie kobiety są zawsze z boku, na mar­ ginesie opisywanej rzeczywistości. Zdarza się także, że nawet ich status ontologiczny zostaje podważony. Tak dzieje się na przykład w Przez rzekę gdzie jedna z bohaterek Z u l a Egipt praw­ dopodobnie w ogóle nie istnieje lecz jest tylko wytworem męskiej wyobraźni i fantazmatem. Narrator najczęściej postrzega płeć piękną po­ przez jej seksualną rolę. Mężczyźni w prozie Sta­ siuka rzadko zwracają uwagę na charakter i osobo­ wość kobiety, opisuj ą j ą stereotypowo - wymieniaj ą uwagi dotyczące kształtu biustów, pośladków czy ud. Cielesność jawi się tutaj jako jedyny aspekt kobiecości. Kobieta jest zmuszana do uległości i zaspokajania męskiego pożądania, sama nie może wymagać nic w zamian. Faza zdobywania kochan­ ki jest dla bohaterów najważniejsza. Towarzyszą 4 9 Ibid., s. 76. 2001, s. 73. BARBARZYŃCA ł (15) P009 �23 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości". jej ekscytacja, podniecenie i silne zainteresowanie, głównie seksualne. Gdy kobietę już się zdobędzie, zostaje złamana jej tajemnica, ekscytacja ustępuje nudzie, erotyczna moc powszednieje i wzmaga się jedynie poczucie jałowości i pustki. Wynika to z pragnienia doznania przez mężczyznę głębokich mistycznych lub metafizycznych przeżyć, ale za każdym razem się rozczarowuje tym, że kobiece ciało może jedynie zaspokoić ciało, a nie umysł. Erotyzm zamiast radości przynosi poczucie klęski, nie daje bohaterom nic, co mogłoby ich zadowolić . 50 Nasze twarze były nieruchome. Oczy Kaśki były puste. Wzrok Małego sunął po sprzętach, po rzeczach, jak kamera w jakimś awangardowym filmie. Nasze ciała żyły życiem mechanizmów. Gdzieś u brzegu nocy, gdy hałas ulicy osiągnął rozpaczliwie karnawałowe natężenie, utraciliśmy zdolność odczuwania. Skóra i nerwy zgrubiały, jakby przeznaczone były dla jakichś ogromnych ciał, dla wielorybów albo nosorożców . 51 ka po knajpach i nierządnica, ale także wybawicielka z opresji obdarzona wyższą mądrością . 52 Opowiadanie zaczyna się opisem myjącej się pod prysznicem dziewczyny. Narracja jest pro­ wadzona przez bohatera obserwującego nagą kobietę, spojrzenie na sytuację jest więc typowo „męskie" . Bohater z namaszczeniem przygląda się jej gestom, żaden najdrobniejszy ruch jej ciała nie u m k n i e jego uwadze, zauważa nawet - wyda­ wać by się mogło - nieistotne szczegóły, takie jak na przykład charakterystyczny sposób trzymania filiżanki. Narrator jest oszołomiony jej wdzię­ kiem i urokiem, w i d z i w niej pełnię kobiecości. Sama Nadia mówi o sobie niewiele, lecz w każ­ dym geście widać jej pewność siebie i świadomość swojej urody. Fascynuje go jej niezależność, pro— wokacyjne zachowanie swoboda obyczajewa - Nadia iest także kochanka Wasyla bohatera którego znamy z wcześmeiszL BiaLo kruka Wasyl wraz z narratorem i Nadia tworzą erotycz' ny trójkąt od samego początku znajomości : 53 54 Kobiety, co prawda rzadko, mogą też w z b u ­ dzić w mężczyznach lęk i fascynację. Obcując z n i m i , mężczyźni dają się dobrowolnie spro­ wadzić do roli poddanego, przekonanego o ich wyjątkowości i niedostępności. Stasiuk stworzył kilka ciekawych kreacji kobiet, które są uciele­ śnieniem, w dosłownym sensie, męskich projekcji o kobiecie idealnej, mitycznej i niezależnej. Ta­ kiej, która jest dopełnieniem męskiej osobowości, a nie tylko dodatkiem. Taką postacią jest Nadia, tytułowa bohaterka jednego z opowiadań w tomie Przez rze^c. J k pisze Z y g m u n t H a u p t , Nadia a jest figurą nie z tej ziemi (...), to gnostyczna So­ phia, Helena Szymona Maga (.. .),przewodnicz- Gdy Nadia pojawiła się w naszym życiu, ani mnie, ani jemu nie przyszło do głowy pytać, skąd się wzięła i dlaczego . 55 Najważniejsze, że po prostu jest. A nie jest to fakt tak oczywisty, jak mogłoby się wydawać. Kobiece ciało bez imienia nie istnieje realnie, jest fantomem męskiego pożądania . Ta kobieta zo­ stała wymyślona, stworzona po to, by wabić swoim urokiem mężczyzn. Nadia „rozpływa się" w tek­ ście, jest zagadką, zagrożeniem, jest przezroczysta i wciąż znikająca. Jest taka sama jak Zula Egipt - w c i ą ż tropiona, a nawet ścigana. Mężczyźni pró­ buj ą j ą pochwycić, zatrzymać przy sobie, ale nigdy 56 Motyw miłosnego trójkąta pojawia się też w Białym 5 0 Por. K. Budrowska, op. cit., s. 72. 54 5 1 A. Stasiuk, Biały kruk, op. cit., s. 39. kruku - Gżanka, szkolna miłość bohaterów, była 52 Z. Haupt, Sto gram i piwo, „Czas Kultury" 1997, nr 1, w pewnym stopniu spoiwem grupy. s. 81. 53 Por. B. Warkocki, op. cit., s. 131. P (15) nn BARBARZYŃCA 55 Ibid., s. 40. 56 Por. Z. Haupt, op. cit., s. 81. �24 Kamila Solon i m się to nie udaje . Najprawdopodobniej dlate­ go, że - tak jak w przypadku N a d i i - w ogóle jej nie ma. Pierwszą wskazówką, która doprowadza do tej konstatacji, jest dedykacja rozpoczynająca opowiadanie Zula Egipt: „Dla Jacka Sucheckiego, który pierwszy wymyślił i opisał Zułę Egipt" . Kolejne znajdujemy w tekście opowiadania. Nar­ rator, przyglądając się Z u l i i gładząc ją po udzie na przemian z doktorem S., snuje różne przypusz­ czenia dotyczące istoty jej tajemnicy: 57 58 Zula należała do tych istot, których pojawienie się uruchamia wyobraźnię. W miejsce, które zajmowała w czasie i przestrzeni, mogliśmy wpakować wszystko, co nasze ześwirowane od alkoholu i kombinacji umysły były w stanie wy­ produkować. Zabieraliśmy ją w różne miejsca i często zapominaliśmy o jej istnieniu. Pochła­ niała nas rozmowa o niej, układanie łamigłówek, była jedynie kluczem tego szyfru . 59 Z u l a i Nadia są wymysłem męskiego umysłu, zmaterializowanym pragnieniem i fatamorganą. To kobiety mityczne, idealne, tajemnicze i nie­ dostępne, będące ucieleśnieniem męskich ma­ rzeń. I tak jak marzenia czasem rozpływają się w powietrzu i znikają. Zostaje po nich przelotny zapach perfum, wgniecenia na fotelu, zapomnia¬ ny fragment garderoby taki jak porzucona przy oknie torebka i czarne czółenka Z u l i Egipt. ginesie jedną uwagę. Stasiuk postrzegany jest jako pisarz, który brutalizuje świat męskich spraw. Ale trzeba też zauważyć, że istnieje też Stasiuk liryczny, który potrafi zadziwiać delikatnością opisu kobiety, zwłaszcza właśnie tej kobiety mitycznej, nieobecnej i niedostępnej, takiej jak Nadia i Zula Egipt, w i r u ­ jąca w tańcu Maryśka z Opowieści galicyjskich oraz młodzieńcza miłość bohatera z Dukli. Zwłaszcza dwie ostatnie postacie zasługują na szczególną uwagę. Maryśka, córka Babki, była dziewczyną nietypową, w niczym nieprzypominającą innych dziewcząt mieszkających we wsi. Różniła się od nich urodą i sposobem bycia. Biała krótka sukienka kontrastowała z jej opaloną skórą i ciemnymi wło­ sami nigdy nie nosiła spodni i pierwsza w czerwcu kąpała się w zimnej rzece do której nikt nie śmiał weiść N a zabawach zawsze tańczyła sama nie zauważając ciekawskich snoirzeń l u d z i którzy przysiadali sie każdemu iei ruchowi Był tó taniec wktórvrnsiezataniała zapominała o otaczaiacvm ia świecie iakbv o r a j ą c nciec od s w o i e J z w i a i znaleźć "się zupełnie gdzieś indziej - A ona sama wpadała w to krążenie, w ten wir, co jej czarne włosy zawijał dookoła szyi, a białą su­ kienkę dookoła nóg i bioder i czasem tak było, że wszyscy stawali, a grajki grali tylko dla niej, coraz głośniej i szybciej, stawali, żeby popatrzeć, jak w końcu zrzuca pantofle i boso, z rękami nad gło­ wą, z zamkniętymi oczami okręca się w miejscu, jakby ją na jakiej nitce opuszczali z sufitu, bo te gołe pięty to chyba już i podłogi nie dotykały . Pisząc o tożsamości męskiej i postrzeganiu kobiet przez mężczyzn, warto poczynić na mar­ 60 57 Por. co o tym pisze Warkocki, op. cit., s. 128. dopiero w momencie, gdy kobieta staje się obiektem 58 A. Stasiuk, Przez rze\ę, op. cit., s. 77. Tę dedykację zainteresowania innego mężczyzny. Istotny jest jeszcze Warkocki interpretuje znowu w kategoriach „pragnienia fakt, że rywal musi być godzien rywalizacji. W ten homospołecznego", bo „oto jeden mężczyzna dedykuje sposób „tworzy się strukturalny kontekst «pragnienia drugiemu tekst o kobiecie". Autor Homo niewiadomo homospołecznego», lokującego się na zewnątrz powołuje się na teorię „pragnienia trójkątnego" Renć «trójkątnego» heteroseksualnego pożądania". Por. B. Girarda. Według niej jeden z mężczyzn walczy o kobietę Warkocki, op. cit., a. 129. nie dlatego, że posiada ona przymioty, które czynią ją 5 9 A. Stasiuk, op. cit., i. 87. atrakcyjną, ale ze względu na zainteresowanie drugiego 6 0 A. Stasiuk, Opowieści galicyjskie, op. cit., s. 97. mężczyzny tą samą kobietą. Pragnienie rodzi się BARBARZYŃCA ł (15) P009 �25 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości". Ludzie przyglądają się jej śmiałym ruchom, plotkując o jej prowokacyjnym zachowaniu. N i e są przyzwyczajeni do takiej śmiałości i swobody, jaka cechowała tę dziewczynę. N i e dostrzegali, że Maryśka próbuje uciec od roli, j aką w jej rodzinnej wsi ludzie chcieli jej narzucić - roli przykładnej gospodyni domowej, której życie ogranicza się do oporządzania gospodarstwa, gotowania obiadów, a często także do przyprowadzania nocą męża z pobliskiej gospody. Ucieczka od przeznaczenia zakończyła się powrotem w rodzinne strony po k i l k u latach nieobecności. Odmieniona, z pofarbowanymi na rudo włosami ze złotymi zębami którymi błyskała do każdego mężczyzny, stała się dokładnie t y m , k i m zostać nie chciała. W Dukli także pojawia się tańcząca kobieta, którą trzynastoletni wówczas bohater jest zafa­ scynowany. Cała sytuacja przypomina tę, któ­ ra została opisana w Opowieściach galicyjskich. Tańczyła sama; nie zważając na tłum, który się przed nią rozstępował, wirowała białą sukienką i ciemnymi, kręconymi włosami, które opadały na opalone plecy. Jak twierdzi bohater, reszta tańczą­ cych kobiet wyglądała przy niej j ak przypudrowa­ ne t r u p y . Oczarowanie młodego chłopca trwało bardzo długo, chodził za nią na każdą zabawę, szukał jej na plaży, śledził każdy jej krok. Dopiero jedno słowo zasłyszane na jej temat ^yy syczane przez starszą kobietę obserwującą jej taniec, na­ 61 znaczyło jego miłość czymś zakazanym. To słowo w zetknięciu z jej ciałem sprawiło, że zniknęła całkiem z jego życia, pozostawiając po sobie falę wspomnień, grę światła, zapachów i dźwięków Być może jest tak, jak sugeruje Warkocki, że u Stasiuka kobieta najbardziej jest, kiedy jej nie ma . 62 Ta obecność/nieobecność kobiety u Stasiuka raz jeszcze naprowadza na trop fantazmatu i potwierdza, że „naiwne" czytanie kobiety (określenie Kazimiery Szczuki) w przypadku twórczości Stasiuka może (choć nie zawsze musi) być mylące. 63 Podsumowanie Męska tożsamość w prozie Stasiuka została zbudowana w opozycji do kobiecego sposobu my­ ślenia i kobiecych emocji. Jedynym sposobem obro­ ny przed zachwianiem męskości jest zachowanie dystansu do wszystkiego, co kobiece lub uchodzące za zniewieściałe. Męskość utożsamiana jest z siłą, wojowniczością i bogatym życiem emocjonalnym, kobiecość z seksualnością, uległością i posłuszeń­ stwem. Kobieta pozostanie tylko ładną ozdobą, która nie wie nic o „prawdziwym życiu", bo „prawdziwę życie zawsze było zabawą mężczyzn". T h e text presents the problem of identity i n Andrzej Stasiuk's works. Identity issues are fundamental for the modern humanistic research, especially for sociology, anthropology and literary studies. Stasiuk not only creates outstanding prose, he also shows skills o f obserying the w o r l d we live i n w i t h ability to present i n a poetic way a very prosaic reality. H i s w o r k also comprises rich materiał for research into identity problems. H i s protagonists incessantly seek for their place i n the w o r l d ; they try to describe themselyes i n contrast to others w h o became their mirrors by w h i c h they can get to k n o w themselyes. Protagonists i n Stasiuk's works often build their identity on masculinity and memory. 61 Ibid., s. 26. 62 B. Warkocki, op. cit., s. 132. P (15) nn 6 3 BARBARZYŃCA Ibid, s. 132. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce9024d04e29b9abbd70c44e2e6c9cca.pdf dbca3d39340541799f8ca009ab4494da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5590 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5198 Title A name given to the resource Biała forma, czarna treść / Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.31-45 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rzońca, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Joanna I I Rzońca u n w 1 9 8 2 n Ukończyła stosunki etniczne i migracje m i ę d z y n a r o d o w e ( 2 0 0 5 ) na Wydziale Studiów M i ę d z y n a r o d o w y c h i Politycznych UJ oraz filmoznawstwo ( 2 0 0 5 ) na Wydziale Zarządzania i Komunikacji Społecznej UJ. Obecnie jest doktorantką I (nauki humanistyczne, specjalność nauki o sztuce) W Z i K S UJ, a także nauczycielką I wiedzy o kulturze w IV L O w Krakowie. Obszar jej zainteresowań badawczych I obejmuje problematykę tożsamości kulturowej w wieloetnicznych społeczeństwach I Australii i Kanady oraz t o , w jaki sposób zagadnienia tożsamościowe przedstawiane są | w sztuce tych krajów - malarstwie, literaturze i filmie. Biała forma, czarna treść czyli problemy t w ó r c ó w aborygeńskich w rzeczywistości australijskiej XX i XXI wieku 1. Problem pierwszy - kwestia autentyczności iali kolonizatorzy, zdobywając kolejne i Nowe Światy, narzucali podbitym lu­ :dom swoje postrzeganie rzeczywistości. To inne postrzeganie zawierało się nie tylko w sposobie myślenia, ale także w materialnej formie, którą nadaje się myśli, by móc się nią podzielić z członkami swojej społeczności. Dla Europejczyków czas ma postać linearną. W a ż ­ ne dla nich wydarzenia umieszczane są więc symbolicznie na osi CZ3-SU która „przyrasta" od lewej strony do prawej, co ułatwia chronolo­ giczne porządkowanie faktów. Konsekwencją takiego systemu myślenia jest też sposób stoso­ wania pisma Druea w a ż n a sprawa iest potrzeba graficznego zapisu mowy, by nawet człowiek B ILUSTR. TOMASZ BOHAJEDYN �32 oddalony od osoby piszącej w czasie i prze­ strzeni mógł jej myśl odczytać i z niej korzystać. Dla Europejczyków czymś naturalnym jest za­ pisywanie historycznych wydarzeń, wyników badań, naukowych i filozoficznych koncepcji, następnie gromadzenie tych zapisów tworzących kolektywne dobro, z którego czerpać mogą inni (umiejący posługiwać się pismem) członkowie społeczności. Z takim postrzeganiem rzeczywistości Euro­ pejczycy wyruszyli na podbój świata. W wielu miejscach natknęli się na społeczności, które pisma nie znały, co według białych świadczyło o niskim poziomie tych kultur. Przykładem ta­ kiego lądu jest Australia, której pierwsi koloni­ zatorzy (Aborygeni) nie posługiwali się pismem, a co więcej - początkowo nie mogli w ogóle zrozumieć tego systemu znaków. Wiązało się to między innymi z odmiennym odczuwaniem czasu, historii, ale także przestrzeni. Porzućmy tu rozważanie, dlaczego pierwsi Australijczycy nie wypracowali żadnego graficznego zapisu mowy Odpowiedzi na to pytanie z przyzwoitym skutkiem udzielił chociażby Jared Diamond w Strzelbach zarazkach maszynach' przed sta wiaiac te kwestie w kontekście orólnoświato wvch różnic w rozwoiu noszczerólnych cywi hzacji. Dla Aborygenów w a ż n a była (i nadal jest) zbiorowa pamięć, która swą materialną formę zyskuje nie poprzez graficzny znak będący za­ pisem mowy, ale konkretnego człowieka, który jest jedynym możliwym przekaźnikiem treści 0 charakterze literackim. W tym sensie tradycyj­ na literatura Aborygenów, przybierając formę 1 J. Diamond, Strzelby, zarazki, maszyny, Prószyński 1 S-ka, Warszawa 2000, s. 351-385. 2 H . Belting, Antropologia obrazu, Universitas, Kraków 2007, s. 73. 3 J u ż samo określenie „twórca aborygeński" może Joanna Rzońca jedynie ustną, była nietrwała, tak jak nietrwałe jest ludzkie życie, oraz zmienna, gdyż jej kształt był całkowicie zależny od niedoskonałej pamięci człowieka. Hans Belting w Antropologu obrazu przywołuje afrykańskie przysłowie mówiące 0 tym, że gdy umiera stary człowiek, to tak jak­ by spłonęła cała biblioteka . Słowa te świetnie obrazują rzeczywistość kulturową Aborygenów sprzed przybycia do Australii białych osadni­ ków. Po roku 1788 wszystko w świecie Aboryge­ nów uległo zmianie, do czego przez długi czas nie byli w stanie się dostosować - pod koniec X I X wieku sądzono nawet, że rdzenni Austra­ lijczycy znikną z powierzchni Ziemi. Tak się nie stało, a co więcej Aborygeni nauczyli się tworzyć, wchodząc w dyskurs białego człowieka i korzy­ stając z jego systemu znaków. W dużej mierze przyczyniło się do tego objęcie aborygeńskich dzieci obowiązkiem szkolnym - to właśnie szko­ ła stała się miejscem, w którym Aborygeni zostali wtłoczeni w dyskurs białej kultury, nauczyli się odczytywać komunikaty kulturowe białych lu­ dzi a późniei tworzyć własne ale i u ż według nowych reguł. Początkowo ziawisko to dotyczy ło sztuk plastycznych, później także literatury. 2 1 tu, w kwestii dotyczącej literackiej działalności współczesnych twórców aborygeńskich, narosło najwięcej kontrowersji. Atakowano czarnych pi­ sarzy jakże trudnym pytaniem o autentyczność ich działalności. Właśnie szeroko pojęta autentyczność jest jednym z podstawowych problemów współcze­ snych twórców aborygeńskich , i to zarówno tych zajmujących się literaturą, jak i tworzących 3 „Aborygeni" jest nazwą własną rdzennych mieszkańców Australii, i w tym sensie wszystko, co jest związane z życiem i twórczością tych ludzi, może być określone przymiotnikiem „aborygeńskie". Przymiotnik taki stosowany jest przez wielu antropologów i socjologów, budzić pewne kontrowersje na płaszczyźnie poprawności których zainteresowania badawcze oscylują wokół życia językowej. W niniejszym artykule przyjmuję, że pojęcie codziennego i kultury Aborygenów. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Biata forma, czarna treść na płaszczyźnie sztuk plastycznych. Obrazowo tę kwestię można przedstawić pytaniem: jak wiele czarnego musi być w czarnym, by nie zo­ stało uznane choćby w najmniejszym stopniu za białe? Który z pisarzy, poetów czy artystów w ogóle może nazwać siebie twórcą aborygeńskim? I gdzie dopatrywać się wyznaczników jego aborygeńskości? Czy tylko w pochodzeniu, czy także w sposobie ekspresji artystycznej ? Czy w ogóle w X X i X X I wieku można mówić o au­ tentycznej sztuce Aborygenów? Te pytania są w gruncie rzeczy pytaniami 0 artystyczną wiarygodność czarnych australij­ skich twórców. Wiadomo przecież, że sztuka dzisiejszych Aborygenów nie jest taka, jaką była w epoce przedkontaktu , że jest tworzona i od­ bierana z uwzględnieniem standardów europej­ skich i wpisuje się w dyskurs kulturowy wypra­ cowany przez białych. Dlaczego? Gdyż inaczej aborygeńscy twórcy skazaliby samych siebie na artystyczny niebyt - zbyt mało mają bowiem od­ biorców wśród rdzennej ludności australijskiej 4 1 paradoksalnie ich twórczość skierowana jest głównie do białych. Chcąc więc zaistnieć w ob­ rębie głównego nurtu, czarny twórca australijski, nawet jeśli nie do końca mu się to podoba, musi przynajmniej w pewnym stopniu przyjąć zasady obowiązujące w białym świecie. I tutaj właśnie rodzi się problem wspomnianej j u ż autentycz­ ności - czy czarna treść wlana w białą formę nadal będzie czarna? Tę kwestię bardzo trudno jest jednoznacz­ nie rozstrzygnąć. Aby choć trochę zbliżyć się do podania jakiejkolwiek odpowiedzi na tak postawione pytania, należy przyjrzeć się bliżej twórczości konkretnych artystów. Problem roz­ patrywać można na co najmniej dwóch płasz­ czyznach - w zależności od rodzaju twórczości 4 Epoką przedkontaktu zwany jest czas poprzedzający 33 danego artysty. Z jednej strony mamy artystów zajmujących się sztuką o charakterze wizual­ nym, z drugiej tych, dla których tworzywem jest przede wszystkim słowo. Sztuki plastyczne rdzennych mieszkańców Australii związane były zawsze z naturą, otaczającym ich światem przy­ rody oraz mitycznymi wydarzeniami. Tworzone przez Aborygenów wizerunki spełniały zazwy­ czaj religijne i magiczne funkcje, a ze względu na specyfikę ich koczowniczego trybu życia były porziiCcine po odegraniu swojej roli. Cechy trwa­ łe miały jedynie malowidła naskalne, które nie­ kiedy nawet odnawiano lub przemalowywano. Z chwilą pojawienia się pierwszych europej­ skich osadników, a nieco później, pod koniec X I X wieku, także pierwszych antropologów, Aborygeni spostrzegli, że ich kultura może stać się swoistym towarem, m o g ą c y m i m pomóc przetrwać w nowej rzeczywistości świata bia­ łego człowieka. O ile tradycyjna aborygeńska obrzędowość w mniejszym lub większym stop­ niu (w zależności od rejonu Australii) zaczęła zanikać, o tyle sztuka zdołała przetrwać, choć najczęściej w zmienionej formie. Działo się tak ze względu na jej atrakcyjność dla białych przybyszów którzy zaczęli kupować wyroby tu­ bylców. Zjawisko to spowodowane było dużym rozkwitem etnografii i antropologii w pierw¬ szych dekadach X X wieku którego echem był późniejszy rozwój tzw etnoturystyki. W ten sposób przetrwało malarstwo na korze, które za sprawą misjonarzy i handlarzy sztuki w latach 30. X X wieku przeżywało swój rene­ sans. Lata 50. przyniosły rozwój handlu malowi­ dłami na korze, a w latach 60. X X wieku można j u ż było mówić o pewnego rodzaju „przemyśle" . Moda na aborygeńskie pamiątki malarskie wpły­ nęła jednak na zmianę stylu tych malowideł. 5 5 M . Solińska, Współczesna sztuka tubylców australijskich, spotkanie z białym człowiekiem, czyli okres, który kończy [w:] Ludy i kultury Australii i Oceanii, red. E. Pietraszek, się wyprawami Cooka oraz przybyciem Pierwszej Floty B. Kopydłowska-Kaczorowska, Wydawnictwo w 1788 roku. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1996, s. 19. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �34 Joanna Rzońca Artyści chcąc jak najlepiej zarobić, sugerowali się wyborem klienta i swoje następne prace kształ­ towali na wzór najczęściej wybieranych przez kupujących obrazów. Zaprzestawali natomiast umieszczania motywów, które były mniej po­ pularne. Poza tym pewne elementy narzucano artystom na wpół świadomie - początkowo za­ kazywano na przykład przedstawiania postaci ludzkich z zaznaczonymi narządami płciowymi, ä z czasem okazywało się, że to właśnie te zakazsne elementy uznawane $q paradoksalnie Zä wyznacznik etnograficznej autentyczności ob­ razu. Artyści więc, chcąc zwiększyć atrakcyjność swoich prsc w oczach nabywców, umieszczali genitalia i to w wyolbrzymionych rozmiarach Aborygeńscy artyści na różne sposoby próbowa¬ li sie odnaleźć w świecie narzuconym im przez białych. Zazwvczai bvło to dopasowywanie swo iei twórczości do estetycznych unodobań koloni zatorów. Niekiedy jednak tradycyjne techniki nie wystarczały i Aborygeni zmuszeni byli do poszu kiwania noweao med.nm Tak hvło w nrzvnad kn malarzv z niesienia AranHa ktorzv od 1 936 roki, JcZw L n w . ć . k w . r e l e i L n i « i . k n 6 _ a tXzwan^'szkolaakwarystów" W 1934 roku do misji Hermannsburg przy­ byli dwaj biali malarze, John Gardner i Rex Battarbee, którzy malowali obrazy okolicy. Zor­ ganizowali oni wystawę swych prac, na którą przychodzili także Aborygeni. Eksponowane ob­ razy zrobiły na tubylcach bardzo duże wrażenie - nie ze względu na to, że nigdy czegoś podobne­ go nie widzieli, ale dlatego, iż w prezentowanych pracach rozpoznawali znane sobie miejsca. Jed¬ nym z nich był urodzony w 1902 roku najsłyn­ niejszy malarz aborygeński Albert Namatjira , który z misją związany był od dzieciństwa. To, co zobaczył na owej wystawie, wpłynęło na jego decyzję o poświęceniu się malarstwu. Malarstwo Namatjiry utrzymane jest w europejskiej manie­ 7 8 6 M . Dolińska, op.cit., s. 13. 7 M . Dolińska, op.cit., s. 27. rze realistycznej i nie ma prawie żadnych związ­ ków z tradycyjną sztuką Aborygenów, której wy­ różnikiem jest symbolizm. Jego sztukę cechuje brak postaci ludzkich oraz prawie całkowity brak sylwetek zwierzęcych - Namatjira bowiem ma­ lował jedynie pejzaże. Wśród Arandów Namatji­ ra znalazł wielu naśladowców i kontynuatorów, którzy z malowania uczynili swój zawód i dzięki jego sławie odnosili szereg sukcesów, choć może już nie tak spektakularnych. Dużą rolę odegra­ li tu misjonarze, którzy stali się pośrednikami w sprzedaży obrazów i dostarczali niezbędnych materiałów. W ślady Namatjiry poszli wszyscy jego synowie a także dwóch wnuków Za naj¬ zdolniejszych artystów z plemienia Aranda uwa- 8 „Namatjira" to przyjęte jako nazwisko plemienne imię ojca. BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �Biata forma, czarna treść 35 ża się trzech braci Pareroultja . Innymi twórcami związanymi z misją Hermannsburgbyli Richard Moketarinja, Walter Ebatarinja i Henoch Raberaba. Wszyscy oni pobierali lekcje bądź u Reksa Battarbeeego, bądź u Namatjiry. Wspólną cechą malarstwa wszystkich wy­ mienionych Arandów było przedstawianie kra­ jobrazu okolic, w których się wychowali, czyli przede wszystkim Gór McDonnela otaczających misję Hermannsburg. U części artystów widać świadome, bądź na wpół świadome, nawiązywa­ nie do tradycyjnej sztuki Arandów, ujawniające się przez wtapianie symbolicznych elementów w krajobraz, na przykład jako pnie drzewa czy cienie skał. Widoczne jest to choćby w twórczo­ ści Edwina i Otta Pareroultjów oraz Richarda Moketarinjy. Malarstwo Arandów jest ciekąwym zjawiskiem w historii sztuki australijskiej. Nie należy zapominać że w całei Australii było dużo artystów wywodzących się z rdzennej lud¬ ności jednak ci związani z misją Hermanns¬ burg zdobyli największy rozgłos i uznanie Ich twórczość iest orzykładem oróby artystycznego samookreślema i odnalezienia się Aborygenów w społeczeństwie australiiskim także na płasz czyźnie sztuki Tednak wracaiac do kwestii au tentyczności ich działalności twórczej właśnie i ako twórczości czarnei" Drzvznać 'trzeba że 9 L n n ^ n r n n l l n , ^ lesi ona mocno oysicusyiiia. Zarzuty nieautentyczności (oczywiście na płaszczyźnie „etnograficznej") kierowane są również do aborygeńskich pisarzy i poetów. Tu­ taj problem sięga o wiele głębiej, gdyż dotyczy nie tylko sporu o formę, ale także tego, czy aborygeńskiemu twórcy w ogóle wolno zapisywać swoje 9 Podobnie jak Namatjira, nazwisko braci Pareroultja to plemienne imię ich ojca. 10 Teresa Podemska-Abt wyróżnia kilka okresów utwory. Dlaczego? Twórczość literacka pierwot­ nych mieszkańców Australii miała charakter oratorski, przed pojawieniem się białego człowieka Aborygeni nie posługiwali się pismem. Do naj­ wybitniejszych osiągnięć tak zwanej Literatury Tradycji Ustnej należą eposy Djanggawul i Kunapipi - oba spisane dopiero przez etnografów — oraz zbiór aborygeńskich opowieści o charak­ terze mitycznym, które pisemną formę zyskały także dopiero po przybyciu białego człowieka. O współczesnej literaturze aborygeńskiej moż­ na mówić dopiero od 1961 roku . Na fali zmian społecznych tamtego okresu cześć rdzennych mieszkańców Australii zaczęła walczyć o swo¬ je Drawa także piórem. Wtedy też podniesiony został wspomniany i u ż problem zapisywania aborygeńskich utworów. O ile jednak takie za rzuty nie miały dużei siłv przebicia exlvż każdy racionalnie myślący człowiek nie kwestionował wartości literatury czarnych twórców tylko dla y y y tecrn że miała nna nnstać utrwalona na niśmie 10 11 o fyle trndnieł mz hyłn nnradzić snhie z inneaó rnLłn J r L . L Z które t . k . e , r L 7 australijskich. Antologia literatury 2003. 11 BARBARZYŃCA 7 tubylców aborygeńskiej, Wydawnictwo Krytyki Artystycznej Miniatura, Kraków na charakter współczesnej literatury aborygeńskiej. 3 (13) 3DD8 7 Ustnej. Patrz: T. Podemska-Abt, Świat w dziejach Aborygenów, które znacząco wpłynęły Pierwszym z nich jest właśnie okres Literatury Tradycji 7 roazaju zastrzeżeniami, Które raKze zaczęto w i ai i u yi 11 czasie wysuwać. Podstawowym zarzutem był fakt pisania po angielsku, czyli w języku „białego najeźdźcy" niektóre ekstremalne środowiska czarnych Au­ stralijczyków dyskryminowały takiego twórcę, który określał siebie mianem twórcy aborygeńskiego. Chociaż problem był - i nadal jest - dość poważny, wielu czarnych pisarzy i poetów nie rezygnuje jednak z pisania po angielsku, jest to bowiem dla nich jedyna możliwość zaistnienia na płaszczyźnie literackiej. Tradycyjna mowa rdzennych mieszkańców Australii obejmuje zbyt wiele dialektów i narzeczy którymi posługuje się A. Shoemaker, Black Canberra, 2004. Words > W h i t e Pa g, e A N U Press, �Joanna Rzońca 36 stosunkowo nieliczna grupa potencjalnych od­ biorców, więc pisanie tylko i wyłącznie w języku swoich przodków byłoby dla aborygeńskich lite­ ratów rodzajem twórczego samobójstwa. Wybór angielskiego jako języka literackiej wypowiedzi wiąże się dodatkowo z przyjęciem pewnego białego dyskursu kulturowego objawiającego się w formach literackich, jakie przybierają utwo­ ry aborygeńskich twórców. „Nie jest bowiem możliwe - pomimo najlepszych intencji chowanie »nieskażonej tożsamości«, jak gdyby w Australii nie było ostatnich dwustu lat kolo­ nizacji" . Powieść, dramat to formy obce aborygeńskiej tradycji, także współczesna poezja twórców aborygeńskich różni się od utworów wykonywanych przez ich przodków. odnaleźć się w głównym, czyli zdominowanym przez białego człowieka, nurcie australijskiej kultury. Ten problem sytuacji czarnego pisarza w Australii podejmuje w swoim wierszu Mono­ pol poetka Bobby Sykes. Przedstawia ona abory­ geńskiego pisarza jako czarną lalkę odrzucaną przez środowisko rdzennej ludności za swoją nieautentyczność, a równocześnie z paternali¬ zmem i pobłażaniem, które nie mają nic współszacunkiem, traktowaną przez białych: „Grupki białych nad świeczkami, Grają w życie i bogactwa, Czarna lalka puka do drzwi, (Wpuście ją, niech nas zabawi), Lalko mów; lalko bredź; lalko pleć; (...) 12 Jednak czy owa biała forma może wybielić znajdującą się w niej czarną treść? Na to pytanie aborygeńscy pisarze i poeci odpowiadają prze­ cząco, a część z nich podkreśla to symbolicznym odrzuceniem białego nazwiska. Odejście od nazwiska „narzuconego" przez kolonizatorów jest zjawiskiem częstym w światowej literaturze postkolonialnej i zawsze jest wyrazem poszu¬ kiwania samookreślenia twórców i zaznaczęniem wagi ich kulturowych korzeni. Tę drogę podkreślenia swej aborygeńskości wybrali na przykład Mudrooroo Narogin/Nyoongah (Colin Johnson) Oodgeroo Noonuccal (Kathy Walker) Mawbana Pleregannana (Jimmy Everett) Grupki czarnych gdzieś w ciemnościach, Podejmują niewątpliwie słuszne decyzje, Czarna lalka puka do drzwi (Wpuście mnie, ja wam pomogę), Spływaj stąd nie czarna - czarna, Pomóc mogą czarni czarni. (,..)" 14 13 Dla niektórych środowisk aborygeńskich zmiana nazwiska to jednak zbyt mało, by móc uważać się za aborygeńskiego twórcę, a przyjęcie białego dyskursu kulturowego jest niedopusz­ czalne - więc nie wśród wszystkich „swoich" czarny twórca jest dobrze postrzegany. Z drugiej strony nie potrafi, a co najważniejsze nie chce, 12 Z. Białas, Słowo rygeńskjm, o tym, jak, (trudno) być pisarzem abo- [w:] Wśród pustyń, Spotkania z kulturą Aborygenów buszu, lasów i Papuasów, i ogrodów. red. K. Kuja- W utworze tym Sykes uświadamia odbiorcom rozdarcie aborygeńskich twórców funkcjonujących z racji swego pochodzenia, ale też literackiej dzia­ łalności, w białej i czarnej rzeczywistości. Pokazuje, jak bardzo kwestia autentyczności jest niejedno­ znaczna, i daje do zrozumienia, że tak naprawdę w tej kwestii nikt nie ma monopolu na rację. 2. Problem drugi - artystyczna jakość Choć ten problem nie jest tak skomplikowany i wielowątkowy jak rozstrzyganie o opisywanej wcześniej autentyczności, jest bardzo poważ- 13 Zobacz: Z. Białas, op.cit., s. 113-119. 14 B. Sykes, Monopoly (przekład Z. Białas), za: Z. Białas, op.cit., s. 119. wińska-Courtney, B. Kopczyńska-Jaworska, A. NadolskaStyczyńska, Uniwersytet Łódzki, Łódź 2003, s. 114. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Biata forma, czarna treść ny. W wielu przypadkach twórczej działalności Aborygenów jakość artystyczna ich wytworów pozostawia niestety wiele do życzenia. Szcze­ gólnie widoczne jest to na płaszczyźnie sztuk plastycznych - malarstwo i wyroby rękodziel­ nicze rdzennych mieszkańców Australii bardzo szybko uległy komercjalizacji, co spowodowało znaczne obniżenie ich walorów artystycznych. Dziś lwia część wytworów czarnych „artystów" przeznaczona jest dla potrzeb turystyki i ma tak naprawdę niewiele wspólnego z obiektami służącymi na przykład do rytualnych obrzę­ dów, do miana których przedmioty takie często pretendują lak wiec widać znikoma jest także ich wartość etnograficzna. O ile wysoki poziom artystyczny dzieł Namatjiry braci Parero ultia est bezdyskusyjny o tyle ' aborygeńskie" etnoobrazki, pamiątki i ozdoby dostępne na wszelkiego rodzaiu bazarach ze sztuka przez duże S"maia niewiele wsnólńero Problem ten iednak dotyczy nie tylko Australii ale właściwie wszvsrkich naństw nostkolonialnwh w którvch dobrze rozwija się gałąź turystyczna.' Komercjalizacja sztuki ludowej nie jest w hi­ storii niczym nowym. W Europie podbudowę pod to zjawisko dała epoka romantyzmu wraz ze swoim - wybiórczym przecież - zaintereso­ waniem szeroko pojętą ludowością. Kolejnym krokiem w tym kierunku była estetyka przełomu X I X i X X wieku, gdy wątki ludowe znów stały się bardzo modne, a twórcy europejscy zaczęli szukać inspiracji wśród ludów pierwotnych, których maniery artystyczne często naślado­ wali (dobry jest tu przykład Paula Gauguina). Pierwsza połowa X X wieku przyniosła również wielki rozwój etnografii - prace Bronisława Ma­ linowskiego Ruth Benedict stały się zna.ne w środowiskach nie tylko naukowych. Wszystko to sprawiło że zainteresowanie tak zwanymi kulturami pierwotnymi" znacznie wzrosło a posiadanie jakiegoś egzotycznego dzieła sztuki było bardzo pożądane. Zapanowała moda na nie do końca sprecyzowaną „etmczność". 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 37 Te ogólnoświatowe trendy wykorzystali też twórcy aborygeńscy, którzy w białych zaczęli do­ strzegać j u ż nie tylko najeźdźców, ale też klien­ tów. Ponieważ popyt na wyroby rękodzielnicze był duży, zwiększyć się też musiała „produkcja", a co za tym idzie - obniżyła się jakość. Zwięk­ szenie liczby przedmiotów do sprzedania ozna­ czało, że twórca mógł poświęcić mniej czasu na ich wykonanie, więc był w swej pracy mniej do­ kładny, jego dzieła mniej dopracowane, a często nawet niedbałe. Szybko okazało się jednak, że białemu można sprzedać prawie wszystko, pod warunkiem że się to odpowiednio przedstawi. Obecnie bardzo trudno jest odróżnić aborygeńskiego twórcę prezentującego wysoki poziom artystyczny (szczególnie ieśliiest to twórca bar dzo płodny) od kogoś masowo produkującego" oamiatkowe obrazki Sa iednak i tacy którym udało się zaprezentować swoją twórczość w cenionvch 'galeriach i to nie tylko w Australii Należą do nich miedzy innymi Paddv Oarlton Fmilv K n o w a n i e Fuhana NamniHin czv Rn' bert Thomas którego prace podziwiać można w National Gallery of Australia Kwestia artystycznej jakości jest również sprawą istotną przy analizowaniu literackich utworów czarnych Australijczyków. Niestety tu także nie zawsze ma się do czynienia z twór­ czością najwyższych lotów. Nie jest bowiem tak, że wystarczy mieć aborygeńskie pochodzenie i poruszać w utworach ważkie problemy swojej społeczności, by być dobrym poetą czy pisarzem. Utwory mające mniejsze lub większe znamiona grafomanii nie należą bynajmniej do rzadkości. Dzieje się tak z dwóch powodów. Po pierw­ sze po pióro sięgają często osoby mocno zaan­ gażowane w społeczne problemy Aborygenów (takie jak emancypacja kulturowa czarnych Au­ stralijczyków, rozliczenie z trudnym okresem kolonizacji i doświadczeniami „skradzionego pokolenia", walka o odzyskanie ziemi), które w ten sposób prowadzą polityczną bądź okołopolityczną działalność. Osoby te nie zawsze �Joanna Rzońca 38 obdarzone są literackim talentem, a żaden utwór - nawet ten zrodzony pod wpływem najwznio­ ślejszej ideologii - nie obroni się, jeśli jest słaby warsztatowo. Uwikłanie w ideologię to zresztą dość duży problem aborygeńskich literatów, któ­ rzy nierzadko wykorzystują swoje utwory jako narzędzie propagandowe, służące celom poli­ tycznym, a dopiero w drugim rzędzie zwracają uwagę na walory artystyczne. To jest pułapka, w którą wplątywali się i nadal się wplątują ar­ tyści na całym świecie: kiedy twórczość zostaje podporządkowana jakiejś konkretnej ideologii, zazwyczaj traci na tym strona estetyczna dzieł. Łatwo wówczas popaść w zbytnie uproszczenia i schematy które sprawia że utwór niezamierzenie stanie się naiwny i groteskowy. Z trudnością ta nie poradził sobie na przykład Lionel Fogarty. W \Jo ooemacie Jestem Imarbara - eeneraca egzystencji możemy przeczytać - „Jestem krewnym wszelkiego stworzenia (...) Świat jest moim narodem Ziemia jest moją matką Czarny człowiek jest z tej ziemi Czerwony człowiek jest z tej ziemi Żółty człowiek jest z tej ziemi Ale gdzie jest dom białego obłąkanego człowieka On ma na myśli zadawanie gwałtu swojej własnej matce ziemi (...)" 15 W utworze tym pełno jest ogranych zwrotów w rodzaju „ziemia jest moją matką", których autorowi nie udało się przedstawić w świeży, intrygujący dla czytelnika sposób, a taką prze­ cież jako poeta miał rolę. Bardzo razi także na¬ zbyt uproszczony podział świata proponowany w wierszu: biały c z ł o w i e k - zły, inne rasy - dobre. Od kogoś pretendującego do miana poety ocze­ kiwać można większej finezji. Podobne „błędy" 15 L . Fogarty, Jestem Imarbara - generacja ezystencji, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 16. Fogarty popełnił, pisząc Memorandum do nas. Na szczęście Australie oddano właśnie Aboryge­ nom. Twórca przedstawia w tym utworze wizję rajskiej utopii, w jaką zmieni się Australia po wygnaniu z niej białego człowieka: „W chwili obecnej w Australii nie mieszka żad­ na biała rasa, odesłano ich statkami w morze lub w kosmos. Z tego powodu nie trzeba było dużo czasu, aby przywrócić życiu naturalny stan. Ży­ cie zaczęło zatem kwitnąć nową miłością, ma­ rzeniami, uczynnością i szacunkiem względem siebie oraz opiekuńczością. Krainy zmieniły się w raj, rzeki, góry, gleby powstały, aby pozdro­ wić aborygeńska rasę. Wróciły szczęśliwe dni, w których Aborygeni polowali, respektując wzajemnie swoje plemiona. Ziemia była wypełniona ich miłością do siebie" . 16 Pomijając fakt, że Fogarty lansuje wyideali­ zowany, nie do końca prawdziwy obraz życia Aborygenów w okresie przedkontaktu (ich co­ dzienność wcale nie była wtedy błogim rajem wypełnionym miłością i pokojem), retoryka jego wypowiedzi jest zbyt naiwna i opiera się na fał­ szywym przekonaniu, że całe zło pochodzi tylko i wyłącznie od białego człowieka. Jeśli wybaczyć można by ją było kilkunastoletniemu twórcy stawiającemu pierwsze poetyckie kroki, to j u ż nie artyście mającemu na swoim koncie wiele publikacji. Zresztą taką naiwność i zbytnią idealizację w przedstawianiu swojej społeczności można zarzucić także twórcom o dużej renomie artystycznej którym raz na jakiś czas zdarza sie słabszy utwór (i akchoćby Nieszczęsna rasa autor stwa Oodgeroo Noonunccal - Kamy Walker). Kolejną trudnością, z jaką stykają się aborygeńscy pisarze i poeci, jest pisanie o wydarze­ niach dramatycznych, których nie brak przecież w historii rdzennych mieszkańców Australii. Nietrudno w takiej sytuacji popaść w nadmierny 16 L . Fogarty, Memorandum do nas, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 173. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �39 Biata forma, czarna treść patos, który niepostrzeżenie zamienić się może w najgorszy, bo niezamierzony, rodzaj śmieszno­ ści - smutne jest to szczególnie wtedy, gdy utwór dotyka spraw naprawdę ważnych i bolesnych zarówno dla białych, jak i czarnych Australij­ czyków. Niestety niektórzy aborygeńscy twórcy balansują na granicy owej niechcianej groteski. Ale przyznać trzeba, że z problemem tym świet­ nie potrafi sobie poradzić kilkoro aborygeńskich wirtuozów słowa, takich jak Mudrooroo Narogin, Archy Weller, Erni Dingo, Bobby Sykes, Lisa Bellear. Dobrym przykładem jest tu Rachela autorstwa Bobby Sykes. J u ż na początku czeka na czytelnika mocne, sugestywne wprowadzenie przywołujące wydarzenie które było przyczyna powstania wiersza: „Rachela zmarła w Rezerwacie Palmowej Wyspy, ponieważ lekarz odmówił przybycia do mej w nocy. Odeszła: 15.02.1974 - ośmiomiesięczna". Po tych słowach następuje właściwa część utworu: „Imię wybrano dla niej z Biblii Z tej dobrej a Świętej księgi Która przybyła do tego kraju Razem z kapitanem Cookiem I z metalowymi siekierkami I z wisiorkami i lusterkami I z pieniędzmi i karabinami Rachela nigdy nie spacerowała w słońcu Ani nie czuła świeżego podmuchu wiatru we włosach (...) Nazwana imieniem z Biblii Tej dobrej i świętej księgi Ludzie którzy ją przywieźli Powinni dokładniej ją przeczytać..." Poetce udało się tu uniknąć zbytniego senty­ mentalizmu, a jednocześnie umiejętnie połączyć wątek cierpienia całej społeczności spowodo­ wany zdarzeniami historycznymi (kolonizacją) z wątkiem indywidualnego dramatu konkretnej osoby. Co więcej, Sykes wykazała, że pomiędzy jednym a drugim istnieje związek przyczynowo-skutkowy. Po zdobyciu Australii Europej¬ czycy zaczęli budować na kontynencie swoją strukturę społeczną, umieszczając Aborygenów na najniższym szczeblu w hierarchii. W efekcie społeczeństwo zostało podzielone na tych, do których należy przybyć z pomoce medyczną bez względu na porę, i tych, do których spieszy się z pomocą, kiedy ma się na to czas" Poetka zwraca uwagę'na inne oblicze rasowej segregacji - nie to rzucaiace sie w oczv polegaiace na zaka¬ zie kupna alkoholu zakazie wstępu na baseny do kawiarni ale to ooarte DO orostu na oboiet ności względem ciemienia konkretnego czarne , nawet ieśli tvm człowiekiem iest niemowie Svkes z w r a c a u w a a e na szczególnie m r 7 ł o w e k a razara n h ł n d e k n l t n r v h i a ł v r h k t ó r z v n n w n ł m a r 1 r h r . e ś L ń . k / k n n l n r ł e miłnśri b l i ź n i ! go, s a r n i a Talentu i pomysłowości w posługiwaniu się słowem nie brak też innym twórcom, przedsta­ wiającym w umiejętny, świeży sposób sprawy, o których wydawałoby się, że nie można j u ż niczego nowego napisać. Zdolności takie z pew­ nością posiada Erni Dingo, którego utwory charakteryzują się oszczędnością słów (specja­ lizuje się w krótkich formach) i niezwykłą siłą przekazu: „Aborygeńskie osiągnięcia Są jak księżyca ciemna strona Choć wszyscy wiedzą, że istnieją Trudno jest kogoś o nich przekonać" 18 1 7 17 B. Sykes, Rachela, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 143. 18 E. Dingo, Aboriginal achievement (przekład własny), [w:] A. Shoemaker, op.cit., s. 161. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �Joanna Rzońca 40 3. Problem trzeci - uczciwość i artystyczna swoboda v e r s u s kulturowe uwikłanie Aborygeńskich twórców dotyczy jeszcze kilka problemów, z którymi muszą się mierzyć. Choć trudno jest opisać je wszystkie w ar­ tykule sygnalizują­ cym tylko niektóre zjawiska, jednego z nich nie sposób wszakże pominąć, gdyż jest on zbyt ważny i ma ogrom­ ny wpływ na osta­ teczny kształt twór­ czości tych artystów. Otóżpoiecie twór¬ ca aborygeński" to nie tylko kategoria określaiaca etnicz ne pochodzenie danego artysty ale nrzede wszystkim newne kulturowe zobowiązanie wo- Dec swojej społecz­ ności, u d czarnycn ligijnej, politycznej czy też jakiejkolwiek innej grupy to równoczesne ograniczenie swobody artystycznej. Istnieje poważne niebezpieczeń­ stwo „zaszufladkowania" takiego twórcy, nada­ nia mu etykietki, poprzez którą analizowana będzie jego twórczość. Część artystów zgadza się na to, są też -8T- • / tacy, którzy na tym • ~» . korzystają, ale dla niektórych m o ż e to być krzywdzą­ ce. Oczekiwanie, że a b o r y g e ń s c y twórcy będą się odwoływać tylko do swojej tradycji i mitycznych wie­ rzeń oraz odczy­ tywanie ich dzieł tylko i wyłącznie przez pryzmat po¬ chodzenia mija się z idea sztuki jako takiej. Znana abo r y g e ń s k a Disarka inoetkaOodperoo Noonuccalstwierdza Ilekroć wv - mienia sie mnie nazwisKo w gazetacnmp mediacn, Th T się, sKicn oczeKuje ze będą oni w swej twórczejdziałalno­ OK l * jaKo»poetKęaPości sięgali po moty­ rygensKą«, zawsze wy i symbole wywo¬ przyczepiają mi ILUSTR. TOMASZ BOHAJEDYN dzące się z kultury . . . . ' ! ja me myślę o sobie jako o »poetce aborygenich przodków. Co znamienne, oczekiwania takie mają odbiorcy nie tylko czarni, ale także biali. skiej«... u w a ż a m , ze jestem po prostu poetką, W sztuce jest tak, że każde zobowiązanie która jest dumna z tego, ze ma pochodzenie artysty wobec jakiejś społecznej, etnicznej, re­ aborygenskie . t C 19 L . Maligłówka, Gdzie jesteśmy? [w:] Wśród pustyń, buszu, lasów Kim jesteśmy? i ogrodów, - czyli o poszukiwaniu tożsamości we współczesnej l , V k U k V A C poezji aborygenskie/, s. 124-125. BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �41 Biata forma, czarna treść Problem ten sięga jednak głębiej. Nie cho­ dzi bowiem tylko o oczekiwania odbiorców, ale o postawę samych twórców, którzy chcąc sprostać stawianym im wymaganiom, wpadają w pewnego rodzaju kulturowe uwikłanie, stając się niekiedy niewolnikami własnego wizerunku. Niektórzy potrafią wybrnąć z tej trudnej sytuacji obronną ręką, ale nie wszyscy. W czym przejawia się owo uwikłanie? Głównie w tematyce dzieł. W malar­ stwie jest to „obowiązkowe" nawiązywanie do tradycyjnej sztuki Aborygenów poprzez korzy­ stanie z charakterystycznych dla niej rozwiązań estetycznych. Na płaszczyźnie literatury przeja­ w i a się to koniecznością występowania w utworze przynaimniei iednego z nastepuiacych elemen¬ t ó w : odwołania do kategorii Dreamtime drama¬ tyczne wydarzenia czasów kolonialnych utrata kulturowej niewinności problem skradzionego ookolenia" walka o ziemie serapacia rasowa Żaden aborygeński twórca nie potrafi uwolnić się od tych tematów. Ten fakt 'sam w sobie nie iestiednak zarzutem. To zrozumiałe że arX. vs ta sięga w twórczości do osobistych doświadczeń elementem wspólnym. Chociaż jest to pojęcie odwołujące się do zjawiska czasu, paradoksal­ nie ma charakter atemporalny, nie można go umiejscowić w ż a d n y m konkretnym miejscu naszego (zachodniego) rozumienia czasu i chro­ nologii. Dreamtime to epoka, w której przeszłość miesza się z teraźniejszością, a równocześnie zawiera w sobie przyszłość: „Przeszłość, teraź­ niejszość i przyszłość współistnieją, a odwieczny czas snu (Dreamtime) znajduje w przeszłości ucieleśnienie w bohaterach zaś w teraźniejszo­ ści w nowo wtajemniczonych, a jeśli łączność między przeszłością a teraźniejszością nie zo­ stanie przerwana to znajdzie swe kolejne ucieleśmenie w przyszłości" . Sen jest również dla Aborygenów formą komunikacji. Poprzez sen Dorozumiewaia sie om zarówno z członkami swoiei społeczności iak i z ziemia z która sa szczecinie zwiazań Motvw snu noiawia sie w aborweńskiei literaturze nod różnymi nosta ciami W powieści Mudrooroo Wild Cat Falling sen downem bohatera staie sie dla niesro klu a iaK tak się sie przecież orzeciez uzieio to, wydane po pierwszy w iyo:> roKu uznawane jest pierwszą powieść aborygensKą . jest to nistona młodego dziewiętnastolatka półkrwi, Który me może odnaleźć się we współczesnym spoleczenstwie australijskim. Ale symbolika snu pojawia się najczęściej w odniesieniu do pojęcia Okresu Marzeń. Wspo­ mniany wcześniej pisarz Mudrooroo wyróżnia w historii Australii dwa przełomowe wydarze­ nia: nadejście epoki lodowcowej oraz przybycie Europejczyków, od czego zaczęła się brytyjska kolonizacja kontynentu. Aborygeńska poetka Lisa Bellear dzieli ten ostatni okres na siedem pokoleń, na które przypada po 30 lat (co W SU¬ mie daje 210 lat kolonizacji) . Każde pokolenie sKiaoa, dzieie A Aborygenów dzieje borygenów peine są spmeczne niesprawiedliwości Którą twórców mogio zapewne odczuć taKze na własnej s K o r z e ^ n o d z i jednaK o to, jaK czarni pi­ sarze i poeci radzą sobie z tymi elementami c z y opierają o nie swoją twórczość z potrzeby serca , czy tez dlatego, ze tego od men, jako twórców aborygenskich, się oczekujer Pierwszym z wymienionych motywów po­ wtarzających się w czarnej australijskiej twór­ czości jest Dreamtime, czyli koncept Epoki Snu, czy t e ż - Okresu Marzeń. W przeciwieństwie do wyobrażeń o stworzeniu świata, które różnią się od siebie w wierzeniach grup w poszczegól­ nych częściach Australii, Dreamtime wydaje się 20 f 7 p ; , .Lookreśleni, TWłn to JLłane samooKresienia. 22 20 J.R. Lewis, Encyklopedia snu, Cibet, Warszawa 1998, s. 20. 21 Z. Białas, Słowo aborygeńskim, 22 A. Podgórniak, Mit jest publicznym snem, a sen prywatnym mitem. Ośnie, o tym, jak (trudno) być pisarzem s. 114. 3 (13) 3DD8 Dreamtime we współczesnej Wśród pustyń, BARBARZVNCA buszu, lasów marzeniu i micie, czyli literaturze australijskiej, [w:] i ogrodów, s. 109. �42 Joanna Rzońca próbuje otrząsnąć się z tragedii utraty pewnej epoki, która trwała, zanim przybyli Brytyjczycy. Bellear w wierszu Nieuchronność (Inevitability) oskarża białych o odebranie Aborygenom właś­ nie ich snów: oraz „ich wąż". Europejczycy przywiedli ze sobą do Australii szeroko pojęty grzech i spowodowali nie tylko utratę tożsamości Aborygenów, ale też ich pierwotnej niewinności. Ten problem poru­ sza w swoim liryku Zaglada (Desolation) Jack Davis: „Mieliśmy wizję Mieliśmy sny Marzenia A potem nadeszła kolonizacja" . „Własną ziemię uczyniliście nam obcą. Kroczymy po niej niepewnie z na wpół białym umysłem. Gdzie jesteśmy? Kim jesteśmy? Ginącą rasą. 23 Bellear podkreśla jednak, że jeszcze nie wszystko zostało stracone, że jeszcze istnie­ je możliwość powrotu do Dreamtime na dro­ dze pełnego politycznego i społecznego rów­ nouprawnienia. Symbolicznie daje świadectwo tej nadziei j u ż w tytule, jaki nadała zbiorowi swych poezji: Dreaming in Urban Areas. Takie przekonanie poetka wyraża też w wierszu The Dream, nawiązującym j u ż w pierwszych sło­ wach do słynnego przemówienia Martina L u thera Kinga, który przewodził ruchowi na rzecz równouprawnienia czarnej ludności w Stanach Zjednoczonych. Jednak w stwierdzeniu poetki: Yes I have a dream iest coś wiecei niż tylko wizia lepszei przyszłości Aborygenów Dla Bellear Aborygenki, słowo dream jest nośnikiem innego zgoła znaczenia. Siła tego stwierdzenia ( ) jest oodwóina Po oierwsze ooorzez intertekstual n o ś ć j e s t t o zapowiedź zmagano równe prawa Po drugie jest to nawiązanie do dreamtime i dreaminp podkreślenie faktu że siła Aborygenów leżv w duchnwei sferze w zhinrnwvm śnie/ma rżeniu, w sferze niedostępnej białym" . 24 Do Kinga nawiązuje też wiersz Bobby Sykes, która jednak pisząc / too have a dream odnosi się do czasów przedkolonialnych. Dla Sykes Au­ stralia przed rokiem 1788 była Rajem, w którym nagle pojawił się „biały Adam" i „biała Ewa" 25 Przed nami i za nami tylko pustynia (...) Dość mamy ławek w parku - naszych łóżek, Cieszy nas zachód słońca, zwiastun mroku. Najbielsza Panienko od Metylu! Zachowaj nas od zimna i łez. Ochroń przed nienawiścią I ześlij szybką śmierć" . 26 Utrata pierwotnej niewinności to kolejny temat chętnie podejmowany w aborygeńskiej literaturze. Źródeł wszelkiego rodzaju grze­ chów twórcy dopatrują się w wytworach cywi­ lizacji białego człowieka. Dobitny wyraz daje temu Jennie Hargraves Nampijinpa w wierszu Dziecko, zostaw magnetofon w spokoju. Autorka wymienia po kolei przedmioty będące produk­ tami zachodniej cywilizacji, od tych najbardziej niewinnych (zaczyna od magnetofonu), na al­ koholu kończąc. Wiersz stylizowany jest na ro­ dzicielskie upomnienie - oto rodzic pełen troski i obaw o przyszłość swego dziecka napomina je, by trwało przy pozytywnych wartościach które zaoferować mu może jedynie kultura aborygeńska: 23 L . Bellear za: A. Podgórniak, op.cit., s. 109. 25 Ibid., i. 110. 24 A. Podgórniak, op.cit., s. 109. 2 6 J. Davis, Zagłada, [w:] L . Maligłówka, op.cit., s. 122. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Biata forma, czarna treść „Zostaw rzeczy białego człowieka Muzykę, grog, papierosy, wideo I te wszystkie inne rzeczy też! Chodź z nami świętować Chodź na polowanie, chodź zatańcz Chodź, żebyś znał Swoją własną kulturę" . 27 27 J. Hargraves 43 I tu pojawia się kwestia pewnego rodzaju uczciwości artystycznej. W większości utworów świat Aborygenów, ich kultura, wierzenia, sys­ tem wartości są mocno idealizowane. Współcze­ sna rzeczywistość jest jednak nieco inna. Przede wszystkim stereotypowy wizerunek Aborygena biegającego półnago po buszu, w którym żyje Nampijinpa, Dziecko, zostaw magnetofon w spokoju, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 133. 3 (13) 3DD8 BARBARZVNCA �44 Joanna Rzońca w zgodzie ze wszystkimi żyjącymi tam istotami, jest bardzo mylący. Obecnie większość Aboryge­ nów mieszka w miastach, a największe ich sku­ pisko znajduje się w Sydney (około 35 tysięcy) . Druga taka duża społeczność (około 30 tysięcy) zamieszkuje miasta i miasteczka ciągnące się wzdłuż wschodniego wybrzeża od Sydney do granicy ze stanem Queensland. Aborygeni ci prowadzą miejski tryb życia i mają problemy typowe dla mieszkańców miast, wzmocnione jednak „piętnem" swego pochodzenia. Nie za­ tracili oni bowiem swej „aborygeńskości" i czują potrzebę jej zachowania, nawet gdy wpisują się w główny nurt australijskiego społeczeństwa na. przykład poprzez swoją prace Zazwyczaj Aborygeni prowadzący wielkomiejski tryb życia me zatracili ooczucia aborygeńskości czuia sie i określaia jako australii scv Aborygeni Ich sa mookreślenie nie zależy tez od cech fizycznych czv koloru skóry Raczei odnosi siedowsnólnvch doświadczeń posiadania wsnólnych krewnych onowieści pochodzenia historii onresii L ' kryminarii i wielu innych czynników NaiczV ścili ahnrloeńsknść J t źródłem nr.yiemn J o 28 sciej aoorygensKosc jest z r o a i e m p r z y j e m n e g o starożytnego dzied^ Życie Aborygenów w miastach ma jednak tak­ że swoją ciemną stronę. Społeczność tę charak­ teryzuje niestety duże upośledzenie materialne, uzależnienie od opieki społecznej i innych form wsparcia oraz ogólna niezaradność życiowa. Do­ chodzi do tego duża płodność - w aborygeńskich rodzinach przychodzi na świat o wiele więcej dzieci niż w rodzinach białych (w latach 90. X X wieku 40% Aborygenów miało mniej n i ż 15 lat). Powszechne jest zjawisko nieuczęszczania do szkoły lub kończenia edukacji w 15. roku życia. Aborygeni rzadko są właścicielami d o m ó w (posia­ 28 G. Perram, Rola spółdzielni mieszkańców miast: Aborygeńska w Newcastle, [w:] Wśród pustyń, w życiu aborygeńskich Spółdzielnia buszu, lasów danie własnego domu jest charakterystyczne dla niemal wszystkich Australijczyków), a bezrobocie wśród nich wynosi około 23% (gdyby wliczyć Abo­ rygenów zatrudnionych przy robotach publicz­ nych, ta liczba wzrosłaby do 40%). Problemem jest także przestępczość, szcze­ gólnie nieletnich (dość częste jest wśród nich zja­ wisko samobójstw w więzieniach), alkoholizm, narkomania oraz choroby i wysoka śmiertelność wśród niemowląt, co wynika z niskiego poziomu higieny. Także średnia długość życia ludności rdzennej jest znacznie niższa n i ż u reszty Au­ stralijczyków i wynosi dla kobiet 60 lat, a dla mężczyzn 57 lat. Złe warunki materialne, a na¬ wet bieda, biorą się też ze specyfiki aborygeńskiej kultury i odmiennego podejścia do życia. Otóż w tradycyjnych społecznościach aborygeńskich co yv dużej mierze przeniesione zostało także do miejskich środowisk, osoba posiadająca indywi­ dualne bogactwo nie wzbudza szacunku i jest spychana na margines £rru py a wieź grupowa iest dla Aborygenów niezwykle istotna Ta mmei atrakcyina strona soołeczne, natury Aborygenów iest dla wielu twórców tematem wstydliwym To oczywiste exlvż łatwiei iest pamiętać o tym' co nozvtvwn'e Sa iednak i tacy artyści k t ó r z y no L m u i a w'„tworach t a k ż e i te trudna przecież tematykę O z y n i to na n r z y k ł a d Rohert W a l k e r w wierszu O^ay bądźmy uczciwi- „Okay, bądźmy uczciwi Nie jestem święty (...) Nie urodziłem się w niebie Okay, okay! A więc bądźmy uczciwi: Byłem i z tej i z tamtej strony, Od jedenastego roku życia 2 9 Za: G. Perram, op.cit., s. 84. Awabakal i ogrodów, s. 83. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Biata forma, czarna treść 45 I byłem nikczemny, Pełen nienawiści I w całej okazałości niebezpieczny (...)" °. „Po przeciwnej stronie ulicy Ponad głowami samochodami Rzucając mi spojrzenie Pozdrowienie zaciśniętą dłoń Uśmiech... 3 W niektórych powieściach, wierszach i dra­ matach obok tematów związanych z rozlicze­ niem krzywd wyrządzonych przez białych znaj­ duje się też miejsce na krytyczne spojrzenie na swoich współplemieńców. Pisarze nawołują innych Aborygenów, by zmienianie świata za­ cząć od siebie. Ważną kategorią jest tu poczucie własnej godności, dumy z tego, że jest się Aborygenemi „Podnieś głowę, bądź hardy Pokaż im, że jesteś czarny" . 3 1 Ta aborygeńska duma powinna towarzyszyć k a ż d e m u czarnemu Australijczykowi, nieza­ leżnie od tego, co robi i gdzie się znajduje. Dzięki poczuciu godności można wyzwolić się ze sztucznej przestrzeni miasta, pokonać para­ liżujący stan zagubienia i przekonania o braku własnej wartości. Do przechodzenia przez życie z podniesioną głową nawołuje wszystkich czar­ nych Bobby Sykes w utworze Pewnego dnia. W wierszu podmiot liryczny opisuje spacer po jednej z głównych ulic „w dzielnicy Biała W i l ­ la" - poetka pisze o poczuciu obcości w białym świecie, względem którego czuje się czymś gor­ szym mniej zna.cza.cym Stan ten zmienia się po dojrzeniu po przeciwnej stronie innego Abory gena który gestem solidarności przywraca pod miotowi lirycznemu pewność siebie i poczucie własnej wartości: 3 0 R. Walker, Okay, bądźmy uczciwi, [w:] T. Podemska- -Abt, op.cit., s. 154. 31 32 Artystyczna działalność Aborygenów jest z pewnością zjawiskiem ciekawym i jeszcze w Polsce stosunkowo mało znanym. Choć wpi­ suje się w nurt sztuki postkolonialnej, jej cha­ rakterystyczny kontekst kulturowy sprawia, że wykracza poza ramy tego zjawiska. Całości tej problematyki nie da się zanalizować w jednym artykule, dlatego też przedstawione tu aspekty sztuki aborygeńskiej traktować należy jedynie jako zaznaczenie pewnych problemów, a nie jako głębszą analizę. Ze względu na rozmiary tekstu wiele aspektów dotyczących współczesnej sztuki rdzennych mieszkańców Australii zostało tu pominiętych, a niektóre tylko wymieniono, co nie znaczy wcale że sa one nieistotne. Jednak chcąc zachować przejrzystość i logiczną spój ność należało dokonać pewnei selekcii informacii i przedstawić tylko te problemy które wydaia s e naiistotmeisze naibardziei reprezentatywne Selekcja ta jest oczywiście subiektywnym wyboautorki. 32 B. Sykes, Pewnego dnia, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 144. J. Carlson, * * * (podnieśgłowę), [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 127. 3 (13) 3DD8 Czarny Bracie Byłeś majestatyczny Twoje iskierki rozjaśniły ulicę Białej Willi I nie szłam już dłużej wzdłuż ulicy Ale Bracie Ja szłam teraz przed siebie!" . BARBARZVNCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/967bd29e8f673f8e0b065921feff4109.pdf 70831cdd4b14e5672818d1045901ba7f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5563 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5173 Title A name given to the resource Bycie tam/w Polsce/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.59-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartkowski, Fran Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Fran Bartkowski BYCIE TAM/ W POLSCE „Jak to było, być tam?", zapytała moja studentka. Tam to Auschwitz/ Birkenau; tu to sala wykładowa w Newark w stanie New Jersey w styczniu 2004. Omawiając wspomnienia i autobiografie kobiet, w trze­ cim tygodniu semestru przeszliśmy z Dziennika Anny Frank do książki Charlotty Delbo After Auschwitz [Po Auschwitz]. Na poprzednich zajęciach wspomniałam, że minionego lata odbyłam podróż do świętego miejsca Polski. Wyczułam zdu­ mienie połączone z szokiem i przerażeniem. Jeszcze tego samego dnia dałam im do oglądania kilka fotografii pól, ba­ raków i ruin krematoriów Birkenau. Gdy fotografie wędrowa­ ły po klasie, my dyskutowaliśmy o pierwszym tomie książki Charlotty Delbo None ofus will return [Nikt z nas nie powró­ ci]. Mówiliśmy o paradoksie, o jałowej przestrzeni w języku i historii, którą Delbo odmalowuje w powojennym Paryżu, gdzie za pomocą słów przeistacza swoją traumę, wyczeku­ jąc końca roku. Kiedy moja studentka niewinnie zapytała „Jak to było, być tam?", temat ten wszedł d o naszej dyskusji jako non sequitur. Sięgając po swój pedagogiczny przywilej, wybra­ łam konsekwencję i uzyskałam trochę czasu; zapewniłam ją i grupę, że powrócę do odpowiedzi nieco później. Na pięć minut przed końcem zajęć, kiedy wiedzieliśmy, że spotkamy się dopiero w przyszły wtorek, wróciłam do odpowiedzi. Starając się być sumiennym nauczycielem, powtórzyłam pytanie i wzięłam kilka niespiesznych, głębokich oddechów - „Jak to było, być tam?". Niniejszy esej stanowi kolejną próbę znalezienia odpo­ wiedzi na to celne pytanie. Była to podróż autoetnograficzna i historyczna - odbyłam ją w połowie lipca 2003. W przecią­ gu dwóch tygodni podróżowaliśmy na w s c h ó d , w napiętym oczekiwaniu jadąc z Paryża przez Pragę i Ołomuniec do Kra­ kowa. Wtedy to miał miejsce punkt zwrotny - jeden dzień spędzony w Auschwitz-Birkenau. Ale aby opowiedzieć, jak to było, być tam - stać i spacerować cały dzień po obozie Auschwitz-Birkenau - muszę cofnąć się wstecz, co pozwoli mi posuwać się coraz bardziej d o przodu. Przez całą dekadę wiedziałam, że tam pojadę. Polska od zawsze znajdowała się w moich planach, gdyż rodzice spę­ dzili tam swoją młodość. Dla nich jednak - tak jak dla więk­ szości znanych mi osób, które przeżyły Holokaust - Polska była miejscem, do którego nie mieli najmniejszej ochoty wra­ cać przez resztę swego dorosłego życia po wojnie. Jednak­ że u niektórych otwarcie granic Europy Wschodniej w latach 90. oraz podeszły wiek zmieniły stosunek do przeszłości. Myślałam, że wybiorę się w tą podróż z ojcem, wychowa­ nym w Sosnowcu, do którego po 1942 roku nigdy nie wrócił; mówił, że jeśli zdrowie mu pozwoli, pojedzie tam, jak skoń­ czy siedemdziesiątkę. Lecz gdy w połowie lat 90. zbliżały się jego 70. urodziny i nadszedł czas na planowanie wyprawy, wyznał mi, że nie czuje się na siłach. W gruncie rzeczy mój ojciec nigdy nie był obieżyświatem w jakimkolwiek znacze­ niu tego słowa. Mieszkał w trzech krajach i posługiwał się kilkoma językami, lecz od kiedy jako emigrant przybył do Ameryki w 1950 roku, opuścił ją tylko raz. Choć urodziłam się w obozie dla przesiedleńców w Ba­ warii, rodzice przeprowadzili się d o USA, kiedy miałam dwa lata. Moje podróże po Europie zaczęły się w 1967 i kontynu­ owałam je do wczesnych lat 70. Były to czasy, kiedy moja żydowska tożsamość wyrażała się - jeśli w ogóle się wyra­ żała - w tym, jak bardzo od zawsze czułam się nie-Amerykanką. W tamtym czasie Europa wydawała mi się swojska i frapująca. W roku 1971 na krótko zawitałam do miasteczka, w którym się urodziłam. Znalazłam się tam żądna przygód, bez zobowiązań, w znikomy sposób świadoma tego, że mam szczęście, że żyję. Będąc dwudziestotrzylatką z amerykań­ skim paszportem, zapytałam równie młodego niemieckiego żołnierza, czy mogłabym pospacerować wokół bazy wojsko­ wej, w której według moich mglistych przeczuć mieścił się ów obóz przejściowy. Kiedy zmieszany odpowiedział, że tu­ ryści nie mają wstępu do tego miejsca, przeżyłam coś w ro­ dzaju łagodnego szoku kulturowego. Nie zwracając uwagi na osobliwość spotkania z tym żołnierzem - gdy język i hi­ storia nie były adekwatne do zgłębienia tego, co zaszło mię­ dzy nami - oddalając się od niego, zdałam sobie nagle spra­ wę, że kiedy moi rodzice mieszkali w tym miasteczku, byli w moim wieku i mieli już za sobą obozy. Obozy te zawsze nazywałam „obozami koncentracyjnymi" - zwrot ten był czę­ ścią mojego dziecięcego słownika, zawsze wymawiany jak­ by na głębokim oddechu, nie posiadał jeszcze skrótowej for­ my „Holokaust". Przez 30 lat spotkanie to istniało w postaci anegdoty, do której często wracałam, dziwiąc się, że tak zwyczajnie przyjechałam i wyjechałam z miasteczka Landsberg am Lech. Tymczasem jesienią 2002 roku wróciłam do Landsberga. Szukałam wydanej niedawno książki o tym miejscu, o której po raz pierwszy usłyszałam w Berlinie. Nie tylko znalazłam książkę, ale szczęśliwym trafem spotkałam miejscowego emerytowanego nauczyciela historii, którego córka, Edith Fłaim, była autorką tej ilustrowanej historii miasta zatytuło­ wanej A Place like any Other [Miejsce jak każde inne]. Dzięki pomocy jego i jego przyjaciela Antona Lichtensterna - człon­ ka rady miasta i autora pieszego przewodnika po Landsbergu - opuściłam miasto obładowana materiałami na temat okresu powojennego, w tym kopiami mojego aktu urodze­ nia i aktu ślubu rodziców. Książka Raim stanowiła fotograficzną historię tego mia­ steczka, które było zarazem podobne i różne od innych nie­ mieckich miasteczek epoki nazistowskiej. Przed wojną Landsberg był często odwiedzany przez zwolenników Hitlera, któ­ ry odbywając w mieście karę więzienia, podyktował tu Mein Kampf. Po wojnie miejscowy garnizon wojskowy został prze­ kształcony w jeden z największych obozów przesiedleńców w amerykańskiej strefie okupacyjnej. To właśnie ta wizyta BAWZfŃCĄ PISMO ANTROPOLOGICZNE �i Fran Bartkowski w Niemczech w 2002 roku, kilka lat po tym, jak w wieku 74 lat umarł mój ojciec, doprowadziła do mojej decyzji o odwie­ dzeniu Polski minionego lata. A więc „jak to było, być tam"? Pewnego popołudnia gdzieś na polskiej wsi. Był sobotni poranek, 8:30. Nasz samochód jako pierw­ szy zatrzymało się na niewielkim parkingu; jakiś autokar wysadził właśnie pasażerów, który udali się do Muzeum Au­ schwitz-Birkenau. Próbując ogarnąć fakt, że się tam zaleźli­ śmy, zawahaliśmy się na moment - nie wiedzieliśmy, w którą stronę ruszyć. Nie wyciągaliśmy aparatu aż do momentu, kiedy dowiedzieliśmy się, że jedziemy kilka kilometrów da­ lej, z Auschwitz do Birkenau. Lecz przez następne kilka go­ dzin przemierzaliśmy obie strony ulicy, na której znajdowały się prymitywne ceglane baraki obozu - obecnie pawilony poświęcone państwom, których obywatele zginęli w tej hekatombie. Nie wiedziałam o tym tamtego ranka, ale po połu­ dniu obóz Auschwitz I stopniowo zaczął nabierać niemalże intymnej skali, po tym, jak wchłonęliśmy ogrom przemysło­ wego obozu śmierci w Birkenau. Byliśmy piątką przyjaciół, którzy przemierzali, w grupie lub pojedynczo, kameralne uliczki kompleksu wojskowego w Oświęcimiu - mieście przemianowanym i przerobionym na Auschwitz. Byliśmy piątką odizolowanych ludzi, których wyobraźnie rejestrowały okruchy historii, które tu przynieśliśmy: Eva, Nick, Andy, Jim i ja. Tego dnia przynieśliśmy różne rzeczy. Eva i Nick byli już w Auschwitz poprzedniego lata, lecz było wte­ dy późno i nie zdążyli zobaczyć Birkenau - chcieli wrócić tam z nami. Przyjechali więc nocnym pociągiem z Ołomuń­ ca do Krakowa i wyruszyliśmy po śniadaniu; towarzyszył nam lekki niepokój, czytaliśmy na głos kolejne opowiadania Kafki w wynajętej niebieskiej Skodzie; pięcioro nas stykało się na siedzeniach; nasze głosy kolorowały powietrze. Przez więk­ szość dnia jechaliśmy w milczeniu; czasem odzywaliśmy się, a słuchający z reguły milczał do momentu, gdy czuł potrze­ bę zabrania głosu. Trzymaliśmy się blisko siebie, starając się zachować dystans. W dużej mierze byliśmy sami pośród ogromu tego, o czym wiedzieliśmy, że nie było miejscem dobrowolnej samotności. Nie wiem, czy potrafiłabym odpowiedzieć na pytanie, jak to jest, być tam, nawet wówczas kiedy tam stałam, szłam wzdłuż torów, patrzyłam na żwir przebijany przez dzikie kwia­ ty, spoglądając na bezkresne pola i próbując zapamiętać wskazówki ze schematu sytuacyjnego przy bramie. Więc tu były kobiety z Węgier, tu znajdował się obóz Cyganów, a tu francuskie więźniarki (wśród nich Delbo) - mapa bez wąt­ pienia jednego z najniższych kręgów piekła XX wieku. Za­ stanawiam się, jak „gdzie indziej" staje się doświadczeniem, w miarę jak opisujemy je, wróciwszy z powrotem. Spoglądaliśmy na siebie i doglądaliśmy się nawzajem, podczas gdy nasze wyobraźnie próbowały zrozumieć to miejsce, o którym Jim powiedział, że ma przeczucie, jakby znał je od zawsze. Czy w naszej wyobraźni po Holokauście nosimy sceny z połowy lat 40. XX wieku? Poprzednie stule­ cia składowały nadwyżki swoich bezimiennych, niezliczo­ nych zmarłych w katakumbach; artyści wojny i ciała ukazy­ wali ich za p o m o c ą pióra i pędzla. Fotografia i kino przy­ oblekły się w cielesność i sprawiły, że przeszłość przesuwa się na naszych oczach. A teraz w epoce aparatów cyfro­ wych potrafimy w e d ł u g własnego kaprysu w y c h w y t y w a ć i wymazywać to, o czym już wiemy, że wykracza poza wy­ powiadane słowa. A jednak każde z nas zostało tu przyciągnięte przez sto-1 wa, które czytaliśmy, którymi myśleliśmy, uczyliśmy i z który-1 mi od lat zmagaliśmy się. Jim i ja, nigdy o tym otwarcie nie I mówiąc, jakoś wiedzieliśmy, że kiedyś razem pojedziemy do Auschwitz. On urodził się w niewielkim miasteczku w Karoli-[ nie Północnej w 1945 roku - ja w obozie dla uchodźców | w Bawarii w 1948. Poznaliśmy się, ucząc francuskiego, teraz od już 20 lat jesteśmy dozgonnymi przyjaciółmi - poświęcili-l śmy mnóstwo czasu na opisywanie hańby i Shoah. Nasi zna-l jomi przebywali wówczas w Pradze. To było idealne lato na wizytę w Auschwitz. Chcieliśmy pojechać stamtąd do Krako-[ wa. To był odpowiedni moment. Dla mnie podróż ta była kro­ kiem wstecz w język moich rodziców i rodzinne miasto mojej | matki - Kraków. Rozważmy powikłania lingwistyczne, polityczne i histo-| ryczne: był lipiec 2003. Polskie wojsko zostało niedawno wysłane do Iraku, aby wspomóc Amerykanów. Pewien star-1 szy Polak, słysząc jak mówimy po angielsku na parkowej! ławce, przyłączył się do nas na chwilę, wystarczająco długą,! by zdążył wypróbować na nas swój skromny angielski: Geo-| rge Bush-great man [George Bush - wielki człowiek!] Przez naszą nieznajomość polskiego, wszystko, co chcieliśmy mu| odpowiedzieć, musiało pozostać niewypowiedziane. Byćl może jeszcze bardziej niesamowitą rzeczą była muzyka do­ chodząca z pobliskiego placu - Hava Nagila na akordeonie, Nie wiedzieliśmy wówczas, że coroczny Festiwal Kultury Ży-| dowskiej zakończył się przed paroma dniami tuż przed na-f szym przyjazdem. Wiedzieliśmy jednak, że byliśmy częścią|' zjawiska turystyki obozowej. W recepcji hotelu znajdowały się fotosy przedstawiające miejscowe atrakcje i informacja! o autokarach wycieczkowych do Zakopanego; tuż obok le-| żała broszura o Oświecimiu-Brzezince, Auschwitz-Birkenau, t Szczęśliwy splot przypadków akademickich naprowadził! nas na Mariusza Czaję, który jesienią wybierał się do USA| by prowadzić badania do pracy doktorskiej. Spotkaliśmy j w barze, w którym wdaliśmy się w rozmowę; później opro-1 wadził nas wieczorem po Rynku Głównym. Przeszukiwałam I kawiarnie, zastanawiając się, gdzie moja matka mogła wy­ chodzić z rodziną podczas specjalnych okazji. Gdzie mój I d z i a d e k - ż y d o w s k i prawnik, który być może mieszkał gdzieś! na Kazimierzu - mógł zabierać moją mamę i jej siostrę bliź-f niaczkę, kiedy były dziewczynkami w Krakowie lat 20.? Pod-1 czas tej dwudniowej wizyty nie znałam polskiego wystarcza­ jąco dobrze, by dowiedzieć się, gdzie mogli mieszkać, ani I hebrajskiego, by odnaleźć rodzinne groby na żydowskim cmentarzu, na którym być może chowane były poprzednie pokolenia. Lecz nie szukam takich szczegółów - szukam let­ niego światła, zapachu ulic, rynków i piekarni, dźwięku prze­ chodniów w różnym wieku i z różnych środowisk mówiących po polsku do mego ucha, właściwości kamienia, drewna, metalu ziemi i rzeki, smaku pierogów na ulicy, wyrazów twa­ rzy t y c h , p o ś r ó d których ktoś taki jak ja m ó g ł dorastaćj w innym świecie i czasie. „Jak to było, być tam?" W Auschwitz, wczesnym rankiem, znalazłam się samaj w komorze gazowej. Pomieszczenie było puste, oświetlone kilkoma nieosłoniętymi żarówkami u sufitu; pośrodku na podłodze znajdowała się żelazna kandelabra, w której mi­ gotały światełka wiecznych lampek. Jakaś cząstka mnie czu­ ła, że mogłabym po prostu zemdleć i zostać właśnie tu, ogar­ niając to, co miało tu miejsce. To pomieszczenie, ta komora - przestrzeń, której wymiary zmierzyłam swoimi krokami, wspomnienie jej ciemnej pustki, która potrafi dziś do mnie powracać. Numer 10/2005 �BYCIE T A M / W P O L S C E najbardziej zagadkowy był pewien piskliwy dźwięk - nie wie­ dzieliśmy, co słyszymy, zwierzę czy maszynę - lecz to coś wyrażało grozę doświadczaną przez nas w tym miejscu. Uznaliśmy, że to musiała być jakaś piła z pobliskiego gospo­ darstwa - ale to jak przeszywała powietrze tego letniego dnia tak bardzo współgrało z niepokojem, który towarzyszył na­ szemu pobytowi tam. Wyrażało żałobną niezwykłość, która wypełniała ciszę wokół nas. W Birkenau, po południu, tak wiele rzeczy rozdziera ser­ ce i umysł; rząd za rzędem trzypoziomowych pryczy, na któ­ rych spali ludzie, pożyczając ze zbiorowego życia ciepło, z trudem przepływające z ciała do kości i z powrotem. Rozkle­ kotany wózek stojący przed budynkiem z wieloma komina­ mi, który służył za kuchnię. Ten wózek z pewnością przewo­ ził zwłoki. Droga idąca przez środek obozu - Lagerstrasse tu dokonywała się selekcja i stąd szło się bezpośrednio do miejsca śmierci. Lecz oprócz obrazów były też dźwięki: pta­ ki, krowy, psy gdzieś w pobliżu, zza ogrodzenia wciąż okala­ nego drutem kolczastym, który niegdyś był pod napięciem; gdy szliśmy do krematoriów i pobliskiego miejsca pamięci Istnieje fotografia pewnej chwili tego dnia, na której czte­ ry osoby spośród naszej piątki znajdują się fizycznie bardzo blisko siebie, a jednocześnie każda z nich stoi osobno, spo­ glądając w różnych kierunkach, marszcząc brwi, mrużąc oczy. Na naszych twarzach maluje się zawahanie przed po­ ruszeniem się, mówieniem, zdobyciem się na wypowiedź. Nie wyobrażałam sobie, że znajdę sposób na to, by opowie­ dzieć ten dzień; a słowa, które przychodziły, zdumiewały mnie swoją eliptyczną orbitą, po której krążyły wokół „ t a m " tego miejsca. Zbyt wiele miejsc na ziemi kryje w sobie pola śmier­ ci; upamiętnianie śmierci na masową skalę w coraz więk­ szym stopniu staje się częścią publicznego dyskursu, szcze­ gólnie po 11 września 2001. Być może moja pewność, że o d b ę d ę tę pielgrzymkę, jest dla mnie bardziej zrozumiała teraz, gdy skupiam się na mojej teraźniejszości, na tych go­ rączkowych wysiłkach, aby stworzyć miejsce, które ludzie będą odwiedzać, aby upamiętniać zmarłych. Dzieje się to tu, gdzie mieszkam, po drugiej stronie rzeki od miejsca, któ­ re być może już zawsze będzie nazywane Ground Zero, jak gdyby te słowa przez ten czas czekały na swój odpowiedni desygnat. Fran Bartkowski Spacerując po Krakowie Walking in Krakow Gdy przyjeżdżamy wita nas szara chmura To tylko smog. A gray cloud greets us on arrival. It's only pollution. Potem nadchodzi burza oglądamy ją z holu w hotelu. To tylko pogoda. Then comes a thunderstorm we watch from the hotel lobby. It's only weather. Wyruszamy na poszukiwania. W naszej przygodzie czujemy się niepewnie. „Jesteśmy w Polsce" powtarzamy sobie. We begin to explore. We are tentative in our adventure. „We are in Poland," we reiterate. A kiedy Polak we francuskim berecie nalega, by uścisnąć nasze amerykańskie dłonie i pocałować moje, widzę w jego ukłonach i skłonach łuk pleców mego ojca gdy idzie ze splecionymi z tyłu rękami nieomylna oznaka wolnego czasu And when the Pole wearing a French beret insists on shaking our American hands, and kissing mine, I see in his bowing and bending the arc of my father's back as he walks hands clasped behind him some sign of leisure time naśladując staruszków których podglądał w pewnej mieścinie mniej światowej niż to miasto mające za sobą epizody krzywdy i klęski chluby i chwały. imitating the old men he watched in a small town less worldly than this city with its histories of sacking and surrender and glory and grandeur. PISMO ANTROPOLOGICZNE �Fran Bartko' Chodzę krokami mojej matki zgadując dokąd wiodły ją z Kazimierza niedzielne spacery gdy odważnie wypuszczała się na szeroki świat. it s my mother s steps that I am walking in wondering where from Kazimierz she might have strolled Sundays adventuring into broader avenues. Fran Bartkowski Arbuz Arbuz Byłeś moim arbuzomanem gdy nadchodziło lato przewracałeś oczami oblizywałeś wargi i pomrukiwałeś w oczekiwaniu You were my watermelon man Summer would come and you'd roll your eyes lick your lips and hum in anticipation na jedną z wielkich czerwonych przyjemności życia of one of life's great red pleasures „Arbuz", mówiłeś po polsku jakbym powinna wiedzieć razem z tobą jak bardzo przywołuje to czas miniony czas stracony "Arbuz," you'd say as if I should know with you how it conjured time past time lost każde lato twojego dzieciństwa w tej wiejskiej okolicy summers of your childhood in this countryside w której obecnie jest połowa lipca i arbuzy leżą dojrzałe przy drodze where it is now mid-July and the arbuz are ripe along the roadside Nie zatrzymujemy się by kupić je wracamy w stronę granicy We don't stop to buy we are making our way back across the border opuszczamy ten kraj jego zrujnowane krematoria i trzygwiazdkowe hotele away from this country with its ruined crematoria and three-star hotels i nienawiść do Żydów która nie ustaje choć Żydzi odeszli and jew-hating that doesn't quit though the jews are gone Przełożył Justyn Hunia Numer 10/2005 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb6b690201a12482377781ef997522f4.pdf 5f69823e4d0fce9098013598936225b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5548 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Jung, Carl Gustaw (1875-1961) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5159 Title A name given to the resource C.G.Jung / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11)/10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.68-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chlebosz, Mirosław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Mirosław Ur. w 1980 r., magister filozofii (2005 r.) i komunikacji społecznej (2006 r.) Uniwersytetu Wrocławskiego, absolwent studiów p o d y p l o m o w y c h z zakresu C h l e b o s z psychologii na UJ i historii na Uniwersytecie W r o c ł a w s k i m , gdzie pracuje nad pracą doktorską na W y d z i a l e N a u k Społecznych. Pełni t e z obowiązki specjalisty terapii uzależnień w O ś r o d k u W c z e s n e j Terapii i Profilaktyki M O N A R w e W r o c ł a w i u . C G . Jung „ M o j e życie j e s t h i s t o r i ą s a m o u r z e c z y w i s t n i e n i a się n i e ś w i a d o m o ś c i " potkanie z inną rzeczywistością, zderze­ nie z nieświadomością silnie wryło się w moją pamięć i jest nie do wymazania. Tii Tu zawsze była pełnia i bogactwo, tak że wszyst­ ko inne musi zejść na dalszy plan" . V Q W 1 Carl Gustav Jung, mając osiemdziesiąt trzy lata, podjął się opowiedzieć swoją historię życia w dziele pt. Wspomnienia, sny, myśli, zastrzega­ jąc, iż chce relacjonować wydarzenia wewnętrz­ ne w świetle, w którym bledną wspomnienia związane z faktami świata zewnętrznego. Nie uważał się za człowieka mądrego, czemu dawał świadectwo w opowiadanej historii o wędrow­ cu, który w swoim życiu własnym kapeluszem czerpał wodę z potoku . Pytany wielokrotnie, co to oznacza, odpowiadał, że nie on jest tym po­ 2 CG. Jung, Wspomnienia, sny, myśli, przeł. R. Reszka i L. Kolankiewicz, Warszawa 1997, wyd. 2, s. 14; dalej będę nazywał tę pozycję WSM. tokiem, a jedynie stoi nad brzegiem strumienia życia i podziwia to, do czego zdolna jest natura. Natomiast wiedza o procesach zachodzących w duszy człowieka ukształtowała jego stosunek do świata. Jednak duża liczba Jungowskich wspomnień jest ściśle spleciona z jego ideami naukowymi. Aby móc zajrzeć w duchowy świat człowieka, nie ma lepszej drogi n i ż prześledzenie jego subiek­ tywnych przeżyć. Często stają się one inspiracją dla badacza do dokonywania odkryć naukowych, które z kolei składają się na dorobek wiedzy całej ludzkości. Sam Jung pisze, że był w nim jakiś „demon" i uskrzydlał go do impulsu poznawcze­ go, a ten nie pozwalał mu poprzestać na tym, co j u ż osiągnął, ale determinował go jako odkrywcę do ciągłego poszukiwania własnej wizji . 3 1 Ibid., s. 309. Ibid., s. 310. 2 3 B A RB AII Z!/NC ft 1(111 P B D B �C G . Jung 69 Wewnętrzna biografia Junga nieodzownie związana jest z określonym przez niego świato­ poglądem. Pozwolę sobie pokrótce przedstawić kanon wpływów kształtujących jego stosunek do świata, jaki został usystematyzowany przez J. Prokopiuka we wstępie do książki Archety­ py i symbole. Pisma wybrane* Carla Gustava Junga. W dużym stopniu odbija się w jego zapa­ trywaniach echo myśli religijno-filozoficznej, utożsamianej z wiarą protestancką, Lutrem, Kalwinem, z pietyzmem i Schleiermacherem oraz idealizmem niemieckim od Kanta, Fich¬ tego, Schellinga, Hegla aż po Schopenhauera. Faust Goethego oraz Takp rzecze Zaratustra Nietzschego to dzieła literackie wskazujące we­ dług Junga drogę prowadzącą w głąb nieświa­ domości . Przyrodoznawstwo, a w szczególności teoria Darwina i cały dział nauk antropologii, etnologii, socjologii oraz historii były płodną dziedziną, z której czerpał Jung . 5 6 Wraz ze wzrostem zainteresowań nauką Jung odkrył swoje powołanie do zawodu psychologa i psychiatry. Będąc młodym człowiekiem, był pochłonięty zdobywaniem wiedzy z zakresu psychologii eksperymentalnej, psychofizyki. I n ­ teresowały go także osiągnięcia szkoły W Wundta . Jako młody psychiatra znalazł się w kręgu wpływów E. Bleulera, pod którego kierunkiem bronił swojej pracy doktorskiej, odwołując się między innymi do parapsychologii. Niemały wkład w jego światopogląd mieli nieortodoksyjni badacze nurtu psychologii, do którego należeli tacy myśliciele jak P. Janet, T. Flournoy i W Ja7 CG. Jung, Archetypy i symbole, wybrał i przeł. J. Prokopiuk, Warszawa 1976. Ibid., s. 11. Ibid., s. 6 Ibid, s. 7. Ibid., s. 8. F. McLynn Carl Gustav Jung, przeł. R. Bartołd, Po­ znań 1996, dalej będę nazywał tę pozycję ML. Frank 4 5 6 7 8 9 mi) nm uumnn mes. Największy wkład w koncepcje Junga ma Zygmunt Freud, który otworzył przestrzeń myśli ludzkiej ukierunkowanej na niezgłębione króle­ stwo nieświadomości . Na zakończenie omawiania kręgów wpły­ wów formujących światopogląd Junga należy zaznaczyć, iż uważał on, że tylko te wydarzenia z całego jego życia mają największą wartość, w których świat nieprzemijający należący do przeżyć wewnętrznych utrwala się i głęboko zapisuje w świat przemijający. Mam tu na myśli deklaracje Junga przyznającego się, że napisana autobiografia Wspomnienia, sny, myśli uboga jest w zdarzenia dotyczące jego spotkań ze znamie­ nitymi osobami czy związane z odbytymi podró­ żami choć i one znalazły w niej swoje miejsce Najważniejsze dla niego było to, czy sam pozo­ stawał w zgodzie indywidualnym doświad­ czeniem introspekcji a to można tylko wyrazić orzezmit co udowadniaia iego słowa- Mit iest bardziei zindywidualizowany i wyraża żvcie do kładnie niz nauka która nosługuie sie noieciami średnie zbyt ogólnikowymi by mogła nodołać subiektywności i różnorodnościżycia" 8 9 10 Mit, który opowiada Jung, jest przykładem samourzeczywistnienia się tego wszystkiego, co spoczywa w nieświadomości, a co inspiru­ je do procesu indywidualnego rozwoju i dąży z wszelkimi uwarunkowaniami ludzkiej psyche do zjednoczenia w całość treści świadomych i treści nieświadomych. Alegorycznie m o ż n a u t o ż s a m i ć istnienie ludzkie z rośliną czerpiącą życie ze swojego kłącza. Fundament i właściwa część rośliny są 11 McLynn w biografii szwajcarskiego psychiatry i psycho­ loga sugeruje, że Jung za deklaracją opisywania przeżyć wewnętrznych chciał ukryć niezręczne lub niemiłe relacje o zdarzeniach ze świata zewnętrznego. WSM, s. 13. Obecnie ta roślina w współczesnej filozofii dekonstrukcjonizmu nazywana jest rhizomą. 10 11 �Mirosław Chlebosz 70 wyższy cel - leży na dnie oraz w mrokach nie­ świadomości" . Rozwój nieświadomego jest bardzo indy­ widualnym doświadczeniem, które nie sposób przełożyć na język nauki, dlatego możemy mó­ wić o nim jedynie w odniesieniu do „opowie­ dzianych historyjek" Junga. Stanowią one tylko wprowadzenie w duchowy świat badacza i jego odkryć. Śledząc jego proces indywiduacji, bę­ dziemy się zatrzymywać przy poszczególnych etapach rozwoju nieświadomego szwajcarskiego analityka: dzieciństwie, młodości, latach stu­ diów, pracy w szpitalu w Burghólzli. Możemy powtórzyć za Jungiem, iż są to „stacje nieświado­ mego" ^Vtedy to właśnie zaczął on odkrywać istnienie nieświadomości zbiorowej i jednost­ kowej. 13 14 15 Pierwsze wspomnienia Junga sięgają okresu niemowlęctwa, z w i ą z a n e one były z dozna­ waną zmysłowo percepcją zapachu i widoku liści, przez które połyskujące promienie słońca docierały do leżącego w wózku dziecka . Zna­ czące było to, że w pierwszych swoich wspo­ mnieniach nie chciał pamiętać o rodzicach. Był to symptom, iż małżeństwo jego rodziców było wstrząsane kryzysami, napięciami i kłótniami, co według Junga przyczyniło się do później­ szych problemów zdrowotnych ojca. Ten okres odcisnął piętno na jego całym życiu, ponieważ jak zauważył Freud- W każdej psychoanalizie iest zazwyczai tak że pierwsze wspomnienia którym pacjent przypisuje nadrzędne znaczenie' którymi rozpoczyna sie historia iesro życia zuia sie naiwaznieiszymi tymi które zawieraia klucz do ukrytych stronić jego umysłu" i nie¬ świadomości 16 niewidoczne, gdyż tkwią w kłączu, podobnie jak w życiu ludzkim podstawą są treści nieświado­ me, ukryte i trudno dostępne. Życie świadome człowieka to symboliczny kwiat ginący z nasta­ niem zimy, trwający tylko jedno lato i mający swoje nieprzemijające źródło w kłączu - w nie­ świadomości . 12 1. Tropy n i e ś w i a d o m e g o „Początek, w którym wszystko jest jeszcze jednością - który zatem pojawia się jako naj­ 12 13 14 15 CG. Jung, op.cit., s. 14. CG. Jung, Podróż na Wschód, Warszawa 1989, s. 54. WSM, s. 13. Ibid., s. 33. 17 Kiedy Jung miał około trzech lat, a jego matka przebywała w szpitalu w Bazylei, ogarnęło go Ibid., s. 16. The Standard Edition of the Complete Psychologi­ cal Works of Sigmund Ereud, 24 tomy, red. J. Strachey, 1953-1974, torn 17, s. 149. 16 17 BARBARZYfoCft 1(111 P O D B �71 C G . Jung poczucie opuszczenia . Z tego okresu pamięta pierwszy sen. Śniło mu się, że za gospodarstwem kościelnym zdołał odkryć dziurę obłożoną ka­ mieniami, a wchodząc tam i odsłaniając zieloną kotarę, ujrzał złoty tron. W kamiennej komna­ cie spowitej mrokiem siedziała na tronie postać przypominająca potężny pień drzewa z okrągłą głową i jednym okiem patrzącym w górę. T u ż przed przebudzeniem słyszał jeszcze w śnie głos wołającej matki: „To jest ludożerca" . Jung z czasem uświadomił sobie, iż był to rytualny Fallus. Objaśnienie tego snu jest przedmiotem interpretacji a ż do dziś. J u ż między innymi Frank McLynn w książce Carl Gustav Jung po­ twierdza interpretacje Junga i jego zwolenników, którzy utożsamiali Fallusa z siłą twórczą , a ja bym podkreślił, iż ma ona swoje źródło w nie­ świadomości. Ten sen jest przykładem dotarcia do treści ukrytych poprzez treści ujawnione za nomoca znaczeń symbolicznych mitologicz nych, religijnych . ' 18 19 20 21 Kiedy młody Carl zobaczył pierwszy raz ka­ tolickiego księdza w sutannie przechodzącego obok jego domu, przerażony uciekł i schował się na strychu. To, że mężczyzna był ubrany podobnie jak kobieta, wzmogło w Jungu strach związany z rozumieniem normalnego stanu rze­ czy i w konsekwencji wywołało w nim fobię wy­ rażającą się w „kompleksie jezuity". Przez całe dzieciństwo oraz lata młodości czuł się wyalie­ nowany i samotny z powodu własnych, tajemni­ czych doświadczeń. Zaliczał do nich znajomość ze zrobioną jeszcze w tajemnicy przed światem WSM, s. 19. Ibid., s. 20. ML, s. 19. Ibid., s. 20. Ibid, s. 32; Jung używał terminu „aktywna imaginacja", aby opisać proces marzenia na jawie. Na początku osoba koncentruje się na określonym punkcie w przestrzeni, nastroju, obrazie lub wydarzeniu; następnie uruchamia się 18 19 20 21 22 mi) im mminn drewnianą figurką, z którą rozmawiał, pisał do niej listy i odwiedzał ją na strychu. Była to pierwsza nieświadoma próba stworzenia tajem­ nicy, która dawała mu poczucie satysfakcji oraz bezpieczeństwa, a co najważniejsze - stanowiła sens jego dzieciństwa. 2. R o z d w o j o n a o s o b o w o ś ć Gdy zbliżały się dwunaste urodziny Junga, nawiedziła go fantazja, która przybrała postać na jawie. McLynn referuje, iż owa wizja zosta­ ła określona przez autora mianem „aktywnej imaginacji" . Ujrzał w niej katedrę w Bazylei, o strzelistych wieżach sięgających aż do nieba. Tam natomiast Bóg, zasiadając na tronie, po­ czął burzyć dach i mury kościoła, rozbijając je na kawałki. Owa „aktywna imaginacja" była wyrazem pragnienia więzi z Bogiem, ale przede wszystkim źródłem rozdwojenia osobowości, gdyż za sprawą owej złowróżbnej wizji miał poczucie, że jest albo błogosławiony, albo święty, albo przeklęty. 22 Po latach stwierdził, że największą tragedią lat młodości było obserwowanie ze smutkiem, jak jego ojciec załamuje się nerwowo, zmagając się z problemami dotyczącymi wiary . Motyw osobowości numer jeden i numer dwa ma swoje źródło, oprócz wspomnianej powyżej „aktywnej imaginacji", w archetypie ojca, ale także w arche­ typie matki. Schizofreniczne rozdwojenie osobo­ wości u matki stanowiło przyczynę ciągłej obawy Junga przed popadnięciem w tę chorobę . Gdy 23 24 łańcuch towarzyszących temu fantazji czy wyobrażeń, któ­ re stopniowo przyjmują dramatyczny charakter. Później te wyobrażenia zaczynają żyć własnym życiem i rozwijają się według własnej logiki (A. Samuels, B. Shorter, F. Plaut, Krytyczny słowni^ analizy jungowskiej, UNUS, Wałbrzych 1994, s. 24). Ibid., s. 33. Ibid., s. 15 i s. 37. 23 24 �72 Mirosław Chlebosz mówił o osobowości numer jeden, charaktery­ zował ją jako syna proboszcza, pełnego ambi­ cji i zainteresowań nauką. Natomiast drugą, „pochodząca z innej epoki", widział Jung jako sceptyka, samotnika, niedowiarka nieufnego w z g l ę d e m całego świata, lecz zawsze blisko obcującego z naturą, przyrodą. Pierwsza z tych osób to zwykły chłopiec żyjący codziennością, druga postać istnieje w świecie snów, wizji, fan­ tazji, wyobraźni. W szesnastym roku życia lektura takich au­ torów, jak Arystoteles, Kant i Schopenhauer przyczyniła się do jego rozwoju intelektualne­ go, który zmniejszył rozdarcie między dwiema osobowościami - zauważył McLynn . Niemniej jednak nawiedzające go fantazje o tajemni­ czym zamku, gdzie w laboratorium wytwarza się złoto , czy o jego czteromasztowcu płynącym w górę Renu były wyrazem ciągłej niezgodności między jawą a snem, wewnętrznym dyskursem niemogącym się uporać z opozycyjną do niego wiedzą naukową i teologiczną. Mimo wewnętrznego rozdarcia wciąż po­ szukiwał odpowiedzi na nurtujące go kwestie filozoficzno-teologiczne, aż w końcu znalazł ukojenie w dziele Goethego Faust. Tytułowy bohater był odpowiednikiem drugiej osobowości Junga. Dzięki niemu uzmysłowił sobie, że nie jest samotny, odosobniony w swoich myślach i problemach, co częściowo inspirowało go do wciąż jeszcze nieuzasadnionego zmagania się z tajemnicą życia nieświadomego. Kilka lat póź­ niej to Zaratustra zajmie miejsce Fausta, jednak z racji tragicznego szaleństwa i śmierci Frydery­ ka Nietzschego na długi okres Carl zatrzaśnie drzwi poznania swojej nieświadomej osobowo­ ści otworzone przez Fausta . 25 26 27 Ibid., s. 36. WSM, s. 77. P. Sacha, Psychologia religii, przeł. P. Jabłoński, M. Sacha, P. Sacha, Warszawa 1999, s. 359. 25 26 27 Filozoficzne aspekty tych dzieł tworzyły póź­ niejsze podwaliny systemu myślowego i stały się fundamentem jego patrzenia na świat oraz życie. Wszelkie indywidualne próby zniesienia wewnętrznego podziału niosły bolesną frustra­ cję i rozczarowanie. Owocem badań Junga nad skojarzeniami i podzielną osobowością była teoria kompleksów jako odszczepionych części psychiki, skupiających się wokół znaczeniowego jądra, które jest nieświadome . Wzajemna gra pomiędzy tymi stosunkowo nieświadomymi częściami osobowości numer jeden i numer dwa niejednokrotnie dopełniała poziom świadomego życia i nieodzownie mia­ ła wpływ na archetyp ammy. Cechy związane z odmienną płcią, wyniesione z wzorców, odbić z a c h o w a ń zaobserwowanych w dzieciństwie na planie przeżyć wewnętrznych Junga, uosa­ biają różne aspekty emocji i nastrojów oraz są źródłem oddzielnej osobowości zwanej animą. Wspomnienia młodej dziewczyny, która zajmo­ wała się nim pod nieobecność rodziców, matki i - między innymi - Helen Preiswerk stały się później kolejnymi aspektami ammy. Anima często pojawia się w snach i długo pozostaje nieświadoma. Może ona również uosabiać okul­ tystyczne związki z wiedzą tajemną i światem ciemności . 28 29 3. D r o g a d o p s y c h o a n a l i z y Nastoletni Jung zaabsorbowany problemami osobowości numer jeden i numer dwa dostrze­ gał w tamtym okresie, w snach i fantazjach, wskazany cel życia przez nieświadomość. Jed­ nym ze wspomnianych snów był sen o wyko­ paliskach szczątków prehistorycznych zwieO. Vedfelt, Dysocjacyjne zaburzenie osobowości. Osobo­ wość mnoga [w:] „Albo albo. Nieświadomość" 2002, nr 1, s. 38. P. Sacha, op.cit., s. 366. 28 29 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B �C G . Jung 73 rząt znad Renu , inny traktował o napotkanym w leśnym jeziorze dziwnym stworzeniu. Te dwa sny sugerowały, że właściwym kierunkiem stu­ diów jest zoologia, a w konsekwencji medycyna, której nauka zaczyna się od poznania wiedzy przyrodniczej. Potwierdzeniem są te oto słowa Junga: „Muszę poznać naturę, świat, w którym żyjemy, wszystko, co nas otacza [...]. Oba te sny nieodpartą moca^ popchnęły mnie ku naukom przyrodniczym. [...] Teraz jednak uświadomi­ łem sobie, że studia medyczne zaczynają się przecież od dyscyplin przyrodniczych" . 30 31 Zawierzając głosowi nieświadomości w snach, przekonał się do kariery naukowej i rozpoczął studia medyczne w Bazylei, a po ich ukończeniu podjął prace psychiatry w szpitalu w Burghólzli pod okiem Bleulera. W Bazylei, aby otrzymać stopień doktora medycyny, Jung napisał pracę o psychologicznych podstawach okultyzmu. Wpadł na pomysł wykorzystania doświadczeń z Helen Preiswerk dla zilustrowania podjętego tematu traktującego również o mediumizmie . 32 Frank McLynn sugeruje, że przyczyną zja­ wisk okultystycznych w mieszkaniu rodzinnym Junga była Helen Preiswerk. W wyjaśnieniu uza­ sadnia, iż „nierozładowane wibracje psychiczne" wynikłe w czasie seansów, w których Preiswerk była medium, spowodowały bezpośrednio tajem­ nicze zdarzenia, takie jak pęknięcie solidnego stołu jadalnego czy rozpadniecie się na kawałki ostrza noża. Te zjawiska nie dawały się wytłu­ maczyć prawami fizyki, a wkrótce młody student Carl oświadczył, że to właśnie dzięki Helen za­ uważył istnienie nieświadomości. McLynn pisze o tym następująco: Jungowi wydawało sie że na istnienie nieświadomości wyraźnie wskazuje zdolność Helen w stanie mediumicznym, do 30 31 32 33 34 WSM, s. 82. Ibid., s. 81. ML, s. 50. Ibid., s. 44. Ibid., s. 52. mi) nu uumnn osiągnięcia o wiele wyższego poziomu w porów­ naniu z jej stanem na jawie" . Tutaj również leżą źródła stanowiące inspi­ rację Junga do stworzenia teorii indywiduacji. Zanim jednak rozpoczął karierę psychiatryczną, odkrył i utwierdził się w przekonaniu, że treści nieświadome mogą przybierać postać ludzkiej osobowości wyrażającej się jako halucynacje w zewnętrznym świecie lub, w wypadku sean­ sów „spirytystycznych", jako chwilowy regulator świadomego umysłu . Pracując w szpitalu w Burghólzli, leczył pac­ jentów cierpiących na schizofrenię, co zdawało się wykazywać, że kompleksy nie są jedynie metafizycznymi ideami, ale poddają się empi­ rycznej weryfikacji. Jung potwierdzał istnienie nieświadomości przez eksperyment asocjacyjny. Freud badał przede wszystkim zjawiska wypar­ cia i ich rolę w tworzeniu treści nieświado­ mych. W 1903 roku Jung opublikował artykuł, w którym zawarł wiele pochlebnych uwsg na. temat Freuda. Miało to miejsce trzy lata przed nawiązaniem bezpośredniego kontaktu z twórcą psychoanalizy w Wiedniu. Biografia potwierdza, że nieświadomość odkrył zupełnie niezależnie od Freuda jedynie za pomocą eksperymentu skojarzeniowego i analizy marzeń sennych cho rych psychicznie Przykładem może być duza liczba badanych przypadków chorób oacientów w szpitalu w Burghólzli. Do ich grona należała kobieta która nieświadomie zabiła własna córkę 33 34 35 * * * * * £ * r\^^ cn w toku badań nad nia dnnrnwadziłn tunera dn stwierdzenia ze właściwa terania rnznnrzvna sie dnniern no . L d . n i n n.nhi.tefhistorii n J i e n J peinej treści nieswiaaomycn. jung zauwazyi ze najpierw trzeoa poznać aoKiaonie przeszłość chorego, stosując eksperyment asocjacyjny, aby Wypieranie jest mechanizmem obronnym ego dla ochrony przed lękiem. Jest to w zasadzie w psyche proces automatyczny, uniemożliwiający „obsadzenie" tego obiek­ tu libido, z którym wiąże się zagrożenie. 35 �74 Mirosław Chlebosz odkryć te zdarzenia z życiu pacjenta, które zosta­ ły wyparte do nieświadomości i są źródłem utraty zdrowia psychicznego. Młody szwajcarski ana­ lityk tak pisze o rezultatach wykorzystania testu skojarzeń słownych: „Otrzymałem, by tak rzec, informacje wprost od nieświadomości - na ich podstawie można było zrekonstruować mroczne i tragiczne koleje losu pacjentki" . W tym wypadku okazało się, że matka po­ zwoliła bawiącej się w rzece córce wziąć do ust brudną gąbkę, co było przyczyną ciężkiej choro­ by dziewczynki, a wkrótce jej śmierci. Podczas wykładów dla studentów na temat hipnozy zaj­ mował się cierpiącą na bezwład lewej nogi, około pięćdziesięcioletnią kobietą, którą „uzdrowił", nie do końca umiejąc zdiagnozować przyczynę choroby i „wyleczenia". Wymienione przypadki utwierdziły również Junga w przekonaniu, że za priorytet swoich badań powinien przyjąć zasadę, „by od samego pacjenta dowiedzieć się, dokąd prowadzi go jego własny r o z w ó j " , do tego zaś niezbędna była staranna analiza snów oraz innych przejawów nieświadomości, co w kon­ sekwencji umożliwiało trafną diagnozę i moż­ liwość leczenia. To właśnie praca Freuda Objaś­ nienie marzeń sennych z 1900 roku była w oczach Junga największym odkryciem, co więcej - okre­ ślił ją mianem dzieła kładącego podwaliny nowej epoki i niewątpliwie najśmielszą próbę rozwią­ zania - na z pozoru pewnym gruncie empirii - zagadnień psyche nieświadomej . 36 37 38 4. N i e ś w i a d o m o ś ć w s p ó ł c z e ś n i e „Na moje dzieła można patrzeć jak na stacje mego życia. Są one wyrazem mego rozwoju we­ wnętrznego, albowiem zajmowanie się treściami nieświadomości kształtuje człowieka i określa jego przemianę. Moje życie jest moim działa36 37 WSM, s. 107. Ibid., s. 111. niem, moim duchowym wysiłkiem. Nie sposób ich rozdzielić" . Ślady poglądów filozoficznych, które się skry­ stalizowały i naprowadziły Junga na teorię nie­ świadomości, sięgają między innymi starożytno­ ści. Sokrates, który nie potrafił dookreślić głosu wewnętrznego, utożsamił go z daimonionem, na­ tomiast Platon stworzył teorię preegzystencji du­ szy, która później stała się inspiracją dla Plotyna traktującego o duszy pojedynczej, mnogiej i duszy świata. Kartezjusz, rozważając po Św. Augustynie problem dojścia do wiedzy, odwołał się do oczywi­ stości czy poznania intuicyjnego, co zaowocowało dużo później w filozofii Bergsona. Gdy tę samą kwestię poznania rozważał Leibniz w monadologii, odniósł się on do małych percepcji. Wyróżnił w życiu człowieka możliwość dojścia do idei nie­ wyraźnych, nieukształtowanych, nieświadomych w stanie snu, który różni się zasadniczo od stanu jawy. Podobnie Kant mówi o ideach a priori jako trudno dostępnych i zakrytych przed poznaniem ludzkim. Należy wspomnieć jeszcze Schopen­ hauera traktującego o ślepej woli i Nietzschego mówiącego o woli życia. To wszystko klarownie wskazuje na filozo­ ficzne korzenie teorii nieświadomości u Junga, który w pełni korzystał z dorobku intelektual­ nego całej ludzkości. Dziś myśl współczesna niejednokrotnie jednoznacznie albo w sposób zbliżony odwołuje się do wypracowanych po­ glądów szwajcarskiego analityka, wciąż próbując odpowiedzieć na pytania, które dotąd nie znala­ zły odpowiedzi. Do tego wszystkiego spektrum i horyzont poznawczy inspirowany enigmatycznością nieświadomego cały czas jest otwarty dla poszukującego umysłu. W autobiografii Wspo­ mnienia, sny, myśli możemy przeczytać taką wskazówkę: „Żadne słowa, nawet najdoskonal­ sze, nie zdołaj ą zastąpić życia. Gdy słowa usiłuj ą 39 38 39 Ibid., i. 131, przypis 2. WSM, s. 193. BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B �C G . Jung 75 zająć miejsce życia, wtedy psuje się i słowa, i ży­ cie. Aby uwolnić się od tyranii nieświadomości, potrzeba dwóch rzeczy: należy wywiązać się nie tylko ze swych powinności intelektualnych, ale też z obowiązków moralnych . Uważam, że przez obowiązek moralny należy rozumieć tęsknotę twórczą za odnalezieniem, po­ znaniem prawdy w czasie trwania życia, co daje artyście, uczonemu, filozofowi poczucie szczęś­ cia. To ono właśnie jest źródłem niewysłowionej siły, która ożywia, inspiruje i staje się niczym mi­ sterium w służbie Stwórcy całego świata. Bóg to alegorycznie „wielkie nieświadome", które oprócz przyrody widzianej oczami techniki, nauki wyra­ ża się w naturze, przemawiając i zwracając się w niepowtarzalnym języku do człowieka w jego indywidualnym akcie odkrywczym. Można by powiedzieć za Gadamerem, że jesteśmy wiecz­ na rozmowa . Rozmowa w którei świat zostaie w jeżyku wyniesiony na wyższy poziom doświad czenia Dialogiestwynikiempodietei relaciimo ieso ia" ze swatem przyroda drurim człowie kiem Nieświadomość odorvwa nadrzędna role tam gdzie w języku człowieka świat rozmawia sam'z soba Do istoty iezyka należy bowiem iei wręcz przepastna nieświadomość" 40 41 42 40 41 42 Ibid., s. 163. T.H. Gadamer,/^ i rozumienie, Warszawa 2003, s. 27. Ibid., s. 49. l j l l ) HM BARBARZYŃCA Komunikacja za pomocą języka potocznego, jak mówi Wittgenstein, jest sposobem, formą życia - dyskusją naszego działania życiowego. Treści wyrażone w języku są głęboko zanurzone w strukturze naszych działań i zachowań nie­ świadomych. Współczesna hermeneutyka, która go analizuje, interesuje się po prostu zwykłym j ę z y k i e m jako najnormalniejszym, najprost¬ szym sposobem istnienia, wskazując na wniosek wypływający ze zderzenia języka z działaniem. Mówi on o tym, że język nie może być widziany jako narzędzie służące do opisywania rzeczy¬ wistości, wyrażania myśli, ponieważ obrazuje on głęboka strukturę świata której nieodłącz¬ ną częścią jest rzeczywistość nieświadomości Zasadniczą funkcja ęzyka jest działanie ję zvk iest działaniem które musimy podejmować wspólnie - powiada Wittgenstein Sueeruie on ze trzeba nauczyć sie zyć miedzy innymi z d r u ' mm człowiekiem aby zrozumieć same™ siebie i nzvwanv iezvk 7 rozumieć i e z v k to z r o z n m i e ć s n o s ó h zvcia a tvm s a m v m z a t r z v m a c sié nrzv koleinei staci'i L L 7 Jie Lra nieświadome™ nowe świ.lłn L To krótkie mvsl Tnnaa rozważanie rzuca nowe swiatio na mysi junga wyrażoną w siowacn. „Moje życie jest nistoną samourzeczywistnienia się nieświadomego . 43 WSM, s. 13. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7d7545da294517c0563d4f035e2be0d.pdf c2f035b0847525066d785a8544f36304 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5626 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5230 Title A name given to the resource Choroba - próba definicji/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.113-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Głowacki, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Głowacki Ur. w I 985 roku. Jest absolwentem kulturoznawstwa (specjalność teoria i historia kultur/) oraz studentem IV roku pedagogiki resocjalizacyjnej z profilaktyką społeczną na UŚ, II roku na Międzyuczelnianych Indywidualnych Studiach Humanistycznych w Akademii „Artes Liberales" i doktorantem w Zakładzie Teorii i Historii Kultury na Wydziale Filologicznym UŚ. Interesuje się psychologią, historią, filozofią i antropologią medycyny, a także kulturowymi implikacjami przymusowych zsyłek ludności polskiej na Syberię. Choroba - próba definicji Każda choroba jest bohaterstwem, lecz bohaterstwem oporu, nie zas podboju. Bohaterstwo w chorobie wyraża się stawianiem oporu na straconych posterunkach życia. - E m i l Cioran 1. Choroba - na przecięciu d y s k u r s ó w , ytanie o to, czym są zdrowie i choroba, to bez wątpienia fundamentalne zagad­ nienie dyskursu medycznego, który, jak nadmienia Tadeusz Brzeziński, „jednoznacz­ nej, pełniej i prawidłowej definicji choroby nie potrafi podać do dziś" . A ż do X I X wieku medycyna koegzystowała z innymi dyscypli­ P 1 nami, w tym także filozofią, z którą łączył ją podobny sposób patrzenia na pewne kluczo­ we zagadnienia, na przykład na to, czym jest zdrowie i choroba, w czym tkwi istota medy­ cyny. Do X I X wieku, dopóki nie doszło do ukonstytuowania się biologicznej koncepcji choroby, medycyna swój przedmiot zaintereso­ wania definiowała poprzez spekulacje natury filozoficznej. Historia medycyny, T. Brzeziński (red.), PZWL, Warszawa 2000, s. 238. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Adam Głowacki 114 Rewolucja naukowa w medycynie dokonała się dopiero w początkach X I X stulecia, kiedy to realizm spekulatywny ostatecznie ustąpił reali­ zmowi uwzględniającemu metody empiryczne. Francuscy patolodzy przedstawili podówczas anatomiczną teorię choroby, utożsamiając cho­ robę z uszkodzeniami anatomicznymi, (...) nie ograniczali się oni wyłącznie do rozumowania abstrackcyjnego. Prowadzili wnikliwe badania przy stole sekcyjnym i porównywali ustalenia anatomiczne z poczynionymi za życia pacjenta obserwacjami klinicznymi. Pod koniec stulecia inne pokolenie uczonych przedstawiło teorię fizjologiczna choroby która utożsamiała choro­ bę z zaburzeniami funkcjonalnymi. (...) Osta­ tecznym wynikiem tvch poczynań bvła biolo riczna konceccia choroby stanowiąca newna syntezę wszystk ch wcześnieiszych teorii z wy łączeniem wszakże tych założeń teoretycznych których nienodobna było potwierdzić emni' rycznie Definimemy obecnie choroby stosuiac układ różnorodnych kryteriów anatomicznych fizin1naicznvch lkrnhin1naicznvch i innvch' owa neterogemcznosc pojęciowa stanowi ramedycznego' w s P 0 l c z e s n e g° m y s l e m a Tak rozumiana medycyna odcięła się od wszelkich niesprawdzalnych empirycznie do­ ciekań, w tym także spekulacji natury filozo­ ficznej, które do tej pory stanowiły trzon jej rozważań. Konsekwencją tego przełomu stała się konieczność wypracowania nowych pojęć w miejsce tych, które odrzucono jako nieweryfikowalne, oparte na spekulacjach. Choroba stała się zjawiskiem o charakterze biologicznym, choć wcześniej w dyskursie medycznym funkcjono­ wała jako wypadkowa filozoficznego, medycz­ nego religijnego a często magicznego porządku myślenia Po odcięciu się oficjalnej, naukowej 2 medycyny od niesprawdzalnych empirycznie faktów i spekulacji natury filozoficznej, w podej­ ściu do kategorii zdrowia i choroby, filozofia oraz młodsza od niej antropologia, starają się na nowo podjąć te kluczowe dla egzystencji człowieka za­ gadnienia. Ambicja poznania istoty choroby, jej swoistego, zróżnicowanego charakteru, wpływu, jaki wywiera nie tylko na ciało, ale także psy­ chikę człowieka, stała się więc nie tylko celem medycyny, ale współcześnie również filozofii, antropologii, religii czy psychologii. Każda z'tych dziedzin produkuje własny, odrębny dyskurs, w ramach którego tworzy spe­ cyficzny obraz choroby, ustala normy, tworzy pewien margines tolerancji w ich przekraczaniu, buduje hierarchię poszczególnych zaburzeń, zgodną z własnym systemem aksjologicznym, zastanawia się nad ich etiologią. Żaden z tych dyskursów nie może j u ż pozwolić sobie na izola­ cję, konserwatyzm poglądów czy jawną krytykę pozostałych. Dochodzi więc do sytuacji wzajem­ nego przenikania się wielu dyskursów, podejmo­ wania coraz częściej prób porozumienia między odległymi dziedzinami definiowania choroby w sposób szeroko interdyscyplinarny. Takie po­ dejście implikuje konieczność przyjęcia postmo­ dernistycznego paradygmatu myślenia o chorobie o którym Ewa Kosowska pisała, ze aksjologicznie wsparty na negacji wyłącznie racjonalnego motywowania wyborów i na kwe­ stionowaniu sensu normatywizmu, dopuszcza polifoniczność heterogenicznych procedur po­ znawczych i przyznaje interpretatorowi prawo do pomyłki, zmiany stanowiska lub wzbogace­ nia go przy pomocy doraźnie budowanych na­ rzędzi poznawczych. O ile więc dla interpretacji modernistycznych stosunkowo łatwo wskazać źródła aksjologicznych determinant, o tyle dla H.R. WulĘ S.A. Pederson, R. Rosenberg, Filozofia medycyny, tłum. Z. Szawarski, PWN, Warszawa 1993, s. 56. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choraba - próba definicji 115 propozycji postmodernistycznych ważne są do­ raźne fascynacje, które nie muszą zmierzać do lansowania jakiejś spójnej koncepcji wartości . 3 „Polifoniczność heterogenicznych procedur badawczych", o której pisała Kosowska, a będą­ ca procedurą interpretacji tworzonych zgodnie z postmodernistycznym paradygmatem myśle­ nia, pozwala na ulokowanie zjawiska choroby na „przecięciu się" wielu dyskursów, pozornie od siebie odległych, ale często wyrastających ze w s p ó l n e g o pnia, po to, by rozstrzygnąć kwestie możliwości i ograniczeń definicyjnych samego zjawiska choroby, co pośrednio wyra.żone zostało j u ż w temacie. Interdyscyplinarne podejście do choroby wiąże się z koniecznością poczynienia pewnych redukcii selekcyjnym i Ideologicznym doborze źródeł zastanych, ieona.K.ze tvllco oooeiscie w lctorvm monofo niczność iednei dziedziny naukowei zastam nolifoniczność heterogenicznych nrocedur no znawczych" nozwoli zbliżyć sie do istoty choro¬ by Trzeba mieć bowiem na względzie, ze W pojęciu antropologii upatrywać można swo­ istego błędu logicznego. Oto człowiek - jakkol­ wiek rozumiany - podej muj e trud wyj ścia poza samego siebie i formułowania prawd o sobie. Stąd badania antropologiczne - jeżeli mają mieć charakter obiektywistyczny - przypomi­ nają w pewnym stopniu wołanie Archimedesa o punkt podparcia, pozwalający na podniesie­ nie ziemi. (...) Każda interpretacja wymaga niemożliwego: dystansu wobec siebie, wobec własnych możliwości poznawczych, wobec nie­ uchronnych uwikłań aksjologicznych . 4 Wobec niemożliwego do wyeliminowania subiektywizmu jedną z metod jego ograni­ E. Kosowska, Antropologia literatury. Teksty, konteksty, 3 interpretacje, Wydawnictwo U Ś , Katowice 2003, s. 22. 4 Ibid., s. 9. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 czenia może okazać się szerokie, interdyscy­ plinarne podejście, które pozwala naświetlić zjawisko z wielu różnych punktów widzenia. Wydaje się, że owa interdyscyplinarność sta­ je się nowym paradygmatem myślenia, cze­ go najlepszym dowodem są subdyscypliny naukowe, takie jak: filozofia medycyny, antro­ pologia medyczna czy socjologia medycyny, będące owocem prób połączenia ze sobą czcsto odległych od siebie dziedzin naukowego poznania . To nie wszystkie możliwości, kon­ figuracji może być o wiele więcej. Nie istnieje i u ż poiecie dyskursu czystego czyli takiego który do końca pozostał wiemy swoim pier­ wotnym założeniom Wiele dyscyplin nauko­ wych antropologia w szczególności u źródeł miało charakter hvbrvdvcznv czyli składaiacy sie z różnych elementów czésto nozornie do siebie nienasuiacych Interdyscyplinarność staie sie wiec naturalnym odeiściem od monometody i konstruktywnym nowrotem do nierwotne, for my istnienia dyscypliny. 5 Jak j u ż wcześniej wspominałem, każdy dys­ kurs tworzy swoją własną wizję rzeczywistości, wyznacza pewne normy, w obrębie których funkcjonuje, własny system aksjologiczny, po­ jęcia, które składają się na jego stan wiedzy. Jednak tylko taki dyskurs, który przy pomocy różnego rodzaju instytucji strażników, potrafi zbudować odpowiednią relację wiedzy/władzy może stać się narzędziem foucoultowskiej wła­ dzy. Prawda, która produkowana jest w obrębie takiego dyskursu nie jest bynajmniej prawdą absolutną, ale rości sobie prawo by taką być, więcej - za taką się u w a ż a . Jest to prawda niezwykle ekspansywna i zaborcza w swoich poczynaniach ufundowana na fundamentali zmie epistemo'logicznvm który sankcionuie ia jako 'jedyną, niezmienną,'obiektywną i pewną 5 Socjologia medycyny jest interdyscyplinarnym projektem badawczym realizowanym przez Samodzielną Pracownię Socjologii Medycyny działającą przy BARBARZVÑCA �Adam Głowacki 116 Taka prawda, zdaniem Foucaulta, ma moc sprawczą, m o ż e być n a r z ę d z i e m w r ę k a c h władzy. Takiej dyskursywizacji uległa również choroba , o czym w swoim tekście wspomina Krzysztof Pietrych: 6 Temat cierpienia i choroby jest jednym z naj­ trwalszych wielkich tematów obecnych nie tylko w literaturze i sztuce; wyznacza także centralny krąg zagadnień innych dyskursów - fdozoficznych, antropologicznych, religij­ nych, psychologicznych, medycznych. Wyni­ ka to oczywiście z fundamentalnej potrzeby określenia sensu i aksjologicznego znaczenia ekstremalnych ludzkich doświadczeń, w tym także doświadczenia choroby . 7 W swoich pismach Foucault podkreślał, że zadaniem władzy jest, co prawda, implantacja pewnej normy, wszczepienie jej w najgłębsze struktury myślenia człowieka tak, aby traktował ją jak element swojej tożsamości, ale sam proces nie może opierać się na mechanizmie nakazów i zakazów. W ł a d z a musi sięgać po bardziej subtelne i wyrafinowane formy oddziaływania, takie, które sprawią, że jednostka w sposób nie­ świadomy zinternalizuje narzuconą jej normę, postrzegając ją jako własny wytwór. W podobny sposób musi funkcjonować dyskurs dotyczący choroby jeśli jego celem jest zbudowanie pewnej powszechnie obowiązującej „prawdy". 8 Choroba nie jest zjawiskiem homogenicz­ nym, wymyka się jednoznacznym interpreta­ cjom. Już na rudymentarnym poziomie inter­ pretacji - etapie tworzenia definicji odsłania swoją w i e l o p ł a s z c z y z n o w o ś ć i niejasność, co postaram się w dalszym etapie moich r o z w a ż a ń uwypuklić. Każdy dyskurs tworzy własną defi­ nicję choroby, komplementarną lub opozycyjną wobec pozostałych koncepcji. Żadna z nich nie jest jednak wystarczająca i j u ż na etapie wstępnej analizy obnaża swoje ograniczenia, aksjologiczne konotacje. Przedmiotem moich r o z w a ż a ń nie będzie jednak tylko i wyłącznie biologiczna czy antropologiczna wizja choroby. W swojej pracy chciałbym zastanowić się nad tym, jak problem choroby podejmowany jest również przez współ¬ czesny dyskurs filozoficzny antropologiczny a w mniejszym stopniu także i socjologiczny' Oczywiście prowadzone przeze mnie r o z w a ż a nia nie wyczernuia całkowicie tematu sa tylko nróba n e w n e J n zedadu orólne^o sńoirzenia na nozamedwzne formy'onisu choroby iako s r J v n r z n e . r o ziawiska czy tez nrocesu zacho dzącego w ciele człowieka, ale także poza nim" w sferze idei L™nvch Onieraiac i ZTh sie na kilku renrezen z z i z z r z r z T r tatywnycn przyKladacn, postaram się poKazac, w jaki sposoP inne dziedziny nauKowego pozna­ nia proPująpodjąc to, jaKKolwieK Py Pyto, Kon¬ stytutywne dla nasze] egzystencji zagadnienie. 2. Choroba w dyskursie filozoficznym Pytanie o istotę zdrowia i choroby, było i jest fundamentalnym zagadnieniem medycyny. Uniwersytecie Medycznym w Lublinie. Zajmuje lecznictwa niemedycznego prowadzimy prace nad się problematyką socjologii zdrowia i socjologii określeniem społecznych przyczyn popularności lecznictwa niemedycznego. Za cel stawia sobie także niekonwencjonalnych metod leczenia, ich wewnętrznej „określenie przedmiotu badań, funkcji i praktycznych struktury oraz relacji pomiędzy medycyną akademicką aplikacji socjologii zdrowia oraz dokonanie opisu a technikami leczenia pozostającymi poza jej obrębem. możliwych form współpracy między socjologią zdrowia Obszar zainteresowań badawczych Pracowni obejmuje a innymi dyscyplinami naukowymi (psychologia ponadto socjopsychosomatykę {mind-body interaction in zdrowia, antropologia zdrowia, filozofia zdrowia, social context), wyznaczającą obszar aplikacyjny socjologii socjopsychosomatyka). W analizach problematyki medycyny na gruncie badań psychosomatycznych, BARBARZYŃCA 3 - 3 ( I G - l l ) 3DD3 �Choroba - próba definicji 117 Pytanie skądinąd z natury swej filozoficz­ ne, stało się zasadniczą kwestią medycznego dyskursu, swoją drogą, kwestią współcześnie niezwykle kontrowersyjną. W starożytnej me­ dycynie greckiej, a w szczególności tej, która wyrosła z myśli Hipokratesa, przyczyn choroby dopatrywano się w przewadze jednej z energii skupionej w organizmie człowieka, stąd na zasadzie opozycji: zdrowie pojmowane było jako isnomia, czyli stan harmonii, równowagi pomiędzy poszczególnymi siłami. Konsekwen­ cją tego myślenia była stosowana wówczas me­ toda lecznicza która poleeała właśnie na przy¬ wróceniu owe™ utraconego stanu pierwotna iedności ludzkiego organizmu W medycynie greckiej choroba nie jest tylko brakiem równowagi czy harmonii, ale jest również, a być może przede wszystkim, dążeniem natury w człowieku do osiągnięcia nowej równowagi. Choroba jest ogólną reakcją mającą na celu przywrócenie zdrowia. Organizm wywołuje chorobę, ażeby wyleczyć siebie . dwóch podstawowych soków ustrojowych: żółci i śluzu, i to właśnie dyskrazja, czyli brak rów­ nowagi pomiędzy nimi, powodował zaburzenie wharmonijnie funkcjonującym organizmie. Ta­ kie rozumienie choroby przejęła szkoła z Kos, której głównym przedstawicielem był właśnie Hipokrates . Jego teoria humoralną zrywała z religijno-mistyczną koncepcją choroby, za­ kładającą, że jest ona skutkiem ingerencji istot nadprzyrodzonych. Zerwał również z dogmatyzmem filozoficznym w medycynie. Według niego główną rolę w regulowaniu funkcji orga­ nizmu oderywaia cztery płyny ustrojowe- krew żółć czarna żółć i śluz Wobec tego choroba rozumiana była nie tylko iako fizyczne cierpienie ciała ale przede wszystkim zaburzenie o charak terze ilościowym zakłócenie równowari miedzy poszczególnymi' humorami" Takie iei oostrze panie orzekładał'0 sie w beznośredn snosób na nrzebiep same™ leczenia Te™ podstawowa zasada ftało sie wiec holistyczne sLrzenie na c h o r e ! a także nrzyiecie założenia ze samo noczncie nacienta warunkowane W również 10 Warto również dodać, ze Hipokrates swoją humoralną teorię choroby oparł na starożytnej koncepcji pramaterii, która uznawała istnienie przez czynniki o charakterze z e w n ę t r z n y m , lego rodzaju myślenie o zdrowiu 1 chorobie okazało się niezwykle trwale w kulturze. Vo niedawna detmiowano chorobę jedynie jako odwrotność zdrowia. Posługiwano się bowiem a także kardiologię behawioralną, obejmującą analizy tłum. H . Kęszycka, wstęp M . Czerwiński, PIW, Warszawa 9 socjokulturowych aspektów choroby niedokrwiennej 1987; idem, Choroba umysłowa..., serca". Za: http://www.umlub.pl/index.php?i = 538, 7 15.11.2009. Z ważniejszych publikacji warto wymienić: kształtowanie J. Barański, W. Piątkowski (red.), Zdrowie i choroba. Poznanie chorego, PZWL, Warszawa 1989, s.79. Wybrane problemy socjologii medycyny, Wrocławskie 8 Wydawnictwo Oświatowe, Wrocław 2002; M . Libiszowski- op. cit. K. Pietrych, Choroba - źródła tematu oraz jego się w kulturze europejskiej, [w:] A. Kępiński, Zob. M . Foucault, Historia szaleństwa..., Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, op. cit.; idem, tłum. Żółtkowska, M . Ogryzko-Wiewiórowska, W Piątkowski T. Komendant, Fundacja Aletheia, Warszawa 1998; idem, (red.), Szkice z socjologii medycyny, Wydawnictwo UMCS, Narodziny kliniki, tłum. P. Pieniążek, Wydawnictwo KR, Lublin 1998. Warszawa 1999. 6 W przekonaniu Foucaulta znamiona władzy/wiedzy 9 G. Canguilhem, Normalne i patologiczne, tłum. ma szczególnie psychiatryczny dyskurs choroby. Więcej P. Pieniążek, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2000, s. 19. informacji na temat dyskursywizacji choroby psychicznej 10 zob. M . Foucault, Historia szaleństwa Ciechanowicz: „Traktaty reprezentujące szkołę kojską 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 w dobie klasycyzmu, BARBARZYŃCA Na temat szkoły z Kos niezwykle ciekawie pisze Jan �Adam Głowacki 118 normalizować znaczy narzucać wymogi istnie­ niu tego, co zastane, którego wielość i różno­ rodność jawi się, w świetle owych wymogów, jako coś nieokreślonego, nie tyle obcego, co wrogiego . definicją sformułowaną przez Światową Or­ ganizację Zdrowia (WHO) z roku 1974, która stwierdza, że zdrowie jest stanem pełnego dobrego samopo­ czucia („dobrostanu") fizycznego, psychicz­ nego i społecznego, a nie tylko nieobecnością choroby czy niedomagania . 11 Przytoczone p o w y ż e j przykłady w p i s u j ą się w nurt medycznych rozważań o chorobie. Przywołane jednak zostały w tym miejscu jako dowód na to, że o ile radykalne odcięcie się medycyny od spekulacji natury filozoficznej nastąpiło dopiero wraz z ustąpieniem realizmu spekulatywnego w X I X wieku, o tyle zwiastu­ ny tej rewolucji widać j u ż w hipokratejskiej koncepcji choroby, która okazała się niezwy­ kle trwałym sposobem definiowania choroby w kulturze europejskiej, czego potwierdzeniem jest cytowana powyżej definicja W H O . 12 Normowanie w takim ujęciu jest procesem ujarzmiania tego, co „zastane", ale w swej isto­ cie sprzeczne z założeniami czynnika normali­ zującego. Takie rozumienie normy rozszerzył uczeń Canguilhema - wspomniany j u ż wcze­ śniej Foucault - dla którego proces „norma­ lizacji" stał się n a r z ę d z i e m w rękach władzy, mechanizmem dyscyplinowania jednostki, po¬ przez implantację w najgłębsze sfery psychiki człowieka określonej i usankcjonowanej przez władzę normy. Pojęcia tego Foucault nie defi­ niuje w sposób bezpośredni, ale, powołując się na Jacka Kochanowskiego, wydaje się możliwym do przyjęcia założenie, że norma ta to w jego rozumieniu dominujący w danej kulturze i społecznie, instytucjonalnie usankcj onowany wzorzec postępowania, myśle­ nia, odczuwania, odnoszący się do wszystkich aspektów życia człowieka. Owa dominacja nie jest wynikiem jakichś naturalnych i neutralnych procesów. Powstaje jako efekt funkcjonowania relacji władzy, zaś jej zasadniczą funkcją jest podtrzymanie ładu społecznego, uważanego za właściwy i pożądany. Autor „Woli Wiedzy" wyraźnie wskazuje na rolę normy która leea na uniformizacji jednostek maja stać się podobne do siebie w podobny sposób myśleć postępować, czuć,'dz,ęk, czemu możliwe staje Przechodząc do rozważań nad filozoficz­ nym dyskursem choroby, warto nieco bliżej przyjrzeć się koncepcji Georges'a Canguilhema, który w swoich rozważaniach podjął pro­ blem „normy" i „patologii", czyli innymi słowy zdrowia i choroby. Wybór koncepcji filozoficz­ nych podejmujących problematykę choroby jest z konieczności selektywny, jednakże uwypukla moim zdaniem problem semantycznej entropii pojawiającej się przy próbach stworzenia defi­ nicji choroby. Dla Canguilhema norma, reguła, służy do wyprostowania, usta­ wienia i skorygowania ustawienia. Normować, pozwalają na uchwycenie ogólnych zasad tego, co można niektórych autorów chęć nie tyle posunięcia naprzód by nazwać „medycyną hippokratejską". Stawiała sobie praktyki lekarskiej, ile wzięcia medycyny pod kontrolę ona za cel uwolnienie wiedzy medycznej zarówno od filozoficznych dogmatów". (J. Ciechanowicz, Hippokrates religijnych przesądów, jak od apriorycznych filozoficznych i początki hipotez i skupienie się na zdobywaniu jej poprzez http://archiwum.wiz.pl/1996/96023400.asp, 05.2009). sumienną obserwację i doświadczenie. Grecka skłonność 11 http://www.who.int/en/, 04.2009. do filozoficznych spekulacji spowodowała bowiem u 12 G. Canguilhem, op. cit., s. 201. medycyny naukowej, .Wiedza i życie" 2 1996, BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji 119 się osiągnięcie stabilności społecznej i zarazem zapobieżenie pojawieniu się zachowań określo­ nych i zdefiniowanych jako niezgodne z normą, a zatem „dewiacyjne", mogące owej stabilności zagrozić . 13 Nie bez znaczenia jest tutaj fakt, że Canguilhem był promotorem Historii szaleństwa w dobie klasycyzmu. Co prawda on sam w swo­ ich rozważaniach nie śledzi ciągłości historii, która prowadzi do osiągnięcia wiedzy obiek­ tywnej, p o n i e w a ż takowa jego zdaniem nie istnieje. Tropi natomiast pewne przemiany na­ ukowej ideologii w podejściu do choroby, jakie prezentowali August Comte, Claude Bernard, René L . Leriche, pokazując na ich przykładzie, że próby naukowego poznania i zdefiniowania tego, co określano mianem normalne i patolo­ giczne moga w konsekwencji doprowadzić do zamknięcia sie" w pewnym naukowym micie W swoie, konceocii przyimuie założenie ze prawdę o zdrowiu m o ż e m y poznać dopiero w chorobie Stwierdza ze właśnie w oatolo licznym niczym nod szkłem nowiekszaiacym można noznać nrawde o zdrowiu" Choroba ie.ro zdaniem ,est stanem w którym człowiek u ś w i a d a m i a sobie, czym w rzeczywistości jest zdrowie 14 Podobne założenie przyjął Jan Hartman, który twierdzi, że „rzeczywistość naszych i n ­ dywidualnych ciał konstytuuje się i potwierdza ostatecznie nie przez co innego n i ż przez cier­ pienie fizyczne" . Przy czym Hartman uwa­ ża, że człowiek, żyjąc jako byt ze swej natury dwoisty, to znaczy jednocześnie kulturowy - bo wyrosły w określonej kulturze - i organiczny - g d y ż przynależność do świata Natury jest 15 mu przypisana j u ż od momentu poczęcia musi nieustannie bronić integralności swojego ciała. Natomiast samoświadomość, która dla filozofów była wielkim osiągnięciem ludzko­ ści, w filozofii Hartmana jest dla człowieka jednoznaczna z wyrokiem śmierci. Człowiek samoświadomy to człowiek śmiertelny. Stąd też wniosek, że „zwierzę nigdy nie umiera naprawdę ani nie jest nigdy naprawdę chore. Jego śmierć, jego cierpienie to po prostu nor­ malny bieg rzeczy w naturze, tok jej przemian, ruch, który jest Życiem jako takim" . Podczas gdy posiadanie ciała cierpienie od choroby oczekiwanie śmierci - to charakterystycznie ludzkie momenty egzystencjalne" . 16 17 Po prześledzeniu rozważań Canguilhema nasuwa się wniosek, że tak naprawdę norma nie jest stanem, który m o ż n a obiektywnie określić, posługując się n a r z ę d z i a m i nauki, zdefiniować. Jego koncepcja neguje ontologiczne podejście do choroby, jako swoistego rodzaju „intruza", który wdziera się do orga­ nizmu człowieka. Canguilhem każe „dostrzec w niej zdarzenie zachodzące w samym organi­ zmie w rezultacie gry jego stałych funkcji, nie przecząc bynajmniej że owa gra tworzy coś nowego" . Norma nie jest czymś stałym, po­ wszechnie obowiazuiacym Stad i patologicz¬ ne nie iest zanegowaniem' pewnei określonei normy odstępstwem od nie, ale poiawieniem sie pewnei nowei iakości w obrębie ludzkiego ciała ale także całego życia Według mego choroba nie iest zmiana w granicach zdrowia ale iest nowym wymiarem ż y c i a " Kluczowe dla rozważań Canguilhema ,est stwierdzenie ze noiecie normalneao nie iest daiacym sie obiektywnie z w e r y f i k o w a ć p o j ę c i e m istnie 18 19 13 http://www.kochanowski.edu.pl/fzl.htm, 03.2009. 17 14 G. Canguilhem, op. cit., s. 21. 18 G. Canguilhem, op. cit., s. 62. 15 J. Hartman, Ontologia jestestwa chorego, „Kwartalnik 1 9 Ibid., s. 151. Filozoficzny" 2002 t. X X X , z. 3, s. 141. 16 Ibid., s.UO. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA Ibid. �Adam Głowacki 120 nia (...) p o n i e w a ż w patologicznym należy widzieć swego rodzaju normalne, a normalne nie jest tym, co nie jest normalne, lecz właśnie innym normalnym" . Zarówno Hartman, jak i Canguilhem pod­ kreślają, że pojęcie normy nie jest pojęciem obiektywnym, ale „przeżywalnym". Pierwia­ stek subiektywizmu jest tutaj elementem kon­ stytutywnym. Stąd t e ż wniosek Hartmana, że „być może praktyka skłania nas ku inne­ mu pojęciu choroby, bardziej subiektywnemu, mianowicie jako czegoś złego, bolesnego, nie­ oczekiwanego, nieakceptowanego czy nawet niesprawiedliwego - zawsze determinującego nas do przeciwdziałania" . W ujęciu Canguilhema patologiczne czyli choroba nie jest rozpatrywane jako jakościowe przeciwieństwo zdrowia-normy ale jako inny jego stan Za­ strzega jednak że normalnego w sensie fiziolo gicznym nie m o ż n a utożsamiać z normalnym wvrażaiacvm normatywność życia To zawsze sa dwa odmienne dyskursy Swoie rozważania Canguilhem snuje na gruzach teorii ontolocricznei w którei choroba iest ziawiskiem oh cym złem narz, caiacym s e na nrze człowie 20 21 z założeniem, że choroba jest złem, które czyni szkody w ludzkim ciele i w związku z tym, w procesie terapii, szkody te należy zrekom­ pensować. Zdrowie zdaniem Jana Hartmana jest więc „zapomnianą chorobą", natomiast „istnienie chore nie jest jakimś szczególnym stanem organizmu, lecz raczej ontologicznym, substancjalnym określeniem organizmu ludz­ kiego, którego byt polega na życiu-ku-śmierci, a więc na »chorobie na śmierć«" . Ujęcie to nie p o d w a ż a w ż a d e n sposób uproszczonej opozycji pojęciowej zdrowie - choroba, w któ­ rej choroba rozpatrywana jest jako naruszenie naturalnego stanu organizmu czyli zdrowia W a ż n e jednak aby zgodnie z wynikami analiz konstruktywistów w teorii zdrowia i choroby 22 postrzegać chorobę, jako istność wytworzoną w pewnym społecznym i lingwistycznym pro­ cesie, zrelatywizowaną do aktów mowy, sądów, oczekiwań, ideałów i potrzeb człowieka. Skoro człowiek jest w pewnych istotnych aspektach istotą duchową, to również i jego sposób ist­ nienia jako chory bądź zdrowy jest ukonsty­ tuowany w przestrzeni ducha czy kultury. Nie przecząc więc, że zdrowie i choroba są pojęcia­ mi zaczerpniętymi z żywej kultury człowieka, które powinny być rozpatrywane w ramach an­ tropologii, [podkr. A.G.] proponuję pamiętać o tym że oba te pojęcia maja też swój czysto ontolóeiczny sens związany z oreanicznym fundamentem duchowego życia człowieka. ( ) tylko iako bvt kulturowy naturę trans cenduacy człowiek może bvć chory albo zdrowy 1 tak właśnie iest- iako bvt kulturowy człowiek iest iestestwem chorym ie.o snosób nrzezwycezanianarnryie.olwiadornośćiesr _ ka ' iest rozumiana ' rozumiana lako jdKO przeciwieństwo stanu sianu pożądanego — czyli zdrowia Takie podejście pozostaje sprzeczne rów­ nież z koncepcją pozytywistyczną, która pro­ ponuje rozumienie choroby jako ilościowej zmiany stanu normalnego. Spór ten nie jest tylko dysputą akademicką. Wybór określonego podejścia do choroby determinuje rodzaj za­ stosowanej terapii. Jeśli przyjmiemy pozytywi­ styczny sposób myślenia i uznamy chorobę za brak bądź nadmiar, wówczas terapia polegać będzie na w y r ó w n a n i u . W przypadku ontologicznej koncepcji, w myśl której choroba jest j a k o ś c i o w y m p r z e c i w i e ń s t w e m zdrowia, le­ czenie oparte będzie na rewaloryzacji,.zgodnie fvm Z r y mr - o l i 20 Ibid., s. 166. 22 Ibid., s. 139. 21 J. Hartman, op. cit., s. 143. 23 Ibid., s. 140. § «rn ontolo&czme ontoLicznie BARBARZYŃCA i jestestwem e^tlerr, 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji Z powyższych r o z w a ż a ń wynika, że w dys­ kursie fdozoficznym choroba jawi się jako d o ś w i a d c z e n i e egzystencjalne, w pełni su­ biektywne, zrelatywizowane, nieuchwytne, w y m y k a j ą c e się jednoznacznym opisom czy definicjom. Jest „nową jakością życia", ele­ mentem k o n s t y t u u j ą c y m l u d z k ą cielesność lub t e ż konstruktem sprowadzonym do ak­ tów mowy, sądów czy oczekiwań. Jest więc odporna na wszelkie próby z a m k n i ę c i a jej w jednoznacznej definicji. Doskonałym przykła­ dem skrajnej subiektywizacji zjawiska choroby iest propozycia Emila Ciorana który twier¬ dzi ze iest ona stanem pewnego liryzmu" gdyz w prawie wszystkich chorobach kryia sie moce liryczne Tylko ludzie wegetuiacy w iakieiś skandaliczne, niewrazhwości zacho wuia stosunek bezosobowy do choroby która skądinąd zawsze nrowadz, do osobowe'™ no głębienia"-. W rozumieniu zaproponowanym przez konstruktywistów, pomimo swojego „ontologicznego sensu", który wynika z założenia, że „specyficznie (...) ludzkim sposobem bycia istotą żywą jest posiadanie ciała i jest to moment statusu egzystencjalnego, który przysługuje jemu [człowiekowi], a innym zwierzętom j u ż nie" , zdrowie i choroba są przede wszystkim bytami kulturowymi, wytworzonymi w pew­ nym procesie lingwistycznym i społecznym, a przy tym wszystkim zrelatywizowanymi do aktów mowy sadów oczekiwań i i ako takie po­ winny być rozpatrywane. Założenie, że „cho­ 25 24 E. Cioran, Na szczytach rozpaczy, tłum. I . Kania, Oficyna Literacka, Kraków 1992, s. 33. 25 Ibid., s. 139. 2 6 D . Penkala-Gawęcka, Antropologiczne spojrzenie na chorobę roba jest konstruktem, który może być zrozu­ miały dopiero przez odwołanie się do kultury, w ramach której został wytworzony" , stało się kamieniem w ę g i e l n y m nowej subdyscypliny, jaką jest antropologia medyczna. Zgodnie z jej założeniami choroba jest nie tylko pewnym określonym stanem biologicznym, wspólnym k a ż d e m u człowiekowi, ale przede wszystkim bytem kulturowym, który należy badać, stosu­ jąc podejście emiczne, o którym Danuta Penkala-Gawęcka pisze: 26 Bardziej jednak charakterystyczne wydaje się (...) podejście (...) zwane emicznym (emic), polegające na próbie opisania danego zjawi­ ska z perspektywy danej grupy. Przykładem takiego ujęcia może być przyjęcie „założenia o racjonalności", według którego racjonalne są wszelkie czynności prowadzące zgodnie z wie­ dzą podmiotów tych czynności do pożądanych rezultatów, niezależnie od tego, jaka jest ocena tych rezultatów z perspektywy innych systemów wiedzy. Założenie to niweluje nieporozumienia w niektórych pracach etnologicznych stosowa­ niem kategorii racionalne" - irracjonalne" w odniesieniu do etnologii diagnoz zabiegów leczniczych przy czym ocena ich racjonalno śc, dokonywana iest z nersnektywy medycyny naukowe, badź wręcz zdroworozLdkoweL" punktu widzenia". " Antropologia medyczna, będąca subdyscypliną antropologii kulturowej, zrodziła się na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesią­ tych w Stanach Zjednoczonych jako odpowiedź na pojawiające się - nie tylko w etnologii ludów pozaeuropejskich, ale także zachodniego kręgu Studia nad historią medycyny" 1994 t. I , z. 2, s. 6. 27 Eadem, Badania etnologiczne nad komplementarną, jahp zjawisko kulturowe, „Medycyna nowożytna. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 121 BARBARZYŃCA medycyną [w:] M . Libiszowski-Żółtkowska, M. Ogryzko-Wiewiórowska, W Piątkowski (red.), Szkice z socjologii medycyny, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1998, s. 120-121. �Adam Głowacki 122 kulturowego - problemy z naukowym zaklasy­ fikowaniem i opisaniem chorób oraz praktyk leczniczych, które wykraczały poza obowią­ z u j ą c y paradygmat medyczny. O k a z a ł o się bowiem, że pojęcia zdrowia, normy, choroby nie są treściami uniwersalnymi, ale są zrelatywizowane kulturowo, podczas gdy wiele jednostek chorobowych wyróżnionych w nozologii biomedycznej nie ma swoich od­ powiedników bądź ma jedynie przybliżone od­ powiedniki w klasyfikacjach tubylczych. I od­ wrotnie, istnieją tzw. „choroby ludowe" <fol{ illnesses), których nie da się odnieść do biome­ dycznych jednostek chorobowych. Choroby te są czasem specyficzne dla pojedynczej kultury, czasem dla szerszego regionu geograficznoetnicznego a niekiedy można odnaleźć ich odpowiednik, nawet w odległych kultu­ rach . 28 Stąd też „zjawiska uważane w jednej kul­ turze za symptomy choroby, w innej przeciw­ nie - mogą być oznakami zdrowia, a w jeszcze innej - nie mieć żadnego znaczenia dla oceny zdrowia" . Przyjęcie tego założenia przez współczesną myśl medyczną przyczyniło się do powstania takich subdyscyplin, jak na przykład psychiatria kulturowa , która zajmuje się zagadnieniami: epidemiologii, etiologii, patogenezy, sympto­ matologii i leczenia z a b u r z e ń psychicznych w zależności od określonych kultur i warunków środowiska , a jednocześnie dowodzi faktu, że „ustanowiony sto lat temu paradygmat medycy¬ ny zaczyna, być kwestionowany i to z różnych powodów" . 29 30 31 32 28 29 30 Eadem, Antropologiczne spojrzenie. ..,op. cit., s. 6. Ibid. Zob. A. Jakubik, Kultura a zaburzenia psychiczne, www.psychologia.net.pl/artykul.php?level = 98, 03.2009. 31 Por. Amok z Malezji i Indonezji, „histeria arktyczna", Wobec tego w ramach teoretycznych podstaw antropologii medycznej pojawiły się propozycje wprowadzenia nowego podziału chorób. Jedną z nich była koncepcja Georgea M . Fostera, który uznał, że etiologie chorobowe należy podzielić na: „naturalistyczne" - starające się tłumaczyć choroby jako wynik oddziaływania czynników zewnętrznych wobec człowieka lub mu przyna­ leżnych, i „personalistyczne" - doszukujące się etiologii chorób w ingerencji czynnika o cha­ rakterze osobowym, to znaczy złego ducha, bóstwa. Nieco inny podział zaproponował Horacio Fabrega, który wyszedł z założenia, że skoro na­ wet te choroby, w których czynniki o charakterze neurofizjologicznym odgrywają znaczącą rolę, w rożnych kulturach przybierają inne formy, należy więc wprowadzić pewne rozróżnienie terminologiczne na disease i illness. Przy czym przez disease rozumie on chorobę w jej patolo­ gicznym aspekcie, to znaczy zmian fizjologicz­ nych, jakie wywołuje w organizmie człowie­ ka, zdefiniowanych przez naukę biomedyczną. Illness natomiast to jej kulturowy odpowiednik, wymiar. Warto w tym momencie powołać się na pracę K. Dannera Clousera Charlesa M Culvera i Bernarda Gerta zatytułowaną Malady , w którei autorzy rozumieia termin illness iako iednostkowe a nrzez to subiektywne noczucie bólu ciemienia dyskomfortu manifestuiace sie w określonych wmntomach' a spowodowane nrzez dUeal rozpatrywana tutai iako uchwytny metodami obserwacyjnymi zobiektywizowany i rozwiiaiary sie w określonych stadiach o okre ślonei e ioloai! proces fizioloaieznv oraani 33 _ I Z P o T l 3 n l e l ™ to.t^ latah (zaburzenie występujące w południowej Azji i na Filipinach, w Japonii i na Syberii, polegające na tym, że na widok w ę ż a lub tygrysa (lub nawet na dźwięk tych słów) człowiek wpada w panikę, depresję, a w skrajnych przypadkach nawet katatonię. Mogą BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji 123 aspekty choroby w sensie generalnym, czyli „sickness". Ani disease, ani illness nie jest „rze­ czą" czy „jednostką" - są one po prostu różny­ mi sposobami wyjaśniania choroby (sickness), różnymi „społecznymi konstrukcjami rzeczy­ wistości" (...). Disease wiąże się z modelami wyjaśniającymi praktyków profesjonalnych - zarówno praktyków medycyny „nowocze­ snej", jak i tradycyjnych systemów medycz­ nych, np. medycyny ajurwedycznej czy chiń­ skiej. (...) Natomiast illness oznacza reakcje na nią. Jest sposobem, w jaki chora osoba, jej rodzina i jej sieć społeczna postrzega nazywa wyiaśnia i odpowiada na chorobę '(disease) Illness w,aze s,e z modelam, wviaLiaiacvim potoczne , ludowe sfery sytemu medycznego stosowanym, w kręgu rodźmy , ludowych' nieprofesjonalnych p r a k t y k o ^ . ' althy condition (teoretycznie niezdrowego sta­ nu), odnosząc go do pojęcia „zdrowia", ale w ujęciu teoretycznym, podczas gdy illness wiąże się z jego praktycznym sensem . Przełom w antropologii medycznej spowodo­ wało pojawienie się nowej orientacji, określanej mianem „interpretacyjnej antropologii medycz­ nej" lub „konstruktywizmu kulturowego", której prekursorem stał się A. Kleinman . W tym miej­ scu postaram się nieco przybliżyć przedstawione przez niego wnioski. Zdaniem Kleinmana „sys­ tem medyczny" należy traktować jako „system kulturowy", zbudowany z określonych symboli, znaczeń, wartości i wzorców zachowań. Takie podejście implikuje konieczność potraktowania choroby jako swoistego przedstawienia kulturo­ wego łączącego w sobie takie elementy, jak: etio­ logia wybór terapii ocena rezultatów leczenia Niezwykle ważne jest, że 34 35 Kleinman przeformułował rozróżnienie disease i illness, traktując te kategorie jako dwa Upraszczając nieco powyższe rozważania, m o ż n a stwierdzić, że w takim ujęciu disease byłaby niejako medycznym, skonstruowanym towarzyszyć temu zaburzenia świadomości. Napad trwa dni). Więcej informacji na ten temat: M . Krzystanek zwykle krótko i kończy się podnieceniem i ucieczką Egzotyczne zaburzenia psychiczne, http://www. przed siebie); susto (zaburzenie występujące wśród poradnikmedyczny.pl/mod/archiwum/507_egzotyczne_ ludów latynoamerykańskich. Polega ono na lęku przed zaburzenia_psychiczne.html, 23.10.2009. „utratą duszy". Utrata ta może być wynikiem działania ciekawym zjawiskiem, doskonale wpisującym się w nurt Niezwykle czyjegoś „złego oka", czarów, magii lub działania rozważań psychiatrii kulturowej, jest tarantyzm opisany demonów. Przedłużający się lęk może prowadzić do przez E. de Martino w książce Ziemia zgryzoty: utraty zainteresowań, braku łaknienia, utraty aktywności, do historii życia religijnego południowych wzrostu temperatury ciała a nawet do wyniszczenia W Marucha, Książka i Wiedza, Warszawa 1971. i śmierci). Koro (zaburzenie opisane w Chinach, 32 H.R. Wulf, S.A. Pederson, R. Rosenberg, op. cit., s. 27. Indonezji, Malezji, Sudanie i Izraelu. U człowieka 3 3 Zob. K . D . Clouser, C M . Culver, B. Gert, Malady, [w:] występuje ostry i przemożny lęk przed śmiercią na skutek What is Disease, Totowa, New Jersey 1997. przyczynę^ Wioch, tłum. utraty nasienia lub wciągnięcia członka w głąb brzucha 3 4 u mężczyzn, a piersi w głąb klatki piersiowej u Illness, [w:] T.L Beauschamp, LeRoy (red.), Contemporary kobiet. Stan ten może być poprzedzony nadmiernym Issues in Bioethics, Belmont, Kalifornia 1989. spółkowaniem. Narządy płciowe i nasienie traktowane są 3 5 przez ludy plemienne jako ośrodek siły życiowej. Rodzina Comparison of Medical Systems as Cultural Systems, „Social Zob. C. Boorse, On the Distinction Between Disease and Zob. A. Kleinman, Concepts and Model for the człowieka cierpiącego na \oro za pomocą rozmaitych Science and Medicine" 12 1978. uchwytów przytrzymuje członek zapobiegając jego 3 6 utracie. Stan ten może trwać od kilku godzin do kilku op. cit., s. 11-12. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA D . Penkala-Gawęcka, Antropologiczne spojrzenie �Adam Głowacki 124 przez ten dyskurs obrazem choroby, natomiast illness - jej społecznym, ale i indywidualnym obrazem, także społeczną i indywidualną re­ akcją na określoną jednostkę chorobową. Tutaj wkradają się jednak pewne wątpliwości. Skoro bowiem illness definiujemy jako sposób, w któ­ ry chora osoba, ale także „jej sieć społeczna", postrzega, nazywa, wyjaśnia i wobec tego od­ powiada na chorobę - disease, wówczas mu¬ simy uwzględnić fakt, że mogą zaistnieć dwa rodzaje illness tej samej disease. A dokładniej rzecz u j m u j ą c , przyjęcie takiego założenia jest elementem koniecznym ponieważ społeczny i indywidualny obraz danej jednostki chorobowei to często dwa różne i w wielu aspektach nieprzystawalne do siebie wizerunki. P a m i ę t a ć należy, ż e ż a d e n ze sposobów rozumienia choroby nie może egzystować sa­ moistnie. Wpływają one na siebie wzajemnie, współtworzą swoje zaplecze definicyjne, jeden wynika z drugiego. Rozdzielenie owych konceptualizacji choroby jest niemożliwe. Jeste­ śmy bowiem twórcami, ale także tworami wła­ snej kultury, ze wszystkimi konsekwencjami tego założenia. W takim ujęciu akcentuje się przede wszystkim subiektywne odczucie cho­ roby i analogicznie, subiektywne odczuwanie zdrowia. Tego typu myślenie zrywa, z X I X wiecznym paradygmatem medycyny. Definicja i sposób rozumienia zjawiska cho­ roby, jakie prezentuje antropologia medyczna, znalazły swój oddźwięk w filozofii medycyny, która zakłada, że zasadniczym przedmiotem medycyny kli­ nicznej jest subiektywne odczucie choroby i subiektywne odczucie zdrowia. W wielu językach europejskich sama etymologia słów oznaczających chorobę (illness) pozwala od­ kryć w tym pojęciu pewien aspekt subiek­ 3 7 tywny bądź przynajmniej pewne oceny. Od­ wołajmy się do kilku przykładów: w języku angielskim słowo disease (choroba) znaczyła pierwotnie dis-ease (niepokój, napięcie, nie­ wygoda), illness natomiast pochodzi od staroskandynawskiego, illr, które znaczy tyle co „zły". W języku greckimpathos oznacza cier­ pienie, w rosyjskim boljezn pochodzi od boi' (ból). Francuskie maladie pochodzi od małe habitus, co znaczy „w złym stanie", a duń­ skie syg znaczyło pierwotnie „zmartwiony" lub „smutny". Słowo „pacjent" wywodzi się natomiast z łaciny (patiens) i oznacza tego, który cierni Jedynie niemieckie słowo krank zgodne iest z biologiczna teona choroby Pier wotnie znaczyło ono tyle co skrzywiony" wyriety" sutreruiac ze'właściwym celem 'medycyny' iest wyprostowanie nacienta Test to dobry przykład p r y m i t y w n e j myślenia biologicznego". Lektura dzieł Foucaulta prowokuje do posta­ wienia pytania: czy nie jest tak, że określony dys­ kurs narzuca nam pewien obraz, model choroby z całym sztafażem określonych norm i zachowań doń przypisanych, który internalizujemy, uzna­ jąc go za swój własny. Diachroniczne spojrzenie na problem konceptualizowania choroby w kulturze Zachodu pokazuje, że próby wyjaśnienia tego fenomenu ulokować możemy w obszarze dwóch dyskur­ sów, których zasadniczą różnicę stanowiło po­ dejście do zagadnienia etiologii poszczególnych zaburzeń. Pierwszy z nich, zapoczątkowany przez Hipokratesa, który określić możemy mia¬ nem medycznego, przyczyn chorób doszukiwał się w pewnych nieprawidłowościach zacho­ dzących w ciele człowieka. Drugi natomiast kulturowy przyczyn zaistnienia konkretnych jednostek nozologicznych dopatrywał się w in— H.R. Wulf, S.A. Pederson, R. Rosenberg, op. cit., s.78-79. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji 125 gerencji czynników o charakterze osobowym, na przykład bóstw, duchów . Przy czym należy pamiętać, że żaden z dyskursów nie funkcjo­ nował w oderwaniu od drugiego. A ż do wieku XIX, kiedy to doszło do ukonstytuowania się dyskursu medycznego opartego na badaniach empirycznych, o czym wspominałem j u ż na po­ czątku mojej pracy, przenikanie się tych dwóch porządków myślenia było zjawiskiem powszech¬ nym. Jeśli posłużyć się terminologią Fostera, byłyby to więc w pierwszym przypadku etio­ logie personalistyczne" w drugim natomiast naturalistyczne". Jak zauważa w swoim tekście Krzysztof Pietrych, 38 korzeni dyskursów zajmujących się tym szcze­ gólnym stanem, jakim jest choroba, poszuki­ wać trzeba dla kultury Zachodu - podobnie jak początków niemal wszystkich tematów uniwersalnych - w źródłach antycznych i biblijnych. To one ukształtowały podsta­ wowe modele symbolicznego jej rozumienia trwale obecne w kręgu tradycji śródziemno­ morskiej . 39 W kulturowym dyskursie choroba przestała być zjawiskiem o charakterze czysto fizjologicz­ nym, ulegając mitologizacji przekształciła się w pewien kulturowy byt, zatracając tym samym swój biologiczny charakter. Zarówno w staro­ żytnych tekstach, takich jak: Eneida, Król Edyp, 3 8 Niezwykle ciekawa i bogatsza jest etiologia chorób w medycynie ludowej. Całościowe i aktualne opracowanie Dzieje Herodota czy Starym Testamencie, epide­ mie chorób traktowane były jako kara boska, i to kara za grzechy. Chory niejednokrotnie podlegał społecznemu ostracyzmowi, szczególnie kiedy cierpiał na choroby kulturowo uznane za „nie­ czyste" . Antropologia medyczna z całą siatką terminologiczną i kulturowym zapleczem ba­ dawczym jest niewątpliwie ciekawym i perspek­ tywicznym podejściem do problematyki choroby. Przy czym spory wokół disease i illness, sposobów definiowanie i rozumienia tych pojęć, wokół któ­ rych koncentruje się dziś dyskurs antropologii medycznej pokazuje wieloaspektowość i nie¬ jednoznaczność przedmiotu jej zainteresowania i t ii - czyli choroby. 40 4. Choroba jako metafora? Przywołane przeze mnie powyżej teksty, są zresztą tylko przykładami znacznie licz­ niejszego zbioru. Nie jest moim celem odtwa­ rzanie tutaj skomplikowanego procesu mito­ logizacji pewnych chorób. Wystarczający jest dla mnie fakt, że taki proces miał i dalej ma miejsce, powodując, że choroba przestaje być rozpatrywana jako zjawisko wyłącznie biolo­ giczne. Tworzy się wokół niej pewien mit lub też, jak chciała Susan Sontag, metafora, która sprawia, że choroba przekracza swój czysto biologiczny wymiar i zaczyna funkcjonować na zupełnie nowej płaszczyźnie. Staje się tym sa- ludowa, [w:] S. Udziela (red.), Ziemia biecha. Lud polski w powiatach gorlickim i grzybowskim, W O K , tej problematyki zob. Z. Libera, Medycyna ludowa. Nowy Sącz 1994; S. Koba, Z historii lecznictwa Chłopski kieleckiego XIX w., Muzeum Świętokrzyskie, Kielce 1973; rozsądek CZ V gminna fantazja?, Wyd. UWr, Wrocław 1995. Z ważniejszych prac na temat medycyny D. Tylkowa, „Bez uroku". Elementy religijno-magiczne ludowej warto wspomnieć: H . Biegeleisen, Lecznictwo w Karpackim lecznictwie ludowym, [w:] J. Kowalska, ludu polskiego, PAU, Kraków 1986; Z. Półtorak, S. Szynkiewicz, R. Tomicki (red.), Czas zmiany, czas Lecznictwo ludowe rodzimej ludności trwania, PAN, Warszawa 2003; a także artykuły: D . Opolszczyzny, Instytut Śląski, Opole 1989; L . Stomma, Antropologia Czubala, O ludowym leczeniu gliną kultury wsi polskiej XIX w., PAK, Warszawa 1986 68 1984; U . Lehr, Urok (rozdział V I I : Tablice Mendelejewa); J. Fyda, Medycyna religijnych, „Lud" 65 1981; Z. Libera, Ciało w kulturze 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA w w Polsce, „Lud" aspekcie działań magiczno- �Adam Głowacki 126 mym bytem kulturowym. Swój sprzeciw wobec takiego postrzegania choroby wyraziła Susan Sontag w głośnym eseju Choroba jako metafora. Choroba nie jest dla niej „nowym wymiarem życia", jak chciał ją widzieć Canguilhem, ale staje się z i n t e r n a l i z o w a n ą metaforą czy też pewnym metaforycznym myśleniem, od które­ go należy się uwolnić, ponieważ „choroba nie jest metaforą i że najbliższy prawdzie sposób jej postrzegania - jak również najzdrowszy sposób chorowania - jest w n a j w y ż s z y m stop­ niu wolny od myślenia metaforycznego i naj­ bardziej n a ń niepodatny" . 41 Jak podkreślają interpretatorzy, nurt jej roz­ w a ż a ń jest na wskroś przesiąknięty postawą skrajnie antyhermeneutyczną. U podstaw po­ wstania eseju legło osobiste d o ś w i a d c z e n i e długotrwałego zmagania się z chorobą nowo­ tworową, co dosyć wyraźnie akcentują badacze. Wskazują na ów fakt, jako pewien klucz inter­ pretacyjny. Credo swoich rozważań wygłasza Sontag j u ż w pierwszych zdaniach eseju: w formie przenośni czy metafory. Twierdzę przy tym, że choroba nie jest metaforą i że naj­ bliższy prawdzie sposób jej postrzegania - jak również najzdrowszy sposób chorowania - jest w najwyższym stopniu wolny od myślenia metaforycznego i najbardziej nań niepodatny. (...) Celem niniejszych rozważań jest właśnie naświetlenie owych metafor i pomoc w uwol­ nieniu się spod ich wpływu. 42 Sontag wypowiada z d e c y d o w a n ą w o j n ę wszelkim metaforom, zmitologizowanym w i ­ zjom choroby. Chce pozbawić ją całej mito­ logii, społecznie dobudowywanej do tego ro­ dzaju chorób, które zdaniem autorki owiane są swoistą tajemniczością w y n i k a j ą c ą z ich nieuleczalnego charakteru. I tak jak w X I X wieku owym „kostiumem metafory" spowito gruźlicę, tak współcześnie ten sam mechanizm dotknął raka. W dzisiejszych czasach rak wziął na siebie rolę choroby - intruza, który pojawia się bez zapowiedzi, choroby doświadczanej jako okrutna, potajemna inwazja - i będzie tę rolę Tematem tej książki nie jest choroba w sen­ sie fizycznym, lecz sposoby jej wykorzystania ludowejXIX-XX wieku. Zarys zagadnienia, „Medycyna w odpowiednie cechy człowieka chorego, o chorobie nowożytna. Studia nad historią medycyny" 1995 t. I I , z. 1. mówi się, że »napadła«, »atakuje«, »rośnie«, »rozwija się«, D. Tylkowa, analizując wierzenia związane z medycyną »słabnie«, chory »walczy z nią« itp." (Z. Libera, Medycyna ludową wsi Karpat śląskich, podaje, ze „choroby bywały ludowa. ..,op. cit., s. 26). Niezwykle ciekawe jest również także personifikowane, wyobrażano je sobie bowiem zachowanie choroby, która „podług licznie odnotowanych czasami jako istoty rzeczywiste i czynne, widzialne lub przekonań (...) siedzi spokojnie w chorym, dopóki ten niewidzialne. Ślady tych przekonań występują jeszcze nie opiera się jej, nie walczy z nią. W przeciwnym razie we wsiach Beskidu Sądeckiego, gdzie mieszkańcy zachowuje się ona hałaśliwie, ryczy, kwiczy, mocuje się wspominają, iż w okresie epidemii cholery, która panowała z chorym, w wyniku czego wyskakuje on z łóżka, mówi tu w 1918 r., widziano postać nieznanej, bladej i bardzo niezrozumiałym językiem, bredzi, majaczy" {ibid., s. 48). szczupłej kobiety, okrytej białą płachtą". (D. Tylkowa, 3 9 K. Pietrych, op. cit., s. 80. Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat polskich, PAN, 4 0 Zob. ER. Rosiński, Stosunek Starego Testamentu Warszawa 1989, s. 17-18). Podobnie zauważa Libera, do choroby, [w:] B. Płonka-Syroka (red.), Choroba jako który pisze, że: „nacechowanie wyobraźni i języka zjawisko społeczne ludzkimi doświadczeniami powoduje, że niemożliwe 41 jest wyrażanie choroby poza antropomorficznymi Warszawa 1999, s. 7. kategoriami. Spersonifikowane choroby są wyposażone 42 i historyczne, Arboretum, Wrocław 2001. S. Sontag, Choroba jako metafora, tłum. J. Anders, PIW, S. Sontag, op. cit., s. 7. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji 127 odgrywał, dopóki pewnego dnia jego etiolo­ gia nie stanie się równie oczywista, a kuracja równie skuteczna, jak stało się w przypadku gruźlicy. ternem immunodefensywnym, można rów­ nież nazwać zdolnością immunologiczną), rak ulegnie stopniowo demitologizacji. (...) Wówczas, być może, metaforyczne wykorzy­ stanie raka stanie się moralnie dopuszczalne, tak jak nie jest dopuszczalne dzisiaj . 43 Autorka zdecydowanie sprzeciwia się zatem takiemu myśleniu, w którym choroba jawi się jako swoistego rodzaju szyfr, znak, symbol czegoś ukrytego, co powinno zostać odczyta­ ne, zdenotowane, aby m o ż n a było podjąć sku­ teczną terapię. Podejście, w którym „chorobie przypisuje się (...) znaczenia i podobnie jak w przypadku metafory literackiej, dąży do jej »interpretacji«, poszukuje wpisanej w nią idei, ukrytej rzeczywistości, zakodowanych infor­ macji o człowieku" jest zdaniem autorki nie­ dopuszczalne. Ów metaforyczny sposób ślenia doświadczania choroby ma negatywny wpływ na pacjenta źle ukierunkowuje iego wysiłek psychiczny'a może nawet zniechęcić do dalszego leczenia Internretacie takie staia sie elementami mitologii a wreszcie przesada mi które wnływaia na snósób myślenia żarówno pacjenta j a k i medyka" , pisze. 44 46 Stosunek Sontag do choroby doskonale po­ kazuje Maria Janion, zestawiając go z podej­ ściem hermeneutycznym, w którym „choroba jest właśnie tym, co ukryte w głębi, czymś, co nie daje się oddzielić od osoby; choroba jest jakby organiczną częścią osoby, więcej - może być nawet jej istotą, g d y ż jej głębią" . Sontag stara się sprowadzić ją do pewnego „medycznego zdarzenia". W takim ujęciu cho­ roba pozbawiona zostaje jakiegokolwiek zna­ czenia, sensu. Jest tylko kolejnym „medycznym przypadkiem". Jakże inne podejście prezentuje wspominany j u ż Cioran, który pisze, że: 47 Nie ma człowieka, który by, uwolniwszy się od cierpienia czy choroby, nie odczuwał gdzieś w głębi żalu, bodaj słabego i niezdecy­ dowanego. Ci, co cierpią intensywnie i długo, pragną, rzecz jasna, podnieść się z choroby, mimo to przecież nieuchronnie nawiedza ich myśl o jakiejś fatalnej stracie, którą spowo­ duje ich ewentualne wyzdrowienie. Gdy ból stanowi część twojej istoty, ewentualne jego przezwyciężenie musi być równoznaczne ze strata musi też wywoływać żal Wszystko co masz w sobie najlepszego, zawdzięczasz cierpieniu . 45 Dla Sontag odarcie choroby z jej meta­ forycznego naddatku jest m o ż l i w e tylko w sytuacji, kiedy zostanie ona całkowicie zmedykalizowana. Dopiero w momencie, kie­ dy medycyna zdoła całkowicie uporać się z ra­ kiem, m o ż e nastąpić jego demitologizacja. Jako przykład podaje gruźlicę. Jednakże aby móc w pełni to realizować, należy usunąć, jej zdaniem, z języka medycznego wszelkie me­ tafory, bowiem w miarę jak język medyczny będzie odchodził od agresywnej terminologii wojskowej i sięgał po pojęcia związane z „naturalnym systemem obrony" organizmu (to, co nazywa się sys43 Ibid., s. 9. 44 Komentarze, część 2: Tajemnicą Głoszony przez Sontag postulat demitolo­ gizacji choroby i śmierci, jest, moim zdaniem, utopijny. Wszelkie próby całkowitego wyelimi­ nowania metafor z języka, które według autorki 45 świata jest to, co widoczne..., [w:] M . Janion, S. Rosiek (red.), Osoby. Transgresje 3, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1984, s. 356. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 48 BARBARZYŃCA Ibid. 4 6 S. Sontag, op. cit., s. 89. 47 Komentarze, op. cit., s. 383. 48 E. Cioran, op. cit., s. 110-111. �Adam Głowacki 128 są głównym czynnikiem mitotwórczym, muszą zakończyć się niepowodzeniem. Najlepszym po­ twierdzeniem tego jest ona sama. Z jednej strony żąda oczyszczenia języka i myślenia z metafo­ rycznego sposobu mówienia o chorobie, z dru­ giej natomiast nie jest w stanie uciec od owych metafor. Pierwsze zdanie jej książki brzmi: „Choroba jest nocną półkulą życia, naszym bar­ dziej uciążliwym obywatelstwem" . Postawa skrajnej empirystki uprawomocnia ją do wysunięcia twierdzenia, że kiedy g r u ź ­ lica była chorobą nierozpoznaną, nieuleczal­ ną, wówczas obrastała szeregiem przesądów, praktyk, domysłów. Jednak wraz z wynale­ zieniem streptomycyny m i t Mycobacterium tuberculosis legł w gruzach. Medycyna i empiria zanegowały romantyczny wizerunek g r u ź ­ licy. Prognozuje tym samym, że w przypadku raka zadziała podobny mechanizm. Z powyż¬ szym wnioskiem nie sposób się jednak zgodzić. Okazuje się bowiem, że 49 twierdzeniu Sontag o zmierzchu mitologii gruźlicy przeczą fakty. Mitologia ta, mimo przyrostu wiedzy, nie została unicestwiona ani po 1943 roku (wynalazek streptomycyny), ani po 1952 (isoniazid). Znikła - to prawda lecz tylko z tekstów literackich, przestała być obsesyjnym tematem sztuki, natomiast nadal istnieje w mitologii życia codziennego, w sfe­ rze, którą Sontag interesuje się najbardziej . 50 Dochodzimy więc do momentu współistnie­ nia mitologii gruźlicy w jej kulturowym aspekcie i mitologii medycyny. Przy czym, w myśl założeń Foucaulta, mitologia medycyny jest niezwykle agresywna - wyklucza inne mito­ logie, zmierza do monopolizacji jednej tylko, medycznej formy terapii, narzuca przeświad­ czenia o wszechmocności medycyny - wiedzy, o kompetencji lekarza-profesjonalisty i ryzy­ ku, jakie przynoszą wszelkie próby ominięcia gabinetu lekarskiego i szpitalnego łóżka . 51 Sontag w chorobie każe widzieć jedynie pe­ wien defekt fizjologiczny. Wobec tak postawionej tezy warto za Janem Hartmanem zastanowić się, czy nie jest tak, że „każda radykalna obiektywi­ zacja choroby, ujęcie jej w pojęciach fizjologii - jako postępowanie czysto deskryptywne, wy­ rzekające się wszelkiego wartościowania - czyni całkowicie niewidocznym zło cierpienia?" 52 5. W s t r o n ę resume Podjęte przeze mnie r o z w a ż a n i a nie wy­ czerpują tak szeroko rozumianego zagadnie­ nia, jakim bez wątpienia jest problematyka choroby widzianej z perspektywy filozofii czy antropologii. Analiza kilku reprezentatywnych teorii pokazała, ż e mimo chęci współpracy deklarowanej zarówno przez nauki humani­ styczne, jak i przyrodnicze, brak jeszcze meta­ języka, który pozwoliłby wypracować wspólne pojęcia, terminy czy definicje. Istota choroby wymyka się wszelkim naukowym docieka­ niom. K a ż d a próba z a m k n i ę c i a jej pojęciowe definicyjne w konsekwencji spro¬ wadzą sie do redukcjonizmu iak w przypadku dyskursu medycznego albo subiektywizmu będącego u d z i a ł e m r o z w a ż a ń filozoficznych' Obiecuiaca wydaie sie crocozycia antroco' logii medycznei przy czym naipierw sama musi unorać sie z entronia terminologiczna w obrębie swoiLn dyskursu aby mnJL za n r o n o n o w a ć snófna i iasna koncencie Próhy naukowego podjęcia problematyki choroby 49 S. Sontag, op. cit., s. 7. 51 50 M.Janion, S. Rosiek Komentarze, op. cit., s. 370. 52 Ibid. J. Hartman, op. cit., s. 146. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji nieuchronnie zmierzają ku interdyscyplinar­ ności, która dzięki swojej polifoniczności może stanowić niezwykle ciekawą i wieloaspektową propozycję podjęcia istoty choroby. W świetle powyższych rozważań trudno jednoznacznie i z pełną odpowiedzialnością powiedzieć, czym tak naprawdę jest choroba. Z całą pewnością nie jest tylko i wyłącznie zaburzeniem o cha­ rakterze fizjologicznym, jak chce widzieć ją Su¬ san Sontag. Ale czy jest w ogóle zaburzeniem? 129 A może tylko „nową j akością życia", j ak twierdził Emil Cioran, lub też zjawiskiem przynależnym tylko istotom samoświadomym, co starał się udowodnić Jan Hartman. Podsumowując moje rozważania, mogę powiedzieć tyle, że jakikol­ wiek punkt widzenia odnośnie choroby przyj­ miemy, zawsze możemy uznać, że „choroba jest w końcu tylko możliwą do wypowiedzenia strolosu" . 53 Trying to Define Illness The phenomenon of the illness has many aspects. Its core evades all unequivocal iterpretations. Therefore each trial of reaching it implies necessity of using a postmodern paradigm, according to which it is possible to give up one particular monomethod in favour of numerous interpretative procedures. This kind of approach places the illness on the point of intersection of many discourses which appear to differ, but oftenly they sprout out of one common stem. The article is an attempt of approaching the phenomenon of illness with interdisciplinary view consisting elements of medi­ cal, anthropological, philosophical and sociological discourses. It is a voice in discussion about the (im) possibility of reaching the truch about illness. 53 J. Ravel, J.P. Peter, op. cit., s. 241. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3457c1e26feda4b39f6b6b6053c06ce3.pdf 30ecb1e33d68cb4c36746dcc66876a5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5573 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource społeczności internetowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5182 Title A name given to the resource Co się kryje w "Naszej klasie"/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.13-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Liszka, Sebastian Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sebastian Liszka 14 niż czytelników, a tych mniej niż użytkowników portalu. Nawet najbardziej rozbudowane fora, które należą głównie do renomowanych liceów w wielkich miastach bądź szczególnie zgranych klas, trudno u z n a ć za coś więcej n i ż w y m i a n ę opinii dotyczących ograniczonego, niemożli¬ WegO do odzyskania CZ3.SU . Taka zbiorowa identyfikacja z jedną insty­ tucją (można zaryzykować kwalifikację: grupą sytuacyjną) rodzi nieoczekiwane konsekwen­ cje - tworzy przymus uczestnictwa, przedłuża­ jąc w nieskończoność trwanie zamkniętego j u ż okresu. Temu okresowi przypisuje się pozytyw­ ną waloryzację, sankcjonując jako oczywistość relacje między dawnymi uczniami jakiejś klasy, zakładając (wymuszając) ciągłe trwanie daw­ nych znajomości (wraz z układem sympatii, an­ typatii, animozji, a może nawet miłości). W i n ę za wcześniejsze niepodtrzymywanie tych relacji można zrzucić na brak odpowiedniego interfej­ su, którego dostarczył dopiero omawiany portal. Interfejs portalu, oddając władzę w ręce bliżej niezidentyfikowanej opinii zbiorowej generuje jednocześnie przymus ujawniania informacji na własny temat Weryfikację i interpretację przekazanych informacii składa w rece świad ków z przeszłości nie zwracając uwaei na ich rzeczywiste komitencie zdolność i L o w o ś c do tezo typu zadań Efektem te.ro zbiorowego uiawnienia (czasem do zranić ekshibiciomzmu) sa cmasi zbiorowe i wsnólne - nawet ieśli warto ściowane no vtvwnie to w rzeczywistości ozra niczone-wizinamieci Doświadczenie wsnól 2 7 noty stwarza przekonanie o istnieniu swoisLo A' A A 1 ' • , co w zasadzie A • za­ ponadindywidualnego świata, 1 Bardzo ciekawym wyjątkiem, wartym odrębnej analizy, jest np. forum I I L O im. Sobieskiego w Krakowie. wiesza, uznawaną przez wielu za najbardziej charakterystyczną w nowoczesnych społeczeń­ stwach, możliwość nieskończonej interpreta­ cji sposobów tworzenia rzeczywistości czy też, mówiąc krócej, wszelkich przejawów twórczości. Wspólnotowość forum „Naszej klasy" polega na budowaniu wrażenia, że znaczenia przeszłości nie wymagają negocjacji, są bowiem tylko kwe­ stią odtworzenia. Ciągłe reprodukowanie wspomnień, ponow­ ne zapisywanie się do mniej lub bardziej odle­ głych czasowo instytucji przekroczyło (z racji masowości) granice nostalgii i chęci przywoła­ nia przeszłości. Ten zbiorowy gest wielkiej czę­ ści społeczeństwa można interpretować szerzej, jako odruch ucieczki od w y z w a ń i uleganie pokusie odnowienia obrazu „dobrych czasów", a być może ich mentalnej restytucji - jako od­ ruch uniknięcia ryzyka, ucieczki do bezpiecznej przestrzeni starego wspaniałego świata, w któ­ rym istnieją wyłącznie przyjaciele i znajomi, wybacza się surowym bądź niesprawiedliwym nauczycielom, a złe historie puszcza w niepa­ mięć. Tworem takich strategii jest społeczność z3nurzon3 w przeszłości ograniczonej tylko własnym życiem. To przestrzeń ahistoryczna o krótkiej pamięci Uczestnik portalu dokonując aktu zapisania sie tworzy podstawy potwierdzę mawłasnei obecności Sama sygnatura to i ednak me wszystko - profil wypełniał a zdiecia komen tarze do nich, rozbudowane i upubliczmone sieci kontaktów. Tkk tworzy się swój wizerunek wewnątrz portalu 'W przeciwieństwie do ś w i ¿1 towvch nortali snołecznościowvch Nasza klasa" daje ograniczoną możliwość kre'acji, a w ze- 2 Medialna burza dotycząca potrzeby ujawniania informacji o sobie w przestrzeni portalu rozpętała się na początku bieżącego roku, czyli w chwili, kiedy portal miał j u ż około pięciu milionów użytkowników. BARBARZYŃCA E(1E| PD08 �Co się kryje w „Naszej klasie" 15 stawieniu ze sztywną metaforą szkoły i wysta­ wieniem się na osąd publiczny fundowany na pamięci z dawnych czasów w zasadzie uniemoż­ liwia kreacji zaistnienie. Musimy zadowolić się płytkim, jednoznacznym wizerunkiem, którego nie da się rozwinąć, rozbudować, który nie może wykiełkować, rozrastać się, zmieniać. W prze­ strzeni tego portalu nie można się stworzyć, można tylko grać z oczekiwaniami odbiorców i własnym wizerunkiem z przeszłości, np. przez wklejenie żartobliwego zdjęcia albo ironicznego komentarza dotyczącego s 3. mego siebie. Zamiast mnożących się wariantów, swobodnego pola kre¬ acji, przemieniających się i przekształcających wizerunków i ścieżek komunikacyjnych prze— strzeń portalu wypełniają sądy, opinie, przed­ stawienia banalne zestandaryzowane i wtórne. Chwalimy się czym możemy: samochodem domem dzieckiem m ę ż e m żoną w bardzo niewielu przypadkach partnerka czy partnerem ze związku niesformalizowanel Zwyczainość przygląda sie zwyczainości suknia ślubna suk ni ślubnej, dziecko dziecku. Czy może to zna¬ czyć że nowa klasa średnia przygląda się sama Jeśli tak, sądzę, że niewiele widzi. Społecz­ ność „Naszej klasy", najprawdopodobniej zu­ pełnie nieświadomie, zbudowała (za pomocą kontrolowanych wzajemnie własnych wizerun­ ków) totalizujący obraz swojego świata. Za jego podstawę można uznać wybranie wizerunku uważanego przez siebie za naturalny, czyli niedający się zinterpretować, który z własnej woli powtarza leżący u podstaw idei szkoły proces so¬ cjalizacji. Świat, z którym spotykamy się w por¬ talu, nie ma nic z ponowoczesnych kryzysów 3 Por. Z. Bauman, Ponowoczesnośćjako Sic!, Warszawa 2000, s. 127. nu BARBARZYŃCA źródło cierpień, i rozchwianych tożsamości. Przeciwnie - po­ wiela on tradycyjne przeświadczenie o istnieniu psychologicznych niezmienników, posiadaniu trwałych i mocnych tożsamości społecznych i kulturowych. Ze stron portalu manifestuje się konformizm i brak chęci bycia lepszym, dosko­ nalenia się, ruchu popychającego nowoczesne społeczeństwa naprzód. Reprodukując i kolo­ nizując przeszłość, społeczność „Naszej klasy" w znikomym stopniu wykorzystuje najbardziej nowoczesne z nowoczesnych doświadczeń, po¬ legające na, jak pisał Zygmunt Bauman, „sensie nadziei, że można uczynić rzeczy innymi, niż są, i lepszymi, n i ż są, i że należy to zrobić, bo­ wiem rzeczy nie są tak dobre, jak powinny i jak być mogły" . 3 A może społeczności „Naszej klasy" wcale nie jest daleko do charakteru innej nowoczesno­ ści, gdyż, jak sądzę, można ją opisać za pomocą koncepcji społeczeństwa ryzyka Ulricha Becka . Według niemieckiego socjologa ryzyko polega na dodaniu do teraźniejszej gry interesów i ich konsekwencji istotnego komponentu: przyszło­ ści, przenoszeniu w przyszłość dostrzeganych obecnie szkód, przy czym szkody te dotyczyć wszystkich przejawów życia: reform f i ­ nansów publicznych, skażenia środowiska, ale też codzienności. Spróbujmy opisać społeczność „Naszej klasy" za pomocą tej metafory. Ryzyko przyszłości w tym przypadku może polegać na, znanych z doświadczeń bardziej rozwinię­ tych społeczeństw, kryzysach instytucji, rodziny, tożsamości. To potencjalne ryzyko może być mechanizmem dzięki któremu w tak dokładny sposób w przestrzeni portalu dokonuje się pro­ ces kolonizowania przeszłości walki o jedną 4 4 U . Beck, Społeczeństwo nowoczesności, ryzyka. W drodze do innej Scholar, Warszawa 2002. �Sebastian Liszka 16 małą narrację dzieciństwa i młodości , wreszcie utwierdzania samych siebie w sensie i słuszności wyborów, a własne wybory są konfrontowane z wyborami takich samych jak ja, czyli nie-Innych. Dzięki odwołaniu się do tej metafory ma­ nifestowane w portalu zadowolenie i afirmacja mogą bardzo łatwo pokazać swoją drugą, wcale niebłazeńską, twarz - poczucia zagrożenia i nie­ pewności, im bardziej gorączkowo odsuwanego, tym silniej obecnego . 5 6 Zdumiewające jest, w jak wielkim stopniu przestrzeń „Naszej klasy" stała się areną bez wrogów, miejscem bez walk. Sceptyczność, nie­ zadowolenie, zagniewanie (główne cechy nowo­ czesności według Baumana) nie mają tu miej­ sca. Samoświadomość uzyskuje się tu poprzez uczestniczenie w rytuałach codzienności i pod­ glądanie, czy to samo co my robią tacy sami jak my. Dłuższe trwanie takiego systemu będzie przejawiać coraz większe właściwości zamykania się w sobie, kostnienia. System taki nie nabędzie cech potrzebującego ekspansji kapitału, ale ra­ czej rentierni polegającej na wzajemnym wyda­ waniu sobie kuponów, rytuału opartego na grze sztuczności, która udaje, że nie jest (uważam, że jest) światem, jak pisał Shakespeare, out offrame (bezkształtnym wybitym wyłamanym). Metafo­ rę wyłamania pojmuję w tym wypadku jako we­ wnętrzną sprzeczność rządzącą rzeczywistością 5 Por. J.-F. Lyotard, Kondycja ponowoczesna. Raport która manifestuje się i wysypuje z ram portalu. Polega ona, według mnie, na niedostrzeżeniu potencjalnie wywrotowego potencjału portalu, którego użytkownicy, zamiast w twórczy spo­ sób przepisać swoją historię i tę skonfrontować z wersją rówieśnika, wzajemnie utwierdzili się w bezcelowości takiego przedsięwzięcia. Konsekwencją wynikającą ze świata „Naszej klasy" rządzi pragnienie przyjemności, a nie przy­ jemność pragnienia. Gilles Deleuze, dając pierw­ szeństwo tej drugiej, opisywał ją jako przerywa­ jącą pozytywność pragnienia, która pozwala na uchwycenie realnej i aktywnej dynamiki wytwa­ rzania rzeczywistości społecznej . Przyjemność usypia, jest bezwładna i reaktywna. Próbując znaleźć odpowiedź na pytanie, dlaczego tak łatwo społeczność polskiego portalu popadła w bez­ wład i uśpienie, trzeba się odwołać do naszych doświadczeń historycznych. Choć to materiał na rozbudowaną socjologiczną analizę, u w a ż a m , że społeczność „Naszej klasy", czyli w dużej części polska klasa średnia, zarówno ta istnieją¬ ca. jak i aspirująca, zbyt mocno przyswoiła sobie pogląd którego korzenie tkwią w poprzednim systemie politycznym — przekonanie o istnieniu czegoś takiego jak wspólnota losu oraz lokalny i kuriozalny proces tworzenia tożsamości który w warunkach PRL przybrał parafrazując Michęla Foucaulta formę troski o siebie ale w obecnych 7 8 badania nad społecznością „Naszej klasy". Od kilku o stanie wiedzy, Aletheia, Warszawa 1997. W ujęciu miesięcy prasa donosi o próbach takich prac, spotykają się Lyotarda kategoria wielkiej narracji, w którą wierzy! one często z bezpardonową krytyką apologetów portalu. modernizm, zastępowana jest w ponowoczesnym Najbardziej rozbudowane forum, jakie znalazłem, jest świecie przez kategorie małych narracji, które mają się dostępne pod adresem http://forum.gazeta.pl/forum/72,2. mnożyć i wzajemnie współistnieć. Małe narracje obecne html?f=29&w = 73448071&s = 0, 14.07.2008. w przestrzeni „Naszej klasy" okazują się karykaturą 7 Lyotardowskich postulatów. obraz terytoria, Gdańsk 2000. 6 Potwierdzenie tej hipotezy będzie możliwe w chwili, kiedy psychologowie i socjologowie przeprowadzą szczegółowe 8 Por. G. Deleuze, F. Guattari, Co to jest filozofia}, słowo/ Czy też, równie mocno, stała się zakładnikiem tego poglądu. BARBARZYŃCA E(1E| PD08 �Co się kryje w „Naszej klasie" warunkach - niewiedzy o jakości życia, stopniu uwikłania w ideologię oraz braku szacunku dla jednostki - formę uznania kolektywu. W przestrzeni polskiego Internetu zrobiło się ciasno. Wdarł się do niego rodzaj społecznej władzy sądzenia nadawanej przez osoby, które w większości nie są w stanie rozpocząć walki o siebie w wirtualnej przestrzeni, dającej się realizować łagodniej n i ż w rzeczywistości. Spo­ łeczność „Naszej klasy", zamiast wybrać portal oferujący rozbudowany interfejs służący kreacji siebie, wyodrębnieniu siebie, podkreśleniu siebie, czyli tak naprawdę ocaleniu siebie, wybrała portal oferujący znikomą możliwość takiej kreacji, wią­ żąc j ą, j ak pisałem wyżej, z instytucj ą zbiorowego uczestnictwa i tradycyjnych form społecznych. Społecznością tą wydaje się rządzić brak klasy i brak różnicy. Nowa klasa średnia, która 9 W tym miejscu powinien rozpocząć się drugi tekst 17 po skolonizowaniu pasaży handlowych i miej­ skiej przestrzeni zabrała się za kolonizowanie Internetu, za swój mit założycielski wybrała resentyment i nostalgię, ucieczkę od wyzwań, odrzucenie polityczności i rywalizacji o idee, oddała też bez walki formy sprawowania wła­ dzy za pomocą na przykład sądów estetycznych. Społeczność ta w zasadzie nie odwołuje się do nikogo, prezentuje siebie zadowoloną z tego, jaka jest. Nie wiem, czy próbuje dokonać de­ finicji samej siebie. Pewne jest, że społeczność ta wybrała baśniowe doświadczanie rzeczywi­ stości, rozumiane i przyjęte jako jedyna szansa na wolność. Gwałtowność manifestacji tego do­ świadczenia pozwala również na postawienie diagnozy, że oto, zapewne niespodziewanie dla nas samych mamy do czynienia z polskim riantem buntu mas . 9 ustaleniami Eliasa Canettiego z Masy i władzy oraz Petera o „Naszej klasie", napisany z perspektywy nakreślonej Sloterdijka z Pogardy mas. Moją intencją było jedynie przez Ortegę y Gasseta w klasycznym eseju, uzupełniony zasygnalizowanie tego problemu. W) PD08 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9e60387bbcf6b0baf63f7bd87de8148.pdf b4922d003cd9611d00fe2169af3691ce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5582 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5191 Title A name given to the resource Doświadczenie ocalenia, próba analizy/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.38-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nahirny, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rafał Nahirny DOŚWIADCZENIE O C A L E N I A . PRÓBA A N A L I Z Y Trupy ludzkie leżą jak nawóz na polu, jak snopy za żniwiarzem, których nikt nie zbiera (Jr 9, 21 ) 1 bo wielkie było dla mnie Twoje miłosierdzie i życie moje wyrwałeś z głębin Szeolu. (Ps 86 (85), 13) 2 1.1 Primo Levi, włoski Ż y d , więziony w O ś w i ę c i m i u , w swojej ostatniej książce The Drowned and The Saved, swo­ istej „fenomenologii świadectwa" , opisuje zaskakujące do­ świadczenie towarzyszące często ludziom ocalonym z Ho­ locaustu - paradoksalne poczucie winy i wstydu z powodu swojego ocalenia: 3 Powiedział mi, iż to, że ocalałem, nie może być dziełem przypadku, wynikiem nagromadzenia szczęśliwych okolicz­ ności (jak wtedy i dziś ciągle uważam), ale raczej Opatrz­ ności. Zostałem naznaczony, byłem wybrańcem: ja, nie­ wierzący, i nawet mniej niż wierzący po czasie spędzonym w Auschwitz, byłem osobą dotkniętą przez Łaskę, ocalo­ nym [...] Taka opinia wydawała mi się potworna. 6 [...] wielu (łącznie ze mną) doświadczyło wstydu, poczu­ cia winy, podczas pobytu w obozie i później, jest to fakt potwierdzony przez liczne świadectwa. Może się to wy­ dawać absurdalne, niemniej taka jest prawda. Spróbuję to zjawisko zinterpretować i skomentować interpretacje innych. 4 Punktem wyjścia analizy Leviego jest utożsamienie, w cy­ towanym wyżej fragmencie, wstydu z poczuciem winy. Ma to swoje poważne konsekwencje dla dalszych rozważań. Tak zdefiniowany wstyd każe poszukiwać przyczyn tego doświad­ czenia w zachowaniach niemoralnych czy niesprawiedliwych. Interpretacja doświadczenia wstydu przeniesiona została w ten sposób na płaszczyznę etyczną, co niesie za sobą określone wybory pojęciowe. Postępowanie Leviego pole­ gać więc będzie teraz na niemalże neurotycznym poszuki­ waniu wśród własnych wspomnień takich wydarzeń, które mogłyby świadczyć o t y m , iż „zasłużenie" odczuwa wstyd z powodu swojego ocalenia. Tak będzie właśnie w przypad­ ku opisywanego epizodu ze znalezieniem odrobiny wody w starej rurze i decyzji o podzieleniu się nią tylko z najbliż­ szym przyjacielem. Levi podejmuje zatem rozpaczliwą pró­ bę zrozumienia i przepracowania tego doświadczenia, cze­ go ceną jest wytoczenie samemu sobie „procesu". Z jednej strony Levi zmusza się więc do uprawiania w stosunku do ocalonych hermeneutyki podejrzeń, ale z drugiej, w o b e c braku jednoznacznych dowodów, konkluduje: Czy wstydzisz się, ponieważ żyjesz w miejsce kogoś in­ nego? Szczególnie bardziej wspaniałomyślnego, wrażli­ wego, pożytecznego, mądrzejszego, bardziej zasługują­ cego na życie od ciebie? [...] Nie, nie znajdujesz oczywi­ stych transgresji, nie przywłaszczałeś sobie niczyjego miejsca, nie biłeś nikogo [...]. Levi rozmyślnie odrzuca i pomija w swoim wyjaśnieniu ka­ tegorię łaski. Spróbujmy jednak pójść dalej, niejako wbrew Leviemu, wskazaną przez jego przyjaciela ścieżką. Spójrzmy na opisywane doświadczenie z innej perspektywy. Odsuńmy na później rozważania dotyczące przyczyn i skupmy się na zre­ konstruowaniu istoty tego doświadczenia. Żeby zrozumieć nie­ pokojący związek między ocaleniem a wstydem, powinniśmy odróżnić przede wszystkim poczucie winy od doświadczenia wstydu. Wstyd może, ale przecież wcale nie musi, pokrywać się z poczuciem winy. Jego przedmiotem mogą być zjawiska lub wydarzenia, za które w żaden sposób nie możemy być odpowiedzialni (np. wstydowi z powodu swojego wyglądu czy zachowania rodziny nie musi towarzyszyć poczucie winy). Dlatego też zaproponujemy naszą interpretację. Podsta­ wę dla niej stanowić będzie kategoria łaski . To ona pozwoli nam wyjść poza „osądzający" język etyki. Dlatego punktem wyjścia naszych rozważań uczynimy teologiczną dyskusję nad istotą łaski, dzięki czemu będziemy mogli uchwycić jej najistotniejsze momenty. 7 2.1 Pojęcie łaski do dyskusji filozoficzno-teologicznej wprowadzone zostało w zasadzie przez pierwszych chrze­ ścijan. Niemniej pojawia się ono również w Starym Testamen­ cie, gdzie kategorii tej, określającej specjalną relację mię­ dzy Bogiem a człowiekiem, odpowiada słowo hesed: Ze względu na takie znaczenie hesed jest idealnym poję­ ciem dla wyrażenia relacji Boga do człowieka i staje się też dlatego centralnym pojęciem Przymierza przygotowu­ jąc określenie tego, co dzisiaj nazywamy istotą Boga. Bóg właśnie jest i pozostaje na zawsze: nadobfitością łaska­ wości dla człowieka. 8 5 W tekście zarysowuje się możliwość odmiennej interpre­ tacji tego doświadczenia, szybko jednak zarzucona przez autora. W jednym z fragmentów Levi opisuje spotkanie ze swoim religijnym przyjacielem, w trakcie którego poruszony zostaje problem ocalenia: Określenie Boga Starego Testamentu jako łaskawego (he­ sed) pojawia się wielokrotnie w Biblii: Jahwe, Jahwe, Bóg miłosierny i litościwy, cierpliwy, bo­ gaty w łaskę i wierność, zachowujący swą łaskę w tysią­ czne pokolenia [...] (Wj 34, 6). Numer 10/2005 �Lecz ty jesteś Bogiem przebaczenia, jesteś łaskawy i miłosierny [...] (Ne 9, 17). Ale Ty, Panie, jesteś Bogiem miłosiernym i łaskawym, nieskorym do gniewu, bardzo łagodnym i wiernym (Ps, 86, 15). Kategoria łaski pojawia się w Starym Testamencie często w kontekście miłosierdzia Bożego: „[...] Ja wyświadczam łaskę, komu chcę, i miłosierdzie, komu Mi się podoba" (Wj 33,19). Ponadto znamiennym jest fakt, iż miłosierdzie i jego szczególny przypadek - łaska są przede wszystkim aktami dobrowolnymi, do których Bóg nie jest w żaden sposób zo­ bowiązany. Dlatego też wielokrotnie czytamy w Biblii, iż Bóg okazuje swoje miłosierdzie bez względu na winę czy grzech Izraela. 2.2 Nauka Jezusa przypada na okres w historii religii ży­ dowskiej, kiedy zaczyna wyraźnie dominować legalistyczna postawa wobec Boga. Relacja człowieka z Bogiem staje się relacją prawną, a zbawienie można osiągnąć jedynie prze­ strzegając Prawa. Jezus wyraźne podkreśla, iż dominująca wśród Żydów doktryna wiary, opierająca się na Prawie, ma swoje niebez­ pieczne następstwa. Dlatego w Nowym Testamencie czyta­ my: „Strzeżcie się, żebyście uczynków pobożnych nie wy­ konywali przed ludźmi, po to, aby was widzieli" [...] ( M t 6 , 1 ) . Konflikt Chrystusa z faryzeuszami to konflikt z ludźmi pew­ nymi siebie, pysznymi, tymi, którzy uważają, iż osiągnęli doskonałość. Na miłosierdzie Jezusa mogą liczyć wszyscy grzesznicy, ale nie oni. W p r z y p a d k u usprawiedliwienia z Prawa zachodzi niebezpieczeństwo, iż będzie to poboż­ ność na pokaz. Jezus mówi, więc: „Gdy się modlicie, nie bądźcie jak obłudnicy. Oni lubią w synagogach i na rogach ulic wystawać i modlić się, żeby się ludziom pokazać" (Mt 6, 5). Religijność staje się wtedy przede wszystkim szukaniem uznania w oczach innych. Stąd też ambiwalentny stosunek Jezusa do Prawa . U podstaw konfliktu zarysowanego w przypowieści o synu marnotrawnym leżą dwie odmienne postawy opierające się na sprawiedliwości i łasce. Z jednej strony pełen miłości oj­ ciec, a z drugiej porządny syn (przestrzegający wszystkich norm i praw), który nie może zrozumieć, dlaczego ojciec ota­ cza marnotrawnego syna taką dobrocią. Jest to różnica mię­ dzy myśleniem „prawniczym", w którym dominuje zasada sprawiedliwości, a podejściem pełnym miłości, wybaczenia i łaski. W tej przypowieści ujawnia się postawa Boga wobec człowieka: zadziwiająca, niezbadana, ale za to pełna miło­ ści, której Jezus daje wyraz w swojej nauce: „Nie przysze­ dłem powołać sprawiedliwych, ale grzeszników" (Mk 2,17). Zawiłą istotę prawa zrozumiał najlepiej nawrócony fary­ zeusz Paweł. Na długo przed Franzem Kafką i Jacquesem Lacanem dostrzegł kryjące się za nim paradoksy: Jak długo bowiem wiedliśmy życie cielesne, grzeszne namiętności [pobudzane] przez Prawo działały w naszych członkach [...]. Ale jedynie przez Prawo zdobyłem znajo­ mość grzechu. Nie wiedziałbym bowiem, co to jest pożą­ danie, gdyby Prawo nie mówiło: Nie pożądaj! Z przykaza­ nia tego czerpiąc podnietę, grzech wzbudził we mnie wszelakie pożądanie (Rz 7, 5 i 7-8). 9 Na nauce Pawła zaważyło być może jego osobiste do­ świadczenie: nawrócenie w drodze do Damaszku. Paweł musiał zadawać sobie wielokrotnie pytanie: Co jest we mnie takiego, co spowodowało, że zostałem wybrany? Przecież niczym sobie na to nie zasłużyłem, a wręcz przeciwnie. Pierw­ szy krok należy więc zawsze do Boga: „Nie wyście Mnie wybrali, ale Ja was wybrałem" (J 15, 16). Powody tego wy­ boru są dla ludzi nie do przeniknięcia. Przemiana najgorliw­ szego z prześladowców, największego nieprzyjaciela chrze­ ścijan w najgorliwszego wyznawcę Chrystusa to właśnie przy­ kład takiego niezasłużonego, nieoczekiwanego wyboru. Pa­ weł tak o tym pisze w liście do Galatów: 10 Kategoria łaski pojawia się w dyskusjach filozoficznych w zasadzie dopiero za sprawą świętego Pawła. Jezus nie posługuje się tym pojęciem, tak jak nie posługuje się innymi kategoriami teologiczno-filozoficznymi. Wydawać się może dziwne, że tak istotna dla chrześcijaństwa kategoria nieobec­ na jest w jego nauce. Jednak jak zauważa Dariusz Oko: „Dzie­ ło Chrystusa jest wydarzeniem a nie traktatem". Przesłanie związane z łaską zawiera się w przypowieściach Jezusa. 11 PISMO ANTROPOLOGICZNE Słyszeliście przecież o moim postępowaniu ongiś, gdy jeszcze wyznawałem judaizm, jak z niezwykłą gorliwością zwalczałem Kościół Boży i usiłowałem go zniszczyć, jak w żarliwości o judaizm przewyższałem wielu swoich ró­ wieśników z mego narodu, jak byłem szczególnie wiel­ kim zapaleńcem w zachowywaniu tradycji moich przod­ ków. Gdy jednak spodobało się Temu, który wybrał mnie �Rafał Nahirny jeszcze w łonie matki mojej i powołał łaską swoją (Gal 1, 13-15). Różnica między zbawieniem, którego podstawę stanowi łaska, a doktryną usprawiedliwienia z Prawa polega na tym, iż człowiek nie może g o sobie wysłużyć. Zdaniem Pawła konsekwentne podążanie drogą wskazaną przez faryzeuszy prowadzić może jedynie d o zajmowania przez człowieka pozycji roszczeniowej w stosunku d o Boga. Zgodnie z we­ wnętrzną logiką usprawiedliwienia z prawa, człowiek może pozostać albo wiecznie winny (ponieważ w stosunku d o pra­ wa zawsze jest się winnym), albo pysznym. Postawa umiar­ kowana jest wykluczona, stąd też nauka Chrystusa w inter­ pretacji Pawła jest przede wszystkim teologią łaski i uwolnie­ nia o d Prawa . Człowiek potrzebuje do zbawienia łaski Bo­ żej; Bóg nie jest mu nic winien. Inaczej mówiąc, Paweł za­ rzuca koncepcji usprawiedliwienia z Prawa samozbawienie. Nie ma w nim udziału Boga, który zostaje niejako zobowią­ zany d o zbawienia człowieka, kiedy ten spełni określone warunki. Dlatego Paweł pisze: „Zerwaliście więzy z Chrystu­ sem; wszyscy, którzy szukacie usprawiedliwienia w Prawie, wypadliście z łaski" (Gal 5, 4). A w liście d o Rzymian: „[...] z uczynków Prawa żaaten człowiek nie może dostąpić uspra­ wiedliwienia w Jego oczach. Przez Prawo bowiem jest tylko większa znajomość grzechu" (Rz 3, 19). 12 grzechem pierworodnym. Musi tak być, bowiem łaska oka­ zana zostaje ze swej istoty temu, kto na nią nie zasługuje. Bóg może swobodnie decydować o tym, kogo przeznaczy do zbawienia, ponieważ świadczy to o jego autonomii, która poddana zostaje w wątpliwość w teologii usprawiedliwienia z Prawa, gdzie człowiek m a możliwość wpływania na wolę Boga. Jednak cena za odejście o d postawy faryzeuszy jest bardzo wysoka. 2.4 Na koniec powróćmy jeszcze do jednego wątku wy­ nikającego z rozważań nad istotą łaski. Teologia głoszona przez Pawła uwikłała się w jeszcze inną trudność interpreta­ cyjną. Arystoteles, w Eryce nikomachejskiej, pisze: „Skoro człowiek sprawiedliwy wykraczający przeciw prawu był nie­ sprawiedliwy, a ten, co się trzyma prawa, był sprawiedliwy, to jasne, że wszystko, co w zgodzie z prawem, jest w pew­ nym sensie sprawiedliwe". 14 Doktryna łaski sformułowana w opozycji d o koncepcji usprawiedliwienia z Prawa, podkreślająca arbitralność wy­ roków Boskich, usytuowała się dość niespodziewanie w opo­ zycji do sprawiedliwości : jeżeli Bóg jest sprawiedliwy (atak przecież określa się g o wielokrotnie w Biblii), to wyklucza to w pewnym sensie jego miłosierdzie, a c o za tym idzie, też i łaskę. Tak właśnie rozpoczyna się kolejna dyskusja teolo­ giczna, w której centrum znajduje się problem określenia isto­ ty łaski. 15 Jednym z tych, którzy próbowali się z nim zmierzyć, był Tomasz z Akwinu. Autor Traktatu o Bogu powtarza w znacz­ nej mierze rozwiązanie Anzelma: Dlatego też sprawiedliwością czasami nazywa się w Bogu stosowność Jego dobroci, a czasami zapłatę za zasługi. O obydwu wspomina Anzelm: „kiedy karzesz złych, jest to sprawiedliwe, ponieważ odpowiada ich zasługom, a kiedy złych oszczędzasz, jest to sprawiedliwe, ponieważ przy­ stoi Twojej dobroci" . 16 2.3 Pawłowa teologię łaski rozwija inny konwertyta - Au­ reliusz Augustyn. Koncepcja łaski Augustyna formuje się w opozycji d o herezji Pelagiusza, u której podstaw, zdaniem autora Wyznań, leży niezrozumienie istoty łaski . Pelagiusz próbuje zinterpretować ją w duchu Prawa. Bóg zostaje w jego koncepcji na powrót zobowiązany do udzielenia łaski t y m , którzy ze względu na swoją wolną wolę wybrali drogę do­ brych uczynków. Jest to w jakiejś mierze chrześcijańska wersja usprawiedliwienia z Prawa, z tą różnicą, iż punkt cięż­ kości przeniesiony zostaje na wolną wolę. Dlatego odpowiedź Augustyna koncentruje się, podobnie jak u Pawła, na wyka­ zaniu, iż o d Boga nie można niczego wymagać i uwydatnia przede wszystkim arbitralność jego wyroków (linia argumen­ tacji autora Wyznań jest bardzo podobna d o tej, którą obrał Paweł w polemice z faryzeuszami). 13 Problem łaski pojawia się też u Augustyna w trochę o d ­ miennym kontekście. Wiele kontrowersji wzbudza do dziś stanowisko autora Wyznań dotyczące problemu predestynacji dzieci. Niektóre dzieci umierają przecież bez chrztu, w wyniku czego, zdaniem Augustyna, zostaną potępione, te natomiast, które dostąpią tego sakramentu, będą zbawione. Czy nie jest to właśnie akt niesprawiedliwości ze strony Boga? Augustyn argumentuje, iż wszyscy ludzie zostali obciążeni Tomasz nie poprzestaje jedynie przy t y m wyjaśnieniu i, aby rozwiać wszelkie ewentualne wątpliwości, uzupełnia je własną koncepcją. W artykule trzecim Traktatu o Bogu, doty­ czącym kwestii sprawiedliwości i miłosierdzia Bożego, To­ masz analizuje szczegółowo problem pogodzenia w istocie Boga dwu sprzecznych na pierwszy rzut oka własności: mi­ łosierdzia, które powoduje, iż Bóg niektórych ludzi obdarza łaską, a innych nie, i sprawiedliwości: „Miłosierdzie jest zła­ godzeniem sprawiedliwości. Bóg jednak nie może pominąć tego, co przynależy jego sprawiedliwości". Rozwiązanie tego problemu przez Tomasza polega na analitycznym roz­ dzieleniu d w u porządków tak, aby się na siebie nie nakłada­ ły: „[...] Bóg postępuje miłosiernie nie czyniąc niczego wbrew swej sprawiedliwości, lecz działając ponad sprawiedliwo­ ś c i ą " . Tomasz, komentując ustalenia Augustyna, jedno­ znacznie stwierdza, iż łaska znajduje się poza sprawiedliwo­ ścią i nie powinna być rozpatrywana kategoriami jej doty­ czącymi. 17 18 3.1 Nie m a potrzeby rekonstruowania historii dalszych sporów dotyczących istoty łaski, chociaż nie są one bynaj­ mniej mniej interesujące . Przeanalizowany materiał pozwolił nam dostatecznie podkreślić najistotniejsze dla naszych ce­ lów wątki tej dyskusji. Powracać one będą w kolejnych jej etapach w nieco zmienionej wersji. Kiedy mówi się o łasce, w przypadku ocalonych pojawia się pewna trudność. Większość z nich była narodowości żydowskiej, a kategoria łaski jest ściśle związana z tradycją chrześcijańską. Mało tego, najbardziej wyczerpującego opi­ su tego doświadczenia dostarczają nam wspomnienia czło­ wieka, który utracił wiarę w swojego Boga. Levi odrzuca więc interpretację swojego przyjaciela, ponieważ łaska jest dla niego nierozerwalnie spleciona z religijnym obrazem świata. Numer 10/2005 19 �DOŚWIADCZENIE O C A L E N I A . P R Ó B A A N A L I Z Y Kiedy jednak spojrzymy na całe to zagadnienie z perspekty­ wy fenomenologicznej i weźmiemy w nawias nasze sądy, przekonania religijne, i skoncentrujemy się na samym do­ świadczeniu, to będziemy mogli dostrzec w nim wyraźnie elementy charakterystyczne dla doświadczenia łaski. 3.2 Składa się na nie zawsze jakaś tajemnica, której czło­ wiek nie może przeniknąć. Tajemnica ta wyraża się w teolo­ gii przede wszystkim w podkreślanej, jak widzieliśmy, arbi­ tralności łaski Bożej. Podmiotowość w poszukiwaniu odpo­ wiedzi na nią kieruje spojrzenie na siebie samą: co jest we mnie takiego, co powoduje, iż zasłużyłem na ocalenie? „Dla­ czego ja?" mógłby powtórzyć za Levim Paweł. Trzeba dodać, iż to odniesienie podmiotowości do sie­ bie samej ma charakter negatywny. Augustyn i inni teologo­ wie kładą przecież duży nacisk na fakt, iż łaska okazywana jest człowiekowi jako istocie ze swej natury grzesznej (jest to zabieg konieczny, ponieważ inaczej byłaby aktem sprawie­ dliwości), czego strukturalnym odpowiednikiem w doświad­ czeniu ocalenia jest często artykułowane przekonanie, iż było wielu, którzy bardziej ode mnie na nie zasłużyli: „[...] najlep­ si zginęli" . U podstaw takich deklaracji leży najczęściej samopoznanie koncentrujące się na negatywach: nie byłem taki ofiarny/ odważny/ solidarny jak Chaim/ Szabo/ Robert/ Baruch czy wielu innych. Widać teraz wyraźnie ambiwa­ lentny stosunek między łaską a sprawiedliwością. Tak więc, jak w przypadku nieochrzczonych dzieci, które Augustyn skazuje na wieczne potępienie, wspomina się często o nie­ zasłużonej karze (oczywiście w sensie etycznym, nie religij­ nym, przynajmniej nie z perspektywy Augustyna), tak w przy­ padku ocalonych podkreśla się równie często „niezasłużenie" na to ocalenie właśnie: „Najgorsi przeżyli [ . . . ] " . W tym przypadku nie powinno się raczej mówić o niesprawiedliwo­ ści, ponieważ „absurdalność" („Może to się wydawać absur­ dem, ale to fakt" ) tego doświadczenia polega właśnie na tym, iż ci, których staje się ono udziałem, nie powinni mieć ku temu żadnych podstaw. Być może bardziej adekwatne byłoby określenie: „poza sprawiedliwością". Podobnie czy­ ni przecież Tomasz, sytuując łaskę i sprawiedliwość na od­ miennych poziomach. 20 21 22 23 Pozostało nam omówienie problematycznego związku między doświadczeniem ocalenia a w s t y d e m . Zacytujmy w tym celu jeden z aforyzmów Fryderyka Nietzsche: Szczęście, któremu to Levi we własnym mniemaniu za­ wdzięcza ocalenie, i łaska Boska doświadczane są przez podmiotowość w zbliżony sposób. Szczęście jest przypad­ kiem, czymś, czego nie da się przewidzieć, zrozumieć. Po­ dobnie rzecz ma się z łaską: jest ona arbitralna, nie znamy powodów, dla których Bóg sobie kogoś upodobał, kosztem innych. Podobne doświadczenie opisuje właśnie Levi. De­ cyzja Boga jest nieprzewidywalna, kieruje się On sobie tylko znanymi regułami. Nie wiadomo, kto i dlaczego otrzyma ła­ skę, tak jak nie wiadomo, kto i dlaczego przeżył obóz zagła­ d y . Możemy więc powiedzieć, iż różnica między Levim a jego przyjacielem zachodzi na poziomie rozumienia: struk­ tura doświadczenia wewnętrznego jest taka sama, odmien­ ne są natomiast interpretacje. 25 1 Wszystkie cytaty z Biblii pochodzą z wydania: Pismo Święte Stare­ go i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, opraco­ wał zespół biblistów polskich z inicjatywy Benedyktynów Tynieckich, Poznań 1980. 2 Swoje doświadczenia z pobytu w obozie zagłady opisał w wydanej w Polsce książce Czy to jest człowiek, przeł. H. Wiśniowska, Kraków 1978. 3 G. Agamben, Remnants of Auschwitz, przeł. D. Heller-Roazen, New York 1999, s. 120. 4 P. Levi, The Drowned and The Saved, przeł. R. Rosenthal, New York 1989, S. 73. 5 Tamże, s. 8 1 . 6 Tamże, s. 82. Prowadząc rozważania o łasce, warto również wprowadzić kate­ gorię daru. Łaska bywa przecież często określana właśnie jako „nieza­ służony dar". Niestety, musimy ograniczyć się jedynie do zasygnalizo­ wania tego interesującego problemu, inaczej znacznie przekroczyliby­ śmy ramy niniejszej pracy. 7 8 D. Oko, Łaska i wolność, Kraków 1997, s. 34. Na przełomie I w. p.n.e. i I w. n.e. powstają liczne sekty i wspólnoty, takie jak w Qumran, które koncentrują się przede wszystkim na rygory­ stycznym przestrzeganiu Prawa. 9 10 Świadczą też o nim takie wydarzenia, jak opisywane w Nowym Testamencie uzdrawianie w szabat (Mk 3,1-6) czy dotykanie kobiety „cho­ rej na upływ krwi" (Mk 5, 25-43). Zob. też: Praktyczny słownik biblijny, pod red. A. Garbner-Haider, przeł. T. Mieszkowski, R Pachciarek, War­ szawa 1994. 11 12 Czemu odczuwamy wstyd, kiedy nas spotyka dobrodziej­ stwo albo wyróżnienie, na które, jak się mówi, 'nie zasłu­ żyliśmy'? Zdaje się nam przy tym, żeśmy się wcisnęli w dziedzinę, do której nie należymy, z której powinniśmy być wyłączeni [...]. Dzięki błędowi innych dostaliśmy się przecież do niego: i teraz opanowuje nas w części bojaźń, w części cześć, w części zdziwienie, nie wiemy, czy­ śmy powinni uciekać, czy korzystać z błogosławionej chwi­ li i dobrodziejstw łaski. W każdym wstydzie zawiera się misterium, które wydaje się przez nas sprofanowane, lub któremu grozi niebezpieczeństwo profanacji; wszelka ła­ ska zawstydza. 24 Teraz już rozumiemy, dlaczego u źródeł opisywanego przez Leviego wstydu leży inne doświadczenie - doświad­ czenie ocalenia. 4.1 Aby uniknąć wszelkich nieporozumień, należy pod­ kreślić, iż nie twierdzimy bynajmniej, iż religijny przyjaciel Leviego miał rację, przypisując ocalenie łasce Boskiej. Cho­ dziło raczej o pokazanie, iż utożsamiając zbyt łatwo wstyd z poczuciem winy, w p a d a m y w interpretacyjną pułapkę, z której będzie nam później trudno się wydostać (niekoń­ czące się dociekania o winie i niewinności). Tymczasem ka­ tegoria łaski może właśnie lepiej oddać istotę tego doświad­ czenia, pozwolić je zrozumieć. D. Oko, dz. cyt., s. 40. H. Arendt, Wola, przeł. R. Piłat, Warszawa 2002. 13 M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, t. III, przeł. A. Kuryś, Warszawa 1995. 14 Arystoteles, Etyka nikomachejska, 1982, s. 162. przeł. D. Gromska, Warszawa 15 Oczywiście Paweł I Arystoteles rozumieją pod pojęciem prawa coś odmiennego, niemniej w obu przypadkach zakłada się Istnienie określonych norm regulujących postępowanie człowieka. 16 Tomasz z Akwinu, Traktat o Bogu, przeł. G. Kurylewicz, Z. Nerczuk, M. Olszewski, Kraków 1999, s. 322. 17 Tamże, s. 324. 18 Tamże, s. 325. Bierze w nich udział m.in. Pascal, kiedy polemizuje w Prowincjonałkach z jezuickimi koncepcjami rozróżnienia łaski na łaskę wystarcza­ jącą i skuteczną. Kategoria łaski pojawia się też w kontekście sporów dotyczących ontologicznego dowodu na istnienie Boga, którego zwo­ lennikiem był m.in. Kartezjusz. 19 20 R Levi, dz. cyt., s. 82. 21 Tamże, s. 83. 2 2 Tamże, s. 82. 23 Tamże, s. 73. F. Nietzsche, Wędrowiec i jego cień, przeł. K. Drzewiecki, Kraków 2003, s. 164. 24 25 O łasce jako sposobie interpretacji przygodnych wydarzeń pisze również W. Stróżewski w swoim szkicu O przygodności człowieka. Zob. W. Stróżewski, O wielkości, Kraków 2002. PISMO ANTROPOLOGICZNE 41 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c6f22ad2b039b5263494a430ff9ab55.pdf 0af851b0f10d62f9f0b0fabeb985856e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5691 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource podróże - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5291 Title A name given to the resource Dotrzeć na koniec świata/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19, s.35-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kilian, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bożena Kilian Filolog angielski, doktorantka afiliowana przy Instytcie Kultur i Literatur Anglojęzycznych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Zainteresowana studiami postkolonialnymi, literaturą podróżniczą, wielokulturowościąoraz podróżopisarstwem kobiet. Dotrzeć na koniec świata. O wyborach celów podróży W edług Krzysztofa Przecławskiego podróż jest metaforążycia i choć sam jej przebieg nie jest pozbawiony znaczenia, dla tury­ sty najważniejszy jest ostateczny cel . Zagadnienie celu podróży jest niezwykle złożone. Z powodu zmieniającej się sytuacji geopolitycznej oraz trendów i przekonań ludzi o roli podróży w życiu człowieka na przestrzeni wieków cele podróży i motywacje ich wyborów się zmieniały. Co może stać się celem podróży? Czy może nim być wszystko? Co wpływa na jego wybór? Powyższe pytania stanowiły przedmiot rozważań filozofów, teoretyków i prak­ tyków. Dla Leszka Kołakowskiego „podróż w sobie jest celem" . Według niego nie można więc podróżą nazwać przemieszczania sie w przestrzeni prowadzącego do załatwienia jakiejś sprawy Tvm samym ludzie interesu, którzy udają się do innego 1 2 miejsca w sprawach biznesowych, nie są podróżni­ kami. Kołakowski waha się, czy za podróż uznać turystykę uprawianą przez mieszkańców krajów zim­ nych, wyjeżdżających do krajów ciepłych w celach rekreacyjnych. Jego zdaniem prawdziwa podróż nigdy nie jest ucieczką od zmartwień, bo one towa­ rzyszą człowiekowi bez względu na miejsce, w któ­ rym się znajduje. Co więcej, podróż nie prowadzi do zdobycia wiedzy, tylko do zaspokajania ludzkiej ciekawości. Celem podróży od zawsze było to, co nowe, obce, bądź niezwykłe i choć ludzie często z sentymentu wracają do miejsc które dobrze znają główną motywacją podjęcia podróży pozostaje wła­ śnie praenienie odkrycia czegoś" n o W Dążenie do zaspokojenia tei ciekawości zaprowadziło ludzi w najdalsze zakątki Ziemi krańce świata Wielkie odkrycia „eoeraficzne 1 2 XV i XVI wieku były K. Przeclawski, Życie - to podróż. Wprowadzenie do kulminacia europejskich podróży i zaowocowały filozofii turystyki, Wydawnictwo Akademickie „Żak", stworzeniem niemalże kompletnej mapy świata Warszawa 2005, s. 123. a liczne wyprawy i ekspedycje podejmowane PÓź' L. Kołakowski, Mini-Wykłady Moxi-Sprawach, niej dostarczyły wystarczająco dużo informacji by Znak, Kraków 2004, s. 44. Ibid, s. 44-45. 3 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA �36 B o ż e n a Kilian wszystkie ewentualne braki uzupełnić. W niniej­ szym artykule została podjęta próba przedstawienia czynników motywujących do wyboru konkretnych celów podróży gdy nie ma już miejsc nieznanych końców świata, które można by odkryć. Pomimo że w powszechnym mniemaniu uznaje się, że wszystko zostało już odkryte, ludzie ciągle podróżują. Dzieje się tak dlatego, że - jak pisze Kołakowski - nawet jeśli dane miejsce jest ogól­ nie znane, staje się przedmiotem wyboru turysty, który chce odkryć je dla siebie . Zgodnie z tą teorią celem podróży może stać się wszystko, co nie zostało poznane osobiście, a to daje nieograni¬ czone możliwości. Okazuje się jednak, że są miasta i zabytki, które wśród turystów cieszą się większym uznaniem niż inne, z czego można wywniosko­ wać, że nie tylko osobista chęć zobaczenia tego lub innego miejsca decyduje o wyborze danego celu podróży. Dean MacCannell stwierdza że turyście nie sprawia kłopotu zidentyfikowanie 'widoków, które powinien zobaczyć", a wartość prawdziwych atrakcji turystycznych" jest określona w świadomo¬ ści zbiorowej*. Z tego wynika że im więcej osób odwiedza dane miejsce tvm bardziej staie s e ono popularne wśród turystów. Analiza rozwoju Grand Tour w Furonie trafnie ilustruie to ziawisko Tuż 4 od X V I I wieku liczb, n o d r ó ż n i l w h zaczvnała ie S W S rem rvrznie zwiekJ.Ć a 1 \e i ż do n o ł o w v X I X a k podroż n H r mia W ł charakter h / k r r elitarny Ir ^Tk wieku iP oczątkowo na podrożę pozwolić sobie mogli jedynie ci, Którzy posiadali czas i pieniądze, lodrozowala więc głow­ nie europejska arystokracja zaciekawiona przyrodą, historią, kulturą i obyczajowością innych krajów oraz narodowości, lerwsi turyści byli rowniez zainteresowani osiągnięciami naukowyrm i tech­ nicznymi innych narodów, a w szczególności rozwo¬ jem myśli filozoficznej. Celem podroży stawały się więc miasta uniwersyteckie: Bolonia, Ferrara, Paryż z Sorboną, Orlean czy Wittenberga . Zintensyfi­ kowanie zjawiska i spopularyzowanie Grand Tour wśród zamożnej młodzieży europejskiej doprowa­ dziło do ustalenia pewnych zasad dotyczących jej przebiegu i trasy. W Peregrynacjach. Wojażach. Tury­ styce Antoni Mączak opisuje Grand Tour w nastę­ pujący sposób: „Jest ona »wielka« z racji długości trasy i czasu trwania, a ma być także pamiętnym, szczególnym wydarzeniem, podróżą życia" . Do tradycyjnie odwiedzanych krajów należały Włochy, Rzesza Niemiecka, Holandia, Flandria, Szwajcaria, Hiszpania Szwecja i Rosja W wieku XVIII rosnąca liczbaAnglików, którzy już w XVII wieku stanowili większość 'uczestników' Grand Tour, pokonywała kanał La Manche i udawała się do Paryża, Orleanu lub kilku innych miast francuskich by ostatecznie - p o przekroczeniu^Up przez jedna ze szwajcarskich przełęczy - dotrzeć do Włoch' Ten krai pomimo zmieniaiace™ sie charakteru Wielkie'Podróżv nozostawał l ł ó w n v m celem t„rv tów 7vwione nrzez w s z J L h klawcv tvcznvch nodróżników L e n i e n i e bv zwiedzi W W l w w L ż , Ch.rle. Th mn n ' k r r n i ' W i l UA 7A lhompson, który opisuje siebie jako „będącego żąd­ nym zobaczenia znanego ze swej historii kraju, który kiedyś dal światu prawo, a obecnie jest najwspanial­ szą szkolą muzyki i malarstwa, posiada imponujące dzieła rzeźby i architektury obfituje w gabinety osobliwosci oraz zbiory wszelkiego rodzaju antyków . 6 7 8 S S 6 Warszawa 1984, s. 123. 7 8 5 Ibid., s. 44. D . MacCannell, Turysta. Nowa teoria klasy podróżni­ czej, tłum. E. Klekot, A. Wieczorkiewicz, Wydawnic­ two Literackie MUZA, Warszawa 2002, s. 65-66. Ibid, s. 126. M.E. Kowalczyk, Podróże po Europie w XVIII wieku, [w:] J. Szymański (red.), Trzy relacje z podróży po Ślą­ sku w XVIII i XIX wieku, Dom Współpracy Polsko¬ -Niemieckiej, Fundacja „Zamek Chudów", Gliwice 2006, s. 191. 9 10 4 A. Mączak, Peregrynacje. Wojaże. Turystyka, Czytelnik, A. Mączak, op.cit, s. 159. Being impatiently desirous of viewing a country so famous inhistory, which once gave laws to the world; which is at present the greatest school of musie and paintine, contains the noblest productions of statuary and architecture, and abounds in cabinets of rarities, and collections of all kinds of antiąuities". The Grand BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �37 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a Barbara Ann Naddeo przedstawia krótką historię włoskiej trasy: pową wycieczką z Leicester do Loughborough zor­ ganizowaną przez Thomasa Cooka w 1841 roku rozpoczęła się era turystyki masowej. Powolna, ale Wieczne Miasto Rzym zawsze pozostawało niepod­ konsekwentna transformacja polityki pracy w dzie­ ważalnym punktem kulminacyjnym Wielkiej Podróży więtnastowiecznej Wielkiej Brytanii, która była przykładem godnym naśladowania dla innych krajów i prawdopodobnie gościło największą liczbę turystów. europejskich, oraz szybki rozwój kolei przyczyniły Z kolei Wenecja i Neapol rywalizowały o drugie miejsce na liście najpopularniejszych włoskich celów. Wene­ się do popularyzacji turystyki. Przełom wieku XIX i XX jest uważany za złoty wiek turystyki między­ cja była na drugim miejscu, (...) dopóki nie została narodowej, głównie dzięki rozwojowi infrastruktury zdeklasowana przez Neapol, gdy odkrycia Herkulanum turystycznej, dalszemu rozwojowi kolei oraz powsta­ i Pompei przyciągnęły uwagę społeczności międzynaro­ niu takich organizacji jak Youth Hostel Association dowej i skierowały zainteresowania północnoeuropejskich podróżników z cudów współczesnych Włoch na ich (założonej w Anglii w 1929), które doprowadziły do obniżenia kosztów podróży i tym samym umożliwiły starożytną przeszłość . podróżowanie mniej zamożnym oraz młodzieży W oświeceniu cele podróży były jasno okre­ Co wiecei wprowadzenie w XX wieku międzynaro ślone. W sytuacji politycznej ówczesnej Europy dowch regulacji paszportowych i celnych przyspie oraz ogółu trendów i przekonań wykształciła szyło rozwoi turvstvki która wkrótce stała sienaioreż się powszechna opinia dotycząca tego, co sta­ nieisza częścią J L d a r k i światowej Przecławski nowi wartościowy kształt i cel podróży, czyniąca analizując nrzyczyny szybkiego rozwoju turysryki' Włochy - gdzie można było uczyć się poprzez nawiązuje do L c e s ó w urbanizacyjnych i towarzy' 11 12 obcowanie z kulturą i dziełami sztuki, zarówno antycznej, jak i współczesnej - obowiązkowym punktem w itinerarium oświeceniowego turysty. Pierwsza połowa wieku XIX to czas wielkiego przełomu w historii turystyki. Wraz z pierwszą gruTour, www.metmuseum.org/toah/hd/grtr/hd html19.08.2009. Wszystkie tłumaczenia z języka angiel­ skiego na język polski zamieszczone w artykule zostały wykonane przez autora. 11„The eternal city of Rome remained the unequivocal climax of the Grand Tour and at any given time probably hosted the largest number of tourists. In turn, Venice and Naples vied for second place of importance in the hierarchy of destinations, a ranking which Venice long held until it was unseated by Napks mid-century, when the excavations at Herculaneum and Pompei! caught the attention of the international community and shifted the focus of northern European travellers from the wonders of contemDorarv Italv to those of C o Z Z l ! n s i „ toZJaZZŁk^ 1 (19) PD13 m E t ^ BARBARZYŃCA szace.o m znaczne™ zanieczyszczenia środowiska n l r a l n e . o Zwrara również L na nolenszenie 'In h 'r n k ' * • n f bn n" A k ogoinycn warunKow życia, upowszecnneme eauKacji, wyaiuzenie czasu wolnego i spopularyzowanie fenomenu spędzania wakacji poza domem". Pytaniem, które zadają sobie obecnie ludzie, nie jest „czy jechać?", tylko „dokąd jechać?". W dzisiejszych czasach wybór celu podróży nie jest praktycznie niczym ograniczony, rzadko jednak wynika jedynie z indywidualnej decyzji. Przede wszystkim to „dyskurs zawsze determinuje podróż" . W obrębie danego dyskursu kształtują 14 12 13 14 K. Przecławski, Człowiek a turystyka. Zarys socjologii turystyki, Albis, Kraków 1996, s. 11. Ibid, s. 20. „Travel is always mediated through discourse". S. Arshi, C. Kirstein, R. Naqvi, E Panków, Why Travel? Tropics, En-tropicsandApo-tropaics, [w:] G. Robertson, M. Mash, L. Tickner, J Bird B. Curtis, T Putnam (red.), Traveller's Tales. Narratives of Home and Dtspkcement, Routlege, London and New York 1994, s. 225. �38 B o ż e n a Kilian się przekonania na temat innych ludzi, kultur i miejsc. Obecnie takie opinie rzadko formuło­ wane są na podstawie osobistych doświadczeń. Są to kulturowe schematy zaprogramowane w jed­ nostce przez historyczne zaszłości, relacje oraz komentarze proponowane przez mass media, tour operatorów i innych turystów, bądź budowane w oparciu o stereotypy, które są głęboko zako­ rzenione w każdym społeczeństwie. Jak zauważa J. Igor Prieto Arranz, dzieląc i kategoryzując rze­ czywistość, stereotypy ułatwiają radzenie sobie z nią. Wpływają one zn3-CZ^co również ns. wybór celów turystycznych. Arranz stwierdza, że „nie wszystkie miejsca S cL W równym stopniu interesuiace i atrakcyjne dla potencjalnego turysty i ( ) to zainteresowanie i atrakcyjność różnią śie nie tylko w czasie ale są również uwarunkowane kul turowo. Historyczny (i zwykle również narodowo uwarunkowany) dyskurs niezmiennie dostarcza (mocno zniekształcony) obraz Innego w formie obecnie rozpowszechnionych stereotypów"^. są towarem, który podlega prawom rynku i który musi przyciągnąć potencjalnych klientów - tury­ stów i by spełnić ich oczekiwania, niejednokrot­ nie przetwarza się lub wręcz całkowicie tworzy krajobraz. „W turystyce wcześniejszy krajobraz jest albo mocno zmieniony (...), albo całkowicie unicestwiony'" . Rozbudowuje się infrastrukturę turystyczną, a miejsca, które zostały uznane za atrakcje, dostosowuje się do potrzeb turystów. Przez Barryego Curtisa i Claire Pajaczkowską miejsca te opisywane są w następujący sposób: „W idealnej turystycznej przestrzeni istnieje sur­ realistyczna możliwość która jest prawie jak sen - plaża, centrum historyczne czy dzielnica wonych świateł jest osiągalna w przeciągu kilku minut". Optymalna zatem byłaby sytuacja w której turysta ma łatwy dostęp do wszystkiego' co go interesuje niemniej Jednak stworzenie takiej przestrzennie może odbvć sie bez trans formacii i zakłócenia równowagi nierwotneeo krajobrazu Tnnvm nrocesem onisanvm nrzez T h e a n o S TerkenlieJo iest tworzenie kraiohrazn Co więcej, promowanie określonych opinii może mieć na celu manipulowanie rzeczywisto­ ścią, prowadzące do osiągnięcia korzyści finan­ sowych. Jak zauważa Anne-Marie d'Hauteserre, „miejsca docelowe turystyki, jako że wykorzystują lokalne dobra, mogą być konstruowane (jako końcowy produkt/doświadczenie), by zachęcić do konkretnych praktyk i reakcji" . Cele podróży arrakcvine.o dla tnrvst'ów od nodstaw Takie kra 17 18 i br „Not all destinations are eąually interesting and attractive to the potential tourist and, (...), such interest and attractiveness not only vary with time but are also culturally-determined. Historical (and normally nation-based) discourse invariably provides (largely distorted) images of the Other in the form of currently-held stereotypes". T.I. Prieto-Arranz, Does Travel h r kr r / i i k fik in \ mr i _ pprazy cnaraKteryzuje jaKo „nKcyjne, sKomercja- nzowane, etemeryczne, jednorazowe, zainscenizowane, » eautentyczne« lowstająone bowiem w rezultacie postępującej komercjalizacji i banalini d'Hauteserre, A Response to 'Tratin? the Commodity Chatn of Global Tounsm by Dennis Judd „Tourism 16 15 J Geographies"4 2006,s.340. 17 „With tourism, »the pre-existing landscape is either greatly modified (...) or totally obliterated«". T.S. Terkenli, Landscapes of Tourism: Towards a Global Cultural Economy ofSpace?, „Tourism Geographies" 3 2002, s. 229. 18 „In the ideał tourist space there is a surreal contin- Really Broadenthe Mind> Tounsm Stereotypes and thegency which is almost dreamlike - the beach, or the DisLive Construcńon of National Identtyfor Bntatn historie centrę, or the red-light district are always andSpatn re- vented) [w] K Knauer T Rachwał »minutes away«". B. Curtis, C. Pajaczkowską, 'Gettim (rcA) OntheMove MoLliy and Idenńty Wydawnic­ There: Travel,Tme, and NarraJe, [w:] G. Robertson twem B I M 19 M . Mash, L Tickner, J. Bird, B Curtis, T. Putnam (red.), Taveller's TalsNarratives of Home and Dts„Tourism destinations, as they exploit local assets, can ln Y D 16 be constructed (as a finished cornmodity/experience) to encourage particular practices and responses". A. placement Routlege London and New York 1994 s BARBARZYŃCA 1 (19) PD13 �39 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a zacji kultury , stricte dla zaspokojenia oczekiwań turystów. W rezultacie w różnych miejscach na świecie znajdują się takie same hotele, restauracje czy ośrodki rozrywki. 19 Niewątpliwie o popularności poszczególnych turystycznych celów decydują zabytki, które się w danym miejscu znajdują. W pierwszej kolej­ ności należy poszukać odpowiedzi na pytanie, co może być uznane za zabytek? W artykule zatytułowanym Commentary: Gazing, Performing and Reading: A Landscape Approach to Understanding Meaning in Tourism Theory przytoczona została definicja zabytków opra.cowa.na. przez Johna Urryego, który twierdzi, że są to „lokaliza­ cje przestrzenne wyróżnione z życia codziennego dzięki ich przyrodniczej, historycznej czy kul­ turowej niezwykłości" MacCannell natomiast definiuje atrakcję turystyczna, jale o empiryczny związek między turystą, widokiem\oznacznikiem który jest informacją o widoku. (...) Oznaczniki mogą mieć bardzo zróżnicowane formy prze wodniki tabliczki informacyjne pokazy slajdów odczvtv pamiątkowe pudełka z zapałkami i t p " ' Tvm sanwm arrakcia rurvsrvczna powsraie kiedv 20 2 1 noiawia Je iakiś marker czvli kiedv o rvm miei sc, sie mówi lub nisze W n r z e c i w L m razie nie f i r n i e ono w ś w i a d o m o ś c i tnrvstów i nozo r i poza n • • b , zainteresowania, "nr r n" Crczęsto / staje zasięgiem icn podobne miejsca są postrzegane w rożny sposób, choć obiektywnie patrząc, są one porównywalne, jedno z nich jest uznawane za atrakcyjne, inne natomiast zostaje przeoczone, jest to spowo¬ dowane obecnością markera tego pierwszego 7 19 2 0 7 m „Fictitious, commercialized, ephemeral, disposable, staged, »inauthentic«". T.S. Terkenli, op.cit, s. 234. „spatial locations distinguished from everyday life by their natural, historical or cultural eKtraordinariness'' D.C. Knudsen, A. K. Soper, M . Metro-Roland, Com­ miejsca i jego braku w przypadku drugiego. Szczególną rolę w tym procesie odgrywają prze­ wodniki. Informacje w nich zawarte znacząco wpływają na wybory turystycznych destynacji. Jak zauważa Piotr Kowalski, dobór oraz sposób opisu prezentowanych w przewodnikach miejsc zawsze jest uzależniony od pewnej konwencji oraz systemu wartości ich autorów lub wydawców, czyniąc poszczególne miejsca bardziej godnymi uwagi od innych. 22 Innym, niezwykle wpływowym źródłem infor­ macji na temat potencjalnych celów podróży są media. Zarówno telewizja, prasa, jak i Internet nieustannie prezentują w formie filmów, repor­ taży, artykułów, bądź reklam materiały związane z podróżami, dostarczając nie tylko wiadomości o naturze geograficznej, krajoznawczej i kulturo­ wej, ale również kształtując w turystach określone pragnienia i postawy. Ciągły napływ informacji dotyczących najpopularniejszych celów dopro­ wadził do pojawienia się w świadomości podró­ żujących pojęcia must-be-seen, czyli miejsc, które koniecznie musza^ znaleźć się w planie podróży. Jak zauważa MacCannell „jeżeli jedzie się do Europy, »koniecznie trzeba zobaczyć« Paryż jeśli jedzie się do Paryża »koniecznie trzeba zobaćzyć« Notre Dame wieżę Eiffla Luwr- jeżeli sie idzie do Luwru koniecznie trzeba zobaczyć« Wenus z Milo i rzecz jasna Mone Lize" MacCannell określił to zjawisko jako współczesny rytuał zwie dzania 1crórv n o l e l na zobaczeniu A n i e l s k i e s ł o w o oznaczające zwiedzanie to <iaht<eeŁ V<rht - 23 to zabvrek r nn ' J,L W - narrzenie Sama nazwa rei H n ' h i i'r IV i " W nr czynności impiiKuje sposób jej realizacji w pro­ cesie zwiedzania dominującym zmysłem jest wzrok, amrysci niezmiennie utrzymują dystans, obserwując wszystko z pewnej oddali. Curtis mentary: Gazmg, Performing and Reading: A Land­P. Kowalski, Odyseje nasze byle jakie. Droga, przestrzeń scape Approach to UnderstandingMeaningin Tounsm podróżowanie w kulturze współczesnej, Ada 2, Wro­ 22 t TheoryfTouńsm 21 Geographies" 3 2007, s. 228. D. MacCannell, op. cit.,s. 64. 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA cław 2001, s. 65. 23 Ibid, s. 42. �40 B o ż e n a Kilian i Pajaczkowską przeprowadzają dogłębną analizę tego zjawiska: Wszak, jak zauważa Anna Wieczorkiewicz, tury­ sta musi być jednocześnie przyjazny i czujny - otwarty na kontakty, ale ciągle finansowo i emocjonalnie niezależny od spotykanych osób. Zastąpienie „zasadniczego udziału" w rzeczywi­ stości uprzywilejowanym dystansem obserwatora „Podróżnik-obserwator jest uczestnikiem-pozolub widza jest dla turysty kluczowe. Utrzymanie rantem", który poprzez okazjonalne „bratanie się przede wszystkim wzrokowego kontaktu z rzeczy­ z tubylcami", wzbogaca swoją biografię o barwną wistością gwarantuje konieczny dystans. Widzenie anegdotę, godną opowiedzenia w towarzystwie. wymaga odległości (...) i zapewnia wygodny kom­ Taka „oddalona przyjaźń" nie zobowiązuje jednak promis dla przeciwstawnych potrzeb zachowania do podjęcia żadnego moralnego zobowiązania . intymności fizycznego porozumienia i narcystycz­ nego bezpieczeństwa samotności. Jak zauważyli­ Postawa obserwatora, jaką przyjmują podró­ śmy wcześniej, jako turyści jesteśmy pozbawieni żujący, jest niewątpliwie konsekwencją braku wydajnego dialogu ze środowiskiem ludzkim, czasu, charakterystycznego dla współczesnego kulturowym czy naturalnym. (...) Zwiedzanie jest turysty, który zazwyczaj nie spędza w podróży głównym zajęciem turystyki patrzenie pozostawia miesięcy, czy lat jak na przykład uczestnicy Wiel­ rzeczywistość na zewnątrz i na swoim miejscu kiej Podróży, ale zaledwie kilka dni. Pragnąc uwalniając widza od zmiany która jest konse zobaczyć jak najwięcej w jak najkrótszym cza­ kwencją spotkania^. sie, turysta „zalicza" poszczególne atrakcje. Co więcej, jak zauważa Edgar Morin, nierzadko od Turyści nie wkraczają w rzeczywistość odwie­ rzeczywistości oddziela go szyba autokaru, gdy dzanych miejsc. Nie znając języka, nie nawiązują z perspektywy wygodnego fotela ogląda świat relacji z miejscowymi, nie poznają też ich kultury. niczym film w telewizji . Porównanie to zdaje Wśród turystów bezpośrednie spotkanie nie jest sie nieprzypadkowe gdyż jak twierdzi Kowalski powszechne, a niewymagające stanowisko obser­ telewizja nie tylko ugruntowuje wiedzę dotyczaca miejsc które turysta powinien zobaczyć watora jest wygodne, bo pozwala uniknąć wysiłku (i sfotografować), ale również kształtuje bardzo koniecznego do zmiany podejścia i zachowania. specyficzne postawy wobec świata Reklamy bazuiac na dość powszechnym wyobrażeniu że „Tne substitution of the »moral stakes« of reality for podróż do społeczeństw pierwotnych prowadzi the prMleged distance of the onlooker or spectator is do swoistego odrodzenia i prezentując rajskie 25 26 27 2 4 crucial for the tourist. The necessary distance is guaranteed by maintainine a primarily visual relationship to reality. Vision reauires distance (...) and provides a comfortable compromise for the conflicting needs of the intimacy of physical rapport and the narcissistic safety of solitude. As we have noted before, as tourists we are deprived of effective dialogue with the human cultural or natural environment remainine kraiobrazv w z m a c n i a ł a w odbiorcv nrzekon nie że nawet w czasie krótkich wczasów ma on szansę na całkowitą rewitalizację i odnowę nie tylko 28 25 A. Wieczorkiewicz, Apetyt turysty. O doświadczaniu świata w podróży, Universitas, Kraków 2008, s. 207. 26 dominan sensory^ f W w M c h ^ ^ i t Ib^tu es 21 P. Kowalski, op. cit, s. 65. Ibid, s. 62. Ibid, s. 58. Por. D . Czaja, Reklamowy smak raju. Mię­ dzy archetypem a historią, [w:] D . Czaja (red.), Mito­ log popularne. Szkice z antropologii współczesności, m tToalce WinTthe soectatoi e7^v from utiversitas, Kraków 1994. fSowZ ^ cl s 207 ' 28 BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �D o t r z e ć na koniec ś w i a t a ciała, ale także i duszy. Odwołanie do turystycz­ nego wyobrażenia dzikości jako nie tylko nieopa­ nowania i agresywności, ale przede wszystkim wolności, braku zobowiązań i rutyny wzbudza w turyście pragnienie obcowania z naturą nieska­ żoną cywilizacją i jej chorobami, a tym samym wyzwolenia się od przytłaczających obowiązków codzienności . Rajskie krajobrazy prezentowane w reklamach zdają się obiecywać inne lepsze 29 41 wakacyjne życie, kusząc turystów perspektywą ucieczki od codziennych zmartwień . 30 Inną formą wizualnego przekazu, wpływającą na ugruntowanie w turyście postawy obserwatora, są filmy ukazujące piękno natury. Często buduje się je z obrazów będących wynikiem manipulacji „zwolnieniami i przyspieszeniami, zbliżeniami zakłócającymi proporcje między »naturalnymi« 1 1 A. Wieczorkiewicz, op. cit„ s. 217. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Konkretne przykłady reklam opierających się na tej konwencji prezentuje A. Wieczorkiewicz, op at, s. 227. �42 B o ż e n a Kilian wymiarami fotografowanych obiektów (zbliżenia monstrualnie powiększające owady, robaki, części ich ciała itd., jak w niezwykłym, uhonorowanym wieloma nagrodami filmie Macrocosmos)" . Muzyka w takich filmach „wprowadza do obrazu rytm i sugeruje jego obecność w fotografowa­ nym świecie" . Wszystkie te zabiegi prowadzą do zwiększenia nieprzystawalności obrazowa­ nego świata do rzeczywistości, która okazuje się być względem swojego przedstawienia uboższa . W konsekwencji turysta jest narażony na rozcza­ rowanie, ponieważ odtworzenie takiej filmowej konwencji postrzegania świata jest niemożliwe w momencie bezpośredniego doświadczenia rze¬ czywistości. Lepiej wiec zachować do niej odpo¬ wiedni dystans 31 32 33 Niektórzy „turyści uważają zwiedzanie za odpo­ czynek i rozrywkę, (...) nawet jeśli wycieczka wymaga od nich większego wysiłku i lepszej orga­ nizacji niż wiele czynności wykonywanych zawo­ dowo" . Zwiedzanie może mieć jednak zupełnie inne znaczenie - czasem jest to sposób na stawienie czoła horrorom przeszłości. Niejednokrotnie turyści odwiedzają miejsca dawnych działań wojennych, katastrof, zamachów czy ataków terrorystycznych, czego przykładem jest obszar pozostałości pO ZćłWcllonych wieżach World Trade Center, będący jed­ nym z najczęściej odwiedzanych miejsc w Nowym lorku . Na ogół turyści podejmują takie wyprawy na własną rękę, choć obecnie możliwe jest również skorzystanie zakresie z usług instytucji, które 34 żywiołowymi. Przykładem takiej organizacji jest Disaster Tourism - firma oferująca swoim klientom podróż do miejsc, gdzie mogą stać się wolonta­ riuszami niosącymi pomoc na przykład ofiarom tsunami. Inną propozycją wyjazdu, reklamowaną przez tę organizację, to między innymi noc w hotelu w Czarnobylu połączona ze zwiedzaniem terenu dawnej elektrowni. Disaster Tourism podejmuje się również organizacji wyjazdów indywidualnie zaplanowanych przez klienta do niemalże każdego zakątka ziemi . Co motywuje ludzi, by znaleźć się w miejscach, które z pewnością nie należą do głów­ nych atrakcji turystycznych Być może jest to rodzaj hołdu złożony ofiarom tragicznych wydarzeń lub pragnienie przeżycia ekscytującej i niebezpiecznej przygody. Zgodnie z inna hipoteza jest to próba uproszczenia rzeczywistości poprzez ulokowanie zdarzeńwprzestrzeni bv móc sobie z nimi poradzić i w przypadku faktów tragicznych pozbawienie ich niszczącej mocv W ren sposób' turysta może 36 5 powiązania wydarzeń histo ppróbować zrozumieć p ą yu rvcznvch z miejscem 3 Potrzebę bycia ponowoczesnym można wiec utożsamić z pragnieniem bycia turystą: w obu przypadkach chodzi o to, by umocnić kulturę nowoczesną i jej świadomość, unieszkodliwiając wszystko, co mogbby ją zniszczyć od środka. Post­ modernizm i turystyka to jedyne pozytywne ele­ menty naszych zbiorowych przemilczeń w obliczu okropieństw nowoczesności', gćizu musztardowego i karabinów maszynowych, Hiroszimy i Nagasaki, Dachau, Buchenwaldu, Drezna. Turystyka jest al­ ternatywną strategią, która ma na celu przedłużyć trwanie nowoczesności, chroniąc ją przed skłonno­ ścią do samozniszczenia^. funkcjonują jak zwykłe biura podróży, jednak nie oferują swoim klientom wczasów w słonecznych kurortach tylko wyprawy w rejony dotknięte dzia¬ łaniami wojennymL zamieszkami, bądź klęskami 32 33 34 35 P. Kowalski, op. at., s. 63. P. Kowalski, op. at., s. 63. P. Kowalski, op. at., s. 63. D. MacCannell, op. at., s. 85. O specyfice tego miejsca w przestrzeni turystycznej pisze szczegółowo A Wieczorkiewicz, op. at., s.241-244 oraz propagandy w stylu fantasy" ?. 35 31 odzie do nich doszło Indzkim żvciem - beź ndziałn skomercjalizowane," 36 37 38 Disaster Tourism, www.disastertourism.co.uk, 16.07.2013. D. MacCannell, op. at., s. 295. Ibid, s. XIX. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �43 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a Choć miejsca historycznych, często tragicz­ nych wydarzeń nie mogą być uznane za atrakcję turystyczną, pozostają niezmiennie popularnym celem podróży. mieniu Jeana Paula Sartre'a nicość nie jest niczym, ponieważ gdyby tak było, nie można by o takiej nicości nawet pomyśleć. Paradoksalnie ta nicość pustka, jest czymś wypełniona , tak więc i miej­ sca, które mogłyby się wydawać puste, stają się konkretnymi celami. Dla niektórych są one nawet dużo bardziej interesujące, niż atrakcje tury­ styczne opisywane w przewodnikach, co może być wynikiem przesycenia nadmiarem wszystkiego, obfitością rzeczy, czy wszechobecnością postawy konsumpcyjnej i hedonizmu. Tendencje, które można określić mianem antyturystycznych , pojawiły się wraz z rozpowszechnieniem turystki skalę. Wielu pragnęło odróżnić się od tłumów oblegających światowej sławy zabytki jednak całkowicie niemożliwym jest zanalizowa¬ nie poglądów wszystkich Z konieczności ogra niczam sie wiec do przedstawienia jedynie kilku światopoglądów które w znaczący posób wpłv nełv na dobór celów nodróżv różniąc sie iedno cześnie od nosraw renrezenrowanvch nrzez orół podróżujących 42 To, wydawałoby się, niekonwencjonalne podejście do wyboru celu podróży, charakte­ ryzujące znaczną część turystów, dowodzi, że pewien brak, pustka czy nicość też mogą przycią­ gać uwagę podróżujących. E. M . Forster pokazał na konkretnym przykładzie, jak z owego braku można wydobyć znaczący cel, gdy w książce zatytułowanej „odarł przewodnik z jego usta­ lonego użycia, dostarczając antybaedekerowski przewodnik, który przewodnikiem nie jest, przy¬ najmniej w konwencjonalnym rozumieniu" . Zazwyczaj przewodniki opisują miejsca ze unikalności piękna lub specyfiki. Forster nie opisał popularnego miejsca pełnego atrakcji ale skupił sie na mało obiecującym ( ) nie całkiem turystycznym centrum" Aleksandrii, która nie stanowiła' bynajmniej obowiązkowego punktu na planie podróży przeciętnego turysty Test to bowiem mieisce chwały minionej J ż i e żadJednym z pierwszych, który zaproponował nvch zabytków nie ma. Ze wszystkich głównych zmienioną formę doświadczania podróży, był atrakcii nie nozosrał nawet ślad latarnia nałace Lord George Byron. Kiedy przybył do Europy nrolemekkie biblioreka świarvnie - Forster nie kontynentalnej w 1816 roku, na każdym kroku nstenliwe nódkreśla całlowira nnsrke obecnej napotykał obywateli Wielkiej Brytanii, którzy m- 7 A n i h ł »4l w J masowo ruszyli na kontynent zaraz po zakoń­ miejsca dawnej cnwaiy . w swoim antyprze- czeniu wojen napoleońskich. James Buzard wodniku Forster opisuje budowle ktorycn juz nie ma urysta może podziwiać jedynie obecną N. Wulfing, Anxiety in Existential Philosophy and the ąuestion oftheParadox, „Existential Analysis" 1 2008, nicosc. Jak nicosc może byc atrakcyjna? W rozus. 76. „wrestfs] the guidebook genre away from its establiChociaż samo pojęcie antyturystyki pojawiło się rela­ shed use by providing a sort of anti-Baedeker — a gu­ tywnie niedawno zyskało już pewną popularność na ide that is not a guide, at least as conventionally understood". J.M. Buzard, Forsters Trespasses: Tourism rynku turystycznym oraz wśród teoretyków (można między innymi skorzystać z usług firmy oferującej and Cultural Politics „Twentieth Century Literaturę" antyturystyczne wycieczki po Londynie - wszelkie in­ 2 1988, s. 176. formacje dostepnena stronie internetowej www.anti,An unpromising (...) not quite a tourist center." Ibid, s. tourismtourscom) Krytyczną analizę antyturystycz­ 176. nych zachowań p zedsTawia międzylrnymi Graham Huggan w rozdziale zatytułowanym Transformańon „Of nearly all its chief attractions not even tracę remaofŁnsńc Gaze zamieszczonym The PoLcolomal ins: Lighthouse, Ptolemaic Palaces, Library, Temples - Forster relentlessly emphasizes the utter emptiness totiTMarSnT^elS^ Roudedge London Sd NewYoSoi ° ^ g e , London of the present site of past glories". Ibid., s. 176 43 39 40 m n r n 4 2 39 43 40 l 41 K 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA u �44 B o ż e n a Kilian przytacza fragment artykułu opublikowanego w „Westminster Review" w 1862, który trafnie obrazuje nastroje panujące wśród wyspiarzy w tym okresie: Gdy nadszedł pokój po tylu latach wojny kiedy nasze wyspowe wiezienie się otworzyło, i droga morska stanęła otworem, w każdym angielskim sercu narodziło się pragnienie (...), by pośpie­ szyć na kontynent, by zbliżyć się do naszych przodków w ich prawie zapomnianym zwyczaju spędzania znaczącej części życia w powozach i wydawania większości pieniędzy na szlakach pocztowych kontynentu. (...) Kontynent był dla nas zamknięty przez ponad dwadzieścia jeden łat; wyrosło nowe pokolenie i całe wpłynęło jedszerokimi strumieniem przez Pas de Calais do Francji . 44 Gdy tylko Europa kontynentalna ponownie stała się dostępna dla brytyjskich turystów, przy­ bywali tam oni w wielkich ilościach. Ilustracją natężenia tego zjawiska jest statystyka przyta­ czana przez Arranza. W 1785 liczba Brytyjczy­ ków na kontynencie została oszacowana na 40 tysięcy, podczas gdy w 1830 wynosiła już około 150 tysięcy . W tym czasie Brytyjczycy w kra­ jach kontynentalnej Europy byli wszechobecni można ich było spotkać w każdym miejscu, które 45 44 „When peace came, after many long years of war, when our island prison opened to us, and our watery exit from it was declared practicable, it was the paramount wish of every Englishheart (...) to hasten to the continent, and to intimate our forefathers in their almost forgotten custom, of spending the greater part of their lives and fortun* in their carria|es on the post-roads of the continent. (...) [T]he continent had not been open for the space of more than one-and-twentv years- a new generation had sprung u d andthewholLfthis( ) Lured in on UL sŁm ^ros7thrPasde Calais t t o S S " T W d ^ S uchodziło za atrakcję turystyczną. Buzard tak charakteryzuje angielski kontyngent w Rzymie: Wszystkie klasy płci, i stany (...) zgromadzone razem; najpierwsi z naszej arystokracji razem z ostatnimi z naszych obywateli (...), spotykający się i przepychający w każdym zakątku: rozma­ wiając, pisząc, wędrując, pokazując i ekscytując się: polując na lwy polując na mężów, zabijając czas, wydając pieniądze, wydając sądy produkując książki (...). Anglicy pokrótce, każdego rodzaju i typu - wysocy i niscy - mądrzy i głupi - bogaci i biedni - czarni, brązowi i biali . 46 Lord Byron, który - jak określa to Buzard - „nie był w nastroju na spotykanie hord Brytyjczyków", którzy odbierali mu radość ze zwiedzania , wątpił w autentyzm doświadczenia przeciętnego turysty i pragnął odciąć się od tłumów. Naddeo, porównu­ jąc reportaże z podróży tego okresu, zwraca uwagę na ich intertekstualność. Autorzy często korzystali z materiałów zgromadzonych przez innych, CO w jeszcze większym stopniu przyczyniało się do zaistnienia „wspólności doświadczenia" . Podróż­ nicy wybierali te same trasy, zatrzymywali się w tych samych miejscach, mijali te sa.me krajobrazy i zwra** cali u.wa.2e na. te same atrakcje W XVIII wieku nieodłącznym atrybutem turysty stał się przewódnik który wyznaczał trasę podróży określał co należy zobaczyć a nawet podawał ile czasu należy spędzić w danym miejscu Nie było przestrzeni dla 47 48 46 t 47 48 45 J.I. Prieto-Arranz, op. cip s. 19. „Ali classes, ages, sexes, and conditions (...) assembled together; the first of our nobility with the last of our citizens (...) crossing and jostling each other in every corner; talking, writing, wondering, displaying, and rhapsodizing: - lion-hunting, husband-nunting time-killing, money-spending, view-taking, book' -making ( ) English, in short of every kind and description - high a1rd W - wise and foohsh - rich and Door - black brown and fair" I Buzard The Uses op.c t.,s.3l. ' J. Buzard, The Uses..., op. cit, s. 32. „Certain commonality of experience". B.A. Naddeo, op. cit, s. 184. BARBARZYŃCA 1 (19) PD13 �45 D o t r z e ć na koniec świata pomysłowości. Buzard cytuje Leslie Stephena, który w 1869 napisał: „przeciętny turysta nie ma wła­ snego zdania, podziwia to, co nieomylny Murray kazał podziwiać, nigdy nie zbacza nawet o grubość włosa z utartych szlaków swych poprzedników" . Turyści w doborze celów swych podróży nie wyka­ zywali się kreatywnością, polegając całkowicie na wskazówkach zawartych w przewodnikach i rela­ cjach z podróży. Lord Byron był świadom tego, że osiągnięcie celu podróży, jakim jest intelektualne i duchowe doskonalenie oraz głębia indywidualnego doświadczenia, nie jest możliwe, jeśli wokół każdego zabytku tłoczą się turyści z przewodnikami w ręku. Byron chcąc odciąć się od tłumu swych rodaków zdawał sobie jednocześnie SpfcłWC z niemożności fizycznego zdystansowania. Zaproponował więc odróżnienie sie od mas za pomocą wykształcenia wyrafinowanej świadomości wartości' zwiedzania oraz głębokiego przeżycia osobistego Byron wpro wadził nowe rozumienie turystyki, w myśl którego przemierzając zna.ne trasy pokonywane już przez 49 50 49 oświeceniowych podróżników, można zdystansować się od tłumów turystów, co prowadziło do bardziej wartościowego doświadczenia. Nie mogąc osiągnąć fizycznego dystansu, Byron zapoczątkował sposób odcięcia się od mas turystów poprzez uświadomie­ nie sobie wartości celów, tras oraz samej podróży. Jego propozycja była antyturystyką w sferze myśli. W artykule zatytułowanym Forsters Trespasses: Tourism and Cultural Politics Buzard przedstawia antyturystyczne poglądy przywołanego już wcze­ śniej E. M . Forstera, który promował staranne i przemyślane dobieranie celów podróży. Nie umniejszał znaczenia sławnych zabytków, ale dostrzegał wartość miejsc mało znanych i zapo­ mnianych. „Podróżny może udać się do Floren­ cji, Rzymu i Aten, ale prawdziwie godne uwagi miejsca to te, które są nieskażone popularnością, jak na przykład Cnidus, który leży na końcu pół­ wyspu w południowej Azji ( ) bez miast bez dróg i najwyraźniej zapomniany przez historie" Co wiecei Forster przestrzegał przed stereotypo­ wym widzeniem poszczególnych miejsc Dora Struktura przewodników w XIX wieku była ukształ­ towana przez dwa główne wydawnictwa prowadzone dzał bardziej wnikliwa eksploracje zakładająca przez Johna Murraya i Karla Baedekera. „Handbook zeiście z głównych traktów W Where Angels for Travellers on the Continent napisany przez Mur- Fear to Tread napisał: Pamiętaj ( ) jedynie L a w 1863 roku był rezultatem jego niezadowolenia z przewodników, z którymi miał do czynienia podczas schodząc z rfównvchdró poznasz kra Zobacz własnych podróży. UwaŻał że są niesystematyczne i za małe miasteczka ( ) I nrosze nie dawai wiarv mało LzegółowJ' W swo ch przewodnikach Murray temn naskndnemn rnrv'srvcznemn nrzekonanin regularnie poprawiał i n f o r m a l co czyniło je bardzo wŁtościowmi dla podróżujących Ten silny zwią- że W ł o c h v ro rvlko muzeum a n r v k ó w i szrnki' z^rSz7wdawcą a T r S Ł e ^ S pT2- P k h i rr Jrr, W ł h ' n n" , 1 d / . , , wtocnow ponieważ mazie są wspanialsi od ziemi . Forster doceniał takt, 51 P J 51 ^ ^ t ^ ^ ^ ^ ^ ^ e ^ ^ Ż . innS R o d n i k ó w takich ia^lZiread Michel n To London a ^ N e w Y S ^ O O O , 50 f268 2 © . ° R U t l e d g e ' „The ordinary tourist has no judgment, admires what the infallible Murray orders him to admire ... never diverges ones hair breadth from the beaten track of his predecessors." J.M. Buzard, Forsters Trespasses..., op. cit, s. 156. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA 52 „The traveller may go through the motions in Florence, Rome, and Athens, but truły noteworthy places are those that are »safe from popularity«, such as Cni­ dus, which lies at the end of a »peninsula in Southern Asia minor, townless, roadless« and evidently forgottenbyhistory"./tó.,s.l68. „Remember (...) that it is only by going off the beaten track that you get to know the country. See the litde towns (...). And dont, let me beg you, go with that awful tourist idea that Italys only a museum of antiauities and art. Love and understand Italians, for the people are more marvellous than the land". Ibid., s. 172. �46 B o ż e n a Kilian że aby napotkać coś naprawdę interesującego, trzeba uwolnić się od stereotypowego patrzenia na inne kraje i narodowości. Otwarcie umysłu i dążenie do bezpośredniego spotkania z ludźmi może prowadzić do niezwykłych doświadczeń. Forster miał jeszcze jedną radę dla turystów: „Najlepszym sposobem na zwiedzanie (...) jest bezcelowe wędrowanie" . 53 Edith Wharton to pisarka, którą również wyróżniało niestandardowe rozumienie podróży. Wharton przeprowadziła się ze Stanów Zjed­ noczonych do Europy w 1910 roku. Jej liczne podróże na początku XX wieku zaowocowały tekstami, w których traktuje temat podróży w niespotykany sposób. Wharton była świa­ doma faktu, że popularność turystyki rośnie i że wiele atrakcyjnych miejsc traci swój urok, w momencie, gdy stają się „gwiazdą w Beadekerze." Za swoje cele wybierała zatem miejsca mało popularne i skupiała się na szczegółach. Mary Suzanne Schreiber opisuje przedsięwzięcia Wharton w następujący sposób: próbując uniknąć banalności, koncentrowała się na miejscach raczej mab znanych: małym kościele w Chauvigny na przykład, jak również romań­ skiej mekce w Poitiers. Bądź interesuje się zna­ czącym szczegółem albo tłem, które inni pisarze pomijają: płaskorzeźbą wAmiens,psem biskupa raczej niż biskupem, ławką w prezbiterium w Po­ itiers, ujmującym pyszczkiem nietoperza, a nie przewidywalnymi twarzami mnichów*. 53 W czasie przeprowadzki Wharton do Paryża w Londynie Douglas Goldring wydawał cza­ sopismo zatytułowane „The Tramp: An Open Air Magazine". Jak dowiadujemy się z artykułu Helen Southworth, dwanaście numerów maga­ zynu ukazało się między marcem 1910 a marcem 1911 roku. Czasopismo odzwierciedlało trendy przełomu epok, łącząc wiktoriańską fascyna­ cję antyturystyką z nowinkami współczesności. W magazynie tym ukazał się między innymi „antybaedekerowski, ale praktyczny" przewod­ nik. Jeden z autorów publikujących w „The Tramp" wprowadził podział pomiędzy turystą który »pragnie zobaczyć miejsca i obiekty zain­ teresowań* i włóczęgą lub podróżnikiem, który »pragnie poczuć ie doświadczyć ich«. Włóczęga ( ..) >chcebyć blisko faktów zasadniczych rze czy naprawdę ważnvch«" Doświadczenie jest tu przeciwstawione patrzeniu. The Tramp" pełny bvł kłosów przeciwnvch zaliczaniu" zabvrków Holbrook lackson w kwietniowym wvdaniu czasonisma onnblikował arrvknł zarvrnłowanv O nodróżv donikąd N a d a i l artvknłowi taki 55 L r r 1 autor / r nme - zacnęcai r h ł ddo powstrzymania n n" s"ę tytui, od podroży, lecz pokazał, ze „ n i c , paradoksal­ nie, może stac się: „czymś miejscem znaczą­ cym, ^zieje się tak, jeśli podróżny ma odwagę podejść do danego miejsca i zabytku w szczegolny sposób. Jackson nie zachęca do leniwej kontemplacji bądź bezcelowego włóczenia się; udanie się do­ nikąd paradoksalnie nie jest nieudaniem się doof monks". M.S. Schreiber, Edith Wharton and TravelWritingas Self-Discovery, „American Literaturę" 2 „The best way of seeing (...) is to wander aimlessly about". Ibid., s. 176. 54 „She attempts to avoid banality by concentrating on relatively obscure places: a little church in Chauvigny, for example, as well as the romanesaue mecca of Poitiers. Or she fastens on the significWt detail or the background that other travel writers ignore: in a relief at Amiens, the bishops dog rather than the bishop; in a bank of choirstalls at Poitiers the winsome faceof lonely bat rather than the predictable faces m 1987, s. 261. 55 „Between the tourist who »desires to see places and objects of interest« and the tramp or traveller who »desires to feel them, to experience them«. The tramp (...) »wishes to lie close to the essential facts, to the really significant things«". H . Southworth, Douglas Goldrings The Tramp An Open Air Magazine (1910¬ 1911) and Modernist Geographies Literaturę and History" 1 2009, s. 39-40. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �47 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a kądś. Wpodróży Donikąd mówi [Jackson], »Coś, podróży - „antyturysta unika miejsc uważanych za atrakcyjne" . Zgodnie z tym założeniem Kal­ powtarzam, właściwie Wszystko, przychodzi do der na cele swych podróży wybiera miejsca, które ciebie«. Według Jacksona prawdziwy wędrowiec/ przez przeciętnego turystę nigdy nie zostałyby podróżnik ma wyobraźnię, ma »odwagę«, jest uznane za interesujące. W drodze do Kazania »żywy« i »gotowy do wykorzystania szansy«. Kalder i jego towarzysze byli witani ze zdziwie­ Uprzywilejowując kultywowanie innego sposo­ niem, ponieważ nikt wcześniej nie przyjechał bu patrzenia, wywyższanie teraźniejszości nad przeszłość, Jackson zapewnia, że >przynudzanie tam w celach turystycznych. Kobieta w średnim wieku, którą spotkali w przedziale pociągu, nie o uznanych celach przytępia zmysł widzenia«, mogła uwierzyć w to, co usłyszała. „Gulnarze kiedy opisuje tłumy turystów na niewłaściwym tropie nie doświadczających >prawdziwego życia« nie mieściło się w głowie, że ktoś mógłby wybrać się do Kazania, stolicy Tatarstanu, po prostu na miejsc, z powodu powabu tego, co popularnie wakacie Nikt nie wybierał sie tam z własnej uznawane jest za »zabytki« . nieprzymuszonej woli Dla konduktorki było to Wędrowiec nie realizuje planu podróży zawie­ równie oczywiste. Nigdy wcześniej nie widziała rającego listę zabytków światowej sławy, ustaloną zagranicznych paszportów, a kiedy zadeklarowa przez obecnie panujące trendy, ale świadomie liśmy że jesteśmy turystami wybuchneła śmie wybiera swoje cele. Podsumowaniem filozofii chem. Nikt nie jeździł do Kazania na wycieczkę. podróży zawartej w czasopiśmie są słowa South­ Tam nie ma nic do zwiedzania" Podobnie Kałworth: „»The Tramp« kładzie nacisk prawie jedno­ mucia to mieisce o którvm rac7ei n\c nr7ec7vta głośnie na to, co antyturystyczne, rzadko odwie­ sie w przewodnikach a Kalder był nia zafascyno wany właśnie dlare.o że nie isrnieie w wyobraźni dzane, to, czego nie ma w przewodnikach" . I n d z i Z a r h o d n Test'to m ieisre n ie m ieisre " 58 56 59 57 Podobnymi przesłankami w swych podróżach kieruje się Daniel Kalder, szkocki dziennikarz, który w książce Zagubiony Kosmonauta opisuje swoje podróże po republikach Rosji: Tatarstanie, Kałmucji, Marii Eł, i Udmurcji. Tekst Kaldera rozpoczyna się od manifestu antyturysty, który zawiera m.in. postulat dotyczący wyborów celu 56 „Jackson does not advocate idle contemplation or purposeless wandering: to go to nowhere is not paradoL a l l y to not go anywhere. »In going to Nowhere«, he [Jackson] sals »Somewhere, let me repeat, indeed Everywhere comes to you«. Jackson'* ideał tramp/ trayeUer has imagination! he has »courage«, is »aliye <, and »ready to tale [his] chance« Priyileging the cul' tiyation of different ways of seeing emphasizing the present oyer the past Jackson asserts thaLharping on approyed destinations blunts the faculty of y i L n « as kr' ij eda na' K k z\y jią 1 1- «o „Kaimucja \ i bpyia ł w Którym mazie podszyta niepokojem. iNiKt o tym Kraju nie wie­ dział. Można by go_wymazać z mapy i mało Kto by zauważył. Właściwie Kalmucja raz juz została wymazana i nie zauważył tego nikt . Krajobraz tego miejsca, wyrażony na mapie białą plamą, jest pusty Uzasadniając swoj wybór, Kalder mówi: „Chciałem zobaczyć, jak wygląda »nigdzie« . r 57 Ibid., s. 37-38. 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA K m Jeden z kolejnych postulatów manifestu antyturystycznego mówi, że „antyturystę interesują tylko ukryte historie, pyszne, choć zapomniane 58 D . Kalder, Zagubiony kosmonauta. Zapiski antytury­ sty, tłum. M . Iinaczak, P. Siemion, Czarne, Wołowiec 2008, s. 13. Ibid., s. Ibid., s. Ibid, s. 62Ibid., s. 59 60 whatare popuTarlyknown Zi »sights«" Ibid, m 61 22. 73. 119. 73. �48 B o ż e n a Kilian rzeczy, artystyczne ohydztwa" . Kalder nie dał się odwieść od podróży do Tatarstanu. Argumentami mającymi przekonać go do rezygnacji z planów było stwierdzenie, że nie ma tam nic godnego zobaczenia i że miejsce to jest niebezpieczne. Dla Kaldera te teorie okazały się zachęcające. Nie bez powodu podtytuł jego książki brzmi Podróże do republik zapomnianych przez turystykę. Kalder przyznaje: 63 Europa: szklane wieżowce, IKEA, NeiłKinnock, Belgia. Porywające?Niekoniecznie... Może stąd moja fascynacja niewidocznymi narodami i plemionami Europy: Mongołami, Tatarami, Ady gejczykami, Udmurtami, Maryj­ czykami, Kipczakami, Inguszami i Baszkirami, których istnienie jako bytu kulturowego jest przez „Europę" całkowicie ignorowane. A dla mnie stanowią właśnie antidotum na kulturę cappuccino, która pokryła pianką zachodnią część naszego kontynentu . 64 Fakt, że tak wiele krajów pozostaje poza obsza­ rem zainteresowania turystki masowej, czyni je szczególnie atrakcyjnymi dla antyturystów. Obietnica odnalezienia „niczego", które przecież zawsze okazuje się „czymś", przyciąga uwagę Kaldera. Miejsca, które na pierwszy rzut oka są całkowicie nieinteresujące, zaskakują prawdzi­ wymi osobliwościami, a Kaldera interesuje to, co najdziwniejsze, przykładem czego jest kolek­ cja zakonserwowanych dzieci mutantów Piotra Wielkiego. Tę wystawę, na którą Kalder trafił przypadkiem, jednym z największych cudów Rosji . 65 W Polsce książkę Daniela Kaldera wydało wydawnictwo Czarne, prowadzone przez pol­ skiego prozaika i publicystę Andrzeja Stasiuka. Jedna z książek jego autorstwa - Jadąc do Babadag nawiązuje do postulatów dotyczących antyturystki zawartych w Zagubionym Kosmonaucie. Stasiuk, podobnie jak Kalder, nie wybiera za cel swoich podróży znanych miejsc, szeroko opisy­ wanych w przewodnikach i pięknie ilustrowa­ nych albumach. Podróżuje po takich krajach Europy jak Rumunia, Mołdawia, Węgry, Słowe­ nia i Albania, których postrzeganie zmieniło się co prawda na przestrzeni ostatnich lat. Są one jednak w porównaniu z bogatymi państwami Zachodu nadal powszechnie iizri3.w3.rie zs. mało zn3.ne kraje drugiej kategorii. Gdy Stasiuk na cel swojej podróży wybrał Mołdawię na temat tego kraju wiedział bardzo niewiele. Informa­ cje które posiadał dotyczące iei głównej dzie dżiny gospodarki jaka miał być handel ludzkimi organami opierały sie na niezbyt' wiarygodnych pogłoskach Stasiuk dopiero P O powrocie czvta na temat odwiedzanvch wcześnie) mieisc nróbuiac dowiedzieć sie czym właśc wie były ale iak sam nrzvznaie ńrakrvcznie zawsze nonosi kieskę 64 65 Ibid., s. 14. Ibid., s. 158. Ibid., s. 48. r k"n- jaKies Książki, wypytuję ludzi, zgarniam na Kupkę okruchy informacji i sprawdzam gdzie naprawdę byłem. Cuzik z tego wychodzi, bo wszystko staje się jeszcze bardziej obce i przypomina sen śniony wewnątrz snu . Opowiadając o swej podróży do Mołdawii, w innym miejscu Stasiuk twierdzi, że nikt nie jeź­ dzi tam dla przyjemności . Siedząc w autobusie do Cahul, miasta na południu kraju, rozmawia z miejscowymi, ale żaden z nich nie potrafi zro­ zumieć powodów, dla których się tam wybiera. Mówią: „przecież u nas nic nie ma" . Podob­ nie Misza, kierowca, który zgodził się zawieźć 67 68 66 63 i I nbfe iezdzić do k r a i ó w o k r ó r w h wie • 1 P t m r m • \A i się ta* niewiele, lotem wracam i wynajduję • A. Stasiuk, Jadąc do Babadag, Czarne, Wołowiec 2008, s. 214. 67 68 Ibid, s. 138. Ibid, s. 140. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �49 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a Stasiuka na wieś, nie rozumie motywacji osoby pragnącej oglądać biedne wioski, Albotę de Sus i Sofievcę, i nawet nie wysiada z samochodu . Tymczasem Stasiuk jest najbardziej zadowolony, kiedy dociera do miejsc zupełnie zwyczajnych. Co więcej, jest przekonany, że to nie światowej sławy atrakcje powinny przyciągać uwagę podróż­ nych, a wręcz przeciwnie, rzeczy zwykle uważane za całkowicie przyziemne, a przez to pomijane. Stasiuk nie zwraca. uwa.gi na. miejsca., które sa^ popularne wśród turystów. W czasie swoich podróży wielokrotnie mijał Baranów uzna.wa.ny" za perłę renesansu" nigdy jednak nie pomyślał o zwiedzeniu go Zapisu ac określenie perła renesansu w cudzysłowie podkreśla że nie jest to opinia obiektywna ale przekonanie zakorze nione w powszechnej'turystycznej' świadomości przez treści przewodników i można sie z nim nie L d z i ć Kowalski zauważa że stosowanie takich peryfraz jak kraj kwitnącej wiśni" kraina 69 70 - rysiaca Jezior" " wieczne miasto" Weńecia pół n o / " erc czyniących srvl n r z e w o d n i k ó w silnie e k s n r e s y w ń y m to iedna Jcech zwiększa i a rvrb irb : JTn "71 n perswa.zyjnosc . Stasiuk, podobnie jak Kalder, jest zafascy­ nowany zjawiskiem rozpadu. Zawsze zabiera ze sobą starą mapę Słowacji, która nosi ślady wie­ lokrotnego użycia. Choć jest ona prawie całko­ wicie zniszczona, dla Stasiuka pozostaje prawie relikwią. Ta mapa jest rozdarta w kilku miejscach, a nazwy miejscowości są ledwo widoczne, powoli przestają istnieć . Miejsca odwiedzane przez Sta­ siuka podlegają rozkładowi i przywodzą na myśl ich dawno miniony splendor. W takich miej­ scach poczucie braku przyszłości jest dojmujące. Stasiuk mówi: „Jak wrócę tam, gdzie już kiedyś 72 69 70 71 72 Ibid., s. 146. Ibid, s. 11. P. Kowalski, op. cit., s. 68. Ibid, s. 14. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA byłem, mogę niczego nie zastać" . Choć Stasiuk widział już wiele miejsc, które są tak „niewyraźne i mętne", że trudno je zapamiętać, nie rezy­ gnuje z kolejnych podróży - chce widzieć pustkę i nicość. Często znajduje się w miejscach, w któ­ rych przeciętny turysta zadałby sobie pytanie: „Co ja tu właściwie robię?". Obiektywnie taka podróż nie przynosi nic nowego. Może jednak stać się niezwykłym doświadczeniem „własnego, pozornie banalnego bytu" . 73 74 Gdy nie ma już na mapie świata białych plam, może się wydawać, że nie pozostało już nic do odkrycia. A jednak ludzie nadal wybierają się w bliskie i dalekie podróże. Wiedzeni ciekawością pragną odkryć to, co jest obce i nieznane, choćby to odkrycie miało wymiar jedynie osobisty. Na przestrzeni wieków inne cele zyskiwały na popu­ larności i inne motywy prowadziły podróżników do konkretnych wyborów. Były to wybory uzależ­ nione od sytuacji politycznej poszczególnych kra­ jów, uwarunkowane tradycją czy obecnie panującą modą, a także ukształtowane przez stereotypy lub działania marketingowe. Każdy okres w dziejach ludzkości wyznaczał p ewne trendy nie tylko w for¬ mie podróży ale przede wszystkim w doborze jej celu: średniowiecze oglądało wędrujących rycerzy, kupców trubadurów lecz nade wszystko piel' grzvmów zmierzających do lerozolimy Rzymu Loreto czy Santiago de Comoostella Renesans to czas wielkich odkryć Peopraficznych ale również początki podróży do uzdrowisk Oświecenie to począiKi pourozy uo uzurowisK. o ś w i e c e n i e okres nonnlarvzacii C r a n d T o u r — n o d r ó ż y edn karyinei R o m a n t y z m n r z y n i ó s ł fasrynarie dzika nr/ d i" Dezposrednim b n ' J „ I z\ nią W kontaktem, L nr kr rn tym r m przyrodą 7 samym pierwsze wycieczki za miasto i w góry, jak również zainteresowanie historią, szczegól­ nie tajemniczymi ruinami, odwiedzanymi najle­ piej pod osłoną nocy. Wiek A l A byt świadkiem europejskiej ekspansji kolonialnej oraz przyniósł 73 74 Ibid., s. 226. Ibid., s. 75. �50 B o ż e n a Kilian początki turystyki masowej, będące rezultatem między innymi rozwoju kolei, organizacji Świato­ wych Wystaw oraz w drugiej jego połowie ugrun­ towania się kapitalizmu, popularyzacji podróży do uzdrowisk i letnich kurortów nadmorskich i zimo­ wych górskich . 75 Powszechne przekonanie dotyczące tego, co warto, można, a nawet trzeba zobaczyć, nieobce jest również turystom współczesnym. W wieku XXI, gdy turystyka stanowi jedną z najbardziej znaczących i dochodowych gałęzi gospodarki światowej, wybór celów podróży jest nieograni­ czony - możliwa jest nawet turystyka kosmiczna. Analiza motywów skłaniających turystów do podejmowania takich, a nie innych wyborów prowadzi do stwierdzenia, że każdy wybór uwa­ runkowany jest wieloma czynnikami. Zależy nie tylko od osobowości i preferencji poszczególnego turysty oraz jego sytuacji finansowej ale także wielu elementów zewnętrznych, takich jak pro¬ cesy konstruowania atrakcji turystycznych, powszechnej świadomości co do ich wartości, a także szerzenia sie wśród turystów określonych trendów Niejednokrotnie wybór celu podróży zależv od podatności turvstv na w p ł v w dzia łań marketingowych o r o r n u i L c h poszczególne miejsca iako atrakcyjne turystyczne cele Cheć nochwalenia sie kolebom i nracv wakaciami i i a k i m ś konkretnym mieiscn wvdaie sie hvć dość p 75 z hn S r n ż t kt'r h b r nie zawsze są aż tak oczywiste. W momencie rozpowszechnienia turystyki na masową skalę podróżujący zapragnęli zdystansować się od tłu­ mów oblegających najbardziej znane zabytki. Tendencje antyturystyczne, które się pojawiały, przybierały różne formy - wykształcenia bardziej wyrafinowanej świadomości, dotyczącej wartości poszczególnych atrakcji, starannego wybierania celów czy wreszcie zejścia z głównych turystycz­ nych szlaków, mające na celu zobaczenie tego, co niepopularne, niedoceniane, zwyczajne czy wręcz brzydkie. Dotarcie na końce świata, gdzie, według turystów i miejscowych, nie ma abso­ lutnie nic ciekawego, stało się celem niejednego podróżującego. Antyturystów przyciąga pustka szara rzeczywistość zwykłe blokowiska czy ulice -raczej ludzie niż miejsca. Takie podejście może oznaczać że podróż wcale nie musi odbywać sie do miejsc bardzo odległych i warto docenić to co znaiduie sie na nrzvkład w sąsiednich mieisco' wościach lub nawet w innej niż zamieszkiwana nrzez tnrvste części miasta 7 newnościa otwiera nowe możliwości noszerza i rak inż bardzo sze r , , f | ' P r n • J , n r n i ln _ roki Katalog miejsc stanowiących potencjalne cele podroży ^hoc w powszechnym mniemaniu wszystko zostało jakiegoś juz zbadane i opisane, ciągłe można dokonać wielkiego osobistego odkrycia. Każda podroż staje się do tego dosko­ nałą okazją dlatego ludzie naturą których - jak pisał 1 rzecławski - jest pielgrzymowanie, zawsze będą podróżować. Szczegółową historię podróży przedstawia W. Lóschburg w swojej książce: A History ofTravel, Die Edition Leipzig,Leipzigl979. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �D o t r z e ć na koniec ś w i a t a The 51 Ends of the World: On Destination Choices In the article the author attempts to analyze the factors influencing choices of travel destinations. At the time of the Great Discoveries of 15* and 16* centuries people reached the farthest edges of the world. Although there are no longer white spots on the map of the world, people have never stopped travelling. Motivated by curiosity, tradition or fashion they went to other countries to complete their education, as during 18 century Great Travel, to escape the restrictions of the morał code of conduct, as the British of the Victorian era, or to relax, as the contemporary tourists mainly do. The change of motivations of the undertaken travels has influenced the choices of destinations, and so, for the Enlightenment traveller the major destination was Italy, seen as a handbook of history, art and culture; Romantic travellers visited mainly Switzerland, where dangerous and mysterious mountainscape could be encountered, whereas contemporary tourists head for acclaimed attractions. Those who wish to differentiate themselves from the mainstream of travellers choose destinations seemingly unattractive. Anti-tourists, as they can be called, wish to reach places from where - as it seems - there is "no way back". These are forgotten ends of the world where in common understanding there is nothing to see. But very often it turns out that even that nothing' is filled with something meaningful and, eventually, it becomes a destination bearing a real significance. th 1 (19) P019 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33141deaf914342a93d85fc42e1bb463.pdf bd60eb63b26e6bd53ba651bb8988e990 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5566 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Holokaust - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5176 Title A name given to the resource Dzieci Holocaustu/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.56-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Podolec, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Podolec! D Z I E C I H O L O C A U S T U . U T R A T A TOŻSAMOŚCI I PRÓBY O D N A L E Z I E N I A S I E B I E Wy co płakaliście przez 2 tysiące lat jeden umierał trzy dni i trzy noce jakie łzy będziecie wylewać po tych, co umierali dłużej niż trzysta nocy i o wiele więcej niż trzysta dni ilu zapłacze po tych co umierali tyle razy i byli niezliczeni nie wierzyli w wieczne zmartwychwstanie I wiedzieli, że nie zapłaczecie nad nimi. 1 Wesoła Zosia - bohaterka opowiadania Idy Fink - nie zna daty i miejsca swoich urodzin, nie wie, kim byli jej rodzice. Wszystko zapomniała. Przetrwała wojnę, ukrywając się dwa lata pod dachem w stodole. Objawia niechęć do mowy i chęć do śmiechu. Zosia wspomina: Najlepiej pamiętam to milczenie - Ale o milczeniu nie można opowiadać słowami. Milczenie jest przeciwień­ stwem głosu, a słowa są głosem. [...] Ile to się inni na­ cierpieli... a mnie nikt nie bił, nie męczył... Niemca na oczy nie widziałam... Ale jest tak, jakby mnie zabili. Bo nie jestem ta sama. Imię, nazwisko, data urodzenia - nie moje. Doktór mówił: szok. Nie wiem, co było przedtem i jaka byłam. Więc jest tak, jakby mnie nie było. 2 Każda historia dziecka ocalałego z Holocaustu jest nie­ powtarzalna i nieprawdopodobna. Ci, którzy przeżyli, noszą ze sobą własny bagaż pytań, które pozostają bez odpowie­ dzi: kim jestem? jak wyglądali moi rodzice i bliscy? gdzie jest moje miejsce, z którego pochodzę? Pytania te nieustan­ nie powracają. Ocalałe dzieci bez własnej historii dryfują na morzu swojego życia w wiklinowej łódeczce (podobnie jak Mojżesz), nie wiedząc, gdzie się ukryć, w jakiej przystani zatrzymać i schronić przed burzą, niebezpieczeństwem Tożsamość człowieka kształtuje przede wszystkim dzie ciństwo, miejsce urodzenia. To korzenie naszego pochodzę nia stają się fundamentem tego, kim jesteśmy. Jednak dla wielu dzieci ocalałych z Holocaustu, pozbawionych dziecin stwa i ciepła rodzinnego, walka o siebie samych trwa przez całe ich dorosłe życie. Na potrzeby tej pracy kategoria toż­ samości rozumiana jest (za Ch. Taylorem) jako samoświa­ domość własnej odrębności i indywidualności. Tożsamość stanowi o stabilizacji człowieka, daje mu poczucie bezpie­ czeństwa, które umożliwia zderzenie ze światem zewnętrz­ nym. Owo samookreślenie, rozwijające się w dzieciństwie, umieszcza istotę ludzką w konkretnym miejscu i czasie, gdzie ważną rolę odgrywają więzi historyczne. W tożsamości czło wieka osadza się jego poczucie moralności, to co jest dla niego ważne i istotne. Utrata tożsamości przez dzieci ocala­ łe z Holocaustu, objawiająca się jako brak odniesienia oraz wewnętrzna pustka, sprawia, że tworzenie własnej osoby odbywa się każdego dnia, w każdej fazie ich życia. Nie sposób opisać determinacji żydowskich rodziców, którzy podejmowali próby ratowania własnych dzieci. Z na­ rażeniem życia i niepojętym uporem „przemycano" dzieci w walizkach, ukrywano je w skrzyniach na węgiel z podwój­ nym dnem, w grobowcach; zdarzały się przypadki, że chłop ców przebierano za dziewczynki, ponieważ byli obrzezani Jest wiele historii ukazujących losy dzieci żydowskich odda­ nych w opiekę rodzinom polskim. Jedna z nich dotyczy Ro­ mualda Jakuba Wekslera - Waszkinela. Weksler urodził się prawdopodobnie 28 lutego 1943 r. w getcie w miejscowości Stare Święciany koło Wilna. Jego przybranymi rodzicami byli Piotr i Emilia Waszkinel. Wycho­ wywany w cieple i miłości rodzinnej bardzo często zadawał sobie pytania, do kogo jest podobny; wiele razy przeglądał stare fotografie. Od momentu, gdy został nazwany żydów- \ skim bajstrukiem (podrzutkiem), pojawił się w nim lęk, który nie opuszczał go przez wiele lat. Ten niepokój prześladował! Wekslera. Miał nadzieję, że tę niepewność rozwieje jego Numer 10/2005 �matka. Pewnego dnia, stając przed lustrem, zapytał: „Mamo, zobacz jestem podobny do tatusia, prawda?" Nie otrzymu­ jąc żadnej odpowiedzi, wykrzyknął: „Bo jak jestem Żydem, to zobaczycie, co ze sobą zrobię!" To oświadczenie kilku­ letniego dziecka, poszukującego identyfikacji z rodziną, wy­ warło ogromny wpływ zarówno na niego samego, jak i na rodziców. Owa przestroga i jednocześnie groźba sprawiły, że temat Żydów nie był poruszany w rodzinie Waszkinelów. Jak wspomina Weksler, miłość jego rodziców była najlep­ szym „balsamem", który łagodził ból. W klasie maturalnej Weksler postanowił, że pójdzie do seminarium duchowne­ go. Ojciec nie był z tej decyzji zadowolony. Jego chłodna postawa wręcz „rozgrzewała" Wekslera. We wrześniu 1960 roku wstąpił do Wyższego Seminarium Duchownego w Olsz­ tynie. W czasie rutynowej rozmowy z rektorem powstał pro­ blem dotyczący chrztu Wekslera. Jednak cała sprawa uci­ chała, gdy pojawiała się matka chrzestna. Tak oto Weksler wspomina okres swoich studiów: 3 W samej rzeczy byłem wówczas - i dziś jestem - zako­ chany w Żydzie: Jezusie z Nazaretu! Kiedy więc zdałem sobie sprawę, że mam zostać Jego wybranym uczniem kapłanem, wobec faktu powracających wciąż podejrzeń o żydowskie pochodzenie, pomyślałem: byłoby cudow­ nie, gdybym naprawdę był Żydem...(WW, s. 152) Jak pisze Weksler, pytanie - czy jestem Żydem? - powoli wydobywało się z jego świadomości; pozbawione lęków z dzieciństwa, sprawiało, że możliwość twierdzącej o d p o ­ wiedzi nie była dla Wekslera już tak przerażająca. Jego dzie­ cięcy strach i niepokój opuściły go. Szybko się zorientowałem, że już nie tylko nie bałem się Żydów, ale i ich kochałem. Kochałem ich z wielu powo­ dów, między innymi dlatego, że byli przez wieki narodem szczególnie poddanym cierpieniu; od strony religijnej: wszystko to, co było - i jest - najcenniejsze w chrześci­ jaństwie, ma żydowskie korzenie (WW, s. 153). (Zastanawiające jest to, że tak wielu chrześcijan nie zda­ je sobie z tego sprawy). Weksler już bez obaw p o d e j m o w a ł temat Holocaustu w czasie rozmów z matką. Pewnego dnia przy kolacji zapytał: Weksler: - Mamo, a Żydzi? Znałaś w Święcianach Żydów? Matka: - miałeś wspaniałych Rodziców, i bardzo ciebie kochali - byli Żydami; zostali zamordowani. Ja tylko rato­ wałam cię od śmierci (WW, s. 154). Historia Romualda J. Wekslera - Waszkinela ukazuje, że poszukiwania siebie samego przepełnione są lękiem i bar­ dzo często przerażeniem. W takiej sytuacji małe dziecko nie wie, kim naprawdę jest. Groźba małego Wekslera, wypowie­ dziana przed lustrem, sprawiała, że jego matka bała się wy­ jawić mu prawdę. Jednak odkrycie własnych korzeni nie przy­ czyniło się do wewnętrznego rozdarcia, wręcz przeciwnie świadomość Wekslera, że jest Żydem, dopełniła duchowo jego kapłaństwo, sprawiła, że jego życie wzbogaciło się o żydowską tożsamość. Jednak nie wszystkie losy dzieci ocalałych z Holocaustu tak szczęśliwie się kończą. Wielu ocalonych posiada tożsa­ mość rozdartą miedzy przeszłością a teraźniejszością. Ma­ ria Leszczyńska Ejzen pisze: ... zastanawiam się czasem, jak mogę śmiać się i cało­ wać, gadać głupstwa i płakać z głupich powodów! - Je­ stem cała z tamtego świata, wstałam z grobu pełnego trupów i żyję jak inni ludzie. Czy mogę? 4 Pytania: czy mogę żyć? dlaczego udało mi się przeżyć to całe piekło, a moim bliskim nie? bardzo często pojawiają się w wypowiedziach osób, które przetrwały Zagładę. Na ich ramiona spada odpowiedzialność i zobowiązanie wobec tych, którzy nie powrócili. Ocaleni, stając się świadkami tamtych wydarzeń, nie potrafią odnaleźć się w rzeczywistości. Do­ datkowo teraźniejszość, życie codzienne, przeplata się ze wspomnieniami d o m u rodzinnego. Pamięć tego utraconego świata bardzo często stawała się dla nich tarczą ochronną, dodawała sił, aby przetrwać nie tylko okres wojny. Ta chwila, wypowiedziana ze wzruszeniem i łzami praw­ da, sprawiła, że wszelkie niepewności skrywane od najmłod­ szych lat rozpłynęły się. Pytanie - kim jestem? - odnalazło swoją odpowiedź. Weksler nieświadomie zrealizował również to, co mówiła jego rodzona matka: „Niech pani ratuje ży­ dowskie niemowlę w imię tego Żyda, w którego pani wierzy. [...] Jak to maleństwo wyrośnie, zobaczy pani, on zostanie księdzem, będzie nauczał ludzi" (WW, s. 154). Od tego mo­ mentu Weksler rozpoczął poszukiwania śladów swojej ro­ dziny. Po dziesięciu latach odnalazł rodowe nazwiska i imio­ na rodziców. Jego ojciec to Jakub Weksler, a matka - Batia z domu Waiskońska (Waiszkuńska). Maria Leszczyńska Ejzen w książce Jestem cała z tamte­ go świata przedstawia historie dzieci Holocaustu; losy tych, którzy podobnie jak ona próbują ułożyć swoją tożsamość z połamanych kawałków przeszłości. Jedna z takich opowieści dotyczy Gizy i bardzo przypo­ mina biblijną historię o Mojżeszu. Giza urodziła się w obozie 17 kwietnia 1943 r. Jej rodzice - Szymon i Zofia - postanowili za wszelką cenę uratować swoje dziecko. Dziewczynkę wło­ żono do koszyka na chleb. Z obozu wyniósł ją Niemiec polskiego pochodzenia - W. Laxander. Koszyk zawiesił na klamce posterunku Gestapo. Jednak nikt się nim nie intere­ sował, więc dziecko trafiło z powrotem do swojego wybawi­ ciela. Rodzice Gizy dwa miesiące później zostali rozstrzela­ ni. Pozostał jedynie list ojca: Mnie pozostał przepalony samowar i ręczna waga (naj­ większe skarby, otrzymane w posagu) - milczący świad­ kowie tamtych okropnych nocy i dni. Nie tylko. Dziś wiem, że pozostały ze mną oczy mojej Matki, dłonie mojego Ojca, lęk i łzy mojego Brata... Noszę w sobie miłość mo­ ich rodziców - żydowskich i polskich! (WW, s. 157-158) Powoli umieram, choć jestem zupełnie zdrów i silny, tak bardzo rwący się do życia, umierający z każdą śmiercią bliskiego, z fatalizmem czekam na pewną śmierć. [...] Zaopiekujcie się moją biedną kochaną dziewczynką, któ­ rą kocham jak nikogo na świecie, a której nic prócz bied­ nego życia dać nie mogłem (MLE, s. 24). BAWZ^CA PISMO ANTROPOLOGICZNE �Katarzyna Podolec Giza obecnie jest nauczycielką i mieszka w Polsce. Nasza historia, zaczęta gdzieś w getcie, obozie, bunkrze, skrytce po aryjskiej stronie, nie skończyła się w 1945 roku. Nigdy się nie skończy, bo już nigdy nie wróciliśmy do normalnego świata. [...] Pewnego dnia... Były to różne dni, różne zdarzenia, czasami przypadkowe, jak list zna­ leziony po śmierci matki, z którego wynikało jasno, że nie jestem tym, kim byłam przez 40 lat, że Mama to nie moja Mama, Tata to nie Tata, moje imię to nie moje imię, nazwi­ sko, miejsce urodzenia też nie jest moje; jestem po pro­ stu znikąd. Nie wiem, kim jestem! (MLE, s. 25-26) Maria Leszczyńska Ejzen, pisząc o ocalałych dzieciach, zastanawia się, dlaczego nie otrzymały one od rodziców choćby imienia, zdjęcia czy pamiątki rodzinnej; cząstki swych przodków, którą mogłyby pielęgnować w swym życiu. swe pochodzenie, a drugi za swój wiek. Wiele ocalałych ko­ biet świadomie decyduje się na samotność. Nie zniosłabym myśli, że moje dziecko mogłoby być na­ rażone na zgubę. Nie rodząc go, ochronię je przed świa­ tem. To moja największa ofiara jako matki, że nią nie je­ stem (MLE, s. 43). Przeplatająca się teraźniejszość z przeszłością, wspomi nania i koszmary, nieustannie powracające pytania bez od powiedzi, poczucie osamotnienia - stanowią fragmentarycz­ ną i skomplikowaną tożsamość dzieci ocalałych z Holocau­ stu. Dla nich nie ma wyraźnej granicy między historią a ży­ ciem współczesnym. Dźwigając bagaż swego losu, próbują żyć „normalnie". Dla wielu z nich próbą odnalezienia siebie staje się świadomość, że nie są jedynymi, którzy ocaleli. Sto­ warzyszenia „Dzieci Holocaustu" sprawiają, że każde z nich może opowiedzieć swoje losy, ze łzami wypowiedzieć praw­ dziwe imię i historię przetrwania. Te penetracje planety Zagłady nie były radosne, kompli­ kowały ledwo sklecone życie, nerwicowały jeszcze bar­ dziej. Zawieszeni między swoją wygładzoną, często szczęśliwą codziennością, a mroczną przeszłością czuli jakby na nowo swoje straszne sieroctwo. Płakali nie wsty­ dząc się łez i przyrzekali sobie, że powiedzą, nareszcie powiedzą swoim żonom, mężom, przyjaciołom, dzie­ ciom, a nawet wnukom, że są Żydami, że ocaleli z Za­ głady (MLE, s. 27). Wielu Żydów odnalazło swój wewnętrzny spokój z chwi­ lą odmówienia modlitwy nad grobem swych bliskich. Tak było w przypadku Henryka Grynberga, gdy odnalazł miejsce po­ chówku swego ojca. To chyba poczucie ostatecznej zagłady kazało im znik­ nąć w niebycie, wykreślić siebie do końca, odciąć te dzieci od żydowskiego losu. Może idąc na śmierć, stracili ostat­ nią nadzieję, że będzie można nazywać się Rachela, Miriam, Aaron? (MLE, s. 36) Jednak nie wszyscy rodzice zginęli. Ci, co przetrwali, powracają po wojnie, aby odzyskać swoje potomstwo. I tu­ taj rozgrywa się dramat dziecka żydowskiego. Wychowywa­ ne w miłości i cieple rodzinnym dowiaduje się, że jego rodzi­ ce nie są tymi prawdziwymi. Cały świat, który dziecko budo­ wało na zaufaniu w o b e c swych opiekunów, z dnia na dzień rozpada się w gruzy. Dzieci te, zmieniając rodzinę, religię, często krajobraz i obyczaje, muszą pogrzebać żywych - przy­ branych rodziców, aby móc pokochać prawdziwych, pogrze­ banych za życia. Takie dzieci, tracąc poczucie bezpieczeń­ stwa, swoją tożsamość, bardzo często nie potrafią już niko­ go pokochać. Zagubione i samotne wędrują przez życie nie mogąc odnaleźć bezpiecznego schronienia. Wiele dzieci ocalałych z Holocaustu pielęgnuje w sobie poczucie winy. Żyją ze świadomością, że ich rodzice mieliby większe szanse na przeżycie, gdyby nie one. W czasie Za­ głady to dziecko było podwójnie skazane na śmierć: raz za Patrzyłem w jego twarz, trzymając jego czaszkę w dło­ niach w tym brudnym grobie nasiąkniętym naszą wspól­ ną krwią i miałem przyjemne uczucie, jakiego doznaje się przy spotkaniu kogoś bardzo bliskiego, a nikogo tak bli­ skiego już dawno nie spotkałem. 5 Wśród ocalałych dzieci są i te, które nic nie mają - ani imienia ani nazwiska - podobnie jak wesoła Zośka. Nie mają fotografii rodziców, pamiątki rodzinnej; nie zapłaczą nad gro­ bem swych ojców, matek, rodzeństwa i bliskich. Wielu z nich z pustym życiorysem niestrudzenie poszukuje śladów swej tożsamości, próbując odnaleźć odpowiedź na pytanie - kim jestem? ' Ch. Delbo, Żaden z nas nie powróci, przeł. K. Malczewska - Giovanetti, Oświęcim 2002, s. 22. 2 1 . Fink, Skrawek czasu, Londyn 1987, s. 93. 3 R. J. Weksler - Waszkinel, Błogosławiony Bóg Izraela, Lublin 2000, s. 148. Cytaty pochodzące z tego wydania oznaczone będą w nawiasie skrótem WW i numerem strony. 4 M. Leszczyńska Ejzen, Jestem cała z tamtego świata, Łódź 1999, s. 14-15. Wszystkie cytaty z tego wydania oznaczone będą w nawiasie skrótem MLE i numerem strony. 5 H. Grynberg, Dziedzictwo, Numer 10/2005 Londyn 1993, s. 89. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6e57777d0d00fe47bea5283182b32719.pdf 929af5a37c31fc4017e50fd17874ffef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5625 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5229 Title A name given to the resource Egzystencja nieautentyczna/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.99-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Danel, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Dane Ur. w 1980 roku, socjolog, doktorant W y d z i a ł u Nauk Społecznych Uniwersytetu Śląskiego. Swoje zainteresowania naukowe koncentruje - w g ł ó w n e j mierze na problemie intersubiektywności i społecznej dystrybucji wiedzy. Teoretycznym i metodologicznym układem odniesienia do podejmowanych przez niego r o z w a ż a ń jest przede wszystkim fenomenologia społeczna i socjologia wiedzy. Jest autorem a r t y k u ł ó w z zakresu teorii ról społecznych, „ p o n o w o c z e s n o ś c i " i problematyki monitorowania r/nku pracy. Egzystencja nieautentyczna ozważania nad autentycznością i nieautentycznością człowieka niekoniecz, nie muszą implikować zaangażowanie wartościujące, choć potoczne rozumienie tych terminów mogłoby taką konotację sugerować. Nieautentyczność - pojęcie permanentnie nie­ jednoznaczne - w potocznym rozumieniu od­ syła nas do takich pojęć, jak „fałszywość" czy „sztuczność". Są to jednakże kategorie etyczne. Kategorie autentyczności i nieautentyczności są zaś kategoriami ontologicznymi w wymia­ rze socjologicznym. Odnoszą się do ludzkiego sposobu bycia. Sposób bycia jest z kolei SpOSO— R: bem orientacji w świecie i regulacji zachowań ze względu na odczuwany i rozumiany sens znaków i rzeczy, kształtujący specyficzny obraz świata jako całości" . Celem tego artykułu nie jest więc wskazanie moralnego ideału, który człowiek własnym wysiłkiem ma realizować, ani tym bardziej instruktaż, jak mu w tym projek­ cie dopomóc. Praca ta, w s w y m założeniu, m a jedynie stanowić socjologiczny ogląd sposobów uświadamiania sobie przez ludzi siebie samych i swego społecznego domostwa. Dokonane jest to w oparciu i poprzez ontologiczną kategorię nieautentyczności. W Pawluczuk, Wiara a życie codzienne, Wydawnictwo Miniatura, Kraków 1990, s. 9. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA 1 �Adam Danel 100 Rzeczywistość społeczna w subiektywnym oglądzie Socjologiczny namysł nad problematyką nieautentyczności w życiu społecznym wyma­ ga zaakceptowania dwóch fundamentalnych założeń: 1. założenia o ludzkiej podmiotowości; 2. założenia o ludzkiej wolności. Akceptacja tychże założeń w i ą ż e się w sposób konieczny - z przyjęciem określonej wizji człowieka oraz określonego sposobu ujęcia istnienia społeczeństwa. Pomimo, iż założenia te mają charakter ontologiczny oraz funkcjonują (explicite bądź implicite) we wszystkich orienta­ cjach teoretycznych składających się na huma­ nistyczną perspektywę w socjologii, do dziś dnia pojęcia „wolność" i „podmiotowość" obciążone są wieloznacznością, emocjami i ideologią. Dokonując eksplikacji pojęcia podmioto­ wości i poszukując jego socjologicznego sensu, zacząć wypada od określenia filozoficznego pojęcia podmiotu, wobec którego wszelkie po­ jęcia pozafilozoficzne mają charakter wtórny. Otóż „sam termin »podmiot« wywodzi się wprost z łacińskiego subiectum, będącego odpowiedni­ kiem greckiego hypcAeiménon (od hepókeimai). Hepókeimai zaś oznacza dosłownie: »znajdować się pod czymś, u spodu czegoś«, a niedosłownie: »być podstawą, założeniem czegoś«. W źródło­ wym zatem znaczeniu podmiot jest tym, co znaj­ duje się u podłoża czegoś, tym co utrzymuje coś innego, jest jego substratem czy substancją" . 2 Problematyka podmiotowości obejmuje roz­ legły i wieloaspektowy zespół zagadnień. W 2 A. Węgrzecki, Zarys fenomenologii podmiotu, Ossolineum, Kraków 1996, s. 11-12. 3 R. Cichocki, Podmiotowość w społeczeństwie, Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznań 2003, s. 49. 4 P. Sztompka, Socjologiczna teoria podmiotowości, [w:] P. Buczkowski i R. Cichocki (red.), możliwość, rzeczywistość, konieczność, Podmiotowość: swej istocie odnosi się do usytuowania i aktyw­ ności jednostki w społeczno-kulturowym świecie. „Zdeterminowanie i twórczość, nawyk i sponta­ niczność, naciski sytuacyjne i autodeterminacja, reifikacja i emancypacja, ponadindywidualne struktury i aktywność indywiduów, zniewolenie i rewolucja, alienacja i dezalienacja, struktura społeczna i tożsamość jednostki - wszystkie te opozycje dotykają jakichś aspektów podmioto­ wości" . Próbując jednakże dokonać delimitacji obszaru obejmowanego przez pojęcie podmio­ towości, można przyjąć - zgodnie z sugestią Piotra Sztompki - iż genus pfoximum sociologicznej idei podmiotowości to relacja działania i struktury" a podmiotowość w sociolosicznvm znaczeniu tezo terminu to istotny aktyw nv wpływ działań ludzkich na kształt struktury społecznej" . 3 4 5 Przyjmowane w tej pracy ontologiczne założenie o podmiotowości, można sformuło­ wać - bazując na propozycji Ryszarda Cichoc­ kiego - w postaci trzech komplementarnych stwierdzeń: 1. działania społeczne nie są jednoznacz­ nie i całkowicie zdeterminowane ani przez kon­ stytucję biologiczną podmiotu, ani przez wpływy społeczne, którym podmiot ulega; 2. struktury społeczne wszystkich typów (idealne, organizacyjne, materialne) są plastycz­ ne wobec aktywności podmiotów; 3. relacja działań i struktur ma charakter obustronny . Podsumowując zatem, koncepcja podmioto­ wości zrywa z pozytywistyczną wizją człowieka i świata w XIX-wiecznej socjologii. Uwydat6 7 1989, s. 12-13. 5 Ibid., s. 12-13. 6 Założenie Ryszarda Cichockiego o podmiotowości jest w zasadzie syntetycznym ujęciem dialektycznej teorii podmiotowości Piotra Sztompki. Zob. ibid., s. 19-25. 7 Por. R. Cichocki, op. cit., s. 76. Nakom, Poznań BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna niając strukturotwórczą rolę ludzkich działań, podważając absolutną obiektywność społeczne­ go świata oraz kwestionując fatalizm, zarysowu­ je ona obraz człowieka twórcy {homo creator), podmiotu społeczeństwa. Z pojęciem podmiotowości na gruncie nauk społecznych, kojarzone bywa pojęcie wolności. Nie są to jednak pojęcia tożsame. Wolność sta­ nowi raczej istotny atrybut podmiotowości czło­ wieka, umożliwiając mu przekroczenie obszaru tego, co przedmiotowe . Podobnie jak w przypadku koncepcji pod­ miotowości, problematyka wolności w rozwa­ żaniach socjologicznych ma charakter wtórny wobec sposobów jej rozumienia przez filozo­ fów. Historia filozofii jest w znacznej mierze zapisem rozważań wokół koncepcji wolności, by wymienić tylko: stoików, Platona, św. Toma­ sza Duns Szkota Karteziusza Thomasa Hobbesa Immanuela Kanta lohna S Milla Maxa Schelera czy egzystencjalistów. Nie wnikając we wszystkie zawiłości i subtelności poszczęgólnych stanowisk, można stwierdzić, iż pojęcie wolności rozumiane jest zazwvczai na. czterv różne sposoby (czasem ujmowane rozłącznie czasemkoniunkcyjme): 101 WOLNOŚĆ WOLNOŚĆ ZEWNĘTRZNA WOLNOŚĆ WEWNĘTRZNA 8 Pierwsza dychotomia - to rozróżnienie wol­ ności wewnętrznej, a więc indywidualnego czło­ wieka i wolności zewnętrznej, społeczno-poli­ tycznej. Drugi podział - to rozróżnienie „wolności od" i „wolności do" oraz uwypuklenie dwóch aspektów wolności: negatywnego i pozytywnego. „Wolność od" jest absencją przymusu, koniecz­ ności fizycznej, brakiem całkowitego zdetermi­ nowania. „Wolność do" jest zaś możnością uczy­ nienia inaczej i uzdolnieniem do rozstrzygnięcia wyboru. 8 Por. A. Węgrzecki, op. cit., s. 85. 9 P.L. Berger, Zaproszenie do socjologii, tłum. J. Stawiński, P W N , Warszawa 2001, s. 135. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA WOLNOŚĆ OD (ASPEKT NEGATYWNY) WOLNOŚĆ DO (ASPEKT POZYTYWNY) SCHEMAT 1: CZTERY PŁASZCZYZNY WOLNOŚCI (OPR. AUT.) Na gruncie socjologii problematykę wolności najczęściej sprowadza się do relacji „jednostka społeczeństwo", która ma charakter dialektycz­ ny. I tak, z jednej strony, społeczeństwo zniewala jednostkę, ma ograniczający wpływ na jej spon­ taniczną aktywność, z drugiej zaś, w konfron­ tacji z rzeczywistością społeczną, człowiek jest aktywną przyczyną, a -jakpowiada Peter L. Ber­ ger - „stwierdzenie: »muszę« jest nieprawdziwe prawie w każdej sytuacji społecznej" . Jednostka może więc wypowiedzieć posłuszeństwo swemu społeczeństwu. Inną sprawą są negatywne kon­ sekwencje, które akt ten nieuchronnie by na nią sprowadził Niemniej jednak jednostka ma taka możliwość.' 9 Wolność, podobnie jak podmiotowość, jest pojęciem trudnym do operacjonalizacji i na­ ukowego badania. „Wolność - pisze Berger - nie jest faktem empirycznym. Mówiąc ściślej, cho­ ciaż wolność może być przez nas doświadczana z pewnością równą pewnikom empirycznym, �Adam Danel 102 \ CZAS PRZESTRZEŃ NASTĘPCY • Carnap wraz z inny­ mi przedstawicielami Koła W i e d e ń s k i e g o uznałby za pozbawio­ ne sensu i odmówiłby i m miana naukowo­ ści. Burrhus F. Skin¬ ner - kolejny badacz o pozytywistycznej proweniencji - uznał­ by z kolei iż założenia te schlebiają człowie¬ kowi dostarczając mu tvm 'samym wzmoc­ nień- w y n i k a j ą z a ś z naszej niewiedzy isa wybiec em stosowa nvm cdy nie można inacźei w y t ł u m a c z y ć pewnych zjawisk. Z całą pewnością w ramach naukowe­ go dyskursu nie jest możliwe pełne, esencjonalne ujęcie zjawi• ska wolności. Jednakże SCHEMAT 2: EGOCENTRYCZNA STRUKTURA SPOŁECZNEGO ŚWIATA (OPR. AUT.) „jedynie intelektualny to nie jest możliwe jej dowiedzenie jakimikol­ barbarzyńca może utrzymywać, że rzeczywistość wiek metodami naukowymi. (...) Cokolwiek to tylko to, co daje się uchwycić metodami na­ może się w subiektywnej świadomości jednostki ukowymi" . Wulgarna redukcja, upraszczająca pojawić jako wolne, w systemie naukowym oka­ obraz człowieka i świata w imię kanonów meto­ że się ogniwem w jakimś łańcuchu przyczyno­ dologicznej poprawności i - w efekcie - będąca wym" . Max Scheller wskazuje z kolei, iż „to, negacia humanistyki jest równie nieuprawniona czym jest wolność, rozumiemy tylko w obrębie jak stwarzanie iluzji poznania blizszeco poezji naszego życia wolitywnego, a nigdy poprzez rozważanie teoretyczne" . Jak zatem możliwe jest myślenie socjologicz­ Poczynione powyżej założenia o podmioto­ ne bez porzucenia wizji człowieka jako wolnego wości i niezbywalnej wolności człowieka Rudolf podmiotu? 12 10 11 10 Ibid., s. 117-118. 11 M . Scheller, Rozważania i metafizyki wolności, 1 2 dotyczące P.L. Berger, op. cit., s. 133. fenomenologii „Znak" 11 1963, s. 1275. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 103 Właściwą drogę wytyczył Edmund Husserl. W ślad za nim poszedł Alfred Schiitz, którego ustalenia stały się przyczynkiem do powstania socjologii fenomenologicznej, etnometodologii i socjologii egzystencjalnej. Nastąpiła zasadni­ cza zmiana perspektywy - „fenomenologiczny zwrot w socjologii" . Środek ciężkości zain­ teresowań przeniesiony został z obiektywnej rzeczywistości na świadome podmioty. Dekonstrukcja naturalizmu pozwoliła na odejście od obrazu człowieka jako istoty reaktywnej, której cechy i działania są całkowicie zdeterminowane przez zewnetrzno-obiektywna rzeczywistość Podkreślaiac konstytutywna role intencionalnei świadomości fenomenologia dostarczyła obrazu człowieka iako wolnego podmiotu przy czym samą wolność sprowadziła do poziomu aksjo¬ matu któreco sie wnrawdzie nie kwestionuie ale którego się również nigdy w pełni nie wyjaśnia. 13 D o k o n u j ą c fenomenologicznego zwrotu i analizując rzeczywistość społeczną w nasta­ wieniu humanistycznym, należy przyjąć i utrzy­ mywać w najpełniejszym zakresie subiektywny punkt widzenia. Punktem wyjścia uczynić trze­ ba fenomenalne doznania podmiotu, sens jego doświadczeń. To one bowiem są tym, co konsty­ tuuje rzeczywistość. W codziennym życiu człowiek doświadcza społecznego świata tak, jakby był on zorganizo­ wany wokół jego własnej osoby. Świat społeczny ma strukturę egocentryczną . Podmiot stano­ wi jego centrum, „punkt zerowy", na którym zorientowana jest jego konstytucja. Świat ten posiada znaczenie i sens dla niego i poprzez 14 13 Zob. M . Roche, Fenomenologiczny zwrot w socjologii, niego. Zawsze odnosi go do swojej rzeczywistej, biograficznie zdeterminowanej sytuacji. Jego system istotności selekcjonuje i grupuje poszcze­ gólne przedmioty zgodnie ze schematem osobi­ stych planów i potrzeb. Rozciągły przestrzennie i czasowo świat, zorganizowany wokół „tu i te­ raz" doświadczającego podmiotu, rozwarstwia się wedle stopnia znajomości i anonimowości. Dzieli się na świat współczesnych, przodków i następców. Egocentryczna struktura świata ukazuje, że własna świadomość i własne doświadczenie są uprzywilejowane. Dodać tu jednak trzeba, że świat doświadczany przez podmiot jest polem możliwego działania innych i z ich perspektywy zorganizowany jest w analogiczny sposób. Świat społeczny przekracza obszar jednostkowego do­ świadczenia. Jest intersubiektywnym światem kultury, uniwersum znaczeń. Mostem łączącym subiektywne i intersubiektywne ujęcie świata jest generalna teza przekładalności perspektyw. Ciało (oraz związana z nim przestrzeń), czas (subiektywny i obiektywny) i inni są ontologicznym fundamentem świata przeżywanego; „sta­ nowią najogólniejsze warunki doświadczenia, które narzucone są każdemu. Są one granicami, w ramach których subiektywne doświadczenie świata przeżywanego strukturalizuje się na róż­ ne sposoby" . W rozpatrywaniu podmiotu, ludzkiego Ja jako centrum społecznego świata, nie chodzi tyl­ ko o wyróżnienie go w stosunku do tego, co jest poza nim i oddzielenie tego, co własne, od tego, co obce. Człowiek nie jest bowiem zamkniętym 15 współczesnej, PIW, Warszawa 1984, s. 153, 180; oraz [w:] Z. Krasnodębski [red.), Fenomenologia i socjologia. A. Schütz, Świat społeczny Zbiór tekstów, [w:] P. Sztompka (red.), Metodologiczne podstawy 14 PWN, Warszawa 1989, s. 458-474. Zob. A. Schiitz, Fenomenologia i nauki społeczne, [w:] socjologii. Wybór tekstów, i teoria działania społecznego, WUJ, Kraków 1980, s. 155-156. Z. Krasnodębski (red.), Fenomenologia i socjologia, op. cit., 15 s. 124-127; zob. także: A. Schutz, Potoczna i naukowa 1971, s. 20; cyt za: D. Lachowska, Codzienność i rozumienie w teońi interpretacja ludzkiego działania, Alfreda Schulza, [w:] Z. Krasnodębski (red.),Ctótranscendentdizmu [w:] E. Mokrzycki (red.), Kryzys i schizma. Antyscjentyczne tendencje w socjologii 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA A Schütz, Das Problem der Relevanz, Suhrkamp, Frankfurt ku hermeneutyce, PWN, Warszawa 1987, s. 166. �Adam Danel 104 kosmosem, „monadą bez okien" - jak chciał tego Leibniz . Geneza ludzkiego umysłu nie jest „monologiczna", lecz dialogiczna - powstaje w nieustannym dialogu z innymi (o czym świad­ czą takie procesy, jak: socjalizacja, kulturalizacja czy wychowanie). Owo „centrum" rozumieć raczej należy jako to, z czego coś się wyłania (bądź intencjonalnie, bądź samorzutnie) i jako to, do czego coś prowadzi. Sensowna aktywność podmiotu jest poddawana interpretacji przez innych i odwrotnie 16 sensowne aKtv innvcn sa interpretowane przez podmiot. Tylko przez odniesienie do podmiotu pewne typy stosunków społecznych i elementów kultu­ ry zyskują specyficzny sens. Podmiot w każdej chwili swego świadomego życia znajduje się w jakiejś sytuacji, „jest ona w swej konkretnej tre­ ści nieskończenie zmienna - dlatego, że z jednej strony jest wyartykułowana biograficznie jako, by tak rzec, produkt wszystkich poprzednich sy­ tuacji, z drugiej zaś, że jest względnie »otwarta«, to znaczy może być w różny sposób na podstawie danego »17zasobu wiedzy definiowana i opanowyWcina. umysłu, który skłonił go do przyjęcia nieauten­ tycznych postaw i zrozumieć ich odniesienie w sferze działań. Chodzi tu o ukazanie orien­ tacji społecznej podmiotu, a więc zgeneralizowanych tendencji do postrzegania, odczuwania, wartościowania i reagowania na rzeczywistość społeczną . Warto w tym miejscu zaznaczyć, że powstające różnice w obrazach świata nie są wynikiem deformacji w procesach pozna¬ nia, ale są rezultatem odmiennych procesów społecznych, przyjmowanych i dokonywanych definicji sytuacji wyznaczających granice tego, co rzeczywiste. 18 Wyróżnić m o ż e m y dwie zasadnicze zgeneralizowane tendencje do postrzegania świa­ ta przyjmowane przez aktorów społecznych. Pierwszą z nich nazwijmy plastycznym obrazem świata. Tutaj wszelkie sytuacje, w które wkracza jednostka, charakteryzują się pewnym „otwar­ ciem", „plastycznością" wobec jej aktywności. Jednostka dostrzega różne możliwości działa­ nia. Stale „nosi w sobie" możliwość kontestacji czy też transgresji kulturowego status quo. Swą podmiotową aktywność podejmuje ze względu na aksjologiczne preferencje a nie zewnętrzne przymuszenia Źródłem konformizmu - który Narodziny n i e a u t e n t y c z n o ś c i zarazem konieczny jest dla skuteczności działań iest przede wszystkim wewnętrzne przeko Z punktu widzenia nieautentyczności de­ cydujący jest sposób, w jaki aktor społeczny name wewnętrzna kontrola Materia znaczeń napełnia sensem społeczny świat, którego jest wartości czy norm wzniesiona przez przodków centrum. Odpowiadając na pytanie: „co ten i współczesnych stanowi zasób z którym nod świat społeczny znaczy dla działającego czło­ miot kieruie sie ku otwartemu horyzontowi wieka?" i ukazując sposób, w jaki ten świat jawi przyszłości Doświadczane wielowymiarowości się w toku doświadczenia, możemy ujawnić stan i plastyczności, jednostka traktuje tenże świat 16 Leibniz pisał: „Monady nie mają okien, przez które by 2003, s. 113; cyt. za: Z. Krasnodębski, O związkach cokolwiek mogło się do nich dostać lub z nich wydostać. fenomenologii i socjologii. Wprowadzenie, [w:] idem (red.), (...) Naturalne zmiany monady pochodzą od jakiejś Fenomenologia i socjologia, op. cit., s. 37. zasady wewnętrznej, ponieważ przyczyna zewnętrzna nie 18 Por. M . Ziółkowski, Orientacje indywidualne a system może wywierać wpływu w jej wnętrzu". G.W. Leibniz, społeczny, Monadologia, tłum. H . Elzenberg, U M K , Toruń 1991, s. 48. i M . Ziółkowski (red.), Orientacje społeczne 17 A. Schütz, Strukturen der Lebenswelt, Taschenbuch mentalności, [w:] J. Reykowski, K. Skarżyńska jako element Nakon, Poznań 1990, s. 57. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 105 jako pole możliwości, ekspresji (eksternalizacji) własnej subiektywności i samorealizacji (przy czym nie jest tutaj ważne, czy będzie to makiawelizm, czy autodeterminacja przez społecznie aprobowane wartości). Tylko w tak postrzega­ nym świecie człowiek może stać się „sobą" i ta­ kim pozostać. Przeciwstawną orientacją jest perspektywa, którą nazwać można zreifikowanym obrazem społecznego świata. Reifikacja jako odmiana świadomości sprawia, iż wszelkie instytucje spo­ łeczne postrzegane są jako posiadające własną realność, niezmienne i oczywiste same przez się. Ich zmiana nie jest dostrzegana nawet jako realna możliwość. Istniejący porządek społeczny jawi się jako naturalny i nieodwołalny. Zreifikowana reprezentacja społecznego świata w umy­ śle człowieka jest źródłem tego, co psycholo­ gowie nazywaia utrata poczucia kontroli nad otoczeniem Świat społeczny doświadczany iest w kategoriach powinności których niespełnie­ nie iawi sie iako skok w szaleństwo a wszelkie formv ekstazy (bycia poza wykraczania poza) czy transrresii sa traktowane iako nonadnie cie w nierzeczywistość. Zachowanie człowieka nrzvbiera formę inercvinei asvmilacii swoistego L w „ > hlizszean bierności niz rzeczywiste, twórrzei .ktywnośri nodmiotn W b , ś n i e wtedy - adv snhie J v w n e odbieie rzeezvwi stośei w «rn, m ?en7^w7^^^ mieniu świadomości przypiera zreitiKowaną postać się nieautentyczny sposób bycia, jest warunek Konieczny meautentycznosci, który w pewien sposób wiąże się z jej istotą, ale jej jeszcze nie stanowi. 19 Zob. M . Merleau-Ponty, Czym jest fenomenologia?, Rola społeczna: zaangażowanie i dystans Fenomenolog francuski Maurice Merleau¬ -Ponty wskazał, iż rozpoznanie poza własnymi działaniami świata, który jest dany podmioto­ wi, możliwe jest dlatego, że podmiot jest dany samemu sobie . Człowiek nie tylko istnieje, ale ma pewien stosunek do swego istnienia; może u c z y n i ć siebie przedmiotem własnej reflek­ sji. Pytanie: „kim jestem?" jest fundamentalną kwestią naszej społecznej egzystencji. Udzielane nań odpowiedzi kolei sprzęgnięte z subiek­ tywnym oglądem rzeczywistości w obustronnie koniecznej koegzystencji. Za Zbigniewem Bokszańskim przyiać wiec można teze o wzaiemnvch uwarunkowaniach koncepcii siebie i świata społecznego . 19 20 Mówiąc o refleksyjnym stosunku podmiotu do samego siebie, wkraczamy w szeroko podej­ mowaną w naukach społecznych problematykę tożsamości. Generalnie rzecz biorąc, „pojęcie tożsamości w socjologii i psychologii społecznej odnosi się najczęściej do sfery autodefinicji ak­ tora społecznego (...). Można w związku z tym określić je jako zbiór wyobrażeń, sądów i prze¬ konań owego aktora o samym sobie" . Ujmując rzecz jeszcze lapidarniej, za Anthonym Giddensem można przyjąć, iż indywidualna tożsamość „jest to »ja« pojmowane przez jednostkę w ka­ tegoriach biograficznych" . Ponieważ biogra­ fia jednostki praktycznie zawsze uwikłana jest 21 22 życie społeczne tożsamość konstytuuje sie w dialogu z innymi, w toku interakcji społecz- 22 A. Giddens, Nowoczesności „Ja" i społeczeństwo Warszawa 1995, s. 103. A. Szulżyńska, PWN, Warszawa 2002, s. 75. 20 Zob. Z. Bokszański, Koncepcja siebie a obraz innego, „Kultura i Społeczeństwo" 3 1984, s. 171-172. 21 Z. Bokszański, Tożsamość, [w:] Encyklopedia socjologii, t. W, Oficyna Naukowa, Warszawa 2002, s. 252. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA w epoce późnej tożsamość. [w:] J. Migasiński, Merleau-Ponty, Wiedza Powszechna, nowoczesności, tłum. �Adam Danel 106 nych, przy czym tożsamość jest nie tylko „pro­ duktem" interakcji, ale także determinantem jej przebiegu. Wart podkreślenia jest fakt, i ż tożsamość konstytuuje się nie tylko w relacji poznawczej do świata, ale także emocjonalnej . Emocjo­ nalne naznaczenie społecznego świata, procesy jego odczuwania i doświadczania, społeczna kategoryzacja i stygmatyzacja - wszystko to ostatecznie sumuje się w jakiejś postaci obrazu samego siebie. Tożsamość - tak j ak j est ona tutaj uchwycona - ma fundamentalne znaczenie dla społecznej egzystencji człowieka. Pozwala ona jednostce urzeczywistnić się w społeczeństwie, chroni ją przed egzystencjalnie pojętym lękiem i trwoea czy wreszcie zapewnia jej ontoloeiczne bezpieczeństwo" - by posłużyć sie terminem ukutym przez Ronalda D.Lainga,aupowszechnionvm przez Anthonv'eeo Giddensa Ber cer dobrze to ilustruje »wraca do rzeczywistością Przypomina sobie swoje nazwisko, adres i zawód, swoje plany na następny dzień. Przechadza się po domu, pełnym potwierdzeń przeszłej i obecnej tożsa­ mości. Słucha odgłosów miasta. Może nawet obudzi żonę i dzieci i zostanie uspokojony przez ich zatroskane zapewnienia. Wkrótce może śmiechem skwituje niedorzeczność tego, co się właśnie zdarzyło, zajrzy do lodówki, żeby coś przekąsić lub do barku, żeby coś łyknąć na sen i pójdzie do łóżka z postanowieniem, że będzie śnił o awansie . 23 - Spójrzmy na przykład na człowieka zbudzo­ nego w nocy przez jeden z tych koszmarów sennych, w których traci się całkowicie poczucie tożsamości i miejsca. Nawet w chwili przebu­ dzenia realność jego własnego istnienia i jego świata wydaje mu się senną fantasmagorią, która może zniknąć lub zmienić się za jed­ nym mrugnięciem powieki. Przebudzony, leży w łóżku tknięty czymś w rodzaju metafizyczparaliżu, czując się oddalony co najwyżej 0 krok od owego unicestwienia, które zagrażało mu w przerwanym właśnie śnie. Przez kilka chwil tak boleśnie j asnej świadomości j est w sta­ nie nieomal zmysłowego kontaktu ze śmiercią 1 - wskutek tego - z nicością, lecz wówczas po omacku sięga po papierosa i , jak to się mówi, 23 Emocjonalna, uczuciowa sfera człowieka, często 24 Ten długi cytat wskazuje na jeszcze jedną istotną kwestię. Otóż zachwianie tożsamości powoduje, że także inne aspekty realności świata są zagrożone. Potwierdza to tezę, iż tożsamość i obraz świata warunkują się wzajemnie. Obraz samego siebie, w mniejszym lub więk­ szym stopniu, jest odbiciem uczestnictwa jed­ nostki w grupach społecznych i zajmowane­ go przez nią (przypisanego bądź osiągniętego) miejsca w strukturze społecznej. Pojęcie tożsa­ mości łączy więc w sobie zagadnienie refleksyj­ nych podstaw działania jednostkowego z proble­ matyką ról społecznych. Przyjmując perspektywę teorii ról, można postrzegać jednostki jako aktorów w teatrze lub jako uczestników gry. „Naturalne stosunki społeczne - pisze Erving Goffman - powstają w taki sam sposób, w jaki powstaje sytuacja na scenie: przez w y m i a n ę dramaturgicznie uwznioślonych działań, reakcji na działania i zamykających kolejne sceny odpowiedzi. Sce­ nariusz nawet w ręku niewprawnego aktora może ożyć dlatego, że samo życie ma konstruk­ cję dramatyczną. Oczywiście nie cały świat jest Uwagi na marginesie książki Existential Sociology, „Studia bagatelizowana przez socjologów, stała się rdzeniem Socjologiczne" 4 1980, s. 315-331. socjologii egzystencjalnej. Zob. przeglądowy artykuł 24 P.L. Berger, op. cit., s. 139. M. Czyżewskiego, O programie socjologii egzystencjalnej. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 107 sceną, lecz niełatwo rozstrzygnąć, w jakiej mie­ rze sceną nie jest" . Czym jest więc rola społeczna? Zdaniem Pawła Rybickiego, „można ją określić jako spo­ łecznie wydzielony zakres działania, jako ciąg zachowań i działań spełnianych przez człowieka zajmującego określoną pozycję społeczną. (...) Jest zawsze szczególnego rodzaju schematem społecznym i jest tokiem działalności, który ten schemat wypełnia. Jest zawsze dwoista; nie ma roli społecznej bez określającego ją schema­ tu i nie ma roli bez człowieka który w swych zachowaniach i działaniach ów schemat realizu­ je" . Rola społeczna zawiera w sobie oczekiwa­ nia określone przez współrzędne wyznaczające umiejscowienie jednostki w przestrzeni" społecznei Peter L Berger stwierdza wręcz że rola może bvć zdefiniowana iako typowa odpowiedź na typowe oczekiwania" . 25 26 27 Oczekiwania, z jakimi spotyka się aktor od­ grywający swą rolę na społecznej scenie, pocho­ dzą ze zróżnicowanych źródeł. Są to: a) oczekiwania wynikające ze scenariusza chodzi tu o aksjonormatywne podłoże aktywno­ ści, wyznaczające zobiektywizowane schematy zachowań; b) oczekiwania ze strony innych aktorów - są to oczekiwania ze strony partnerów interakcji; c) oczekiwania ze strony publiczności - źró­ dłem oczekiwań są tutaj audytoria będące dla jednostki układem odniesienia. Warto w tym miejscu nawiązać do myśli Ralpha Lintona, 25 E. Goffman, Człowiek ™ teatrze życia codziennego, który stwierdził, i ż „jesteśmy skłonni grać dla publiczności, nawet gdy publiczności nie ma" . Chodzi t u przede wszystkim o w y o b r a ż a n e przez jednostkę zobowiązania wobec „przod­ ków" i „następców", a także - w przypadku osób wierzących - istot nadprzyrodzonych. Stopień spełnienia tych oczekiwań pozwala odnieść zachowanie jednostki do opozycji kon­ formizm - nonkonformizm . Poczynione dotychczas ustalenia definicyjne dotyczące roli społecznej pozwalają wyodrębnić jej trzy komponenty. Są to: 1. wymogi i oczekiwania wobec jednostki przypisane zajmowanej przez nią pozycji spo­ łecznej; 2. subiektywna ocena sytuacji interakcyjnej; 3. uzewnętrznione zachowania. Czerpiąc z metaforyki teatralnej, można po­ wiedzieć, iż odgrywanie roli wiąże się z włoże­ niem określonej maski. „Nie jest chyba dziełem historycznego przypadku - pisał Robert Ezra Park - że pierwszym znaczeniem słowa »osoba« (person) jest »maska«. Jest to uznanie faktu, że każdy zawsze i wszędzie, bardziej lub mniej świadomie, odgrywa jakąś rolę. (...) To właśnie w tych rolach znamy się nawzajem i znamy sa­ mych siebie" . 28 29 30 Maska jest funkcjonalną koniecznością życia społecznego. Jest środkiem komunikacyjnym; oszczędza czas i emocjonalną energię. Maska jest także - chciałoby się powiedzieć - koniecz­ nością antropologiczną, bowiem: „nie wystarcza ukazuje, że świat społeczny jest również zamieszkiwany tłum. H . Datner-Śpiewak, P. Śpiewak, KR, Warszawa przez ludzi pozbawionych tej fundamentalnej sprawności, 2000, s. 100. jaką jest wyczucie gry. Wydaje się więc, że wobec 2 6 P. Rybicki, Struktura społecznego społecznej, świata. Studia z teorii Iluzje codzienności. 2 7 P.L. Berger, op. eh., s. 93. 28 R. Linton, Kulturowe podstawy osobowości, tłum. A. Jasińska-Kania, PWN, Warszawa 2000, s. 113. 2 9 Ujmując życie społeczne jako grę, Pierre Bourdieu 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 tych typów ludzi tradycyjna opozycja konformizm nonkonformizm nie ma zastosowania. Zob. M . Jacyno, PWN, Warszawa 1979, s. 462, 463. BARBARZYŃCA O teorii socjologicznej Pierre a Bourdieu, IFiS PAN, Warszawa 1997. 3 0 R.E. Park Race and Culture, Glencoe 1950, s. 249; cyt. za: E. Goffman, op. cit., s. 49. �Adam Danel 108 nam fakt, że istniejemy. Musimy istnieć dla i n ­ nych, istnieć przez innych" . Wobec tego w tymże artykule problematyczne nie jest samo funkcjonowanie masek w świecie społecznym. Problemem jest sytuacja, w której maska przenika do wnętrza człowieka, stając się jądrem jego tożsamości. Gaston Bachelard wskazał, iż maska jest synte­ zą dwu przeciwieństw: dysymulacji i symulacji . Dysymulacja wiąże się z ukrywaniem, zatajaniem czy po prostu nieujawnianiem pewnych aspektów siebie. „Tymczasem symulacja stawia pod zna­ kiem zapytania różnicę między »prawdziwym« a »fałszywym«, między światem »rzeczywistości« a światem »wyobraźni«" . Symulacja narusza zasadę rzeczywistości. Nie jest ona prostym uda­ waniem. Ktoś kto symuluje chorobę wywołuje sobie pewne j ej objawy. Analogicznie jest w przy¬ padku roli społecznei (maski) Z iednei strony iest ona konstruktem społecznym pewna społeczna abstrakcia z drugiei zaś człowiek ia odgrywaiacy nie tylko działa zgodnie'z iei schematem ale tak ze w pewnych sytuaciach odpowiednio (do tego) czułe Tak wiec sfera ziawisk nsychicznych iest nieustannie przenikana nrzez siły snołeczne" Kwestie te dobrze oddaie myśl Georga Santay' anv Każdy kto iest newIn sweanumysłu dumny 31 32 33 34 zelweanurzędu rzy nrzeiety swoim nhnwiazkiem n r z v i m ^ i e m ! , k e r r L z n / p n z w l rei m L e bv a a a r S f lmvm 7 ^ 2 1 1 2 2 c l była nim samym, przelewa na nią całą swą próż­ ność. J ak długo żyje i podlega niepokojom własne­ go ciała, jak wszystko cokolwiek żyje, tak długo w duszy tworzy ideę i bardziej z dumą niz żalem ofiarowuje swe życie na ołtarzu Muz . 31 G. Bachelard, Fenomenologia maski, [w:] M . Janion Poszukując własnego miejsca na społecznej scenie, odgrywamy role i z a k ł a d a m y maski. Każdą rolę można odgrywać świadomie lub bez udziału refleksji, z mniejszym lub większym zaangażowaniem. Maska jako istotne akceso­ rium identyfikacji (tożsamości), może być mniej lub bardziej elastyczna. W społecznej dramie występują więc dwojakiego rodzaju aktorzy. „Na jednym krańcu - pisze Goffman — mamy do czynienia z wykonawcą, którego całkowicie wciąga akcja sceniczna i który może być szczerze przekonany, że zainscenizowana iluzja rzeczy¬ wistości iest sama rzeczywistością Publiczność naicześciei odbiera widowisko w ten sam sposób i tylko sociolog lub malkontent moga wątpić w >>realność« tego, co jest przedstawiane Na dru¬ gim krańcu mamv do czynienia z wykonawca który wobec swei Pry zachowuie dystans Taka możliwość łatwo sobie wyobrazić nikt bowiem nie ma równie dogodnego stanowiska do ob­ serwowania nrzedstawienia iak ktnś ktn sam ie zainscenizował" . ' 36 Stopień zaangażowania w pełnioną rolę spo­ łeczną i zakres identyfikacji z nią wyznacza dwie odmienne jakościowo formy społecznej egzystencji: autentyczność i nieautentyczność. Tworzą one swego rodzaju continuum, którego krańce nie są rzeczywistą reprezentacją sposobu bycia człowieka w społecznym świecie, ale ra­ czej typami idealnymi czy też eksperymentami myślowymi, do których rzeczywiste przypadki mogą się co najwyżej asymptotycznie przybliżać. Niemniej jednak, bieguny owego continuum odzwierciedlają niestabilną sytuację człowie- tłum. A. Chmielecki, St. Czerniak, J. Niżnik, [w:] i S. Rosiek (red.), Maski, t. I I , Wydawnictwo Morskie, A. Chmielecki, J. N i ż n i k i S. Rainko (red.), Problemy Gdańsk 1986, s. 20. socjologii wiedzy, P W N , Warszawa 1985, s. 479. 32 Zob. ibid., s. 14. 33 J. Baudrillard, Precesja symulakrów, 35 [w:] R. Nycz (red.), Postmodernizm. Antologia przekładów, Baran i Suszczyński, Kraków 1997, s. 177-178. 34 P.L. Berger, Tożsamość G. Santayana, Soliloquies in England and Later Soliloquies, Nowy Jork 1922, s. 133-134; cyt. za: E. Goffman, op. cit., s. 86. 3 6 E. Goffman, op. cit., s. 47. jako problem socjologii wiedzy, BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 109 ka w świecie społecznym. W żadnym z nich bowiem człowiek nie pozostaje na stałe. „Tak wiele potrzeba energii, aby ściśle przystosować się do maski, że energia ta gdzieś zawodzi. Wówczas najpodstępniej skomponowana twarz się rozpada. Dysymulacja traci swą podstawową jedność" . 37 Należy wreszcie zapytać o ogląd ejdetyczny, 0 istotę tytułowej nieautentyczności. Wspomnia­ no wcześniej, iż warunkiem koniecznym nie­ autentyczności jest zreifikowana reprezentacja społecznego świata w umyśle człowieka. Wyka­ zano następnie, iż obraz świata i obraz samego siebie warunkują się wzajemnie. Dokonując reifikacji społecznego świata, człowiek doświadcza go w kategoriach powinności. „Wymogi rzeczy­ wistości" nie istnieją jednak same przez się, ale są powiązane ze społecznymi rolami. Zreifikowany obraz świata implikuje więc, że autodefinicje aktora społecznego formułowane są w oparciu 1 poprzez pełnione role społeczne. Niezmienną istotę nieautentyczności stanowi zatem utrata subiektywnego dystansu pomiędzy samym sobą a pełnioną rolą społeczną. Co prawda, zawsze istnieje świadomość innych aspektów siebie, ale są one marginalne i w znacznej mierze przesło­ nięte maską pełnionej roli społecznej. Maska ulega usztywnieniu, podczas gdy - jak sądzi Antoni Kępiński - powinna być jak najbardziej elastyczna, zmieniać się zależnie od sytuacji i być wypadkową prawdziwej reakcji emocjonal­ nej i reakcji rytualnej to znaczy tej której spo­ dziewa się społeczne 'otoczenie Usztywnienie maski powoduje, iż przestaje ona. spełniać swe 38 3 7 G. Bachelard, op. cit., s. 21. 3 8 A. Kępiński, Poznanie chorego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002, s. 100. 39 4 0 społeczne zadanie (środka komunikacyjnego i zwierciadła społecznego), a człowiek „nieza­ leżnie od tego, co wokół niego i w nim samym się dzieje, kroczy przez życie na kształt posągu, dużych czy małych rozmiarów" . Utrata jednostkowego autentyzmu zaciera granice pomiędzy tworem a twórcą. Rola spo­ łeczna zaczyna być traktowana jako rzeczywisty byt. Przestaje być czymś, co się robi, a staje się czymś, czym się jest. Nietrudno wyobrazić sobie dyrektora, który nie potrafi (nie chce) „przestać być" dyrektorem po opuszczeniu przestrzeni swego gabinetu. Zmiana „dekoracji" i „publiczności" nie prze­ rywa występu, o czym często boleśnie przeko­ nuje się jego rodzina. Sam moment przejścia na emeryturę staje się dla niego swoistą sytuacją graniczną , często o katastrofalnych konsekwen­ cjach psychologicznych. Uświadomienie sobie bowiem nietrwałości społecznych przypisań, po­ woduje zachwianie ontologicznego bezpieczeń­ stwa co w skrajnych przypadkach prowadzi do uformowania się osobowości schizoidalnej . 39 40 41 Nieautentyczność określić więc można jako fundamentalizm roli społecznej. „Człowiek przyzwyczaja się do bycia w rolach i tak wycho­ wywany w tych rolach nie ma odwagi znaleźć się w tych miejscach poza rolami. To są miejsca dość straszne i trudno jest się znaleźć poza sumą ról" . Człowiek jednak sumą ról być nie musi. Jest on raczej czymś permanentnie niedookreślonym i nieredukowalnym do czegokolwiek. Wskazują na to pojęcia wolności i podmiotowości, a naj­ pełniej wyraża pojęcie osoby . 42 43 R. Rudziński, Jaspers, Wiedza Powszechna, Warszawa 1978, s. 186-242. 41 Zob. R.D. Laing, Podzielone „Ja". Egzystencjalistyczne Ibid. studium zdrowia i choroby psychicznej, dum. M . Karpiński, Pojęcie „sytuacja graniczna" pochodzi od Karla Rebis, Poznań 1995. Jaspersa. Zob. K. Jaspers, Sytuacje graniczne, [w:] 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Adam Danel 110 R e d u k u j ą c się do pełnionej roli społecz­ nej, człowiek rodzi się po raz wtóry jako homo sociologicus - jednostka doskonale uspołecznio­ na, której aktywność sprowadza się jedynie do pełnienia przeznaczonej jej funkcji społecznej. Można powiedzieć, że homo sociologicus jako nosiciel ról społecznych jest człowiekiem bez in­ dywidualności. Jego podstawowymi cechami są bezrefleksyjny konformizm i pasywność zacho­ wania, będąca w istocie kresem podmiotowości (która najpełniej wyraża się w twórczej aktyw­ ności). Pasywność oznacza bowiem „ogranicze­ nie a nawet brak wolności wyboru - a mówiąc dokładniej, brak zainteresowania dla problema­ tyki wyboru jaki prezentuje ze swej strony homo socioLicus ze względu na narzucone iednost ce zobowiązania i dyscyplinę społeczną" . 44 Jednostce nieautentycznej szczególnie bliska jest „myśl jednowymiarowa" czy „myśl osiadła" , nie pozwalająca jej na myślowe przekroczenie siebie jako tworu społecznego (homo sociologi­ cus) i kontestację rutynowego sposobu istnienia. Ponadto nieautentyczność sprawia, iż jednostka dokonuje symbolizacji własnego doświadczenia wyłącznie przez pryzmat pełnionej roli. Odwo­ łajmy się do przykładu. Urzędnik, który silnie zinternalizował biurokratyczny subświat, świat, który rozwarstwia się wokół jego własnej oso­ by widzi" w kategoriach przepisu jako ścisły nie podlegający dyskusji układ zależności wy¬ mogów i przywilejów Wszelka sytuacja która wymaga od jej uczestników aktywnego udziału zdefiniowaniu staje się dla mego nazbyt W 45 42 M . Paschalska, Człowiek autentyczny i człowiek zniewolony. (Glos w dyskusji), [w:] B. Suchodolski (red.), Strategia życia. Rozważania Jabłonnie, 43 i dyskusje na sympozjum w UMCS, Wrocław 1983, s. 83. idea osoby, [w:] J. Pawlak (red.), Kierunki filozofii współczesnej, 46 Mówienie o nieautentyczności byłoby pozba­ wione sensu, gdyby u jej podstaw nie leżała moż­ liwa autentyczność. Powracając po raz kolejny do metaforyki teatralnej, można powiedzieć, iż — w pewnym sensie i pewnym zakresie — auten­ tyczność to zachowanie „Czystej Formy" w „te­ atrze życia codziennego". Intencją Stanisława Ignacego Witkiewicza, twórcy pojęcia „Czysta Forma", było stworzenie teatru, który nie byłby tylko kopią rzeczywistości, ale swobodnie de­ formowałby życie. Rozpoznawałby on własną dynamikę określona wewnętrzna konstrukcja a nie istniejącym dotąd szablonem Aktor w sztuteatralnej „Czystej Formie" miałby SWiJ rolę CC „jednostka"), najczęściej stosowane jest przez socjologów instytucjonalnie i intelektualnie związanych z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim. 44 Syntetyczną wykładnię koncepcji osoby zawiera esej Emmanuela Mouniera, Ogólna problematyczna, wręcz nieznośna. W efekcie, opisana przez Roberta K. Mertona, „wyuczona nieudolność" jako dysfunkcja biurokracji rozcią­ ga się także na inne sfery rzeczywistości. W tym kontekście warto powrócić do wspom­ nianej j u ż tezy o wzajemnych uwarunkowa­ niach koncepcji siebie i świata społecznego. Otóż implikacją tej tezy jest fakt, iż jednostki, które postrzegają siebie w kategoriach konsensualnych (ról społecznych) są także skłonne patrzeć w ten sam sposób na innych . Kategorie subkonsensualne (personalne, indywidualistyczne) są marginalizowane czy pomijane. Rzeczywistość społeczna jest tedy - w oczach jednostki - systemcm ról społecznych, światem, w którym wszy¬ scy ludzie są tożsami z ich społecznymi przypi­ saniami. Przodkowie współcześni następcy są odbierani w aspekcie ról społeczi ych które pełnili, pełnią lub będą pełnić 45 1.1, P. Chmielewski, Homo sociologicus - model a rzeczywistość, „Studia Socjologiczne" 3 1998, s. 78. Pojęcie „myśl jednowymiarowa" pochodzi od Herberta Marcuse, a „myśl osiadła" od Gillesa Deleuze. Wyd. U M K , Toruń 1995, s. 178-181. Pojęcie osoby, coraz 4 6 powszechniejsze w socjologii (jako synonim pojęcia s. 175-178. Zob. Z. Bokszański, Koncepcja siebie..., op. cit., BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 111 nie tyle odgrywać, co stwarzać (nie przekraczając jednakże idei formalnej utworu) . Autentyczny aktor społeczny jest więc dys­ ponentem swej roli. Staje się ona narzędziem do możliwie pełnej realizacji tego, co w nim tkwi. Pozwala wówczas na „wyraz czegoś, co może być przypisane zjawisku rozleglejszemu i trwalsze­ mu n i ż bieżąca rola lub sposób jej wykonywa­ nia czemuś w skrócie co charakteryzuje nie rolę, lecz osobę - chodzi o trwały charakter moralny, osobowość, wyposażenie biologiczne i tak dalej" . Z całą pewnością nie jest to t a k ż e wywód wy­ czerpujący. Poznanie z a k o ń c z o n e , poznanie, które zwolnione j u ż jest z obowiązku dal­ szych dociekań, to n i e w ą t p l i w i e contradictio in termims . Jednocześnie trzeba zdać sobie sprawę z ogra­ niczeń socjologicznego poznania. Otóż rzeczy­ wistość społeczna będąca przedmiotem socjolo­ gicznej refleksji to nie tyle pewien byt, co raczej proces ustawicznie zmienny i płynny. Przedmio­ tem poznania nie jest więc to, co gotowe, lecz to, co się staje. My zaś - jak twierdzi Henri Berg­ Oczywiście nie oznacza to całkowitej dowol­ son - „ograniczamy się tylko do rejestrowania ności. „Autentyczność i oryginalność jednostki - migawkowych ujęć płynącej rzeczywistości" . pisze Antonina Kłoskowska - polega na swoistej Podążając z kolei za wszystkimi jej meandrami, kombinacji różnorodnych elementów i na ich myśl socjologiczna zawsze natknie się na sferę refleksyjnej modyfikacji oraz selekcji" . Ilość in­ transcendencji, na to, co przekracza ludzkie terpretacji jest siłą rzeczy ograniczona. Nie moż­ możliwości poznawcze Pewne łamigłówki" na całkowicie oderwać się od społecznej materii w rozumieniu Kuhnowskim -pozostaną na za¬ znaczeń i pozostać człowiekiem. Autentyczność wsze nierozwiązane Stad permanentny i - iak i nieautentyczność możliwe są tylko w ramach wolno sadzić - zasadniczo nieprzezwyciężony kryzys socjologu". społeczeństwa. 47 51 48 52 49 Zamiast konkluzji Ryszard Kapuściński pisał, i ż „poczucie, że coś odkrywamy w humanistyce, wynika dziś tylko z naszych braków w oczytaniu" . W y w ó d zawarty w tej pracy, będący próbą socjologicznego teoretyzowania nie powołuje rzeczy nowych. Ma cel o wiele skromniej­ szy. Jest jedynie próbą rekonstrukcji socjolo­ gicznego oglądu zjawiska nieautentyczności. 50 4 7 Zob. S.I. Witkiewicz, Czysta Forma w teatrze, J. Degler Płynie też stąd wniosek etyczny. Alfred Schiitz pisał: „Gdy tylko socjologia zaczyna rościć sobie pretensje do ostatecznego wyjaśniania tajemnicy tego świata, do wypowiadania się na temat prze­ znaczenia człowieka oraz do natychmiastowego tłumaczenia pojęć teoriopoznawczych w katego­ riach bytu społecznego, oznacza to, iż j u ż uległa demonowi nihilizmu" . Jean-Francois Lyotard z kolei, w swym Raporcie o stanie wiedzy wysunął tezę, iż w wa­ runkach ponowoczesnych wiedza zmieniła sta53 5 0 R. Kapuściński, Lapidarium (red.), Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1997, s. 134. 1977. 51 48 E. Gottmzn, Frameanalysis. Uwagi końcowe, „Teksty" 5-6 1977, s. 249. 4 9 A. Kłoskowska, Człowiek człowiek filozofią a socjologią. Społeczna ontologia Alfreda Schutza, P W N , Warszawa 1991, s. 147. 52 autentyczny i Zob. J. Sójka, Pomiędzy III, Czytelnik, Warszawa H . Bergson, Pamięć i życie, tłum. A. Szczepańska, Pax, Warszawa 1988, s. 36. A. Schiitz, A. Gurwitsch, Briefwechsel 1939-1959, zniewolony. (Głos w dyskusji), [w:] B. Suchodolski (red.), 53 op. <//.. s. 83. R. Grathoff (red.), Monachium 1985, s. 134; cyt. za: J. Sójka, op.cit., s. 147. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA �Adam Danel 112 tus i z kształcenia ducha stała się informacją . Z całą pewnością wiele w tym racji, ale to od nas zależy, jaki użytek (pożytek) ze zdobytej wie­ dzy zdołamy zrobić. Świadomość socjologiczna, zrozumienie logiki społecznej dramy daje nie­ bywałą szansę ograniczenia sfery oczywistości, intelektualnego wyzwolenia i urzeczywistnienia autentycznego sposobu bycia. Wszak, jak pisał 54 Peter L . Berger: „W odróżnieniu od lalek mamy możliwość zatrzymania się podczas ruchu, spoj­ rzenia w górę i przyjrzenia się maszynerii, która nami porusza. W akcie tym kryje się pierwszy krok w stronę wolności. I w tymże akcie odnaj­ dujemy ostateczne uzasadnienie socjologii jako dyscypliny humanistycznej" . 55 Inauthentic Existence The article concerns the phenomenological reflection about the ways of becoming conscious of one's self and the surrounding world. The centre of the interest is not the objective reality, but the aware human subject, the context and the meaning of their experiences. Author determines the necessary condition of the inauthenticity by characterizing the means of structuralization of the subjective experiencing of the world, as well as determines its essence by presenting the social role that appears in the field of human awareness. 54 J.F. Lyotard, Kondycja ponowoczesna. Raport o stanie 5 5 P.L. Berger, op. cit., s. 163. wiedzy, tłum. M . Kowalska, J. Migasiński, Aletheia, Warszawa 1997. Zob. też B. Baran, Postmodernizm i końce wieku, Inter Esse, Kraków 2003, s. 194. BARBARZYŃCA 3 - 3 (13-11) 3ÛÛ9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe840904d9626d895a706a09da38b24e.pdf 3ed493124ab5e977f42f046c143be942 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5571 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5180 Title A name given to the resource Etnografia żywych ludzi/ Barbarzyńca 2008 nr 2(12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s. 3-9 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chodacz, Weronika Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Bartosz jest doktorem nauk humanistycznych Université Paris IV en Sorbonne, znawcą literatury francuskiego średniowiecza, tłumaczem, wykładowcą akademickim na Uniwersytecie Jagiellońskim. W latach 2001-2007 był dyrektorem Małopolskiego Instytutu Kultury, obecnie pełni funkcję dyrektora Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie. atia Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Jest Pan z wykształcenia filologiem. Dlaczego wy­ brał Pan muzeum etnograficzne? Chodacz tam przeżywane wówczas gesty, odłożyły się we mnie głęboko. Wtedy robiły na mnie przede wszystkim mocne wrażenie, a dziś widzę w nich o etnografia jest dla mnie ważna. Mówi instynktowną, tajemną relację ze światem, jaką wiele o mnie samym, mówi wiele o dru­ utrzymywali moi dziadkowie i rodzice i w jaką gim człowieku. Uświadamia znaki toż­ mnie wprowadzali. samości, sposoby życia. Mam też jeszcze inne Co niedzielę obchodziłem z dziadkiem nasze motywacje osobiste. Otóż bez względu na to, pola i zastanawiałem się, co my na tych polach kim jestem z wykształcenia, a jestem romanista, właściwie robimy. Dziadek mówił: „Trzeba je, mediewistą i — jak mawia mój szwagier — „po­ synku, obejrzeć". Dziś myślę, że on wychodził robiłem jakieś sorbońskie nauki", jestem przede i patrzył na to, co odziedziczył, że to właśnie był wszystkim chłopskim synem, który kiedyś wy­ jeden z takich rytuałów, który opierał się na prze¬ szedł w świat ze swojej wioski. Dobrze pamię­ konaniu, że to, co się otrzymało, co się ma pod B nU BARBARZVÑCA �Wywiad 4 opieką, należy w Dzień Pański na nowo zoba­ czyć i ocenić stan spraw. Kiedy miałem j u ż naście lat, na święto Matki Boskiej Zielnej obchodziłem pola ze święconą wodą, żeby je pokropić. Czu­ łem wtedy, że robię coś ważnego. Zastanawia¬ łem się, czy dzięki temu ziemia obrodzi nam lepiej, w każdym razie czułem, że powierzano mi coś ważnego. W wigilię Bożego Narodzenia rano mama dawała mi paczkę, zwykle wiktuały, i wysyłała mnie „z kolędą". Słowo „kolęda" j u ż wcześniej rozumiałem jako podarunek, dar, ro¬ dzaj premii na koniec roku, dopiero na drugim miejscu jako pieśń. Wychowałem się więc w atmosferze, w której gesty wobec drugiego człowieka i wobec świata były ważne. To mi zostało do dziś. A jednocze¬ śnie mocno interesuje mnie kultura jako zjawi¬ sko, a to zainteresowanie rozwinęło się głównie poprzez mediewistyczne wykształcenie. Studia francuskiego średniowiecza pokazały mi ciekawy model kultury, który nie przestaje mnie inspirować. Zaintrygowało mnie to, jak literatura tego obszaru i tego okresu tworzyła się i była przekazywana. W pewnym sensie była naj­ pierw wspólnotą wyobraźni, stąd tylu anonimo­ wych autorów. Jednocześnie w a ż n a była sztuka wariacji. Ten sam „tekst" (z zastrzeżeniem, że współczesne pojęcia tekstu, autora, czytelnika itd. mają niewiele wspólnego z ówczesnym rozu­ mieniem tych ról i pojęć) zyskiwał nową jakość właśnie poprzez świadomą wariację. Przy czym stopień wyrafinowania sięgał tu zawrotnych wyżyn, jak w przypadku trubadurów, a obieg kultury zakładał aktywny odbiór, rodzaj nie¬ ustannego napięcia pomiędzy kreacją a typem odbiorcy i sposobem interpretacji. Na przykład pieśń epicka żyła przez ponad dwa wieki właśnie dzięki nieustającemu dialogowi z publicznością, niezależnie od tego, czy przestrzenią odbioru były karczmy, czy dziedzińce świątyń. Na tym polu średniowiecze ukazało m i to, co stano­ wi o jakości kultury: osobiste zaangażowanie. Dziś nasz system kultury jest w dużej mierze „serwisowy", wyklucza strukturalnie głębszą aktywność odbiorcy, nie daje mu na to szans, jest spełnianiem oczekiwań bardzo przeciętnych. Jeśli jednak postawimy odważnie na tworzenie sytuacji i programów, w których liczyć się będzie osobisty dialog odbiorcy z wartościami kultury, a w ostateczności jego rozwój (a każdy chce się rozwijać, choć nie zawsze to od razu wie), to wówczas kultura zacznie nabierać rzeczywistego znaczenia, zacznie stawać się tym, czym w głębi jest: podstawą człowieczeństwa. I tu dochodzimy do etnografii. W sposób wybitny etnografia ma właśnie to „coś". Ma istotową, rzec można, ofertę człowieczeństwa, sama w sobie jest ciągłym poszukiwaniem, re¬ fleksją. Dlatego kiedy myślę o muzeum etno¬ graficznym jako o „moim muzeum — muzeum 0 mnie", w znaczeniu muzeum, które jest ważne dla każdego, to czerpię i z inspiracji chłopskich, 1 z inspiracji, które przyniósł mi uniwersytet. Jakie są Pana plany na muzeum etnograficzne? Obecna ekspozycja stała ma charakter bardziej historyczny niż etnograficzny. Zacznę od najstarszej części wystawy, po­ wstałej w latach 50. ubiegłego wieku. U w a ż a m , że należy pozostawić ją w niezmienionej formie, stwarzając jednak lepsze narzędzia do zrozu¬ mienia tego, z czego jej kształt wynika, jakimi wartościami kierowali się wtedy etnografowie w wystawiennictwie. Bo to także jest ważne i cie¬ kawe. Nie należy gubić historii, nie sądzę też, że dziś jesteśmy pod jakimś względem lepsi. Jestem za tym, żeby tę historię — całą, taką jaka jest — umieć przyjąć. Co prawda patrzymy dziś ina¬ czej na wiele spraw, ale to także jest tylko punkt widzenia, który kiedyś wpisze się w historię tego muzeum, stanowiąc pewien etap. Łatwo jest nam dziś perorować na temat wła¬ ściwych zasad budowania kolekcji z nutą depre- BARBARZVNCA �Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Chodacz cjonującą niegdysiejsze wybory. Należy jednak pamiętać, że kolekcja Muzeum Etnograficznego w Krakowie w ogóle powstała i stworzyli ją lu¬ dzie o ogromnej pasji. Seweryn Udziela w spo¬ sób intuicyjny, wielkim nakładem pracy, tworzył kolekcję na temat świata, który go intrygował. Przeczuwał, że kultura chłopska zawiera nie¬ doceniane skarby także dla tych, którzy nie są chłopami. Warto jego punkt widzenia zrozumieć i go pokazać. Jednocześnie jest oczywiste, że te¬ mat kultury chłopskiej czy też kultury ludowej (jak ją nazwali inteligenci) stawia dziś zupełnie nowe wyzwania. Kultura chłopska bezpowrotnie minęła. Jak zatem mądrze o niej pamiętać? A je¬ śli rzeczywiście istnieje jeszcze dzisiaj kultura ludowa, to jak ją opisać i określić? Jak brzmią dobre pytania, które pozwolą szukać na to od¬ powiedzi? Wracając do ekspozycji stałej: najstarszą część zachowamy, a nowsze aranżacje zostaną przepra¬ cowane. W przyszłości, kiedy uwolnimy ratusz od funkcji magazynowych, stworzymy wystawę stałą także z naszych zbiorów egzotycznych oraz z kolekcji dotyczącej kultur europejskich. Czy na ekspozycji w muzeum etnograficznym jest miejsce na przedmioty współcześnie używane, pro­ dukowane masowo, które należą do kultury popu­ larnej, chociaż może nie mają szczególnej wartości artystycznej? Czy raczej muzeum powinno się skoncentrować na odtwarzaniu historii? Wszystko zależy od punktu widzenia, który obieramy dla pokazania jakiejś rzeczy. Ważne, by ten punkt widzenia ujawnić, wskazać jasno kryteria, jakimi się posługujemy. Tu mała dy¬ gresja. Miałem okazję pobyć dłużej w Muzeum Etnograficznym w Neuchatel w Szwajcarii. Tamtejsze publikacje do wystaw opisują proces powstawania tychże wystaw od A do Z. Wszyst¬ ko wiadomo: kto tworzył scenariusz (zwykle grupa), czym się kierował, opisane są sytuacje PD08 BARBARZYŃCA 5 impasu, zabrnięcia w ślepe zaułki, drogi po¬ szukiwania rozwiązań, aż do opisu ostatecznej propozycji. Wracając do pytania: jest dla mnie jasne, że przedmioty będące wytworami współczesnej kultury popularnej powinny być pokazywane na naszych wystawach — choćby po to, żeby uświa¬ domić zwiedzającym proces ewolucji: kiedyś żyliśmy w klimacie takich wzorów, dziś wytwa¬ rzamy takie. Równolegle muzeum etnograficzne powin¬ no promować wzorce źródłowe, które zawiera stuletnia kolekcja. Tak czyni obecna wystawa zabawek krakowskich. Można na niej zobaczyć zabawki sprzed stu lat oraz poznać ich wytwór¬ ców. To pierwszy krok. Krok drugi to odtworze¬ nie tych zabawek, między innymi po to, by poja¬ wiła się alternatywa dla wzorów cepeliowskich. W przyszłości będziemy mieli własny kram na emausie, na rękawce, i nie tylko tam, aby pokazy¬ wać wzorce oryginalne. Jeśli taką zabawkę kupię, to po to, by moje dzieci miały kontakt z czymś, co u w a ż a m za wartościowy wzór estetyczny, a jest też wspomnieniem z mojego dzieciństwa. Ale przecież nie stanę się przez to ludowy. Ten zakup będzie znaczył tylko tyle, i aż tyle, że cenię świat rzeczy dawnej kultury chłopskiej i wpro¬ wadzam go w świat własny. Ale bez popadania w folkloryzm. Szanuję tę tradycję i z jej wzorów chcę zaczerpnąć dziś, ale na swój sposób. Trochę z potrzeby, trochę z intuicji, resztę kształtuje ży¬ cie. Taki „przekład" jest autentyczny, wyklucza sztuczność, pozę „ludowości". Jednocześnie jest to możliwe dzięki temu, że ktoś strzeże wzoru i go udostępnia. A czy Pana zdaniem na wystawie zabawek kra­ kowskich mogłaby się pojawić lalka Barbie? Jak najbardziej, można by wtedy pokazać przejście od pierwszych ręcznie wykonywanych zabawek po współczesne „automaty". Mógłby �6 też pojawić się Harry Potter (dla jasności: to nie mój ulubiony bohater, ale jest dziś znaczącym zjawiskiem). Ponieważ na wystawie, o której mowa, są bardzo ciekawe zabawki z Panem Twardowskim, zestawienie z nimi postaci Potte¬ ra doprowadziłoby, być może, do interesujących wniosków. Ale to tylko hipoteza. Co zrobić, żeby widz rozumiał, co ogląda w mu­ zeum etnograficznym? Jak Pan się odnosi do dys­ kusji w muzealnictwie na temat tego, czy lepiej eksponaty podpisywać, czy umieszczać je w kon­ tekście? Wywiad działa. Innymi słowy, żeby móc przeżyć ekspo¬ zycję, widz musi otrzymać szansę osobistego jej zrozumienia, na różne sposoby, niekoniecznie w towarzystwie przewodnika. Przy okazji podkreślę, że kontekstem dla przedmiotu może być także metafora. Na przy¬ kład gwasze, które teraz pokazujemy na wysta¬ wie „Raslila — taneczne wyzwolenie", a które obrazują hinduski taniec religijny, wpisane zo¬ stały właśnie w metaforę kolistego ruchu. Nie materializujemy tam szerokiego kontekstu tych tańców (prócz kilku wybranych przedmiotów), kreujemy jednak za pomocą analogii ducha tych tańców. To innego rodzaju kontekst, ale nie mniej pożyteczny dla zrozumienia rzeczy. Jestem zdecydowanie za budowaniem kon­ tekstu. W dotychczasowej tradycji muzealnej eksponat jest eksponatem samotnym. Nawet Bywa tak, że człowiek w muzeum etnograficznym jeśli kołyska jest ustawiona w całkowicie od­ czuje się wyobcowany. W jaki sposób można zaan­ tworzonej izbie, nawet jeśli stoi w miarę na gażować widza w ekspozycję? swoim miejscu albo zwisa z sufitu, to gdy wcho­ dzimy, wciąż nie wiemy, jaki był rytm dnia, Na przykład poprzez rodzaj gry, w której bę¬ jaka krzątanina, kiedy dziecko w tej kołysce dzie mógł wziąć udział, jeśli zechce. Wspomnia¬ przebywało, kto je bawił, jak się wychowywało. na wystawa o „Raslili" taką szansę daje. W cenie Nie znamy całego kontekstu. Widzimy wiszą­ biletu widz otrzymuje lusterko. Wchodząc na ce portki. Ale kiedy je zakładano? I czy należy ekspozycję, trafi na wolno wirujące kręgi, dojrzy pokazywać tylko te odświętne? Czy nie należy też na suficie dziwne napisy. Wszystko to narzu¬ również pokazać najzwyczajniejszej w świecie ca pytanie o ukryty sens tych instalacji, o funk¬ koszuli z tamtych czasów? Jeśli więc chcemy cję treści na suficie. A lusterko okaże się bardzo dać opis autentycznego przeżywania tamtego pomocne. Myślę, że na „Raslili" nie poczuje się świata przez tamtych chłopów, jak w cytowa¬ pani wyobcowana, przeciwnie: poczuje się pani nym przypadku, powinniśmy też dać widzowi zaproszona do myślenia. Bo wizyta w muzeum narzędzia do pełniejszego poznania przedsta¬ etnograficznym ma nade wszystko wywołać wianej sytuacji. pytania, nie dostarczając koniecznie gotowych W związku z tym wypracujemy nowe „kody odpowiedzi. dostępu" dla rozumienia odtworzonych izb ludowej i warsztatów na ekspozycji stałej. Nie zawsze Czy zamierza Pan oprócz twórczości przedmioty seryjnej produkcji współ¬ chodzi o nowe technologie, choć na przykład gromadzić w foluszu posłużymy się projekcją wideo (mało cześnie na wsi używane? kto j u ż ma pojęcie, jak folusz funkcjonował). Dotyka tu pani podstawowej kwestii, jaką Chcemy też stworzyć kopie eksponatów, które jest budowanie kolekcji dzisiaj. J u ż zaczęliśmy znajdą się w osobnej sali. Widz będzie mógł wziąć każdą rzecz do ręki, przekonać się, jak w muzeum dyskusję na ten temat. Te poszuki- BARBARZYŃCA PD08 �Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Chodacz wania chcemy prowadzić wspólnie ze środowi¬ skami uniwersyteckimi. Jestem przekonany, że i teoretycy, i praktycy znajdą na tym polu poży¬ teczną cząstkę dla siebie. Wśród istotnych pytań jest i to: co za 50 lat z tych zakupów, które robimy dzisiaj, okaże się zakupem w a ż n y m ? To oczywi¬ ste, że trzeba myśleć nie tylko o tym, co zakupu¬ jemy z przeszłości, ale też z dzisiejszego świata. Choć za 50 lat, czy tu jeszcze będziemy, czy nie, powinniśmy się móc wytłumaczyć z przyjętych kryteriów, dlaczego kupiliśmy taki przedmiot, a z takiego zrezygnowaliśmy, jak również sze¬ rzej: czym w ogóle była dla nas etnografia na początku X X I wieku? Formułowany jest mocno postulat, że współ­ czesna etnografia powinna się zająć szeroko pojętym obyczajem, zarówno na terenach wiej¬ skich, które dziś z tradycyjną wsią nie mają wiele wspólnego, jak i na terenach miejskich; że na przykład dzisiejsze subkultury należą właśnie do szeroko rozumianej kultury ludowej czy po¬ pularnej i w związku z tym stanowią naturalny przedmiot badań dla etnografów. Odpowiedź na te postulaty to dla nas kwestia fundamentalna. Istnieje ryzyko, że popadniemy we wszystko¬ izm. Co nie znaczy, że mamy się uchylać od odpowiedzi. Musimy na przykład zdefiniować, jaki zakres miejskości u w a ż a m y za istotny dla opisu, jeśli uznamy, że także obyczaj „miejski" jest domeną naszych powinności. Mamy tu pew¬ ne intuicje, ale czy potrafimy jasno je uzasadnić dla samych siebie? Boję się, że niekiedy kryteria będziemy formułować post factum. I jeszcze jedno istotne w tym wszystkim kryterium: wier¬ ność historii, wierność podskórnej tradycji tego muzeum. To oczywiście kwestia interpretacji (wierność nie znaczy powtarzalność). Powinna się dokonać w spojrzeniu tyleż od wewnątrz, co od zewnątrz. Ale nie możemy jej zaniedbać. Tę pracę, skądinąd pasjonującą, musimy wykonać sumiennie, jeśli chcemy zwiększyć szanse traf¬ ności wyborów na przyszłość. nU BARBARZYŃCA Jakie są tematy ludowe we współczesnej miejskiej? 7 kulturze Na przykład temat ogródków działkowych. Jest to z jednej strony temat bardzo miejski, z drugiej chłopski, z trzeciej jeszcze nomadyczny. Czemu jestem tak przywiązany do miniatu¬ rowego niekiedy kawałka ziemi? Dlaczego go¬ dzę się na to, by był wyspą w morzu innych wysp, wyspą, którą ogradzam, a pośrodku klecę altankę z przeróżnych materiałów? Przecież i tak nie je¬ stem zupełnie u siebie! Dlaczego więc uciekam do tego erzacu niezależności pośrodku innych wysepek, które takie samo poczucie niezależno¬ ści mają dawać ich właścicielom? Ów wzorzec ogródka działkowego jest niezwykle mocny. W Krakowie istnieją osiedla, gdzie działki wci¬ skają się pomiędzy bloki mieszkalne. Co prawda nie jest to temat ludowy w znaczeniu ścisłym (choć wątek ziemi jest właśnie chłopski), ale jest ludowy w znaczeniu powszechniejącego oby¬ czaju i zachowań magicznych, które są widoczne w owym sposobie spędzania wolnego czasu, czy w ogóle sporych przestrzeni życia, przez miasto¬ wych. Zresztą, jakkolwiek by go kwalifikować, jest to temat wybitnie etnograficzny. W swoich projektach kładzie Pan duży nacisk na relacje ze społecznością lokalną. Jak by to miało wyglądać? Mieszkam blisko pewnego muzeum i nigdy nie otrzymałem stamtąd zaproszenia czy choćby informacji. Chociaż jestem jego sąsiadem, owo muzeum w ogóle się mną, jako sąsiadem, nie interesuje. Ostatnio kupowałem chleb w piekar¬ ni przy placu Wolnica, gdzie mieści się siedziba naszego muzeum. Z rozmowy ze sprzedawczy¬ nią wyszło, że nigdy w tym muzeum nie była, choć od jego gmachu dzieli ją odległość 50 me¬ trów. Powinnością muzeum jest wyjść do niej, do okolicznych mieszkańców, umieć dotrzeć do �8 Wywiad sąsiada Kowalskiego, sprawić, że nie tylko będą oni odwiedzali wystawy, ale uznają to miejsce za ważne dla siebie. Osobnym wyzwaniem jest zagospodarowa¬ nie placu Wolnica, który graniczy z budynkiem muzeum. Po pierwsze, planujemy umieszczać tam, jeśli warunki na to pozwolą, zwiastuny na¬ szych wystaw. Na przykład przy okazji wystawy o ogródkach działkowych zamierzamy założyć na placu autentyczną rabatę z altaną, którą widzowie będą mogli zagospodarować, a stamtąd przybyć na wystawę o działkach... Po drugie, przygotowu­ jemy duży, kompleksowy program etnograficznej obecności na placu. Między innymi budujemy nowe ścieżki edukacyjne, w szczególności dla licealistów, które plac Wolnica będą miały za na¬ turalny plener dla wielokulturowych tematów. | Nawiązujemy współpracę z muzeami na Ka­ zimierzu i w Podgórzu, żeby przez jeden dzień w tygodniu były czynne do późnego wieczoru, tak aby każdy mógł spokojnie zdążyć po pracy. Nie tylko raz w roku, w ramach Nocy Muzeów, ale każdego tygodnia. Chciałbym wyjść z ofertą do ludzi starszych, którzy są grupą zwykle pomijaną, ale mającą dużo ciekawych rzeczy i do powiedze­ nia, i do zrealizowania. Trzydziesto- i czterdziestolatkowie to osobna grupa, która żyje często w szalonym biegu, a którą chciałbym do muzeum etnograficznego przekonać. Wizyta u nas mogłaby przypomnieć im temat korzeni, skłonić do prze¬ myślenia od nowa ważnych spraw. Jakie inne działania oprócz wystawiennictwa za¬ mierza Pan podejmować w muzeum? Muzeum Etnograficzne w Krakowie imienia Seweryna Udzieli M E K t o najstarsze w Polsce m u z e u m e t n o g r a f i c z n e . W 1 9 0 4 r o k u p o w s t a t oddziat e t n o g r a f i c z n y p r z y M u z e u m N a r o d o w y m . Z inicjatywy S e w e r y n a U d z i e l i , n a u c z y c i e l a i k o l e k c j o n e r a , o r a z p o p i e r a j ą c y c h g o p r o f e s o r ó w U J , m . i n . Juliana T a l k o - H r y n c e w i c z a i F r a n c i s z k a B u j a k a , w 1 9 1 0 r o k u p o w o ł a n o d o ż y c i a T o w a r z y s t w o E t n o g r a f i c z n e , k t ó r e g o c e l e m byto u t w o r z e n i e M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o . S t a r a n i e m c z t e r n a s t u c z ł o n k ó w z a ł o ż y c i e l i , z w y k o ­ r z y s t a n i e m m . i n . e k s p o n a t ó w o t r z y m a n y c h o d m i e s z k a ń c ó w K r a k o w a , w l u t y m 1911 r o k u o t w o r z o n o p i e r w s z ą w y s t a w ę w b u d y n k u p r z y ulicy S t u d e n c k i e j . D w a lata p ó ź n i e j m u z e u m p r z e n i e s i o n o n a W z g ó r z e W a w e l s k i e . P r a c o w n i c y M E K - u k o n c e n t r o w a l i się g ł ó w n i e n a p o s z e r z a n i u z b i o r ó w d o t y c z ą c y c h t e r e n ó w Polski i k r a j ó w o ś c i e n n y c h . J e d n a k j u ż w 1 9 1 3 r o k u m u z e u m m o g ł o się p o s z c z y c i ć blisko 8 0 0 o b i e k t a m i sprezentowanymi p r z e z p o d r ó ż n i k ó w Stefana Szolca-Rogozińskiego (kolekcja afrykańska) i B e n e d y k t a D y b o w s k i e g o (zbiory z Sy­ berii). O k r e s m i ę d z y w o j e n n y t o c z a s i n t e n s y w n e j działalności o ś w i a t o w e j i s z e r e g u inicjatyw a d r e s o w a n y c h d o l u d n o ś c i w i e j s k i e j . W 1 9 3 7 r o k u z m a r ł S e w e r y n U d z i e l a , j e g o n a s t ę p c ą n a s t a n o w i s k u d y r e k t o r a m u z e u m został T a d e u s z S e w e r y n . P o d c z a s drugiej w o j n y ś w i a t o w e j z n i s z c z e n i u uległo o k o ł o 1 2 % kolekcji m u z e a l n e j . W 1 9 4 8 r o k u m u z e u m p r z y d z i e l o n o b u d y n e k r a t u s z a n a placu W o l n i c a , a w 1 9 8 6 r o k u t a k ż e t z w . D o m E s t e r e k p r z y ulicy Krakowskiej. O b e c n i e M u z e u m Etnograficzne dysponuje przeszło 8 0 tysiącami eksponatów. BARBARZYŃCA ł[\ł) P D 0 8 �Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Chodacz 9 Muzeum na pewno będzie prowadzić in¬ Czy zamierza Pan współpracować z Instytutem tensywną działalność wydawniczą. Planujemy Etnologii UJ? na przykład stworzyć obszerną monografię, Nie wyobrażam sobie naszego muzeum bez która pokaże, jak zróżnicowana jest Małopol¬ ska, a turystom uświadomi, że Małopolska to współpracy z Instytutem. Nawiązaliśmy już pierw­ nie tylko Kraków i Zakopane. Będą publikacje sze kontakty. Z jednej strony muzeum powinno naukowe, uruchomimy też serię, która będzie umieć samodzielnie prowadzić badanie terenowe zaproszeniem do etnograficznego patrzenia na i dawać opisy rzeczywistości takiej, jaką przebada­ ło. Z drugiej jednak wiele wyzwań, w tym także rzeczywistość. badania, powinniśmy podejmować wspólnie z et­ Innym projektem są krótkie filmy etnogra¬ ficzne na współczesne tematy, kilkunastominu- nologią uniwersytecką oraz z innymi środowiska­ towe etiudy dotyczące ciekawych zjawisk i osób. mi twórczej myśli. Przy czym muzeum powinno Na przykład człowieka zawodowo rejestrujące¬ zachować swoje przywiązanie do pierwszych me­ go kamerą wesela. Jego praca stała się j u ż nowym tod etnograficznych, które wcale nie przeminęły zawodem czy zwyczajem. A zawód ten powstał, i pozostają znakomitym narzędziem. bo zachodzi znacząca ewolucja w innym z kolei W etnografii musimy przywrócić też miej¬ obyczaju, jakim jest wesele. sce ludziom bardzo osobnym, indywidualnym, Bardzo w a ż n a będzie strona internetowa, żywym. Stawiamy na etnografię żywych ludzi nie tylko jako środek informacji o najnowszych i chcemy być miejscem, w którym każdy, kto wej­ wydarzeniach, ale i o kolekcji. Muzeum ma po¬ dzie w nasze progi, wejdzie na powrót we własne nad 80 tysięcy eksponatów i 200 000 jednostek buty (świetnie pisał o tym Michera). w Dziale Dokumentacji Kultury Ludowej i Hi¬ storii Muzeum. To oczywisty materiał na stronę Na koniec kilka słów do barbarzyńców. internetową, skierowaną zarówno do szerokiej publiczności, jak i w przyszłości — w formie bazy W 11. numerze „Barbarzyńcy" znalazłem danych — do środowisk badaczy. Już teraz na cytat ze Stanisława Lema, który wydaje m i się stronie prezentujemy obiekt tygodnia. Z pierw¬ inspirujący i dla barbarzyńców, i dla Muzeum szych reakcji wynika, że rubryka ta cieszy się Etnograficznego w Krakowie: „Gdyby ludzie dużym zainteresowaniem. Strona internetowa robili tylko to, co wyglądało na możliwe, do będzie też odsłaniać pracę muzealników: tematy dzisiaj siedzieliby w jaskiniach". Żyjemy w cza¬ kwerend w dziale dokumentacji, pracę konser¬ sie, w którym etnografia stoi przed rozlicznymi watorów, komisji zakupów, tematy i przebieg wyborami co do przedmiotu swoich prac i co do badań terenowych itd. sposobów angażowania się w świat. Taki czas Powstaje szeroko zakrojony program wolon- potrzebuje wizjonerstwa, odwagi umysłu. Życz¬ taryjny. Po pierwszej kampanii medialnej zgła¬ my sobie nawzajem, by tych przymiotów nam szają się chętni, młodsi i starsi, do współpracy nie zabrakło. Z drugiej strony bądźmy świadomi z MEK-iem. Zapewniam, że zakresy prac będą ryzyka, z jakim dokonywanie tychże wyborów ciekawe, a nasi wolontariusze nie będą pomoc¬ się wiąże, ale pamiętajmy też, żeby obawa przed pomyłką nie pętała nam wyobraźni i rąk. nikami, lecz partnerami. Wywiad opracowały Weronika Chodacz i Katarzyna Nowak P0 08 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1ea76566361990bfb17b560bd707f35.pdf 7bcbb95d657411df4ac30392f013c2a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5591 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource szamanizm trickster Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5199 Title A name given to the resource Figura trickstera/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.46-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ostaszewska, Aneta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aneta ur. w I 9 7 7 r., pedagozka. O b r o n i ł a doktorat z socjologii w 2 0 0 7 roku w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Jej praca nosiła Ostaszewska tytuł: Cechy bohatera mitycznego w dobie kultury narcyzmu na przykładzie społecznej kariery Michaela Jacksona. Perspektywa antropologiczna. recepcji Obecnie pracuje w Wyższej Szkole Pedagogiki Resocjalizacyjnej „Pedagogium". Interesuje się kategorią dzieciństwa oraz w i z e r u n k i e m dziecka w kulturze popularnej. Figura trickstera igura trickstera obecna jest w wielu m i ­ tologiach. Lewis Hyde pisze, że jest pandemiczna - pojawia się w mitologiach europejskich, afrykańskich czy w wierzeniach F 1 1 L . Hyde, Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This buddyjskich. Nazywana bywa błaznem, głup­ cem, chochlikiem, demiurgiem lub diabłem. W tym tekście przedstawię postać trickstera w oparciu o antropologiczne studium Paula w tradycji Winnebago i znał przekaz o tricksterze, sam World. Mischief, Myth, and Art, North Point Press, New nie mógł przekazać mitu, dlatego też o opowiedzenie York 1999, s. 11. Trickster, jak pisze Hyde, nie jest postacią poprosił członka starszyzny (Blownsnake nagrał treść centralną, występuje w świecie politeistycznym, gdzie przekazanego mitu, tłumaczenia na angielski dokonali przynależy do peryferii. Patrz: Ibid., s. 13. Indianie, John Baptiste i Olivier Lamere). Tradycja P. Radin, The Trickster. A Study in American Indian Winnebago nakazuje ściśle przestrzegać reguł związanych Mythology, Greenwood Press, New York 1972. Pierwsze z opowiadaniem świętych mitów. Prawo takie przysługuje 2 wydanie książki ukazało się w 1956 r. Mity przedstawione tylko nielicznym, najczęściej członkom starszyzny, którzy przez Radina to wynik jego badań terenowych, jakie wierzą w świętość przekazywanej historii (mitu nie może odbył w 1912 r. Informatorem i współpracownikiem przekazać Indianin - konwertyta chrześcijański). Więcej Radina był Indianin, Sam Blowsnake. Choć Blowsnake o pochodzeniu mitu, patrz: P. Radin, The Trickster..., (potomek klanu o nazwie Thunderbird) był wychowany s. 111-112. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �47 Figura trickstera Mity o tricksterze tworzą cykl opowieści o wę­ drówce bohatera: jego zewnętrznej, jak i we­ wnętrznej przemianie . Trickster Winnebago nosi imię Wakdjunkaga , swoją wędrówkę od­ bywa wzdłuż świętej dla Indian rzeki Missisipi. Przemierzając świat, poznaje przede wszystkim siebie samego. Choć nie wyznaje żadnych war­ tości i nie wie, co to moralność, skazany - jak z a u w a ż a Radin - na „łaskę i niełaskę swych namiętności i popędów" , z upływem czasu i przebytymi kilometrami tworzy świat warto­ ści. Własnym przykładem pokazuje, co służy, a co szkodzi człowiekowi. Dokonuje zmian w otaczaiacei eo rzeczywistości Przyszedłem na ziemie by przeprowadzić zmiany" - podsu¬ mowuje swoją ziemską drogę trickster. postaci. Pojawia się równie nieoczekiwanie, jak znika, dopada ofiarę w niespodziewany sposób, a jeśli da się sam złapać, to tylko tak, by móc się znowu wymknąć. W a ż n y m instrumentem, za pomocą którego dokonuje wszystkich swych zadziwiających czynów, jest za każdym razem przemiana" . Problematyczne jest dociekanie „prawdziwej natury" trickstera. Pytaniem, na które trudno odpowiedzieć, pozostaje kwestia: czy trickster pozbawiony jest własnej tożsamości, co masku­ je, naśladując innych i przybierając różne formy, czy jego tożsamość składa się z licznych warstw (masek) i jest sumą różnych opozycyjnych cech. Według Hyde'a transgresywność trickstera bie­ rze się stąd, że trickster jako indywiduum „[...] has no way" . Nie posiadając skrystalizowanej tożsamości może mieć ich wiele a w rezultacie być niezależny, bo nieprzywiązany do jednej formy. Może wcielać się w różne postaci, jest nieograniczony w naśladowaniu Łatwo przystosownie sie do otoczenia a iego elastyczność umożliwia szybką adaptację. Działalność trickstera skupia się na „prze­ prowadzaniu zmian". Kategoria przemiany jest podstawową właściwością tej figury. Elias Ca¬ netti pisze o nim jako mistrzu przemiany, który potrafi przybrać dowolną postać. „Jego władza polega na zdolności przybierania niezliczonych Trickster jawi się zatem przede wszystkim jako symbol. Charakteryzują go ambiwalent­ ne cechy. To figura, która w jeden system uj­ muje zachowania opozycyjne. Jego atrybutami są jednocześnie dobro i zło. Bywa traktowany jako bóstwo, bohater, demiurg i duch zmarłych Radina , które dotyczy mitologii Indian północ­ noamerykańskich, w szczególności plemienia Winnebago , gdzie trickster, jak pisze autor, peł­ ni rolę „figury zapowiadającej człowieka" . Jest tam metaforą człowieka w jego relacji z samym sobą oraz światem. 2 3 4 9 5 6 7 8 3 Winnebago należą do licznej grupy Indian mówiącej 10 o tricksterze. Trickster to ktoś „w drodze". Droga jednak językiem sju. Plemiona te pierwotnie zamieszkiwały symbolizuje również podróż w głąb siebie. Patrz: L . Hyde, ziemie położone wzdłuż rzeki Missisipi. Pierwszymi Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This World..., s. 6. białymi, którzy dotarli do Winnebago (zamieszkujących 6 Radin imię Wakdjunkaga tłumaczy jako tricky one. dzisiejsze okolice Green Bay w stanie Wisconsin), była Patrz: P. Radin, The Trickster..., op.cit., s. 132. O etymologii francuska ekspedycja w 1634 r. Badania archeologiczne słowa „trickster" patrz: L . Hyde, Introduction, [w:] tegoż, potwierdzają, że Winnebago zamieszkiwali teren Green Trickster Makes This World..., s. 7. Bay od ok. 1400 r. Więcej o historii i kulturze Winnebago, 7 P. Radin, Prefatory..., s. X X I V patrz: Ibid., s. 112-117. 8 Ibid., s. 52 [epizod 48]. 9 E. Canetti,M*SB i władza, Czytelnik, Warszawa 1996, s. 440. 4 R Radin, Prefatory Note, [w:] tegoż, The Trickster..., s. X X I V 5 10 Warto przy okazji zwrócić uwagę, że motyw drogi, wędrowania należy do najczęstszych w mitach 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA L . Hyde, Trickster Makes This World..., s. 43. Hyde zwraca uwagę, że jednym z określeń trickstera jest „imitator"; Patrz: Ibid, s. 42. �Aneta Ostaszewska 48 przodków również w obrębie jednej mitolo­ gii. Uosabia stan, w którym nie ma wyraźnego podziału na to, co boskie i nieboskie, ludzkie i zwierzęce. Jego głód, płeć, wędrowanie - to ce­ chy, które explicite nie należą ani do boga, ani do człowieka. Jest kimś, kto potrafi zmieniać wygląd oraz płeć. Trickster posiada zarówno elementy właściwie bóstwom, jak i ludziom/zwierzętom. W niektórych mitologiach bywa utożsamiany z konkretnym totemem: z krukiem, zającem, kojotem oraz pająkiem. Utożsamiany jest ze zwierzętami, którym przypisywane są cechy biegunowe: z jednej strony przebiegłość i spryt, z drugiej zaś - lekkomyślność i głupota. Trickster przedstawiany jest jako istota kie­ rująca się instynktem, która nie ma w zwyczaju myśleć nad konsekwencjami własnych czynów, dlatego uchodzi za istotę niezdolną do refleksji, działającą impulsywnie i bez zastanowienia. Określany jako zmienny, przewrotny i nieprze­ widywalny w zachowaniu, trickster zwiastuje swą obecnością zamęt i chaos. Nazywany szelmą i psotnikiem pada ofiarą własnych trików. Stać go na dobre uczynki, ale równie często oszukuje i bywa oszukiwany, wyśmiewa innych i sam jest wyśmiewany . 11 Typowym elementem postawy trickstera jest prowokacja. Zarówno Hyde, jak i Radin zwra­ cają u w a g ę , że trickster explicite przekracza i zaciera, ale implicite ustala i utrwala społecz­ ne granice. To prowokator, który podważając społeczne tabu - poprzez swoje czyny i za­ 11 Hyde przyjmuje, że trickster jest odkrywcą twórczego kłamstwa. Zobacz, co Hyde pisze o kłamstwie wśród zwierząt: ibid., s. 44-45. 12 Z.W Dudek, Symbolika Trickstera a chrześcijańska, 14 12 13 14 Karl Kerenyi, zastanawiając się nad figurą trickstera, używa porównania do chaosu. Pisze: „Nieporządek należy do całości życia, a trick­ ster jest duchem tego nieporządku ". Według Kerenyiego funkcją mitu o tricksterze (w archa­ icznej społeczności) musiało być równoważenie panującego porządku poprzez dodawanie doń chaosu. Opowieści o tricksterze tworzyć mu­ siały całość, czyniąc możliwym to, co w świecie o niezmiennych, stałych granicach było niedozwolone. W tym świecie trickster, co z kolei podkreśla Hyde, jest figurą poza. wszel­ ką moralnością - trickster nie jest ani moralny, ani niemoralny lecz kimś poza" pomiędzy" kimś kogo nie dotyczy m o r a l n o ś ć Z tego tez powodu tncksterowi przypisywane są cechy 15 16 Albo. Problemy psychologii i kultury", nr 4/98 - 1-4/99, s. 35. 15 duchowość „Albo Albo. Problemy psychologii i kultury", nr 4/98 - 1-4/99, s. 13. 13 chowanie - jednocześnie (nieświadomie) defi­ niuje to, co należy do sfery zakazanej. Zatem wskazuje i pogłębia różnice. Zenon W Dudek pisze o tricksterze jako pośredniku pomiędzy dwiema rzeczywistościami, światem porządku i bezładu: „Figura Trickstera chroni tradycyj­ ną rzeczywistość przed uświadomieniem sobie konieczności radykalnej zmiany. Społeczność może stopniowo oswajać się z nową prawdą i tymczasowo traktować Trickstera niepoważnie, z dystansem" . Celem (niekoniecznie zamierzo­ nym) tej figury jest odkrywanie „[...] wartości tego co słabe chore niezauważone porzucone w cieniu codzienności ". Jednak czyni to przede wszystkim w formie paradoksu i żartu w innym przypadku - stanie się kozłem ofiarnym . K. Kerenyi, The Trickster In Relation To Greek Mythology, [w:] P. Radin, The Trickster..., s. 185. Kerenyi porównuje mity o tricksterze do powieści z życia rozbójników (przywołuje m.in. powieści Franciszka Ibid. Rabelais'go), których celem nigdy nie było pouczanie, ale Jak pisze Dudek, elementarnymi formami wypowiedzi opowiadanie o świetności bohatera. trickstera są: gra, teatr, paradoks oraz metafora. Patrz: 16 Z.W. Dudek, Wymiary i funkcje figury Trickstera, „Albo World..., s. 10. L . Hyde, Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �głupca i błazna, a zatem figur posiadających przyzwolenie na prowokowanie i naruszanie społecznych norm. Trickster może prowokować, ponieważ jego zachowanie odbierane jest w ka­ tegoriach żartu i zabawy. Przez akcentowanie śmiesznych, niedorzecznych cech jego postawy następuje redukcja tej figury do nieszkodliwej rozrywki - trickster uchodzi za tego, który bawi i rozśmiesza publiczność. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA Mity o tricksterze: Winnebago Po tym ogólnym wstępie proponuję teraz przejść do prezentacji wybranych mitów o trick­ sterze. Korzystać będę ze studium Paula Radina. Skoncentruję się na typowych cechach dla tej fi­ gury, a do takich zaliczam: zdolność trickstera do przemiany, jego ambiwalentną postawę moral­ ną oraz problematyczną seksualność. Jak pisze �Aneta Ostaszewska 50 Radin, w przypadku mitów o tricksterze ważny wątek poświęcony jest procesowi jego przemiany i samopoznania, symbolizowany - przez motyw wędrówki po świecie. Przedstawię zatem stresz­ czenie epizodów, w których opisane są etapy transformacji trickstera. Rozpocznę od mitów, w których trickster po raz pierwszy odnosi się do siebie, wymawiając własne imię . Wakdjunkaga spotyka bizona, zwodzi go i zabija, a następnie zdejmuje z niego skórę. Wszystkie te czynności wykonuje tylko jedną, prawą ręką. Kiedy jego lewa ręka chwyta mięso bizona, prawa natychmiast próbuje je wyrwać. „Oddaj! To moje! " - krzyczy Wakdjunkaga. „Inaczej potnę cię na kawałki!" - grozi sam sobie. Obie ręce zaczynają się kłócić i wyrywać mięso. Następnie prawa ręka kaleczy głęboko lewe ramię. Dopiero kiedy ręka krwawi, trick­ ster uświadamia sobie, że sam sobie sprawił ten ból. ledyne na co się wtedy zdobywa to okrzyk: „Dlaczego to zrobiłem?" . 17 18 19 20 Trickster odwiedza pewnego człowieka, ojca czwórki dzieci. Dowiaduje się, że karmienie dzieci odbywa się w określony sposób i tylko o ściśle wyznaczonych porach. Jeżeli któraś z reguł zostaje złamana, dzieci umierają. Trick­ ster uprasza człowieka, zwracając się do niego „bracie" , aby ten pozwolił mu zaopiekować się dwojgiem z jego potomstwa. Zabiera dzieci w dalszą podróż. Wie jednak, że jeśli złamie za­ sady opieki nad nimi - ich ojciec będzie go ści­ gać i zabije. Niestety, wskutek łakomstwa trick­ ster zapomina o przestrzeganiu reguł - karmi dzieci o nieodpowiedniej porze wskutek czego 21 Y I Y > & umierają. W ten sposób ściąga na siebie zemstę 17 W społeczności Winnebago człowiek nie istnieje oficjalnie, dopóki nie ma imienia. Patrz: P. Radin, The Trickster..., s. 134-135. l% Ibid., s. 8 [epizod 5]. ich ojca. Udaje mu się ujść z życiem wyłącznie dlatego, że decyduje się opuścić świat. Skacze do oceanu. Pływając w poszukiwaniu jakiegokol­ wiek brzegu, trickster mija różne gatunki ryb, jednak na pytanie o brzeg otrzymuje trzykrotnie tę samą odpowiedź - brzeg jest niedaleko. Nie zdaje sobie sprawy, że cały czas płynie wzdłuż brzegu. Będąc j u ż na lądzie, z a u w a ż a po drugiej stronie brzegu cień, który bierze za człowieka wskazującego palcem w jego kierunku. Pyta zatem: „Bracie, na co wskazujesz?" . Kiedy nie otrzymuje żadnej odpowiedzi, postanawia naśladować postawę postaci drugiej strony brzegu rzucając wyzwanie - kto dłuzei wytrzy­ ma stoiac nieruchomo w ieden nozycii Po kil ku godzinach kiedy ogarnia go głód rezygnuie z bezcelowe^ zakładu Przyblizaiać sie zaś do taiemniczepo obiektu z a u w a ż a ze tym co brał za człowieka iest nniak drzewa z wystaiaca pałez i a Mówi wtedy do siebie To dlatego ludzie n a z ™ mnie Wakdmnkapa plunięć ,eden Mają rację" . ' 22 - 23 Głodny Wakdjunkaga zauważa nad jeziorem stado kaczek i postanawia na nie zapolować. Robi małą paczkę, którą zakłada na plecy. Jego poczy­ naniom przyglądają się zaciekawione kaczki. Trzykrotnie pytają trickstera: „Co masz w pacz­ ce?" . Dopiero za czwartym razem otrzymują odpowiedź: „To moje piosenki. Mój żołądek jest wypełniony smutnymi pieśniami. Niektóre z nich tak mi ciążyły na żołądku, że musiałem je zarzucić na plecy. Podczas mojej wędrówki nie spotkałem nikogo, komu mógłbym zaśpiewać moje pieśni, a kto mógłby dla mnie zatańczyć. A nie śpiewałem od bardzo dawna ". Trickster 24 25 21 Podczas swojej wędrówki Wakdjunkaga do napotkanych po drodze przedmiotów i postaci zwraca się „bracie", „siostro". 22 Ibid., s. 13 [epizod 11]. 19 Ibid. 23 Ibid., s. 14. 20 Ibid. 24 Ibid., s. 14-15 [epizod 12]. 25 Ibid. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Figura trickstera 51 zwabia kaczki, które zgadzają się zatańczyć przy akompaniamencie jego pieśni. Wakdjunkaga buduje szałas. Gdy zaczyna śpiewać, ptaki roz­ poczynają swój taniec. Ponieważ tańczą z za­ mkniętymi oczyma (co ma je uchronić przed zaczerwienieniem oczu) wpadają w pułapkę. Kiedy bowiem tańczą, trickster porywa je po­ jedynczo, a następnie dusi. Jedna z nich, sły¬ sząc dźwięk „Quack!", otwiera oczy i widzi, jak trickster ściska za gardło inną kaczkę. Krzykiem ostrzega swe siostry. Jednak tylko niektórym udaje się uciec pozostałe kończą żywot nabite na kije piekąc sie w popiele. Trickster czekając aż mięso się upiecze, zasypia. Czuwanie nad piekącymi się kaczkami powierza zaś własnemu odbytowi zwracając się do niego mój bracie" Ten iednak me wvwiazuie sie z powierzonego zadania Pobliskie lisv które zweszvlv oozvwienie kradną mięso akiie na których wcześmei niekłv sie kaczki chowaia z nowrotem w noniół tak bv Wakdinnka^a niczego nie zanwazvł 7a - niedonilnowanie KaczeK kaczek trifkster no przeuuuze nrzehndze iiieuopiiiiowaiiie iricKsier po nin postanawia nostanawia ukarać odhvt nrzvnieka mu imarac własnv wiasny ouuyi, przypieKa\c\c ero ro77ar7nnvni ooriipm T^ipHv 1117 nip mnyp I n i S ^ ' w J u ? »26. t samo pytanie x zywająmniewaKOjunKaga. po]awi się ]eszcze kilkakrotnie. Z przedstawionych epizodów wynika, że trickster stopniowo zdobywa samoświadomość. Jego przemiana rozpoczyna się od całkowitej nieświadomości własnego ciała. Początkowo nie identyfikuje się z nim, wydaje się pozbawiony jakiejkolwiek tożsamości, nie wie, kim jest, gdzie się zaczyna jego ciało. Uczy się, że zarówno jego prawa ręka, jak i lewa należą do niego, że można używać obydwu. Odczuwa na własnej skórze, że również odbyt jest częścią ciała i nie może być traktowany jako coś niezależnego. Odkrywa, dlaczego został nazwany Wakdjunkaga. Tym, czego jeszcze nie potrafi, to ponosić odpowie­ dzialność za własne czyny. Nadal wydaje mu się, że to świat, inni ludzie lub istoty decydują o jego zachowaniu. Trickster przedstawiony jest jako istota o nie­ poskromionym apetycie, ukierunkowana na zaspokojenie głodu fizjologicznego. To ktoś nieustannie głodny, łakomy, nieznający umia­ ru. Jego egzystencja zogniskowana jest wokół podstawowych potrzeb fizjologicznych. Jednak za niepohamowanym głodem trickstera kryje się coś więcej - głód ten bowiem ujawnia jego potrzebę do ciągłego pomnażania i wzrastania. Trickster nigdy nie jest zaspokojony . 27 Warto zwrócić uwagę, że do tego momentu nie pojawiają się informacje o wyglądzie trick­ stera. Być może spowodowane jest to tym, że dopiero teraz trickster przeobraża się z pier­ wotnie nieznanej i nieświadomej formy w kon­ kretną postać. Dopiero kiedy zdaje sobie sprawę z własnego ciała, kiedy je odkrywa, to ciało zdaje się nabierać kształtów przypominających ludz­ ką sylwetkę. Również dopiero teraz pojawia się pierwsza wzmianka o genitaliach i seksualności trickstera. Wakdjunkaga ma w zwyczaju nosić genitalia na plecach, w specjalnym pudełku. Początkowo jest nieświadomy swojej seksualności. Reakcje własnego ciała komentuje w jednym z epizo­ dów: „To zawsze mi się przytrafia" . Kiedy ob­ serwuje córkę wodza kąpiącą się w jeziorze, po­ stanawia: „To jest odpowiedni czas na zbliżenie seksualne" . Wysyła swój penis, pod wodą, do młodej kobiety. Ogromnych rozmiarów genitalia wystraszają jednak towarzyszące córce wodza dziewczęta, wskutek cze^o inicjacja seksualna trickstera zostaje przerwana 28 29 Problematyka płci i seksualności należy do najbardziej kluczowych motywów całego cyklu 26 Ibid., s. 18 [epizod 14]. 28 P. Radin, The Trickster..., s. 18-19 [epizod 15]. 27 Zob. analizę Hyde'a na temat źródeł apetytu trickstera: 29 Ibid., s. 19-20 [epizod 16]. ibid. (Slipping the Trap of Appetite), s. 18-38. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �52 mitów o tricksterze. Wśród opowieści przytacza­ nych przez Radina znajduje się epizod, w któ­ rym trickster przemienia się w kobietę. Podczas wędrówki, kiedy przychodzi zima i kończy się pożywienie, Wakdjunkaga udaje się do wioski i pod postacią kobiety poślubia syna wodza (później rodzi mu dzieci), w ten sposób chro­ ni się przed zimą i brakiem pożywienia. Radin wskazuje, że wątek przemiany płci pojawia się również w innych mitologiach Indian północ­ noamerykańskich i bywa różnie interpretowany. Zmiana płci trickstera często jest traktowana jako zabawa, żart, na który trickster pozwala sobie, będąc kimś, komu z definicji nie jest przy— pisana konkretna postać i płeć Tb trik który ma p o k a z a ć jak daleko trickster-transeresor może posunąćsię w przekraczaniu społeczno obycza jowycheranic- iakie uświęcone zasady iest gotów złamać. Jednak przemianę trickstera w kobietę można również interpretować iako Dróbe zemsty za obelgi iakich doznawał nodczas wcześnie/ szvch wędrówek i konfrontacji z ludźmi i zwier7Ptami W t v m knnkrptrwm mirip n n r h n d 7 a r v m od Winnehiao naiwaznLszvm rnntvwPm dla Vt't ó r e g o tricKster t •k t K • • piec \'VKKomety, t'' jestt przyjmuje chęć zdobycia pożywienia i przetrwania zimy. 3 0 Mimo że trickster pozbawiony jest konkretnej Aneta Ostaszewska Jednocześnie, jak zauważa Radin, transformacja płciowa to ważna część edukacji seksualnej trick­ stera. Rozpoczyna się ona od rozróżnienia oby­ dwu płci. Dotychczas trickster był istotą o nie do końca ukształtowanej formie, istotą uzależnioną od instynktu i żyjącą tak, jakby każda część jego ciała funkcjonowała oddzielnie i niezależnie od siebie. Teraz poznaje, czym obie płcie różnią się od siebie i do czego służą ich genitalia . W edukacji seksualnej trickstera istotną rolę odgrywają zwierzęta. Pręgowiec, naśmiewając się z Wakdjunkagi, podpowiada mu, gdzie geni­ talia powinny być umiejscowione: „Czy to twój penis, który nosisz na plecach?" - pyta. Trick­ ster, mimo zakłopotania, stosuje się do wska­ zówek pręgowca . Przyjmuje postać zbliżoną wyglądem do człowieka. 30 31 32 Tradycje europejskie a trickster Karl Kerenyi traktuje epizody dotyczące sek­ sualności trickstera jako wyraz jego emancypacji. Pisze: „Fallus jest jego alter ego" . Porównuje trickstera do greckiego Hermesa, który bywa przedstawiany właśnie w postaci fallusa . Opie­ kun kupców, patron złodziei i magów, podobnie 33 34 wspaniałego organu mnie pozbawiłeś!" - rozpacza tożsamości, to jednak w mitach przytaczanych zarówno trickster, a następnie z pozostałości po genitaliach tworzy przez Hydea, jak i Radina, najczęściej występuje rośliny, które mają służyć człowiekowi, m.in. konwalie, w postaci męskiej. O kobietach tricksterach patrz: L . Hyde, lilie, karczochy i ryż. Rozstaje się również z pudełkiem, Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This World..., s. 8. w którym wcześniej nosił genitalia. Patrz: Ibid. 31 P. Radin, The Trickster..., s. 38-39 [epizod 38]. 3 3 32 Jednak przyjmuje te rady z niechęcią. Atakuje Mythology, [w:] P. Radin, The Trickster..., s. 182. K. Kerenyi, The Trickster In Relation To Greek penisem pręgowca - chce w ten sposób ukarać zwierzę 3 4 za ingerencję w jego seksualność. Pręgowiec skrywa pudełko trickstera. W jednej z opowieści Klemensa Zagadką dla Kerenyiego pozostaje jednak tajemnicze się w dziupli, którą trickster penetruje swym dużych z Aleksandrii dotyczącej Macedonian Cabiri, Kerenyi rozmiarów penisem. I m dalej ucieka pręgowiec, tym odnajduje przykład czczenia Dionizosa, polegający bardziej rozciągają i wydłużają się genitalia trickstera. na składaniu w ofierze fallusa przynoszonego „Ho!" - krzyczy nagle i pośpiesznie wyciąga z dziupli w specjalnym pudełku. Zwyczaj ten rozpowszechnił swój penis. „Mój, cóż za haniebny uraz mi poczyniłeś!" się pośród Etrusków, znany był także w Azji Mniejszej. - woła. Pręgowiec odgryzł mu genitalia - po dużych Zastanawiające pozostaje to, że sam Dionizos nigdy nie rozmiarów penisie został tylko fragment. „Cóż za był przedstawiany w postaci fallusa. Ibid., s. 182-183. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Figura trickstera 53 jak trickster Winnebago, jest kimś pomiędzy, nie bóg, ale i nie człowiek, posłaniec i strażnik światów Z postacią trickstera łączy Hermesa także skłonność do oszukiwania i błaznowania. O swo­ jej tricksterowskiej (łotrzykowskiej) naturze grecki bohater daje znać j u ż pierwszego dnia ży­ cia: kradnie Apollinowi bydło i tworzy lirę, dzię­ ki której łagodzi gniew boga i zatrzymuje jego zwierzęta. Trickster jednak nie tylko oszukuje i zwodzi innych, ale również sam bywa oszuki¬ wany i nierzadko pada ofiarą zarówno swoich, jak i czyichś żartów. Kerenyi zwraca uwagę na paralelę występującą pomiędzy oszukiwaniem i głupotą. Te dwie cechy zdaniem wsze idą ze sobą w parze W przypadku zaś f i trickstera mitologiczny motyw oszukiwania jest pierwszy i najważniejszy. Pod tym względem na przykład Prometeusz który okłamuie Zeusa może być spokrewniony z tncksterem. Ciekawe pytania wysuwa Kerenyi, rozważa­ jąc epizod o walce lewej ręki z prawą. Zastana­ wia się, czy Prometeusz i jego brat Epimeteusz nie byli pierwotnie jedną dualistyczną istotą, podobną do trickstera . W opowieści o walce rąk Kerenyi dostrzega nie tyle przejaw głupoty czy brak elementarnej świadomości trickstera co do własnego ciała, ale charakterystyczny dla tej figury element autoironii. „Czy to nie jest tak pyta Kerenyi - że trickster z premedytacją robi to, co robi, odgrywa krwawą scenę aby wzbudzić śmiech?" . Czy trickster nie pełni „tradycyjnej" roli błazna? - to drugie, właściwie retoryczne pytanie, które natychmiast się pojawia. 35 36 Według Kerćnyiego „coś" z trickstera mają w sobie również historyjki o życiu rozbójników i łobuzów, jakie przetrwały od czasów Petroniusza, a których rozkwit nastąpił wraz z twór­ czością Franciszka Rabelais'ego . Ciekawe, że celem tych historii nie było nigdy pouczanie, lecz opowiadanie o świetności bohatera. Inną ważną właściwością tego typu opowieści była tzw. dra­ styczna rozrywka — przemoc zawsze stanowiła ich nieodłączny element. 37 W mitologii nordyckiej negatywne cechy trickstera uosabia Loki, demoniczny i złośliwy bóg zniszczenia, śmierci i oszustwa. To jemu jak piszą Lewis Hyde i René Girard - przy­ pisywana jest odpowiedzialność za śmierć Baldra, boga piękna, dobra i światła. Niezdolny do przemocy i przez wszystkich kochany, Baldr był bogiem bez wad, właściwie przeciwieństwem Lokiego. Pewnego dnia zaczęły nękać go sny o własnej śmierci. Wtedy jego matka, by uchro­ nić syna, zaklęła wszystkie byty - oprócz jemioły - żeby nie stały się przyczyną jego śmierci. Kiedy towarzysze zabaw na wszelkie możliwe sposoby próbowali razić iego ciało żaden cios nie był w stanie mu zaszkodzić. Jednak kiedy zjawia się Loki i w reke Hotera niewidomego brata Baldra wkłada gałązkę jemioły jej dotknięcie zabija go' Loki winny śmierci dobrego bosa zostaie orzy ' kuty'do skały ^dzie za kare na i e twarz nada jad węża znajdującego się nad nim . 38 39 TO 40 Choć w niektórych mitologiach trickster ucho­ dzi explicite za sprawcę zła na świecie, to dopie­ ro wraz z rozpowszechnianiem chrześcijaństwa utożsamiony został z szatanem i kusicielem . 41 35 Ibid., s. 180-181. 38 L . Hyde, Trickster Makes This World, s. 101. 36 Ibid., s. 181. 3 9 R. Girard, Kozioł 37 Ibid., s. 175. Michail Bachtin pisze, że właśnie w powieściach Rabelais'ego ambiwalentny śmiech ofiarny, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1987, s. 100-104. 40 L . Hyde, Trickster..., i. 102. (właściwy tricksterowi) osiągnął punkt kulminacyjny. 41 Trickster własnym przykładem nauczył ludzi postę­ Patrz: M . Bachtin, Twórczość pować nieuczciwie: kłamać, kraść, wykorzystywać innych Franciszka Rabelais'ego a kultura ludowa średniowiecza i renesansu, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975, s. 173. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA itd. Patrz, co na temat interpretacji mitu przez Winnebago pisze Radin: P. Radin, The Trickster, op.cit., s. 149. �54 Aneta Ostaszewska Na konotacje figury trickstera z ludowym wize­ runkiem średniowiecznego diabła zwraca uwagę Carl G. Jung. Diabeł w średniowiecznych opi­ sach ludowych przedstawiany był jako „prostak" i „błazen". Określany jako simiadei, czyli „małpa Boga", uchodził za istotę złośliwą, skorą do pła­ tania ludziom psikusów, sprowadzającą ich na złą drogę . Najważniejszy motyw tricksterowski Jung odnajduje w opisach średniowiecznych karnawałów. W średniowieczu w pierwszy dzień nowego roku we francuskich kościołach obcho­ dzono święto, w którym uczestniczyli klerycy, dzieci i diakoni. Wybierano wówczas biskupa dzieci, który przebrany w papieski płaszcz skła­ dał oficialna wizytę w pałacu arcybiskupa Pod koniec X I I wieku zwyczai ten przybrał formę festum stultorum czyli święta głupców Jung podaje ze w raporcie z 1198 roku znalazła się notatka według którei podczas święta obrzezania (Feast ofCircumcision.obchodzonego na noczat ku nowego roku w katedrze Notre Dame zostało popełnionych tyle nikczemnych i wstydliwych 42 43 ^ v n ó w ze święte mieisce zostało zbezczeszczone nJtvlk'o nr. J . n r o ś i *artv ale n r . e . n a l a n i e me tyiKo przez sprośne żarty, przez przelanie Krwi M i m o nawoływań papieży. m . i n . I n n o c e n ­ tego n r , ao opamiętania się i n a r z u c e n i a „zartow i szaleństwa, Które roDią z Kleru posmiewisKo C G. Jung, On The Psychology OfThe Trickster Figurę, s. 194-195. 43 44 45 45 46 Zdaniem Junga archetyp trickstera jest wciąż obecny: przypisywanie złośliwych intencji przed­ miotom, mówienie o „chochlikach", popełnia­ nych „gafach" - to wszystko są motywy tricksterowskie, dla Junga jednoznaczne z archetypem „Cienia" . Mity o tricksterze przedstawiają zatem nie tylko odległą przeszłość, ale także teraźniej­ szość każdego człowieka. Mogą być odczytywa­ ne i wciąż interpretowane na nowo. Paul Radin pisze: „To właśnie stanowi o uniwersalnym uro­ ku figury trickstera, który stał się wszystkim - bó­ stwem, zwierzęciem, ludzką istotą, bohaterem, bufonem, błaznem. Kimś, kto był przed dobrem i złem. Śmiejąc się z niego, śmiejemy się z sie­ bie, a to, co spotyka jego, spotyka nas" . Warto o tym pamiętać. 47 4 7 Jung pisze, że „Cień" (czyli trickster) jest czymś na wzór błędu, faux pas, który zapisywany jest jako wada Ibid., s. 196-197. naszej świadomości. Nasz osobisty „Cień" jest pochodnym Ibid. tego zbiorczego archetypu. Pęka od uderzenia cywilizacji, Święto osia traktowano jako błazeńskie wspomnienie zostawiając ślady w folklorze, a te często trudno jest ucieczki Świętej Rodziny do Egiptu. Patrz: Ibid., s. 198. 4 6 44 48 zwyczaj.obchodzenia święta przetrwał do A V wieku. Kościół nadal nawoływał do porzucenia 42 niemoralnych praktyk, w których „[...] nawet księża i klerycy biorą udział i podczas których wy­ biera się arcybiskupa, biskupa lub papieża, który nazywany jest papieżem głupców" (fatuorum papam). Motyw tricksterowski odnaleźć m o ż ­ na również w obchodzonym w średniowiecznej Francji święcie festum asinarium (święto osła) . Głównym bohaterem był osioł, a procesja z jego udziałem przechodziła przez kościół. Po zakoń­ czeniu każdej części mszy kongregacja wiernych wydawała z siebie odgłosy przypominające ryki osła . Jung przywołuje XI-wieczną notatkę, w której czytamy: rozpoznać. Współczesny człowiek nie podejrzewa nawet, że to jego własny, głęboko ukryty „Cień" może być tą siłą „Na zakończenie mszy zamiast słów: ite missa est, ksiądz płatającą figle. ryczał trzykrotnie, a kongregacja zamiast słów: Deo 48 P. Radin, The Trickster..., op.cit., s. 168-169. gratias, odpowiadała również trzykrotnie Y-a" (Jung przypomina, że bóg Żydów był wulgarnie wyobrażany jako osioł); Patrz: Ibid. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13ad73694f5548dc93bc68a963ae8670.pdf 86f2916cef052a210c0f50024b15be7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5576 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5185 Title A name given to the resource Fitzcarraldo/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne s.48-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Karwat, Artur Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Borys Malkin jest etnografem i entomologiem, podróżnikiem i fotografem, naukowcem i kolekcjonerem. Przez ponad czterdzieści lat (1953-1 994) intensywnie podróżował, gromadząc na zlecenie muzeów i uniwersytetów kolekcje etnograficzne i entomologiczne. Stworzył zbiory obiektów etnograficznych liczące około 15 000 egzemplarzy. Badał kultury 42 różnych społeczności Ameryki Południowej. Na 40 000 klisz fotograficznych utrwalił sceny z życia tubylców obu Ameryk oraz nakręcił kilkanaście filmów dokumentalnych. Jest jednym z ostatnich dwudziestowiecznych kolekcjonerów działających w Ameryce Południowej. Jego badania mają szczególną wartość, ponieważ pracował w trakcie wielkich przemian kulturowych, które nieodwracalnie zmieniły charakter tubylczych społeczności. W Polsce jego zbiory etnograficzne można oglądać w muzeach w Krakowie, Poznaniu, Wrocławiu, Warszawie i Szczecinie. �Z Borysem Malkinem rozmawia Artur Karwat Panie Borysie, kiedy czytałem Pana biografię, przypomniała mi się historia o pewnym szama­ nie Nawaho. Był on skarbnicę wiedzy swojego płemiema, znał mnóstwo rozbudowanych, wie­ lowątkowych mitów, rytuały i pieśni. Pytany o wybór swego następcy, stwierdził, że nie sposób już znaleźć odpowiedniego ucznia zdolnego to wszystko zapamiętać. Pamięć i pewna wrażliwość zabijane sę przez inny rodzaj wiedzy - szkolny. Pan często zmieniał gimnazja i nie był Pan pry­ musem. Ale sędzęcpo Pana osięgnięciach, szkoła nie zdołała zatrzeć w Panu prawdziwej pasji. Nigdy nie zależało mi na zbieraniu stopni. Je­ żeli jednak mnie coś zainteresowało, to dostawa­ łem dobre oceny. Na ogół było jednak inaczej. A co Pana interesowało najbardziej? Podróże. Namiętnie oglądałem i przeryso­ wywałem mapy, na których Polska była zawsze większa n i ż w rzeczywistości. Dyrektor mojego gimnazjum dostrzegł także moje wyjątkowe za­ interesowanie przyrodą i podsuwał mi do czyta­ nia odpowiednią literaturę. Wtedy też zacząłem zbierać i kolekcjonować owady. Skupił się Pan bezkompromisowo na kilku rze­ czach, które interesowały Pana najbardziej, i po­ płynął Pan przez życie wiedziony pasję. Skęd ona się wzięła? Czy to zasługa wychowania, rodzi­ ny? Robię to, co lubię. W mojej rodzinie nikt nie miał tak egzotycznych zainteresowań. Mój oj­ ciec swego czasu dużo fotografował, ale można powiedzieć, że pierwszym mistrzem był mój nauczyciel Tennenbaum - to on zaraził mnie miłością do owadów. Dużo później znalazłem poparcie dla swoich zainteresowań etnozoologicznych na uczelni w USA. Wydawałem się W) PD08 BARBARZYŃCA 49 do nich szczególnie predestynowany z powodu znajomości przyrody i etnografii, choć nikt po­ czątkowo nie chciał prowadzić takich badań. Przeniosłem się do Minneapolis. Tam zaczęła się moja czterdziestoletnia podróż. Nim jednakzaczęłPan pracować jako wykładow­ ca w Minneapolis, spędził Pan rok zachodniej Afryce. w Do Afryki wybrałem się z moim przyjacielem z Nigerii, którego poznałem w Londynie. Zbie­ rałem owady i robiłem zdjęcia. Potem podróżował Pan po zachodnich Stanach. Pracowałem wtedy na uniwersytecie w sta­ nie Waszyngton. Miałem być inkubatorem dla świeżo wyklutych magistrów i zostać na uczelni. Wolałem jednak podróżować. Mojej pani pro­ fesor powiedziałem, że nie znoszę zimna, więc muszę podróżować. Przemierzaliśmy Góry Ska­ liste. Przede wszystkim skupiliśmy się na wulka­ nicznych Górach Kaskadowych zamieszkałych przez białych osadników i tubylców. Raczej nie odwiedzaliśmy indiańskich rezerwatów. To była wyprawa przyrodnicza - zbieraliśmy owady. Jeździliśmy ambulansem z demobilu. Mieli­ śmy duże zniżki na benzynę jako pracownicy uniwersytetu. Potem dostałem grant z mojego zakładu na pierwsze poważne badania etnogra­ ficzne. Udałem się do Indian Seri mieszkających na Półwyspie Kalifornijskim w Meksyku. Był Pan wtedy niedoświadczonym Jak Pan sobie radził? naukowcem. Było to prostsze, bo nie spodziewałem się, że ci Indianie będą mnie kochać. Zdarzało się, że ktoś był niezadowolony, nie chciał rozma­ wiać. Wtedy ja odpowiadałem tym samym - nie �Wywiad 50 chcesz, nie musisz. Mieliśmy takich kolegów, którzy prowadzili fatalne badania w terenie. Gdy któryś z Indian, w ich mniemaniu, źle się zachował, od razu tracili ducha. Mnie to nie ruszało. Miałem j u ż w końcu za sobą jakiś etap w wojsku. w skrzyniach i podzielone, aby można było je racjonować. Często wracałem też do tych sa­ mych plemion, ponieważ zaprzyjaźniałem się z Indianami. Wtedy oni prosili mnie, żebym przywiózł jakieś konkretne rzeczy, najczęściej broń i haczyki na ryby. Oni, w zamian, dostar­ czali m i eksponaty. Prowadziłem po części han­ del wymienny. Tutaj Borys Malkin zamilkł na chwilę, przy­ mknął oczy i powiedział: Listen you guys! Re¬ member, you are in the army now. We will make Pana mieszkanie nie przypomina muzeum, choć you a grown up man. You play bali with us, we można by się tego spodziewać. play bali with you. Nie zbierałem eksponatów dla siebie, robiłem prezenty innym. We wszystkich armiach świata mówię to samo. Tak. Poza tym pracowałem wcześniej w naj­ większej stoczni w Stanach. Po tej pracy i po służbie w wojsku nie miałem problemów z ba­ daniami w terenie. Byłem też starszy i bardziej doświadczony od moich kolegów. W jaki sposób organizował Pan swoje podróże? Nawiązywałem kontakt i współpracowałem z rozmaitymi instytucjami. Szczególnie czę­ sto wyjeżdżałem na zlecenie Muzeum Historii Naturalnej w Chicago, bo przyjaźniłem się tam z kustoszem. Wybierałem teren i plemię, któ­ re mnie interesowało. Sugerowałem miejsce, w które chcę pojechać. Dostawałem fundusze i udawałem się w teren. To zawsze odbywało się w ten sposób. Bardzo rzadko narzucano mi - za moją zgodą oczywiście - inne plemię niż to, któ­ re ja miałem w głowie. Podróżował Pan zawsze z ogromnym wracał Pan ze zbiorami. Jak to wyglądało ny technicznej? bagażem, od stro­ Dlaczego dziś niewielu ludzi poświęca się tak drobiazgowemu i pracochłonnemu kolekcjoner­ stwu? Istnieją nadmierne ułatwienia. Można dalej jeździć, ale wszystkie potrzebne elementy zała­ twia się na odległość, bez wysiłku. Zmienia się charakter takiej pracy. Czy może Pan powiedzieć kiem pracowitym? o sobie, że jest człowie­ Nie. Jak to możliwe, skoro z taty sumiennością rannością przez tyle lat jeździł Pan po i kolekcjonował? Jak to inaczej nazwać? i sta­ świecie Jestem leniwy. Przez czterdzieści owadowi lat zebrał Pan milion sztuk Owady są małe i bardzo liczne. Wynajmowałem ludzi i płaciłem za transport. Wszystkie zbiory przywoziłem do laboratorium w zakładzie. Sprzęt, żywność były zapakowane Do tego ogromne zbiory etnograficzne wśród lu­ dów, których część zdążyła już do tejpory zniknąć. BARBARZYŃCA nn �Z Borysem Malkinem rozmawia Artur Karwat Tak, to prawda, zniknęły one albo zamieniły się w lumpenproletariat dżungli. O Indianach mówi się, że są cywilizowani, kiedy noszą na sobie cuchnący i postrzępiony podkoszulek. Oni w większości pragną czerpać z osiągnięć naszej cywilizacji, nie chcą być izolowani. Czy kiedykolwiek był Pan turystę? 51 odpowiada angielski charakter. Drugie to Sao Paulo, Rzeczywiście, to dwa zupełnie nieprzystające siebie miejsca. Wiem również, że jest Pan snikiem opery. Kolejne przeciwieństwo? do miło- Opera i podróże, wbrew pozorom, nie są od siebie tak odlegle. Muzyka to też podróż. W najprostszym rozumieniu tego słowa - nie. Czy jest Pan niespełnionym Dziś coraz łatwiej jest podróżować, ale mam wra­ żenie, że coraz mniej rozumiemy miejsca i ludzi, do których się udajemy. Czy zgodzi się Pan, ze jest to jakiś paradoks? Tak. Pomiędzy turystą a tubylcem wytwarza się przepaść wynikająca z samej sytuacji. W zor­ ganizowanej grupie zaczynamy bardziej inte­ resować się sobą n i ż otoczeniem. Z tym wiąże się moja krytyczna ocena Margaret Mead, która uważała, że trzeba badać, podróżując grupami, żeby obserwacjami wzajemnie zapładniać swoje umysły. Ja wolę podróżować sam, bo wtedy za­ mieniam się w słuch i wzrok. Widział Pan wiele ciekawych miejsc. Jeśli mógłby Pan wybrać, to gdzie chciałby Pan mieszkać? Mam dwa ulubione miejsca, kompletnie przeciwstawne. Jedno to Anglia, pomimo mo­ jej niechęci do wilgotnego zimna. Bardzo mi {]{){]) P D 0 8 BARBARZYŃCA śpiewakiem? Kiedy mieszkałem przed wojną w Polsce, dochodziły nas słuchy, że mamy krewną, która zrobiła fenomenalną karierę w Ameryce. Trak­ towałem to jako plotkę, ale kiedy się tam zjawi­ łem, niebawem poznałem tę niezwykłą osobę. Była śpiewaczką operową. Kocham m u z y k ę , więc bardzo często spotykaliśmy się na przed­ stawieniach, na które mnie zapraszała. Mówiła, że mam dobry głos, zaproponowała mi grant i studia muzyczne. Miałem zostać tenorem li¬ rycznym. Kto wie, kim byłbym dzisiaj ? Ale od­ mówiłem, jakoś mi to nie odpowiadało, wolałem podróżować... Przypomina mi to historię Herzoga i jego film Fitzcarraldo. Może występowałby Pan w operze w Manaus, w środku dżungli? Odwiedziłem kiedyś to miejsce, ale wątpię, że mógłbym tam śpiewać. �52 Wywiad 19 1 7 - r o d z i się w Witebsku, na terenie dzisiejszej Biatorusi 19 I 8 - jego rodzina przenosi się do Warszawy 1938 - w y j e ż d ż a do Nowego Jorku 1941 - uczęszcza do szkoty zawodowej w Oregonie 1941 - University of Oregon 1942 - otrzymuje obywatelstwo a m e r y k a ń s k i e 1942 - rozpoczyna czteroletnią stuzbę w o j s k o w ą na terenie Australii i Oceanii 1946-University of Oregon 1947 - Londyn, University College 1948 - w y j e ż d ż a na rok do Afryki 1949 - University of Washington 1952 - p o d r ó ż u j e po zachodnich stanach USA 1953 - rozpoczyna badania w ś r ó d Indian Sen i 40-letnią p o d r ó ż 1957 - otrzymuje stanowisko w y k ł a d o w c y w University of Minnesota 1994 - prowadzi badania w Paragwaju W 2007 roku ukazała się książka Odchodzący świat, d o k u m e n t u j ą c a p o d r ó ż e Borysa Malkina. BARBARZYŃCA E(1E| PD08 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe5f28f8bacd9bf113207303f3224991.pdf fefd467bc28876820f82c870250ae7d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5605 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5211 Title A name given to the resource Głodomór w krainie pieczonych gołąbków/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.34-45 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubat, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Kubat doktorantka Wydziału Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie ukończyła gender studies oraz etnologię i antropologię kulturową. Absolwentka studiów I p o d y p l o m o w y c h z zakresu zarządzania projektami i funduszami UE. Obecnie zajmuje | się pozyskiwaniem środków na działalność organizacji pozarządowych. Głodomór w krainie pieczonych gołąbków - o k u l t u r o w y c h znaczeniach j e d z e n i a D ostarczanie składników pokarmowych to najbardziej podstawowa i oczywista funkcja jedzenia, a w potocznym rozu­ mieniu odżywianie się jest czynnością natural­ ną. Szeregi znaczeń wykraczających poza sferę związaną z fizjologią przenoszą jednak banalną czynność spożywania w szerszy system komuni­ kacji : „Jedzenie jest czymś więcej n i ż odżywką [...], jego wytwarzanie, przygotowywanie i kon­ sumowanie stwarzają rytuały i zachowania ma­ giczne, w miarę jak czynność jedzenia staje się aktem irracjonalnym albo nadracjonalnym" . 1 2 Obfitość jedzenia to nieodzowny element ziemskiego raju . Dostarczanie czy obdarowy3 1 Por. B. Bednarek, Kwalifikatory uczty. Przyczynek do sympozjologii, [w:] P. Kowalski (red.), Oczywisty urok wanie pożywieniem ma być demonstracją uczuć, sympatii, oznaką bliskości: „Ciężkie, słodkie po­ karmy kojarzą się z miłością, troskliwością i cie­ płem. W wyobraźni babunie i przyjęcia wiążą się z ciasteczkami i tortami, nie z marchewką. Stra­ wa uczuciowa jest związana ze strawą w sensie fizycznym" . Jedzenie łączy się z matczyną opie­ ką, spożywanie przez osobę obdarowaną sym­ bolizuje wzajemność: „Zaopatrzenie w żyw­ ność jest w naszej kulturze podstawową oznaką troski, dzielenie się jedzeniem podczas posiłku uważane jest za jedną z głównych form kontak­ tu społecznego. Nakaz kulturowy nakłada na matkę obowiązek zapewnienia wystarczających 4 historia jedzenia, tłum. M . Ryńska, Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2003, s. 15. biesiadowania, Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki 3 Ibid., s. 189. Wrocławskiej, Wrocław 1998, s. 10-11. 4 M . Pipher, Ocalić 2 F. Fernandez-Armesto, Wokół tysiąca stołów, czyli Ofelię, tłum. B. Horosiewicz, Media Rodzina, Poznań 1998, s. 223. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków 35 ilości jedzenia, a na jej kochająca córkę czy syna obowiązek spożycia tego pokarmu" . Jedzenie może wywoływać skojarzenia z uro­ czystą atmosferą, radosnymi wydarzeniami, aurą spokoju i odprężenia. Odwieczna idea biesia­ dowania, gdzie dzielenie się jedzeniem ma być podstawową formą wymiany darów i głównym spoiwem wspólnoty, w dalszym ciągu pełni swoje funkcje - g ł ó w n i e rekreacyjną i towarzyską. Spo­ żywanie jedzenia w pewnych okolicznościach, np. przy świątecznym stole, wyraża przynależ­ ność do określonej grupy manifestuje przywią­ zanie do konkretnej tradycji i wartości, wiąże się z prestiżem, pozycją społeczną czy gościnnością. 5 Owo kolektywne jedzenie [ ] nie stanowi aktu biologicznego zwierzęcego lecz jest wydarzęmem społecznym" . Słowem kluczowym dla analizy sensów zo­ gniskowanych wokół jedzenia jest pojęcie „die­ ty". W dawnych czasach rezygnacja z doznań zmysłowych miała zabarwienie religijne i zwią­ zana była z ascezą , spożycie niektórych pokar­ mów prowadziło z kolei do zażyłości z bogami . W latach dwudziestych X X wieku, kiedy pro­ dukcja żywności nabrała szczególnego tempa, a jedzenie coraz częściej kojarzyło się wyłącznie z przyjemnością, termin „dieta" po raz pierw­ szy został odniesiony do regulacji stanu zdro­ wia i kontroli wagi ciała. Wraz z poszerzeniem asortymentu produktów spożywczych określenie 6 7 8 5 S. Abraham, D . Llevelyn-Jones, Bulimia i anoreksja, należące wcześniej do dyskursu medycznego, z w i ą z a n e z leczniczym czy profilaktycznym sposobem odżywiania się , zostało wchłonięte przez kulturę masową. Odtąd „bycie na diecie", które jest szczególnym przypadkiem szerszego zjawiska - dyscyplinowania ciała staje się jed­ nym ze sposobów budowania wizerunku i kre­ owania własnej tożsamości . Dyskurs diety idzie w parze z dyskursem szczupłej sylwetki i stanowi podłoże dla kulturowo uwarunkowa­ nych „afektywnych panik" . 9 10 11 12 Odwołując się do założeń społecznego kon­ struktywizmu, można wskazać, jak informacje dotyczące sposobów konsumowania współtwo­ rzą powszechnie obowiązującą wiedzę o rzeczy­ wistości. Popkultura, pełniąc funkcję metanarracji, „naturalizuje" - posługując się terminologią P. Bourdieu - określoną wizję kulinarnych za­ chowań, która narzucona w procesie symbolicz­ nej przemocy, uzyskuje status tego, co oczywiste i normalne. Jedzenie pozbawione swych pier­ wotnych biologicznych konotacji staje się osią, wokół której narastają kolejne ciągi skojarzeń i z n a c z e ń żywieniowe ograniczenia zostają włączone w system kontrolowanych mikrozwyczajów dnia codziennego . W ten sposób dieta analizowanie składu pokarmów czy spożywanie syntetycznych produktów staie się swoistym emblematem kultury i znaczy samodyscyplinę oraz zdrowie Swobodne przyjmowanie darów 13 10 A. Giddens, Nowoczesności tożsamość, tłum. tłum. W Rolski, M . Rolska, Pruszyński i S-ka, Warszawa A. Szulżycka, PWN, Warszawa 2002, s. 145. 2001, s. 55. 11 6 M . Bachtin, Twórczość ludowa średniowiecza Franciszka Rabelais'go a kultura i renesansu, tłum. A. i A. Goreniowie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975, s. 395. 7 Z. Melosik, Tożsamość, ciało i władza. Teksty kulturowe jako (kon)teksty pedagogiczne, EDYTOR, Poznań, Toruń 1996, s. 153. 8 F. Fernandez-Armesto, op.cit., s. 67. 9 Por. W Kopaliński, Słownik wyrazów obcych, Rytm, Warszawa 2006. 1 ( 1 4 ) nn Pojęcia „dyskursu" używam tutaj w rozumieniu, które zaczerpnęłam z pracy Z. Melosika Tożsamość, i władza. Wykorzystuję także następujące sformułowania tego autora: „dyskurs diety", „dyskurs szczupłej sylwetki", „dyskurs użycia", „dyskurs ascezy". 12 Z. Melosik, op.cit., s. 139-140. 13 Por. A. Gromkowska, Kobieta w kulturze globalnej. Rekonstrukcje i reprezentacje, Wydawnictwo Wolumin, Poznań 2002, s. 6. BARBARZYŃCA ciało Teksty kulturowe jako (Kon) teksty pedagogiczne. �Katarzyna K u b a t 36 natury" stanowi natomiast dowód braku woli i zdecydowania. Jednocześnie dietę propaguje się jako bardzo atrakcyjny sposób konsumpcji, który nie ma nic wspólnego z fizjologicznym głodem; teksty kulturowe wywołują wręcz wra­ żenie, że restrykcje mogą być wyrafinowaną formą przyjemności . W kulturze Zachodu obecne są paradoksal­ ne postawy związane z kwestią jedzenia. Obok dyskursu diety funkcjonuje też dyskurs użycia, który zachęca do ulegania cielesnym rozko­ szom i czerpania z nich maksimum zadowole­ nia - co kwestionuje dyskurs ascezy. Ilustracją mogą być kolorowe pisma, w których reklamy środków odchudzających oraz informacje o die­ tach przeplatają się z ilustracjami kalorycznych potraw i przepisów kulinarnych. Jedzenie to pokuszenie, dieta w tym momencie ma być wybawieniem . Ponadto - przenosząc się na poziom mitu - niejedzenie należy potraktować iako symboliczny powrót do czasu początku kiedy to człowiek wolny był od jakichkolwiek biologicznych uwarunkowań Post woisuiac sie w sekwencję pur yfikacyi n vch rytów ma umozliwiać obcowanie ze sferą zaświatowi odtworze­ nie porządku in Mo 14 15 Z dwu sprzecznych typów przekazów wyłania się wizerunek osoby, która je bez ograniczeń, a jed­ nocześnie pozostaje szczupła. Odbiorca zostaje więc uwikłany w grę sprzecznych komunikatów „jedz - nie jedz", skazany na ciągłą oscylację po­ między hedonizmem i ascezą : „Obok książek kucharskich, jak ich cień nieodłączny, recepty na cudowne diety odchudzające, rzeczowe i drobia­ 17 zgowe przepisy na autotresurę i ascezę - inwen­ tarze rozkoszy, jakich należy ciału odmówić. Te drugie książki pouczają, jak zaleczyć rany zada­ ne przez pierwsze i usunąć z ciała nieczystości przez nie pozostawione. Drugie książki powiadają o tym, jak samoumartwiać się w imię tego, by ciało zdolne było przeżyć zachwyty, jakich wywołaniu służą książki pierwszego typu" . Istotną kwestią jest różnica pomiędzy „ko­ biecym" i „męskim" stosunkiem do problemu jedzenia oraz diety. Posługując się Goffmanowską metaforą teatru, można przyjąć, że powściągliwość w okazywaniu apetytu jest standardowym środ­ kiem wyrazu, służącym kobiecie do budowania fasady podczas scenicznego występu. Przedsta­ wienia, które utożsamione jest ze stałą obecnością grupy obserwatorów wyposażonych w określoną, ujednoliconą wiedzę o tym, jak to przedstawienie ma wyglądać. Umiarkowanie w jedzeniu i kon­ trolowanie gestów związanych z odżywianiem, manipulowanie ekspresją są nieodłączną częścią społecznie tworzonei stereotypowei roli kobiety - w odniesieniu do cobowiązującego s posobu my ślemai oczekiwań publiczności 18 19 Biesiadowanie mężczyzn jest rzeczą zwy­ czajną . Brak ograniczeń i ogromny apetyt ko­ jarzą się z męskością oraz ekspansywnością, dlatego postrzegane są jako naturalne i oczy­ wiste. Jedzenie jest czystą przyjemnością, a nie stresem, mężczyzna je wszystko to, na co ma ochotę, i posiada społeczne przyzwolenie na ostentacyjne zachowania . Można obecną sy­ tuację porównać z epoką wiktoriańską, kiedy to mężczyźni z wyższych warstw społecznych 20 21 14 Z. Melosik, op.cit., s. 150-153. 19 15 Ibid., s. 153-157. tłum. H . Datner-Śpiewak i P. Śpiewak, Wydawnictwo 16 P. Kowalski, Kilka uwag o poszczeniu. Wprowadzenie do Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Warszawa 2000, problematyki biesiadnej, [w:] P. Kowalski (red.), Oczywisty Por. E. Goffman, Człowiek w natrze życia codziennego, s. 52-65. urok biesiadowania, Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki 2 0 Z. Melosik, op.cit., s. 145. Wrocławskiej, Wrocław 1998, s. 20-23. 21 S. Bordo, Unbearable Wright: Feminism, Western Culture 17 Z. Melosik, op.cit., s. 156-157. 18 Z. Bauman, Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesnosci, and the Body, Berkeley, Los Angeles, London 1993, s. 108. U M K , Toruń 1995, s. 99. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków bezkarnie oddawali się kulinarnym uciechom, a kobiety - wciąż kontrolowane i strofowane jadły tylko tyle, ile niezbędne było do przeżycia: „Od czasów najdawniejszych przez cały okres trwania kultury patriarchalnej przygotowywanie i podawanie tych zbytkowych potraw i napojów było obowiązkiem kobiet, a konsumowanie ich przywilejem szlachetnie urodzonych mężczyzn [...]. Kobieta jako rzecz należąca do właściciela powinna konsumować tylko tyle, ile to jest po­ trzebne do utrzymania się przy życiu" . 22 37 już wiele r a z y u s i ł o w a ł a ś z r z u c i ć z b ę d n e kilogra­ my, ale p o z a l i c z e n i u k o l e j n e j d r a k o ń s k i e j w s z y b k i m t e m p i e d o c h o d z i ł a ś do wagi" , 2 4 „Pamiętasz, jak wadze kilka kilogramów, głodziłaś ale diety poprzedniej się, t r a c i ł a ś na wal­ uczucie radości c z y ł o z c o r a z w i ę k s z ą c h ę c i ą z a s p o k o j e n i a apety­ tu" . Bohaterkami p r a s o w e g o a r t y k u ł u pt. Jedze­ niejak narkotyk^, są k o b i e t y Bożena c o d z i e n n i e od 20 lat jada c z e k o l a d ę : „Kiedy nie mam jej w z a s i ę ­ gu r ę k i , r o b i ę się n e r w o w a " . Anna, u z a l e ż n i o n a od s ł o d y c z y , o b j a d a ł a się, by u s p o k o i ć nerwy po pracy i p o d k r a d a ł a s ł o d y c z e c ó r c e . „Raz z d a r z y ł o mi się s t r a c i ć f i l m [...], to b y ł o t o t a l n e o b ż a r s t w o lody ciasteczka batoniki Dla Magdy z k o l e i 25 2 6 To właśnie do kobiet skierowana jest bogata dietetyczna oferta, pojęcie kuracji odchudzającej oraz problemy z odżywianiem w sposób oczywi­ n a r k o t y k i e m j e s t ser o b ż e r a ł a się nim i u t y ł a dwa sty łączą się z wizerunkiem kobiety. Świadczą o tym nie tylko kolorowe magazyny dla p a ń k i l o w c z t e r y dni Urzędniczka z d u ż e i f i r m y oraz portale internetowe, w których informacje Dorota n a i o i e r w e ł o d u i e a potem sie opycha Nieraz o r z e z m i e s i ą c i a d e t y l k o na t w a r o ż k a c h o zabiegach wyszczuplających zamieszczane i k e f i r z e A potem p r z y c h o d z i k r y z y s — c h o ć b y ob są w działach „kobieta" (Interia/Kobieta, Onet/ l a n y e g z a m i n na n r a w o i a z d y Wówczas w y s t a r c z y Kobieta itp.). Smukła kobieca sylwetka widnieje i m n u l s Ktoś n o c z e s t u ie m n i e c u k i e r k i e m i i u z na opakowaniu płatków śniadaniowych w wersji w p a d a m w c i ą g Jak a l k o h o l i k ! detalu przecho „fitness" znanej firmy. Wizerunek płaskiego ko­ dze na h u r t dwa t a l e r z e b i g o s u 4 k a w a ł y ciasta 3 biecego brzucha pojawia się na pudełkach prepa¬ ratów wspomagających odchudzanie. Kampania J L f n r a wędlin Ch\eh L n r h l e h . " ^ M n t ™ reklamowa dietetycznego pieczywa wykorzystu- z r a z y , r u r a w ę o n n . ^ n i e o , a u z o c n i e n a . M o t y w ie motyw kobiecego niezadowolenia zwiazaneeo ż a r ł o c z n o ś c i m r o ź n a . t u t a j p o t r a K t o w a c j a K o o d w o ­ z koniecznością pokazania sie na plaży- Nad¬ ł a n i e s i ę stery z w i e r z ę c e j c z t o w i e K a , K u l t u r o w o chodzi lato - nie da się ukryć! Zresztą jakuikryć ujarzmianej natury do c h r o n i c z n e g o a s p e K t u coś bez okrycia? Jeśli obawiasz się o swój wydad K o b i e c o ś c i , K t ó r y , r e p r e s j o n o w a n y i t ł u m i o n y , m u s i w stroi u kąpielowym zastosui nasza metodę Od p o z o s t a ć w u k r y c i u . razu zrobi Ci się l ż e j ' - me tylko na duszy" . Kobieta m o ż e c z a s e m p o t a j e m n i e u c z t o w a ć , p r ó b u j ą c w ten s p o s ó b r o z ł a d o w a ć stres i frustra­ Większość tekstów dotyczących odchudzania cję. Natychmiast j e d n a k p o j a w i a się motyw w i n y odnosi się bezpośrednio do kobiet, w tych pozornie i w s t y d u . Amanda, b o h a t e r k a f i l m u Woodyego „neutralnych" płeć odbiorcy można ustalić choćby na podstawie rodzaju czasownika: „Wprawdzie Allena Życie i cała reszta, g r a n a p r z e z Christinę Ricci, p o n i e u d a n y m castingu u r z ą d z i ł a s o b i e ku2 7 28 Z - 23 2 2 T. Vehlen, Teoria klasy próiniaczej, tłum. J. Frentzel- -Zagórska, Muza, Warszawa 1998, s. 58-59. 2 3 2 4 „JOY", 4/2007, s. 1. http://zdrowie.onet.pl/147,„„szczescie_sprzyja_ wytrwalym,psychozabawy.html 28.06.08. 2 5 http://www.odchudzanie.beep.pl/ 28.06.08. 2 6 ,VITA", 6/2006, s. 115. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 27 Ibid., s. 117. 28 Ibid., s. 117. 2 9 „Claudia", 2/2007, s. 46. 3 0 Por. S.B. Ortner, Czy kobieta ma się tak jak„natura do kultury"?, rodzi się kobietą, d o mężczyzny [w:] T. H o l ó w k a (red.), Nikt nie Czytelnik, Warszawa 1982, s. 118-124. �Katarzyna K u b a t 38 linarną sesję, którą przypłaciła chandrą: „Mam zły humor, nie poszło mi dzisiejsze przesłuchanie... sama jestem sobie winna... nie złość się, ale j u ż jadłam... byłam strasznie głodna po tym przesłu­ chaniu, więc zjadłam kawałek sernika, a potem jeszcze jeden. Kiedy j u ż zacznę, nie mogę prze­ stać. W końcu zjadłam cały. A potem pomyślałam «co tam»i zjadłam spaghetti z lodówki, potem ho­ mara, potem podgrzałam kurczaka. - Meble też zjadłaś? - Jestem taka gruba i obleśna... byłam taka zła, że zawaliłam, nie mogłam się powstrzy­ mać" (cytat z filmu). Podobny problem ma boha­ terka książki Smażone zielone pomidory Evelyn Couch: „. .nie mogę przestać jeść [...]. Próbuję i próbuie codziennie budzę sie i myślę sobie że tym razem będę się trzymać diety i codzienniemi się nie udaje Chowam batoniki po całym domu i garażu. Nie wiem co sie ze mna dzieje r n Szkoda że me mam odwari zupełnie sie roztvo i mieć to z głowy albo na tyle silnei woli zeby stracić na wadze i n anrawde schudnąć Czúie ze utknęłam, dokładnie pośrodku" . ' Zapełnianie emocjonalnej pustki jedzeniem, szukanie zapomnienia w biesiadowaniu dotyczy prawdopodobnie w równym stopniu mężczyzn i kobiet, niemniej jednak to właśnie kobieta przy­ łapana na obżarstwie jest szczególnie ekspono­ wana. Z jednej strony sugeruje się, że to problem ściśle związany z płcią, z drugiej zaś wskazuje dobitnie, że jest rzeczą naganną i wstydliwą. I podczas gdy kobiece obżarstwo przywołuje mo­ ralne czy estetyczne skojarzenia, to w przypadku mężczyzn zwraca się uwagę przede wszystkim na zdrowotne konsekwencje nieumiarkowanego jedzenia i picia. Potwierdzeniem tej tezy może być film Super Size Me Autor i bohater paradokumentu przez miesiąc żywił się jedzeniem serwowanym w amerykańskich fast foodach 31 31 F. Flagg, Smażone zielone pomidory, tłum. A. Biała, Zysk i S-ka, Warszawa 2004, s. 63. 32 problemy (otłuszczona wątroba, wzrost pozio­ mu cholesterolu i soli, spadek kondycji), które pojawiły się w wyniku eksperymentu, zostały z a u w a ż o n e i zdefiniowane przez dietetyków oraz lekarzy. Należy zaznaczyć, że w dominu­ jącym dyskursie pojawiają się komunikaty do­ tyczące męskiej diety, niemniej to kobieta jest odpowiedzialna za przeprowadzenie oraz efekt końcowy przedsięwzięcia. Relacja idealnie wpi­ suje się w koncepcję matriarchatu domowego będącego obszarem władzy „gastronomicznej matki", która decydując o tym, co i kiedy będzie można zjeść, w niezauważalny sposób instrumentalizuje m ę ż c z y z n ę . 1 tak jedno z pism dla 32 pań w artykule pt Menu dla twoiego Casanovy doradza iak odchudzić partnera nie odbieraiac mu przyjemności iedzenia- Mv proponujemy dietę o obniżonei iczbie kalorii ale pełna DO traw bez których O N nie wyobraża sobie życia W menu iest nawet przekąska która można sie delektować o dowolnej porze dnia" 33 Kobieta, która oddaje się kulinarnym rozko­ szom, jest przede wszystkim sfrustrowana i żało­ sna - taki wizerunek jest kreowany i utrwalany przez kulturowe komunikaty. Ewa, która bierze udział w akcji odchudzającej jednego z dzienni­ ków, przyznaje, że nie jest łatwo zgubić zbędne kilogramy. Stale liczy kalorie, co wieczór sieka warzywa na sałatkę, prawdziwą próbę charak­ teru przeszła podczas świąt: „Jak zwykle mama z siostrą upiekły na Wielkanoc przepyszne mażurki, babki, serniki. Ślinka mi cieknie na samo wspomnienie. Złamałam się i spróbowałam. Dręczyły mnie potem straszne wyrzuty sumie­ nia. Śniło mi się, że przytyłam 20 kilogramów i nie mieszczę się w żadne ciuchy" . 34 Niektóre media z upodobaniem przedsta­ wiają informacje o dietetycznych porażkach bo- 3 3 „Claudia Diety", 1/2007, s. 88. 3 4 „Fakt/Kobieta", 41/2007, s. 12. S. Walczewska, Damy, rycerze i feministki, Wydawnictwo eFKa, Kraków 1999, s. 164-165. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków haterek popkultury, podkreślając w ten sposób ogromną wagę problemu. Demaskując i obna­ żając słabości, jednocześnie oceniają i kpią. I tak np. piszą o Chelsea Clinton: „Ona płacze i tyje, tyje i płacze. 26-letnia córka byłego amerykań­ skiego prezydenta Billa Clintona ciężko przeżyła ubiegłoroczne rozstanie z synem kalifornijskie­ go milionera łanem Klausem, łan [...] uznał, że miłość na odległość nie ma sensu. Chelsea nie potrafiła tego zaakceptować. Wróciła do dawne­ go stylu życia i dawnej diety. Co, niestety, widać na załączonym obrazku" . Brytyjska piosenkar­ ka Geri Halliwell peka w szwach" bo wróciła juz do rozmiaru sprzed kuracji odchudzającej i nie zdążyła ieszcze zainwestować w nowa gar­ derobę. Wizerunek szczupłej i wysportowanej Geri pora włożyć do lamusa" . Emma Bunton którei nowy solowy album nie odniósł sukcesu „wróciła do jedzenia ulubionych pączków i na' brała ciała" 35 36 37 Informacje zamieszczone w pismach, poradni­ kach i dodatkach mają niewątpliwie perswazyjny charakter. Pozornie niezaangażowany i referencyj­ ny język, oparty na powszechnych wyobrażeniach i popularnych mitach, w istocie zawiera element emotywności i ewokacyjności - tego typu strategie i środki, znane ze studiów nad rytuałem czy magią, są typowe między innymi dla propagandy . Rady, informacje, sugestie, odnosząc się do sfery norm i wartości, wpływają na stan mentalny adresatek, oddziałują na emocje i mają stymulować pożądane 38 39 postawy. Komunikaty opisujące wybrane wycin­ ki rzeczywistości konstruują jednocześnie wokół nich określone sensy, wyrażają kategoryczne sądy, a tym samym w sposób finezyjny i zakamuflowany n a r z u c a j ą - u z n a n ą za jedynie słuszną i oczywistą - wizję porządku, manipulują i wywierają presję na odbiorcy . Przede wszystkim należy podkreślić fakt, że teksty zwracają się wprost do czytelniczki, wy­ powiedzi sformułowane są w drugiej osobie, co stwarza wrażenie bliskości odbiorcy z nadawcą i wzmacnia siłę komunikatu : „Jedz to samo, ale w wersji mniej kalorycznej. Wybierz to, co nie odłoży się na biodrach czy udach" . „Żeby spalić dwa jajka sadzone i dwa tosty (czyli ok. 350 kalorii) musisz przez 60 minut pływać w basenie stylem klasycznym" , „Kupuj tylko małe porcje ciasteczek czy lodów. Nie przesadzisz nawet wtedy gdy zjesz całe opakowanie" . C ó ż pew­ nie wpadłaś w jedną z żywieniowych pułapek. Zanim więc wvruszvsz w podróż przeczytaj nasze porady. Dzięki n i m wrócisz z wakacii bez « n a d b a g a z u » Dodatkowo zwrot może orzvi ać postać pytania retorycznego — to ieszcze bardzie, notesie i e moc wywołuiac efekt podporządkowania i wrażenie bycia obserwo wana : Wiecznie eiodna i wściekła. Znasz to skądś?'" - sadzisz że odstawiaiac alkohol 39 40 41 42 43 44 TO 45 46 łatwiei wriśniesz sie w hikini?" - A mnze od lar hez.knterznie w , l r z v , z z t ł n 4 r v v 1 d e m ?" 47 48 M CIb J. Bralczyk, język bl na sprzedaż, 3 5 http://gala.onet.pl/7,1318911,gwiazdy.html 28.06.08. 40 3 6 http://gala.onet.pl/5,1146130,gwiazdy.html 28.06.08. Gdańsk 2004, s. 19, 101. 3 7 http://gala.onet.pl/5,1128785,gwiazdy.html 28.06.08. 41 „Filipinka", 5/2006, s. 48-49. 3 8 J. Barański, Socjotechni\a, między 42 „Dziewczyna", 6/2006, s. 26. magią a analogią, " 43 „VITA", 7/2008, s. 17. 2001, s. 26. 44 „Uroda", 7/2008, s. 106. 45 J. Bralczyk, op.cit., s. 113. 46 ..Cosmopolitan", 5/2007, s. 225. Por. B. Kudra, A. Kudra, Między a perswazją manipulacją (o funkcjonowaniu antroponimów w tekście prasowym), [w:] P. Krzyżanowski, P. Nowak (red.), 47 „VITA", 6/2006, s. 14. Manipulacja w języku, 48 „Przyjaciółka", 11/2007, s. 20. Wydawnictwo UMCS, Lublin 2004, s. 95. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA y^ m > Wydawnictwo Gdańskie, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 3 9 u s z c z �Katarzyna K u b a t 40 bie górę kanapek? Po sprzeczce z mężem obja­ dasz się lodami?" ; „tęsknisz za pizzą, frytkami albo kawałkiem szarlotki?" . Ważnym zabiegiem manipulacyjnym jest uży­ wanie kwantyfikatorów czy wreszcie odwoływanie się do wyników badań : „Odkrycie australijskich dietetyków nie jest dietą męczarnią, a raczej no­ wym stylem życia, dzięki któremu cała Australia chudnie" . „Jakim cudem bogate kobiety są za­ wsze szczupłe? Odpowiedź na to pytanie znala­ zła lekarka Jana Klauer z Nowego Jorku [...]. Jej klientami są zamożni ludzie sukcesu. Zabiegani, bardzo zajęci, a jednak - szczupli. Dzięki jej pora­ dom schudniesz o j eden rozmiar w trzy dni" . „Ni­ gdy więcej liczenia kalorii i drakońskich diet! Nowa teoria dietetyczna głosi, że jeśli chcesz pozbyć się nadmiaru kilogramów, powinnaś zwracać na ładunek ghkemiczny tego co iesz"^ Do magii iezykowei zaliczyć można również eufemizmy i zdrobnienia- Nadużywanie słodyczy od których brzuszek szybko obrasta w nieestetyczne «oponki». Może sie iednak zdarzyć że nie będziesz iadła ani 49 50 51 52 53 Jorku gwarantuje piękne ciało w dwa tygodnie: „Sezon plażowy nieubłaganie się zbliża, a ty myślisz, jak zrzucić kilka kilo i poprawić wygląd strategicznych miejsc?" . Wrogiem numer jeden jest nadmierny apetyt: „Przyjemność, z jaką po­ chłaniasz kolejne przekąski, z czasem zamienia się w przymus jedzenia, bo czynność ta, podob­ nie jak np. praca, potrafi uzależnić. Stan taki wy­ maga kompleksowego działania oraz specjalnej strategii. [...] Zadaniem diety jest zmniejszenie ilości zjadanych przez ciebie kalorii, okiełznanie nadmiernego apetytu który nie jest głodem i podkręcenie przemiany materii" . Rozwiąż nasza psychozabawe a przekonasz sie czy j u ż wpadłaś w sidła uzależnienia od słodyczy" (podkreślenia autorki) 61 62 63 Monstrualnym i szczególnie eksponowanym problemem jest nagły i mimowolny powrót do wagi sprzed kuracji odchudzającej, zwany często efektem jo-jo: „Wokół jest dużo pokus, z który­ mi musisz walczyć. Nie oznacza to jednak, że do końca życia powinnaś odmawiać sobie wszyst­ l ^ : „ . , 'u he enadery kiego, na co masz ochotę. Ale też nie oznacza, iak balon" Ich ziarenka pobudzaia przemianę że teraz możesz sobie na wszystko pozwolić. Głównym wrogiem, z którym musisz się zmie­ materii i owarantnia nłasld hrzmzek \ 1 nw, rzyć po kuracji odchudzającej, jest tzw. efekt jon e n a n o f l hrJrnKnhnś" Tesz iak L . z e k jo. [...] Jeśli ciężar ciała utrzymuje się na stałym a mimo to wciąż przybierasz na wadze?" O perswazyjności tekstów mogą świadczyć poziomie prowadź normalne życie ale nie trać hiperbole oraz metafory związane z grą czy czujności" . Stosowanie diety to dla Ciebie jazda ekstremalna. Gdy zrzucisz trzy kilogramy walką , np. Dieta Strażników Wagi , Kaloryczne pułapki . Rewolucyjna metoda prosto z Nowego uważasz walkę za zakończoną. Jednak na razie m m J a d k o 7 m j m J o 55 ra7 5 6 57 64 58 59 60 49 http://zdrowie.onet.pl/2658,1234838„„dlaczego_ciagle_ jem,dartykuly.html 28.06.08. 58 Por. J. Bralczyk, op.cit., s. 33. 5 9 „Twist", 4/2006, s. 42. 50 „JOY" 4/2007, s. 18. 6 0 51 J. Bralczyk, op.cit., s. 33. html 28.06.08. 52 „Cosmopolitan", 6/2006, s. 139. 61 „Claudia", 5/2007, s. 80. 53 „Uroda", 4/2007, s. 56. 62 http://dlazdrowia.pl/index.php?dzid=38&did = 686 54 „Claudia Diety", 1/2007, s. 18. 55 http://www.boutique.com.pl/tekst_archiwum. php?id = 593 28.06.08. http://kobieta.wp.pl/kat,26381,wid,8232301,wiadomosc. 28.06.08. 63 http://zdrowie.onet.pl/149,„„slodkie_ zycie,psychozabawy.html 28.06.08. 56 „Bravo Girl", 25 V 2006, s. 24. 64 57 „Fakt radzi", 1/2007, s. 8. schudlam-i-co-dalej/ 28.06.08. http://www.kobieta.pl/zdrowie/diety/zobacz/artykul/ BARBARZVSCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków wygrałaś tylko bitwę. Teraz gra toczy się o to, by znowu nie utyć" . „Efekt jo-jo (...) to zmora odchudzających się" (podkreślenia autorki). Popularnym i często stosowanym trikiem jest powoływanie się na autorytety - tutaj gwiazdy popkultury, które swoimi postawami mają za­ świadczać o prawdziwości i słuszności przed­ stawianej wizji świata: „Dietę amerykańskiego kardiologa pokochały gwiazdy, m.in. Catherina Zeta Jones" . Na pytanie o to, czy czuje się pod presją, by być szczupłą, młoda gwiazdka Hilary Duff odpowiada: „Kiedyś przeczytałam w ma­ gazynie «Star», że jestem pulchna! Przestraszy­ łam się: « 0 rany, czy jestem gruba? Może jestem brzydka?» [...] Nie jadłam makaronów, pieroż­ ków ani chleba" . Doskonała sylwetka ciemno­ skórej gwiazdy Halle Berry - o czym donosi ma— . gazyn Fakt" - nie iest wyłącznie' darem natury „Halle Berry stosuje rygorystyczną dietę" . 65 66 67 68 69 Podobnie jak wszelkie wpadki, z wielką skru­ pulatnością odnotowuje się starania oraz osiąg­ nięcia, co - zdaje się - ma wzmocnić motywację u adresatek komunikatów. Zakamuflowane sądy wartościujące zawarte w tych pozornie informa­ cyjnych tekstach mają wywołać określoną reak­ cję. I tak dzięki odpowiednim zabiegom notka 0 aktorce Melanie Griffith staje się bardziej suge­ stywna: „kolejna dieta uchroniła przed nieszczę­ ściem smukłą figurę [...]. Jak wiele sławnych 1 całkiem zwyczajnych kobiet, Melanie znacznie przytyła podczas ciąży i miała duże problemy ze zrzuceniem tej nadwagi. Dlatego też postanowi­ ła całkowicie zmienić swój sposób odżywiania. Przestała jadać tłuste mięsa: baraninę, wieprzo­ winę, skórkę z drobiu" . 70 41 Modelka Heidi Klum dwa miesiące po uro­ „Brzu­ d z e n i u syna p r z e c h a d z a się po wybiegu: szek po d z i e c k u z n i k n ą ł j a k zaczarowany! Jed­ nak to n i e m a g i a , l e c z t w a r d a d y s c y p l i n a [ . . . ] David Kirsh «trener z do walki bezlitośnie wykreślił z jadłospisu (cukier, m a k a r o n , r y ż i chleb) " Lopez z n a 7 1 . Z kolei Jennifer n a p a m i ę ć tabele k a l o r y c z n e o b u d z o n a w ś r o d k u n o c y potrafi wartości tluszczem», węglowodany „i nawet wyrecytować 1000 p r o d u k t ó w ! ! ! " . Pączki d w i e „sekretne s ł a b o s t k i " Beyonce ponad 7 2 i b a t o n i k i to Knowles - c o j a k i ś c z a s u w i d a c z n i a j ą s i ę n a jej biodrach piosenkarka pociąga wtedy za hamu­ bezpieczeństwa i b ł y s k a w i c z n i e p o z b y w a s i ę 10 k i l o g r a m ó w . Szybkie rezultaty t o e f e k t d i e t y South Beach" . Aktorka Elizabeth Hurlev z w v k l a m a w i a ć ż e z a b i l a b v s i e e d v b v b v l a tak" g r u b a i a k Marilvn Monroe W c i ą ż y i e d n a k s o o r o przytyła w i e c PO u r o d z e n i u s y n a lec nawet do 73 1 1 ż y w i ł a sie n i e m a l w y ł ą c z n i e na narze rybami i b r ą z o w y m kilku mieslcy zanhiła nonad notowanymi ryżem 75 W ciL, kilogramów Od tej p o r y o s t r o p i l n u j e w a g i . Nie p r z y t y ł a a n i grama" 7 4 Komunikaty dotyczące jedzenia generowane p r z e z Kulturę m a s o w ą w p i s u j ą się w całą siatKę z n a c z e ń sKupioną woKol cielesności i Kobiecości. KestryKcje ż y w i e n i o w e są j e d n y m z w i e l u spo­ sobów dyscyplinowania ponowoczesnego spo­ łeczeństwa, elementem zaplanowanego i wyratinowanego przymusu, który w n i k a j ą c w k a ż d ą częsc ciała jednostki, wyrabia o k r e ś l o n e nawyki oraz automatyczne przyzwyczajenia, kontroli wszystkie naturalne c z y n n o ś c i jest z b i o r o w y m w y t w o r e m , k s z t a ł t e m poddaje Ciało odcismę- 6 5 „Samo Zdrowie", 7/2008, s. 70. 7 1 6 6 „Kwartalnik Super L i n i i " , 1/2007, s. 48. 7 2 „Twist", 4/2006, s. 41. 6 7 „Dobre Rady", 5/2007, s. 58. 7 3 „JOYEKSTRA-dodatek", 6/2006, s. 8. 6 8 „Cosmopolitan", 6/2006, s. 25. 7 4 http://gala.onet.pl/5,1112203,gwiazdy.html. 28.06.08. 6 9 „Fakt radzi", 1/2007, s. 46. 7 5 M . Foucault, Nadzorować 7 0 http://zdrowie.onet.pl/200,9392„„dieta_melanie_ griffith,diety.html 28.06.08. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA „JOYEKSTRA-dodatek", 6/2006, s. 4. i karać, dum. T. Komendant, Aletheia-Spacja, Warszawa 1998, s. 131-137. �Katarzyna K u b a t 42 tym przez obowiązujący dyskurs. Zwłaszcza ciało kobiece, przeżywane i doświadczane „dla innego", będące emblematem kobiecości utożsa­ mionej z byciem widzianą . Zewnętrzność staje się powierzchnią zdarzeń, wygląd, wizualność są nie tylko najprostszym i najczęściej stosowanym kryterium oceny, ale przede wszystkim podsta­ wowym elementem tożsamości . Atrakcyjność fizyczna skojarzona ze szczupłą sylwetką konotuje siłę woli i dyscyplinę, sukces, zdrowie i brak kompleksów . Ponieważ instru­ menty do walki z nadwagą są łatwo dostępne, otyłość przywodzi na myśl lenistwo i brak samo­ kontroli. Szczupłe ciało ma być ponadto wyrazem „męskiego" panowania nad apetytem i żądzami . Utrzymanie ciała w ryzach wymaga czujności i samozaparcia, restrykcje żywieniowe dominują w kobiecym arsenale, a to potwierdza przekonanie Susan Bordo o romantycznej mistyfikacji diety będącej jednym z elementów sztuki kobiecości . Jedzenie jest zakazaną rozkoszą. Przeciętna ko­ bieta bombardowana informacjami na temat diet i środków dietetycznych je niewiele - przynaj­ mniej publicznie dumienie apetytu postrzega jako normę głód traktuie iako obca natarczywa sileKobieta nie może DO Drostu sie najeść gdy jest głodna, lecz powinna okazać, ze me m i apetytu i że wcale go nie zaspokaja" 76 77 78 79 80 81 Ograniczając jedzenie i kontrolując dietę, kie­ ruje się głównie strachem przed przybraniem na 76 Należy podkreślić, że „praktyki tresury cielesnej", wadze, co według komunikatów dostarczanych przez kulturę masową jest równoznaczne z klę­ ską i kompromitacją. Monitorowana przez siebie samą, równocześnie obserwowana jest z zewnątrz, przez nadzorców, którymi są inne kobiety oraz mężczyźni, dysponujący wiedzą o tym, jak powin­ no wyglądać idealne ciało. Sytuacja przywodzi na myśl koncepcję panoptyzmu, wedle której niewie­ lu poddaje kontroli wszystkich, a spojrzenie ma dyscyplinujący charakter . Kobiecość manifestuje się przede wszystkim przez urodę, sugeruje się, że piękna kobieta „jest bardziej" kobietą niż kobieta brzydka Celem kobiety jest bycie pożądana a ponieważ panuje powszechne przekonanie, że każda kobieta może rzeźbić" swoją fizyczność i mieć w dużym stopniu takie ciało iak chce ta która me spełnia określonych standardów, musi pozostać na marginesie Ma się wrażenie że kobieta która nie iest niekna młoda szcziinła i wysoka powinna sie tego wstydzić. A kiedy iei 82 83 - sie to nie udaie nowirma mieć «noczucie nieade kwatności»" 4 8 P Szczupły wygląd był do niedawna wyłącz­ nym atrybutem modelek, dziś jest to dominujący image j u ż na poziomie szkoły średniej. „Zawsze byłam na diecie. Od kiedy poszłam do 6. klasy szkoły podstawowej" - zwierza się piosenkar­ ka Gwen Stefani. W jednym z magazynów dla osób chcących skutecznie schudnąć, pani ekspert proponuje specjalna „dietę 1500 kcal dla dziew85 78 N . Etcoff, Przetrwają najpiękniejsi, tłum. D . Cieślak, w tym nacisk na modelowanie sylwetki, dotyczą Wydawnictwo Cis, Warszawa 2002, s. 68-69. również mężczyzn. Obecnie obserwuje się wzrost 7 9 zainteresowania męską cielesnością, odgrywa ona coraz 8 0 S. Bordo, op.cit., s. 99. większą rolę w kontekście kulturowego konstruowania 81 E. Kaschak, Nowa psychologia kobiety. męskości. Głębsza analiza zjawiska, a także znaczeń P. Bourdieu, op.cit., s. 80. przypisywanych męskiemu ciału wykracza jednak poza Gdańskie, Gdańsk 2001, s. 109. ramy niniejszego tekstu. Por. S. Bordo, The Male Body: 82 A New Look At M e ni n Public and Private, Nowy Jork 1999. 77 P. Bourdieu, Męska dominacja, tłum. L . Kopciewicz, Oficyna Naukowa, Warszawa 2004, s. 79-82. Podejście psychologiczne, tłum. J. Węgrodzka, Wydawnictwo M . Foucault, op.cit., s. 191. 83 Z. Melosik,o/>.«V.,s. 79. M Ibid., s. 81. 85 http://www.polki.pl/?page = zycie_gwiazd_ plotkiiploteczki_artykul&cmn_id = 10003010 28.06.08. BARBARZVSCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków czyn" . „Brokuły wysmuklają sylwetkę - taką informację podaje pismo skierowane do nasto­ latek - zjadłabyś coś słodkiego? Zjedz brokuły. Występujący w nich chrom zmniejsza ochotę na słodycze. Dodatkowo ogranicza odkładanie się tłuszczów i - co za tym idzie - przeciwdziała powstawaniu otyłości" . Specjalny jadłospis dla osób niepełnoletnich, które pragną wyszczupleć, pojawia się w kolejnym kolorowym magazynie, 86 87 dietetyczny informator Nastolatka kontra kilo­ gramy opatrzony jest zdjęciem smukłej, młodej, kobiecej sylwetki . 88 Wskazuje się, że wizerunek kobiecego cia­ ła traci krągłości i masę wówczas, gdy kobiety uzyskują niezależność oraz swobody polityczne czy obywatelskie . Wyzwolone z kieratu mał­ żeństwa i macierzyństwa kobiety mają urządzać sobie nowe więzienie, tym razem we własnym ciele: „Dzisiejsze kobiety odrzuciły wprawdzie paraliżujące restrykcje [...] poprzednich poko­ leń, ale dawną tyranię zastąpiły nową - ścisłą dietą. Przeprowadzając nienaturalne kuracje odchudzające, redukują obwód w pasie poprzez « k a n i b a l i z m » popełniany na własnej tkance tłuszczowej" . 89 90 Warto zwrócić uwagę na fakt, że wokół proble­ mu jedzenia koncentrują się objawy niektórych zaburzeń, niekonwencjonalne zachowania ży­ wieniowe są środkiem ekspresji dla anoreksji, bu­ limii - aberracji psychicznych uznanych za typo­ wo kobiece. Wszelkie ambiwalencje, powszechne obsesje, sprzeczne komunikaty dostarczane przez kulturę masową związane z pozornie banalną kwestią jedzenia znajdują swoje odzwierciedlenie na poziomie patologii. Teksty kulturowe dostar­ czają wątków, za. pomocij których manifestują 43 się intrapsychiczne problemy. Pierwotnie fizjo­ logiczna czynność otoczona systemem znaczeń, przeniesiona z poziomu natury na poziom kul­ tury, przybiera postać monstrualnego problemu, a w końcu chorobowego symptomu . Niespójność komunikatów na temat jedzenia znajduje odbicie w mechanizmach tworzących tzw pograniczną strukturę osobowości - border¬ line, występującą m.in. u osób z zaburzeniami łaknienia. Wśród wielu obserwowanych tutaj tzw. rozszczepień - obok ambiwalencji związa­ nych z recepcją własnego ciała oraz jego relacji do umysłu - pojawia się rozszczepienie doty­ czące pokarmu. Pożywienie przed zjedzeniem go jest obiektem dobrym, natomiast po wchło­ nięciu staje się czymś złym i wymaga usunięcia z organizmu . Najbardziej czystą ekspresją tej sprzeczności jest zjawisko bulimii, która z jednej strony wyraża pragnienie nieskrępowane konsumpcii z drugiej zaś głęboka potrzebę kontrolowaniaciała 91 92 93 A n a l i z u j ą c system kulturowych z n a c z e ń związanych z czynnością jedzenia, nie sposób pominąć zjawiska, jakim niewątpliwie jest N i gella Lawson. Gwiazdę brytyjskiej telewizji, autorkę wielu kulinarnych książek, które oku­ pują listy bestsellerów, oglądać można w kil­ ku polskich stacjach. Nigella ucztuje, który jest kontynuacją emitowanego wcześniej programu Nigella gryzie, cieszy się ogromną popularnością i jak się powszechnie uważa, międzynarodowy sukces nietuzinkowa kucharka zawdzięcza spe­ cyficznemu stylowi bycia. W każdym odcinku przedstawia przepisy na nieskomplikowane da­ nia których przyrządzanie może być wspania¬ łą zabawą, pokazuje, jak celebrować jedzenie 8 6 „Super Linia/wydanie specjalne", 1/2007, s. 22. 91 8 7 „Bravo Girl", 9 I V 2007, s. 47. „ALBO - albo. Problemy psychologii i kultury", 4/2004, 88 „Claudia Diety", 1/2007, s. 72. s. 45. 8 9 Z. Melosik, op.cit., s. 164. 92 9 0 D . Morris, Magia ciała, tłum. B. Ostrowska, Split „pogranicznej" Tranding, Warszawa 1993, s. 191. BARBARZYŃCA antropologicznym, A. Jakubczyk, C. Żechowski, Anoreksja jako przejaw (borderline) struktury osobowości, Medycyna", 17/1996, s. 19. 93 1 (14) P009 K. Moskwa, Zaburzenia w ujęciu Por. Z. Melosik, op.cit., s. 144-157. „Nowa �Katarzyna K u b a t 44 i cieszyć się ze wspólnych posiłków z rodziną czy przyjaciółmi. Absolwentka Oxfordu, żona milionera, przykładna gospodyni i matka uwiel­ bia gotować, mimo iż nie zna wyrafinowanych technik kuchennych i jak się często podkreśla, nie potrafi wypatroszyć ryby, a podczas gotowa­ nia nieomal demoluje kuchnię . Z antropologicznego punktu widzenia Nigella, określana często mianem „domowej bogini", jest postacią intrygującą ze względu na sposób, w jaki porusza się w kuchennej przestrzeni i na to, jak bardzo lekceważy kulturowe nakazy oraz ograniczenia nakładane na kobiety. Najbardziej lubi pieczonego kurczaka z tłuczonymi ziemnia­ kami, obce są jej wyrzuty sumienia spowodowa­ ne nadmiernym łakomstwem. Nigella, podkre­ ślając, jak bardzo kocha jeść i jak wielki wpływ na jej życie wywiera dobre jedzenie, zadaje kłam teoriom, wedle których kobiecy apetyt musi być nieustannie monitorowany i tłumiony. Deklaru­ je otwarcie, że gotowanie i jedzenie są jej pasją: „po prostu jedzenie wzbudza we mnie zbyt wiele emocji, za bardzo lubię jeść (i gotować)" - tym samym podając w wątpliwość łańcuch skojarzeń przypisanych czynności jedzenia oraz koniecz­ ność ciągłego kontrolowania apetytu i dyscy­ plinowania ciała. Wydaje się, że ma całkowity dystans do swej powierzchowności, potrafi być autoironiczna i nie widzi nic niestosownego w zakradaniu się nocą do lodówki . Można się zastanawiać, czy Nigella jest tym wyjątkiem, który potwierdza regułę, czy może w dyskursach diety i kobiecości są szczeliny, w któ­ rych mogą się pomieścić zjawiska na pierwszy rzut oka nielogiczne. Pani Lawson jest niekwestiono­ 94 95 96 94 Por. http://www.polki.pl/?page = zycie_gwiazd_ znaniilubiani_artykul&cmn_id = 10002178 28.06.08. 95 N . Lawson, Nigella Gryzie, dum. J. Hodyńska, Wydawnictwo Filo, Warszawa 2006, s. 7. waną gwiazdą kultury masowej, ajej popularność wciąż rośnie. Niewątpliwie bezpretensjonalność, sposób, w jaki przyrządza potrawy, a także warto­ ści, które wyznaje - kult macierzyństwa i domo­ wego ogniska - sprawiają, że spotyka się z ogrom­ nym uwielbieniem i jest wzorem dla wielu kobiet. Niemniej jednak jest jeszcze inny element, który może się przyczynić do wyjaśnienia tego fenome­ nu. Wystarczy zwrócić uwagę na sposób, w jaki utalentowana kucharka jest opisywana i odbierana przez wielbicieli. To wysoka, atrakcyjna brunetka o ponętnych kształtach i obfitym biuście. Podkreśla się, że na liście najpiękniejszych kobiet Wielkiej Brytanii zajęła trzecią pozycję, magazyn „People" z kolei zaliczył ją do grona pięćdziesięciu najpiękniej­ szych osób na świecie. Jest osobą bardzo zmy­ słową, sposób, w jaki przesypuje mąkę i zagniata ciasto, może działać na wyobraźnię. „New York Times" napisał: „Oglądanie, jak Nigella gotuje, to jak obserwowanie preludium orgii" . W tym miejscu warto ponownie przywołać słowa Susan Bordo, która po szczegółowej analizie popkulturowych przekazów stwierdziła, że kobiecy apetyt nabiera pozytywnego znaczenia jedynie wtedy, kiedy zostaje skojarzony z seksualnością - zachłanność staje się wówczas metaforą sek­ sualnej żądzy . Przypadek Nigelli Lawson jest dobrą ilustracją tej koncepcji. Apetyt urodziwej kucharki gubi swoje negatywne konotacje, zosta­ je dowartościowany przez odniesienie do sfery seksu. Wykonywane przez Nigellę gesty wywo­ łują niemalże erotyczne napięcie: „Stała się bo­ ginią jedzenia, ale również boginią seksu, choć o seksie nie pada w jej programach ani słowo. 97 98 9 6 C. Brunsdon, The Feminist in the Kitchen: Martha, Martha and Nigella, [w:] R. Mosley (red.), Feminism in popular culture, Oxford, New York, s. 51-52. 9 7 Za: L . Talko, Bogini oblizuje palce, „Gazeta Wyborcza/ Wysokie Obcasy", 7 I V 2007, s. 27. 98 S. Bordo, op.cit., s. 110. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków Ale w tym, jak Nigella oblizuje palce, jest więcej seksu niż w całym filmie erotycznym" . Afirmacja jedzenia czy seksu jest w rzeczywi­ stości ekspresją radości i pochwałą życia._Gryząc i przełykając, próbując wszystkiego z lubością, reprezentuje ten aspekt kobiecości, który wydaje się nieobecny w dominującym dyskursie. Tym samym demonstruje - jakby powiedział Bachtin - najważniejsze przejawy życia „groteskowego ciała". Ciała, które w kontekście potocznych wy­ obrażeń i kulturowych konstrukcji płci wydaje się zarezerwowane: dla mężczyzn: „Właściwości tego ciała to jego otwartość, niewykończenie, współ­ oddziaływanie z otaczającym światem. W akcie jedzenia uwidacznia się to w sposób całkowicie namacalny i konkretny: ciało przekracza swe gra— nice połyka pożera i szarpie świat wchłania eo w siebie/bogaci się, rośnie jego kosztem" . 99 100 Można zaryzykować stwierdzenie, że powo­ dzenie Nigelli wynika z tego, że jej wizualność idealnie spełnia wymogi wzrokocentrycznej kul­ tury, a sposób, w jaki krząta się po kuchni, per­ fekcyjnie realizuje kulturowe zapotrzebowanie na spektakl. Pasja i radość jedzenia dzięki połą­ 45 czeniu z nieprzeciętnym seksapilem i urodą nie tylko znajdują swoje uzasadnienie, ale przede wszystkim ustanawiają nową jakość. Apetyt ko­ biecy dowartościowany przez odniesienie do sfe­ ry seksu staje się zjawiskiem pozytywnym i jak najbardziej pożądanym. Można się zastanawiać, na ile działania te są wystudiowane i konstru­ owane świadomie, w jakim stopniu mogą być grą czy pozą. Jest faktem, że miła dla oka go¬ sposia przełamuje pewien stereotyp, wskazując, jak dalece można ignorować sztywne społeczne zalecenia. Swoją postawą udowadnia, że ciężar kulturowej presji i siła kulinarnego terroru są raczei przeszacowane W rzeczywistości i ednostki zachowuia własna'podmiotowość i decyduia samodzielnie o tym które ze standardów chcą realizować - świadomie współkonstruuj ąc czy modvfikuiac obowiazuiacvdyskurs Nip-ellaoo trafi ł a c J ć t o co nainieknieisze w kuchni- zmv słowość i praktyczność Ponadto, w tym zwano- wanvm świecie k t ó r v c a ł v c z a s noddaie sie coraz hardziei uaruzaej hezsen'sownvm uez.seiisowiiyin trendom ireiiuoin i fohiom louioin dietę uiclc rvrznvm ipst tn ndważnv crłos m ó w i a r v ipm bn The article presents the question of nourishment in cultural perspective as a phenomenon which is shaped and constructed by pop culture text which plays the role of dominant discourse. The basic aim is to point at different patterns of eating behaviour related to gender and to put emphasis on a women's model of being on a diet and reducing weight as a part of the stereotypical women's image. The analysis of magazines, advertisement and films proves the existence of women's pattern of eating and moreover leads to the conclusion that it is based on persuasive strategies characteristic of rituals and propaganda. However, the most important issue is a woman as a subject who, despite of symbolic restrictions, stays an aware and independent being and is able to select information and make her own decisions whether to follow the imposed rules. 99 100 L . Talko, op.cit., s. 27. M . Bachtin, op.cit., s. 394. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 101T. Capponi-Borawska, op.cit., okładka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4f54c6c167df6875a409a6ad36dd290.pdf 174ccc280f4e10cc5fa795a173b49c12 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5687 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna (1938-2013) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5287 Title A name given to the resource Innego końca świata nie będzie / Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1(19) s.7-21 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wróblewski, Filip Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ońca świata me będzie z Anną Zadrożyńska rozmawia Filip W r ó b l e w s k i 1 Anna Zadrożyńska: Jeśli mam o sobie mówić, to proszę o szacunek, bo świat ujrzałam rok przed wybuchem światowej wojny Sęk w tym, że nie jestem z Krakowa, czy raczej - nie całkiem. Jestem Hutasem, pochodzę z Nowej Huty, a to robi sporą różnicę. Filip W r ó b l e w s k i : Skoro gramy w ten miejsce urodzenia? Aha! Rozumiem. No, to jest po prostu życio­ rys. Kontynuując, cała moja rodzina właśnie ze stolicy się wywodzi: ojciec i jego rodzina, mama też, chociaż już jej rodzice przybyli tu z różnych stron Polski. sposób: Warszawa, jestem warszawianką, dla krako­ wiaków: niestety! Jak to „niestety"? ...to odwołanie się do stereotypu, krakowia­ kom podobno nie należy w ogóle wspominać o warszawskości. Przed wojną zamieszkaliśmy na warszawskim Żoliborzu. Tu, podczas okupacji, rozpoczęłam edu­ kację w klasztornym przedszkolu, potem prawie do matury nadal „byłam w klasztorze" Sióstr Zmar­ twychwstanek. To dość długo, nabiera się wtedy Niniejszy materiał stanowi fragment rozmowy przeprowadzonej w ramach projektu badawczego „Etnografia jako doświadczenie osobiste. Generacyjne uwarunkowania przemian metodologii i praktyk badawczych" realizowanego w latach 2011-2013, finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki (grant numer 2011/01/N/HS3/03273). Wypowiedź autoryzowana. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA �Wywiad 8 BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �9 I n n e g o k o ń c a ś w i a t a nie b ę d z i e pewnego stylu, ale i wiedzy, np. o dorocznym cyklu świętowania, o świętych pańskich, o katolickich (wyłącznie!) ceremoniach i obrzędach. A to już jest materia do wykorzystania wiele lat później w etno­ graficznych studiach i naukowej refleksji. To taki jasno sprecyzowany punkt widzenia do badań nad świętowaniami w Polsce. Tym zresztą zajmowałam się przez pewien czas. I dość, porzuciłam temat, bo tak naprawdę świąt bardzo nie lubię. Obchodzę je z daleka. Często wtedy wyjeżdżam nad morze. Ale tam też są święta, choćby którym towarzyszy kościelna komercja. Dopiero na nie nakłada się komercyjność świecka. Nato­ miast 11 Listopada dotyczy Narodu i Państwa, a one nie dysponują środkami nadprzyrodzonego przymusu. Moglibyśmy się po prostu wspólnie cieszyć, ale tego nie mamy w tradycji. Tradycji uczymy się w dzieciństwie. We własnym doro­ słym życiu miałam oczywiście czas, gdy powta­ rzałam to, czego nauczyłam się w domu: wielka¬ nocne mazurki (które pewnego roku rozbawieni goście zjedli już w Wielki Piątek), jedwabiste, p cirzone drożdżowe baby i aromatyczne, aksa­ mitne bożonarodzeniowe makowce. Wyrób ciasta p cirzone20 to był rodzinny prawie rytuał sprzed kilku pokoleń. Robiło się je przyna mniej dwa¬ dzieścia godzin albo dobę. Samo ciasto wymagało trzykrotnego wyrośnięcia i na dodatek wsoania łego wyrobienia do wyrośnięcia. Wyrabiało sie ie orzy oomocy młodych ludzi Mamy nasze mia y trochę takie reumatyczne dłonie Służyła do tepo snecialna niecka ona ieszcze do tei nory iest u rodziny mojego brata w Fałenicy Specjalna niecka — tego nier obiło sie z dwóch kilogramów Bożego Narodzenia. Ale tam da się je ominąć. Tam Boże Narodze­ nie jest naprawdę świętem rodzinnym i delikatne wymówienie się od zaproszenia jest przyjmowane z wdzięcznością. Co innego Wielkanoc, ona otwiera wrota domów na ludzi. Powiem, że to jest dość śmiałe wyznanie, jak na osobę, która napisała kilka książek na ten temat . 1 Przecież się do tego przyznałam. W pierw­ szym zdaniu Powtarzać czas początku (i Światów, zaświatów) napisałam: „świąt można nie lubić". r yiko Ik z, n rn r b l V Ustarczyło. t AAle l' piętnastu DyHI wszystkicn r to było ciasto jak aksamit, ono wreszcie musiało wyrosnąć było opieczone a po wyjęciu z pieca Zwłaszcza, że Boże Narodzenie zaczyna sie tuż po Wszystkich Świętych... Tylko sie dziwić naszej narodowej niegospodarności, skoro nie zrobiliśmy nic z U Listopada. mu . * ° ! , ° {I ^ "" można je było jesc do Wielkanocy, jeśli by czło­ 0 p a St0 a aS lo był przepis sprzed Hus pokoleń, jednym siowem — święto. Dalej Pani twierdzi, że nie lubi Zob.: A. Zadrożyńska, T.M. Ciołek, J. Olędzki, Wyrzeczysko. O świętowaniu w Polsce, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1976; A. Zadrożyńska, t ^ylb Z ^ ^ ^ " ^ Z ^ , C1 wiek wytrzymał, bo ono się nie starzało w ogolę, To są odmienne świętowania. Doroczny cykl świąt katolickich wymusza przestrzeganie reguł, 2 C świąt? Lubiłam. Święta to był smak, zapach i emocje dzieciństwa, może też i młodości. Wtedy była w nich ^ • ^ , Warszawa 1986; idem, Powtarzać czas początku, cz. widzę w świętowaniu tylko biesiadowanie. Czy biesiadowanie ma w sobie cokolwiek tajemniczego? Gdy przygotowania do świąt zaczynały się na kilka ty zaświaty O tradycji wietowań w Polce Twój Styl WaSzawa2000; idL, Świętowania polskie. Przewódnikpo tradycji, Twój Styl, Warszawa 2002. ^g ^ ś m e j , gdy myślało się np. o wigilijnych podarunkach dla ludzi bliskich, gdy właściwie wszystko bywało problemem, bo najprostsze zakupy 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 0 1w c z e �10 Wywiad (to okupacja i PRL były czasem mojego dzieciństwa i nawet młodości) wymagały nie tylko pieniędzy, ale głównie inwencji i zaradności, wszystko stawało się niespodzianką. A co dopiero, gdy w wigilijny wieczór, ku zdumieniu dzieciarni, u drzwi stawał prawdziwy Święty Mikołaj (zresztą od dawna już bardziej krasnala przypominający niż świętobli¬ we go biskupa sprzed wieków). Do pewnego czasu właściwie chyba wierzyliśmy w jego istnienie, aż do momentu obnażenia tego oszustwa. U nas robiło się takie „centralne" Wigilie. I jeden, jedyny stryj, którego nigdzie nie aresztowali i którego wojna nigdzie nie rzuciła przebierał sie za Mikołaja Do pewnego czasu właściwie wierzyliśmy w to że to jest Święty Mikołaj. Ale któregoś dnia kiedy przyszedł Mikołaj - pewnie już dojrzałam' za stara byłam na to i postanowiłam zupełnie obnażyć kłamstwo -ściągnęłam mu brodę. \ robiła sie konsternacja tak mi sie żal zrobiło własne™ wyobrażenia o świefach Tak naprawdę to było obrzydliwe z mojej strony - brodę mu Ś c i s n ę ł a m Podejrzewałam tam patrol niemiecki, który wparował do domu. Moja mama, kiedy aresztowali ojca, zaczęła pro­ wadzić - to się nazywało: sklep - paszteciarnia czy coś takiego, takie miejsce, gdzie przychodzili ludzie. Były ciastka, które piekła babcia, mama sama robiła kajmaki, ktoś przywoził eklery i obok tego pomieszczenia sklepowego było po schod­ kach wejście do pokoju - kiedyś była tam jakaś restauracja albo coś w tym rodzaju - tak jakby mieszkalnego pomieszczenia. Dopiero potem, po wojnie się o tym dowiedziałam, wtedy przecież nikt dzieciom takich rzeczy właściwie nie mówił. Mama po prostu brała udział w konspiracji i tam pod podłoga były skrytki w tym pomieszczeniu poza sklepem, skrytki na broń na rozmaite eranatyiinne takie rzeczy. Oczywiście opalało się to A szkoda bo dzieci nowinnv iak n a i d L e i w i e r z v ć bvł z nierwszego nierra w marzenia ocierać sie o r.iemnire Dziś nisz, lisrv nLrhodził do Świętego Mikołaja A mamy, m wywracaliśmy r l"'m rto \ rk ' k' A juz i * wszystko kiedy zaczęliśmy się dogrzebywac do wnętrza tej sterty, wszem patro niemiecki, i rzycnodzno dziesięciu 7 Świat tajemnic mojego pokolenia to wojna i powojenny rozgardiasz. Wiem, to była tragedia, ale dla dzieciarni czas wojny to był czas wspania­ łych zabaw. Nic naprawdę nie było „naprawdę"! Ani groza wojny, ani popowstańczego wysiedle­ nia, ani powojennych ruin. Wszystko mogło się stać fragmentem zabawy: „To teraz ja do ciebie strzelam, a ty upadniesz", „Dobra. Zabiłaś mnie", „No to nie wstawaj". I on wstaje! Śmierć była nierealna, nawet podczas Powstania. Byliśmy zbyt mali... Ale bardzo niedługo potem wszystko nagle stało się realne. Oczywiście, w tej wojnie działy się rzeczy okrutne i okropne, ale ludzie żyli. Wobec tego mieli inne, rozmaite problemy, coś się działo zupełnie innego. Na przykład doskonale pamię­ Piecykiem koza zresztą w tych domach w ogóle nie było centralnego ogrzewania tylko były piece wiec był skład tak stała w rogu ta koza było drewno szczany rozmaite i chyba trochę koksu czy czegoś M i a ł a m takiego kumnla H e n i a który m L v L ' mv z drugiego Henio n r z w h n d z n i sie b a w i ć - L INiemcow to nie było tak mało uzbrojonych po zęby. Moja mama zaczęła nas odganiać od tej sterty i mowie: „Uzieci, dajcie spokój, nie bawcie się, nie bierzcie tego.. Niemcy usiedl^jakies ciastka sobie zafundowali, czy cos, a my z Heniem do tej kupki lotem wyszli, lam po prostu była ukryta bron, której jeszcze nie zdążyli ludzie scho­ wać. Gdybyśmy z wdziękiem, z tym Heniem, to rozgrzebali do końca, to dopiero byłaby jatka. Mama mi to powiedziała dopiero po woj­ nie. Nie wiedziałam w ogóle. Więc, gdyby się podobne rzeczy mówiło dzieciom, być może, że byłyby mądre albo byłyby jeszcze głupsze, niż były i na przykład by do tych Niemców poszły i to pokazały: „Panowie, macie taki karabinek. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �11 I n n e g o k o ń c a ś w i a t a nie b ę d z i e A tu tyle leży". Nie sądzę, żeby tak było, ale mogło tak być. W każdym razie to były takie sytuacje, które gdzieś nawiązują do ruchu oporu, czy do czegoś podobnego, ale obok tego była jakaś swego rodzaju społeczna więź, która cały czas nie wyma­ gała zdawania sobie spawy z tego, że ludzie robią rzeczy wielkie, wspaniałe. Oczywiście, oni ryzy­ kowali. Zresztą właściwie niesłychanie popularne było robienie makaronu. Makarony się robiło po to, żeby je suszyć i żeby były właśnie dla ruchu oporu, żeby mieli co jeść, bo coś trzeba było jeść. Więc jeżeli gdziekolwiek była jeszcze jakakolwiek mąka i można było ją kupić podczas okupacji, to się robiło makarony. To też było tajne, robiło się je w mieszkaniach, a już pewno nikt rici zewnątrz o tym nie musiał wiedzieć. Bieda solida­ ryzuje ludzi natomiast brak pieniędzy wywołuje rywalizację.' J Dla dorosłych, niestety, cały ten Zły Czas był aż w nadmiarze realny. Dobrze jest być poza nim, ale dla tych, którzy go przeżyli, nawet w formie dziecięcych zabaw, staje się on Czasem Wstęp­ nego Chaosu (jak u Mircei Eliadego), układem odniesienia dla ocen współczesności. Dobrze, gdy kolejne pokolenia o tym rozmawiają- o tym świe­ cie, którego na szczęście już nie ma. Rozmawiają nie tylko o martyrologii i czynach bohaterskich, ale o wydarzeniach codzienności, o okupacyjnych patrolach niemieckich żandarmów, o konspiracji, 0 głupocie i cwaniactwie ówczesnych dzieciaków 1 o odwadze dorosłych. Ten „powstańczy zryw", „bohaterstwo", „patriotyzm" tamtych lat to wspa­ niała przeszłość i legenda. Może niezbyt mądra, ale na pewno wspaniała. Dziś zobowiązani jeste­ śmy po prostu do przyzwoitości... Mieszkam na warszawskim Marymoncie, na dwunastym piętrze zwyczajnego domu miesz­ kalnego. Najważniejsze jest to, że mam widok, przestrzeń nie jest depresyjna. Otwieram okno, mam przestrzeń i Lasek Bielański po drugiej l (19) P019 BARBARZYŃCA stronie. Po prostu wychodzę na spacer - mam dwie godziny spaceru, mogę nawet do Młocin dojść, jeśli oczywiście mam jakie takie nogi. Są trasy spacerowe, tu jest taki kanałek wzdłuż trasy Wisłostrady, więc gdzie człowiek wejdzie, to po prostu ma przyjemność. To już jest poza miastem. Człowiek ma szansę spokojnie myśleć. To jest coś takiego, co uspokaja. Człowieka ogarnia taka frajda myśli w tym wszystkim i nie jest to bolesne, nie jest wymuszone: „trzeba", „koniecznie", „jest tylko dziesięć minut". Można tak na spokojnie. Bardzo spokojnie. Patrzeć na mech, na borówki czerwone — brusznice albo na te borówki czarne - jagody Patrzeć na drzewa W ogóle przychodzą różne rzeczy do głowy. To naprawdę inspiruje Poza tym nagle naprawdę w takim kontakcie z przyroda takim niewymuszonym takim zupeł nie zwyczajnym zdaie sobie sprawę z tego że iest sie cza tka tego wszystkiego i że w badaniu kultury nie można oominać asoektu fizycznego człowieka że biologia i ta natura w nim iest Inie wiem jak bv zaprzeczać i mądrzyć sie na ten temat to n euwzglednianie tego akurat L e k t u zrobiłoby bardzo dużo złego Blok to wstępne pole moich etnologiczno-antropologicznych penetracji. Dalej jest mia­ sto, Warszawa. Wydaje się, że dziś właśnie miasta stają się naturalnym miejscem osadnictwa ludzi. Dlatego są ciekawe. Wioski okazują się minia­ turami miast, sypialniami dla mieszczuchów, miejscami weekendowych powrotów miejskich emigrantów (nazywanych „słoikami"). Niewiele ma to wspólnego z etnograficzną wizją kul­ tury ludowej. Tu, w mieście, wyraźnie widać, że rodzina, jakaś grupa sąsiedzka, zawodowa, towarzyska demonstruje własny styl życia, jakąś kulturę jakąś własną ludowość" jakieś trady­ cje, choćby i niedawne. Bo i sąsiedztwo miesz­ kańców miejskich (nie tylko Warszawy) osiedli jest dziś kalejdoskopowe. Choćby takie osiedle jak to, gdzie w PRL-u to była spółdzielnia �12 Wywiad nauczycielska i trzeba było być albo nauczy­ cielem, albo mieć „znajomości". Różne rzeczy się w Polsce robiło, żeby można było dostać mieszkanie. W każdym razie, w pewnym stop­ niu spółdzielnia była ekskluzywna - to może za mocne słowo, ale tak jakoś środowiskowo okre­ ślona. Potem, gdy w 1989 roku zaczęły się prze­ miany, zwiększyły się możliwości dla bogatych - bo tu różni ludzie mieszkali - dla bogatych, którzy dorabiali się i zaczęli się wyprowadzać, zostawiając mieszkania. Zaczęto je wynajmo­ wać albo sprzedawać. I zupełnie inny zestaw ludzi się wprowadził. Na moim piętrze mniej ale i bez tego jest tutaj spora rotacja zupełnie nieprawdopodobna. Na „moim" osiedlu był już czas dominacji Wietnamczyków. Wynaj¬ mowali bo nie mieli mieszkań W tej chwili już sie gdzieś przenieśli bo już sie dorobili albo wyjechali z Polski albo' się dorobili i mieszkają gdzie indziej Nierzadkie iest sąsiedztwo mał ż e ń s t w mieszanych (nolsko a f r y k a ń s k i e nolsko h i n d u s k i e nolsko c h i ń s k i e nolsko i a n o ń s k i e ^ d l , n r z v k ł ' d n - hvła tn taka' d z i e w r z v L a \ Z m . y H . , 0 n • f [ ' która , r wyszła za mąz za Hindusa, u n a jest japonistką i poznali się w japonn. Kozmawiają trojgiem dzieci po j a p o n s ^ lo_jest juz nieprawdopo­ dobna ekwilibrystyka. W każdym razie, według mnie, to jest miłe. Mnie się to bardzo podoba. Nierzadkie jest również sąsiedztwo naukowych p r a c o w n i k ó w zza wschodniej granicy, teraz coraz częściej pojawiają się młodzi przybysze z odległych i pobliskich wiosek. Gdyby się przejść, właśnie w weekend, bo na co dzień nigdzie nikogo nie ma - znikają wszyscy, ale w weekend - te zakupy, samochody rozmaite, to dopiero widać, jak się świat otworzył, jak jest fajnie. Czy to nie jest ciekawe pole do badań dla etnologa? Dla antropologa? Naprawdę nie trzeba wyjeżdżać na wieś... Ani do ciepłych Chociaż te „ciepłe kraje" pozwalają odkryć np. granice tożsamości. Ponadto jesteśmy z tego kręgu klimatycznego, co to zmienności pożąda. Wiatach 80. ubiegłego już wieku byłam w Algierii. Turystycznie, czy... Brat był tam na kontrakcie, pojechałam do niego na parę miesięcy. Wcześniej prowadziliśmy instytutowe badania na Bałkanach, w Macedonii. Właściwie nie było tam problemu z wtopieniem się w tłum, chociaż kontakty między ludźmi opierały się głównie na znajomościach i zasadzie rekomendacji. Zawsze jednak można było taką rekomendację uzyskać. Nic podobnego nie dało się załatwić w Algierii. Już na pierwszy rzut oka przybysz z Europy okazywał się co najmniej inny, o ile nie obcy. A cóż dopiero, gdy stanął wobec np. Tuarega? Natychmiast po przylocie, w hali przylotowej algierskiego lotniska zobaczyłam właśnie Tuarega To było zjawisko król świata: wysoki, szczupły, w jasnobłękitno-szarej szacie w turbanie z chustą, chroniącą przed pustynnym wiatrem i pyłem Szedł. Nie on nie szedł on tak jak wielkie ptaszysko jak lądująca czapla sunął no nosadzce nrzylotowei hali Obraz i ruchnie do naśladowania przez Europejczyka. Utożsamienie niemożliwe Od razu wiedziałam że ićł tu nie mam co robić, że jestem rozpoznawalna. Po wyjściu na zewnątrz wkroczyłam w następną odmienność: pod drzewami pomarańczy (owoce drgały na gałęziach) modlili się muzułmanie. Była akurat pora modlitwy. Pod drzewkami, na których rosły pomarańcze! Byłam tam w 1985 roku, głęboki PRL, więc nie można było dostać pomarańczy, ich po prostu w ogóle w Warszawie nie było. Mnie to absolutnie zachwycało, a dla nich to było przecież normalne. Wiedziałam, że jestem w pełnej egzotyce. I te zapachy! Bo Afryka pachnie zupełnie inaczej niż Europa! Eukaliptusy krajów. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �13 I n n e g o k o ń c a ś w i a t a nie b ę d z i e i kebab, jakiś aromat jarzyn, jakiś powiew podpie­ kanego mięsa, ale eukaliptus najsilniejszy A jak sie zatem prezentuje dla etnologa Polska i okiem, i nosem? Wolałabym nie mówić, bo przede wszystkim tu, zwłaszcza w miastach, trochę śmierdzi. Ale jed­ nak można odnaleźć i zapachy interesujące, tylko że pozamykane w domach, w mieszkaniach. Tak jakby chronione przed nosem obcych. Ale już na przykład w windzie ludzie zostawiają swoje zapa­ chowe wizytówki: perfum, wód perfumowanych (kiedyś mówiło się - kolońskich), płynów do płu­ kania ubiorów, potu. Na korytarzach bloków miesz­ kalnych napotyka się codziennie fale obiadowych woni. Przed świętami królują bigosy (pachniało fajnie, dlatego że bigosy robiło się znacznie śniej, to był taki zapach kapuściany - jakoś istny w tym wszystkim- teraz ludzie zapomnieli że bigos się robi na dwa, trzy tygodnie albo najlepiej miesiąc przed zjedzeniem, żeby mógł się przetrawić przegryźć przemrozić oderzać) wanilia pieczone ciasta Wblokachbywaróżnie ponieważ wentylacja iest dziwna zaoachy wychodzą na klatkę schodowa Latem bvli'iacvś ludzie którzy filowali na balko¬ nach Nie polegało to na urozmaiconych komnozy ciach iarzJnowo miesnwh rvlko kiełbasa z cebula" nosvnane ieszcze iakimś z i o L w m naskndzrwem W r b h znow J h ' r wizytówki T A ' Ui benzyna. n' w autobusach osobiste Natomiast zapachy wie skie płyną pol ^trawa siano, kwitnące kwiaty ale tez i rozrzucany obornik i nawozy; i z obejsc pachnie zwierzętami, karmą, czasami gnojówką). Ł domów zapachy wydobywają się rzadko, wchodzącego atakują z całą mocą, me zawsze przyjaźnie, nie zawsze przyjemnie. Natomiast wizualnie to niezmiernie piękny pejzaż, 1 olska to kraj piękny, naprawdę niepowtarzalnie piękny Ale myślę, ze wszystkie kraje są niepowtarzalnie piękne. ? Wyobrażam sobie, jak ten kraj musiał wyglądać w latach czterdziestych i pięćdziesiątych minionego 1 (19) P019 BARBARZYŃCA stulecia. Czyli wracając do punktu wyjścia, minała Pani dzieciństwo i szkole prowadzoną zakonnice. Jak to wtedy wyglądało? wspo­ przez Kraina dzieciństwa i młodości jest na ogół Arkadią. I dla mnie też tym była. Klasztorne kory­ tarze, wyłącznie damskie towarzystwo, enklawa niekomunistycznej atmosfery. A wokół świat PRL-u. Uczono nas wiedzy i dobrych manier, koleżeńskości i współpracy ze słabszymi, ale też i wstydu własnej cielesności, pruderii i swoistego odrzucenia tych inaczej myślących. Dojrzewając, bardziej zauważałyśmy otaczający świat. Dlatego zapewne na dwa lata przed maturą prze­ niosłam się (w dość licznym towarzystwie) do publicznej szkoły koedukacyjnej. Miało to też swój wymiar praktyczny na wyższe uczelnie (były tylko państwowe') rzadko przyjmowano kandy­ datów ze szkół prywatnych Dlatego ta zmiana była swoieeo rodzą u wyrachowaniem - wszystkie chciałyśmy studiować a Zmartwychwstanki" były przecież szkołą prywatną. Ale nie było to dobrze widziane... Było to fatalnie widziane. W nowej szkole odnowiłam rozmaite znajomości z przedszkola, z okresu okupacji. Był to czas przewalania się Historii: żrący socjalizm, który ginie wraz ze śmiercią Stalina w 1953 roku, potem umiera Bierut i nagle poczuliśmy wkraczającą „odwilż". Maturę zdałam w 1955 roku i jako matematyczka (z upodobania i możliwości) zdawałam egzaminy wstępne na Wydział Łączności (teraz Elektroniki) Politechniki Warszawskiej. Ale te matematyczne zainteresowania równoważył humanistycznie krąg moich szkolnych kolegów. Chodziliśmy wiec na wystawy na koncerty na odczyty. I nastał rok 1956. 1 lipca, po pierwszym roku studiów, stawiliśmy się kilkuosobową grupą na praktykę w Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego w Nowym Sączu. Fatalnie, bo kilka dni wcze- �14 Wywiad śniej wybuchnął z całą mocą Poznański Czerwiec (28-30.06.1956). Grupa studentów, więc podej­ rzani. Zakwaterowano nas na terenie zakładów, w mieszkalnych wagonach kolejowych. Dyspozy­ cja dyrekcji: uniemożliwić swobodne wychodze­ nie do miasta, przecież właśnie my także byliśmy tą ręką, którą premier Cyrankiewicz chciał obci­ nać. A więc jakoś tak poczuliśmy się wciągnięci w całą opozycyjną akcję. Potem, już w paździer­ niku, na Politechnice, były następne protesty, ale w nich już nie uczestniczyłam. (Miałam zapalenie płuc, bo nieco wcześniej pływaliśmy z bratem po Wiśle. Jacht po prostu się wywrócił. W paździer­ niku kapać sie w Wiśle to troszeczkę tak jakoś niepoważnie). Na drugim roku studiów zaczęłam dojrzewać do zmiany. . Sporo się z tym Pani przemęczyła. Wytrzymałam pięć semestrów, bo tyle trwały zajęcia z matematyki. Postanowiłam, inspiro­ wana dyskusjami z humanistami, studiować historię sztuki na Uniwersytecie Warszawskim. No, ale tam trzeba było znać historię, a my w PRL-u historii uczyliśmy się specyficznej i spe­ cyficznie. Uczono nas wybiórczych faktów, żadnej konstrukcji dziejowej, żadnego sensu zdarzeń, żadnych kontekstów i współzależności. A ja chyba miałam potrzebę systemu, takiego, które owe fakty by porządkował. Pewien typ umysłowości... Chyba tak, o syntezę chodzi. Miałam więc co robić do tych egzaminów wstępnych na Uni­ wersytet... Uczyłam się historii, to była groza. Właściwie do tej pory jestem niedouczona, cho­ ciaż chyba nie powinnam się do tego przyzna­ wać, ale etnografowie, jak to przez pół wieku konstatowałam, mają dość dziwny stosunek do historii: wielu jej nie zna. Oczywiście był jeden ewidentny znakomity wyjątek - Ludwik Stomma. �• I n n e g o k o ń c a ś w i a t a nie b ę d z i e 15 Jego praca na egzaminie wstępnym to bogata fak­ tografia i synteza. Nakreślił graf genezy II wojny światowej, schemat zależności i konfliktów przed jej wybuchem. I to by wystarczyło. Mógł nic nie napisać. Ale napisał. A więc poszłam na egzamin, zdałam i z braku miejsc mnie nie przyjęto. I słusznie. Natomiast przyjęto mnie (z tzw odwołania) na etnografię. Zadecydował o tym prof. Witold Dynowski, szef ówczesnej Katedry. Moja ciotka, która pracowała na uniwersytecie w dziale gospodarczym, powie­ działa, żebym napisała odwołanie. To napisa­ łam. I tu się zaczyna moja kariera. Ponieważ do dokumentów miałam przyczepione zdjęcie, ładne zdjęcie, bo jak człowiek ma dwadzieścia lat, to wygląda ładnie, jest fotogeniczny, jak każdy inny człowiek. I profesor Dynowski - wrażliwy esteta, nic bcicZc^c n<ł to czy js. ms-in dwójki, trójki, czy cokolwiek, spojrzał na zdjęcie i mówi: „Biorę ją". I wziął. Okazało się, że wtedy na etnografię przyjęto sześć osób Nie miałam poiecia co to jest ta etnografia lak sie tylko dowiedziałam że sie na nia dostałam to pierwsze co zrobiłam to Doszłam do biblioteki żeby orzeczytać w en cv klonediicoroiesr Przecież nie wiedziałam p J u , co o iesr ernoprafia To bvł raki mamines humanisrvki że w o J l e dorad ro nie w c h o d z i ł o w r a c h u b ę ' Z a i m o w a ł a m sie n n ą n ą g Lata 50. i 60. to głębia realnego socjalizmu. Do humanistyki polskiej w zasadzie nie docierały żadne prądy nauki ze świata. A jednak pojawiały się w tej etnografii pojedyncze jaskółki: w 1959 roku po stypendium w London School of Economics powróciła adiunkt katedry, Zofia Szyfelbejn (Sokolewicz), chyba w 1962 roku z Paryża wrócił Krzysztof Makulski , wtedy jeszcze student, który potem był bliżej związany z Zakładem Etnografii, a wiele lat później został dyrektorem PaństwoMuzeum Etnograficznego w Warszawie. 4 Chodzi o filie Instytutu Historii Kultury Mate­ rialnej PAN? r Oczywiście, same studia, choć nie zawsze interesujące, odbywały się w niezwykłej atmos­ ferze. Wszyscy się znaliśmy: i studenci, i wykła­ dowcy, i woźna, i bibliotekarka. A miejsce było też niecodzienne: zwyczajna kamienica na ulicy P019 3 kultura wielka" s k a d m o . ł a m , ., . V: , l' * ,, > Al T ł ł ^oioergu. Ale okazało się, ze cały życiorys, wszystko, co robiłam, czego poszukiwałam to złożyło się na konieczne doświadczenie wstępne do studiów etnograficznych. Wszystkie osobiste i naukowe zdarzenia doznały rekonstrukcji i nabrały w tych studiach sensu. 1 (19) Hożej, gdzie również mieszkał profesor Dynowski i gdzie w oficynie można było przenocować (jak ktoś nie miał gdzie) albo nawet przemieszkiwać. Katedra mieściła się na III, IV, V I piętrze, zaś na piętrze V egzystował Zakład Etnografii PAN-u . Taka ciepła atmosfera przyjazności, którą głów­ nie kreował profesor Dynowski (i pani Buśkowa, woźna), goszcząc nas wcale nierzadko w swoim mieszkaniu, każdego nazywając jego imieniem. Odkryłam, że tylko tu będę mogła w nauce zająć się tym, co mnie interesuje. Pomimo możliwości, studiów już nie zmieniłam. Zostałam w etnografii na następne pół wieku... BARBARZYŃCA 3 „W kamienicy przy ulicy Hożej 74, na parterze znaj­ dowało się mieszkanie profesora, na piętrach 3-4 sie­ dziba uniwersyteckiej Katedry Etnografii, a w niej prawdziwa instytucja - woźna, pani Genowefa Busko dokarmiająca studentów plackami ziemniaczanymi Oddając JLć prawdzie historycznej należy dodać, że na piętrach 5-6 znajdował sie Zakład Etnografii In ty­ tułu Historii Kultury Materialnej" (za- http-//ww etnologia.uwedu.pl/Lw/instytut). 4 Zob. J. Skrzyńska, Jan Krzysztof Makulski (1938¬ 1989), [w:] E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewic- ka, A. Spiss (red), Etnografowte i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. I , Wydawnictwo Na­ ukowe D W N , Oddział Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego w Krakowie, Kraków 2002, s 189-191. �16 Wywiad Tak, o Zakład Etnografii Polski. Otóż Zofia Szyfelbejn to był pierwszy powiew wielkiej nauki: brytyjska koncepcja funkcjonalizmu, dzieła Bro­ nisława Malinowskiego i Raymonda Firtha pre­ zentowane studentom na ul. Hożej. Potem fran­ cuska fascynacja Levi-Straussem, którą zarażał nas Krzysztof Makulski . Jeszcze później, chyba w 1964 roku, już po doktoracie, do Francji na krótki staż wyjechała Zofia Sokolewicz . Ale to był dopiero początek, który jednak zmuszał do uznania, że poza Polską istnieje nieograniczony wszechświat nauki. 5 6 W 1963 roku zrobiłam magisterium, napi­ sałam bardzo klasyczną pracę etnograficzną, wspartą na terenowych badaniach podlaskich wiosek. I dziwnym zbiegiem okoliczności, nagle Profesor zdobył etat dla Katedry Etnografii. To była propozycja dla mnie. Od września 1963 roku zostałam tu na stałe. Dziś patrzę na swoje losy z dystansem i poczu­ ciem humoru. Ale wówczas to była sprawa poważna, wielka szansa, ale też i zobowiązanie. Zdaje się, że wykorzystałam i szansę, i podołałam zobowiązaniu. I z pewnością mogę powiedzieć, że w całej tej półwiecznej pracy miałam silne wsparcie ze strony Profesora i Zofii Sokolewicz. Także dzięki nim, dzięki etosowi warszawskiej etnografii powstawał przez lata wspaniały zespół, który dziś już zupełnie samodzielnie daje sobie radę w nauce I pożegnaliśmy bardzo liczną grupę 5 doskonałych absolwentów, dziś wspierających naukę nawet bardzo odległych krajów. Pani profesor, odnośnie studiów: sporo sie zmieniło od połowy minionego stulecia. Ogromnie się cieszę, że miała Pani sposobność doświadczyć studiowania w tym takim starym, uniwersyteckim stylu -przez duże „ U". Nie tak, jak dziś, gdzie na jednym roku jest po kilkadziesiąt osób. Dawno temu także próbkę masowości pozna­ łam na Politechnice Warszawskiej, zapewne dla­ tego doceniłam atmosferę studiów na etnografii. To jest w ogóle inna atmosfera. Tę atmosferę tworzą jednak ludzie. Studia, skupiające nawet dużą liczbę studentów, nie muszą być masowe. W Katedrze (potem w Insty­ tucie) Etnografii (potem Etnologii i Antropologii Kulturowej) U W pracowaliśmy nad systemem nauczania. W latach 50. i później takimi droż­ dżami rozwoju wymiany myśli i współdziałania były Międzyuczelniane Obozy Etnograficzne . Już po pierwszym roku studiowania poznawali­ śmy „załogi" pozostałych ośrodków etnograficz­ nych, nie tylko w Polsce, ale także w sąsiednich „demoludach", a niekiedy też i z „dalszej Zclgf 3.-* 7 Międzyuczelniane Obozy Etnograficzne organizowa­ no w latach 1952-1985 (w latach 1952-1955 przez Studium Historii Kultury Materialnej Polskiej Akade­ mii Nauk, a 1956-1985 przez Katedrę Etnografii Uni­ wersytetu Warszawskiego). Pomysłodawcą obozów Zob. Z. Sokolewicz, Rewolucja, konflikt pokoleń czy był prof. Witold Dynowski. Były to dwutygodniowe kumulacja doświadczeń - zmiana pytań badawczych praktyki terenowe/w któtych uczestniczyli studenci w etnografii polskiej po II wojnie światowej, [w:] A. LrwLego i drug ego roku wszystkich katedr etno­ Malewska-Szałygin!M. Radkowska-Walkowicz (red.), grafii w Polsce Dodatkowo te delegowały Antropolog wobec współczesności. Tom w darze Profesor wybranych pracowników jako instruktorów orał ^«/zir^,/lnstytutEtnologiiiAntropologii Srszych studentów jako podinsttuktorów" Samych Kulturowej Uniwer ytetu Warszawskiego, w L a w a u d e ^ 2010, s. 20-23. / ejdnostki 6 1 SSSdSSS Zob. Z. Sokolewicz, „Moje życie naukowe można spro­ muzTf Zob A TzZ wadzić do próbowania kolejnego klucza z wielkiego peku,S ^ S i - T f f i S S WydfwSwó który dalami teoria poznania". Odpowiedzi napytania Pozrlń Zbigniewa Jasiewicza, „Lud" 95 2011, s. 322-331. 2 0 0 6 T 6 0 61 6 4 ^ 7 0 1 2 K 2 2 124 125 VSM£T^^"S^S BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �17 I n n e g o k o ń c a ś w i a t a nie b ę d z i e nicy". Z czasem ta inicjatywa zmarła śmiercią naturalną, gdy zabrakło pieniędzy, gdy „kultura ludowa" przeobraziła się w kulturę masową, gdy zamiast oryginalnych obyczajów i obrzędów poja­ wiły się symulakra. Wówczas prof. Sokolewicz wymyśliła dla warszawskich studentów wspaniałe rozwiązanie dydaktyczne: laboratoria etnologiczne . Tu małe grupy (10-12 osób) studentów pod kierunkiem pracownika nauki, już w drugim semestrze swoich uczelnianych zmagań, rozpo­ czynają pracę nad jasno sformułowanym proble­ mem, zaczynając od wstępnego poznania metod badań opisu i interpretacji. Potem następują badania terenowe, weryfikacja faktów i opraco¬ wanie materiału pod koniec zimowego semestru trzeciego roku studiów. To opracowanie staje się podstawa do napisania pracy licencjackiej Test to orawie system tutorski którego kontynuacja okazuie sie oraca na oóźnieiszych seminariach magisterskich. 8 Oczywiście naukowe zmagania i studentów, i tych dojrzalszych naukowo uczonych wyma­ gają stałych poszukiwań i dyskusji o metodach badania materii etnograficznej. Ja zaczynałam od klasycznej metody badań terenowych, którą ośmielam się nazywać metodą Mariana Pokropka (profesora). Znam tylko postać 8 9 książkową*. Laboratoria etnograficzne wzorem rozwiązań wy­ pracowanych przez ośrodek warszawski zostały wprowadzone również do dydaktyki akademickiej w Krakowie w latach 90. minionego stulecia. Tak zor­ ganizowanych laboratoriów nie uruchomiono w in­ nych ośrodkach, pozostając wyłącznie przy zajęciach warsztatowych wykładach i klwersatoriach dotyczą­ cych technik i nSodyki badań terenowych oraz prak­ tyk terenowych (wakacyjnych bądź śródrocznych). To badacz niepowtarzalny, kolekcjoner fak­ tów i encyklopedia polskiej klasycznej etnogra­ fii. Zna zapewne wszystkie wioski w Polsce (być może także w innych krajach, które penetrował naukowo). Ale jest to metoda zbierania fak­ tów na podstawie kwestionariusza, a kwestiona­ riusz - jak wiadomo - tworzy się na podstawie posiadanej wiedzy. Zatem niewiele da się dzięki niemu odkryć. A dziś świat odkrywać musimy, bo dotychczasowe opisy i interpretacje niewiele już wyjaśniają. Dlatego klasyczny kwestionariusz nie wystarcza, ale poszukiwania da się wesprzeć dyspozycjami badawczymi" wtedy edy problem został już wstępnie sformułowany. W takich dys­ pozycjach pojęcia badawcze doznają operacjonalizacii i wskazują punkt startu rozmowy. Badacz w zależności od rozwoju sytuacji narracyjnej' ma reagować na poiawiaiace sie nformacie i ie stymulować Wydaie sie to oroste a wcale takie nie iest Przede w s L t k i m samo sformułowanie nie jest. i rzeae wszystkim samo srormuiowanie remaru wymapa iuż wiedzy nie rvlko fakropra fi™ i J l r iidKze J ś w i swiauomosci . H o r n o L i f i l oiiiozoiiczno-meio/ofir.no Jrn licznej, lecz dolocrirznei wvmacra określenia teorii T o siatka n i k r ' ' 7badacz H k nr i • Które, W ' r wemug Hł pojęć, Którą akceptuje \ niego, są w stanie opisać badaną, obserwowaną rzeczywistość. Ale tak naprawdę, związek teo­ rii z realnymi badaniami w terenie jest nikły. 1 ozwala badaczowi co najwyżej uzyskać dystans do siebie samego i zgodzie się na odmienność rozmówców 1 rzeciez musimy zdawać sobie sprawę, choćby tylko mniej więcej, z tego, czego szukamy, w jakim obszarze chcemy się poru­ szać. A jednak nie możemy z gory eliminować zaskoczenia i nieprzewidzianych zmian kierunku rozmowy. Dyspozycja badawcza pozwala tez na akceptację odmienności rozmówców co może skłonie badacza do zmiany naukowych plalanow, — a nawet do weryfikacji wstępnej teorii. M . Pokropek, Budownictwo ludowe w Polsce, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1976; idem, Atlas sztuk ludowej i folkloru w Polsce, Arkady, Warszawa 1978; idem, E. Ftyś-Pietraszkowa, A. Kunczyńska-Irac- ka, Sztuka ludowa w Polsce, Arkady, Warszawa 1988. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 10 Zob. N . Barley Niewinny antropolog. Notatki z gli­ chatk , tłum. E. Szyler, Prószyński i S-ka, War­ szawa 1997; a także inne książki tego antropologa po angielsku (przypis AZ). nianej t �18 Wywiad Doświadczyłam tego co najmniej dwukrotnie, podczas badań. Pod koniec lat 60. ubiegłego wieku postano­ wiłam rozpocząć badania w pomorskich PGR-ach. Byłam przekonana, że kwintesencją socja­ listycznej rzeczywistości, a więc i kultury są właśnie Państwowe Gospodarstwa Rolne. Te z Pomorza Środkowego znałam. A więc skom­ pletowałam dwuosobową ekspedycję (do tego planu dała się namówić tylko Mirosława Drozd, wówczas jeszcze studentka, dziś profesora Drozd-Piasecka) i pojechałyśmy latem do wybranej osady. Zarówno badania, jak ich efekty opisałam w pracy doktorskiej , a potem wykorzystałam także w książce pt. Homo faber i homo ludem . Ta badawcza rzeczywistość była chyba porówny­ walna z sytuacją Malinowskiego naTrobriandach. Nie od razu udało sie nam pojąć konstrukcje siatek rodzinnych powiązań mieszkańców osady ani zrozumieć sens sąsiedzkich powikłań Żadne klasyczne badanie etnograficzne nie było moż liwe. Skupiłyśmy sie zatem na słuchaniu historii 11 11 życiowych naszych rozmówców, r o z m ó w c ó w Wiele lat zyciowycn Ii OLS Ow W naszycn wieie iai nóźniei inż no 1 989 roku crdv PCR v nnadłv i . \'\ J r rr n 'J\\ 7 . l f.r m m wydarzenia losy znanych mi OSOD, az do cnwin, gdy ich rzeczywistość zaczęła się uładzac. Inną sytuacją badawczą, która zmusiła mnie do zmiany punktu widzenia już na starcie, była pene­ tracja środowiska tzw. chłoporobotników w war­ szawskiej Fabryce Samochodów Osobowych. pewnej pokory, samopoznania, dystansu, wręcz pogody ducha. Wydaje mi się, że jeżeli w każ­ dym z takich cykli badawczych człowiek-badacz maksymalnie siebie eksploatuje, to z konieczno­ ści „otwierając" innych, dociera też w głąb siebie samego. A przecież taką koncentrację osiąga się tylko wtedy, gdy pracuje się naprawdę. Intrygujące jest to, co mówi Pani na temat samo­ poznania dokonującego sie niejako przy okazji. Pobrzmiewa w tym echo starożytnej zasady cognosce te ipsum. Zatem, jak się rzecz miała z Panią? Właśnie tak, jak powiedziałam. Trochę się o sobie dowiedziałam, nie przesadzając jednak, bo badania to jednak nie psychoterapia, a w każdym razie nie tylko. Chociaż, chcąc nie chcąc, poznaje się także granice możliwości wkraczania w pry­ watność, może nawet intymność tych, z którymi się zadajemy podczas badań. Sprawdza się pola obrzeżne, z których już dalej pytać nie należy. Czasami jedno słowo okazuje się zakłóceniem intymności, sprzeniewierzeniem się umownej relacji, dowodem na odmienność i jednej, i dru¬ giej strony. To tak jak z kontaktami między ludźmi... No tak, ale antropolog musi to wiedzieć. Pani profesor, odnośnie badań terenowych i podob­ nych sytuacji. Czy zdarzyły się jakieś sytuacje, które miały znaczący wpływ na Panią? Poruszyły Pani świat wartości, światopogląd... I co by nie mówić, to tego rodzaju kon­ takty, takie spotkania z ludźmi, których w swojej codzienności najczęściej nie uwzględniamy, uczą 11 Iz No pewnie! Wszystkie badania, które prowa­ dziłam, wszystkie obserwacje miały wpływa na to, jak myślę, jak się ze sobą dogaduję. Wioski Praca doktorska obroniona w 1972 r. pod tytułem: podlaskie, PGR-y, FSO, Algieria, Bałkany, tego Motywy zawarcia i oceny małżeństwa a system warto­ się nie da wymazać. Powstaje w umyśle matryca, ściowania współczesnych społeczności wiejskich w Polsce. A. Zadrożyńska, Homo faber i homo ludens. Etnolo° J PÓŹ ejs ej giczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i wspólczerefleksji. Określa też kręgi ludzi poznanych, znasnej, PWN, Warszawa 1983. k t ó r a S W e d c l s k a n BARBARZYŃCA a kaŻde ni 1 (19) P019 Z �19 I n n e g o k o ń c a ś w i a t a nie b ę d z i e jomych, przyjaciół, bliskich. Kreuje świadomość swoistego osobistego konwenansu, pozwalającego zachować poprawne więzi z rozmaitymi ludźmi, nie wykluczając na przykład przyjacielskich więzi z naszymi rozmówcami. i dogłębniej drąży się problem, tym stają się tro­ chę trudniejsze, potem bardzo trudne, aż wreszcie rozmówca staje się niedostępny. Już ten kontakt okazuje się murem nie do przebycia. Wtedy trzeba się wycofać. Z tego co Pani powiedziała wnoszę, że z przyjaź­ nieniem się z naszymi rozmówcami, bliskością z nimi wiąże się pewna „niewygoda". Czy możemy rozwinąć ten wątek? Myślę, że odrobina tajemnicy jest w życiu. Nie wiem, czy jest to niewygoda? Bo prze­ cież kontakt z drugim człowiekiem polega na respektowaniu pewnej granicy szacunku. Wydaje się, że gdzieś tam jakąś pestkę w środku mamy i ta pestka jest otoczona... I przełamanie tego, to zależy od rozmaitych sytuacji w dzieciństwie i później, po prostu nie dopuszczamy innych do tego momentu. Niezbędna Ludzie, z którymi się kontaktujemy, do pew­ nego momentu pozwalają nam wyciągać z siebie rozmaite wiadomości. Ale j u ż nie dalej. O n i nawet, jeżeli już uchylą jakiegoś rąbka tajemnicy, nawet rodzinnej albo swojej osobistej, to potem się szybko z tego wycofują, zamurowują ten kon­ takt, ten kontakt właściwie jest nie do przywró­ cenia. To tak, jakby były zamykane, odgradzane strumyki, które czuje się, że one są, dają znać, że coś tam jeszcze by można było... Nic. To czło­ wiek się cofa. Sądzę, że to chyba jest istota człowieczeństwa, że nie wiem przy jak bliskim kontakcie z drugim człowiekiem, jednak jest w nim: „ja jestem". To „ja" gdzieś tam siedzi. Poza tym nie wiem, jak to „ja" zareaguje w pewnym momencie. Myślę, że to na tym polega kontakt z drugim człowiekiem, że cały czas właściwie, jak byśmy nie chcieli, nie jesteśmy w stanie przekroczyć pewnej bariery. Badania terenowe mają to do siebie, że do jakie­ goś momentu są bardzo łatwe, ale im dłużej l (19) P019 BARBARZYŃCA niezbędna Tajemnicy i intymności... i zdrowa. Pobudza do zainteresowania drugim czło­ wiekiem, bo chyba zawsze wyczuwamy, że nie wszystko wiemy o nim, prawda? Że coś z niego nam umyka, ale jemu też umyka z nas. Wszystko jest takie, powiedziałabym, symetryczne. Świado­ mość tego to wyraz pokory, a więc i wyrozumiało­ ści, równouprawnienia. Tu nie chodzi o toleran­ cję, w pojęciu tolerancji zawiera się jakieś - czy ja wiem? - lekceważenie, obojętność... Pogarda... To może za mocne określenie, ale na pewno nie równoprawność... Osoby z naszego środowiska rozmaicie reagują na określenia w rodzaju „antropolog" albo „etnograf". Bywa, że opowiadający się za którąś z opcji są wręcz uczuleni na drugą i to, co z nią utożsamiają. Unikam rozważań terminologicznych. Według mnie nie prowadzą one do rozwikłania problemu nauki. Wydaje się, że etnograf (etnolog, antropo­ log) to - jak mawiał profesor Dynowski - przede wszystkim człowiek specyficznie spoglądający na świat, to nie profesja. Potem zrozumiałam, że ta specyfika wymaga wiecznego amatorstwa, w tym szlachetnym rozumieniu tego pojęcia jako przy­ znawania się do niewiedzy i bezustannego poszu- �20 Wywiad kiwania wiedzy o innym człowieku, starań w zro­ zumieniu jego działania. Innymi słowy etnologia wymaga rozdwojenia jaźni. Trzeba żyć własnym życiem, lecz jednocześnie mieć we własnym umy­ śle włączoną na stałe analityczną strukturę (żeby zapamiętywać to, co się obserwuje). Nie umiem już pójść na wesele, nie potrafię po prostu pójść i tylko się w tym wszystkim znaleźć towarzysko. Jednocześnie jestem antropologiem i nic na to nie poradzę. Potrafię się świetnie bawić towarzysko, prowokować sytuacje, które to z drugiej strony rejestruję jako sytuacje badawcze - znakomicie. Myślę że ci którzy nie prowadzili badań mogą tego nie mieć nie wyczuwać. Więc tym jest dla mnie etnologia - bezustannym rozdwajaniem jaźni Nie ma od odpoczynku. Im dłużej uprawia sie te dyscyplinę tym ten mechanizm staje się perfekcyjniejszy. Bardziej przemożny. Można na przykład siedzieć na interesującym wykładzie, uczestniczyć w poważnej ceremonii, świetnie się bawić z przyjaciółmi, oglądać telewi­ zję, słuchać radia czy muzyki, a ten mechanizm cały czas pracuje i potem daje znać o sobie. Sikora. Przyjechaliśmy do wsi, zakwaterowaliśmy się, najpierw długo szukaliśmy tej wioski. To były studentki pierwszego roku, więc chodziłam z nimi po domach, żeby nawiązać kontakt i to się roz­ niosło... Strasznie miła była ta wioska. Rozniosło się, że przyjechali studenci i „władza". Ja byłam „władzą". To miało konsekwencje nieprawdopo­ dobne. Studentki oczywiście zostały rozlokowane, chodziły już po wsi. Rzeczywiście, jak już do jednej chaty weszły i coś tam pogadały, to zaraz następne były. Wiadomo było w wiosce, że przy­ jechali studenci i że będą chodzili. W rezultacie, momencie przychodzi do mnie jedna z dziewczyn i mówi że jest taka zamawiaczka, która zamawia róże. Ona jest starsza pani, babcia taka, która jest właściwie już u schyłku swoieeo życia ale Dowiedziała że zrobi nam seans tei róży jak władza" do niej przyjdzie Wiec mówięSłuchaj "nie ma Drabiemu idziemy do babci" Wchodzę babcia siedzi raka opatulona w izbie' oczki tylko iei błyszcza iak wchodzę i Iza mówi' no to właśnie nrzvszła nani do mnie, chwyta mnie za rękę, całuje w nią i - to było straszne mowi do mnie. „witam w adzę . Ula mej władza^ wszystko jedno, jak wyglądała, i czego władza Wspomniała Pani o pewnym, wynikającym z doświadczenia, rodzaju rozeznania. Zatem, czy antropolog bądź etnolog powinien wiedzieć, jakie są granice i jakie są reguły zachowania, czy powi­ nien bezwzględnie znać konwenanse? W warun­ kach terenowych tak się chyba nie da? Powinien to czuć, często nazywa się to intuicją. Dla przykładu, zdarzyła się następująca sytuacja: prowadziłam badanie etnograficzne we wsi Choroszczynka na potrzeby habilitacji. Razem z grupą laboratoryjną robiliśmy „światopoglądowe pod­ stawy wspólnoty" - tak sobie wymyśliliśmy, tak trochę za Znanieckim, czy Obrębskim. Bardzo fajna grupa, same dziewczyny i jeden Sławomir " C o ś ram nowie' działa abciaw s r a i e nodchodzi aziaia, nie wiem wiem. T ra ta b DaDcia wstaje, poacnoazi Dyla czymś tak odległym Dyla czymś tak sakralnym ze należało ją pocałować, choćby to była dziewucha. Niewiele miałam wtedy lat, bo to był osiemdziesiąty chyba pierwszy, laka dorosła byłam, ale naprawdę w porównaniu z tą kobietą, która co najmniej trzydzieści lat byłaby starsza ode mnie - w życiu bym nie pomyślała. 1 lerwsza rzecz, to chciałam je, wyciągnąć tę rękę, ale potem sobie myślę: „Nie. To jest rytuał, muszę w tym uczestniczyć . I uczestniczyłam, ucałowała mnie w rękę, ja się zachowałam jak władza , powitałam ją, powiedziałam, ze wszystko fajnie i siedhśmy Zrobiła nam seans zamawiania róży z woskiem, z takimi rozmaitymi nićmi. Potem, po tym całym zamawianiu róży, wszystkie miałyśmy ból głowy. Śmierdziały te konopie, którymi ona BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �21 I n n e g o k o ń c a ś w i a t a nie b ę d z i e Tu ma Pan z grubsza rację, ale pozwolę sobie na nieco odmienne zdanie. To się zaczyna w momen­ cie upubliczniania, jakiegokolwiek upubliczniania. Bardzo źle zniosłam, jak Artur Domosławski odkrył najintymniejsze sprawy Ryszarda Kapu­ ścińskiego . Pokazać, że nadużywał i zmyślał nie­ Wobec powyższego, jakie są granice tego, na co jeste­ które teksty, to jeszcze pół biedy. Ale kiedy napisał śmy w stanie sie zgodzić w trakcie badań? 0 jego życiu osobistym, co sprawiło ogromną przykrość jego żonie, nie wiem, czy wiedziała, czy To problem etyczno-psychologiczny chyba nie - nie ma znaczenia. Po prostu upublicznie­ każdej dyscypliny nauki. W przypadku etnologii nie tej informacji, to jest właśnie przekroczenie ociera się on o szacunek dla drugiego człowieka granicy. To po prostu jest nieprzyzwoite. Po co i własną godność. Wkraczając w ludzkie życie, to? Zupełnie nie o to chodzi, żeby nie podważać uzurpujemy sobie prawo do wykorzystania tej autorytetów i pomników nie burzyć - niech sobie wiedzy w jakimś opracowaniu, w jakimś tekście, burzą, tylko niekoniecznie taką metodą. To nie czy w publikacji. Stosujemy na ogół niejasne kry­ jest sprawa społeczna. teria oceny, pozwalające, w imię dobra nauki, na ujawnienie czyjejś prywatności. A są to kryteria Są kwestie agory i są kwestie alkowy i do alkowy z dziedziny etyki, moralności. Dziś w publika­ raczej nie powinno się wchodzić... cjach ukrywamy nazwy miejscowości, nazwiska rozmówców, wszelkie informacje ziden­ Tam przecież zamykano drzwi, a brak okien tyfikować i ukonkretnić dorobek badawczy skutecznie dostęp blokował. Czy tak trzeba? Czy to "wystarczy żeby powie­ dzieć, że szanujemy tych którzy sa niezbędnym Oczywiście, ten rodzaj refleksji i troski jest nie­ warunkiem naszej pracy?' zmiernie ważnym, nie mniej ważnym jest również paliła, bo się takie kupki robi zwinięte z konopi. Więc bywa człowiek i w takiej sytuacji, jak z „wła­ dzą" ... Sądzę, że jakbym wycofała rękę, to doszłoby do nieporozumienia. Dobrze, że się opamiętałam. Teraz te wsie są inne. 13 zachowanie właściwych proporcji. Rozumiem, o co chodzi. Jeżeli powiem, że jakiejś informacji udzielił mi etnolog zajmujący sie bada­ niem grupy Indian takich i takich, to wiadomo który, a przynajmniej można łatwo sprawdzić. Ale te proporcje to właśnie sprawa wiedzy 1 intuicji. No właśnie. Ale Europejczycy Indianami jakoś mniej się przejmują. W stosunku do własnych interlokutorów chcą być przyzwoitsi. Warszawa, 27.11.2012 Problemy etyczne antropologów są czymś niezmier­ nie skomplikowanym. Wydaje mi się, że zasadniczy problem etyczny zaczyna się przede wszystkim na poziomie pisania. o p r a c o w a n i e : F i I i p W r ó b I e ws k i, Anna 13 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Zadrożyńska A. Domosławski, Kapuściński non-fiction, Świat Książ­ ki, Warszawa 2010. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0dc6e5429240453306d364da594d2c70.pdf 302d01917feeddc708d1c003bfe4e64b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5572 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5181 Title A name given to the resource Jak w Indiach - Królowa Japonii / Barbarzyńca 2008 nr 2(12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.10-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żukowski, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dariusz Żukowski Jak w Indiach Królowa Japonii P rzestrzeń muzeum otwiera długi lastry¬ kowy hol. Szybki rzut oka wokół (osiemdziesiąte remontowane w dziewięćdziesiątych). Po le¬ wej zasuszony człowiek za małym biureczkiem, wysoka bryła maszyny Nescafe, kolorowy szum dziecięcych ubranek, kakofoniczny atak spiętrzo¬ nych głosów. Potem szatnia, płaszcze, szatniarka, bloczek, którego nie wolno zgubić („Można po¬ wiesić te dwa razem". „Panie, jasne, że dwa pójdą na jeden, i tak miejsca nie ma"). We właściwą część muzeum zanurzam się bez dalszej zwłoki, z nagła, a podróż jest krótka, bo tylko kilka kro¬ ków za przeszklone gierkowskie drzwi. Szary, chłodny półmrok. Przypadkowi zwie¬ dzający powoli dryfują zakosami. Stojące po­ środku korytarza modele chłopskich domów, ciężkie, długie i masywne, to centrum grawitacji, ku któremu toczą się ludzie. Modele dominują przestrzeń — cisną się wokół nich zwiedzający, szeleszczą płaszcze, w opuszczonych oczach lśni biały blask neonowych podświetleń. Dominują też czas — „Wykonany w 1905 roku przez malarza Antoniego Procajłowicza pod nadzorem Wło¬ dzimierza Tetmajera". Wyprzedzają prawdziwe chłopskie domy jak Baudrillardowska mapa — terytorium. Znad pomniejszonych strzech unosi się kwaśny zapach kurzu i chemikaliów. Jak bile do łuz ludzie zsuwają się z korytarza w rozmieszczone w ścianach drzwi, jamy zre¬ konstruowanych ludowych wnętrz. W pierwszej pełno (bo: [1] jest najbliżej wejścia, [2] leci z ta­ śmy ludowa muzyka, [3] jest jasno i [4] koloro¬ wo). Atrakcja wyczerpuje jednak szybko swoją moc, ludzkie bile wytaczają się na zewnątrz, j u ż wolniej. Druga chata: siwa pani bardzo ładnie opowiada i głos ma miły, na pewno jest czyjąś babcią. Nie mogło być tam, na wsi, tak źle, skoro miła pani tak o tym pięknie opowiada. W olejarni: Matka: — Wyjdź stąd! BARBARZYŃCA E(1E) PD08 �Jak w Indiach - Królowa Japonii Synek: — Ale dlaczego? M . : — Wyjdź, wyjdź! S.: — Zakazane?! M . (po chwili wahania): — No dobrze, idź szybciutko... S.: — Mamo, dlaczego to muzeum jest takie małe? W foluszu gra napięć. Ludzie chodzą w gru¬ pach. Każdy chce być autorytetem chociaż przez parę minut. Przecież nie chodzi o wiedzę, tylko 0 to, co się zrobi ze strzępkami informacji. De¬ tektywistyczna robota. Dziecko: — Co to jest? Ojciec: — To jest folusz. D.: — Czyli? O.: — Czyli nie wiem. Matka wzrusza ramionami. O. (po chwili): — Tu było na gorącą wodę. 1 te młoty tak cpyku—pyku. Kto tymi młotecz¬ kami ruszał? Dziecko i matka wychodzą. Ojciec po chwili także wychodzi, słychać zza drzwi: O.: — Już wiem, jak to działało. Wracają. O. (demonstrując): — Tutaj uderzało. I te mło¬ ty tak cpyk, a tam musiało być koło, gdzieś tam. 11 ustawionych naczyń, aksamitne draperie. To pewnie coś ważnego. Przed dalszym docieka¬ niem chroni mnie ręcznie wymalowana strzałka i j u ż idę schodami na górę. Na górze dominuje s z y b a . Bardzo dłu¬ ga, piękna, gdzieniegdzie nierówno odlana, co tylko przydaje jej masy i powagi (za nią jakieś manekiny: długi, rytmiczny szereg zdrowych, rumianych, amorficznych buź pozbawionych rysów, postacie mają jednak kolorowe stroje). Zasysa mnie ciąg kierunku zwiedzania. Zdję¬ cia. Przedmioty. O dziwo, nikt ze zwiedzających nie komentuje ekspozycji weselnej z motywem przewodnim „Wódka". W kolejnym pomiesz­ czeniu środkiem grawitacji jest rzeźbiony ul w kształcie wielkiego niedźwiedzia. Centrum emocji: psia kolczatka (faktycznie, mocno od¬ działuje na wyobraźnię). W młodych głosach brzmi oburzenie. Starsza pani muzealniczka z troską na twarzy i notesem w ręku przemierza pokoje w długich cyklach. Kobieta: — Patrz, Janusz, jakie piękne ule! Janusz: — Mhm. K.: — Patrz, jak dbano o takie rzeczy, zwykły ul. Młody człowiek A: — Co to, kurwa, młyn? Młody człowiek B: — H m m . kuchnia. A: — Co to jest, h m . Młody człowiek C (z zewnątrz, czyta): — Słu¬ żyło do zbijania i rozbijania sukna. B: — Czyli co? A: — Chodźmy. Dziewczyna A (w tle): — Jaka chuda krowa! Dziewczyna B (w tle): — Jak w Indiach, nie? K.: — Janusz, a to zdjęcie z 1988, całkiem nie¬ dawno! A wygląda, jakby ze sto lat miało. J. (z przejęciem): — No przecież ja w latach siedemdziesiątych pasłem bydło! K.: — Ty? Jakoś cię nie widzę z krową. J.: — No, czasem, jak się pojechało na w i e ś . . . Nie tak często znowu, parę razy może. U zwieńczenia ciągu korytarza białe ściany i nisza, krótka parafraza katakumby, czerwony sznur odgradza wejście jak w Luwrze. Napis głosi: „Skarbczyk". Czemu? Pięć przypadkowo Po drugiej stronie ula odnajduję sidła na jelenie. Mocna, stalowa pętla, dwa noże, w tle czarno-biały wizerunek ślicznego jelonka. Kon¬ kretne zużyte ostrza zadają kłam papierowości PD08 BARBARZYŃCA �12 narysowanego zwierzęcia. Trzy wymiary kontra fotka przelicytowują fotkę: to się działo napraw¬ dę. Cięte tętnice, szamotanina, kwiki, wiadra krwi stają w wyobraźni. Jak one mogły być tak głupie, żeby wpychać łeb w niewielką przecież pętlę? Dzieciak: — To to dziadostwo tak hałasuje? Ja: — Tak. Stoimy przed koszem z ludowymi drobiazga­ mi („Wózek dyngusowy, lata 1920"), w którym dominuje kolorowy kogut z wybałuszonymi paciorkami szklanych oczu. D.: — Co mu trzeba zrobić? Ja: — Klasnąć. Klaszczę. Rozlega się mechaniczny skrzek made in Taiwan. Przez chwilę klaszczemy obaj. Dzieciak odchodzi. Dariusz Żukowski Potem schody w dół, wydostaję się z ciągu zwiedzania i znów wpadam na stół bilardowy korytarza. Na odchodnym jeszcze raz wnętrze chaty, półmrok. Dawniej wisiała tam Matka Bo¬ ska Królowa Japonii (żart kolegi z niedostatków formy), szukam jej wzrokiem, schowano. Młody człowiek D : — Hulajnoga. Młody człowiek E: — Nie. D : — Hulajnoga, no. Bo nie masz pedałów. E: — A z którego wieku to było? D : — Nie wiem. E: — Z X V I I czy XVIII? D : — Nie wiem! Między surowe postaci polskich kolędników wciśnięty łeb czegoś w rodzaju chińskiego smoka (artefakt z diablady boliwijskiej). Śmierć, król, diabeł. Najgorszy jest turoń: wysoki, smukły, szczupły, bury, przypomina m i Bukę z Muminków. W rogu pomieszczenia hałasuje telewizor niczym instalacja wideo na wystawie w Bunkrze Sztuki. Napisów powyżej dwóch zdań nikt nie czyta. Pewnie istnieje gdzieś dla nich czytelnik mo¬ delowy. Jest to człowiek zakurzony, spokojny, powolny w ruchach i dociekliwy. Być może star¬ szy, zapewne miły w obejściu. Przyglądając się w skupieniu etykiecie, wysuwa głowę w przód, kciukiem i palcem w s k a z u j ą c y m gładzi ma¬ chinalnie brodę. Może kupiłby w szatni w dro¬ dze powrotnej glinianego ptaszka z gwizdkiem za 4,50 zł, nie dlatego żeby w niego gwizdać w domu — bo człowiek ten woli ciszę i spokój — ale dlatego że sądzi, iż tak wypada. Mama (do dziecka, wskazując manekiny ko¬ lędników): — . . . i przebierali się za króla (pokazu­ jąc boliwijską maskę), za diabła, za śmierć, za... jakiegoś. nie wiem. Dziecko nie słucha. Gwiżdżę lekko w ogonek kogutka. Fiuuu! — a niech to, działa, taki zwykły kawałek gliny. Zbliża się pani szatniarka, będzie myślała, że chcę kupić tego ptaszka. Zapinam płaszcz i ucie¬ kam w deszcz, zanim presja oczekiwań będzie zbyt wielka. BARBARZYŃCA ł[\ł) P D 0 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15f94c19f5f6ff90adfeedafe40c842e.pdf 9a2993cd6d27aceba73eff064a2f1d7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5593 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Holokaust - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5201 Title A name given to the resource Język Zagłady - język świadectwa/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.64-71 Creator An entity primarily responsible for making the resource Morawiecka,Maria Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria • I Magdalena M orawi ecka u n w 19 8 6 n > studentka kulturoznawstwa na Uniwersytecie W r o c ł a w s k i m i ASPP „Abrys" w e W r o c ł a w i u . Działa w Studenckim Kole N a u k o w y m Kulturoznawców \ i współpracuje z u g r u p o w a n i e m Dziennikarzy W ę d r o w n y c h i w y d a w a n y m przez nie i n t e r n e t o w y m pismem .Wędrowiec" ( w w w . d z i e n n i k a r z e - w e d r o w n i . o r g ) . Zainteresowania badawcze: teoria i historia kultur/, aksjologia, praktyki kartograficzne jako ź r ó d ł o wiedzy o kulturze, tradycje wokalne słowiańszczyzny. Język Zagłady - język świadectwa. Relacja ocalałego jako komunikat „Zaprawdę, wargami jąkałów i językiem obcym przemawiać będzie do tego narodu ten, który mu powiedział: »Teraz odpoczynek! Dajcie wytchnąć strudzonemu! A teraz, spokój!«. Ale me chcieli Go słuchać. Wtedy będzie do nich mowa Pana: »Saw lasaw, saw lasaw; kaw lakaw, kaw lakaw; zeer szam, zeer szam *, żeby szli i upadli na wznak i rozbili się, żeby uwikłali się w sieci i byli schwytani. Iz 28, 11-13 1 Holocaust nie ma i nie moie mieć swojego języka I. Kertesz Jak podaje Biblia Tysiąclecia, są to „onomatopeiczne wyrazy hebrajskie naśladujące mówienie dzieci lub pijaków (...) mogłyby mieć taki sens: »Rozkaz za rozkazem, rozkaz za rozkazem; reguła za regułą, reguła za regułą; trochę tu, trochę tam«". Biblia Tysiąclecia pod 1 1 red. benedyktynów tynieckich, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań-Warszawa 1980, s. 871. I . K e r t e s z , / ^ na wygnaniu, W A B , Warszawa 2004, s. 194. 2 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Język Zagłady - język świadectwa 65 agłada miała nie pozostawić po sobie świadków. Nikt nigdy nie miał, nie po­ winien był opowiedzieć historii ofiar obo­ zów . Ich los miało okryć milczenie. Stało się inaczej. Kiedy okazało się, że nie wszystko stra­ wił ogień krematoryjnych pieców, zapadła przej­ mująca cisza. Poszukiwania pośród wszystkich słów, we wszystkich językach, które rozbrzmie­ wały w obozach, nie przyniosły rezultatu. Pozo­ stawały równie bezsilne wobec próby opisania tego, co się wydarzyło. Świadkowie przeżyli, ale byli niemi. Słów zabrakło. Pisanie o języku stawia zawsze autora tekstu w dwuznacznej sytuacji, ponieważ zacierają się granice pomiędzy materiałem stanowiącym obiekt analizy a materią, z której utworzona jest sama analiza. Pisanie o języku, którego istnienie jest kwestionowane (język Zagłady), oraz języ­ ku, który kwestionuje własną zdolność do wyra­ żenia tego, do wyrażania czego został powołany (świadectwo), zakrawa więc na paradoks przy­ najmniej w podwójnym sensie. Ponieważ jednak świadkowie domagają się mówienia o Holokau­ ście, nie sposób pominąć ich głosu milczeniem. Czym - jeśli takowy istnieje - charaktery­ zowałby się język świadectwa i w jakiej relacji pozostaje do „języka Zagłady"? Czy można je ze sobą utożsamiać? Jak możliwe jest i czemu służyć może mówienie o czymś, co z góry uzna­ ne zostaje za niemożliwe do wypowiedzenia? W jakim sensie świadectwo jest komunikatem? - to tylko wybór z szeregu pytań, które można by stawiać w kontekście tematu niniejszej pracy, które legły u jej genezy, na które z całą pewnością nie udzielę w niej wyczerpujących odpowiedzi i na które cały ten tekst (mimo wszystko) próbą odpowiedzi pozostaje. Język w obozie (jak niemal wszystko) funk­ cjonował w odmienny sposób niż zwykle. Dla w i ę ź n i ó w był przede wszystkim n a r z ę d z i e m zdobywania niezbędnych do przetrwania infor­ macji. Niedostateczna znajomość języka utrud­ niała aklimatyzację, u n i e m o ż l i w i a ł a szybkie zorientowanie się w obozowej rzeczywistości i rozumienie rozkazów, drastycznie zmniejsza­ jąc szanse na przeżycie. Dla strażników stanowił w relacjach z więźniami medium, za pomocą którego narzucali rygor. O charakterze całej sy­ tuacji komunikacyjnej przesądzała dominacja trybu rozkazującego. Większość wypowiedzi kierowanych przez przedstawicieli pierwszej grupy do drugiej była rysem impe­ ratywu. Dodatkowy czynnik, jakim było uprzy¬ wilejowanie pozycji języka niemieckiego (jako jedynego pełnoprawnego), sprawiał, że status pozostałych iezyków narodowych iako ludzkiei mowy zostawał podważony co z kolei łączy sie z podaniem w wątpliwość przynależności do ratunku ludzkie™ wszystkich którzy me po trafia wykazać sie znaiomościa niemieckie™ lezyk wysteouie tu iako fayterium oodziału na udzi i nie ludzi (traktowanych iak zwierzęta czy wręcz nrzedmioty) nrzy czym można za' ryzykować tezę ze tym' co wyróżniałoby mowę Primo Levi pisze pięknie, acz niejednoznacznie: „Nie, my nie wrócimy. Stąd nie powinien wyjść nikt, kto mógłby zanieść światu wraz ze znamieniem wypalonym na skórze złą nowinę: ile potrzeba było w Oświęcimiu odwagi człowiekowi, aby pozostał człowiekiem". P. Levi, Czy to jest człowiek?, Państwowe Muzeum w Oświęcimiu, Książka i Wiedza, Warszawa 1996, s. 61. i przeraził; rozkaz (...) powtarzali głosem donośnym i wściekłym, a w końcu wykrzykiwali go z całych sił, jakby mieli do czynienia z głuchymi, czy raczej ze zwierzętami domowymi, które przecież reagują na ton głosu, a nie treść nakazu. Kiedy ktoś mimo to ociągał się (...), zaczynało się bicie i stawało się oczywiste, że w grę wchodzi tu j u ż inny wariant języka - posługiwanie się słowem, czynność Istnienie owego mechanizmu zaświadcza również P. Levi, komentując zachowanie esesmanów w obozie przejściowym w Fossoli: „Do tych, którzy ich nie rozumieli, zwracali się w sposób, który nas zdumiał konieczna i wystarczająca, żeby człowiek okazywał się człowiekiem, zostawało odrzucone. Był to dla nadzorców widomy znak, że nie jesteśmy ludźmi". P. Levi, Pogrążeni i ocałeni, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 110. Z 3 3 4 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 4 ��67 Język Zagłady - język świadectwa pierwszych od mowy drugich, nie byłaby tu jak w przypadku koncepcji filozoficznych czy antropologicznych - jej zdolność do wyrażania abstrakcyjnych praw, ale do stanowienia prawa. Odebranie wartości mowie uwięzionych w pew­ nym sensie oznaczało okradzenie ich z języka, aż po pozbawienie ich najprywatniejszej jego części - imion. Po dokonaniu tego aktu (i uprzedmio­ towieniu, do jakiego nieuchronnie prowadzić musiało zastąpienie imion numerami) zatraca się sensowność pisania słów, takich jak „Żyd" czy „Polak" wielką literą - stają się nazwami pospolitymi, tak samo jak „pies" czy „krzesło". Odmówienie więźniom człowieczeństwa osta­ tecznie zdejmowało z oprawców obowiązek podejmowania dialogu . 5 Czapliński sugeruje, że za taki element można by uznać kreacyjny aspekt języka. Jak pisze: „Jeśli w Zagładzie objawiła się jakaś istota ję­ zyka, to najpewniej wiązała się ona z magicz­ ną jego funkcją - stwarzaniem rzeczy poprzez słowa. I właśnie ona - moc kreacyjna - okazała się całkowicie obojętna rozumieniu. Ten, kto może używać języka tak, jak bóg, ten, kto może poprzez język stanowić o czyimś życiu, nie dba o to, czy jest rozumiany. (...) I na odwrót: język skrajnej przemocy pojmujemy bez rozumienia; wiemy, co on nam mówi, nie rozumiejąc słów -wiemy, że nakłada na nas obowiązek całkowi­ tego posłuszeństwa (...). Aby taki język mógł być narzędziem komunikacji, jego »istota« musia­ łaby być nie tyle przekładalna, co symetryczna, przechodnia zwrotna to znaczy musiałaby w równej mierze przysługiwać »stwórcy« co przedmiotom stwarzanym Bez tej przechodniościiezyk okazuje sie przede wszvst iCim 113."" rzędziem dyscyplinującym" . Ktoś, kto wydaje dyrektywy, nie musi trosz­ czyć się o to, by wyjaśnić ich sens podkomend­ nemu. Mamy tu do czynienia z typem działania nakierowanym na wpływ, nie porozumienie . Rozkazywanie bowiem nie pociąga za sobą ko­ nieczności podjęcia choćby próby zrozumienia drugiej strony, nie wymaga też wytwarzania wię­ zi pomiędzy nadawcą a odbiorcą komunikatu. Język zatraca więc swą, zdawałoby się, pier­ wotną funkcję, jaką jest właśnie komunikacja (communico, comunicare - uczynić wspólnym, połączyć; udzielić komuś wiadomości, naradzać się, omawiać). To jednak oznaczałoby, że przyjął on jakąś funkcję odmienną, być może dotąd nazbyt czę­ sto umykającą uwadze lingwistów. Przemysław Jeśli więc Primo Levi przywołuje metaforę wieży Babel w kontekście Auschwitz, to jest to porównanie niepozbawione pewnej dozy prze­ wrotności. Biblijna figura, choć nadal rozpozna­ walna, jawi się tu w koszmarnym, zakrawającym na groteskę odwróceniu. Obozy koncentracyjne nie miały nigdy służyć budowaniu wspólnoty, ale zagładzie. Celem ich istnienia była destruk­ cja, nie konstrukcja. Powstały nie za przyczy­ ną porozumienia zawartego przez ludzką rasę „Mówienie do zwierzęcia byłoby czynnością niemądrą, jak mówienie do samego siebie, lub aktem śmiesznym i patetycznym; a przy tym i tak nie zostałoby się zrozumianym". P. Levi, op.cit., s. 111. Nawiązuję tu do podziału zaproponowanego przez J. Habermasa. Patrz: J. Habermas, Pojęcie działania komunikacyjnego (uwagi wyjaśniające), „Kultura porozumienia, nazywania świata i wyrażania uczuć - im pełniej służy bowiem tym celom, tym bliższy jest narzędziu dominacji i metodzie stwarzania świata. O istocie języka nie decydują bowiem znaki i znaczenia, lecz relacje między tymi, którzy coś do siebie mówią [podkreślenie M . M . ] . Z punktu widzenia języka i przekładu Holokaust był pojednaniem różnic i Społeczeństwo" 1986, nr 3, s. 21-44. Czapliński pisze też dalej, że wszelkie działania porządkujące napotykają, odsłoniętą przez Holokaust, zakrytą stronę języka: nie jest on narzędziem lingwistycznych i usunięciem tej cząstki każdej wypowiedzi, której nie da się przełożyć. P Czapliński, Zagłada jako wyzwanie dła refleksji o łiteraturze, „Teksty Drugie" 2004, nr 5, s. 14. 6 5 6 7 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 7 �Maria Magdalena Morawiecka 68 {nomen omen), ale elementarnego niezrozu­ mienia (i braku chęci zrozumienia) między jej przedstawicielami. „Pomieszanie języków" nie owocuje wyodrębnieniem rozmaitych dialektów, lecz wykształceniem się lagersprache. Gdybyż przynajmniej chodziło tu o prostą antytezę starotestamentowego toposu: ale pro­ jekt nazistów jawi się nie tyle jako lustrzane odbicie biblijnego obrazu, co raczej jako odbi­ cie w krzywym zwierciadle. Kierunek wiedzie od wielości ku eliminacji owej pierwotnej róż­ norodności za pomocą najbardziej radykalnej z metod - eksterminacji. Jedność, która byłaby efektem wykonania w pełni tego planu, zasa­ dzałaby się nie na zjednoczeniu, a na jedyności. Jeśliby formułować na tym gruncie postulat wprowadzenia wspólnej mowy dla całej ludzko­ ści, to jedyną drogą do jego realizacji byłaby eli­ minacja wszystkich obcych języków wraz z tymi, którzy się nimi posługują. Jedynym elementem metafory niezmiennym w z g l ę d e m biblijnego pierwowzoru okazuje się pycha architektów. Nic też dziwnego, że ostatecznie w świadectwie Leviego miejsce rzucającej wyzwanie niebiosom wieży zaimuie - zeodnie z loeika symetrii - lei danteiskLo niekła kształtem zbieżny z wszyst­ kimi zbiorowymi mogiłami świata Spróbujmy sobie zatem uświadomić sytuację kogoś, kto podejmuje się zadania świadczenia o Zagładzie. Paradoksalnie można stwierdzić, że język Zagłady mógłby obyć się w ogóle bez słów, jako że skrajna przemoc wyraża się w znacznej mierze w aktach niewerbalnych. Treść świadectw ocalałych nie różnicuje się znacząco w zależno­ ści od języków, w jakich zostały one spisane . Pobyt w obozie sytuuje się w sferze doświadczeń pozajęzykowych, wobec której wszelkie próby obleczenia w słowa ponoszą fiasko, a która za¬ razem pozostaje wspólna dla wszystkich ocalo- nych, niezależnie od języka, którym się posługu­ ją. Wiążąca się z tym osławiona niewyrażalność przeżyć ofiary staje się problemem w momencie, gdy ta ostatnia decyduje się przekuć je na opo­ wieść. Stwierdzenie to, samo w sobie banalne, pozostaje jednak nieodzowne dla refleksji nad zagadnieniem języka świadectwa. Trudność, przed jaką staje świadek, wynika z faktu, że jego dotychczasowy język, język ojczy­ sty, który go kształtował, nie pochodzi ze świata obozu, w związku z czym okazuje się do niego równie nieprzystawalny co zewnętrzna rzeczy­ wistość, w której powstawał. Za wzór nie mogą mu również posłużyć przemiany, jakim podlegał język w samym obozie: j u ż wówczas w istocie nie Nie chcę przez to powiedzieć, że treść wszystkich świadectw jest jednakowa, przeciwnie, jestem jak najdalsza od takiego twierdzenia. Skłaniam się natomiast ku poglądowi, że istniejące różnice (zarówno w treści, dominującym nastroju utworu, jak i stylistyce, w jakiej jest utrzymana) wiązać należy bardziej z kwestiami indywidualnymi (tj. biografia i osobowość autora) niż z narodową i „językową" tożsamością świadka. 8 8 BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �Język Zagłady - język świadectwa 69 cjonowały wówczas niektóre zwroty, ponieważ dopiero świadectwo podejmuje próbę wypowie­ dzenia zarówno tego, co działo się w obozach, jak i tego, co znaczyło to dla więźniów. A nie wy­ starczy sama znajomość faktów, by to zrozumieć. Dla takiego odbiorcy użycie niektórych zwrotów i słów może być mylące: rozpoznaje znajome frazy, więc ma wrażenie, że opowiada mu się o czymś, co doskonale potrafi pojąć, podczas gdy rzeczy mają się zupełnie inaczej. Emblemat pozostał niezmieniony, chociaż przysługują mu różne desygnaty. To właśnie pozwala Elie Wieselowi stwierdzić: był on wystarczającym narzędziem dla wyraża­ nia przeżyć więźniów, co jednak nie miało więk­ szego znaczenia, dopóki obracali się we własnym gronie. Wspólnota doświadczeń umożliwiała wzajemne zrozumienie, jednocześnie ograni­ czając potrzebę opowiadania o nich. Wchodząc do obozów, więźniowie dysponowali j u ż ściśle określonym materiałem językowym, za pomocą którego (nie mając innych narzędzi) w otaczają­ cej ich nowej rzeczywistości starali się nazywać zjawiska i warunki radykalnie odmienne od znanych im dotychczas. Dochodziło więc do sy­ tuacji, w której na oznaczenie niewspółmiernie intensywniejszych i bolesnych doznań używano starych słów, z racji ich powierzchownego podo­ bieństwa z opisywanymi zjawiskami. Odbiorca nie może być w pełni zaznajomio­ ny z całym upiornym kontekstem, w j akim funk- 9 „Miałem tyle do powiedzenia, a brakowało mi słów. Świadom ubóstwa środków, czułem, że ogranicza mnie język. Ktoś powinien był wymyślić inny. Czy można oczyścić i ucywili­ zować język wypaczony i zatruty przez wroga? Głód, pragnienie, strach, transport, selekcja, ogień, komin - każde z tych słów coś znaczy, ale w tamtych czasach znaczyło coś całkiem innego. Pisząc w ojczystym, też okaleczonym języku, TclZ pO TclZ dochodziłem do wniosku, że »to nie to«. (...) Wciąż było »nie to«. »To«, czyli co? (...) Słowa zaczerpnięte ze słownika wyda­ wały mi się płytkie, tandetne, nijakie" . 9 Status ofiary nie jest tożsamy ze statusem świadka, przejście od jednej roli do drugiej wią­ że się z radykalną zmianą nastawienia. Język przemocy nie jest i nie może być tym samym językiem co język opisu przemocy. Analogicznie język świadectwa nie może być językiem Zagła­ dy, bo ten ostatni pozostanie dla czytelników na zawsze językiem obcym i niezrozumiałym. Za­ danie świadka przypomina więc nieco zadanie tłumacza i polega na tym, by zakomunikować (z naciskiem na znaczenie, do którego odsyła łacińska etymologia słowa „komunikacja") in11 y 111 coś, co właściwie nigdy komunikatem nie było i być nie miało, co w samej swojej istocie E. Wiesel, Noc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 15-16. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �Maria Magdalena Morawiecka 70 sprzeczne jest z ideą komunikowania i opiera się próbom przekształcenia w komunikat. Jego własny obraz świata uległ nieodwracalnej prze­ mianie, dla wyrażenia której niezbędne wydaje się w konsekwencji wprowadzenie zmian rów­ nież w języku (i w językowym obrazie świata). Chaos, który zapanował wśród pojęć i wartości na skutek podważenia fundamentalnych (jak się zdawało) i niekwestionowanych dotąd prawd i zasad, domagał się nazwania i ponownego uporządkowania . Poszukiwaniu adekwatnej formy dla świadectwa towarzyszą emocje i pole­ miki związane z obawą, by nie uchybić w niczym pamięci ofiar. W szczególnej formie odżywa tu dawny spór o decorum. Wbrew zapowiedziom tworzenie nie tylko prozy, ale i poezji po (i o) Holokauście okazało się możliwe, choć stało się jasne, że może ona przybierać odmienne formy niż te, do których się przyzwyczailiśmy. Wśród utworów podejmu­ jących tematykę Zagłady znalazły się prawdziwe arcydzieła. Analiza wielu z nich potwierdza, że wobec trudności, jakie rodzi mówienie o H o ­ lokauście, pojawia się potrzeba poszukiwania zupełnie nowego, adekwatnego języka, również wprost zgłaszana przez autorów (jak choćby w cytowanym powyżej fragmencie książki Elie Wiesela). Taki język byłby w stanie oddać to wszystko, czego nie dało się wyrazić dawnymi środkami, i juz sama jego struktura w jakiś spo- sób naprowadziłaby odbiorcę na nieujmowalną w żadnym ludzkim języku, nieludzką treść tamtych w y d a r z e ń . Bardzo szybko okazuje się jednak, że aby przekaz w ogóle mógł zostać odczytany, musi posługiwać się znanymi sym­ bolami, bodaj w minimalnym stopniu, niezbęd­ nym dla zaistnienia jakiejkolwiek płaszczyzny porozumienia. Chcąc nie chcąc - ze względu na rolę, jaką stara się pełnić - świadectwo z ko­ nieczności odwołuje się do zastanych, wypraco­ wanych form. Z jednej strony bowiem poczucie obcości u odbiorcy, jakie może być wywoływane przez innowacyjność czy też niekonwencjonalność środków, którymi operuje, jest zjawiskiem pożądanym - pozwala zwrócić jego uwagę u a swoistość i odrębność opisywanego świata, wraz z tymi jego elementami, które pozostają nieprzekładalne Z drueiei zaś sama ieeo funkcia - która jest wszak zaświadczanie, nieuchronnie wiążące sie z notrzeba dostrzeżenia adresata przekazu (który zazwyczai sam nie iest świadkiem) - spra­ wia ze używany iezvk nie może bvć iezykiem radykalnie nowvm Nieustanne naoiecie miedzy tymi sorzecznymi wymorami określa warunki w iakich nowstaie każdorazowo ma skutek indy' widualnych zmagań autora) język świadectwa T. Różewicz pisze w swoim najbardziej znanym wierszu: „Szukam nauczyciela i mistrza/ niech przywróci mi wzrok słuch i mowę/ niech jeszcze raz nazwie rzeczy i pojęcia/ niech oddzieli światło od ciemności". T. Różewicz, Poezje wybrane, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1994, s. 6. J u ż sam proces nazywania może być traktowany jako rodzaj działania ładotwórczego, pomocnego przy próbie ogarnięcia i zapanowania nad opisywanymi wydarzeniami. Wybór języka, w jakim będzie się o nich opowiadać, ma wpływ nie tylko na formę świadectwa, ale i (pośrednio) na jego treść. Jak zauważył J. Jedlicki, „Fakty mówią same za siebie, ale autorzy świadectw nazywają je, ujmują w kategorie, komentują i osądzają, a więc włączają w schemat poznawczy i aksjologiczny". J. Jedlicki, Źle urodzeni, czyli o doświadczeniu historycznym. Scripta i postscripta, Aneks, Londyn-Warszawa 1993, s. 16. A „wybór formy jest zawsze - na tym obszarze tematycznym szczególnie - wyborem perspektywy poznawczej i poglądu na świat". J. Jedlicki, op.cit., s. 15. Przyjmując szerokie rozumienie języka (nie ograniczając tego pojęcia wyłącznie do znaków występujących w fonosferze oraz ich graficznego zapisu), nie waham się przed włączeniem do opisywanego zjawiska nie tylko dzieł literackich, ale też poszukiwań podejmowanych w obszarze powojennej sztuki. 10 10 11 W świetle powyższego świadectwo jawi się jako zjawisko, którego istnienie jest warunkowa­ ne w równym stopniu przez istnienie świadka, co istnienie tego, wobec kogo się zaświadcza. Bez 11 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �71 Język Zagłady - język świadectwa ukonstytuowania się „audytorium", bez zaistnie­ nia kontaktu między tymi dwiema stronami da­ wanie świadectwa traci jakikolwiek sens. Kształ­ tując się w przestrzeni pomiędzy podmiotami, poszukuje ono takiego języka, który zdolny był­ by przerzucić pomost między światami ich do­ świadczeń . Pomost taki byłby wprawdzie zbyt kruchy, aby dało się po nim przejść i faktycznie spowodować ich uwspólnienie, wystarczający jednak, by je związać i doprowadzić do spotkania się ich granic. Jeżeli nawet granice te nie staną się przez to przekraczanie, to przynajmniej istnie­ je szansa, że uwidocznią się ich zarysy. W tym sensie opowieść ocalałego, przywołując elementy zamkniętego świata obozu, w pewnym stopniu również je kształtuje - poprzez wspomniane wcześniej ujmowanie faktów za pomocą języ­ kowych kategorii, umiejscawianie ich w systemie poieć a wiec wpisanie ich w pewien porządek Odtwarzanie jest też rodzajem tworzenia . 12 13 Okrężną drogą dochodzimy więc znów do kwestii kreacyjnej mocy języka, tym razem jed­ nak zupełnie inaczej pojmowanej i czemu in­ nemu służącej. W przeciwieństwie do sytuacji komunikacyjnej, jakiej doświadczali więźnio­ wie w obozie, świadectwo jest przykładem ko­ munikatu nakierowanego na osiągnięcie (po) rozumienia i powstaje na skutek świadomej Światy te można porównać do zaproponowanej przez Jedlickiego kategorii „światów wyłączonych - o odmiennych prawach życia i śmierci (...), w których nawet język jest różny". Jak pisze Jedlicki, „ludzie, którzy przekraczali wówczas granicę dwóch światów wyłączonych, odczuwali zrazu całkowitą niekomunikowalność swoich doświadczeń i ich nieprzystawalność do ekonomii innego świata" (op. cit., s. 10). Wprawdzie Jedlicki, pisząc o „światach wyłączonych", miał na myśli światy współistniejące obok siebie podczas wojny (getto, partyzantka, obóz etc), jednak sytuacja świadka, który stara się opowiedzieć o wydarzeniach z przeszłości komuś, kto nie podziela jego doświadczeń, wydaje się analogiczna. To samo spostrzeżenie odnieść można do obecności w świadectwie nieodłącznego składnika literatury 12 13 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA próby wytworzenia u odbiorcy poczucia więzi z nadawcą. Język pozostaje narzędziem, bez którego nie­ możliwe byłoby osiągnięcie owego celu - celu, który przecież ostatecznie można, upraszczając, sprowadzić do wytłumaczenia sobie i innym (a z pewnością jest to jedno z trudniejszych zadań translatorskich, przed którymi stawała ludzkość) znaczenia jednego tylko słowa: „Ho­ lokaust". Oczywiście podejmując się próby prze­ łożenia na logiczne - w podwójnym tego słowa {logos) znaczeniu - terminy czegoś, co wydaje się nielogiczne, świadek nie ma żadnej gwarancji powodzenia przedsięwzięcia. Wręcz przeciwnie: wszystko każe mu przypuszczać, że pełny suk­ ces jest nieosiągalny. Dlaczego więc, wiedząc, że reszta zawsze jest milczeniem, mimo to nie ustaje w wysiłkach? Odpowiedź (o ile w ogóle istnieje jedna odpowiedź) pozostaje tajemnicą świadka. Na koniec oddajmy więc głos jednemu z nich: „Czułem w głębi duszy, podobnie jak czasem dziś, że moje świadectwo nie przekona ludzi. Tylko ci, którzy przeżyli Auschwitz, wiedzą, co naprawdę to słowo znaczy. Inni nigdy się tego nie dowiedzą. Ale może przynajmniej spróbują to pojąć?" . 14 - fikcji, której tak obawiają się autorzy świadectw. Ryzyko wystąpienia „kłamstwa literatury" okazuje się mniej paraliżujące, jeśli skojarzymy fikcję nie tylko z zafałszowaniem (w którym to znaczeniu najczęściej bywa współcześnie to słowo u ż y w a n e ) , ale też z jej twórczym aspektem - podobnie, jak uczynił to Geertz, dowodząc, że etnografia jest rodzajem fikcji w pozytywnym sensie. Użycie typowo literackich środków wyrazu nie musi prowadzić do zniekształcenia (zakłamania) wspomnień o Zagładzie, ale właśnie do ich ukształtowania (nadania im kształtu, formy). Patrz: C. Geertz, Interpretacja kultur. Wybrane eseje, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005. E. Wiesel, Noc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 16. 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2e1406008428c262eb9f82bf8a72a7c.pdf bfac7fbdd93a26e7a53a77ae47f5ef28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5579 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5188 Title A name given to the resource Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.86-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamiński, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paweł Kamiński Ur. w I 978 r. we W r o c ł a w i u . Jest absolwentem Uniwersytetu W r o c ł a w s k i e g o , k i e r u n k ó w filologia angielska oraz filozofia - komunikacja społeczna, jak r ó w n i e ż podyplomowych s t u d i ó w psychologii w biznesie przy W y ż s z e j Szkole Bankowej we W r o c ł a w i u . Obecnie jest studentem s t u d i ó w doktoranckich na Wydziale Nauk Społecznych UWr. Jego zainteresowania skupiają się w o k ó ł filozofii nauki (szczególnie filozoficznych konsekwencji współczesnych nieklasycznych teorii naukowych), filozofii umysłu (relacja umysł - materia to planowany temat doktoratu) oraz szeroko rozumianego języka, w k t ó r y m zanurzone jest nasze spekulatywne myślenie. język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego T ematem artykułu będą pewne wątki filo­ zofii Alfreda Korzybskiego - polskiego fi­ lozofa i naukowca społecznego, który jest mało popularny w literaturze polskiej. Znany był, i wciąż jest, jako twórca semantyki ogólnej (SO), będącej wówczas pierwszą syntezą poja­ wiających się j u ż nieco wcześniej głosów wska­ zujących na niekompatybilność paradygmatu arystotelesowo-euklidesowo-newtonowskiego w stosunku do opisywanej przezeń rzeczywi­ stości (włączając w to człowieka i miejsce, które w niej zajmuje). Dzięki sformułowaniu systemu BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego niearystotelesowskiego Korzybski był jednym z pierwszych, którzy w sposób spójny metodolo­ gicznie dokonali krytyki zastanej wizji świata. W sytuacji zmiany paradygmatu daleko idą­ cemu przeformułowaniu ulega werbalna tkanka teorii zorganizowanych wokół podstawowych pojęć dotychczas panujących struktur myśle­ nia. Na gruncie fizyki pojawiła się perspektywa kwantowa, która w sposób gruntowny przepoj celowała mechanicystyczną fizykę Newtona. Najbardziej zauważalnej reorganizacji uległy takie pojęcia, jak czas i przestrzeń, które zaczę­ to postrzegać j u ż nie tak absolutystycznie, jak to było u Newtona, lecz relatywnie - zamieniono je w czasoprzestrzeń u Einsteina, dzięki czemu ujawniły się związki do tej pory niezauważane. W tym duchu, w swojej pierwszej książce Manhood of Humamty (1921), Korzybski po­ dejmuje próbę sformułowania nowej holistycz­ nej definicji człowieka (organizm-jako-całość-w-środowisku), według której człowiek przy­ należy do wiążącej-w-czasie klasy życia wy­ r ó ż n i o n e j przez Korzybskiego na drodze matematycznych rozważań spośród świata m i ­ nerałów (procesy nieorganiczne), roślin (wiązanie-związków-chemicznych) i zwierząt (wiązanie-w-przestrzeni). Człowiecza umiejętność wiązania-w-czasie polega na posługiwaniu się symbolami i językiem - to one właśnie służą do międzypokoleniowej transmisji wiedzy, która sprawia, że każde pokolenie może korzystać z osiągnięć poprzedniego bez potrzeby powta­ rzania tych samych błędów. Podobnie jak Tomasello Korzybski uważał, że umiejętność ta ma podłoże biologiczne. Zależy bowiem od budowy i pracy układu nerwowego, a przede wszystkim jego filogenetycznie najmłodszej części - kory mózgowej, odpowiedzialnej za myślenie abs­ trakcyjne czy język. 1 Z dziedzictwa pozytywizmu logicznego Ko­ rzybski przyjął, że wiedza dociera do nas po­ przez zmysły z zewnątrz. Na podstawie badań neurologicznych doszedł do wniosku, że abstra­ howana jest przez nasz układ nerwowy z docie­ rającego do zmysłów chaosu informacyjnego. Układ nerwowy j u ż wówczas był domeną neu­ rologii, ale dopiero teraz aspekt jego funkcjono­ wania w kontekście zdobywania przez człowieka wiedzy stał się domeną nowej epistemologii na­ ukowej - to, co wiemy i jak wiemy, jest zdetermi­ nowane funkcjonowaniem układu nerwowego w organizmie-jako-całości-w-środowisku. Dzię­ ki temu Korzybski przekwalifikował epistemolo­ gię z działu filozofii na dział nauki posługującej się ścisłym językiem i metodami naukowymi. Polski naukowiec uważał, że działanie nasze­ go układu nerwowego ma charakter elektro-koloidalny , z czego wynika, że każda część mózgu połączona jest z inną, jak i z resztą układu ner­ wowego jako całością. Docierające do naszych zmysłów bodźce poddawane są procesom ewaluacji dokonywanym przez nasz układ nerwo­ wy. Naturalny przepływ informacji ze zmysłów poprzez układ nerwowy podlega zmianom re­ prezentacji z poziomu na poziom. W którymś momencie wiedza (reprezentacja środowiska zewnętrznego) jest przekodowana na język z re­ prezentacji neuronalnej. Na tym etapie procesu kończy się epistemologia naukowa, a zaczyna językoznawstwo naukowe. Aby dokładniej zro­ zumieć owo zjawisko, należy zwrócić uwagę na to, co się dzieje w układzie nerwowym, gdy po­ strzegamy daną sytuację czy zdarzenie. Gdy upuszczamy pudełko zapałek, mamy do czynienia ze zdarzeniem pierwszego rzędu, które występuje na niewerbalnych lub tak zwa­ nych milczących poziomach. Wówczas odbite od przedmiotu światło dociera do oka, wywo1 Por. A. Korzybski, The Role of Language in Perceptual Processes, New York 1951. W) PD08 BARBARZYŃCA 87 �Paweł Kamiński 88 Tabela: Proces abstrahowania z ele\tro-\oloidalnego, mearystotelesowsĘego II WYDARZENIA zewnętrzne lub wewnętrzne MILCZĄCE niewerbalne, nie-wypowiadalne poziomy III pun\tu widzenia 3 IV Natychmiastowe fizyczno-chemiczne, elektto-koloidalne pobudzenie nerwowe I . Elektto-koloidalne reakcje organizmu na II. Uczucia, myślenie itd. Reakcje językowe na III, najbardziej złożone procesy elektto-koloidalne. Prymi­ tywny, arystotelesowski itd. system językowy angażuje i skłania do utożsamiania wartości I , I I , I I I i IV. MILCZĄCE niewerbalne, nie-wypowiadalne poziomy MILCZĄCE niewerbalne, nie-wypowiadalne poziomy WERBALNE poziomy łując tym samym w mózgu pewnego rodzaju elektro-koloidalne konfiguracje. Tomasz Maruszewski w Psychologii poznania o procesie tym pisze następująco: „Światło wpadające do oka wywołuje w siatkówce zmiany fotochemiczne w fotoreceptorach, czyli w czopkach i w pręci­ kach. Następuje tam rozpad substancji światło­ czułych i barwoczułych (...). Rozpad substancji światłoczułych powoduje powstanie impulsu nerwowego, który przekazywany jest kolejno przez komórki dwubiegunowe i zwojowe siat­ kówki, a dalej przez ciała kolankowate boczne i wzgórki czworacze w strukturach podkorowych do płatów potylicznych, gdzie znajdują się pola wzrokowe (...). W y r a ź n i e widać, że proces kodowania fizjologicznego (...) jest pro­ cesem wieloetapowym, złożonym i musi trwać pewien czas" . Z kolei na owe konfiguracje możemy - wciąż na milczącym poziomie - re­ agować różnymi uczuciami, ewaluacjami itd. O tych reakcjach naszego organizmu możemy mówić dopiero na końcu, na poziomie werbal­ nym. Wszelkie nasze uczucia, myśli, miłości, nienawiści itd. zdarzają się na poziomach m i l 2 2 T. Maruszewski, Psychologia poznania, Gdańsk2001, s. 37. Personality red. R. Blake, G. Ramsey, New York 1951 3 Tabela za: A. Korzybski. The Role of Language in (przeklad wlasny). Perceptual Processes, [w:] Perception: An Approach to BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybsklego czących, nie-wypowiadalnych. Mogą one jed­ nak podlegać wpływowi poziomów werbalnych dzięki istnieniu między nimi stałej współzależ­ ności. Owa stała współzależność możliwa jest dzięki strukturze przenikającej rzeczywistość i język. Eksperymenty wykazały, że w naturalnym porządku poznawczym pobudzenie zmysłowe jest pierwsze i jest ono j u ż pewnego rodzaju abstrakcją, natomiast idea, abstrakcja abstrakcji [OK???], którą możemy formułować dzięki ist­ nieniu kory mózgowej, jest następna. Nie należy zapominać, że abstrahowanie to wiąże się z re­ dukcją czy selekcją już na najniższych, nieuświa­ domionych poziomach odbioru rzeczywistości. Tak tłumaczy ów proces psychologia kognitywna: „Poznawanie zawsze obejmuje proces schematyzacji i upraszczania. Wynika to z ograniczo­ nych możliwości przetwarzania informacji przez umysł człowieka" . Spowodowane jest to faktem, że przetwarzanie informacji percepcyjnych przez nasz układ nerwowy wiąże się z kodowaniem. To właśnie dzięki kodowaniu informacje uzyskują taką postać, że nadają się do obróbki na wyż­ szych piętrach układu nerwowego. Naturalny przepływ informacji z zewnętrznych bodźców podlegać miał zmianie reprezentacji (kodu) z po­ ziomu na poziom. Dla Korzybskiego zachowania na poziomie językowym były formą wyrazu za­ kodowanej reakcji na rzeczywistość. Zgodziłby się on zapewne z Gregorym Batesonem, który w Steps to an Ecology ofMind napisał o języku jako cyfrowym zakodowaniu informacji, które ze swej natury są analogowe. O różnicy między kodem cyfrowym (werbalnym) a analogowym (niewerbalnym) pisze on tak: „(...) w komuni­ kacji cyfrowej grupa konwencjonalnych zna­ 4 4 Ibid., s. 30. 5 G. Bateson, Steps to an Ecology ofMind, Chicago 1972, W) PD08 ków (...) uporządkowana jest względem reguł zwanych algorytmami. Znaki same w sobie nie mają prostego powiązania (na przykład zgod­ ności siły) z tym, co oznaczają. Liczba «5» nie jest większa od liczby «3» (...). Słowo «duży» nie jest większe od słowa «mały» i ogólnie nie ma niczego we wzorze (tj. w systemie powiązanych z sobą wielkości), w słowie «stół», co korespon­ dowałoby z systemem powiązanych z sobą wiel­ kości w obiekcie oznaczanym. Z drugiej strony, (...) w komunikacji paralingwistycznej wielkość gestu, natężenie głosu, długość pauzy, napięcie mięśni itd. - te wielkości korespondują (bezpo­ średnio lub w sposób odwrotnie proporcjonalny) z wielkościami w związku z przedmiotem dys­ kursu" . Poziomy werbalne stanowią o ludzkiej wyjątkowości, ponieważ umożliwiają człowie­ kowi abstrahowanie na coraz to wyższych pozio­ mach. Poziom ostatni stanowi w życiu człowieka zasób środków koniecznych do międzyjednostkowej i międzypokoleniowej komunikacji oraz transmisji skumulowanych doświadczeń rasy ludzkiej. Właśnie ten etap umożliwia człowie­ kowi to, co Tomasello nazywa „kumulatywną ewolucją kulturową" . Skoro nie możemy i nie postrzegamy elek­ tronu, zjawisk w skali mikro, ale obserwuje­ my rezultaty ostatecznych procesów elektrono­ wych, wniosek jest taki, że cała nasza wiedza submikroskopowa jest z natury hipotetyczna. To, co widzimy, słyszymy, czujemy, mówimy lub o czym wnioskujemy, nigdy nie jest „tym", a jedynie abstrakcją „tego". Ważne zatem jest, w j akiego rodzaju formy językowe wrzucona jest nasza wiedza inferencyjna. Świat jawi nam się, jak gdyby kierowały nim mechanizmy, w jakie każą nam wierzyć nasze abstrakcje najwyższego 5 6 6 s. 373 (przekład własny). BARBARZYŃCA 89 Por. M . Tomasello, Kulturowe źródła poznawania, Warszawa 2002. ludzkiego �Paweł Kamiński 90 rzędu. Wciąż tworzymy nowe teorie opatrzone odpowiednią terminologią, by móc wyjaśnić wewnętrzne mechanizmy świata, w którym ży­ jemy, nas samych w to włączając. Nasze wnio­ skowania, jako abstrakcje z innych poziomów niż same dane zmysłowe, mogą także brać udział w niższych lub wyższych porządkach abstrakcji. Struktura naszej obecnej wiedzy jest taka, że projektujemy na procesy poziomów ci­ chych, submikroskopowych wyższe abstrakcje, nasze hipotezy, wnioski itd., zamykając w ten sposób inherentną cyrkularność ludzkiej wie­ dzy, bez której nasze rozumienie natury jest niemożliwe. Rezultatem poszukiwań teorii najbardziej zgodnej z rzeczywistością było powstanie teo­ rii kwantowej, która, jak pisał sam Einstein w Moim obrazie świata, była reakcją na niekompatybilność dających się zaobserwować zjawisk z pojęciowością perspektywy zarysowanej przez mechanikę Newtona: „(...) Newton zdawał so­ bie sprawę z tego, że pojęcie bezwzględnego spoczynku zdaje się nie mieć swego odpowied­ nika w zakresie doświadczenia. (...) Dokładne zrozumienie błędności tego poglądu przyniosła dopiero ogólna teoria względności; wykazała ona bowiem, że opierając się na fundamencie, znacznie odbiegającym od newtonowego, moż­ na objaśnić odpowiedni zakres faktów doświad­ czalnych w sposób bardziej nawet zadowalający i doskonały, niż było to możliwe na fundamencie newtonowym" . Problemy, jakie napotykamy przy próbie sformułowania teorii kwantowej, dręczyły fizyków j u ż od około 70 lat. Dostrzeżo­ no potrzebę nowego języka, który byłby bardziej zgodny z faktami współczesnej nauki. Źródło tej lingwistycznej konsternacji dostrzega Korzybski w założeniach zakodowanych w gramatyce typo­ wej dla języków indoeuropejskich. 7 7 A. Einstein, Mój obraz świata, Winowajcą miał tu być niewłaściwie stoso­ wany czasownik „być". Zdaniem Korzybskiego największą nieadekwatnością była poarystotelesowska wiara w unikatowość podmiotowo-predykatywnych form reprezentacji, która zakładała, że każdy rodzaj relacji w świecie może być wyrażony za ich pomocą. Dla polskiego myśliciela stało to w sprzeczności z faktem, że o wiele ściślej od­ zwierciedlające rzeczywistość metody opisu owych relacji w świecie wypracowywane były przez ma­ tematykę, która korzystała z innego języka zapisu niż naturalny. Powołując się na prace Bertranda Russella i Alfreda Whiteheada, doszedł on do wniosku, że struktury podmiotowo-predykatywne wynikają z przypisywania naturze cech i jakości, które nie istnieją w niej samej, tylko generowane są przez nasz układ nerwowy. Za Russellem Korzybski wskazuje na cztery różne użycia czasownika „być": 1. Jako czasownik posiłkowy: „Pada deszcz". (Itisraining). 2. Jako jest istnienia: „Ja jestem". 3. Jako jest predykacji: „Róża jest czerwona". 4. Jako jest tożsamości: „Róża jest kwiatem". Z użyciem czasownika „być" w dwóch pierw­ szych przypadkach nie ma żadnych problemów. Jednak dwa ostatnie użycia mogą być źródłem wielu nieporozumień, mówiąc bowiem: „Róża jest czerwona", zaprzeczamy wszystkiemu, co wiadome było (w okolicach roku 1950) o układzie nerwowym i strukturze świata empirycznego. W naturze nie ma czerwieni. Są tylko różnej dłu­ gości fale promieniowania, a nasza reakcja na owe fale jest reakcją indywidualną. Daltonista dostrzec może zamiast czerwieni zieleń, a ślepy na kolo­ ry - odcienie szarości. Dlatego właściwiej byłoby powiedzieć „Widzę różę jako czerwoną". Z drugiej strony: „jest tożsamości" zepchnie nas na prymitywny poziom ewaluacji, jeśli nie Wydawnictwo M . Fruchtmana, Warszawa 1935, s. 195. BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego uświadomimy sobie identyfikacji, jakich doko­ nujemy, używając tego czasownika. Struktural­ nie poprawniej należałoby powiedzieć: „Kla­ syfikuję różę jako kwiat". Zgodne byłoby to z faktem, że klasyfikacja dokonana została wła­ śnie przez nasz układ nerwowy. Korzybski był przekonany, że „jest tożsamości" w znacznym stopniu wpływa na nasze reakcje neuro-ewaluacyjne i prowadzić może do tragicznych w skut­ kach rozpoznań czy identyfikacji. Z omawianych wcześniej procesów abstrak­ cji wiemy, że to, co stwierdzamy o procesach z poziomów milczących, nie-wypowiadalnych, w rzeczywistości „tym" nie jest. Możemy usiąść na obiekcie zwanym krzesło, ale nie możemy spocząć na dźwiękach, które wydajemy z siebie, ów przedmiot nazywając. Jednym z ważniej­ szych celów systemu niearystotelesowskiego jest rozróżnienie owych poziomów, które w systemie arystotelesowskim zostały utożsamione między innymi poprzez użycie „jest tożsamości" . Jeżeli zgodzimy się, że słowa nie są rzeczami, które opisują, to ich stosunek do rzeczywistości wyrazić można za pomocą metafory mapy od­ wzorowującej terytorium (mapa nie jest nigdy terytorium, które stara się odwzorować). Z tego wynika „(...) że jedynym ogniwem pomiędzy obiektywnym i werbalnym światem jest struktu­ ra, co prowadzi do wniosku, że jedyny składnik wszelkiej «wiedzy» jest strukturalny" (Mapa jest użyteczna tylko wtedy, gdy między nią a teryto­ rium występuje podobieństwo struktury). Gdy istnieje podobieństwo między strukturą rzeczy­ wistości a jej opisem, wówczas dla potencjalnie racjonalnej jednostki świat empiryczny staje się racjonalny, co oznacza, że projektowana przez 8 9 8 Zainteresowanych dokładnym omówieniem strukturę mapy charakterystyka da się zastoso­ wać do świata empirycznego. Skoro więc język nie odzwierciedla dokładnie rzeczywistości, traci swoją ważność opozycja prawda - fałsz jako opi­ sująca relację, która zachodzi między realnością a językiem. Jednak między mapą a terytorium musi istnieć jakiś związek. Korzybski przyjął, że jedynym stałym elementem w rozważanych kwestiach może być struktura łącząca mapę i terytorium. Właśnie ta strukturalna zgodność języka i świata pozajęzykowego stanowi jedyną zawartość ludzkiej wiedzy. O adekwatności mapy do terytorium mówimy wtedy, gdy potwierdzona jest ona poprzez działanie, eksperyment. Tak o empirycznej weryfikowalności systemu newtonowskiego pisał Albert Einstein: „Podsta­ wowe zasady Newtona były tak zadowalające z punktu widzenia logiki, że impuls do ich zmia­ ny musiał powstać dopiero pod presją faktów uzyskanych w drodze doświadczenia" . I dalej: „(...) chciałbym zaznaczyć, że teoria ta [teoria względności] nie powstała w drodze spekula­ cji, lecz że odkrycie swe zawdzięcza całkowicie dążeniu do możliwie najlepszego dostosowania teorji fizycznej do zaobserwowanych faktów. (...) Jednym z najistotniejszych w ogóle rysów teorji względności jest jej dążenie do ostrzejszego uwy­ datniania stosunków zachodzących pomiędzy pojęciami ogólnemi a faktami, których możemy doznawać" . Wydaje się, że to właśnie o ten mo­ ment chodziło Francisowi Baconowi, gdy zarzu­ cał Arystotelesowi zbyt szybkie przechodzenie od twierdzeń postrzeżeniowych do ogólnych. Sam Bacon postulował tworzenie twierdzeń o średnim stopniu ogólności, umieszczając się niejako w orientacji ekstensjonalnej i występując 10 11 9 A. Korzybski, Science and Sanity, New Jersey 1933, s. 20 konsekwencji związanych z użyciem form podmiotowo- (przekład własny). -orzecznikowych odsyłam do Science and Sanity, 1933. 10 A. Einstein, op. cit., s. 215. 11 Ibid., s. 230. W) PD08 BARBARZYŃCA 91 �92 Paweł Kamiński przeciwko intensjonalności Arystotelesa. Wła­ śnie Baconowskie idolafon miały być rezultatem oddalenia się w myśleniu od faktów, od świata empirycznego. Dokładny opis tego mechanizmu znajdujemy u Korzybskiego w teorii procesów abstrakcji. Podsumowując jednym zdaniem, dla Korzybskiego wiedza ma charakter formalny, nie treściowy, i zawarta jest w relacji pomiędzy językiem a rzeczywistością. Formułując swoje prawa, które później stały się podstawami teoretycznymi semantyki ogól­ nej, Korzybski zorientował się, że przypominają one w formie arystotelesowskie prawa gramatyki myśli i są jednoczesnym ich wchłonięciem oraz rozbudowaniem. Owe założenia niearystotelesowskiego systemu mogą być przytoczone za pomocą analogii relacji między mapą a teryto­ rium: 1. Mapa nie jest terytorium. 2. Mapa nie reprezentuje całego terytorium. 3. Mapa jest samozwrotna. Mapa jest tworem symbolicznym, zakodowa­ ną reprezentacją terytorium, które jest faktycz­ ne, dlatego statusy ontyczne mapy i terytorium są różne, nieprzystające do siebie w sposób tak oczywisty, jak przewidywał to system arystotelesowski. Mapa jest przybliżeniem, z konieczności pomijającym wiele szczegółów terytorium, za­ wiera symboliczne skróty wyrażające uogólnie­ nie wiedzy. Nie ma w niej nic z kompletności, a można mówić o niej jedynie w kategoriach operacyjności, sprawdzalności. Między mapą a te­ rytorium nie istnieje żaden konieczny, fizyczny związek. Oznacza to, że można tworzyć różne mapy tego samego terytorium, korzystając z róż­ nych zestawów symboli, uwzględniając często odmienne szczegóły . Założenia te zastosowane do języka brzmią następująco: 12 12 1. Słowo nie jest tym, co reprezentuje. 2. Słowo nie reprezentuje wszystkich faktów. 3. Język jest samozwrotny w takim sensie, że w języku możemy mówić o języku. Pozostanie przy terminologii klasycznej w ję­ zyku oznacza dla Korzybskiego zachowanie jej również konceptualnie. Uniknięcie tego za­ pewnić miały między innymi narzędzia ekstensjonalne, a wśród nich szczególnie ważną rolę odgrywać miał łącznik, który spajał językowoempiryczną wielorelacyjność obecną w naszej rzeczywistości. W tamtych czasach wyrażał on wiele ważnych strukturalnych implikacji repre­ zentowanych przez ostatnie odkrycia w nauce i innych gałęziach wiedzy. Na przykład einsteinowski łącznik tworzący czaso-przestrzeń zre­ wolucjonizował współczesną fizykę, powodując, że przyjęła ona wizje rzeczywistości, w których czas i przestrzeń są z sobą ściśle splecione w nie­ ustannie realizującym się kosmicznym kontinu­ um. Zmieniło to całe nasze spojrzenie na świat i stało się fundamentem dla nienewtonowskiego systemu, który współtworzy, wraz z semantyką ogólną i geometrią nieeuklidesową, paradygmat krytyki klasycznego paradygmatu arystotelesowskiego. Łącznik w terminie „psycho-somatyczny" oznacza przełamanie klasycznego, kartezjańskiego dualizmu ciało - umysł. Między innymi dzięki niemu medycyna patrzy na człowieka jak na zintegrowaną całość, w której manifestuje się zależność pomiędzy procesami mentalnymi a fizycznymi. Łącznik w sformułowaniu organizm-jako-całość-w-środowisku wskazuje, że nie tylko organizm-jako-całość nie może istnieć bez środowiska, ale i jest on fikcją, gdy rozważa się go w absolutnej izolacji. Dzięki tej scalającej, holi­ stycznej perspektywie Alfred Korzybski de facto Por. A. Skibiński, Symboliczne ramy poznania - rzecz o semantyce ogólnej Alfreda Korzybskjego, Wydawnictwo Sorus, Poznań 1999. BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybsklego rozszerzył granice semantyki poza jej dotych­ czasowe zainteresowania skupiające się jedynie na znaczeniu słów, wprowadzając ją na obszar nowego rozumienia ludzkiego zachowania. Jak twierdził sam Korzybski, semantyka ogólna zaj­ muje się życiem, myśleniem, mówieniem i ca­ łym królestwem ludzkiego doświadczenia. Dzięki SO Korzybskiego wiemy, że w gra­ matyce języków indoeuropejskich nie ma ni­ czego, co wymagałoby od użytkowników roz­ różnienia pomiędzy słowami a ich desygnatami. Wyrażając to w kategoriach analogii do mapy i terytorium, m o ż n a powiedzieć, że nie ma w gramatyce języków indoeuropejskich niczego, co wymagałoby od użytkowników rozróżnienia pomiędzy mapą a terytorium. Są one utożsa­ miane, a owo ciche założenie przylegalności mapy do terytorium stanowi podstawę przeko­ nania, że nasze neuro-lingwistyczne mapy są obiektywną, doskonałą wiedzą o terytorium. Jednak - przynajmniej na poziomach, których jesteśmy świadomi - zdajemy sobie sprawę, że żaden człowiek nie ma dostępu do absolutnie pewnej czy doskonałej wiedzy. Innymi słowy, założenia charakterystyczne dla mówionego czy pisanego języka eliminują ze swych roz­ w a ż a ń obserwatora nieświadomego swojej roli w procesie kształtowania się wiedzy obiektyw­ nej. Gdy jednak zdecydujemy się odrzucić owo utożsamienie, wraz z gramatyką języków indo­ europejskich upadają również obecne formy na­ szej indoeuropejskiej logiki, matematyki, nauki, fdozofii oraz religii. Recepcja SO Korzybskiego Semantyka ogólna (SO) była ruchem na¬ ukowo-społecznym zainicjowanym i skupio­ nym wokół jednej postaci, a oddziałującym 13 Por. Ch. Schuchardt, Alfred Habdan\ S\arbe\ Korzybski-A nu BARBARZYŃCA 93 szczególnie silnie w latach 40. i 50. na różne sfery amerykańskiego życia intelektualnego. W Polsce o Korzybskim niestety słyszy się dość rzadko. Tym, którym jego nazwisko nie jest do końca obce, kojarzy się ono najczęściej (mgliście) ze słynnym powiedzeniem: „Mapa to nie terytorium". Skądinąd wiadomo, że nie Korzybski był autorem tego zdania, a znany matematyk Erie Bell (1883-1960), natomiast Korzybski przyczynił się jedynie do rozprze­ strzenienia i utrwalenia w stworzonym przez siebie systemie idei kryjących się za tym właśnie twierdzeniem. W 1921 roku w druku pojawia się pierwsza książka czterdziestodwuletniego wówczas Ko­ rzybskiego Manhood ofHumamty: The Science and Art of Humań Engineering. Cały nakład sprzedano w ciągu pierwszych sześciu tygodni. Książkę szybko okrzyknięto najlepszą książką stulecia, a głosy entuzjastów (być może nieco nad wyraz) przyrównywały jej przełomowość do teorii Einsteina . Trzy lata później pojawił się artykuł Korzybskiego Time-Binding: The Gene­ ral Theory, w którym nadaje on wyraźny kształt teoretyczny swojej teorii wiązania-w-czasie. Ko­ lejne uzupełnione wydanie tego artykułu trafia do druku w 1926 roku. Jednak pierwsza książka nie wywołała takiej re­ akcji, jaką w 1933 roku spowoduje wydanie w No­ wym Jorku głównej pracy Korzybskiego Science and Samty. An Introductwn to Non-Anstotelian Systems and General Semantics (S&S). Projekto­ wi temu, ze względu na jego interdyscyplinarny charakter, autor poświęcił ponad dziesięć lat pracy, o czym sam pisze: „Przyznaję, że rozpoczyna­ jąc swoje dociekania, nie uświadamiałem sobie w pełni tkwiących w nich trudności, jak i tych, do których owe rozważania miały mnie doprowa­ dzić. I m dalej brnąłem do przodu, tym bardziej 13 Biographical S\etch, www.time-binding.org. �Paweł Kamiński 94 specjalistycznej wiedzy to ode mnie wymagało. Musiałem więc sięgać do źródeł i w pewien sposób specjalizować się w wielu gałęziach nauki, które nigdy wcześniej nie były z sobą łączone. Postęp był wyjątkowo powolny; w rzeczywistości napisanie tej książki zajęło mi dziesięć lat" . Na poparcie tego niech świadczy fakt, że pierwszą wersję S&S Korzybski miał już napisaną w 1927 roku. Wstrzy­ mywał się jednak z oddaniem materiału do druku do czasu, kiedy nie upewnił się, że synteza nauk, której dokonał, i terminologia, którą się w tym celu posłużył, były zgodne z obserwacjami naj­ nowszej nauki. Świat intelektualny Ameryki tamtego czasu zareagował na S&S sporym zainteresowaniem. W latach 1933-1938 sprzedano tysiąc dwieście egzemplarzy książki, a do 1950 roku liczba ta wzrosła do siedemnastu tysięcy . Pierwszą po­ zycją, która zwróciła uwagę większej publiczno­ ści na prace polskiego naukowca, była wydana w 1937 roku The Tyranny ofWords Stuarta Chase'a. Na początku lat 40. pojawiły się inne prace dotyczące SO, w 1941 roku książka S.I. Hayakawy, jednego z największych kontynuatorów rozważań nad SO, Language in Thought and Action . W tym samym roku pojawiła się po­ zycja Irwinga Lee Language Habits in Humań Affairs, a zaraz po niej światło dzienne ujrzało dzieło People in Ouandnes Wendella Johnsona, które do dzisiaj jest jedną z najbardziej poszu­ kiwanych książek na temat SO. W tamtym czasie na Uniwersytecie w Chi­ cago wykładali Lee Hayakawa, Anatol Rapoport, Douglas Campbell (studenci i późniejsi kontynuatorzy prac Korzybskiego). Korzybski 14 15 16 kierował utworzonym przez siebie w 1938 roku Instytutem Semantyki Ogólnej, gdzie organizo­ wał i sam prowadził seminaria z SO. W druku pojawiło się drugie wydanie S&S. W magazynie „Time" czytano artykuły na temat polskiego naukowca, a lista sprzedawanych książek i pu­ blikowanych artykułów dotyczących SO rosła. Prowadzone przez niego wykłady odbywały się w największej sali budynku instytutu, a studen­ ci na czas trwania seminariów zatrzymywali się w pobliskich hotelach. Sprzedaż S&S rosła i szczyt swój osiągnęła w latach 1949-1950. Trze­ cie wydanie pojawiło się w 1948 roku. W tym też czasie Korzybski rozpoczął pracę nad drugim wydaniem Manhood of Humamty, które dru­ kiem ukazało się j u ż po śmierci autora, w lipcu 1950 roku. Reakcje na jego myśli były przeróżne. Niektó­ rzy nie dostrzegli w nich nic nowego, inni z kolei uznali je za zbyt radykalne. Dla jednych był za­ nadto naukowy - ci chcieli, aby spopularyzował S&S dla człowieka z ulicy - dla innych zbyt dy­ letancki i prostolinijny w swoich prezentacjach - ci chcieli, aby zmodyfikował swoją teoretyczną postawę i poszedł na kompromis z ówczesnymi akademickimi i naukowymi ortodoksjami, by ubiegał się o akceptację uniwersytetów i pomoc fundacji. Dla Korzybskiego cena kompromisu byłaby zbyt wysoka. Oznaczałaby bowiem nara­ żenie integralności jego nauki, eliminację możli­ wości jasnej, klarownej wyrażalności naukowych wartości metodologii SO, która kontrastowała z zastanymi podejściami klasycznymi. Jak sam mawiał: „Gdy zabieramy się do rozwiązania problemu geometrią nieeuklidesową, nie się- 14 A. Korzybski, Science and Sanity, op.cit., s. 43n. 27 czerwca 1988 roku na konferencji poświęconej 15 Por. M . Kending,^! memoir. Alfred Korzybski & His semantyce ogólnej na Uniwersytecie w Yale w 50. rocznicę Work, Lakeville 1950, www.time-binding.org. 16 Por. referat Ch. Schuchardt, The Institute of General założenia Instytutu Semantyki Ogólnej, dostępne na www.time-binding.org. Semantics; A brief historical survey, zaprezentowany BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego gamy po postulaty euklidesowe. Narobilibyśmy wówczas bałaganu" . O Korzybskim rzadko kiedy mówiono neu­ tralnie. Uznawano go za świetnego i wpływo­ wego oratora-nauczyciela albo nawiedzonego przywódcę pseudonaukowej sekty. On sam za­ biegał o to, aby jego nauki były dostępne dla wszystkich - na seminaria bowiem zapisać się mógł każdy. Ogólna metoda ewaluacji powinna się sprawdzać i działać u każdego niezależnie od wykształcenia czy zainteresowań, inaczej nie jest wystarczająco dobra. Profesorowie, doktorzy, psychiatrzy, artyści, badacze, młodzi studenci, biznesmeni, pracownicy społeczni itd. uczęsz­ czali na jego wykłady. Niektórzy uczyli się SO intelektualnie, znali reguły, terminologię i tech­ niki, ale nie potrafdi wdrożyć ich w praktykę życia, natomiast wielu poznanie przychodziło powoli, z czasem. Za Kendigiem pozwolę sobie zacytować list od pewnego psychiatry wysłany do Korzybskiego w kwietniu 1950 roku, j u ż po jego śmierci: prawie trzyletniego dziecka, które zapytane, dlaczego zrobiło to czy tamto, odpowiada: «Po prostu to zrobiłem» (...). Piszę, by powiedzieć, że czasami niektórym rzeczom zajmuje trochę czasu, nim zaskoczą" . 17 „Drogi Hrabio Alfredzie: Wydaje mi się, że winny jestem przeprosiny, głos wdzięczności i wyjaśnienie. Jak może so­ bie przypominasz, w lecie 1939 roku po raz pierwszy usłyszałem o Semantyce Ogólnej. (...) Załapałem kwestię «korowego» aspektu [werbalnego] teorii, ale z jakiegoś powodu ta «wzgórzowa» część [zmiana w życiu, czuciu] całkowicie mi umknęła. Jednak w ostatnich miesiącach coś się stało. Dopiero teraz Zciczy«odczuwać», że SO nici \y sobie coś, potrzebuję i co może pomóc. Jakie jest tego tłumaczenie, nie wiem - wszystko, co mo^c powiedzieć, to przytoczyć odpowiedź mojego 17 M . Kending,^! memoir: Alfred Korzybski & His Work, 18 Oprócz słów uznania i pochwał zdarzały się i opinie krytyczne. Kwestionowały one stworzo­ ny przez Korzybskiego system z różnych stron. Jedne rozbijały się o złe zrozumienie jego postu­ latów i nieodpowiednią interpretację twierdzeń, inne natomiast celowały trafnie i stawiały inte­ resujące pytania. Do ciekawych głosów należy opinia R.E. Kenyona , który zauważył pewne skrzywienie systemu. Zwrócił on uwagę na fakt, że jednym z głównych celów Instytutu Semanty­ ki Ogólnej jest prowadzenie kursów metodologii SO, aby uczyć ludzi myślenia zgodnego z teorią. Nie wprost zawiera się tu założenie, że SO dys­ ponuje lepszą metodą ewaluacji niż inne zastane systemy. Skrzywienie teorii polega na tym, że promując współpracę, dzielenie się wiedzą (co usprawnić ma wiązanie-w-czasie), dyscyplina formułuje pozytywne postulaty, mówiąc, jak być powinno. Dalej, kładąc nacisk na współpracę i interakcję międzyludzką, wkracza w obszar rozważań etycznych i skaża ją preskryptywnością swoich postulatów. Co w sytuacji, gdy ktoś nie zechce współpracować lub dzielić się wiedzą i zaneguje tym samym wiązanie-w-czasie? We­ dług SO takie osoby „kopiują zwierzęta", po­ wstrzymują postęp wiązania-w-czasie, działają „niezgodnie ze zdrowym rozsądkiem" (unsane) . Niebezpieczna jest nauka, która swoim językiem odbiera status człowieczeństwa tym, którzy nie chcą myśleć podług jej reguł. I po­ mimo to, że nie można zarzucić Korzybskiemu 19 20 19 Por. R.E. Kenyon, Some „biases" Lakeville 1950, www.time-binding.org (przekład własny), 1973, www.xenodochy.org. 12.02.2008. 20 18 Ibid. W) BARBARZYŃCA of General Semantics, Por. A. Korzybski, Manhood of Humanity, New Jersey 1924. PD08 95 �Pawet Kamiński 96 jakiejś merytorycznej ekstremalności, to jednak gdzieś między wierszami daje się wyczuć meto­ dologiczną nachalność SO. Krytykowano go również za nieuprawomocnione rozszerzenie znaczenia słowa „natural­ ny", gdy pisał o naturalnym porządku ewaluacji. Kenyon uważał, że tylko o „połowie" teorii Korzybskiego można powiedzieć, że była natu­ ralna - chodziło o aspekt abstrahowania, jednak zboczył z drogi nauki, gdy zaczął uczyć swojej teorii w kontekście usiłowania poprawy naszego „naturalnego" porządku abstrahowania poprzez rozwinięcie orientacji ekstensjonalnej kosztem orientacji intensjonalnej. Przyjął on tym samym pewną teorię „prawdy", a następnie uczył, jak „usprawnić" nasze funkcjonowanie. Dzisiaj wie¬ my j u ż i postęp w badaniach nad sztuczną inteligencjątez to potwierdza że ludzkie poznanie wymaga skoordynowanego balansu procesów zachodzących na linii góra — dół (intensja) i dół - róra (ekstensia) Wiadomo tez ze zmienny charakter wiedzy wymaca nawet l e k k i e g o prze wazania nrocedur myślenia intensionalne.ro 7wiazane to ,est z sytuacami nrzvimowania nowvch informacii które zmieniaia nosiadana dotvchczas wiedze 'nrzekonanie Natomiast adv K o L b . k i a r a ł , L v ć nrientarii rk.trJJ rvorzyosKi zaczai uczyć ^orientacji ekstensjonaine jako „naturalnego porządku ewaluacji, przestał Dyc obiektywny, opisowy, a tym samym i naukowy, omyst ze orientacja ekstensjonalna jest lepsza od intensjonalnej, to z pewnością dziedzictwo pozytywizmu logicznego, zakła­ dającego ze jedyną dobrą wiedzą jest ta, która przyszła do nas przez zmysły. Najbardziej znaną krytyką SO jest praca filo­ zofa Maksa Blacka z 1949 roku Korzybski's Gene­ ral Semantics, wydrukowana w jego książce Lan¬ guage and Philosophy: studies in method (1949). 21 7 7 Wielu krytyków Korzybskiego czerpie z niej inspiracje nawet dzisiaj, dając tym samym wyraz i dowód wpływu, jaki SO wywarła na życie inte­ lektualne Ameryki. Martin Gardner w 1993 roku w liście do wydawcy magazynu „ Skeptical Inqu­ irer" tak pisze o skutkach, jakie przyniosła kryty­ ka zawarta w książce Blacka na rozumienie SO: „Niewiele pozostaje z teorii Korzybskiego poza hipotetyczną neurologią podpartą dogmatyczną metafizyką" . Korzybskiemu zarzucano sekciar­ stwo i pseudonaukowość. Słuchaczy omamiał z pozoru naukowo brzmiącymi terminami, dając nadzieję i obiecując receptę na zdrowe myślenie. Prawdą jest, że oparł on większość twierdzeń swoiei teorii na zagadnieniach psychiatrycznych i psychologicznych Miał tez okazję w latach dwudziestych X X wieku pracować z chorymi psychicznie w Szpitalu św Elżbiety w Waszvnotonie pod nadzorem psychiatry Williama Alan sonaWhitea. Wtedv to zaproponował SO iako 22 orólna teorie zdrowia psychiczne™ co miało ia czynić teoria nsychoteraneutyczna R v l i e d n a k n a tvleostroznv hvnodkreslic iz SO nieiest nodei ś L m medvr J L a iedvnie . a n n h i L J ™ sciem medycznym a jedynie zapobiegawczym edukacyjnym . jednak po śmierci korzybskie­ go w i y u roku i n e American journal ot i sycniatry opublikował jego nekrolog, w którym nazwano go „wielkim nauczycielem , w pełni uznając jego status jako naukowca. Inny głos zarzucający Korzybskiemu scjentyzm i dyletanctwo pochodził spod pióra Anatola Rapporta . Wskazywał on jako problem sformu­ łowania dotyczące neurologii, gdzie źle używane terminy miały jedynie stwarzać wrażenie nauko­ wości. Poglądy Korzybskiego dotyczące koloidów (a o to właśnie chodziło w powyższej krytyce) zbadał jednak naukowiec Jeffrey A. Mordkowitz i doszedł do wniosku, że mimo iż w dzisiej 5 24 25 21 Por. ibid. 23 Por. A. Korzybski, Science and Sanity, op.cit. 22 B.I. Kodish, Contra Max Black: An Examination of „The 24 Patrz: A. Rapport, Semantics, Nowy Jork 1975. Definitive Critique" of General-Semantics, [w:] ..General 25 Semantics Bulletin", 1997, nr 64. logy, [w:] ..General Semantics Bulletin", 1990 (55), s. 86-89. Patrz: J. Mordkowitz, Korzybski, Colloids and Molecular Bio­ BARBARZYŃCA E(1E| EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybsklego szej biologii nie używa się j u ż pojęcia koloidów, to twierdzenia Korzybskiego na ich temat wydają się zgodne ze stanem wiedzy w tamtym czasie (1933). W ocenie Mordkowitza strukturalny punkt widzenia Korzybskiego, pomimo zmian w terminologii i postępu nauki, nie wymaga re­ wizji. Jak zauważa on dalej: „ ( . . . ) nowe dyscy­ pliny biologii molekularnej (...) są rozwinięciem i rozbudowaniem chemii koloidalnej lat 20. i 30., a nie zaprzeczeniem danych, na których Korzybski oparł swoje sformułowania" . 26 Korzybski popełnił błąd, nazywając stworzo­ ną przez siebie teorię semantyką ogólną. Krytyka wielu osób związana jest ze złym zrozumieniem terminu „semantyka". Na przykład niewłaściwie interpretuje się SO jako formę semantyki skupia­ jącej się na znaczeniu językowym. Korzybskiemu chodziło o coś innego. Chciał on stworzyć fundament „nauki o człowieku". Sformułował SO jako ogólną teorię ewaluacji, a użycie ter­ minu „semantyczny" na przykład w „reakcjach semantycznych" wydaje się synonimiczne ze słowem „ewaluacyjny". Ewaluacyjne czy semantyczne reakcje (wiązane przez Korzybskie­ go z neurologicznymi odpowiedziami organizmu-jako-całości-w-środowisku) me dotyczyły jedynie słów CZ V innych symboli. Reakcje se mantyczne iako reakcie znaczące wiaza sie z wv darzeniami psychologicznymi Zaangażowane sa w to aspekty intelektualne emocionalne f, ztlomczne i fizvko chemiczne k t ó r e sa n i e r o z dzielne D l a t e g o SO m a do c z y n i e n i a z czvmś w i e c e , n i z tvlko ,ezvkowvm niedostosowaniem c z v i e z v k o w v m „ s n r a w n i a n i e m Z a i m n i e sie ona r a ł v m L . a r e m Ind.kieao . a r h o w a n i a łaLie caiym ooszarem ludzkiego zacnowama łącznie z nauką matematyką, jako studium reakcji ewa­ luacyjnych natomiast usprawnianie nawyków językowycn wydaje się dobrym, ale mejedynym, sposoPem umożliwiającym zmiany reakcji seman tycznych. 26 Ibid., s. 88. W) PD08 Następna, często spotykana, linia zarzutów związana jest z przekwalifikowywaniem niearystotelizmu S O na antyarystotelizm. Przytacza się tu krytykę teorii sylogizmu Korzybskiego. Jednak zapomina się, że wcale nie postuluje on odrzucenia logiki sylogizmu. Odrzuca tylko „po­ stulat unikatowości reprezentacji podmiotowopredykatywnej" , na której oparta jest logika sy­ logizmu. Uważał on, że pewne decyzje niższego rzędu wymagają dwuwartościowej orientacji. 27 Korzybski zwrócił uwagę, że prawo tożsamości, A jest A, może być interpretowane, jak następuje: wszystko jest identyczne lub takie samo pod każ­ dym względem z samym sobą. Arystoteles i jego uczniowie twierdzili, że gdy coś podlega zmia­ nie, jakaś podstawowa „substancja" tego czegoś musi pozostać bez zmian . Z arystotelesowskiego punktu widzenia proces gromadzenia wiedzy to odnajdywanie „esencji" natury tej podstawo­ wej substancji, którą m o ż n a wyrazić definicją. Korzybski zaprzeczył sprawdzalnemu istnieniu takiej niezmiennej substancji. Interpretował on odkrycia nauk przyrodniczych jego czasów jako sugeruiace procesualny charakter wszechświata w którym zviemv. Tak wiec mc me iest z momen ' tu na moment identyczne pod każdym względem nawet z samym soba. W tvm herakliteiskim orzepływie wiecznych zmian poiawiaia sie jedynie obserwowane regularności Istnieie podobieństwo struktur nie iednakowość. Wiedza z kolei iestem 28 nirvcznvm odna,dvwaniem teao nodohieństwa Zanrzeczenie idei tożsamości nrzez Korzvhskieao zwiazaneiestwiec z rozhieznościami z teoria Arv _ . t o t l . a w noH,tawowvrh .a W n i a r h K o r i h l i stoteiesawpodstawowycnzaiozeniacmrvorzyDSK. uznał, ze tożsamość jaKo aosoiutna jednaKowosc pod Każdym względem me istnieje, w tym sensie, mimo ze m o ż e m y traktować je jako równowarto­ ściowe, A me jest A. INapisane na kartce papieru drugie A rozm się od pierwszego koordynatami czasoprzestrzennymi i rizycznym make-upem. 27 BARBARZYŃCA 97 A. Korzybski, Science and Sanity, op.cit., s. 92. �Paweł Kamiński 98 To nie oznacza, że Korzybski odrzuca A = A lub 1 = 1, traktując je jako jakieś iluzje. Postrzegając logikę i matematykę jako formy ludzkiego zacho­ wania angażującego reakcje semantyczne, inter­ pretuje on „ = " jako wskaźnik równowartości, który jest wyrazem umowy ludzkiej - zgody na ignorowanie różnic. Tak więc prawo tożsamości zastąpione jest w systemie niearystotelesowskim prawem równowartości. Korzybski odrzucił nie logikę dwuwartościową, a jedynie dogmatyczną, nieelastyczną dwuwartościową orientację, do któ­ rej ona prowadziła. Natomiast przyszłość widział w logice wielowartościowej Łukaszewicza wyrażo­ nej w kategoriach kontinuum i stopniowalności, w których i logika dwuwartościową miała swoje miejsce, stanowiąc pewien moment systemu. M . Kending w A memoir: Alfred Korzysta & His Work uwaia, że najciekawsze sformułowa­ nia Korzybskiego dotyczą neuro-lingwistycznych i neuro-semantycznych środowisk (oraz zaanga­ żowanych w nie mechanizmów neurologicznych) wyprowadzonych z teorii wiązania-w-czasie, co wprowadza podejście psycho-kulturowe na inny poziom rozważań, ukazując wyraźnie mechani­ zmy warunkowania kulturowego. Miało to dopro­ wadzić do uproszczenia i ujednolicenia założeń antropologii kulturowej, psychiatrii, empirycz­ nych nauk społecznych itd. Niezależnie od tego, j ak potoczą się dalej spo­ ry wokół SO, wiele z tego, o czym pisał Korzyb­ ski, przeniknęło do naszej kultury myślenia. W pewnym sensie zaczynamy rozumieć twierdze­ nia z 1933 roku. Niech świadczy o tym chociaż­ by wzmagające się zainteresowanie problemem relacji ciało - umysł (ogólniej funkcjonowaniem mózgu) czy rosnąca świadomość tego, że wszyst­ kie aspekty naszego życia są o wiele głębiej z sobą powiązane, niż nam się z początku wydawało. Charakter kontaktu ze środowiskiem, atmosferą, powietrzem i wodą, innymi formami życia, na­ szym środowiskiem chemicznym i jeszcze wie­ loma innymi zjawiskami, które ujawnienia ocze­ kują, stał się obiektem skupienia naszej uwagi. W swojej książce The Moral Collapse of the University: Professionalism, Purity and Aliena­ tion Bruce Wilshire opisuje szkolnictwo wyższe w Ameryce X X wieku. Jego analiza wskazuje na możliwe powody akademickiego ostracyzmu, na który skazany został Alfred Korzybski. Po pierwsze, teorię swoją rozwinął on jako „wolno­ myśliciel", nie wyłaniając się z żadnego ośrodka naukowego, który mógłby mu udzielić instytu­ cjonalnego wsparcia. Po drugie, nadając swojej pracy charakter interdyscyplinarny, skazał się na wizerunek intruza-dyletanta czerpiącego bezczel­ nie z zainteresowań i specjalizacji naukowców akademickich, stojących na stanowisku tradycyj­ nych podziałów dyscyplin. Wyłaniające się z tego wnioski dotyczące struktury, ewaluacji, abstra­ howania itd. były w pewnym sensie wezwaniem do autorewizji, które rzucone zostało zastanym tradycyjnym podziałom. Negatywny odbiór no­ watorskich teorii w historii nauki nie jest rzadki, szczególnie jeśli ma się do czynienia z myślą nową, weryfikującą tło, na którym przyszło jej zaistnieć. Dla stojących na barykadach myślenia klasycznego, krytykujących a priori semantykę ogólną, Korzybski miał ulubioną radę: „Nie mów, a zrób" . Jest to jasne ukazanie niewerbalnego charakteru pracujących mechanizmów dyscypliny Korzybskiego - zarówno jej siłę, jak i trudności, z którymi się borykać musiała. 19 30 28 Por. B.I. Kodish, op.cit. 3 0 29 B. Wilshire, The Moral Collapse of the University: Lakeville 1950, www.time-binding.org. M . Kending, A memoir: Alfred Korzybski & His Work, Professionalism, Purity and Alienation, Albany 1990. BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6eca50dde0825fd041858d4e350c259b.pdf 8e331094f32468b1e1c32f887aaa279e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5624 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5228 Title A name given to the resource Katalog pustych domów/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.91-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wołodźko, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katalog Dustych d o m ó w Z Iwoną Zając Agnieszka rozmawia Wotodźko Iwona Zając: \pokazujac zdjęcia] Tak wła­ śnie wyglądała nasza łazienka po wejściu, to znaczy po tym, jak otworzyliśmy squat. Po pro­ stu totalna destrukcja, porozwalane umywalki, zniszczony sedes, powyrywane krany itd. Robią to pracownicy lokalnego samorządu, do którego należą dane mieszkania. W ten sposób chcą się zabezpieczyć przed squattersami. Agnieszka Wotodźko: Jąkato się stało, żemieszkania są opuszczone? Ludzie się wyprowadzili chcą w nich mieszkać? i nie Po prostu nie ma na nie chętnych. Prywatne mieszkania są często przetrzymywane, aż wzrośnie cena gruntu. Taką taktykę stosowano na przykład na Dalston, gdzie będzie organizowana olimpiada. Domy zostaną wyburzone, ponieważ tamtędy będzie przebiegać linia kolejki miejskiej. Dlatego część prywatnych właścicieli trzymała pustostany, czekając, aż kiedyś grunt podrożeje i ktoś będzie chciał te działki od nich kupić. Z tego powodu 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA ani nie wynajmują, ani nie sprzedają mieszkań, nikt ich nie używa. Od jak dawna mieszkasz na sąuacie? Od 2004 roku. Skończyłam malować mural Stocznia na ścianie stoczni w Gdańsku i pojechałam do Londynu. W tym czasie był tam już mój chłopak, więc jechałam do niego. To był dla mnie szok, bo dotąd żyłam w biegu, cały czas robiłam różne rzeczy i nagle trafdam do miejsca, gdzie nie ma prądu ani ciepłej wody, jest zima, no i w ogólezupełnie inne warunki, inna rzeczywistość. To jest też kwestia wieku. Gdy byłam pierwszy raz w Londynie, miałam dwadzieścia lat, jeździłam stopem nie miałam pieniędzy paliłam papierosy wysępióne od innych i nie widziałam żadnych problemów Kiedy poiechałam drugi raz do Anglii w wieku trzydziestu trzech lat było iuz inaczei Nagle zobaczyłam ze iest 'ogromna bariera iezvkowa bo nie znałam angielskiego Miałam ataki paniki nie mogłam oddychać bałam sie coś powiedzieć' coś kupić Potem to przełamałam �Wywiad Iwona Zając Ur. w 1971 roku w G d a ń s k u . Malarka. W 1999 roku ukończyła Akademię Sztuk Pięknych w G d a ń s k u . O d 2002 roku rezydentka (obecnie Młode Kolonii Miasto) Artystów na terenie Ta pierwsza chata była j u ż w miarę wyremontowana, mieliśmy meble, k u c h e n k ę . . . Gdy Rafał przyjechał miesiąc wcześniej, niczego tam nie było. Ponieważ nie mieliśmy prądu, kumpel, który jako jedyny w tym czasie miał pracę, brał nasze telefony komórkowe i ładował tam baterie. Pomieszczenia oświetlaliśmy świeczkami. Zaczął się cykl wczesnego wstawania - kiedy robiło się jasno, i szybszego kładzenia się spać - gdy zapadał zmierzch. Stoczni G d a ń s k i e j . W swojej t w ó r c z o ś c i podejmuje problematykę społeczną i feministyczną. C z ę s t o b o h a t e r k ą swych prac czyni siebie samą lub przyjaciół. O d 2000 roku zajmuje się malarstwem ś c i e n n y m . Swoje muralesy p o k a z y w a ł a w Polsce i za granicą. seria s z a b l o n ó w na zewnętrznych murach Stoczni Gdańskiej z a w i e r a j ą c y c h o p o w i e ś c i s t o c z n i o w c ó w z w i ą z a n e z ich ż y c i e m i pracą (www.stocznia.bzzz.net). W ostatnich latach tematy jej m u r a l e s ó w ogniskują się tez wokół rodziny (Mama, Cudzoziemka, On mnie tego nauczył). Zając od lat w s p ó ł p r a c u j e z Fundacją Theatrum Gedanense, d l a k t ó r e j prowadzi warsztaty plastyczne podczas festiwali szekspirowskich, społecznymi oraz jako edukacyjnych czynszu, tak? Płacimy za wodę, prąd i gaz. Zgłosiliśmy te wszystkie media i używamy ich legalnie. Są oczywiście sąuaty, które używają prądu nielegalnie, ale jest to jedna z podstaw, żeby policja mogła wejść do takiego domu. Do najbardziej znanych jej p r o j e k t ó w należy Stocznia - Nie płacicie projektów z instytucjami koordynatorka artystycznych dla m ł o d z i e ż y (www.mlodazaloga.bzzz. net, www.karandasz.bzzz.net). Mieszka i pracuje w G d a ń s k u i Londynie. FOT. M A G D A L E N A MAŁYJASIAK HTTP://MAGDAMALYJASIAK.BLOGSPOT.COM Czy decyzję o zamieszkaniu na z przyczyn ekonomicznych? sąuaciepodjęliście Tak. A nie po to, ieby przeżyć przygodę w Londynie? No, wiesz, ja na pewno wyjechałam do Londynu, żeby odmienić swoje życie. W Gdań­ sku miałam dom, pracownię, pracę... Nie je­ stem jednak wielką anarchistką, sąuatterką. Mój chłopak jest anarchistą i dla niego idea sąuatów jest bardzo fajna. On się z nią utożsamia i uczy �Katalog pustych domów mnie świata bez pieniędzy. Ja zawsze starałam się nie wydawać dużo pieniędzy bo ich nie miałam, ale lubiłam sobie coś kupić, jakiś dro­ biazg. Rafał mnie nauczył, że pieniądze nie są potrzebne. Na przykład zdobywamy pożywie­ nie ze skipów, czyli tego, czego pozbywają się supermarkety albo ludzie handlujący zieleniną. Znajdujemy świeże owoce i warzywa, często dużo lepsze od tych, które mogłam kupić w Pol­ sce. Życie tam jest w ogóle o wiele łatwiejsze. Stwarzanie domu, wchodzenie do bu­ dynku... Ja nie cierpię otwierać budynków. To dla mnie straszna trauma. Natomiast Rafał bar­ dzo to lubi, tę adrenalinę. Pamiętam, że kiedyś właśnie otworzyliśmy dom, gdy nagle zauwa­ żyliśmy policję w ogrodzie. Zaraz zaczęła m i nerwowo drgać powieka i zrobiłam się zielona. Rafał potrafi się wykłócać z policją albo z nimi dyskutować. Dla mnie wchodzenie do nowych budynków jest poznawaniem nowego świata i stwarzaniem domu. Zrobiłam się całkowicie niewybredna. Nauczyłam się minimalizować swoje potrzeby musze wyczyścić przestrzeń wyszorować i a pomalować Farbę znajdę sobie na ulicy. 93 Czasami dowiadujemy się o pustych do­ mach od innych sąuattersów. Tak było w przy­ padku zupełnie wyludnionego osiedla. Nie wiadomo dokładnie, z jakich przyczyn, pewnie finansowych, ludzie musieli opuścić zupełnie nowe mieszkania. Squattersi zaczęli je zajmo­ wać. Były bardzo trudne do zdobycia, ponie­ w a ż w całym budynku zainstalowano alarmy i pełno czujników, toteż przyjechała po¬ licja i ochroniarze. Skończyło się tylko 113. prze¬ pychance słownej, bo oni nie mogli wejść do domu. To była chata, gdzie mieliśmy ri3 przy¬ kład jakuzzi... Ico, udało wam się tam wprowadzić? Tak, mieszkaliśmy tam trzy miesiące, a potem znaleźliśmy chatę, w której teraz jesteśmy. A czemu tamtą musieliście opuścić? Przegraliśmy sprawę w sądzie. Właściciel wytoczył nam proces, bo taka jest w Anglii procedura. Ale zdarzyło się i tak, że sprawa została rozstrzygnięta na naszą korzyść. Tak się stało w przypadku ostatniego domu. To A w jaki sposób wyszukujecie te pomieszczenia? budynek, który składa się z dwóch mieszkań Chodzi się, obserwuje. To jest taki połączonych ogrodem i mających dwa osobne śmieszny nawyk, że nawet, jeśli j u ż ma się wejścia. Myśmy otworzyli oba i przyszło gdzie mieszkać, to gdy na spacerze widzi się wezwanie do sądu dotyczące obu chat. N o , wolny dom, zaraz się go spisuje. Robimy sobie ale jest taka organizacja pomocy squattersom katalog pustych domów. Teraz jesteśmy j u ż - Advisory Service for Squatters - to Anglicy, działają dwa i pół roku w jednym miejscu, ale był taki którzy od lat sie tym zajmują okres, że zmienialiśmy lokum co miesiąc, więc społecznie i słuza pomocą prawna Pomaca a obserwowanie pustostanów, wkładanie kartek w pisaniu wniosków i różnych pism bo sad W drzwi, sprawdzanie, c z y są śmieci albo listy inaczej zachowuje sie w stosunku do Andika było na porządku dziennym. Jeżeli kartka a zupełnie inacze w stosunku do obcokraiowca' znika, to znaczy, że ktoś te drzwi otwiera. Jeśli To bvło niesamowite nasz koleba który do nich poszedł dostał różne książki dotyczące prawa są listy, to znaczy, że nikt ich nie odbiera. Jeżeli Ponadto przeczytał ze ieśli iesteś są śmieci - ktoś korzysta z mieszkania, chyba że w Andii sąsiedzi wrzucają bo też tak może być. Później nierwfzv raz w sadzie nrzvshicn'ne c darmowa porada prawna, więc poszedł do adwokata sprawdza się te mieszkania. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA �Wywiad 94 Ten pan sprawdził jego papiery i powiedział, że wszystko jest dobrze, a council (samorząd lokalny, do którego należy nasz dom) nie ma podstaw nas zaskarżać, bo nie rozwiązał umowy z poprzednią lokatorką. W dodatku później miał chwilę czasu i reprezentował nas w sądzie - prawdziwy angielski prawnik w peruce [śmiech]. Sąd nie mógł powiedzieć, że sprawę przegrywamy, i wyznaczył nowy termin dla councilu, żeby ten lepiej się przygotował. Gdy zbliżała się data kolejnej ro zpFa.wy przyszło do nas pismo z councilu, że się wycofują. I tak udało nam się obronić jedno mieszkanie. POKÓJ PO REMONCIE, LONDYN STREATHAM FOT. RAFAŁ ZABŁOCKI, Tworzycie stalą grupę? Tak. ... która przenosi się {olejno w nowe miejsca? Tak, ale mamy też krąg znajomych i nawzajem sobie pomagamy. Jest taka niepisana zasada, że ludzie się wspierają, bo nikt nie chce znaleźć się na ulicy. Jeżeli ktoś znajomy nie ma gdzie mieszkać, Rafał pomaga mu otwierać chatę albo jej strzec. Bo jak otworzysz dom, to musisz go na początku pilnować. Cała zabawa polega HTTP://SWIATLAWIELKIEG0MIASTA.BL0GSP0T.COM �Katalog pustych domów na tym, że po wymianie zamków masz klucze i jesteś właścicielem. Jednak gdy nie ma nikogo w domu, może przyjść prawowity właściciel, znowu wymienić zamki i teraz on ma klucze. Są więc dyżury. Nie możesz sobie po pracy gdzieś pójść, czasem musisz wziąć urlop, bo albo chcesz mieć dom albo nie. Czyli cały czas ktoś musi być w budynku? Na początku tak. Kiedy oswajasz dom, przez pierwszy miesiąc pilnujesz go dzień w dzień, żeby nie stał ani przez moment sam. Ja\ ci się tam mieszka? Jest to komfort czy dyskomfort? To zależy. Chociaż sprawiam wrażenie osoby dość kontaktowej, tak naprawdę bardzo potrzebuję własnej przestrzeni, w której nikt m i nie przeszkadza. Mam swoje rytuały, z którymi chcę być sama. Czasami jest tak, że chcesz wstać i nie usłyszeć żadnego komentarza. Po prostu wypić sobie herbatę, popatrzeć bezmyślnie w okno. Tam często bywa tak, że jesteśmy na siebie skazani. Kiedy wstajesz, w kuchni j u ż ktoś siedzi. Dla mnie to było trudne. Musiałam przywyknąć do życia wśród ludzi i to nie przez miesiąc tylko przez lata Wtedy co ciekawe nawiązałam przyiaźnie których medy bym sie nie spodziewała Z kolei jeśli chodzi o osoby, z którymi dotychczas byłam blisko, życie zweryfikowało nasze relacje. Okazało się, że fajnie było spotkać się na moment, pogadać, ale w sytuacjach ekstremalnych, kiedy się boisz i potrzebujesz wsparcia tego człowieka, możesz się zawieść. Pewnego razu dom był zagrożony i doszło do aktów agresji, pobito parę osób. Wtedy ja i inne dziewczyny po prostu bałyśmy się zostawać same w domu. Kolega w tym czasie wybierał wyjścia na imprezy, bo miał w nosie to, że się bałam. Przekonałam się, że nie można na nim 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA 95 polegać. Normalnie zawsze świetnie się z nim rozmawiało, było super, ale w tamtym momencie zobaczyłam, że dla niego ważniejsze są inne sprawy, a dla mnie priorytetem jest poczucie bezpieczeństwa. Mam natomiast takie przyjaźnie zawiązane na squacie, które będą j u ż chyba do końca życia. Fajne jest też to, że na squacie jestem zupełnie inną osobą. Nikt tam się specjalnie nie interesuje moją sztuką. Jestem Iwoną Zając, a nie artystką Iwoną Zając. To jest dla mnie bardzo dobre, bo bycie artystką ma swoje obciążenia. Dzięki temu, że poznałam nowych ludzi, mój świat się rozszerzył. Już się nie boję, że mogę zastać budynek w strasznym stanie, bo wiem, że umiem z Rafałem zrobić z każdego domu cacko. Potrafimy podłączyć wodę czy prąd. Wiele się nauczyliśmy, więc to ma też dobre strony. Czym dla ciebie jest dom? Pierwsza rzecz, która kojarzy m i się z domem jest taka, że to ja go stworzyłam. Nie chodzi o to, że go zbudowałam, ale wyszorowałam i poznałam każdy kąt. Wtedy wiem, że to teren „obsikany" przeze mnie. Nie jestem sterylną osobą, która utrzymuje idealny porządek, ale wiem, że to są j u ż moje śmieci. Oczywiście jest problem z poczuciem bezpieczeństwa. Często jest tak, że gdy wracam z pracy, zastanawiam się, czy ktoś nam się nie wbił na chatę. Nigdy tego nie wiem do końca. Dlatego staram się nie trzymać w domu sprzętu, z komputerem jeżdżę do pracy. Mimo to traktuję squat jak dom, dbam o niego, nie pozwalam wchodzić intruzom. Wcześniej zdarzało nam się mieszkać z przypadkowymi ludźmi, którzy nie mieli lokum i zwracali się do nas z prośbą o pomoc. Zauważyliśmy jednak, i to zadziwiało swoją powtarzalnością, że ponieważ oni nie musieli włożyć wysiłku w powstanie domu traktowali squat jak rodzaj imprezowni! �Wywiad 96 Dlatego stworzyliśmy kodeks, który chroni nas przed takimi sytuacjami. Jeżeli kogoś zapraszamy, to jest na zasadach gościa, a gość nie może sprowadzać innych. Jeśli gość nam się nie spodoba, dajemy mu miesiąc na znalezienie nowego domu. Bardzo ważne są poczucie bezpieczeństwa i możliwość jasnego wyznaczania granic. Mam dużo uczniów i część z nich chce przyjechać do Londynu. Mówię: „Niestety, nie przenocuję cię, bo dom to jest dom. Jak ja bym cię przenocowała, to czułabym się zobowiązana przyjąć następną osobę. Mogę ci pomóc, udzielić wszystkich rad, ale do domu cię nie wpuszczę". Jakimi wartościami się {terujesz, przestrzeń mieszkalne? organizując Ha, to śmieszna historia. Szczególnie duży wpływ na moją obecną przestrzeń mieszkalną miało bardzo małe zwierzątko - pluskwa. Wcześniejsze nasze domy miały dużo szablonów, były kolorowe. Nie cierpiałam farby olejnej. Zdarzało się, że sąuaty, w których mieszkaliśmy, miały dziury w ścianach, a ponieważ nie mieliśmy cegieł, to upychaliśmy materace, wieszaliśmy piękny materiał kupiony za grosze. Ale okazało się, że pluskwa uwielbia materiały, książki, drewno, cegłę i moją krew. To bardzo wierne stworzenie - wybiera sobie jakąś osobę i jej nie odstępuje [śmiech]. Taka sytuacja siada na psychikę: budzisz się (one zaczynają żerować w nocy) i zaczynasz obserwować nadejście przeciwnika. Musieliśmy opuścić pokój, w którym mieszkaliśmy. Pomimo prób walki o tę przestrzeń okazało się, że nie damy rady, bo one chowają się w cegłach. Zeszliśmy na dół, do kolejnego mieszkania, gdzie zdarliśmy tapety i pomalowaliśmy ściany na biało wszystkie elementy drewniane biała oleimca 'a silikonem zatkaliśmy każda szparkę Tak wiec teraz nokói w którym mieszkamy w Londynie iest DO orostu b a ł y Wcześnie nie lubiłam te PO koloru a nokochałam Jo dzięki insektowi Wszystkie rzeczy trzymamy w plastikowych' kontenerach Nie ma iuz żadnych szablonów na ścianach noniewaz te wzory nowodowały że nie widziałam czv one nadchodzą Zminimalizowałam ilość rzeczv bTplu^Tyg^ Odnawiamy to mieszkanie dość regularnie, malujemy pokój, żeby był czysty. Mamy bardzo mało elementów drewnianych, Tradycja squatow ma w Anglii dtugą h i s t o r i ę i datuje się od X I V wieku. W czasach w s p ó ł c z e s n y c h ruch squattersow nasilił się za r z ą d ó w Margaret Thatcher w z w i ą z k u z n a g ł y m w z r o s t e m bezrobocia. Obecnie prawodawstwo brytyjskie toleruje squaty w budynkach prywatnych ( w k t ó r y c h od d ł u ż s z e g o czasu brakuje widocznych oznak zamieszkiwania), opuszczonych lokalach komunalnych ( m i ę d z y innymi tych, z k t ó r y c h m i e s z k a ń c ó w wysiedlono z uwagi na k o n i e c z n o ś ć przeprowadzenia remontu b ą d ź r o z b i ó r k i ) , opuszczonych pubach, m a ł y c h fabrykach, biurach i sklepach, pod warunkiem, ż e nie stają się one miejscem dystrybucji n a r k o t y k ó w . W ł a ś c i c i e l n i e r u c h o m o ś c i , jeśli chce u s u n ą ć m i e s z k a ń c ó w squatu, musi w y s t ą p i ć na d r o g ę s ą d o w ą informacje za Squatters' Handbook, Advisory Service for Squatters, - Londyn 2004. BARBARZYŃCA 3 - 3 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Katalog pustych domów 97 tylko stół i krzesło. Dawniej lubiłam drewno, a teraz pokochałam plastik, za którym kiedyś nie przepadałam... Tak więc, jak widzisz, moje gusta zmieniły się pod wpływem pluskwy. Teraz, gdy przyjeżdżam do Gdańska, wszystko wkładam do zamrażarki. Nauczyłam się pakować rzeczy w plastikowe worki. To jest bardzo ciekawe doświadczenie, które radykalnie zmieniło mój sposób funkcjonowania. Raz zdarzyło się tak, że pomimo wszelkich starań przewiozłam pluskwę do Gdańska. Pogryzła mnie w samolocie, więc j u ż na lotnisku wszystko pakowałam do worków. Kiedy przyjechałam do domu, zrobiłam pełną dezynfekcję. Jednak potem moja mama stwierdziła, że chyba coś ją gryzie. To było straszne. Dom moich rodziców z tymi wszystkimi materiałami, obrusami, pościelą, meblami... W Londynie znajdujemy wszystko na ulicy i nie jest to dla nas dramat, gdy te rzeczy tracimy, bo wiemy, że znajdziemy nowe ale dla moich rodziców to jest dorobek całego życia Poszły wory ieden za drugim wyrzucanie ciuchów Teraz iest tak ze gdy wybieram sie do domu'wszystkie rzeczy książki i tak dale, najpierw lądują w zamrażarce. Jakie przedmioty są w domu niezbędne? Materac i stół. Miałam lokum, w którym nie było stołu, ale bardzo się źle z tym czułam. Mówię o jednym pokoju, bo do niego ograniczam dom. Poza tym, oczywiście, musi być łazienka z ciepłą wodą i kuchenka. Czy wainejest, ieby dom byl czymś niezmiennym ? Może w twoim przypadku to jest przewrotne pytanie, bo często się przenosisz, ale czy to ci dokucza? Musiałam się tego nauczyć. Już wcześniej, wyprowadzając się z domu od rodziców, nauczyłam się żyć z małą ilością przedmiotów. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑCA Gdy zamieszkałam z koleżanką w Sopocie... Ona miała strasznie dużo rzeczy. W pokoju, w którym ja mieszkałam, było mnóstwo bibelotów pozawieszanych na wstążeczkach, suszonych pomarańczy itd. Nie mogłam tego znieść i dopiero gdy ona wyjechała na święta wielkanocne, to wreszcie mogłam oczyścić pokój z wszystkich drobiazgów. Na pewno nie jestem gadżeciarą. Kiedyś miałam w sobie coś ze zbieracza, kiedyś całe nasze pokolenie zbierało puszki po napojach, opakowania po czekoladach czy puste pojemniki po zagranicznych szamponach [śmiech] Wtedy mój brat powiedział: „Będziesz jak tata". A mói tata iest zbieraczem Wtedy zaczęłam ograniczać to co mam Z tego powodu również zaczęłam malować múrale bo murów m i nie szkoda nawet ieśli ktoś nóźniei zamaluie moia nrace a P-dv rośnie mi sterta obrazów które nokrvwai M e kurzem i rolki rvsunków które ulegają uszkodzeniom to jestem chora.' Wole to rozdać. ' Czy przywiązujesz się wystylizować wagę do otoczenia? Czy starasz miejsce, w którym mieszkasz? Czasami wprowadzaliśmy się na squat tylko na miesiąc albo półtora, a jednak nawet wtedy sprawą strasznie ważną dla mnie było zrobienie z tego miejsca domu, czyli pomalowanie go, zawieszenie w nim lampek czy obrazka. Często widziałam, jak ludzie wchodzili do mieszkań i tylko tam spali... Dla mnie było nie do pomyślenia, żeby nie stworzyć tej przestrzeni na nowo. Przecież będę spędzać w niej czas. Uwielbiam patrzeć na równo pomalowane ściany. To są moje natręctwa [śmiech]. Musi być równo, nie może być zacieków na. suficie. Ktoś kto tu przychodzi, może nawet nie zauważyć że wyszorowałam wszystko na kolanach natomiast mnie to daie totalne poczucie bezpieczeństwa i zadowolenia. �Wywiad 98 Czy myślisz, że długo będziesz w ten sposób? Chciałabyś zmienić zamieszkiwania? bytować formę Oczywiście. Marzę o takim domu, który będzie naprawdę nasz. Chcę, byśmy stworzyli z Rafałem ekologiczny dom z bateriami słonecznymi na dachu. Rafał mówi, że jeszcze będziemy uprawiać ziemię [śmiech]. Kędyś jechaliśmy autobusem do Londynu. Zawsze, gdy wracamy z wakacji, zadajemy sobie pytanie, czy w domu wszystko dobrze. Raz nasz kolega zażartował sobie i wysłał do nas SMS, że następnego dnia mamy eksmisję. To był taki absurdalny SMS. On przypuszczał, że tego nie łykniemy. Jechaliśmy całą dobę i mieliśmy czas na rozmyślanie. Nagle zdałam sobie sprawę, że znów jestem bez dachu nad głową. Płakałam cały czas. Zimno, wychodziłam z autobusu w czasie przerw i myślałam: „Boże, znowu jestem bezdomna". Pytanie o dom jest dla mnie cały czas jedną z podstawowych kwestii. I marzę o tym, żeby­ śmy j u ż mieli swój własny. Na razie zbieramy na niego pieniądze, ale nie widzimy możliwości utrzymania go. Ja nie chcę wracać do wcześniej wykonywanej pracy instruktorki plastyki, w któ­ rej dostawałam co miesiąc wypłatę za prowadze­ nie zajęć plastycznych. Póki co wolę pracować w kawiarni i robić niezależne projekty. Rafał ma taki pomysł, że gdy będziemy mieli dom, to po­ nieważ nie potrzebujemy dużo pieniędzy, on bę­ dzie jeździł na kilka miesięcy do Finlandii i pra­ cował tam jako spawacz — te zarobki wystarczą nam na cały rok Nie wiem jak to będzie To są nasze A jak to się wszystko ułoży? - nie mam pojęcia.' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a86a7feb0644dcab20c616cd1860e11.pdf 0de891e8e23c42c0df33a61aff2c1885 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5587 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5195 Title A name given to the resource Kiedy myśl ostrzy słowo/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lupa, Krystian Uliasz, Szymon Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K r y s t i a n L u p a (ur. w 1943 r.) to cztowiek teatru. T w o r z y sztuki w y ­ jątkowe pod względem formy i wła­ Kiedy ostrzy słowo. O » pisaniu • • i jego z myśl /i intymnością Krystianem rozmawia Szymon co najważniejsze w dramacie, czyli relacje międzyludzkie, które odczytuje na n o w o z dziet Bernharda, Dostojew­ skiego, Witkacego czy Brocha. Podej­ muje tematy metamorfozy i odnowy człowieka, dla którego najważniejsze stają się podejmowane przez niego psychologiczne gry. Lupa studiował przez jakiś czas reży­ związku Z snej interpretacji. Interesuje go t o , serię w Łodzi, ale porzucił ją na rzecz teatru. W jego spektaklach, trwających nawet osiem godzin, do dziś widać fa­ scynację kinem. Sposób prowadzenia narracji, dysponowanie czasem przy­ w o d z ą na myśl film. Lupą W 1973 roku rozpoczął studia z reży­ Uliasz serii teatralnej w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Krakowie, gdzie dziś jest profesorem. Zafascynował się Szymon Uliasz: Jaka była geneza pańskiego pisa­ nia? Zaczął pan od Klasztoru nasłuchujących, który przerodził się w dziennik, ale przecież wcze­ śniej jeszcze były wiersze? Krystian Lupa: A skąd pan wie? Z lektury Labiryntu. Jeżeli mamy szukać genezy, to nie dotyczy ona życiorysu, tylko pewnej kondycji. Jak proces pisania krystalizuje się w mechanizmie myślenia, wyobraźni czy też duchowości? Kult pisania po­ jawił się, kiedy jeszcze nie umiałem pisać. Pamię­ tam, że moja matka wówczas bardzo często coś pisała jako nauczycielka — robiła konspekty albo poprawiała zeszyty. Patrząc na to pisanie, podej¬ rzewałem, że to jest jakaś bardzo ważna i istotna czynność. Mam wrażenie, że tamto dziecięce poczucie „ważności" pozostało. Kiedy zaczynam wtedy twórczością Konrada Swinarskiego i Tadeusza Kantora. Mówi, ż e to im zawdzięcza swoje spojrzenie na teatr i sposób pracy z aktorem. Jest twórcą wybitnych przedstawień, takich jak Marzyciele, Bracia zow, Factory 2, Zaratustra, KaramaLunatycy, Kalkwerk. Otrzymał d w a najważniejsze wyróżnienia przyznawane w polskim teatrze: Nagrodę im. Konrada Swinarskiego i Nagrodę im. Leona Schillera. W 2001 roku wydał intymne, retro­ spektywne zapiski w formie dziennika, lecz niebędące nim w ścisłym tego słowa znaczeniu. Labirynt przywołuje dzieciństwo, ogląda demony i odtwa­ rza własne mitologie tamtego czasu 3 (1 3) 2 0 0 8 ,\?:\mnu h z dzisiejszej perspektywy. Jest także refleksją o śmierci, przyjaźni i teatrze. �Wywiad 4 mówić o pisaniu, jest w tym coś intymnie wsty­ dliwego, ponieważ wydaje mi się, iż „ważność" tego aktu postrzegana jest na zewnątrz jako zdemonizowana lub w jakiś sposób przesadna. Ktoś, kto stoi na zewnątrz tego procesu, zawsze może powiedzieć: „Nie przesadzajmy, że tak naprawdę pisane myślenie jest lepsze od myślanego myśle¬ nia". Często mówię studentom, żeby dużo pisać, notować monologi wewnętrzne, ponieważ to w gruncie rzeczy wyostrza myśli i w jakiś sposób drażni, prowokuje i inspiruje. W momencie, kie­ dy sam zacząłem pisać, bardzo szybko musiałem użyć tego pisania do jakiejś funkcji stwarzającej. Myślę, że w moim przypadku razem powstały nauka pisania i fantazje na temat Juskuni, czyli wymyślonego przeze mnie w dzieciństwie lądu. Wtedy okazuje się, że to pismo jest pewnego ro¬ dzaju dokumentem, podobnie jak mapa i rysu¬ nek. Może nawet nie dokumentem istnienia czy zapisaniem istniejącego, ale współaktem istnie¬ nia. Ponieważ w gruncie rzeczy nie istniały ląd, państwo, ludzie i królowie ani ten język, który tworzyłem na potrzeby wymyślanego świata. Można więc powiedzieć, że pisanie było ma¬ gicznym procesem powoływania istnienia i tak to odczuwałem. To dziwne, że ledwie zacząłem się uczyć pisać po polsku, natychmiast odczułem potrzebę poznania innego języka. Język polski był zużyty i wymacany. Nudziły mnie nieciekawe teksty elementarza. Zresztą to zastanawiające, że dopóki nie umiałem czytać po niemiecku, książki niemieckie, które stały w bibliotece ojca, były za¬ pisem wtajemniczeń — „księgą", tak jak to widzi Schulz. Polskie książki tylko w sposób warunko¬ wy i tymczasowy uzyskiwały ten majestat „ksiąg" — o ile były dziwaczne i trudne do zrozumienia. Bardzo wcześnie taką „księgą tajemną" był wybór dzieł Mickiewicza, zwłaszcza Konrad Wallen­ rod i Dziady, z których zrozumieniem miałem kłopot. Myślę, że jest to kopia „dzieciństwa" tkwiącego w ludzkości: demonizowanie niezro¬ zumiałego tekstu, w który wczytując się, doko¬ nuje się automatycznie pewnego rodzaju aktu magicznego — aktu przeniesienia mocy i użycia jej, kiedy samemu nie zna się jeszcze instrukcji obsługi. Poprzez akt przeniesienia, tak jak to Jung lubi widzieć, dokonuje się uruchomienie mechanizmu, do którego w gruncie rzeczy moja świadomość nie ma dostępu. Gdyby spojrzeć na pisanie w kontekście pragma­ tycznym, czyli poprzez związek z samym życiem, twórczością teatralną, kreacją, kiedy pan uznał, że dziennik będzie kontynuowany? Czy te dwie sfery: pisania i życia, przenikają się bezpośrednio, czy jest to może relacja bardziej złożona, ponieważ pisanie jest aktem intymnym dokonywanym w samotno¬ ści. Tym różni się pisarz, który jest tylko pisarzem, od piszącego reżysera, który pracuje z ludźmi. Nawet jeżeli pomysły rodzą się w świecie, to do samego aktu zapisania, podobnie jak do czytania, dochodzi już w samotności. Nie zawsze, lubimy przecież czytać razem. Zawsze bardzo mnie fascynowało dopuszczanie tu jakiejś perwersji, gruppen sex pisania, czyli właśnie złamanie tej intymności... Jest też jakimś rejonem odkrywczym? Tak, bo wówczas, trącając czy gwałcąc, przeła­ mujemy w jakiś sposób mechanizmy intymne, do których mamy tylko częściowy dostęp, a które są nam dane jako rzeczy automatyczne i musimy je akceptować, otaczać je pewnego rodzaju kultem. Bez tego kultu i wiary to się nie udaje. Podobnie bywa z pewnymi praktykami medytacyjnymi, na przykład z jogą. Muszę w coś wierzyć, żeby to działało. Bez wiary to nie funkcjonuje, nie ma elektryczności, która tym porusza. Wówczas rejon nieświadomości nie bierze w tym udziału i nie ma mowy, żebym się dowiadywał czegoś od kogoś we mnie. Pisanie to nie jest dowiadywanie się od siebie samego, to jest dowiadywanie się od kogoś czegoś, co jest najczęściej niedostępne... Jak wyodrębnianie mości... u Junga rejonu nieświado¬ Oczywiście. W zależności od tego, jaki mo¬ tyw poruszamy, kontaktujemy się z tą czy inną osobą lub figurą, kompleksem nieświadomości, który w pewnym momencie zamienia się w my¬ ślącą i działającą osobę. Zdumiewające, że pew- �Z Krystianem Lupą rozmawia Szymon Uliasz ne myśli, przychodzące tak nagle, są w takim stanie gotowości i literackiej formy. To zadziwia¬ jące, można byłoby powiedzieć, że są to myśli przychodzące z „przebicia", pobudzone aktem pisania przez śniące ciało, z udziałem pewnej aury, pobudzonego stanu cielesnego. Jeśli pytamy, kiedy i jak coś przyszło i się zaczęło, to chodzi raczej o to, że na początku mamy dostęp do świadomości funkcji. Początek jest pewnym stanem granicznym, w którym coś może być zaobserwowane, bo później się to­ czy. Człowiek zapomina tę instrukcję, która jest gdzieś na wstępie. Ja nie miałem świadomości takiego poczucia, że kiedyś się na to zdecydo¬ wałem albo że kiedyś przestałem pisać Klasztor nasłuchujących. Jeśli ten rejon zaczyna się rozwi¬ jać, przez dłuższy czas istnieć, zaczyna żyć jak¬ by sam z siebie, j u ż nie wyłącznie przynaglany, próbowany. Wiadomo przecież, że na początku młody człowiek próbuje, czy może być pisarzem, podobnie jak próbuje innych rzeczy. Wszystko to staje się w podnieceniu charakterystycznym dla młodości. Jest to rodzaj eksperymentu: zażyję pewną pigułkę i patrzę, co się ze mną dzieje. W gruncie rzeczy jest to ciągłe doświadczanie siebie, kim właściwie jestem, jakim fenomenem „ja" jestem? Co „ja" mogę robić, jak „ja" to mogę robić i czy „ja" to w ogóle mogę robić? Przygoda: czy mi się uda być na przykład takim pisarzem jak Tomasz Mann, który mówi, że pisanie to jest codzienna dyscyplina? Codziennie rano wstaje, bierze pióro i pisze. Ta codzienna dyscyplina jest w gruncie rzeczy procesem fatycznym, którym bronię się przed zaprzestaniem pisania. W każdej chwili grozi mi, i boję się tego, że pewnego dnia powiem sobie: „A, nie chce mi się, to jest wszyst¬ ko kłamstwo, co ja robię, to jest jakaś zabawa". Nagle, ni stąd ni zowąd, Bernhard mówi o takiej tajemnicy i strasznie bliskie jest mi to zdanie: „Ja¬ kie to dziwne jest, że człowiek nagle zaprzestaje". Przez całe życie coś robi i wydaje się, że to jest po prostu jego życie, wierzy sam, że to się dzieje organicznie, dąży do czegoś, poświęca temu całe dorosłe życie, nagle — ciach — zaprzestaje... Czy nie będzie to pewna iluzja? Przecież to, że coś się kończy, że musi się skończyć, jest wpisane a d a l POO8 ^K mmu y 5 już od początku w naszą egzystencję. Rilke stawia przed młodym, zaczynającym pisać człowiekiem kryterium konieczności, mówi mu: jeśli możesz żyć bez pisania, to żyj. To jest prowokacja: jeżeli możesz żyć bez pisania, to żyj, mówi piszący. Do kogo w tym momencie stosuje się to „ty"? Jeżeli mówi tak do młodego poety, znaczy to: jestem j u ż poza tą sferą. Daje taką radę czy jest to arystokratyczny gest człowieka, który nie może żyć bez pisania? Lub gest opętanego, unieszczęśliwionego i znie¬ wolonego przez pisanie... A czy istnieje jakaś właściwa dzy pisaniem a czytaniem? równowaga pomię¬ Zawsze człowiek najpierw więcej czyta. Póź¬ niej okazuje się, że pisanie jest jakby rozlewa¬ niem atramentu. Coraz szersza powierzchnia zostaje zajęta, w związku z czym coraz bardziej wchłania i być może o tym właśnie myślał Rilke. Być może ta obsesja pisania jest czymś szalenie wampirycznym i w pewnym momencie zagarnia cię całego, a to oznacza, że nie ma j u ż czasu na czytanie. Choć jest to marna odpowiedź, że nie ma czasu, bowiem nie o to chodzi, lecz o balans przyjmowania. Rzeczywiście coś się z tym dzieje. Rzeczy, które napisali inni, czytane w młodości, traktowane są inaczej, ponieważ człowiek nie został jeszcze w jakiś sposób zdeformowany czy przetworzony. Kondycja pisania zdecydowanie zmienia mechanizm jaźni, mechanizm ducho¬ wy indywiduum, a w związku z tym deformuje i przekształca czytanie. Czytanie staje się czymś innym. Napisane dzieła to książki, rozprawy, systemy filozoficzne, wiersze, jednym słowem to, co Bernhard tak świetnie nazwał tekstem, czyli pewnego rodzaju pakietem napisanym przez człowieka, który ma jakąś całość. W momencie, kiedy nie stałeś się jeszcze potworem piszącym, to one miały swoją świętość, swoją całość, były nienaruszalne. Wiersze Rilkego to były wiersze Rilkego, Zbrodnia i kara to była Zbrodnia i kara, Wyznania Rousseau to były Wyznania Rousseau itd. Mało tego, dla kogoś, kto nie pisze, dzieła na¬ pisane są święte, dlatego że są objawieniem pew- �Wywiad 6 nej kondycji, której sam nie próbuje, w związku z czym zawsze ma podziw dla tego, czego sam nie dotyka, podziw wyznawcy pasywnego. Dla¬ tego też staram się nie pomylić, nie zmieszać, staram się zachowywać te całości. Ale to chyba jest bardzo trudne i nie do końca się udaje. Uwidacznia się to na przykład w Apokry­ fach do prozy Rilkego, kiedy języki są do siebie bardzo podobne... No tak, bo to jest j u ż dawno skurwione, to j u ż się zepsuło. To ten mechanizm wampira, dla którego nie ma świętości całości napisanych. Je¬ żeli tekst wciąga mnie i prowokuje, natychmiast pojawia się rodzaj polemiki. Na gorąco pojawiają się mrówki, które tekst porywają z książki i roz¬ noszą, unicestwiają i rozprowadzają. Świetne pole do osobliwej refleksji daje niemieckie wyda­ nie Człowieka bez właściwości, w polskim tłuma­ czeniu tego nie ma. Bardzo żałuję, że ta książka w języku polskim jest wydana w tak fatalnym tłumaczeniu. Każde zdanie traci swoje sedno. Musil uważał, że słowa niejako szukają swojego lepszego znaczenia za pomocą literatury i po¬ ezji. Słowa, które są w naszej głowie i którymi się posługujemy, mają swoją ogólnowojskową, tymczasową sferę znaczeń, bardzo często uśpio¬ ną, rozmazaną, ogólnikową. Czasami się nam zdarza, że w pewnym zdaniu słowo uzyskuje nowy dźwięk, uzyskuje dostęp do myśli. Bardzo często dzieje się tak w poezji. To nie słowo bie¬ rze fragmentaryczny udział w przekazywaniu myśli, ale odwrotnie, myśl ostrzy słowo. Te myślopisania są procesem tego typu, w tym sensie poetyckim, że doprowadzają do fenomenalnego, jednorazowego czy jakby olśnionego wyglądu danej myśli, a nie uśpionego. Najczęściej dzieje się tak, że w naszych rozmowach posługujemy się embrionami myśli. W polskim tłumaczeniu Człowieka bez wła­ ściwości każde zdanie traci tamten cud, który jest w oryginale, bowiem to nie jest słownikowe, to jest wizjonerskie w obszarze myśli i refleksji, niekoniecznie w obszarze poezji. Musil przez długi fragment tej książki zajmował się fenome¬ nem uczuć i w gruncie rzeczy destylacją uczucia. Interesowały go mechanizm i hierarchia tej naj­ bardziej tajemniczej sfery, albowiem uczucia nie są myślami, ale nie są też obrazami. Rozmowy Ulricha z Agatą są fantastycznym zapisem obco­ wania, dialogu dwojga ludzi zafascynowanych dążeniem do schwytania rzeczy nieuchwytnych w swoim podwójnym bycie. Kiedy ludzie są we dwoje i zaczynają dialog na temat, który dla obu stron jest czymś fascynującym, to rozmowa takich ludzi zaczyna być podobna do seansu spirytystycznego. Otwiera się wtedy pewnego rodzaju przestrzeń metapsychiczna, w której umysły zdają się mieć tę sferę „pomiędzy". Wię¬ cej ciekawych rzeczy dzieje się pomiędzy in¬ terlokutorami aniżeli wewnątrz każdej z osób. Polscy tłumacze tego kompletnie nie rozumieli. Dlatego książka Musila jest w języku polskim taka zniechęcająca. Dla mnie czytanie drugiej części wydania Frisego (klasyczne wydanie niemieckie) było obja¬ wieniem. Czytanie tego, co miało być literaturą, a okazało się rodzajem magazynu, spichlerza. Zawartość metafizyczna tej części jest tak niesa¬ mowita, że wszelkie eksperymenty typu Model do składania, Gra w klasy są tu jakimiś dziecinny¬ mi puzzlami w porównaniu z tymi, które samo życie zrobiło, zostawiając spuściznę Musila w ta¬ kim, a nie innym kształcie. Czytanie jest proce¬ sem rozkładaj ącym, to znaczy czytanie j est j akby traktowaniem tekstu za pomocą jakiegoś kwasu. W gruncie rzeczy jest to nie przyjmowanie, lecz tworzenie równoległe. W każdym procesie na¬ stępuje innego rodzaju proces — zapisana lite¬ ratura jest aleatoryczną partyturą i w pewnym momencie orientuję się, że ten proces równoległy jest być może w tym momencie ważniejszy i wy¬ maga natychmiastowego zapisania. Oczywiście ten proces równoległy przywłaszcza sobie litera¬ turę. To, że powstawały Apokryfy, to też nie była moja decyzja. Po prostu jest to rodzaj perwersji, złajdaczenia. Tak to nazywam, ale myślę sobie, że to złajdaczenie nie jest takie złe, natomiast w obowiązującym fair play jest to być może niemoralne, że nie mam szacunku dla pisarzy, których wystawiam. Dla mnie nie istnieje prob¬ lem plagiatu, nie widzę powodu, dlaczego ludzie mieliby być właścicielami swoich dzieł... IWlAlUm 3 (13) 2 0 0 8 �Z Krystianem Lupą rozmawia Szymon Uliasz Po napisaniu wkraczają w obieg i zależnie terpretacji zmieniają znaczenia... by na tym, aby nie mieszać „ja" z przedmiotem rozważań. Mianowicie tak wytrenować swój „instrument", który jest w owym „ja" do dys¬ Zdrowe podejście do tego miał Bach, dla któ¬ pozycji, do samych tylko aktów logicznych lub rego muzyka była muzyką, czyli pewnego rodza¬ energii logicznej, by osiągnąć wynik obiektywny. ju istnieniem, które można wziąć, podobnie jak Inaczej jest w marzeniu, że rzeczywistość zapi¬ sana u nas zyskuje pewnego rodzaju energię, się bierze przedmiot z natury. bowiem albo próbujemy dotrzeć do tajemnicy, albo wprowadzić pewien ład natury etycznej Glenn Gould grający Bacha miał równieżpodob¬ ne podejście. Partytury skojarzyły mi się z powie¬ czy estetycznej w obraz, który jest z istoty swojej ściami Bernharda. Chciałem zapytać o rozumie¬ obrazem nieuporządkowanym i chaotycznym. nie grafomanii. W Podglądaniach pisze Pan, że W tym momencie zaczyna się proces, który ma swoją własną energię. Idea aegoistycznego pisa¬ wydaje mu się nią „literackpsć" rozumiana jako nia polegała na przykład na tym, aby „ja" było pewna maniera. Z drugiej strony nieustanne pi¬ sanie o sobie: egotyzm, egocentryzm, ekshibicjo¬ czułym komputerem i w procesie samoistnym wprowadzało do chaosu współczynnik etyczny. nizm. Bernhard się przebija ze swoją obsesyjnością, negacją i destrukcją, mimo że jego zdania są bar¬ Weźmy na przykład poszukiwanie nowego kry¬ terium dobra i zła. Tu zaczyna się proces, w któ¬ dzo tautologiczne, czasami są to różne warianty rym „ja" stara się nie wplątywać swoich pragnień, tych samych myśli, powieści jego często mają kom¬ lęków, obsesji, kompleksów, resentymentów itd. pozycje zamknięte. Pan czytał Bernharda przez Myśliciele tacy jak Wittgenstein ukazują nam rozkład struktury języka, przez bełkot, lecz bełkot absurdalność tego typu podejścia, wbrew pozo¬ znajdowałby się dla mnie na poziomie przekazu, rom, wbrew temu, że Wittgenstein cały aparat gdyż te powieści wydają mi sięfenomenem języko­ wym i to, co by różniło i świadczyło o jakości prozy logiczny zaangażował w to odsączenie od „ja", bo później następuje dowód utopijności takie¬ Austriaka, byłoby właśnie w warstwie językowej. go zamierzenia. Jest tutaj druga ewentualność, mianowicie od momentu, w którym intuicyjnie Bełkot jako termin absolutnie pozytywny. doświadczymy, że niemożliwa jest rzeczywistość bez obserwatora, narracja bez narratora, a więc Czyli związany z presją dążenia. akt odsączenia od „ja" okazuje się aktem fałszo¬ Tak. Parę rzeczy interesuje mnie w tym, co pan wania, a nie uprawdziwiania. Wobec tego trzeba nagrabił. Pewnego rodzaju walka z egotyzmem. przeprowadzić świat przez najintymniejsze ko¬ Egotyzm jest czymś przyrodzonym pisaniu, na¬ rytarze „ja", ale ocalić świat. tomiast bardzo często ucieczki od egotyzmu są który przemienia „ja". pewnego rodzaju pozą. Egotyzm jest rejonem Ocalićświat, wstydliwym, w związku z czym bardzo często mamy teksty, w których autor usiłuje udowodnić, Jasne. Oczywiście istnieje też coś takiego, jak że nie jest egotykiem. Czuje się bardzo pewien naprawdę egotyczny tekst lub naprawdę egorodzaj cenzury. Nawet jeśli mamy do czynienia tyczne indywiduum, które jest bezwartościowe z tekstem politycznym, gdzie to wszystko, co przez swój egotyzm, ponieważ wszystko, co może zebrać tak zwane „egocentryczne narzę¬ zostaje wepchnięte w intymne korytarze, za¬ dzie", nie zostaje jeszcze przepuszczone przez trzymuje się tam. Z powrotem nie wyłazi świat, sferę intymną „ja", jest to również pozór. Utopia tylko „ja". Rzeczywiście z Bernhardem jest coś tkwi w staraniu się być tak zwanym narzędziem takiego, że przede wszystkim to piekło „ja" jest obiektywnym i niemieszaniu swojego subiek¬ tutaj wyznane. Bernhard czuje jako człowiek tywnego „ja" z przedmiotem tekstu. Przez długi zaczynający żyć w tym czasie, w którym kłam¬ czas pisanie tekstu filozoficznego polegało jakostwa XIX-wiecznego Europejczyka wychodzą a (13) ?OO8 ^K mmu y od in¬ 7 �Wywiad 8 na jaw i kompromitują się w straszliwy, wstydli¬ wy sposób. Trudno to ująć inaczej: racjonalista XIX-wiecznego chowu rozkracza się albo zesrywa, ukazuje całkowity fałsz, całkowite fiasko, całkowite kłamstwo. Świat staje się odbiciem zafałszowanej osobowości. Nie jesteśmy w stanie uzyskać prawdziwego odbicia z fałszywego lu¬ stra. Jeżeli całe „ja" jest zafałszowane, to choćby ono nie wiem jak czciło prawdę, było moralne i nieegoistyczne oraz zwrócone z nie wiem jaką fascynacją na drugiego człowieka, którego trzeba docenić i szanować, to i tak się to nie udaje. Ale czy istnieje lustro, które byłoby prawdziwe? Nie istnieje prawdziwe lustro, natomiast istnieje proces uprawdziwiania lustra. Ma on miejsce wtedy, kiedy akt penetracji świata jest połączony z aktem uprawdziwiania narzędzia. Sądzę, że Bernhard jest tego typu przykładem. Przepuszcza on dwa procesy: bardzo dramatycz¬ ny proces rozprawy z „ja", który płynie jednym nurtem, z penetracją świata. Otrzymujemy ro¬ dzaj materii zmieszanej, zbełtanej, którą odczu¬ wamy jako oczyszczającą. To pewnego rodzaju udany akt alchemiczny, gdzie przedmiotem tęsk¬ noty jest prawda, czymkolwiek by ona była. ny. To wyraził Bernhard w Kalkwerk, gdzie nie można napisać studium. Mówi on, że wszystko, co napisał, jest obok. Tak jak ja mogę powiedzieć, że nie napisałem Klasztoru nasłuchujących, tylko piszę dzienniki — piszę przecież, ale to nie jest to, co zamierzyłem, bowiem to, co zamierzyłem, jest w tej chwili wręcz śmieszne. Pisarze, którzy nadal uważają, że można napisać opus magnum, to po prostu kretyni, a przecież kiedy Goethe zaczynał pisać Fausta, nikt nie ważyłby się nawet uśmiech¬ nąć wobec takiego zamierzenia. Byćmoże mamy kłopot z kryterium poznawczym, skoro to, co możemy powiedzieć, zawsze jest już częścią i zawiera się w tym, czego nie będziemy mogli ani poznać, ani tym bardziej wyrazić, przez co tym bardziej skazane jest na porażkę, jak akcen¬ tuje w swojej twórczości Beckett? Można powiedzieć, że ta porażka to jest nowa rzecz, że my tę porażkę widzimy, bo śmiem twierdzić, iż człowiek zanurzony w spokojnej i dojrzałej kulturze tej przegranej nie widział. Dostrzegamy nie tylko fakt porażki, ale także jej kształt i zawartość, bowiem być może nasza porażka jest czymś innym n i ż nasze dążenie. Być może w momencie, w którym włożylibyśmy do komputera naszą przegraną i nasze dążenie, Następnie Krystian Lupa zaczął opowiadać o swo¬ komputer by powiedział, że to jest niekompaty¬ im nowym projekcie teatralnym i wróciliśmy do bilne, że coś się stało i był jakiś przekręt, a my literatury w odniesieniu do przemiany antropolo¬ byliśmy tak zajęci naszym dążeniem, iż nie za¬ uważyliśmy, że proces, którym jesteśmy w samej gicznej dotyczącej prozy współczesnej: istocie, był palimpsestem. Toczył się w dwóch obszarach: w zapisywanym oraz w zapisywa­ W tej chwili nie można napisać takiej książki, jaką napisał Joyce, nie możesz pisać jak Tomasz nym i natychmiast ścieranym. Być może również dlatego zapisujemy tak skrzętnie, zapisujemy tę Mann, natomiast wymagania wciąż się stawia... porażkę, żebyśmy mogli odczytać pod nią tekst innego dążenia i dopiero ex post to inne dążenie Można jednak pisać jak Jelinek, jak Houellebewychwycić albo przynajmniej przekazać poraż¬ cq... kę następnemu pokoleniu, które być może coś — Tak, możesz pisać jak Jelinek, jak Houelle- z nią zrobi. Nie znaczy to jednak, że następne becq, jak Bernhard. Z tym że oni w porównaniu pokolenie będzie studiowało te dzieła tak, jak z Joyce'em są niezadowoleni. Piszą, ale nie uzy­ sobie wyobrażamy, natomiast będzie miało po¬ skują swojego szczytu, jest on bowiem nieosiągal- rażkę wpisaną w kondycję. ihv;Av:-łm 3 (ia) 2008 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12c4da1e8a06336a1acdc14a96b3fe60.pdf 547a7032b0c31856368daa706f8f466a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5607 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5213 Title A name given to the resource Kiedy pan i jego pies słuchają Mozarta/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.57-63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bomba, Jacek Fac-Biedziuk, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kiedy pan i jego pies słuchają z Jackiem Bombą Katarzyna Fac-Biedzm{: ]a\ określiła to Kata­ rzyna Janowska, psychiatra grzebie w ludzkich duszach, umysłach, a ja przychodzę rozmawiać o ciele. . . Prof. Jacek Bomba: Mój nauczyciel jeszcze sprzed czasów studiów medycznych, biolog, farmakolog, profesor Vetulani, wypowiadał się ostatnio na ten temat w telewizji. Mówił, że współczesny badacz życia psychicznego, pa­ tologicznego czy nie, właściwie nie ma innego wyjścia niż przyjąć jedność. Na tym ogólnym poziomie sprawa jest jasna, na bardziej szcze­ gółowym zaczyna się komplikować. Nie można dzisiaj myśleć o funkcjonowaniu psychicznym człowieka w oderwaniu od jego ciała, ale psy¬ chiatrii przez ciało rozumie się bądź m ó z g 1 (14) P009 BARBARZYŃCA Mozarta rozmawia Katarzyna Fac - B i e d z i u k zamknięty w czaszce, bądź pojmowany tak, jak go rozumiał amerykański neurolog i psychiatra Damasio - jako całość układu nerwowego, to, co nami steruje, zarządza żyjącym organizmem. Jednak j ak rozumiem, to wszystko to nie jest cia­ ło, o którym mowa w fdozofii, psychologii czy antropologii. Te dyscypliny, mówiąc o ciele, mają na myśli jego zewnętrzny ogląd - to, co widzimy, to, co prezentujemy sobą, i to, co postrzegamy jako nasz wygląd. Z tym postrzeganiem sprawa jest niezwykle za­ wijana. Ot, choćby z tego powodu, ie pewnych części własnego ciała nigdy nie widzimy w sposób bezpośredni, na przykład własne twarz moiemy ogłądaćgłównie za pośrednictwem lustra. �Katarzyna Fac-Biedziuk 58 Lustro ma jeszcze tę słabość w porównaniu z portretem malarskim albo rzeźbiarskim, że jest dwuwymiarowe i płaskie. Malarstwo, przy­ najmniej w tym okresie, w którym korzystało z perspektywy i budowało przestrzeń dzięki operowaniu światłocieniem, dawało możliwość obejrzenia własnej twarzy w przybliżeniu. Istniał obraz rzeźbiarski, portretowy, ale inne techniki tego nie umożliwiały. Poza tym zawsze widzimy odbicie odwrócone. Zawsze zobaczymy twarz inaczej niż ci, którzy na nas patrzą. Stojąc przed lustrem, mimowolnie robi się miny. Patrząc w lustro, widzimy siebie w pewnym określonym stanie, w pewnej gotowości. Jeśli wiem, że zaraz spojrzę w lustro, to robię minę. Nie każdy, przystępując do poznawania, wyma­ zuje swój j u ż wcześniej posiadany obraz całko­ wicie. Może to jest m o ż l i w e . . . Może można się oczyścić ze wszystkiego jakimiś procedurami. Nie wiem. Znane jest też zjawisko, że niespo­ dziewane ujrzenie siebie w lustrze wywołuje szok. Wyobraźmy sobie, że ktoś jest w łazience, lustro jest zaparowane. W pewnym momencie pod wpływem ciepła powierzchnia zwierciadła się odparowuje i nagle ten ktoś, wychodząc spod P r o f , d r h a b . J a c e k B o m b a - c e n i o n y w kraju i zagranicą lekarz psychiatra, p s y c h o t e r a p e u t a , k i e r o w n i k K a t e d r y Psychiatrii W y d z i a ł u Lekarskiego C o l l e g i u m M e d i c u m UJ. Brat udziat w p o ­ w s t a w a n i u Kliniki Psychiatrii D z i e c i i M ł o d z i e ż y - p i e r w s z e j t e g o r o d z a j u placówki w Polsce, o b e c ­ nie k i e r u j e jej działalnością. Jest u c z n i e m l e g e n d a r n y c h postaci polskiej psychiatrii - A n t o n i e g o Kępińskiego i Marii O r w i d . Z a j m u j e się m i n . b a d a n i e m r o z w o j u i zaburzeń ludzkiej seksualności, zaburzeń odżywiania, z a g a d n i e n i e m d e p r e s j i i n e r w i c , p r o b l e m a m i d o r a s t a n i a i n i e p r z y s t o s o w a ­ nia społecznego. R ó w n o l e g l e d o badań n a u k o w y c h z a j m u j e się praktyką psychoterapeutyczną, pracując głównie z młodymi ludźmi. Jest a u t o r e m p o n a d I 5 0 prac n a u k o w y c h , w s p ó ł a u t o r e m r o z m ó w z D o r o t ą Terakowską Być rodziną. C z ę s t o z a b i e r a głos w dyskusjach na łamach p i s m opiniotwórczych. U w a ż a n y jest za a u t o r y t e t w s p r a w a c h dotyczących najaktualniejszych zjawisk i p r o b l e m ó w środowisk m ł o d z i e ż o w y c h . O s t a t n i o ukazała się k o l e j n a książka w f o r m i e w y w i a ­ d u rzeki Kim jesteśmy czyli o seksie ( t y m r a z e m pytania zadawała Katarzyna Janowska). Pisze się o n i m : „ N i e z w y k ł o ś ć Jacka B o m b y j a k o psychiatry p o l e g a na t y m , że potrafi o n , j a k o j e d e n z n i e w i e l u , połączyć p o z o r n i e niemożliwe d o p o g o d z e n i a p o s t a w y : lekarza wyrastającego z naj­ lepszych tradycji k r a k o w s k i e j szkoły p s y c h o t e r a p i i h u m a n i s t y c z n e j przyjaciela ludzi znającego ich p r o b l e m y z autopsji —i 7n,prize m w y b i t n e g o n a u k o w c a t e o r e t y k a nadającego k i e r u n e k r o z w o j u współczesnej psychiatrii" Z a w s z e m a p r z y s o b i e fajkę SARBARZVNCA 1 (14) P009 �Kiedy p a n i j e g o pies słuchają Mozarta prysznica, widzi swoje odbicie i doznaje szo­ ku. To wstrząsające, spojrzeć na siebie, będąc nieprzygotowanym, i znienacka zarejestrować swój własny obraz. Nie miała pani takiego do­ świadczenia, że zobaczyła się pani w lustrze, nie spodziewając się, że ono tam jest? Miałam. Inie poznałam siebie. Mnie też się to zdarzyło i bardzo dobrze to pamiętam. Stałem w windzie, światło padało z góry, byłem ocieniony - w kapturze. W pew­ nym momencie odwróciłem głowę. Tam było lustro, takie szarawe, i nagle zobaczyłem zu­ pełnie innego człowieka. Nie poznałem siebie. W psychiatrii opisano inne zjawisko związane z obcością własnego ciała, które nazywa się dysmorfofobią albo depersonalizacją somatyczną. Polega na poczuciu, że ciało się zmienia, że coś się dzieje z twarzą, że nos się wydłuża. W nie­ których sytuacjach zdarza się nawet, że człowiek ma poczucie, iż zmienia się jego płeć, zmieniają się genitalia. Częściej zresztą mężczyźni mają poczucie że stają się kobietami n i ż odwrotnie I weryfikacja w lustrze to potwierdza. Siła zmia ny wewnętrznego obrazu ciała jest tak duża że informacia z zewnątrz me iest orzyimowana nie koryguje tego poczucia zmiany. Podobnie jest chyba z osobami cierpiącymi na anore\sję, które widzą w lustrze ogromny brzuch, zwalistą, ociężałą postać, mimo tego, że drastycz­ nie tracą na wadze. Trzeba sobie uświadomić, że lustro tu nie istnieje, ono jest j u ż w głowie. Zaburzenia po­ strzegania ciała są zaburzeniem bardzo ważnej funkcji. Niezależnie od tego, czy człowiek w i ­ dzi się w lustrze tak, jak widzą go inne osoby, czy nie, to i tak każdy ma obraz własnego ciała. Ten obraz nie zawsze jest do końca uświado­ miony i konsekwencją tego są choćby zjawiska fantomowe: gdy człowiek straci nogę albo rękę, 1 (14) P009 BARBARZYŃCA 59 to może wciąż ją czuć, ponieważ nie została usunięta z obrazu wraz z amputacją. Obraz pozostaje. Nie do końca wiemy, gdzie i jak to się dzieje, ale ten obraz jest.. Bywa, że ulega zaburzeniu także bez obcięcia ręki czy nogi. To, o czym pani mówi, obserwuje się zwłaszcza w zaburzeniach anorektycznych typu restrykcyj­ nego. Osoby wychudzone, nawet wyniszczone, 0 bardzo niskim wskaźniku masy ciała, mają subiektywne poczucie, że są większe i pełniej­ sze. To można sprawdzać, nie w ten sposób, że się słucha ich wypowiedzi, gdy obserwują siebie w lustrze - „O, patrz, jaka jestem gruba!" - ale prosi, żeby narysowały swoją sylwetkę na ścianie lub na kartce. Rysują ją o wiele większą, szerszą, grubszą n i ż ich rzeczywista sylwetka. Abstrahując od zaburzeń postrzegania własnego ciała, niekiedy zdarza się tak, że możemy czuć zdziwienie własnym wyglądem. Patrzę w lustro 1 myślę sobie, że przecież ja wyglądam inaczej. zupełnie Jest tak dlatego, że proces oglądania swoje­ go odbicia czy swojej postaci na fotografii jest związany z tym, jak ja sobie siebie, mówiąc naj­ ogólniej, wyobrażam. Ale wyobraźnia nie jest dobrym określeniem, ponieważ wyobraźnia to coś, czego jestem świadom. Mam jednak jakiś wewnętrzny obraz siebie i potrafię zidentyfiko­ wać się na zdjęciu albo w lustrzanym odbiciu. Na ogół jest tak, że kiedy idę do fotografa, by zro­ bić sobie zdjęcie do paszportu, i je odbieram, to wiem, że to jest moje zdjęcie, lecz nie wydaje mi się wielce nieprawdopodobne, że ktoś wcisnąłby mi zdjęcie kogoś innego. A ja przyjąłbym je poJY & & • ) f 1)1 1 )•>f nieważ wydawałoby mi się, że to zdjęcie musi tak wyglądać: bo jest zrobione bez retuszu bo musi być pokazane lewe ucho profil trzy czwarte itd Na ogół rzadko siebie oglądamy w ten sposób i nie mamy takiego obrazu. Mogę sobie wyobra zić sytuacl ze orzyimuie zdiecie mężczyzny w podobnym wieku i podobnej budowy nie �60 rozróżniłbym tego, podobnie jak mam kłopoty ze zidentyfikowaniem się na zdjęciach zbioro­ wych. Jeżeli potrafię się wówczas rozpoznać, to najczęściej po tym, że pamiętam, gdzie stałem, albo po tym, że rozpoznaję właściwy sobie układ ciała: stoję lub siedzę w taki czy inny sposób. Natomiast układ twarzy znam znacznie gorzej. To inni rozpoznają mnie po twarzy. Kwestia rozpoznania siebie jest związana z obrazem wewnętrznym. I teraz pojawia się drugi problem, który jest już na pograniczu psychologii i psychiatrii - mamy obrazy realny i idealny, życzeniowy. Odnosząc się do obrazu idealnego, jako nie swoje odrzu­ camy zdjęcie, na którym wyglądamy inaczej. W tym wypadku - tak j ak wyglądamy rzeczywiście. Malarz namalował mnie zupełnie niepodobnie nie dlatego, że zrobił obraz kubistyczny czy w inny sposób odległy od realizmu, tylko dlate­ go, że on nie odpowiada mojemu wyobrażeniu i mojemu życzeniu. To jest konsekwencja naszej współczesności kulturowej. Pewna dowolność, autorstwo własnego obrazu, jest cechą naszej cywilizacji. Ponowoczesność umożliwia nawet kompletną, autorską kompozycję tożsamości. Jest trochę tak, że j esteśmy przekonani od co naj mniej pięćdziesięciu lat, że możemy być wiecz­ nie młodzi, gładcy, niepomarszczeni, że nic nie będzie się garbiło, nie będzie nic zwisało spod szyi itd. Proces starzenia się tkanek i wynikające z tego zmiany aparycji są trudne do przyjęcia. Pewnie dlatego tak szalenie popularna jest chi­ rurgia plastyczna („estetyczna"), kształtowanie siebie (body sculpting), dowolność budowania różnych elementów własnego ciała i tworzenia swojego wyglądu na nowo. Możemy znaleźć na świecie przykłady osób, które całkowicie się konstruują za pomocą chirurgii. Chodzi tu o dostosowywanie się do jakiegoś idealnego wyobrażenia. Nie jest to bynajmniej nowe zjawisko, lecz obecnie ma cechy nurtu, który, jeśliby go nazwać religijnym, stanowiłby Katarzyna Fac-Biedziuk religię bez Boga. Opiera się na założeniu, że wszystko można osiągnąć: smukłą sylwetkę, wieczną młodość... Wszystko mogę mieć. Kie­ dyś cechą kultury była zgoda na to, że trzeba zaakceptować pewne rzeczy i trzeba przyjąć to, na co się nie ma wpływu, czego się nie zmieni. Dziś powoduje to frustrację i nie jest częścią po­ wszechnej świadomości. Interesuje mnie kwestia pana kontaktu z pacjen­ tem. Zapewne pana pacjenci często doświadczają stanów, \tóre są trudne i do zwerbalizowania, i do zrozumienia, również przez lekarza. Czy ciało bywa tu pomocne? Ja nie lubię pojęcia „rozumieć". Dlaczego? Pracuję głównie z młodzieżą, a młodzież, zwłaszcza ta adolescencyjna, u ż y w a pojęcia „rozumieć" w znaczeniu akceptacji, zaś akcep­ tację pojmuje jako zgodę na wszystko, łącznie z całością zachowań. To nie zawsze jest moż­ liwe. Staram się być otwarty na dialog, na do­ strzeganie reakcji i sposobu myślenia, percepcji, przeżywania drugiego człowieka. Bez osądza­ nia, formułowania swoich poglądów, sterowania sprawą. Natomiast poznanie kogoś innego, także pacjenta, to niezwykle istotna kwestia. Jaki we mnie powstaje obraz drugiego człowieka, to jest sprawa zawsze niezwykle skomplikowana, po­ nieważ moje rozumienie kogoś innego składa się zawsze w ogromnej mierze z tego, czym ja sam jestem, co sam do tej relacji wnoszę. Staram się nie popełniać takich błędów, ja­ kie popełniali pierwsi antropolodzy kulturowi. Doświadczenie Malinowskiego jest dla mnie doświadczeniem znaczącym. Gdy Malinowski siedział na Trobriandach i rozmawiał ze swoimi informatorami, nie znając dobrze ich języka, zbudował bardzo interesujące koncepcje, które BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Kiedy p a n i j e g o pies słuchają Mozarta ja bardzo lubię i często się nimi posługuję. Ale jestem świadom tego, że on nigdy nie rozstrzy­ gnął problemu, czy jego rozmówcy informowali go w sposób rzetelny. A przez rzetelność rozu­ miem tu pełnię wiedzy. On miał bardzo małe możliwości oceny, gdzie jest granica prawdy. Gdzie jest granica tego, o czym Trobriandczyk mógł z Polakiem czy Anglikiem rozmawiać. Są rzeczy, o których nie m o ż n a r o z m a w i a ć z powodów tabuistycznych. Każdy ma swoje tabu. Jestem świadom tego, że człowiek, który wchodzi ze mną w interakcję i przedstawia mi swoją opowieść, konstruuje ją w sposób wynika­ jący z jego możliwości werbalizacji, rozeznania własnych stanów, ale także szeregu osobistych tabu, których nie mogę znać, bo nie mam takiej możliwości - to jest zawsze indywidualne. Przez tabu rozumiem zakaz, którego przekroczenie rozwala konstrukcję niezbędną dla rozumienia świata. Powinienem o tym wiedzieć i poruszać się w przestrzeni, którą wyznacza wypowiedź pacjenta. Rozmowa może przebiegać w rozma­ ity sposób. Bywa, że pacjent j u ż na pierwszym spotkaniu ma jakiś obraz tego, po co przyszedł, ma jakąś motywację albo antymotywację: został nakłoniony albo mama go przyprowadziła, choć nie chciał, itp. Bywa, że sam zaczyna mówić. Ta wypowiedź może służyć porozumieniu, przy­ bliżeniu siebie i swoich problemów osobie, do której się zwraca. Ale bywa i tak, że jest zasłoną. To też jest informacja, którą mogę wykorzystać do nawiązania kontaktu, i tak się najczęściej dzieje. 61 gradowa, tak że wszystko dookoła ciemnieje, to może być albo wściekły, albo depresyjny, cho­ ciaż o tym nie mówi. Opowiada, że dzisiaj czuje się znakomicie i wydaje mu się, że jest piękny dzień. Można zobaczyć też elementy, które są w pewnym rozdźwięku. Istnieje coś takiego jak spójność ekspresji i treści - brak takiej spójności albo pewne szczególne zestawienia też są dla mnie informacją o stanie psychicznym człowie­ ka, którego badam. Najtrudniej jest wtedy, kie­ dy kontaktu nie ma, kiedy jest to, co psychiatria nazywa stuporem - człowiek wchodzi, staje jak słup soli, w ogóle się nie odzywa, nie ma eks­ presji werbalnej, mimicznej, ruchowej i wtedy badanie jest wyłącznie ograniczone do badania przedmiotowego. Można poznać sytuację, moż­ na poznać człowieka, można poznać jego stan. To jest inna jeszcze kwestia psychiatrii: są róż­ nice albo granice, albo wzajemne przeplatanie się ocen stanu, bo stan trzeba ocenić. Jest tak, że oczywiście psychiatria ma za zadanie - odwołam się do terminu, którego użył Kępiński - poznać chorego. Poznanie jest procesem, który trwa. Kępiński twierdził, że proces poznania każdego pacjenta pozwala mu także poznać lepiej siebie. I ciało też ma w tym oczywiście swój udział. Kusi mnie, ieby w kontekście tych rozwaiańporu­ szyć jeszcze jeden wątek- Chodzi o pierwszy człon nazwy dyscypliny, \tórą pan profesor się zajmuje - o psyche. Czy dzisiaj w ogóle wypada pytać o du­ szę? Ja\ to wygląda z pańskiej perspektywy? Czy rzeczywiście jest tak, jak twierdzi M. Geier, że du­ sza jest obecna jedynie jakp etymologiczny siad? A to, o czym rozmawiać się nie da? Jestem wychowany w takiej psychiatrii, która uważa, że badanie prócz rozmowy zawiera też to, co się nazywa badaniem przedmiotowym, to znaczy obserwację zachowania, czyli komuni­ kację pozawerbalną. Zatem biorę pod uwagę, że gdy ktoś wchodzi do mnie zgarbiony, jak chmura 1 (14) P009 BARBARZYŃCA To jest bardzo trudne pytanie, nie podejmę się odpowiedzi. Mogę jedynie rozważać. Nie sądzę, aby psychiatria miała w tym względzie jedną odpowiedź. Nieprzypadkowo u ż y w a m terminu „funkcjonowanie psychiczne" czy „czynności psychiczne". Robię to, żeby mieć jasne i wyraźne określenie przedmiotu swoich działań. Chociaż �Katarzyna Fac-Biedziuk 62 i tak, gdy weźmiemy do ręki współczesne pod­ ręczniki, to m o ż n a z a u w a ż y ć , że angielskie pojęcie mental - większość międzynarodowych uzgodnień redaguje się w języku angielskim jest tłumaczone na język polski jako „psychicz­ ne", a powinno być „umysłowe". Jeszcze 50 lat temu różnica w myśleniu pomiędzy północ­ ną szkołą psychiatrii polskiej, reprezentowaną przez profesora Bilikiewicza, a szkołą południo­ wą, reprezentowaną przez profesora Kępińskie­ go, wyrażała się tym, że klinika psychiatrycz­ na w Gdańsku nazywała się Kliniką Chorób Umysłowych, a klinika krakowska nazywała się Kliniką Psychiatryczną - w odwołaniu się do psyche i tatros- lekarz. Profesor Kępiński zaczy­ nał swoje wykłady od takiego etymologicznego wyjaśnienia. Natomiast trzeba również zdać sobie sprawę z tego, że pojęcie duszy w języku polskim jest tożsame z jednej strony z tym, co spirytualistycznie czy też religijnie rozumiane jako część tchnięta przez Boga w akcie stworze­ nia opisanym w Księdze Rodzaju, a z drugiej strony z czynnościami umysłu, ale także i inny­ mi aspektami mózgu. Chodzi tu o coś, co Freud nazywał aparatem psychicznym człowieka sto lat temu. W angielskim i niemieckim jest inny termin językowy na określenie duszy w rozu­ mieniu spirytualnym, w polskim jest to zatarte. Angielski jest dziś wszechobecny... galimatias i zamieszanie. Natomiast psychiatria wyraźnie ustaliła - co znajduje wyraz w odpo­ wiednim oświadczeniu wydanym przez W H O - że możemy mówić o czterech wymiarach funk¬ cjonowania człowieka: cielesnym, społecznym, psychicznym i duchowym. Zastrzega się, że zdrowie wymaga dobrego funkcjonowania we wszystkich tych wymiarach bądź też, w innym ujęciu, wymaga wykorzystania swoich możli­ wości i zaspokojenia potrzeb rozwojowych na tych czterech płaszczyznach. Traktuje się je na równi. Myślę, że nie da się uniknąć redukcjonistycznych spojrzeń, lecz dusza nigdy nie znik­ nęła z myślenia całkowicie. To pojęcie mogło być mniej modne, mogło mniej przebijać się do pojawiających się publikacji, mniej funkcjono­ wać w książkach będących aktualnie w obiegu, ale zawsze istniało. Przeczytałam niedawno w którymś z pism po­ pularnonaukowych, że neurobiologiczne metody badania ośrodkowego układu nerwowego wyka­ zały, iż psychoterapia powoduje takie same zmiany biologiczne w mózgu i całym ośrodkowym dzie nerwowym pacjenta jak leki psychotropowe. Ciekawe... Co w tym wydaje się pani takie ciekawe? Dochodzenie do obserwowałnych zmian w mó­ zgu, w ciełe za pomocą dwóch zupełnie To jest przyczyną jeszcze większego termi­ nologicznego zagmatwania. Biorąc pod uwagę poważny wpływ języka angielskiego na polski, obecnie wszędzie tam, gdzie wcześniej była mowa o „psychicznym", teraz za angielskim pojawia się przymiotnik „psychologiczny". No, to w ogóle nie ma większego sensu. Ponieważ psychologiczne nie istnieje w naturze, psycho­ logiczne to jest to, co opisuje nauka zwana psychologią. Natomiast psychic w angielskim oznacza po prostu szaleństwo. Powstaje słowny ukła­ odrębnych dróg. Tu farmakologia, tu rozmowa - specyficzna co prawda, ale rozmowa. To może moje postrzegan le świata - ajednaki - za pomocą dualistycznych kategorii. To, co na ten temat zostało powiedziane, dotyczy depresji i konkretnie odwołuje się do określonego konstruktu teoretycznego wyja­ śniającego jej biologiczny mechanizm. Ta kon­ cepcja mówi, że depresja jest wyrazem deficytu serotoniny w pewnych określonych częściach BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Kiedy p a n i j e g o pies słuchają Mozarta mózgu i leczenie farmakologiczne jest ewident­ nie nakierowane na to, aby tę ilość serotoniny podnieść. No i udało się stworzyć takie leki, któ­ re docierają tam gdzie trzeba i wywołują efekt, który można zobaczyć. M o ż n a wówczas powie­ dzieć, że wiąże się z tym także pewna zmiana w ogólnym obrazie - depresja się zmniejsza. Badania, do których się pani odwołuje, są rze­ czywiście ciekawe, bo mówią, że określone postępowanie psychoterapeutyczne, specjalnie opracowane do leczenia depresji (psychotera­ pia poznawcza), rzeczywiście nawet szybciej n i ż leki powoduje wzrost serotoniny w tych okolicach mózgu. Jednak nadal bez odpowie­ dzi pozostaje pytanie o zależności pomiędzy przekaźnictwem, (szybkością przekazywania informacji czy poziomem aktywności ośrodka mózgowego) a stanem psychicznym i o kie­ runki tej zależności. Może jest to, jak zakłada podejście systemowe, zależność cyrkularna? To znaczy nie przyczynowo-skutkowa, jedno­ kierunkowa ani nawet zwrotna - jak w ujęciu Newtona. Wracamy teraz do ciała. Umysł ludz­ ki z trudem pojmuje cyrkularność; albo nam wygodniej, albo po prostu mamy taką strukturę mózgu, że prościej pojmujemy zależność jed­ nokierunkową n i ż złożoną. Byłoby to ograni­ czenie wynikające z naszego ciała. A gdzie jest dusza? Nie ma jasnego rozstrzygnięcia z perspek­ tywy nauki - a w każdym razie medycyna nie powinna zajmować stanowiska w tej sprawie, 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 63 bo nie ma dostępu do metod pozwalających zaj­ mować się zagadnieniem - czy życie psychiczne pozostaje w j akimkolwiek związku z wymiarami metafizyczno-nadprzyrodzonymi, to znaczy czy dusza warunkuje istnienie życia psychicznego, czy nie. Można tylko dowodzić, że życie psy­ chiczne odbywa się za pośrednictwem mózgu (czyli ciała). I tu zaczyna się robić ciekawie, bo badania z zakresu tak zwanej neurobiologii rze­ czywiście to potwierdzają. Trzydzieści lat temu Eccles mówił, że nie da się samoświadomości wyśledzić za pomocą badań obrazowych czyn­ ności mózgu i można uważać, że jest ona taką aktywnością, która może być uznana za dowód na istnienie duszy. Ale badania posunęły się do przodu i te obserwacje, na które powołuje się Eccles, są wysuwane dzisiaj jako argument, że samoświadomość nie ma ośrodka (to znaczy, nie udaje się znaleźć jąder samoświadomości albo też układu samoświadomości). Obrazowy przykład Ecclesa polegał na przed­ stawieniu wyników badań aktywności mózgu psa i jego pana, kiedy obaj słuchają Mozarta. Można zidentyfikować wówczas aktywność ośrodków rejestracji, analizy, przyjemności. Okazuje się, że są takie same. Nic nie wskazuje na aktywność ośrodków odpowiadających za - zakładaną tylko u człowieka - świadomość słuchania Mozarta i świadomość przeżywanej przy tym przyjem­ ności. To wspiera hipotezę, że samoświadomość jest wyrazem aktywności zorganizowanej cało­ ści. Mózgu. Dziękuję z a rozmowę. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b58e2d45a15b0b988f1ca4843241ac8e.pdf 47450c2b28279b6ede6525fe4b3c09f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5578 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5187 Title A name given to the resource Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; 72-85 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poźniak, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka P o ź n i ak Etnolog, antropolog kultury. Od d w ó c h lat doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Tematyka przygotowywanej pracy doktorskiej dotyczy roli żeńskich z g r o m a d z e ń zakonnych we w s p ó ł c z e s n y m społeczeństwie. Zakres zainteresowań obejmuje natomiast zagadnienia związane z szeroko pojętą religijnością i jej przejawami. Interesuje ją tez antropologia symboliczna, mit w kulturze, literatura i problematyka genderowa. Zaangażowana członkini Fundacji O ś r o d k a KARTA, bardzo dobrze czuje się w trenie i o swojej pracy badawczej m o ż e o p o w i a d a ć godzinami. Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej a problemie ciała i cielesności napisano |już wiele. Można powiedzieć, ze „cie­ lesność" stała się jedną z kategorii opiświata, a ciało jest dziś raczej manifestacją su świat; kulturową, znakiem bardziej kulturowym n i ż biologicznym. Materia ukrywająca ciało - strój - przez wieki pełniła funkcie semiotyczna odsyłaiac widza" do pozycii społeczna pełniona funkcii" Wszystkie te znaczenia" we współ­ czesna zwłaszcza damskiei modzie zdaia sie zanikać a co naimmei zostaia sprowadzone do iedneso dominuiaceo-o eksponuiace^o kobie cość" Kobiecość którei riównym atrybutem iest raczei brak zakrycia i ciarie wysyłanie syonałów erotycznych. Współczesna moda raczej rozbiera, niż ubiera kobiece ciało. Istnieje jednak pewien, pochodzący z przeszłości, styl ubierania się, któ­ ry niewątpliwie zachował historyczną funkcję wskazywania na status społeczny noszącej go osoby. Jest nim habit zakonny, który dla osób konsekrowanych dekoduje ciąg znaczeń zwią­ zanych z określonymi wartościami stylem życia konkretnym charyzmatem. Jest oń również do' strze2"cinv i odczvtvwa.riv Drzez społeczeństwo iednak nie do końca tak iak o tvm mówią i iak chciałyby tego same siostry zakonne. W przypadku sióstr zakonnych ciało choć skrywane tak że mówi z naczy" właśnie poy ' ' " BARBARZYŃCA y ' jp �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej przez noszony strój. Artykuł chcę poświęcić analizie roli, jaką pełni habit w wizerunku za­ konnicy. Skoncentruję się przy tym na jego stro­ nie wizualnej, na tym, jak można interpretować postać zakonnicy poprzez jej ubranie. Jak ono wygląda, co zakrywa/odkrywa, jaki konstruuje model noszącej je osoby. W swoje rozważania włączę obserwacje i refleksje po rozmowach, które przeprowadziłam w ramach badań z kil­ kunastoma siostrami z żeńskich zgromadzeń zakonnych. Wychodzę z założenia, że rzeczywistość jest konstruowana społecznie. Najogólniej mówiąc, znaczy to, że akceptuję przesłankę o istnieniu wielu rzeczywistości społecznych wynikającą z przeświadczenia, że świat nie jest dostępny sam w sobie, nie jest czymś „gotowym" i ze­ wnętrznym wobec społeczeństwa, „lecz zawsze istnieje w postaci społecznie konstruowanych znaczeń" . Za Pierreem Bourdieu mogę powtórzyć, że wersja rzeczywistości uznana za obowiązują­ cą zostaje narzucona i usankcjonowana przez jakąś dominującą grupę społeczną, za pomo­ cą „znaturalizowania" i przemocy symbolicz­ nej. Uzyskuje ona status tego, co „normalne", „naturalne", „prawdziwe". Patrząc na naszą współczesną rzeczywistość, w roli „grupy domi­ nującej" możemy umieścić kulturę popularną, narzucającą swoje wizje świata za pośrednic­ twem mediów. Z kolei zgodnie z interpretacją Michela Foucaulta zakładam, że istnieje wielość wersji rzeczywistości, które jako konstruowane społecznie modele mogą się różnić od siebie, 1 1 A. Gromkowska, Kobiecość w kulturze globalnej, Wolumin, Poznań 2002. 2 Omówienie teorii Foucaulta i Bourdieu podaję 73 a nawet być sprzeczne. Jedne z nich uchodzić będą za dozwolone i preferowane, inne będą piętnowane i marginalizowane, zawsze jednak oferować będą pewną różnorodność form, w któ­ re dana jednostka może się „wcielić" . 2 Kobiecość - rozważania o konstrukcie społecznym W świetle tych rozważań chcę zwrócić uwagę na dyskursywność wizerunku kobiety i istnienie w tym aspekcie wielu możliwych do realizowania „wariantów" kobiecości. Jak zauważa Agnieszka Gromkowska, współcześnie (w przeciwieństwie do epok historycznych, kiedy obowiązujący ka­ non narzucała kultura wysoka, arystokracja) nie istnieje model „bycia kobietą", który mógłby być uznany za dominujący i jedynie obowiązujący. Mamy raczej do czynienia z wieloma konkuru­ jącymi z sobą różnymi konstrukcjami kobiecości. Co jednak pozostaje istotne, to fakt, że to „do­ piero socjalizacja sprawia, i ż [osoba płci żeń­ skiej] staje się kobietą - jednostką społeczną. Jest konstruowana poprzez obowiązujące znaczenia kobiecości. Jedynie w przypadku, gdy zaakceptu­ je je i ucieleśni w sposób odpowiedni, wówczas u zna. na. zostaje za prawdziwą kobietę" . W skład konstruowanej społecznie tożsamo­ ści kobiety wchodzi nie tylko sposób zachowa­ nia, charakter, wyznawane przez nią wartości, ale przede wszystkim jej wygląd zewnętrzny: „można bez większej przesady stwierdzić, iż zorientowana na spektakl - kultura globalna jest kulturą ciała, które staje się jedną z najważ3 różnymi drogami (system edukacji, kodeks prawny itp.) takiego oddziaływania na społeczeństwo, by tworzące je jednostki postrzegały rzeczywistość w kategoriach, za Ch. Barker, Studia kulturowe. Teoria i praktyka, które wyrażają punkt widzenia klas dominujących. Wydawnictwo UJ, Kraków 2005. Zarazem postrzegają one swoją sytuację jako naturalną 3 A. Gromkowska, op.cit. Ten monopol na „prawdziwość" lub nawet korzystną czy pożądaną dla nich samych (por. opiera się na dominacji oficjalnego, powszechnie m.in. P. Bourdieu, Reprodukcja. Elementy teorii systemu przyjętego języka i oficjalnej wiedzy, uniwersalnego nauczania, Warszawa 2006). dyskursu. Przemoc symboliczna polega na uzyskiwaniu nu BARBARZYŃCA ��Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej niejszych narracji codzienności" . Ideał kobie­ cej urody i tego, co uznawano za piękne ciało, ewoluował w ciągu wieków. Dziś zmiany te następują w o wiele szybszym tempie, wraz ze zmianą sezonów mody. I tak jak nie istnieje j u ż tylko jeden dominujący sposób realizowania roli kobiety, tak samo nie istnieje jeden „właściwy" kobiecości wygląd. To, co możemy natomiast zaobserwować, to pewne dominujące reprezen­ tacje, które są przez opinię społeczną prefero­ wane, przedkładane nad inne i jeśli okaże się to konieczne, zostają kobietom narzucone . Kobieto może być definiowana poprzez swo­ ją wizualność, a w kulturze popularnej da się wyróżnić różne „formy" kobiecości - business­ woman, kura domowa, nastolatka, sportsmenka, anorektyczka, dziwka. Każda z nich reprezentu­ je inny „ideał" wyglądu ciała czy też odpowied­ niego dla niej stroju. Pośród tych ewoluujących i zmiennych wzorców i modeli istnieje ten, który szczególnie mnie interesuje - kobiety konsekro­ wanej. Wybór drogi życia zakonnego pociąga za sobą określone konsekwencje - idąc do klasz­ toru, kobieta przyjmuje pewien jednoznaczny styl życia, system wartości, wizerunek. Choć charyzmaty poszczególnych zgromadzeń są róż­ ne, w każdym z nich przestrzega się trzech rad ewangelicznych - czystości, ubóstwa i posłu­ szeństwa. Założeniem leżącym u podstaw życia zakonnego jest wyłączne poświęcenie się Bogu, jak mówi Jan Paweł I I : „Jest to ewangeliczny ide­ ał dziewictwa, w którym zarówno godność, jak 4 5 75 i powołanie kobiety urzeczywistnia się w sposób szczególny. W tak pojętym dziewictwie docho­ dzi do głosu tak zwany radykalizm Ewangelii: wszystko opuścić i pójść za Chrystusem. Nie można tego porównywać z samą bezżennością w znaczeniu niezawarcia małżeństwa, g d y ż dziewictwo nie ogranicza się do samego «nie», natomiast zawiera głębokie «tak» w porządku oblubieńczym: oddanie siebie z miłości w sposób zupełny i niepodzielny" , a poprzez poświęcenie dla Boga - poświęcenie się ludziom: „W stosun­ ku do Chrystusa (...) miłość oblubieńcza, której macierzyński potencjał kryje się w sercu kobiety, jest także gotowa otworzyć się w stosunku do wszystkich i każdego" . Wstępując do zgromadzenia, przyszła siostra może zdecydować się na życie w zamkniętej klauzurze lub też na prowadzenie działalności apostolskiej albo innej posługi w zgromadzeniu czynnym. Zawsze jednak będzie to życie w spo­ łeczności złożonej z samych kobiet, zgromadzo­ nych pod jednym dachem i dzielących z sobą wszystkie codzienne doświadczenia. Wspólno­ cie, która według Dietricha von Hildebranda jest „realną całością" , konstytuującą się w oparciu o podzielany przez wszystkie członkinie system wartości . Dodatkowym, wizualnym już, wyróżnikiem „bycia zakonnicą" jest noszenie specjalnego ubioru, jakim jest habit. Wygląd habitu wyka­ zuje pewne różnice w zależności od zgroma­ dzenia, jednak da się wyróżnić pewien ogólny kanon - jest on długi do kostek, ma długie ręka6 7 8 9 4 A. Gromkowska, op.cit. czynienia nie z taką przez nas samych ustanowioną 5 Przejawy „niesubordynacji" mogą być napiętnowane jednostką podziału, którą zwyczajowo hipostazujemy społecznie - por. określenie „babochłop". 6 Jan Paweł I I , Mulieris Dignitatem, Rzym 1988. 7 Jan Paweł II, op.cit. Trzeba zauważyć, że rola kobiety zostaje tu przez papieża sprowadzona do macierzyństwa (a więc de facto płciowości) - czy będzie ono fizyczne, czy „duchowe". 8 „Trzeba sobie w pełni uświadomić, co następuje: w przypadku konkretnej rodziny, zakonu, mamy do nu BARBARZYŃCA jako twór realny, ale która w istocie nie ma obiektywnej realności, lecz z tworami autentycznie obiektywnymi, które w swojej jedności są niezależne od naszego wyobrażenia". D . von Hildebrand, Metafizyka Fragmenty, [w:] „Znak" (10)2006, Kraków. 9 D . von Hildebrand, op.cit. wspólnoty. �76 Agnieszka Poźniak wy, jest luźny, raczej workowatego kroju (cza­ sem przewiązany w pasie), najczęściej (przynaj­ mniej w wypadku sióstr po ślubach wieczystych) w ciemnej, stonowanej kolorystyce, nieodłącz­ nym jego elementem jest welon, „bo mężczyzna nie powinien być zawoalowany, ponieważ jest obrazem i chwałą Boga. Ale kobieta jest chwałą mężczyzny. Dlatego powinna mieć welon (po grecku władze) na głowie" . 10 Kobiecość - rozważania w kontekście cielesności Nie tylko w religii chrześcijańskiej, ale w kul­ turze europejskiej w ogóle, istotny jest problem ciała i jego wzajemnej relacji z duszą. Panuje przekonanie o rozdziale tych dwóch elementów. Dualizm ten pojawił się j u ż m.in. u Pitagora­ sa , a następnie był rozważany przez kolejnych greckich filozofów W średniowieczu przybrał formę potępienia ziemskiej powłoki, wystawie­ nia jej na umartwienia i niekiedy drastyczne praktyki ascetyczne oraz uznania niematerialnej duszy za jedyną wartą uwagi cząstkę człowieka. Dualizm ten widoczny jest także w koncepcji kartezjańskiej, która wywarła duży wpływ na myślenie Zachodu. Według niej dusza to my­ śląca część człowieka, natomiast ciało to jedynie sprawnie działający biologiczny mechanizm . W pewnvch momentach historycznych ciało po­ strzegane było wręcz iako źródło w s z e l k i e j zła odrzucane iako siedlisko erzechu diabła pokus' Kościół naaal traktuie cielesnośćz oeromna re­ zerwa W doktrynie rehminei naiważnieisze iest zbawienie żywot wieczny dusza-ciało podatne na zmysłowość i grzeszne, odwodzi od zbawięnia W tvm niecili człowiek iakbv rozpada sie na część cielesną (nacechowaną negatywnie) i du11 12 10 Drugi dyskurs nad Genesis cytuję za: D . Sawyer, Kobiety i religie w początkach 11 naszej ery, Astrum, Wrocław 1999. Szerzej w M . Eliade, Orfeusz, Pitagoras i nowa eschatologia, [w:] idem, Historia wierzeń chowa (pozytywną). W historii chrześcijaństwa ciało było potępiane, a cielesność odrzucana do tego stopnia, że na przykład Justyn Męczennik nie mógł sobie wyobrazić Marii rodzącej natu­ ralną drogą biologiczną. Nieufność wobec ciała, seksu, zmysłowości wyraża się najpełniej w stosunku chrześcijań­ stwa do kobiet i kobiecości. Poza przypisywa­ niem jej cech charakteru świadczących o słabości i skłonności do występków wizerunek kobiety konstruowany jest w nim przez pryzmat kobie­ cej fizyczności, seksualności. W ciało kobiety wpisana jest (fizjologiczna) możliwość wydawa­ nia na świat życia. Z seksem natomiast związano upadek człowieka i wygnanie z raju. Kobieta, pokutując za grzech biblijnej Ewy, ma rodzić w bólu. Ciało zostaje potępione, bo uległo pod­ szeptom szatana, a kobieta zostaje sprowadzona jedynie do funkcji prokreacyjnej: „Nie wiem, do jakiej pomocy mężczyźnie została stworzona ko­ bieta, jeśli wykluczymy cel prokreacji. Dlaczego mimo to cel ten się wyklucza, nie rozumiem. Jeśli kobieta nie została dana mężczyźnie do po¬ mocy w rodzeniu dzieci w takim razie do czego ? Mozę do tego, by uprawiali ziemię? W ta­ kim razie lepsza pomocą dla mężczyzny byłby mężczyzna To samo tyczy sie pociechy w samot ności O ileż przyiemnieisze iest życie i rozmo wa edv m i e s z k a ć z soba dwai przyiaciele mz mężczyzna i kobieta" . Akt seksualny natomiast postrzegany iako moment w którym przech iest przekazywany koleinem,,' nokolenin któremu towarzyszy żądza wzbudzana nrzeź kobietę staie sie aktem k a l a n y m ciało i dnsze któreaó należy sie wstydzić N i e wchodź w zażyłość ze śniewaczka Iw iei zamiary cie nie nsidl.ły N i e 13 wLtrm I L i r e I v ś n , ™ H k i e m nie wpadł w sidła kar T iei powodu T ) Odwróć 12 R. Descartes, Rozprawa o metodzie, PWN, Warszawa 1981. 13 Święty Augustyn, De Gen. ad litt. 9, 5-9. i idei religijnych, t. 2, I W PAX, Warszawa 1994. BARBARZYŃCA PD08 �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej oko od pięknej kobiety, a nie przyglądaj się obcej piękności: przez piękność kobiety wielu zeszło na złe drogi, przez nią bowiem miłość namiętna rozpala się jak ogień. Z kobietą zamężną nigdy razem nie siadaj ani nie ucztuj z nią przy winie, aby przypadkiem twa dusza nie skłoniła się ku niej, byś przez swą namiętność nie potknął się aż do zagłady" (1 Kor 9, l n , BT). Kobietę uzna­ wano za skalaną nie tylko ze względu na funkcje fizjologiczne związane z ciążą i porodem, ale także z menstruacją. Biblia mówi: „Niewiasta, która co miesiąc cierpi płynienie krwi, przez siedem dni będzie odłączona. Każdy, kto się jej dotknie, będzie nieczysty aż do wieczora. I na czem by spała albo siedziała we dni odłączenia swego splugawione będzie" (Księga Levithicus R X V 19-24) wtóruje jej British Medical Journal" pisząc w roku 1878- " M I C S O dotknię­ te przezkobiete w stanie menstruacji podlega zepsuciu" Aby dopełnić wizerunek kobiety jako istoty 'podejrzanej" ze względu na swoja cielesność przywołaimy ieszcze znane słowa św Odona: Gdyby ludzie mogli dostrzec to co'kryie sie cod skóra osiadanie kobiety D O ' wodowałoby tylko wymioty Skoro sami nawet koniuszkami palców nie chcemy dotykać śluzu i łaina dlaczego tak gorliwie nożadamv obiecia naczynia z nieczystościami?" 14 15 Alternatywą dla brudnej i grzesznej kobiecości, skalanej przez swą cielesność i seksualność, jest w chrześcijaństwie odniesienie się do wizerunku czystej, dziewiczej, posłusznej woli Boga Maryi. 14 Fragment „British Medical Journal" cyt. za: Szczecin 1987. Seksualizm w historii chrześcijaństwa, Agencja Wydawnicza Uraeus, Gdynia 1994. 16 16 17 18 na. kanwie pejoratywnego wartościowania ciała ludzkiego iako siedliska pokus grzechu zła Swoie źródło maia one u zarania ruchów chrzęści ańskich a szczególnie były nasilone w III i IV wieku (ere' mickie masowe ucieczki na pustynne tereny Nubii oraz Fpinm róre Athos nad Morzem F J s k i m ^ Dualizm ten jest silnie zakorzeniony wchrześciiaństwie nomimo że nrawdv wiarv określaia człowieka jako jedność ciała i duszy" . Jak zauważył biskup Bernard Heitz-wchrześcijaństwie wykształciły się jedynie trzy modele, dyskursy kobiecości: matka, święta i prostytut19 Grzegorz z Nysy, Bazyli, Jan Chryzostom, Atanazy, Hilary z Poitiers, Ambroży, Augustyn, Hieronim czuli potrzebę Święty Odo (878-942), cyt. za: D . Karlheinz, Krzyż Pański z Kościołem: Mamy tu do czynienia z dwoma skrajnymi typa­ mi reprezentacji - grzesznica (Ewa i każda inna kobieta) i święta (Maria). Przy zarysowaniu tego dwubiegunowego podziału następuje idealizacja dziewiczości oraz stworzenie modelu, w którym rezygnacja z seksualności ciała i asceza stanowią podstawę drogi ku świętości . Asceci w różnych religiach i czasach widzieli w ciele przeszkodę sto­ jącą na drodze do osiągnięcia zbawienia. Umar­ twiali oni ciało, w konsekwencji doprowadzając do jego wyalienowania . Model świętej kobiety, dziewicy i ascetki, zakładał, że odwraca się ona od swojego ciała, traktuje je z pogardą, umartwia, męczeńsko ginie, sprzeciwiając się np. przymu­ sowi społecznemu, który chce wtłoczyć ją w tra­ dycyjnie „cielesne" role żony i matki . Podobną wersję osiągnięcia świętości poprzez zniwelowa­ nie roli ciała propagowały wspólnoty zakonneW historii zakonów chrześcijańskich odnaleźć można podobne praktyki osadzone wychwalali taki sposób życia. Grzegorz z Nazjanzu, M. Kozakiewicz, Kobieto, ty wieczna istoto, Glob, 15 „Święty Justyn mówi z dumą o dziewicach chrześcijańskich, przeciwstawiając ich życie zepsuciu szerzącemu się w świecie. Od III do V wieku powstaje opiewania dziewictwa" (cyt. za: F. Ciardi, zakonna. Ideał a rzeczywistość, 17 Por. P. Shirard, Ciało, piękno eSPe, Kraków 2005). i seksualność, „Konteksty", 18 Przykłady - por. U . Janicka-Krzywda, Patron, atrybut, symbol, Pallottinum, Kraków 1988. 19 stwierdzić, że wszyscy wielcy Ojcowie tego okresu Warszawa 1987. BARBARZYŃCA Wspólnota 4/1999. obszerna literatura na temat wartości dziewictwa. Można nu 77 J.W Kowalski, Świat mnichów i zakonów, PWN, �Agnieszka Poźniak 78 ka. Matka i prostytutka mają rolę w y r a ź n i e instrumentalną: matka jako dająca poczucie bezpieczeństwa (bądź jako matka-żona rodząca dzieci), zaś prostytutka jako ta, która zaspokaja mężczyznę seksualnie. Nawet „rola" świętej nie zapewnia pełnej dowolności dla rozwoju ko­ biecości. Świętość kobiety, o czym pisze s. Mał­ gorzata Borkowska, definiowana jest bowiem poprzez jej relacje do mężczyzny (a raczej ich brak): dziewica lub wdowa . We współczesnej, jak zostało to powiedziane wyżej: zorientowanej na spektakl i obrazkowej, kulturze popularnej ciało stało się czynnikiem, który określa wartość jednostki. Podlega ono ciągłej ocenie ze względu na realizowanie na­ rzucanych przez tę kulturę konstrukcji, modeli, reprezentacji. Jego wygląd ma zasadniczy wpływ na tożsamość osoby, to, w jaki sposób postrzega ona siebie i innych. Ciało musi zatem wpisać się w pewien obowiązujący dyskurs, może przy tym zostać zaakceptowane lub odrzucone, ale nigdy nie jest neutralne, wolne od kulturowego przy­ pisywania znaczeń: „Ciało nie istnieje «samo w sobie» wyłącznie jako biologiczna całość. Nie ma ciała «naturalnego» - jest ono zawsze defi­ niowane poprzez kulturowe i społeczne procesy. W ich trakcie konstruowana i rekonstruowana jest prawdziwa wiedza o ciele. Społeczne presje na jednostki powodują, że wiedza ta jest przez nie akceptowana i ucieleśniania w ciałach. Wie­ dza dotycząca tego, jakie ciało ma być (aby było podziwiane, pożądane, a przede wszystkim nor­ malne), ma charakter normatywny i dyscyplinu­ jący. Wyznacza kryteria analizy, wartościowa­ nia i klasyfikowania ciał" . We współczesnym dyskursie wizerunek idealnego kobiecego cia­ ła zaprzecza funkciom fizjologicznym Figura smukłej, delikatnej, wąskiej w biodrach kobiety 20 21 20 M . Borkowska, Życie codzienne polskich klasztorów żeńskich 21 w XVII-XVIII Z. Melosik, Tożsamość, w., PIW, Warszawa 1996. ciało i władza, Edytor, P o z n a ń - nie jest z punktu widzenia biologii idealna do rodzenia dzieci. „Prawdziwa" kobieta to przede wszystkim uczta dla oczu. Inteligencja i walory umysłowe pozostaj ą miłym, choć niekoniecznym, dodatkiem. Kobieta wciąż jest przede wszystkim ciałem. Ciało kobiece jest modelowane i podda­ wane przez kulturę obróbce na wiele różnych sposobów. Trwałym elementem zachodniego światopoglądu pozostaje to, że kulturowe kono­ tacje ciała nadal umieszczają kobietę w porządku natury jako zdeterminowaną przez swoją fizjo­ logię i funkcję reprodukcyjną, w przeciwieństwie do mężczyzny, który przynależy do kultury . Od czasów starożytnych po współczesność kobieta jest więźniem swojego ciała, które poddawane jest nieustannym praktykom dyscyplinującym. Jako ucieleśnienie sił natury, przyrody, a zatem nieprzewidywalna i nieokiełznana, poddawana jest kontroli „zewnętrznego oka" nadzorcy, który formuje ją według swoich upodobań. 22 W dyskursie cielesności modele ciała męskie­ go i kobiecego różnią się od siebie. Podczas gdy od ciała męskiego oczekuje się siły, mocy, sprawności fizycznej i świadczącej o niej muskulatury, kobie­ ca sylwetka powinna być raczej drobna, szczupła i delikatna. Mimo iż może nam się wydawać, że egzystujące w kulturze „warianty" kobiecości są w stosunku do siebie w pewien sposób „równo­ rzędne", to niektóre z nich dominują nad inny­ mi. „Idealny" wizerunek kobiety łączy w sobie cechy fizyczności z cechami charakteru - praw­ dziwa kobieta ma filigranową sylwetkę, zadbane paznokcie, lśniące włosy, promienny uśmiech i idealny makijaż, jest wzorową żoną i matką, od¬ noszącą zarazem sukcesy w życiu zawodowym, jest samodzielna, przebojowa i niezależna. Można zatem powiedzieć, że we współcze­ snej kulturze j u ż nie dusza, ale ciało, i jego wy- 2 2 S.B. Ortner, Czy kobieta ma się ta\ do mężczyzny ja\ natura do kultury?, [w:] T. Hołówka, Nikt nie rodzi się kobietą, Czytelnik, Warszawa 1982. Toruń 1996. BARBARZYŃCA EDD8 �79 Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej gląd, wybiło się na pierwszy plan. Nie znaczy to, że przestało być umartwiane, zmienił się tylko sposób jego dyscyplinowania. Zamiast poddawać je ascetycznym torturom, mającym na celu jego poniżenie, wyzwolenie duszy z cielesnej powło­ ki poprzez cierpienia fizyczne, umartwia się je, wtłaczając w ramy obowiązującego dyskursu, aby za pomocą różnego rodzaju środków, takich jak diety, uzyskało wygląd „idealny". Kobiecość ubrana w habitrozważania o stroju zakonnym Elementem charakterystycznym i wyróżnia­ jącym kobiety należące do zgromadzeń zakon­ nych jest noszony przez nie ubiór. Jego krój, kolor oraz rodzaj tkaniny określa reguła danego zakonu. Strój zakonny zazwyczaj składa się z sukni, płaszcza, szkaplerza, welonu oraz pasa lub sznura. Pojawiają się także różne „dodatki" do stroju - medaliki, krzyżyki, różańce, obrącz­ ki. Habit jest pierwszym zewnętrznym znakiem statusu społecznego noszącej go osoby, który rzuca się w oczy. Zakonnica wyznaje nim, jakie wartości i styl życia obrała. Strój zakonny jest w dokumentach kościelnych, jak ilustruje to po­ niższy cytat, uznawany za znak ubóstwa i posłu­ szeństwa. „Ubiór zakonny, jako znak konsekracji, powinien być prosty i skromny, ubogi i równo­ cześnie estetyczny, a ponadto zgodnie ganiami higieny przystosowany do warunków czasu i miejsca oraz do potrzeb posługiwania. Ubiór zaś tak zakonników, jak i zakonnic, który nie odpowiada tym normom, należy zmienić" . 23 23 Dokumenty Soboru Watykańskiego I I 1965; Dekret Główną funkcją stroju zakonnego ma więc w in­ tencji autorów tekstów soborowych być funkcja znacząca, czyniąca z niego widoczny dla oczu osób świeckich znak poświęcenia noszących go osób innemu życiu. Funkcja utylitarna i zwią­ zane z nią zagadnienia wygody wspomniane są w drugiej kolejności i nie są tak istotne, co zresztą podkreślają same członkinie zgromadzeń . W rozmowach, które prowadziłam z zakon­ nicami kilku żeńskich zgromadzeń, temat ha­ bitu pojawiał się właściwie za każdym razem. Wywoływały go różne pytania, od tych o powód wyboru danego zgromadzenia poprzez pytania o stosunek sióstr do świata ludzi świeckich i vice versa, życie w zgromadzeniu, zasady, którymi się kierują, po zagadnienie ewentualnych zmian, jakie zakonnice chciałyby wprowadzić do klasz­ tornego życia. Przez same siostry zakonne habit definiowa­ ny jest w pierwszych słowach jako znak ich przy­ należności do Chrystusa, poza tym mówią o nim jako o swoistym „strażniku" składanych przez nie ślubów, a także o jego czysto utylitarnej wygodzie (wstając rano, nie muszą się zastanawiać, co mają na siebie włożyć). Spoglądając z zewnątrz, można postrzegać go np. w kategoriach ubioru uniformu, podobnego w swojej funkcji do mun­ durów policyjnych czy strażackich, który określa w sposób jednoznaczny profesję danej osoby. Ciekawe możliwości interpretacji otwiera też dostrzeżenie w stroju zakonnym swoistego rodzaju „tekstu", który niesie z sobą rozmaite interpretacje. Odwołując się do teorii Bennetta i Woollacotta , która rozumie tekst jako 24 25 25 26 T. Bennett, J. Woollacott, Bond and Beyond: The o przystosowanej odnowie życia zakonnego Perfectae Political Career of a Popular Hero, Hampshire 1987. Caritatis. 26 24 Wszystkie pytane siostry podkreślały, że w ich zgroma­ dzeniach posoborowe zmiany w stroju zakonnym szły Terminu „tekstowość" badacze używają na określenie charakterystycznego dla danej społeczności sposobu odczytywania tekstu. Odczytanie tekstu jest zależne od w kierunku uczynienia go wygodniejszym, jednakże kontekstu, w jakim został on wytworzony oraz w jakim w każdej wypowiedzi padało stwierdzenie, że obecny strój był czytany. jest też uciążliwy i daleko mu do wygody strojów świeckich. W) PD08 BARBARZYŃCA �Agnieszka Poźniak 80 miejsce, w którym w konkretnych warunkach (kontekstach) czytania powstają określone dys­ kursy, ten zewnętrzny znak, jakim jest habit, wyznacza rolę zakonnicy w dyskursie społecz­ nym. Czyni z niej osobę publiczną, która staje się tekstem i pozwala się „odczytywać" w roz­ maity sposób, zależny od warunków, w jakich to czytanie się odbywa, oraz preferowanych w danej grupie społecznej sposobów odczyty­ wania tekstów. Strój zakonny z jednej strony może być rów­ noznaczny z tym, że nosząca go osoba posia­ da nadprzyrodzone łaski, jest w pewien spo­ sób „niezwykła" poprzez swoje poświęcenie się Bogu i zostaje „automatycznie" obdarzona szczególnym autorytetem, niezależnym od jej faktycznej wiedzy, i szacunkiem wynikającym z faktu głębokiego poważania dla życia konse­ krowanego. Tym samym habit może się więc stać źródłem różnego rodzaju przywilejów. Z drugiej jednak strony ten sam strój wywołuje reakcje skrajnie negatywne, wrogie czy wręcz agresyw­ ne QQ może być spowodowane stereotypem za­ konnicy darmozjada" która ucieka od trudów życia codziennego, podejmując życie klasztor ne zapewniające 'jej wikt i opierunek za nic" Można więc odwołując sie do teorii Goffmana ' stwierdzić źe w takich wypadkach zakonnice moga mieć s t~at~ii s jednostek naznaczonych" Habit i a k o rekwizy stale obecny i widoczny na nierwszy r z u t oka u ł a t w i a myślenie o n o s z ą c e , osobie w mechanizmy kategoriach stereotypów iezo widok ugo myślenia uproszczone nnrotczone u rr uu cc h i iaam miiaa meciiaiiizmy mysiema 27 ań <jrhpmatvr7npffo k t ó r e n i e 7 a H a i e cnrłie t r n H i i go, scnematycznego Które me zadaje sopie truou przeprowadzenia gięDszej analizy inaywiauai- ne] ]ednostki. Niezależnie od tego, jak zostanie zinterpre­ towany i odczytany, strój zakonny jest czymś więcej niż „rekwizytem", „kostiumem" wykorzy­ 27 E. Goffman, Piętno, Gdańsk 2005. Rozważania o zranionej tożsamości, stywanym przez aktora grającego jakąś społeczną rolę . Jego znaczenia rodzą się i nabierają kształ­ tów w interakcjach społecznych, w kontakcie z ludźmi świeckimi, w kontekście społecznym, w dyskursie. 28 W dalszej części tekstu poddam analizie zna­ czenia, jakie mogą być nadawane habitowi ze względu na jego „wizualność", czyli zewnętrzną, a zatem najbardziej zauważalną, obecność. Habit to w odbiorze wizualnym po prostu ubranie. Jak każdy inny strój - jedna z m o ż l i ­ wych opcji okrycia ciała. Siostry często (z hu­ morem) wspominają, ż e obce są im dylematy innych kobiet z gatunku „nie mam co na siebie włożyć". One zawsze wiedzą, co mają nosić, i oszczędza im to spędzania zbędnych godzin przed szafą i lustrem. Jednak o roli stroju właści­ wie od początków jego istnienia decydowały nie tylko względy praktyczne - służył on nie tylko do zakrycia ciała czy ogrzania go. Za jego pomo­ cą człowiek wyrażał przynależność do określo­ nej grupy status społeczny zawodowy a także emocje ak żałobę czy radość. Strój zakonny zatem stanowi przede wszystkim jeunoznacz ny znak wizualny przynależności do określo nego modelu" ż y c i a - :życia konsekrowanego a zatem i d o określonej grupy osób - „powołanvch" do takiego życia a wiec w jakiś sposób wybranych" czy naznaczonych" lak może działać taki znak?"Jaki ciąg znaczeń urucho­ mić^ W Dierwszei koleiności definiuie on dana kohiete iako n h ™ L zakonnice w oaóle" n d r . y t , " J l w e t k e Postronny „ h n n , w t . k l opserwator „ooczyta syiwetKę upraną w taKą powłóczystą szatę jaKo osopę, Która wyDraia oKreslony typ życia, najczęściej na tym identytiKacja się Kończy, niewielu swiecKicn potrafi bowiem powiedzieć, z jakiego zgromadzenia wywodzi się siostra, jaki jest jego charyzmat, a zatem jakie wartości i przekonania m o ż e re28 Mówiąc o odgrywaniu społecznych „ról" , nawiązuję do książki E. Goffmana Człowiek ™ t e a t r z e ży cia codziennego, Wydawnictwo KR, Kraków 2006. BARBARZYŃCA nn �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej 81 prezentować zakonnica . Ubiór ten powoduje też, że rodzą się w ludziach świeckich określone skojarzenia i oczekiwania w stosunku do osoby, która go nosi. Pomimo że jej nie znają, mogą nie zamienić z nią nawet zdania, ale jednak zdaje im się, że „wiedzą", jaka jest i czego się po niej spodziewać. Oczekiwania te są bardzo ogólne, co znów wynika z faktu trudności jed­ noznacznego rozpoznania typu charyzmatu, a więc dotyczą „typowej" zakonnicy i tego, jaka ona powinna być, jak się powinna zachowywać, co jej wypada, ci cze^o nie wypada robić czy mówić. Wizerunek siostry zakonnej skonstruowćiny przez „wiedzę potoczną" rysuje się mniej więcej następująco: każda siostra powin¬ na być życzliwa Wodna zawsze uśmiechnięta i radosna uczynna opiekuńcza pokorna ma zachowywać sie prźyiaźme mieć zawsze czas dla innych którzy w danym momencie chcą z ma porozmawiać nie wolno iei unosić sie s i e w e m czy krzyczeć Nie nowin na także bez wyraźnego uzasadnienia wychodzić noza teren klasztorn W y H a i e sie ze większość elementów świeckich. Często w rozmowach podkreślają one, że noszenie habitu jest dla nich ważne, gdyż mając go na sobie, nawet nieświadomie, mogą spowodować w kimś pozytywną przemia­ nę. Ich osoba może wywołać refleksje poprzez sam fakt, że noszą strój, który jednoznacznie je identyfikuje i wskazuje, kim są. Podkreślają, że jeśli osoba mijana na ulicy, widząc je, choć­ by pomyśli o Panu Bogu, zastanowi się przez chwilę nad sprawami religii, a przynajmniej nad tym, „czemu taka ładna dziewczyna zamknęła się w klasztorze", to j u ż jest w jakimś sensie ich sukces" Ale musimy pamiętać że aby ten „sukces" był'możliwy dla przechodnia mijają­ cego siostrę zakonna ona faktycznie musi coś znaczyć" tzn. iei wydad zewnętrzny konotuie jakieś dodatkowe treści Człowiek ten jest więc członkiem społeczności w której istnieje pe wien akceptowany powszechnie model osoby konsekrowane! wobec którei społeczność ma określone wspomniane wcześniei •Dczekiwania dotyczące 'iei zachowania i cech charakteru czy h istnieie kontekst w którym dany tekst iakim drłaH^rh V n a W 29 30 .nrowoL^Hl^" wi.e sKiaoającycn się na zdroworozsądKowy wize¬ runek „typowej zakonnicy pokrywa się z,ocze­ kiwaniami Kierowanymi do modelowej kopiety, kobiety w roli zony i matki, tak jak Kreuje jej wizerunek tradycyjny system patriarcnalny . l a k j a k strój zakonny jest „reliktem przeszło­ ści nawiązującym do tradycyjnej tunkcji stroju jako znaku semiotycznego, tak tez oczekiwania tormu owane wobec sióstr zakonnych przecho­ wały elementy „tradycyjnego pojmowania roli kobiety Ciekawe są również oczekiwania samych sióstr co do oddziaływania ich stroju na ludzi 29 Inaczej oczywiście wygląda sytuacja w przypadku o . o L „hrana w h.hit L,r 7 ..'równo wytworze Obserwując, co się dzieje dalej w ciągu zna­ czeń, uruchamianym przez znak, jakim jest ubiór zakonny - po określeniu przynależności sio­ stry w habicie do szerokiego grona kobiet kon­ sekrowanych, strój ten definiuje ją także, j u ż na kolejnym poziomie „wtajemniczenia", jako członkinię konkretnego zgromadzenia. Identy­ fikacja taka mało powszechnej wśród osób świeckich, znajomości różnic pomiędzy strojami i dodatkami charakterystycznymi dla poszczególnych zakonów. Same siostry bezbłęd- 31 O wizerunku kobiety i jej tradycyjnie pojmowanej samych sióstr, które zawsze rozpoznają „swoją", a także roli - patrz m.in.: S. Walczewska, A. Titkow, Glos mają zidentyfikują siostry z innych zgromadzeń. kobiety. Teksty feministyczne, Convivium, Kraków 1992; 30 O wiedzy i myśleniu potocznym patrz m.in. T. Hołówka, Myślenie zdrowego rozsądku, W) PD08 potoczne. Heterogenicznosc PIW, Warszawa 1986. BARBARZYŃCA K. Budrowska, Kobieta i stereotypy, Trans Humana, Białystok 2000. �Agnieszka Poźniak 82 nie rozpoznają w tłumie „swoją" siostrę. Zatem habit jest narzędziem tworzenia tożsamości danej wspólnoty i swoistym znakiem rozpoznawczym. Znakiem, którego nie mogą się pozbyć (reguły za­ konne nakazują bezwzględne noszenie habitu), co niejednokrotnie jest (co może być) źródłem cierpień. Praktycznie każda z sióstr, z którymi rozmawiałam, wspominała sytuacje, kiedy ten widoczny znak, jakim jest habit, prowokuje za­ chowania szydercze lub nawet agresywne. Cechą charakterystyczną bycia zakonnicą jest więc to, że nie ma ona możliwości „wyjścia" ze swojej „roli". Możliwość taką mają np. księża, którzy rjfiogą pilblicznie występować „po cywilnemu", natomiast zakonnice nie. Pytane, czym jest dla nich habit, siostry zaznaczają nie tylko jego rolę jako znaku dla osób z zewnątrz, który pozwala świeckim zi­ dentyfikować ie iako zakonnice ale równie często podkreślają zejesttoich wewnętrzne oko" które ie dyscyplinuje Przypomina ono iak siostra ma sie zachowywać co jej wolno a'czego nie wy­ pada" ze względu na to ze iest siostra zakonna Ten wewnętrzny stróż działa nawet wtedy, gdy dana siostra nie iest we wspólnocie która może jej zachowanie skontrolować i ocenić. Znów więc widzimy iak siostra nod oresia" habitu wchodzi w role która umieszcza ia w dyskursie definiuia cym osobę konsekrowaną . 32 Oczywiście zarówno siostry, jak i ludzie świeccy zdają sobie sprawę z istnienia zakonów bezhabitowych. W tych zgromadzeniach także obowiązują określone reguły, siostry składają śluby, a jedyną cechą, która odróżnia je od zgro­ madzeń habitowych, jest brak jednolitego kroju ubioru. Co ciekawe - wszystkie moje rozmów­ czynie podkreślały, że nawet gdyby przyszło im z jakichś powodów zdjąć habit, pozostały­ 32 Przykład pochodzi z badań Cheryl Reed nad by nadal siostrami zakonnymi, nie przestałyby się identyfikować ze swoim zgromadzeniem, nic też nie zmieniłoby się w ich zachowaniu czy wyznawanych wartościach . Niemniej jed­ nak brak habitu w niektórych zgromadzeniach uważają często za „zbyt swobodne" odczytanie w s k a z ó w e k Soboru Watykańskiego I I . Sobór ten zalecił zgromadzeniom zakonnym większe otwarcie na ludzi świeckich oraz „wyjście" do świata. Siostry widzą więc w idei rezygnowania z habitu nadmierną chęć „wtopienia" się w tłum, błędne odczytanie tej idei „wyjścia" do ludzi. Przyznają, że być może ułatwia to w jakiś sposób dotarcie do ludzi świeckich z treściami lizacyjnymi jednak dla samych zakonnic niesie niebezpieczeństwo „zatracenia się" w świecie, właśnie m.in. ze względu na brak z jednej strony zewnętrznego stróża" a z drugiej brak autory¬ tetu który w oczach świeckich nadaje im habit Niejednokrotnie pada argument- No bo ieśli me mam habitu to skad ktoś może wiedzieć ze ia sie poświeciłam Bogu ze iestem siostra? Tak widzę księdza bez koloratki to go nie pozdrowię bo skad mam wiedzieć ze tó ksiądz ? Duch Świe ty m i tero nie podpowie" T y m s a m y m cierni autorytet Bosa k t ó r y nie doznał należne™ mu szacunku za pośrednictwem pozdrowienia jego słusi Wvdaie sie ż e ten z e w n ę t r z n y z n a k iest poważnym argumentem dla aspirantek zasta33 34 n a w i a i a c y c h sie n a d w v h o r e m ż y c i a zakonnecro i zgromadzenia K a ż d a7 do któreao chciałyhy wstanić dń«rr . W ó r , r n n L „ a ł a r n deklarnwa ' tZn.l S i TH w 7 ZZZ^Zuh^ zwracała uwagę, czy jest on nabitowy, czy DeznaPitowy. jeszcze wyraźniej w d a ć to w spojeczen- stwie amerykańskim. Cheryl Reed po badaniach a nun. Ch Reed, The Politics of the Habit, http://www. zakonnicami amerykańskimi: A couple of months after aliciapatterson.org/APF1903/Reed/Reed.html, 10.01.2008. her habit ceremony, I asked Sister Mary Anselma if she felt 33 like a sister. She told me that sometimes she forgets, but then żadna z sióstr nie stanęła bowiem przed takim wyborem. she looks down at her habit and it hits her that she's really 34 Należy podkreślić deklaratywność tych wypowiedzi, Siostra, 53 lata. BARBARZYŃCA EDD8 �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej wśród żeńskich zgromadzeń zakonnych doszła do wniosku, że „po wielu latach prób pozbycia się [przez amerykańskie zakony] habitu nie­ wiele osób spodziewało się, że ten staroświecki strój będzie tym, co zachęci kobiety wychowane w duchu feministycznym. Jednak młode za­ konnice mówiły m i , że habit jest faktycznym magnesem. Ich zdanie zdają się potwierdzać badania przeprowadzone przez Georgetown University, które pokazują, że w tym kraju trady­ cyjne zgromadzenia zakonne, które pozostawiły habit, przyciągaj ą trzykrotnie więcej kobiet niż te postępowe, których większość habit odrzuciła" . Jak widać, habit pozostaje silnym wizualnym przekazem, który identyfikuje i określa dany typ życia, staje się reprezentacją wyznawanego systemu wartości, a jednocześnie widocznym dla innych znakiem poświecenia i akie podieła dana osoba Mozę trudno sobie wyobrazić że osoby które poświeciły sie dla świata nieziemskiej' przvwiazuia wage do rzeczy tak materialna iaka iest ubranie niemniei iednak to ze młode dziewczyny wstepuia raczei do zgromadzeń w których beda musiały nosić habit może tez wynikać z faktu ze chcą przyciągać uwagę osób świeckich chcą być rozpoznawane przez swoi a nrofesie Obcy Indzie często zaczeniaia zakon nice w habicie nrosza ia o modlitwy chwile rozmowy dzielą sie problemami czy choćby 35 lULiiiuw jj VJ.ZJIv_ic£ V i liii V-.ZJy L I I U ^ U J żecrnaia sie na iei widok nnhlicznie okazniac iei szacnnek Ghoć Iwwa to meczące ze słów sióstr winać wvraznie L <a .aHowolońe faktn ,e ludzie wSząTdoceniająi ich^poświęcenie Podążając tropem stroju zakonnego jako znaku semiotycznego, spójrzmy teraz na krój 7 After all these years of trying to get rid of the habit, few thought the antiquated outfit would actually attract women raised in a feminist era. But young nuns told me the habit is a real drawing card. Their statements seem to be backed by research at Georgetown University which shows that traditional religious orders in this country, who have retained the habit, are attracting on average 3-1 more women than progressive orders, most of whom do 35 W) PD08 BARBARZYŃCA 83 habitu. Na pierwszy rzut oka sprawia on wra­ żenie luźnego, workowatego. Najczęściej dość szczelnie zakrywa ciało - jest długi do kostek, ma długie rękawy, jest zabudowany pod szyją. Dodatkowo welon na głowie mniej lub bardziej zakrywa też włosy. Wydaje się niepraktyczny, zwłaszcza w wypadku zgromadzeń czynnych, które prowadzą intensywne prace społeczne, ale też nie wydaje się stworzony do zajęć domowych jak gotowanie czy praca w ogrodzie. Można się zastanowić, czy poza wizualnym wskazaniem, że dana kobieta poświęciła się określonemu ty­ powi posługi, nie miał (ma?) on także na celu, aby w pewien sposób pozbawić ją wymiaru sek­ sualnego. Taki typ stroju wizualnie likwiduje płciowość. Tylko wizualnie, gdyż zakonnice na­ dal pozostają w pełnym wymiarze, zarówno bio­ logicznym iak i świadomościowym kobietami Niemniei iednak habit mógłby być postrzegany iako pewien zewnętrzny znak wyłączenia da­ na kobiety z grona kobiet do wzięcia" panien na wydaniu sytuuiac zakonnice w gronie osób zakazanych" jeśli chodzi o kontakty seksualne Na pierwszy rzut oka wiadomo ze ta kobieta poświeciła sie innemu celowi i realizuie sie w in nei roli w związku z czym rola matki czy zony iest i u ż d l a niei niedostenna I znów habit nrzv nomina o tym zarówno światu zewnętrznemu L' \J 111111C4. \J 1 T U l J * * O V V LCX L. V / ^ J * " £ ŁJII^111 ^ y iak i samei zakonnicy 7 drncriei strony iednak nie snosóh w tym mieiscn nrawem n W s i i nie wspomnieć o nzycin hahiti, nrzez knltnr^ nonnlarna iako r e k w L t n w e r l c e r . v wrer. nornoarafi, 7 ^ ^ ^ ^ ^ pojawh^ not wear the habit. Ch. Reed, The Politics of the Habit, tekst pochodzi ze strony internetowej http://www. aliciapatterson.org/APF1903/Reed/Reed.html, 10.01.2008. Dyskusja na temat skandaliczności używania tego typu stroju do celów pornograficznych wykracza poza ramy tego artykułu, należy jednak zaznaczyć obecność głosów potępiających takie użycie habitu jako symbolu sacrum. 3 6 �84 oczywiście odpowiednio przerobione, skrócone i raczej odsłaniające niż zasłaniające cokolwiek. Habit może więc „deseksualizować" albo wręcz przeciwnie - „doseksualizować" kobietę, w tym wypadku ze względu na swoją „tajemniczość". W przypadku wykorzystania habitu jako rekwi­ zytu erotycznego zmienia się jednak diametral­ nie kontekst tworzenia i odczytywania tego tek­ stu kulturowego i pamiętać należy, że j akkolwiek sposób odczytania czy dekonstrukcji tekstu nie zależy od autora, to z pewnością takie postrzega­ nie habitu nie jest zgodne z intencją środowiska zakonnego. Kontynuując zatem wątek habitu jako znaku „niedostępności" kobiety dla potencjalnych za­ lotników, nie sposób nie wspomnieć o dość w a ż ­ nej semiotycznie jego części - welonie. Welon to przykrycie włosów, a symbolika włosów w kultu­ rze jest bardzo rozbudowana. Jako pozostałość sierści kojarzą się ze zwierzęcością. W kulturze magicznej nieuczesane, rozpuszczone włosy ko­ jarzą się z dzikością i chaosem Natury, uczesane zaś i gładko przylegające do głowy to oznaka poddania się normom Kultury. Fakt nieustanne­ go odrastania włosów (i mit ich ciągłego odrasta­ nia po śmierci) wiąże je z mocami rozrodczymi i płodnością ziemi. W obrzędach, których celem jest zmiana statusu człowieka (tzw. rytuałach przejścia), często dokonuje się czynności zwią­ zanych z włosami. Może to być czesanie, upinanie, ścinanie, przykrywanie itp. Kobiety świeckie miały przykrywać głowy w trakcie nabożeństwa, aby nie rozpraszać uwagi mężczyzn i aniołów, gdyż nie są one obrazem i odbiciem chwały Bożej jak mężczyźni, lecz „odbiciem chwały mężczy­ zny", „gdy modli się z odkrytą głową, hańbi się tak, jakby była ogolona" (1 Kor 11). W polskiej 3 7 Tertulian „o strojach kobiecych": „Jeśliby na ziemi pozostała taka silna wiara, silna jak nagroda za tę Agnieszka Poźniak kulturze ludowej przykrycie włosów czepcem było częścią weselnego obrzędu oczepin, który pannie nadawał status mężatki. Podobne zna­ czenie można przypisać welonowi zakonnemu. Jeśli mówimy, że cały habit jest znakiem oddania kobiety Bogu, welon byłby dopełnieniem tego wizualnego przekazu, mówiącym o zakonnicy jako poślubionej Chrystusowi. Same siostry czę­ sto wspominają, że habit, a szczególnie welon, czyni z nich „oblubienice Chrystusa" podobne pannie młodej. Jest dla nich znakiem „małżeń­ stwa", jakie zawarły z Chrystusem, składając śluby zakonne. „Trefienie", układanie włosów - to groźna kobieca broń erotyczna. „Włosy nad złoto są sidła zdradliwe, w które ty, panno, łowisz serca chciwe", pisał Jan Andrzej Morsztyn. Zakrycie włosów wracamy znów myślą do odseksualnienia zakon­ nic - byłoby więc wizualnym wyrazem rezygnacji z tego typu zachowań, odcięciem się od własnej erotyki w myśl ślubu czystości i ubóstwa, zgodnie ze słowami Św. Piotra: „Ozdobą waszą niech nie będzie to, co zewnętrzne, trefienie włosów, złote klejnoty lub strojne szaty". Welon byłby więc tym rekwizytem, który definitywnie i ostatecznie likwi­ duje kobiecość (w sensie „erotyzm") zakonnic. W końcu strój zakonny jest też realizacją jednego ze ślubów, które składają członkinie zgromadzeń - ubóstwa. Zakładając habit, sio­ stry jednoznacznie odcinają się od świata, który nieustannie podąża za modą, zmuszając do cosezonowych zmian zawartości szafy. I choć krój habitu również w ciągu wieków się zmieniał - co było wymuszone głównie przez warunki klima­ tyczne lub ekonomiczne - to jednak zmiany te zachodzą niezwykle powoli, z dala od wszech­ obecnego konsumpcjonizmu . 37 pragnęłaby żadnej czarującej sukni, nie mówiąc j u ż 0 sukni zbytkownej. Wolałaby raczej ubogie stroje wiarę oczekiwaną w niebie, to żadna z was, najdroższe 1 dążyła do niedbałego wyglądu. Nosiłaby się jak Ewa, siostry, od momentu, w którym uzna Boga Żywego pogrążona w żałości i pokutująca, aby mogła tym pełniej i dowie się o sobie, to znaczy o kondycji kobiety, nie odpokutować swój grzech strojem wyrażającym skruchę". BARBARZYŃCA E(1E| EDD8 �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej Jak mogliśmy zauważyć, model życia kon­ sekrowanego czy też rola zakonnicy jest tylko jedną z „opcji", które kultura ma do zaofero­ wania kobiecie. Jednym z dyskursów, w który może ona wpisać swoje życie, jedną z ról, w które może się „wcielić". Wybór tej drogi nieodmiennie pociąga za sobą nie tylko akceptację pewnego systemu wartości, nie tylko formuje określony temperament, nie tylko wymaga prezentowania określonego typu zachowań, ale także w sferze wizualnej kształtuje wizerunek kobiecego cia­ ła, ciała obleczonego w habit. Obowiązujący dyskurs określa iaka powinna być prawdziwa" zakonnica, i wiedzą to zarówno osoby świec­ kie, jak i same siostry. Z jednej strony habit jest jednym z niewielu strojów, który tak wyraźnie pełni funkcję znakową, określającą przynależ­ ność i pozycję społeczną danej jednostki, tworzy tekst, który może być odczytany w odpowiednim kontekście, uruchamiając cały system „wiedzy potocznej" na temat noszącej go osoby. Strój ten także określa i umacnia tożsamość danej grupy społecznej oraz jednostki będącej członkiem tej grupy. Z drugiej strony pełni rolę zewnętrznego stróża i jest „kostiumem", którego nie sposób się pozbyć co wystawia noszącą go osobę także na różne niebezpieczeństwa i agresję ze strony nie­ których członków społeczeństwa a zatem w sen¬ sie praktycznym i mentalnym może być krzy­ żem" forma pokuty czy wręcz przekleństwem Ponadtoiesthabitrodzaiemodzieży materiałem' który służy do okrycia tak istotnego elementu kultury jakim jest ciało co czyni z niego element dvskus,i o cielesności Czy można powiedzieć ze habit uwalnia siostry zakonne od przymusu wpisywania sie w fiak powiedziałam na poczat ku - wszechobecna dyskurs cielesności? C z y stanowi w iakimś "sensie ucieczkę od cielesności? 3 8 To się jednak zmienia, np. stosuje się inny materiał do szycia habitów - niejednokrotnie wełna zostaje zastąpiona W) PD08 BARBARZYŃCA 85 Od presji bycia idealnym ciałem? W pewnym sensie na pewno tak. Od zakonnicy nie wymaga się przecież, by była atrakcyjna erotycznie - ale to także jest element dyskursu, który niejako „w zamian" wymaga innych cech charakteru czy zachowania, a także wizualności. Siostra zakon­ na według zasad obowiązującego dyskursu po­ winna nosić habit - ten zewnętrzny znak, który jednoznacznie określa jej przynależność do roli. Rola zakonnicy jest w pewnym sensie określona także przez jej cielesność, choćby w aspekcie jej aseksualności. Oczekiwania społeczne wpisane w ten dyskurs co do „normalnego" ciała zakon­ nego oczekuj ą od niego obleczenia w ubiór, który uczyni zakonnicę „bezpieczną" z punktu widze­ nia reszty społeczeństwa. Czy zatem kobiecość, w kulturze postrzegana, jak mówiłam, głównie przez swoją seksualność, w przypadku siostry zakonnej uwalniałaby się z „okowów" fizjologii? Nie do końca. Zakonnica co prawda nie ma realizować modelu grzesznej Ewy, ale za to oczekuje się od niej wpisania się w model świętej i dziewiczej Marii. Znowu więc następuje jej definiowanie poprzez odniesienie do sfery fizjologii - tym razem poprzez przypi­ saną do modelu zakonnicy rezygnację z funkcji biologicznych (z funkcji biologicznej, jaką jest posiadanie dzieci). Droga ku świętości, którą ma według obowiązującego dyskursu podążać za­ konnica, realizuje się poprzez rezygnację z sek­ sualności ciała i ascezc. Widocznym znakiem tego stał się strój zakonny. Jednak patrząc na to nieco przewrotnie, habit m o ż n a potraktować jako reprezentację głębokiego połączenia wiary z modą. Aczkolwiek niepraktyczne habity by­ wają stylowym, a nawet wytwornym ubiorem. A jak mówią siostry - któraż kobieta nie chciała­ by założyć swojej sukni ślubnej więcej n i ż raz. 38 materiałami lżejszymi. Habit ewoluuje więc także w kierunku większej praktyczności i wygody. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/690ca07bb965ee0be0e4e5a32e767de0.pdf 2282f4cf34a654b7db95b9620b83bd20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5637 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5240 Title A name given to the resource Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum/ Barbarzyńca 2012 nr1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.41-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zysiak, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A g a t a Zysiak Łodzianka, doktorantka w Katedrze Socjologii Kultury na Uniwersytecie Łódzkim, stypendystka MNiSW oraz Uniwersytetu wTartu (Estonia).Wspórzałożycielka i przewodnicząca Stowarzyszenia Topografie (www.topografie.pl), członkini zarządu Polskiego Towarzystwa Historii Mówionej. Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum Wprowadzenie Moc słowa Ramy nowych technologii, zwłaszcza Internetu i Sieci 2.0, okazały się istotnym wsparciem dla ogło­ szonej w latach 90. ofensywy pamięci - wzmocniły archiwizacyjną manię gromadzenia wszystkiego, zde­ mokratyzowały i spopularyzowały genealogię oraz historie mówione. W centrum tych procesów stoi ludzkie życie jako świadectwo, jako historia, jako kod zero-jedynkowy. Uobecnienie cudzego doświadczenia, zapewnienie jednostkowemu losowi upamiętnienia, z etycznego punktu widzenia staje się najcenniejszym darem i centralną kategorią wielu internetowych ser­ wisów projektów historii mówionej jednym słowem Historii 2 0 k t ó r e j - w odróżnieniu od historii rze­ czywiste j "'-znacznie bliżej do nurtów niekonwencj onamych niż akademickich. Opowiadanie od zawsze odgrywało uświęconą rolę w naszej kulturze: nie zagrożone pojawie­ niem się pisma (a jedynie przez nie utrwalane), jest centralną kategorią ludzkiej komunikacji. Nie raz w dziejach naszej kultury padały mocne okre­ ślenia, ustanawiające rolę opowieści, jak słynne stwierdzenie Rolanda Barthesa, iż „opowiadanie jest międzynarodowe, ponadczasowe, ogólnokulturowe, jest wszechobecne jak życie" . Narracja jest metakodem o charakterze uniwersalnym: Kluczowe są późniejsze losy zdeponowanej opo­ wieści. C h o ć sam akt jej zapisywania niesie ogrom znaczeń, jest on jedynie momentem. Po n i m opo­ wiadanie trafia do bazy danych, zalega wśród tysięcy bitów podobnych sobie treści. Czy będąc ekspo­ natem w muzealnej gablotce, teczką w archiwum, jest jednocześnie wciąż żywą opowieścią czekającą na odbiorcę? 1 Odruch opowiadania jest tak naturalny, a forma nar­ racyjna tak dalece nieuniknionaw przypadku jakiego­ kolwiek opisu wydarzeń zgodnego z ich rzeczywistym przebiegiem, że narracyjność mogłaby wydawać się problematyczna tylko w kulturze, w której byłaby nieobecna . 2 R. Barthes, Wstęp do analizy strukturalnej opowiadań, tłum. W. Błońska, [w:] M . Głowiński, H . Markiewicz (red.), Studia z teorii literatury. Archiwum przekładów „Pamiętnika Literackiego", t. I, Ossolineum, Wrocław 1977, s. 156. 1 2 H . White, Znaczenie narracyjności dkprzedstawiania rzeczywistości, [w:] idem, Poetyka pisarstwa historycznego, tłum. M . Wilczyński, Universitas, Kraków 2000, s. 135. 1 (18) PD1P BARBARZ?IICń �Agata Zysiak 42 Jednym z apologetów powieści o własnym życiu jest Philippe Lejeune, badacz autobiografii i założy­ ciel Stowarzyszenia na rzecz Autobiografii i Spuścizny Autobiograficznej (APA - L'Association pour ÏAutobiographie et le Patrimoine Autobiographique). Stowarzyszenie od 1992 roku zbiera niepublikowane teksty autobiograficzne, które następnie są oceniane przez grupy czytelnicze wewnątrz stowa­ rzyszenia. Każda nadesłana autobiografia jest czy­ tana i archiwizowana w zasobach organizacji. D l a Lejeune'a autobiografia jest kluczem do tożsamości: jeśli chodzi o fakt że tożsamość indywidualna zarówno w oiśmiennictwie lale i w zvciu. tworzv sic dzięki opowiadaniu to nie znaczy to bynajmniej że mieści sie ona w świecie fikcji" - to w autobiografii tworzy sie tożsamość narracyjna na której orzecież o o W a całe nasze życie Ooowiesc o życiu est także aktem uobecnienia, otwarcia i dialogu. Nie musi ona t r a n s m i t o w a ć orawdv która jako kategoria naukowa w ogóle nie może mieć zastosowania do tego typu opowieści Jest natomiast mostem rzu3 noza iednosfkowa zamknięta nodmioto wość na zewnątrz w kierunku Innego Autobiografie nie są przedmiotami estetycznej kon­ sumpcji, lecz społecznymi środkami ludzkiego po­ rozumienia (...). Autobiografia została stworzona po to, aby przekazać uniwersum wartości, wrażliwość na świat, nieznane doświadczenia - i to w ramach relacji osobistych . 4 Opowiadanie gra podwójną rolę - jest uniwer­ salną czynnością, metaprzekazem doświadczenia, ale jednocześnie zawsze pochodzi od konkretnej osoby. W akcie tworzenia zawsze jest obecny ele­ ment osobisty - własny, ale przecież często powta­ rzalny. Tak jak całe d o ś w i a d c z a n i e w ł a s n e g o życia jest zawieszone m i ę d z y potrzebą poczucia 3 P. Lejeune, Wariacje na temat pewnego paktu. O autobiografii, tłum. W. Grajewski, S. Jaworski, A . Labuda, R. Lubas-Bartoszewska, L W r s i t a s , Kraków 2007, s. 5. 4 Ibid., s. 18. wyjątkowości i jednostkowości, a poszukiwaniem wspólnoty i typowości, tak i biografia zawieszona jest między tym, co wyjątkowe, a tym, co wspólne. Lejeune konstatuje: „Bolesna to myśl, że jednostka jest faktem seryjnym, oryginalność zaś - kodem" . Dla badaczy ludzkich opowieści to właśnie ta seryjność jest stopniem, po k t ó r y m mogą się wspiąć k u szerszej refleksji społecznej, wyjść poza. monadyczność jednostkowego doświadczenia, p o k u s i ć się o generalizacje. 5 W laboratorium M y ś l ludzka w ostatnim stuleciu zdaje się być zdominowana przez kolejne zwroty i renesans roz­ maitych pojęć - nie inaczej stało się z opowieścią o w ł a s n y m życiu - autobiografią. Opowiadanie pełniło od zawsze ważne funkcje społeczne, przez wieki korzystano z wiedzy świadków wydarzeń grecki histor to właśnie świadek, sędzia, ten, który wie (figura naocznego świadka jest zaś często wyko­ rzystywanym chwytem retorycznym). W i l h e l m Dilthey twierdził, iż najpełniejszą formą wypo¬ wiedzi historiograficznej jest autobiografia B y ł jednak moment w k t ó r y m opowiadanie zatraciło swoja istotę o d r y w a j ą c sie od m ó w c y Lejeune zauważa, iż atmosfera lat siedemdziesiątych pozo¬ s t a w a ł a wroga autobiografii iako gatunkowi Ogłoszono śmierć autora a oodmiot indywidualny stał sie iluzia Rzeczywistość bvła iuż tvlko efektem tekst,, Wszvstko bvło fikcia"Mednak wraz z „nra womocnianiem się historii m e n t a l n o ś c i i ofensvwa narrat~vwi7mn antohioprafia zaczęła nrze7vwać o Ł e n i e ^ n o w i e ś ć o ludzkim żvciu s t a n i e renrralna k a r e L a Hla b i s l i i n H H n l n e i k r ó j centralną Kategorią Ola Historii oaaomej Której zainteresowania biograhą wynikają z potrzeby, czy nawet powołania historyków do »oddania-sprawie6 5 Ibid, s.219. J . Topolski, Jak się pisze i rozumie historię. Tajemnice narracji historycznej, Wyd. Poznańskie, Poznań 2008, s. 8. 6 7 P. Lejeune, op. cit, s. 284. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum dliwości-dziejowej« (...) i wywołania na pierwszy plan historiografii ludzi z grup społecznych dotąd przez nią zaniedbywanych" . 8 Momentalnie dostrzeżono ryzyko, nie dla modelu uprawiania nauki, ale dla zachowania war­ tości biografii poddanej badaniu. C h o ć rzeczywi­ ście ilościowe, statystyczne analizy indywidualnych opowieści mogą budzić wątpliwości, to jednak sta­ nowisko Daniela Bertaux można uznać za skrajne. Bertaux uważa, iż należy odrzucić j a k ą k o l w i e k analizę źródeł ustnych, g d y ż jako „świadectwo jedyne, niezastąpione, totalne i uniwersalne" odtwa­ rzają one „to, co zostało przeżyte" . Opowieści o życiu przydaje to wręcz mistycznego rysu - jest ezoteryczna budzi l ę k Autobiografia fascynuje ale boimy sk kontaktu z nia Próbujemy powe­ tować sobie jej urok unikając odpowiedzialności" Większość badaczy podchodzi do biografii i auto' biografii z mniejszym pietyzmem i służą i m one iako źródła wiedzy o interoretacii świata Zresztą ak zauważa Lawrence Stone radykalne o o d e i ś d e B e r t a u x może donrowadzić do nowroru czvs ego kolekrionersrwa do onowiadania hisrorii rvlko dla nie samei" T b o ć n r z e H e ż z ie.o n e r s n e k L v nie 9 10 11 ma w tym nic złego Opowiadanie jednoznacznie łączy się nie tyle z historią oddolną, co przede wszystkim z historią mówioną. Przyjmując perspektywę socjologiczną, w historii mówionej nie szuka się faktów, tego, jak naprawdę było, lecz tego, „co i jak jest przez roz­ m ó w c ó w pamiętane i opowiadane, jak to oceniają, jaki sens przywoływanym zdarzeniom przypisują" . 12 M . Kurkowska-Budzan, Historia zwykłych łudzi. Współczesna angiehka historiografia dziejów społecznych, Historia Iagiellonica, Kraków 2002, s. 162. 8 9 Ibid, s. 76. 1 0 P. Lejeune, op. cit., s. 284-285. 1 1 L . Stone, The Revival of Narrative Reflections on a New OU 43 Biografie nigdy nie będą surowymi danymi {raw data) i nie mogą podlegać analogicznej do nich ocenie. Alessandro Portelli, klasyczny j u ż badacz historii m ó w i o n e j , każde świadectwo traktuje jako subiektywny akt pamięci, który może odbiegać, i tak dzieje się zazwyczaj, od ścisłych standardów wyznaczających prawomocność materiału badaw¬ czego. Należy od razu dodać, że „błędy, prze rys owania, mity mogą zaprowadzić nas ponad fakty - do znaczeń, jakie rozmówcy i m przypisują, po to, by nabrały sensu w ich opowieściach" . 13 W a ż n y m etapem w rozwoju historii mówionej było przeniesienie uwagi z tematu poruszanego przez świadka na jego osobę: wówczas większe zain­ teresowanie zyskała biografia. Skupienie na historii życia oznaczało jednocześnie zbliżenie do socjologii jakościowej. Bardziej „tradycyjny" kierunek śledził odbicia obiektywnej rzeczywistości w relacji mówią­ cego i pozostawał zorientowany raczej na społeczny kontekst jednostkowych losów, procesów społecz­ nych determinujących życie jednostki, powiązań między życiem a strukturą i zmianą społeczną . 14 Nowsze podejście, obecnie występujące równo­ legle, zwracało większą uwagę na procedury inter­ pretacyjne służące tworzeniu biografii, wytwarzania opowieści o życiu. Narracja odrywa się od autora i staje się przedmiotem badania. Ten kierunek roz­ wija się przede wszystkim w nurcie badań biogra­ ficznych (m. in. Gabriele Rosenthal, Fritz Schiitze). Biografia 2.0 Rosnąca popularność projektów gromadzących materiały historyczne, ze szczególnym uwzględ­ nieniem osobistych świadectw, to element wspo­ mnianej Historii 2.0, k t ó r a okazała się silnym History, „Past and Présent" 85 1979, cyt. za: M . Kurkowska- Historia%20mowiona%20i%20wojna.pdf, 16.11.2010. Budzan, op. cit., s. 119. Ibid. Więcej na ten temat: A. Portelli, Death ofluigi Trastulli and Other Stories: Form and Meaning in Orał History, Sunny Press, Albany 1991, s. 2. 1 2 P. Filipkowski, Historia mówiona i wojna, Ośrodek K A R T A , Warszawa 2005, s. 2. Tekst dostępny pod adresem: http://ww.staff.amu.edu.pl/-ewa/Filipkowski.%20 1 (18) PD1P BARBARZYilCA 13 1 4 P. Filipkowski, op. cit, s. 8. �Agata Zysiak 44 impulsem do gromadzenia indywidualnych wspo­ staje się zabawą" . Kolejny: Where You There? m n i e ń i opowieści o życiu. Dzięki takim portalom jak prekursorski Veterans History Project , prezen­ zapowiada, że jest „ m i e j s c e m , gdzie k a ż d a opo­ w i e ś ć znajdzie wreszcie u w a g ę , na j a k ą zasłu­ tujący świadectwa osób uczestniczących w wydarze­ niach wojennych, każdy ma możliwość wypowiedzi, guje", a k a ż d y u ż y t k o w n i k „jest w s p ó ł t w ó r c ą w c i ą ż p o w s t a j ą c e g o cyfrowego projektu, zbie­ upublicznienia swojej małej historii czy sporu z tą rającego wspomnienia w łatwo d o s t ę p n ą bazę „ W i e l k ą Historią". Za p r z y k ł a d y m o g ą służyć między innymi: The U.S. Latino & Latina W W I I bogatych m a t e r i a ł ó w historycznych" . O g l ą d historyka zostaje dopełniony, a b y ć może nawet Oral History Project - jak sama nazwa wskazuje wyparty, przez ogląd u c z e s t n i k ó w zdarzeń - figura naocznego ś w i a d k a jest bezspornym sposobem na 15 - „wypełniający lukę w historii drugiej wojny świa­ 20 21 towej o doświadczanie pokolenia Latynosów" - czy Greek American Experiences Between Two Cultures dodanie w i a r y g o d n o ś c i . - „dający możliwość Amerykanom greckiego pocho­ dzenia nagrywania i dodawania opowieści, anegdot i osobistych historii" . Na wymienionych stronach mają zostać zgromadzone liczne biografie, wspólnie projekty historyczne, może świadczyć o rzeczywi­ stym wzroście zainteresowania własną przeszłością. Tysiące u ż y t k o w n i k ó w chcących przekazać swoją opowieść najlepiej zaświadcza, iż mówiąc o ofensywie pamięci i renesansie autobiografii (o których dalej) 16 17 m a j ą c e s t w o r z y ć z r ó ż n i c o w a n y obraz historii, przedstawianej jako określony zbiór, z a m k n i ę t y na świadectwa pewnych grup (zawsze istnieje korpus świadectw nie mieszczących się w doksie - np. świa­ dectwa antysemickie). Terapeutyczny wymiar nar¬ racji o życiu także znalazł odzwierciedlenie w sieci, stanowi bowiem główną ideę projektu Story Corps, którego podtytuł Rozmowa życia (The conversation of a lifetime) wiele m ó w i Projekt ma na celu uho­ norować i uczcić cudze życie poprzez słuchanie" oraz przypomnieć o wadze słuchania i uczenia sie od ludzi wokół nas" Innym ciekawym projektem iest serwis Memory Archive encyklopedia w s d o m n i e ń o bliźniaczej do Wikioedii konstrukcji 18 19 Gromadzi on subiekrvwne relacje na remar obiek tywnie" istotnych wydarzeń czy postaci Inny serwis, Linkory, t ł u m a c z y : „każdy ma wspomnienia. Dzielimy je z przyjaciółmi i rodziną (...). Linkory to jedyne miejsce, które sprawia, że zapisywanie, dzielenie i łączenie w s p o m n i e ń 1 5 1 6 Szeroki odzew, z jakim spotykają się internetowe nie tworzymy jedynie intelektualnych konstruktów. Przeszłość ma znaczenie, pamięć jest istotna i ludzie chcą w ich tworzeniu uczestniczyć. Każdego dnia mamyznimi do czynienia-z jednej strony przeszłość nas fascynuje, z drugiej osacza. Aby poradzić sobie z jej ciężarem, trzeba się na nią otworzyć - uczynić przeszłość obecna Historia może być i jest uży¬ teczna ale iest przede wszystkim uzależniająca Hans U Gumbrecht pisze nawet o fascynacji przeszłością jako podstawie naszej kultury Nazywam to fascy 22 nacią ponieważ iest to pociąg do"czegoś co pozostaje ooza racjonalnym wyborem i z czego nikt nie iest w sranie nas w v L z v ć " 3 Skoro iuż dźwigamy na wła snwh barkach nadzielę i winy minionych nokoleń orzeknienwodknnien a leśli nasza relaHa z nrzeszło' 2 ŚHa ies J J L L dziwić iż o g r o l n y wysiłek iest podejmowany prze! ' 1 7 http://chnm.gmu.edu/greekam/index.html, 16.11.2010. 1 8 http://www.storycorps.org, 16.11.2010. 1 9 http://www.memoryarchive.org/en/MemoryArchive, 16.11.2010. o 7 7 ) Y ) 7Y 2 0 http://linkory.com/, 16.11.2010. 2 1 http://www.wereyouthere.com/page/about-us.php, http://www.loc.gov/vets/about.html, 16.11.2010. http://www.lib.utexas.edu/ww2latinos/index.html, 16.11.2010. rak rradrzna ro n e można sie 16.11.2010. H . U . Gumbrecht, Użyteczność historii (uobecnienie i odkupienie), [w:] E . Domańska (red.), Pamięć, etyka i historia, Wyd. Poznańskie, Poznań 2006, s. 125. 2 2 23 Ibid, s. 122. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �FOT. P. S Z U B A szerokie grono osób, aby przynajmniej spróbować osiągnąć ulgę - uzyskać odkupienie. Teologiczny język, jaki towarzyszy m ó w i e n i u o przeszłości, nie jest przypadkowy. Sformułowania takie jak: sakralizacja biografii, akt składania świa­ dectwa, złożenie opowieści życia oraz odniesienia do zbawienia, odkupienia, podjęcia dziedzictwa występują u wielu badaczy. Być może narzucone nam ramy dyskursu najlepiej oddają wagę tematu. przedmiotu. Kiedy jednak przedmiotem badania jest ludzkie życie i indywidualna pamięć, jednocześnie w pole zainteresowań każdego naukowca powinna wejść etyka. Pierwszym istotnym momentem jest samo podejście do aktu opowieści, drugim rola, jaką w tym procesie może odegrać badacz. Jak pisze Walter Benjamin w O pojęciu historii: (...) istnieje tajemne sprzysiężenie między pokolenia­ mi minionymi i pokoleniem naszym. To my byliśmy oczekiwani na ziemi. To nam dana jest - jak każdemu pokoleniu przed nami - słaba siła mesjaniczna. I to o nią przeszłość zgłasza roszczenia. Nie można tego roszczenia łatwo oddalić . Ciężar tematu Etyka nigdy nie stała się pojęciem definiującym paradygmat w historiografii, choć niejednokrotnie pojawia się w ramach dyskusji o odpowiedzial­ ności historyka czy jego podejściu do badanego 24 2 4 W. Benjamin, O pojęciu historii, tłum. K. Krzemieniowa, [w:] idem, Anioł historii. Eseje, szkice, fragmenty, Wyd. Poznańskie, Poznań 1996, s. 414. �Agata Zysiak 46 Roszczenie, o k t ó r y m mowa, to podjęcie nadziei i celów minionych p o k o l e ń , kontynuacja dzie­ dzictwa, które, zwłaszcza w przypadku „przegranych historii", jest stale zagrożone. Obcując z biografią, czyli ze zdeponowanym świadectwem życia, badacz nakłada na siebie ciężar natury etycznej - dostaje do rąk cudze życie, nadzieje i wartości, a także roz­ czarowania, grzechy i roszczenia. Jak trafnie podsu­ mowuje Hayden Wbite, „narracja jest najbardziej odpowiednią formą do przedstawiania procesów historycznych. Potrafi ona bowiem zaangażować świadomość w próbę nadania znaczenia ludzkiemu życiu" oraz jedynie narracja może uchwycić zło¬ żoność w y b o r ó w egzystencjalnych całe zaangażo­ wanie, aspiracje, frustracje i klęski U ) " . 2 5 W tym świetle zajęcie się biografią oraz jej gro­ madzeniem i przechowywaniem przestaje wymagać jakiegokolwiek uzasadnienia. Wartość biografii staje się aksjomatem. Żywi są zobowiązani podjąć dzie­ dzictwo umarłych, przyszłość musi wziąć na swe barki spadek po przeszłości. Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest kolejne zobowiązanie, jakie bierze na siebie badacz: podjęcie dialogu i translacji między poszczególnymi wersjami historii, m i ę d z y poko­ leniami i wreszcie między grupami o sprzecznych interesach. Historyka w roli tłumacza widzi m in Fernando Sanchez-Marcos i podkreśla doniosłość tej roli: winniśmy [my, historycy - A.Z.] zaoferować współ­ obywatelom naszą umiejętność przerzucania mostów rozumienia (...), spoczywananas moralny obowiązek uświadamiania naszym współobywatelom, że istnieją możliwości translacji, czyli przeniesienia sensu z jed­ nej kultury do drugiej, które pozwolą uczynić sposób percepcji otaczającego świata oraz sposób pojmowania kategorii My i Oni zrozumiałym i bardziej ludzkim . 26 Dialog ma stać się u z d r a w i a j ą c y m katharsis, bo choć nie stroni od napięć, rozczarowań czy poczucia wyobcowania, to właśnie ich przezwy­ ciężenie jest n a j w i ę k s z y m wyzwaniem naszych czasów . W końcu 27 historiografia jest nieustannym dialogiem, który nie­ koniecznie doprowadzić musi do konsensusu. Dialog ten może pogłębić rozumienie przeszłości przez na­ świetlenie jej z różnorodnych punktów widzenia . 28 Historyk bierze na siebie obowiązek reprezen­ tacji zmarłego, empatycznie otwiera się na jego wizję przeszłości - nie krytykuje, nie ocenia. Czy jest więc jeszcze badaczem? Taka Levinasowska wizja historii, właśnie przez swoją empatię, otwartość, podkreślanie dialogu, nie poddaje się łatwo krytyce. Może historycy muszą odpracować lata imperializmu, umacniania naro­ dowych tożsamości czy służby różnego rodzaju wła­ dzom? Wśród wielu zdaje się występować potrzeba pokuty, która jest jednocześnie odpracowaniem grze­ chów poprzednich pokoleń - biorą na siebie ich dzie­ dzictwo, ale już niekoniecznie wspomniane nadzieje. Empatyczny historyk zdaje się zatracać podstawowe przymioty naukowca a jego celne i krytyczne spoj­ rzenie traci na ostrości. Niebezpieczeństwo to dotyczy zarówno adeptów Klio jak i każdego naukowca który obcuje z tak wrażliwa materia Biografia nadaje ludzka twarz temu co inaczej byłoby bezosobowe ? a bez osobowy orzedmiot badań łatwiej ooddać analizie ooddać kolonialnemu sooirzeniu zaklasyfikować i uorzedmiotowić Tymczasem ludzkiego ciemienia i bólu nie można sprowadzić tylko do tekstu* 2 E . Domańska, Wprowadzenie, [w:] E . Domańska (red.), op. cit., s. 21. 2 7 2 8 G . G . Iggers, Użycia i nadużycia historii: o odpowiedzialności historyka w przeszłości i obecnie, tłum. A. Pantuchowicz, [w:] 2 5 H . White, Kosmos, chaos i następstwo w przedstawieniu historiologicznym, tłum. P. Ambroży, [w:] E . Domańska (red.), op. cit., s. 92-93. 2 6 F. Sanchez-Marcos, Historyk jako tłumacz, tłum. J . Mydlą, [w:] E . Domańska (red.), op. cit, s. 38. E . Domańska (red.), op. cit., s. 113. Idem, Historiography in the Twentieth Century. From Scientific Objectivity to the Postmodern Challenge, Wesleyan University Press, Middletown 2005, s. 75. 29 3 0 M . Kurkowska-Budzan, op. cit., s. 167. BARBARZVHCA 1(18) PD1P �Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum Archiwum Składając swoje wspomnienia, czy to przed pro­ wadzącym badanie, czy poprzez spisywanie frag­ m e n t ó w biografii i zamieszczanie ich w Internecie, osoba staje się świadkiem. A k t złożenia świadectwa jest zobowiązujący, jest jednocześnie deklaracją uczestnictwa, wezwaniem do uznania prawomoc­ ności i autentyczności relacji. Oczywiście mogą one nie zostać przyjęte, a wówczas świadectwo zostanie podważone. A k t świadectwa musi w dużej mierze zasadzać się na wierze w cudze słowo. Stwierdzeniem „byłem/am t u " j e d n o c z e ś n i e zaświadcza się o niemożności oddzielenia rzeczy­ wistości od obecności narratora. Świadek jako zda­ jący „obiektywną" relację jest silnie zakorzenioną figurą w naszej kulturze. Każde świadectwo zaś jest zarazem autoreferencyjne i autodesygnacyjne: Świadek poświadcza przed kimś rzeczywistość jakiejś sytuacji, której był uczestnikiem lub widzem, może nawet bohaterem lub ofiarą, jednakże w momencie świadczenia zajmuje pozycję trzecioosobowego ob­ serwatora w stosunku do wszystkich uczestników zdarzenia . 31 Raz złożona relacja trafia do bazy, magazynu czy archiwum. Zostaje skatalogowana, uporządkowana i udostępniona szerszej publiczności. Współtworzy archiwum - czym innym są internetowe projekty gromadzące tak liczne dane? Rozgraniczenia między archiwami i bibliotekami oraz między archiwami i muzeami są dziś mniej zasadne niż mogłoby się w y d a w a ć . Takie granice opierały się zasadniczo na fizycznej własności obiektów zawierających infor­ macje - w odniesieniu do archiwum internetowego takie rozróżnienie traci na znaczeniu . Uznanie 47 serwerowych baz danych właśnie za archiwum niesie ze sobą różnorakie konsekwencje. Co się dzieje z opowieścią o ludzkim życiu, gdy umieszczona zostaje w archiwum - czy to w postaci przykurzonej teczki w hali z identycznymi półkami, czy zero-jedynkowego systemu tabel, k t ó r y nie wydaje się wiele atrakcyjniejszym dla takiej nar­ racji miejscem? Możliwe, że „tworzenie archiwum jest zadaniem nie tylko naukowym, lecz przede wszystkim egzystencjalnym. Jest manifestacją odpo­ wiedzialności wobec zmarłych, dowodem spłacenia długu" . Ponownie wracamy do Benjaminowskiego długu wobec tych którzy odeszli Ślad w archiwum staje się bytem egzystencjalnym - dowodem że jestestwo nie ginie W tym świetle archiwum należy rozpatrywać w kategorii troski Archiwista zdaje sie być czułym kustoszem w y p e ł n i a j ą c y m iede naste przykazanie- Pamiętaj" próbującym sprostać zadankt zachowania cudzego jestestwa. 33 34 Archiwum niesie też nadzieję uobecnienia prze­ szłości - zatapiając się w jego zbiorach m o ż n a mieć nadzieję odnalezienia impulsów teraźniejszości w tym, co p r z e m i n ę ł o - impulsów niejako zamro­ żonych w jednostkowych opowieściach. Archiwum daje obietnicę spełnienia pragnienia bezpośredniego d o ś w i a d c z e n i a przeszłości, niczym symulakrum wyczarowując przeszłe ś w i a t y . 35 36 W coraz większym stopniu nasz dostęp do rze­ czywistości jest zapośredniczony przez archiwa, których miejscem, a zarazem nie-miejscem, stał się Internet . Są to nie tylko wspomniane projekty historyczne, ale także wyszukiwarki, elektroniczne wersje czasopism, e-książki i e-biblioteki, szeroko 37 E . Domańska, Adieu (Wspomnienie o Profesorze Topolskim), [w:] J . Pomorski (red.), Światooglady historiograficzne, Wyd. U M S C , Lublin 2002, s. 82. 3 3 32 34 3 1 P. Ricoeur, Pamięć, historia, zapomnienie, tłum. J . Margański, Universitas, Kraków 2007, s. 215-216. 3 2 E . Ketelaar, Being Digital in Peoples Archives, .Archives & Ibid. 3 5 P. Ricoeur, op. cit, s. 225. 3 6 E . Domańska, Wprowadzenie, [w:] E . Domańska (red.), op. cit, s. 25. 3 7 K. Bojarska, Artysta jako archiwista, tekst opublikowany Manuscripts" 2003, vol. 31, no. 2, s. 8-22. http://www.agad. w katalogu wystawy „Antyfotografie", Galeria Miejska Arsenał archiwa.gov.pl/electro/ketelaar.html w Poznaniu, 11.5-10.6.2007. http://www.obieg.pl/teksty/5646 1 (18) PD1P BARBARZVSCA �FOT. P. S Z U B A zakrojone projekty digitalizacyjne. N a archiwi­ zowanie przeznaczane są fundusze europejskie, potrzeba digitalizacji materiałów spotyka się ze zrozumieniem władz rozmaitych szczebli - jest to kolejny aspekt nawałnicy p a m i ę c i . Hayden White stwierdził: 38 W świecie, w którym żyjemy na co dzień, każdy kto bada przeszłość „jako cel sam w sobie", musi wydawać się albo „antykwariuszem" uciekającym od problemów teraźniejszości w czysto prywatną przeszłość, czy też kimś w rodzaju kulturowego nekrofila, to jest kogoś, Warto przywołać choćby działania Komisji Europejskiej prowadzącej program DigiCULT, który ma zachęcać instytucje pamięci do wyjścia poza proste udostępnianie i zabezpieczanie materiałów źródłowych, do zorientowania się na usługi odnoszące się do indywidualnego doświadczenia http://www.digicult.info/pages/index.php, 16.11.2010. 3 8 ktowtym, co martwe i umierające, odnajduje wartość, jakiej nigdy nie odnalazłby w tym, co żywe. 39 Czym jest jednak badanie przeszłości „jako celu samego w sobie" - czy jest jeszcze możliwa przeszłość nie wprzęgnięta w służbę tożsamościowych roszczeń, wspólnotowych potrzeb czy hegemonicznych ciągot zarówno jednostek, jak i grup społecznych? Chyba, że żyjemy w społeczeństwie kulturowych nekrofilów, niepotrafiących pozbyć się brzemienia własnych dziejów Nicholas Negroponte podkreśla, że we współcze­ snym społeczeństwie informacyjnym cyfrowa pro­ dukcja wyparła materialną, gdyż ludzie zajęci są raczej produkcją bitów, niż atomów. Archiwa, biblioteki i centra dokumentacji odchodzą od dostarczania 3 9 H . White, Brzemię Poetyka..., historii, tłum. E . Domańska, [w:] idem, op. eit., s. 61. �Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum fizycznych d o k u m e n t ó w na rzecz internetowego dostępu. Archiwum zdaje się stałym punktem odnie­ sienia, żywym elementem społeczeństwa, natomiast „Internet stał się swojego rodzaju totalnym archiwum, obiektywnym repozytorium nie tylko wiadomości o świecie, ale także, w coraz większym stopniu - relacji społecznych" . 40 Zakładając, iż rzeczywiście mamy do czynienia z p ł y n n ą p o n o w o c z e s n ą tożsamością, musi jej towarzyszyć atomizacja pamięci. Potrzeba posia­ dania korzeni, przynależności do wspólnoty, nie­ jako zmusza jednostkę do pamiętania: „Im mniej zbiorowe jest doświadczenie pamięci, tym większa potrzeba jednostki, aby dźwigać ten ciężar" . Jeśli do tego rację ma Pierre Nora, mówiąc o nawałnicy pamięci, czy Paul Ricoeur, opowiadając o gorączce dokumentalnej ogarniającej naszą epokę, archiwum staje się remedium, zarówno na poziomie składania świadectwa jak i obcowania z nim. Jak zapytuje nas retorycznie Gumbrecht: 49 „przyswojenie biografii jest równoznaczne z jej zniesieniem" . Ważność narracji zostaje zagrożona: „Świadectwo, przechodząc przez drzwi archiwów, dostaje się w sferę krytyki, gdzie zostaje nie tylko poddane brutalnej konfrontacji z konkurencyjnymi świadectwami, lecz pogrążone w masie dokumentów, które wcale świadectwami nie są" . Czy przy setnej złożonej biografii możliwa jest troska i empatia? Z jednej strony, archiwum, zamiast żywej społecznej instytucji, może stać się przytułkiem dla niechcia­ nych resztek, a z drugiej - jako żywa instytucja może zmienić się w pełne uświęconych szczątków sanktuarium . 44 45 46 Jeszcze jakiś czas temu, kiedy pamięć i archiwum zaczynały zaprzątać uwagę badaczy, Ricoeur proro­ kował: archiwista będzie się przekształcać z kustosza zbiorów w dostawcę - pośrednika {broker) informacji, który kontaktuje się ze swoim klientem tylko na odle­ głość". I dodaje: „Pracownia naukowa (czytelnia) bez papierów być może stanie się - jako pomieszczenie - w ogóle bezużyteczna! Zdaję sobie sprawę, iż to brzmi futurystycznie, a nawet nierealnie" . W dobie I czymże byłoby uwypuklenie nieredukowalnego dy­ powszechnej digitalizacji, internetowych archiwów, stansu, jaki dzieli nas od minionych światów, jeśli nie pragnieniem ponownego ich uobecnienia (desire to re¬ widzimy, ile w tej wizji było słuszności. Czy jednak -present) - przywrócenia ich obecności? Kultura histo­ przechowywana pamięć, zdeponowane świadectwa sa jedynie informacja kolejna z wielu jakie atakują ryczna żyje nieuchronnie między dążeniem do zaspo­ nas i domaeaia się uwaei każdego dnia> Wydaje sie kojenia owego pragnienia obecności a świadomością, iż że w ere wchodzą znacznie poważniejsze procesy stawia przed sobą zadanie niemożliwe do spełnienia . Pamiec i wspomnienia zbyt ściśle związane sa z tym co tak zaprząta uwa^e zarówno dzisiejszych polityków M o ż l i w o ś c i manipulowania znaczeniami naukowców iak i zwykłych obywateli - tożsamością w ramach archiwum są ogromne. Materiał zostaje i nrzvnależn'o da do wsnólnorv Przeszłość iesr i będzie oderwany od autora, wyrwany z kontekstu: „wewnątrz naZdziem sł„żacvm konstruowani,, własne.o la" archiwum zanikają wszelkie ślady oryginalnych W i r L i z o w a n h , działań nolirvrznvrh c z v r o z . L a n i , , ' użyć poszczególnych elementów" . Zwłaszcza przy roszczeń poszczególnych grup. tak delikatnym materiale, jak opowieść o życiu, 41 47 42 43 4 4 4 0 K. Bojarska, op. cit. A. Giza, Biografia jako fakt empiryczny i jako kategoria teoretyczna, [w:] J . Włodarek, M . Ziółkowski (red.), Metoda P. Nora, General Introduction: Between Memory and History, [w:] idem (red.), Realms of Memory: Rethinking the French Past, cyt. za: E . Ketelaar, op. cit. Tłum. własne. 4 1 biograficzna w socjologii, P W N , Warszawa-Poznań 1990, s. 51. 4 5 P. Ricoeur, op. cit, s. 194. 4 2 H . U . Gumbrecht, op. cit, s. 204. 4 6 E . Domańska, Adieu..., op. cit, s. 81. 4 3 K. Bojarska, op. cit. 4 7 E . Ketelaar, op. cit. 1 (18) PD1P BARBARZVSCA �Agata Zysiak 50 Wielogłos Historia 2.0 umożliwia artykulację odrębnych wersji historii teoretycznie każdej grupie. Spełniając postulaty historii niekonwencjonalnej, w sposób szczególny zorientowana jest właśnie na te grupy, które miały ograniczony dostęp do dyskursowego pola historii. Poza projektami o określonych ramach tematycznych (które i tak wybierają na temat badania aspekty bliższe zainteresowaniom historii niekonwen­ cjonalnych) istnieje zupełna dowolność w zamiesz­ czaniu indywidualnych punktów widzenia. Materiały prezentowane na portalach mogą reprezentować ełosy nieobecnych zapomnianych czy wypartych o i l e L i sami podejmą wysiłek ich artykulacji. ' Oczywiście kosztem, który trzeba zaakceptować, jest pewna doza manipulacji i zniekształcenia, jednak zdają się one być naturalnym rezultatem zgody na heterogeniczność historii. Wielogłos, dopuszczenie głosów zmarginalizowanych i wypartych, stało się wyzwaniem nie tylko dla sceptyków, ale także dla entuzjastów, gdyż to, co dla jednych było błędnym założeniem, dla innych okazało się marzeniem ściętej głowy - heterogeniczność nie miała stać się dodat­ kiem do gładkich manifestów komercyjnych ser­ wisów, ale miała nieść ze sobą potencjał subwersyjny. Przyznanie ważności nieobecnym głosom i alter­ natywnym wersjom wydarzeń oznacza także równość wszystkich narracji bez stawiania żadnych ograni­ czeń. Oznacza to pełną inkluzję (także dla radykal­ nych stanowisk) i wolną drogę dla rewizji oficjalnej historii. Choć puste karty przeszłości rzeczywiście są wypełniane, to dzieje się to zawsze z naniesie­ niem nieuniknionych przesunięć interpretacyjnych (jakie zawsze nanosi tłumacz-hegemon). Dzieje się to w bardzo konkretnych ramach, wpisujących się w ogólnie przyjętą doksę narracji historycznej. Każde zapełnienie pustej karty nie jest więc pluralizowaniem dyskursu, ale przewrotnym wzmacnianiem istniejącej hegemonii. Istota rzeczy leży w niemożności przekro­ czenia teoretycznie otwartych granic. Warto w tym miejscu odwołać się do koncepcji abiektu Julii Kristevej , którą aplikuje na pole nauk historycznych Ewa D o m a ń s k a . Abiekt jest pojęciem zapożyczonym z psychoanalizy i ma okre­ ślać to, co odrzucone w naszej kulturze, wyparte jako „nieczyste". Abiekt danego systemu jest ele­ mentem z niego wyrugowanym, a przez to wrogim, zagrażającym jego stabilności. D o m a ń s k a , wadzając teorię abiektu w pole historii, utrzymuje, że historie niekonwencjonalne są właśnie abiektem historii tradycyjnej . Tematy, które podejmuje historia niekonwencjonalna zostały odrzucone przez historie tradycyjna iakó nienaukowe i nie­ istotne. Historia tradycyjna, akademicka, kon­ stytuowała sie dażac do statusu science dystansuiac sie od swoich związków z mitem i ideologia W konsekwencji to co przypomina o stanie sprzed ukonstytuowania sie /ostaie orzesuniete w sferę rabu Takim ahiekrem ies Innv - r„ iesr nim s„hiekrvwne doświadczenie Domańska 48 49 50 nawer ^auy b v wvróżnikiem hisrorii niekonwenrio iiawei, wyioziiiKiem iiisiom iiieKoiiweiicjo nalnei nrzvnić isrnienie elemenrów wvnarrvrb To • JL : ZLrlwanie m d p i n n l i a r p w W J 51 r p i t n n r p n r i r V i d'k J ,™ i n a n e J ITl Z p r z e z H ™ l a tostera . Utrzymuje on, rz abiekt w rzeczywistości jest elementem regulującym system, pozwala mu się oczyścić, a następnie zostaje włączony W ten sposób subwersyjny element mający obalić system, umacnia go i zatraca swoją istotę. 4 8 N a temat oryginalnego ujęcia Kristevej zob. J . Kristeva, Potęga obrzydzenia. Esej o wstręcie, tłum. M . Falski, W U J , Kraków 2007, s. 7-22. 49 Abiectus (łac.) - porzucony, wstrętny. E . Domańska, Historie niekonwencjonalne, Wyd. Poznańskie, Poznań 2006, s. 94. 5 0 51 Ibid, s. 98. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum Collectors of Memories in the Digital Archive New technologies, the Internet and Web 2.0 appeared to be a new and vivid framework for memory boom proclaimed in the 90s. By reinforcing the obsession of collecting and memorizing every piece of human life, they refreshed a declining trend and helped to popularize and democratize its postulates. Human existence as an evidence, testimony, part of history or simply zero-one code become the principal issues of those trends. From the ethical point of view, commemoration is considered the most precious gift or even moral duty; and more importantly, it also becomes a central category for History 2.0 and number of websites and online projects which have been developing in recent years. Reconfigurations and condition of the life story as such in digital times are the main focus of the article. 1 (18) PD1P BARBARZ?ilCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8ca5fbead21433226cb70e8f53632061.pdf 34793cea0ae0344d009262a895a219ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5699 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5298 Title A name given to the resource Koncepcja zła w filmie "Eksperyment"/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19 s.111-122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barczyk, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka Barczyk | Kulturoznawca.filmoznawca. Absolwentka Uniwersytetu Łódzkiego. Koncepcja zła w filmie Eksperyment. Różnice między Stanfordzkim Eksperymentem Więziennym i jego filmową adaptacją O d n a j m ł o d s z y c h lat człowiek jest ś w i a d o m y istnienia dobra i zła. W czasie dorastania, dojrze­ wania utwierdza się w przekonaniu, że p o j ę c i a te są tak wszechobecne, jak dwie grupy ludzi, którzy dzielą się na tych dobrych i złych. Z d u m i e w a j ą c a jest częstotliwość u ż y w a n i a słowa zło w dyskur­ sie medialnym. W mediach pojęcie to kojarzy się z: wojnami, kryzysami gospodarczymi, pod­ w y ż k a m i , grzechami, ale także g w a ł c i c i e l a m i czy pedofilami. Zło obejmuje zatem zarówno procesy, syt uncje jnlc i pewne osoby. Obok pytania o to czym jest, istotne wydaje m i się jeszcze jedno: skąd się ono bierze? Okazuje się, że p y t a ń tych nie m o ż n a rozgraniczyć g d y ż jedna o d p o w i e d ź wynika z drugiej, przy czym ż a d n a z nich nie jest jednoznaczna ani ostateczna. 1 W poniższym tekście zostały wykorzystane fragmenty mojej pracy licencjackiej Sty sie bierz* zło w JLieM Koncepcja da wfiLe Paula Scheunnga pt. „Eksperyment" napisanej pod opieką dr Ewy Ciszetskiej w Instytucie Kultury Współczesnej Uniwersytetu Łódzkiego w 2012 r. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 1 Przedmiotem tego a r t y k u ł u staje s i ę zło o g l ą d a n e z perspektywy psychologii s p o ł e c z ­ nej, a konkretniej: definiowane przez Philipa Zimbardo w oparciu o w y n i k i Stanfordzkiego Eksperymentu W i ę z i e n n e g o z 1971 roku. Przy­ bliżenie historii, przebiegu i w y n i k ó w d o ś w i a d ­ czenia przeprowadzonego przez Zimbardo staje się punktem w y j ś c i a do przyjrzenia się koncepcji zła zaprezentowanej przez Paula Scheuringa w fil­ mie pt. Eksperyment. Celem a r t y k u ł u jest p o r ó w n a n i e Stanfordz­ kiego Eksperymentu W i ę z i e n n e g o z jego filmową interpretacją, a w konsekwencji także - skonfron­ towanie d w ó c h koncepcji zła. Co łączy oba eks­ perymenty, a co je różni? Jakie rozumienie t y t u ł o - �Agnieszka Barczyk 112 wego p o j ę c i a proponuje widzowi Scheuring? Czy w obliczu ekstremalnej sytuacji dla l u d z k o ś c i i jej człowieczeństwa nie ma żadnej nadziei? Niniejszy tekst to p r ó b a odpowiedzi dotycząca wspomnia­ nych z a g a d n i e ń . Stanfordzkiego Eksperymentu W i ę z i e n n e g o ) . Warto zaznaczyć, że definicji t y t u ł o w e g o p o j ę c i a zainteresowani nie o d n a j d ą jednak we wszystkich s ł o w n i k a c h psychologii. N i e jest ona obecna na przykład w Słowniku psychologii pod redak­ cją n a u k o w ą Jerzego Siuty , Słowniku psycholo­ gii Norberta Sillamyego (pojawiają się w n i m takie pojęcia, jak: złość, złośliwość, z m ę c z e n i e ) , Słowniku psychologicznym Józefa Pietera , Słow­ niku psychologii Arthura S. Rebera czy zbiorze: Klucz do psychologii. Najważniejsze teorie, pojęcia, postaci Julie Winstanley . 4 Czym jest zło? 5 Czym jest zło? To pytanie, które w pierwszej chwili b u d z ą zdziwienie, a w drugiej - konsterna­ cję. O d p o w i e d ź na nie wydaje się banalna i oczy­ wista - a jednak trudno jej u d z i e l i ć . Werbalna w s z e c h o b e c n o ś ć zła - p o c z y n a j ą c od codziennych rozmów, poprzez baśnie, w k t ó r y c h zło zawsze przegrywa z dobrem, a ż do dyskursu m e d i ó w masowych, przyzwyczaiła ludzi do częstego uży­ wania tego terminu w różnych sytuacjach. Zazwy­ czaj nie z a s t a n a w i a j ą się o n i jednak nad wielością znaczeń tego pojęcia. Zło jest przedmiotem b a d a ń wielu różnych dyscyplin naukowych. K ł o p o t l i w o ś ć jego zde­ finiowania wynika z wielopłaszczyznowości, na jakiej może b y ć ono rozpatrywane. Czym i n n y m jest zło w wymiarze filozoficznym, etycznym, reli­ gijnym, moralnym czy psychologicznym. Każdy z tych w y m i a r ó w buduje swoje własne definicje. W samej filozofii pojęciu zła p o ś w i ę c o n o setki rozpraw i t r a k t a t ó w naukowych . Ciekawe jed­ nak, że nie zawsze m o ż n a je odnaleźć w filozo­ ficznych s ł o w n i k a c h . 6 7 8 W swojej pracy Dobro i zlo z perspektywy psy­ chologii społecznej Arthur G. Miller podkreśla w a r t o ś c i u j ą c y charakter dobra i zła, z w r a c a j ą c j e d n o c z e ś n i e u w a g ę na t o , że trudno je zdefi­ n i o w a ć . „Zwłaszcza termin zlo m ó g ł b y w y d a ć się konstruktem szczególnie niejasnym czy kon­ trowersyjnym, prawie że pozbawionym precy­ zji naukowej" - pisze. Okazuje się jednak, że ta terminologiczna n i e j a s n o ś ć wcale nie prze­ szkadza badaczom t r a k t o w a ć zła jako głównego p r z e d m i o t u naukowych z a i n t e r e s o w a ń . A b y u d o w o d n i ć , jak wielu p s y c h o l o g ó w społecznych p o r u s Z c i p r o b l e m a t y k ę zła w swoich pracach M i l l e r wymienia m i ę d z y i n n y m i : Johna Darleya! 9 2 3 4 5 Przedmiotem tego tekstu jest zło o g l ą d a n e z perspektywy psychologii s p o ł e c z n e j , dlatego też właśnie takiemu u j ę c i u p o ś w i ę c o n e zostaje n a j w i ę c e j uwagi ( p o d s t a w ą do zaprezentowa­ nia tej koncepcji staje się rekonstrukcja założeń 2 3 Filozofią zła zajmowali się między innymi: Platon, Św. Augustyn, Gottfried Wilhelm Leibniz, Paul Ricoeur, Konrad Lorenz, ks. Józef Tischner. Dla przykładu: Słownik filozoficzny R. Laceya (Wy­ dawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 1999) nie podaje de­ finicji zła, choć zajmuje się pojęciem zła wiara. 6 7 8 9 J. Siuta (red.), Słownik Psychologii, Wydawnictwo Zie­ lona Sowa, Kraków, 2005. N . Sillamy, Słownik psychologii, tłum. K. Jarosz, Wy­ dawnictwo Książnica, Katowice 1994. J. Pieter, Słownik psychologiczny, Wydawnictwo JMP Ltd., Katowice 2004. A. S. Reber, Słownik psychologii, tłum. I . Kurcz, K. Skarżyńska, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2002. J. Winstanley, Klucz do psychologii. Najważniejsze teo­ rie, pojęcia, postaci, tłum A. Wilkin-Day, PWN, Warszawa2008 A. G. Miller, Dobro i zło z perspektywy psychologii spo­ łecznej, tłum. V. Reder, Wydawnictwo WAM, K-aków 2008, s. 15. BARBARZYŃCA 1(19) P019 �Koncepcja zła w filmie Eksperyment 113 Arthura G . Millera, Erwina Stauba czy Philipa Zimbardo. p r z y g o t o w u j ą c e u c z e s t n i k ó w do p e ł n i e n i a okre­ ślonej r o l i . Stanfordzki Eksperyment Więzienny Wspomnianego 14 sierpnia 1971 roku, jak relacjonuje autor eksperymentu: 14 W 1971 roku Philip Zimbardo p r z y g o t o w a ł eksperyment, m a j ą c y na celu o d p o w i e d z i e ć na pytanie o przyczyny zła w człowieku: -Moje zain­ teresowanie koncentruje się w o k ó ł tego, w jaki sposób m o ż n a zwyczajnych ludzi z w e r b o w a ć , n a k ł o n i ć i s k u s i ć do z a c h o w a ń , k t ó r e m o ż n a określić jako złe" - wspomina badacz. W e d ł u g pierwotnego z a m y s ł u eksperyment m i a ł t r w a ć dwa tygodnie, w rzeczywistości został przerwany j u ż szóstego dnia . studenci grający role więźnia przeszli realistyczne aresztowanie przez zaskoczenie, przeprowadzone przez policjantów z Pało Alto, którzy współpra­ cowali z naszym planem. Funkcjonariusz przy­ stępował do formalnego aresztowania, zabierając „przestępców" na posterunek policji celem spisania, po czym każdy więzień był przewożony do naszego więzienia w zrekonstruowanej piwnicy wydziału psychologicznego - 10 15 11 Ta swego rodzaju „próba ogniowa ludzkiej natury, w której dobrzy chłopcy zetknęli się ze z ł e m " rozpoczęła się w niedzielę, 14 sierpnia 1971 roku o godzinie 9:55 rano . Eksperyment został poprzedzony d ł u g i m i przygotowaniami. Na początku umieszczono ogłoszenie w lokalnej gazecie, na które odpowiedziało prawie stu chęt­ nych m i ę d z y osiemnastym a trzydziestym rokiem życia. Z wszystkich o c h o t n i k ó w , stosując 3-113-lizę ż y c i o r y s ó w i szczegółowe wywiady, wybrano d w a d z i e ś c i a cztery osoby, które spełniały kryteria szeroko pojętej „ n o r m a l n o ś c i " : były zdrowe pod w z g l ę d e m fizycznym i psychicznym nie posiadały n a ł o g ó w ani kartoteki. Potem, w sposób losowy przydzielono i m role s t r a ż n i k ó w lub w i ę ź n i ó w Eksperymentu nie poprzedzało ż a d n e szkolenie 12 13 10 Opis zdarzeń związanych z sytuacją po areszto­ waniu Zimbardo przedstawia n a s t ę p u j ą c o : Więźniowie, z zasłoniętymi oczami, eskortowani są po kolei sprzed Jordan Hall, schodami w dół, do naszego małego więzienia. Następnie strażni­ cy nakazują im rozebrać się i czekać, stojąc nago z rozstawionymi nogami i rękami opartymi o ścia­ nę. Muszą trwać w tej niewygodnej pozycji przez dłuższy czas. W tym czasie strażnicy, ignorując ich, zajmują się żmudnymi obowiązkami ostatniej chwili, takimi jak pakowanie rzeczy należących do więźniów, urządzanie pomieszczeń dla strażni­ ków, czy ustawianie łóżek w trzech cełach. Przed otrzymaniem ubrania każdy z więźniów zostaje posypany rzekomym proszkiem owadobójczym, P. Zimbardo, Psychologia zla z perspektywy sytuacyjnej, tłum. V. Reder, [w:] I . G. Miller (rei); Dobro i zło z perspektywy psychologii społecznej, Wydawnictwo WAM; Kraków 2008, s 37 11 Ibid., s. 58. 12 Ibid., s. 58. 13 Rekonstrukcja piwnicy polegała na wiernym odtworzeniu w i ę z i e n n e j rzeczywistości - zaczy­ n a j ą c od wystroju cel (pozbawienie ich okien, kraty zamiast drzwi), poprzez stroje u c z e s t n i k ó w projektu (odpowiednie dla w i ę ź n i ó w i odpowied­ nie dla s t r a ż n i k ó w ) , aż do rekwizytów, takich jak: pałki czy ł a ń c u c h y na kostkach aresztowanych. P. Zimbardo, Efekt Lucyfera, tłum. A. Cybulko et al., PWN, Warszawa 2008, s. 46. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 14 R Zimbardo, Psychologia zla. ..,op. cit., s. 58-59. 15 Ibid., s. 59. �Agnieszka Barczyk 114 żeby pozbyć się wszy które mogłyby zalęgnąć się w naszym więzieniu. Bez jakiejkolwiek zachęty z naszej strony część ze strażników zaczyna robić sobie żarty z genitaliów więźniów, zwracając uwa­ gę na mały rozmiar penisa lub śmiejąc się z nie­ równo zwisających jąder. To taka męska gra! . 16 Po tych zabiegach k a ż d y z w i ę ź n i ó w otrzy­ muje ubranie, gumowe klapki i łańcuch, k t ó r y zaczepiony w o k ó ł kostki - ma stale p r z y p o m i n a ć o statusie u w i ę z i e n i a W i ę ź n i o w i e dostali także koszulowe bluzy, na k t ó r y c h były naszyte numery zastępujące ich imiona - miały cel identyfikacyjny Strażnicy zaś „nosili uniformy w stylu wojskowym oraz okulary o srebrnych, zwierciadlanych szkłach, w z m a g a j ą c y c h efekt a n o n i m o w o ś c i " . 17 18 W a ż n y element w i ę z i e n n e j r z e c z y w i s t o ś c i s t a n o w i ł y -przepisy instytucjonalne, które usu­ w a ł y i zastępowały imiona poszczególnych osób numerami, w przypadku więźniów, lub t y t u ł a m i , w przypadku personelu (...) i z a p e w n i a ł y straż­ n i k o m sprawowanie kontroli nad w i ę ź n i a m i " . Zaprezentowano je w i ę ź n i o m j u ż pierwszego dnia. Owych s i e d e m n a ś c i e zasad wymienia Z i m bardo w swojej pracy Efekt Lucyfera 19 i szczegółowym odtworzeniu życia w prawdziwym więzieniu - nie zapomnieli też o takich elementach jak: odliczanie czy praca strażników w systemie zmian trwających po osiem godzin. Zdaniem Arthura G . Millera, „Zimbardo koncentruje się na »osobie«, podkreślając psycho­ logiczne transformacje, jakie n a s t ę p u j ą w jedno­ stce, kiedy zostaje osadzona w rolach o k r e ś l o n y c h przez s y t u a c j ę " . A zatem w opozycji do trady­ cyjnego podejścia, które m ó w i po prostu o „złych ludziach", Zimbardo - jak sam pisze - koncen­ truje się na „zarysowaniu kilku podstawowych u w a r u n k o w a ń z w i ą z a n y c h z p r z e m i a n ą dobrych ludzi w s p r a w c ó w zła" . Zło przestaje zatem b y ć cechą p r z y p i s y w a n ą konkretnym ludziom, lecz staje się własnością z m i e n n ą - m o ż e w y s t ą p i ć u każdego człowieka g d y ż jest funkcją sytuacji Kontekst, k t ó r y narzuca ludziom role społeczne', warunkuje ich d z i a ł a n i a jednocześnie posiada p o t e n c j a l n ą zdolność do w y w o ł a n i a d r z e m i ą c y c h w człowieku p o k ł a d ó w zła. Zimbardo u w a ż a że człowiek nie jest istotą z natury złą lub dobrą, bowiem 22 23 - nie rodzimy się ze skłonnością do czynienia dobra czy zła, ałe z umysbwymi matrycami każdego z tych zachowań. Mam na myśli to, że mamy możliwość być lepszym lub gorszym człowiekiem niż ktokolwiek dotąd, możemy być bardziej twór­ czy i bardziej destruktywni, możemy uczynić świat lepszym lub gorszym miejscem niż był dotąd . 20 Wszystkie te elementy - uwiarygadniające obraz eksperymentalnych w a r u n k ó w i w maksymalnym stopniu upodabniające je do więziennych realiów - miały -zapewnić wystarczający czas na ukształ­ towanie się norm sytuacyjnych oraz pojawienie się, przemiany i krystalizację wzorców społecznej interakcji" - tłumaczy Zimbardo. Dlatego orga­ nizatorzy eksperymentu skupili się na tak wiernym 21 16 P. Zimbardo, Efekt..., op. cit., s. 65. 17 Ibid., s. 65. 14 Dobro i zło nie są stałymi w ł a s n o ś c i a m i czy p r z y m i o t a m i l u d z k i m i , lecz k o n s t r u k t a m i matrycami (jak pisze Zimbardo), które posiada k a ż d y z nas. To sytuacja w p ł y w a na to, które z tych k o n s t r u k t ó w zaczną d o m i n o w a ć w naszych działaniach i zachowaniach w z g l ę d e m drugiego 18 P. Zimbardo, Psychologia zła..., op. cit., s. 59 -60. 19 Ibid., s. 59. 22 A.G. Miller, op. cit.,s. 22. 2 0 P. Zimbardo, Efekt..., op. cit., s. 68. 23 P. Zimbardo, Psychologia zła..., op. cit., s. 37. 21 P. Zimbardo, Psychologia zła..., op. cit., s. 58. 24 Ibid., s. 36. BARBARZYŃCA 1(19) P019 �Koncepcja zła w filmie Eksperyment 115 człowieka - tak m o ż n a by s k o n d e n s o w a ć istotę koncepcji zła p r o p o n o w a n ą przez Zimbardo. O d eksperymentu przeprowadzonego w Stan­ ford minęło j u ż ponad czterdzieści lat, a jednak ciągle cieszy s i ę on d u ż y m zainteresowaniem. Jednym z jego p r z e j a w ó w jest strona internetowa: www.prisonexp.org, k t ó r a powstała w grudniu 1999 roku. Strona ta wykorzystując archiwalny materiał filmowy i czterdzieści dwie stronice slajdów (...), opowiada o tym, co zdarzyło się w ciągu sześciu pamiętnych dni (...) eksperymentu. Witryna ta zawiera pod­ stawowe dokumenty, kwestie dyskusyjne, artykuły, wywiady i mnóstwo innych materiałów dla wy­ kładowców, studentów i wszystkich zainteresowa­ nych wzbogaceniem swej wiedzy o eksperymencie - a wszystko w pięciu językach ^ gady i ptaki, aż do ssaków. Z d j ę c i a nie są przy­ padkowe, ich w y b ó r został starannie p r z e m y ś l a n y - wszystkie p o k a z u j ą „mroczną" s t r o n ę ś w i a t a zwierząt: w a l k ę , g o n i t w ę , ś m i e r ć . W przyrodzie obowiązuje prawo silniejszego - drapieżca zabija ofiarę, żeby przeżyć. Szybki m o n t a ż powoduje p ł y n n e - n i e z a u w a ż a l n e prawie - przejście zdjęć od prezentacji ś w i a t a zwierząt do ukazania ś w i a t a ludzi: p o d p a l e ń , ulicznych zamieszek, morderstw. To wszystko sprawia, że analogia m i ę d z y t y m i dwoma ś w i a t a m i nabiera szczególnego wyrazu: człowiek staje się po prostu kolejnym ogniwem ł a ń c u c h a ewolucji. Scheuring j u ż na p o c z ą t k u filmu stawia pytanie o to czy aż tak bardzo róż­ n i m y się od d r a p i e ż n i k ó w ? M o ż n a zatem stwier­ dzić, że Eksperyment to film z w y r a ź n a teza teza którą reżyser będzie p r ó b o w a ł u d o w o d n i ć albo obalić. 1 W kolejnych u j ę c i a c h poznajemy jednego z g ł ó w n y c h b o h a t e r ó w filmu - Travisa Hunta, k t ó r y znalazł się w t r u d n y m momencie ż y c i o w y m D r u g i m przejawem zainteresowania jest podej­ mowanie tego tematu przez t w ó r c ó w filmowych. Pierwszą próbą interpretacji eksperymentu prze­ prowadzonego przez Philipa Zimbardo w 1971 roku, podjął Ołiver Hirschbiegel w 2001 r o k u . D z i e w i ę ć lat p ó ź n i e j swój obraz zrealizował Paul Scheuring . Co ciekawe, oba filmy opierają się na książce niemieckiego autora Mario Giordano (1999). Stanfordzki Eksperyment W i ę z i e n n y najpierw z a w ę d r o w a ł w i ę c do Europy (niemiecka książka i jej adaptacja filmowa), by dopiero potem trafić na ekrany a m e r y k a ń s k i c h k i n . - na skutek likwidacji n i e p e ł n y c h e t a t ó w stracił pracę. N a nowo o d n a l e ź ć sens życia p r ó b u j e m u p o m ó c Bay - m ł o d a dziewczyna poznana podczas ulicznej manifestacji. Bohaterka proponuje m u p o d r ó ż do I n d i i . Przeszkodą okazują się pienią­ dze, a właściwie ich brak: „Taka p o d r ó ż byłaby dość kosztowna, a na to mnie nie s t a ć " - m ó w i Travis. Z p o m o c ą przychodzi m u zamieszczone w gazecie ogłoszenie: „ P o s z u k i w a n i ochotnicy do eksperymentu. D w a tygodnie. N i e Narodziny zła gane ż a d n e d o ś w i a d c z e n i e . Bezpieczny. 1000 $ 26 27 28 wyma­ dziennie". F i l m Paula Scheuringa rozpoczyna s i ę o d Podczas testów szef projektu przeprowadza zrealizowanych w dokumentalnej poetyce zdjęć, wywiady z potencjalnymi uczestnikami. Inte­ które p r z e d s t a w i a j ą świat przyrody. Ich bohate­ resują go: podstawowe dane, relacje z rodziną, rami są zwierzęta: od m i k r o o r g a n i z m ó w , poprzez światopogląd. Najczęściej powtarzającym się 25 P. Zimbardo, Efekt..., op. cit., s. 271. 26 Eksperyment, reż. O. Hirschbiegel, Niemcy 2001. 27 Eksperyment, reż. P. Scheuring, USA 2010. 2 8 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Wszystkie cytaty pochodzące z filmu podaję za pol­ skimi napisami (materiały znalezione w Internecie, tłumaczenie: sinu6). �Agnieszka Barczyk 116 pytaniem jest to, dotyczące motywacji. Często p o j a w i a j ą się r ó w n i e ż zagadnienia natury moral­ n e j . Ciekawe jest to, że w rozmowach z dokto­ rem wprost p a d a j ą p o j ę c i a takie jak: dobro i zło: „ W i e r z y pan w dobro i zło we wszechświecie?" pyta doktor Barrisa . J u ż w pierwszych scenach Barris zaczyna się j a w i ć widzowi jako osoba nie­ zbyt pewna siebie, p o s i a d a j ą c a niską s a m o o c e n ę i wrodzone poczucie n i ż s z o ś c i . Warto zwró¬ cić u w a g ę na c i e k a w ą s t r u k t u r ę formalną scen nagrywanych podczas przeprowadzania testów - u j ę c i a c z a r n o - b i a ł e stylizowane na m a t e r i a ł d o k u m e n t u j ą c y przebieg eksperymentu mieszają się ze z d j ę c i a m i kolorowymi Ten zabieg powta¬ rza się w zasadzie p rzez resztę filmu. W ten sp o— sób widzowi cały czas przypomina sie o statusie ontologicznym rozgrywanych w y d a r z e ń . To że wszystkie wydarzenia sa tylko eksoerymentem oodkreśla też stała obecność kamer fczesto oowta' rzaiace sie z b l i ż e n i a snrzetu zainstalowanego w zaaranżowanym więzieniu) m u j ą widza o dziennym czasie r o z g r y w a j ą c y c h się w y d a r z e ń . 29 30 31 Podjeżdżający autobus oznacza początek pew­ nej przygody. Kiedy bohaterowie do niego wsiądą, p o j a d ą w miejsce, z którego w r ó c ą jako zupełnie i n n i ludzie. Z a n i m odjadą, widz może się zorien­ t o w a ć , kto odegra w filmie najważniejsze role. Trzech kluczowych b o h a t e r ó w m o ż n a zobaczyć razem w kadrze. Przyjazd do w i ę z i e n i a zamyka p e w n ą część filmu ( m o ż n a ją u z n a ć za w s t ę p ) i rozpoczyna przejście do części g ł ó w n e j , k t ó r a podzielona jest na swoiste rozdziały (kolejne d n i eksperymentu). O d tej pory Eksperyment przyj­ muje s t r u k t u r ę dziennika - kolejne napisy infor- 2 9 3 0 31 Na przykład: „Skąd zatem bierze pan wskazówki doty­ czące decyzji moralnych?". Na co ten odpowiada: „Przypuszczam... że skoro wie­ rzę w Boga, to i w to, prawda?". Mimo ukończenia czterdziestu dwóch lat bohater mieszka z matką. Jest często poniżany i upokarzany przez sąsiadów. Bez wątpienia ma to duży wpływ na jego późniejsze działania. D z i e ń pierwszy jest „ w d r a ż a n i e m " w i ę ź n i ó w w n o w ą s y t u a c j ę . Na początek doktor Archalata udziela uczestnikom s z c z e g ó ł o w y c h instrukcji d o t y c z ą c y c h sytuacji, której m a j ą stać się boha­ terami. Kolejnym etapem jest podział uczestni­ k ó w na s t r a ż n i k ó w i w i ę ź n i ó w . Przed w y j ś c i e m doktor uprzedza strażników, że: „Jeśli ktoś zrezy­ gnuje, będzie po wszystkim. Jeśli k t ó r y ś z w i ę ź ­ n i ó w złamie zasady, będziecie mieli 30 minut na zastosowanie w ł a ś c i w y c h środków. Jeśli tego nie uczynicie, zapali się ta czerwona lampka". W ten sposób niemo pozwala i m na stosowanie wszystkich poza przemocą srodlców^ perswazji i zachęca ich do utrzymania rygoru k t ó r y jest n i e z b ę d n y do p r a w i d ł o w e g o przeprowadzenia eksperymentu. Czerwona lampka zaś staje sie wyrocznia i ś r o d k i e m m i l c z ą c e g o w o ł v w u na działania strażników. 32 33 W chwili zakładania przez strażników mun­ d u r ó w postacie tworzą swoją nową tożsamość tożsamość pewnej roli społecznej. W tym nowym przebraniu udają się do więźniów, aby przygotować ich do specyficznej, trudnej, odmiennej sytuacji. Scena mycia bardzo przypomina opisy, które można przeczytać w raportach Zimbardo - więźniowie są nadzy, odwróceni tyłem do strażników, po raz pierwszy też pojawiają się słowa ze sfery seksualno­ ści. Również więźniowie mają nieco inne ubrania niż te, o których można przeczytać u Zimbardo . 34 35 32 Jego przebieg nie jest ukazany widzowi. 33 Pokazana w zbliżeniu. 34 35 Zupełnie inne niż w eksperymencie Zimbardo, bra­ kuje też wspominanych już okularów. Przypomnijmy, że w 1971 roku więźniom przysługi­ wała jedynie bluza koszulowa z identyfikacyjnym nu­ merem. Tutaj zostaje ona wzbogacona o spodnie. Nie ma również mowy o łańcuchach które były zakładane na prawą kostkę. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Koncepcja zła w filmie Eksperyment 117 J u ż pierwszego dnia jest z a u w a ż a l n e pierwsze cym w i ę z i e n i e m zasadom. P r ó b u j ą go u p o k o r z y ć w a ż n e zdarzenie - tzw. sytuacja zapalna. Podczas poprzez zgolenie głowy (w eksperymencie Z i m ­ gry w k o s z y k ó w k ę jeden z w i ę ź n i ó w trafia piłką bardo w i ę ź n i o w i e nosili czapki z pończochy, tak, w s t r a ż n i k a Boscha i rani go. Ten incydent staje aby z a k r y w a ł y i m w ł o s y ) . Barris u w a ż a , że to, co się pretekstem do r o z m ó w na temat pierwszego zrobili, było słuszne - mieli do tego prawo, bo to 38 ukarania w i ę ź n i ó w . D z i e ń drugi przynosi kolejny miejsce n a l e ż y do nich, a zatem ich o b o w i ą z k i e m kryzys - t y m razem j u ż znacznie poważniejszy. jest ochrona rządzącego n i m ładu. Podczas p o s i ł k u w i ę ź n i o w i e b u n t u j ą się prze¬ ciwko zjedzeniu podejrzanie w y g l ą d a j ą c e j fasolki. To, co Travis przeżył tej nocy stanowi dopiero Sztywne trzymanie się zasad przez s t r a ż n i k ó w początek u p o k o r z e ń ze strony Barrisa i innych doprowadza do wybuchu buntu. Podczas sprze­ strażników, a zarazem początek ł a m a n i a jego sil­ ciwu jeden z w i ę ź n i ó w przypomina wszystkim, że nego charakteru. W trudnych chwilach pozostaje nowa rzeczywistość jest jedynie eksperymentem: mu m y ś l e n i e o Bay i wymarzonych Indiach. Jed­ „ D l a twojej w i a d o m o ś c i , ten m u n d u r nie jest nak z czasem i w tych wizjach pojawia się coś nie­ prawdziwy, słonko" — zwraca się do s t r a ż n i k a p o k o j ą c e g o - zaczyna w nich d o m i n o w a ć kolor Jednak nikt nie z^vr<3.Cci uwagi na jego słowa czerwony, p r z y w o ł u j ą c y na m y ś l krew. Strażnicy poczuli już władze i po raz kolejny zmu szaia w i ę ź n i ó w do robienia pompek - za k a ż d y m Czwarty dzień w y w o ł u j e u Travisa coraz w i ę k ­ razem rl przewinienie Jednego z nich kare pono sze obawy o zdrowie przyjaciela - jest g o t ó w sza wszvscv Potem s t r a ż n i c ! dokonuia analizv z r e z y g n o w a ć z części swojej wypłaty, żeby tylko całego zajścia. Wtedy Barris wpada na p o m y s ł z d o b y ć i n s u l i n ę . S w o j ą prośbę kieruje do Boscha k t ó r y w p ł y n i e na wszystkie dalsze wydarzenia .' - 36 najbardziej przyjaznego ze strażników. Obaj w i e d z ą jednak, że do w i ę z i e n i a nie może trafić D z i e ń trzeci tradycyjnie rozpoczyna się od nic ze ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o . Podczas p r ó b y prze­ odliczania, które jest tego dnia w y j ą t k o w e . Przede mycenia insuliny Bosch zostaje nakryty przez wszystkim chodzi o brak jednego w i ę ź n i a - Lata­ Barrisa i jego kolegów. Jeszcze tej samej nocy jącego C z ł o w i e k a . W jego obronie staje Travis, s t r a ż n i c y w y m i e r z a j ą Boschowi karę za z d r a d ę 37 co w y w o ł u j e agresję Barrisa. Travis ostrzega go i pomoc w i ę ź n i o m . Dozorcy, k t ó r z y z a c h o w u j ą jednak: „Jeśli mnie uderzysz, to będzie koniec eks­ się lojalnie wobec Barrisa, p o z o s t a j ą bezkarni perymentu", przez co s t r a ż n i c y uznają go za w i n ­ (wcześniej jeden z nich - Chase, maniak seksu­ nego wszystkim przejawom buntu i p r z y w ó d c ę alny, zadeklarowany heteroseksualista - p r ó b u j e ruchu oporu. W nocy p o r y w a j ą go i w y m i e r z a j ą zgwałcić w i ę ź n i a m u k a r ę za jego przeciwstawianie się rządzą­ się z ż a d n ą karą) 36 3 7 Opowiada towarzyszom o swojej przynależności do bractwa i o upokorzeniach, które kandydaci musie­ li znosić przed inicjacja: „Nie mogli nas skrzywdzić. Ale mogli zrobić z nami coś o wiele gorszego.. Mogli nas poniżyć. To właśnie musimy zrobić. Musimy ich upokorzyć". W ten sposób dochodzi do przełomu Barris kŁdyś upokarzany, teraz sam chce upokarzać Dawna ofiJa staje się katem. Bohater, osłabiony niskim poziomem cukru, nie może wstać z łóżka 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 3 8 jednak i ego czyn nie spotyka Jak pisze Zimbardo: „Proces golenia głowy, który ma miejsce w większości więzień i instytucji wojskowych, służy zminimalizowaniu indywidualności poszczegól­ nych osób, ponieważ część ludzi wyraża swoją oso­ bowość poprzez długość bądź ułożenie włosów Poza tym spełnia on funkcję przyzwyczajania ludzi do przy­ musu który panuje w ^ c h instytucjach" {Stanfordzh Ekspryment W Lnny http7/www pri onexp org/ pokki/11 25 102011) t �Agnieszka Barczyk 118 D z i e ń p i ą t y rozpoczyna się od reorganizacji w podziale ról. Bosch - zmaltretowany przez pozostałych s t r a ż n i k ó w - otrzymuje status w i ę ź ­ nia i numer 76. Barris straszy pozostałych w i ę ź ­ n i ó w , jest przekonany, że zasady są g w a r a n c j ą zachowania p o r z ą d k u , bez nich ludzie byliby z w i e r z ę t a m i , a ś w i a t e m rządziłby chaos. Kolejna p r ó b a buntu w i ę ź n i ó w zostaje s t ł u m i o n a dzięki szybkiej reakcji Barrisa. S t r a ż n i c y p r z y j m u j ą roz­ kaz ochoczo: szybko p r z y s t ę p u j ą do działania, p r z y p o m i n a j ą przy t y m zwierzęta - z a c h o w u j ą się niczym m a ł p y z pierwszych ujęć filmu. Uważają, że ich działania są legitymizowane i akceptowane przez e k s p e r y m e n t a t o r ó w bo czerwona lampka nadal się nie zapala . ' 39 40 D z i e ń s z ó s t y jest d n i e m p r z e ł o m o w y m . W Travisie - z a m k n i ę t y m w izolatce - budzi się n i e n a w i ś ć do Barrisa. Pragnienie zemsty stają się m o t y w a c j ą do walki o przetrwanie. Travis - ten, k t ó r y k i e d y ś m i a ł zbyt delikatne ręce, by u d e r z y ć - n a u c z y ł się w a l c z y ć . Bez o p a m i ę t a n i a bije Bar­ risa - tak, jakby chciał m u w y m i e r z y ć sprawiedli­ w o ś ć za te sześć d n i upokorzenia i hańby. Walka jest tak z a p a m i ę t a ł a , że w pierwszej chwili m ę ż ­ czyźni nie dostrzegają czerwonej lampki - znaku k o ń c a eksperymentu (podobnie jak w relacjach Zimbardo: „ » M a m wam coś w a ż n e g o do powie­ dzenia, w i ę c s ł u c h a j c i e u w a ż n i e : Eksperyment się zakończył. Możecie opuścić więzienie dzisiaj, Nie ma ż a d n e j natychmiastowej reakcji zmiany w wyrazie twarzy lub mowie ciała. M a m wrażenie że sa zmieszani sceptyczni może nawet podejrz l i w i i czuia ż e i e s t to koleiny test ich reakcji" ) Kiedy brama sie orwiera boharerowie chyba nie do k o ń c a wierzą że to j u ż koniec C z e k a j ą c na 41 3 9 4 0 4 1 Mówi: „Powinniście w końcu zrozumieć, że nie bę­ dziemy tolerować łamania zasad". O jej znaczeniu świadczą choćby słowa: „To czerwone światło, to jedyne, co mamy!". R Zimbardo, Efekt..., op. cit., s. 200. autobus, milczą - prawdopodobnie zdają sobie sprawę ze zmian, jakie w nich zaszły. Podobne i różne Film Scheuringa w w y r a ź n y sposób o d w o ł u j e się do eksperymentu przeprowadzonego przez Philipa Zimbardo. Liczne n a w i ą z a n i a - z a r ó w n o ze sfery wizualnej, jak i dialogowej - pozwalają się d o m y ś l a ć , skąd reżyser czerpał inspiracje. Jednak bliższe przyjrzenie się obu m a t e r i a ł o m - ekspe­ rymentowi reprezentowanemu przez spisane po jego przeprowadzeniu raporty i filmowi nakrę¬ conemu blisko czterdzieści lat p ó ź n i e j - pozwala dostrzec kilka istotnych różnic. Wskazanie tych rozbieżności pozwoli się d o k ł a d n i e j z a s t a n o w i ć nad ich celowością. Istotne wydaje się zwrócenie uwagi na podo­ b i e ń s t w a , które p o z w a l a j ą m ó w i ć o t y m , że film Scheuringa jest a d a p t a c j ą eksperymentu prze­ prowadzonego przez Philipa Zimbardo. J u ż na wstępie m o ż n a powiedzieć, że w obu przypadkach podobna jest sama idea: uczestnicy eksperymentu zostają podzieleni na dwie grupy i z a m k n i ę c i na dwa tygodnie w b u d y n k u z a a r a n ż o w a n y m na w i ę z i e n i e . W y s t r ó j miejsca znacznie przypomina to, o k t ó r y m m o ż n a się d o w i e d z i e ć z r a p o r t ó w Zimbardo. Istotnym elementem inscenizacji są kamery - często pokazywane w bliskich planach i d ł u g i c h u j ę c i a c h tak żeby widz ani na chwile nie z a p o m n i a ł , że k t o ś wszystkie te wydarze­ nia kontroluje. Podobne są r ó w n i e ż reguły gry: w i ę ź n i o w i e tracą część swoich D 1*3.W gwaranto wanych i m orzez konstytucje ich imiona zostają zastąpione numerami (innymi n i ż w przypadku u c z e s t n i k ó w eksperymentu z 1971 r.), wobec n i e p o s ł u s z n y c h wolno stosować karv Elemen rem w s p ó l n y m iesr reż isrnienie zasad rządzących wiezieniem które w obu przypadkach strażnicy n r L m n i a od e k s n e r y m e n t . t o r ó w R ó ż n i , sie i i 1 one jednak ilością: Zimbardo w swojej pracy n i A \ "I ' • 7- h m rA BARBARZYŃCA ' 1 (19) P019 �Koncepcja zła w filmie Eksperyment cytuje s i e d e m n a ś c i e zasad, zaś w przypadku filmu Scheuringa mowa o pięciu. Tak n a p r a w d ę ich sens jest zbliżony (niektóre z reguł w filmie kondensują w sobie w i ę c e j n i ż j e d n ą zasadę z 1971 r.). Najprawdopodobniej zabieg ten wynika ze specy­ fiki przekazu filmowego - chodzi o oszczędność czasową (ponadto, lista 17 zasad recytowanych przez s t r a ż n i k ó w podczas jednego u j ę c i a m o g ł a b y dla odbiorcy stać się m ę c z ą c a ) . Element buntu, zawiera zarówno p o d o b i e ń ­ stwa, jak i różnice w stosunku do eksperymentu psychologa. W przypadku d o ś w i a d c z e n i a z 1971 roku w i ę ź n i o w i e zaczęli się b u n t o w a ć i n a ś m i e ­ w a ć ze s t r a ż n i k ó w w swoich celach: „ W i ę ź n i o w i e zdjęli pończoszane czepki z głów, zerwali numery identyfikacyjne oraz zabarykadowali się w celach, b l o k u j ą c w e j ś c i a pryczami" . W filmie miejscem sprzeciwu jest stołówka, p r z y c z y n ą zaś - protest przeciwko zjedzeniu podejrzanie w y g l ą d a j ą c e j fasolki. Oba zdarzenia k o ń c z ą się w ten sam spo¬ sób - zostają s t ł u m i o n e D rzez s t r a ż n i k ó w p rzy p o m o cy gaśnic z dwutlenkiem w ę g l a . 42 Podczas analizy obu e k s p e r y m e n t ó w m o ż l i w e staje się także zaobserwowanie elementów, które w y r a ź n i e je różnią. Pierwszą istotną rozbieżnością jest w y s o k o ś ć w y p ł a t y : u Zimbardo jeden dzień m i a ł b y ć wynagrodzony k w o t ą 15 dolarów, w fil­ mie uczestnicy liczą na 1000 dolarów. Najpraw­ dopodobniej jest to uzasadnione realiami - eks­ peryment Zimbardo m i a ł miejsce na początku lat s i e d e m d z i e s i ą t y c h X X wieku, Scheuring zrealizo­ w a ł film w X X I wieku, a zatem w a r t o ś ć p i e n i ą d z a uległa zmianie. I n n y m w a ż n y m elementem róż­ n i ą c y m jest podział u c z e s t n i k ó w eksperymentu: Zimbardo bardzo w y r a ź n i e zaznacza, że dobór był losowy, takiej jasności nie ma u Scheuringa - s t r a ż n i c y zosta a wybrani poprzez wyczytanie ich nazwisk, s k ą d na liście eksperymentatora 119 wzięły się akurat te osoby, tego niestety, widz nie dowie się ze sjużetu. Jeśli chodzi o strażników, to należałoby jeszcze zwrócić u w a g ę na ich liczbę - w Stanfordzkim Eksperymencie W i ę z i e n n y m było ich d z i e w i ę c i u , w filmie jest tylko siedmiu. Najprawdopodobniej wynika to z tego, że reży­ serowi zależało na stworzeniu jak najbardziej wyrazistych c h a r a k t e r ó w . Ewidentnie czarnym charakterem jest Barris. S t r a ż n i k i e m , k t ó r y jest jego p r z e c i w i e ń s t w e m , jest Bosch. Reszta lokuje się „ p o m i ę d z y " dobrem i złem. Nie potrzeba było w i ę k s z e j liczby b o h a t e r ó w o d g r y w a j ą c y c h rolę d o z o r c ó w w i ę z i e n i a , żeby stworzyć konfliktową sytuacje Uproszczeniu podlega r ó w n i e ż systern pracy - Zimbardo podkreślał że strażnicy pracowali w systemie o ś m i o g o d z i n n y c h zmian w filmie Scheuringa wszyscy bohaterowie prze' bywaia razem ( w i a t e k stanowią sceny w k t ó r y c h pojedyncze postaci znaiduia sie w drobnych syru acjach p o p y c h a j ą c y c h akcję do przodu ). 43 N i e k t ó r e elementy różniące w ł a ś c i w y ekspe­ ryment od filmu, jak c h o ć b y wspomniany j u ż sposób podziału na role czy brak procesu aresz­ towania w filmie, w y n i k a j ą ze specyfiki medium filmowego. Podczas p ó ł t o r a g o d z i n n e g o seansu nie ma czasu, żeby p o w i e d z i e ć wszystko, dlatego Scheuring znacznie uprościł obraz eksperymentu, k t ó r y m o ż n a zobaczyć na ekranie. Pojawiają się za to retrospekcje pogłębiające psychologiczny wizerunek postaci , a także swoisty epilog, za jaki m o ż n a u z n a ć p o d r ó ż Travisa do I n d i i (filmowy odpowiednik b a d a ń , k t ó r y m poddawano uczest44 4 3 4 4 42 Stanfordzki Eksperyment Więzienny, http://www.pnsonexp.org/polski/16, 27.10.2011. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Jak na przykład: próba gwałtu przez Chasea czy po­ szukiwanie insuliny przez Boscha w bagażu Latające­ go Człowieka. U Zimbardo jedyne informacje o przeszłości bada­ nych pojawiały się podczas wstępnego badania uczest­ ników eksperymentu. �Agnieszka Barczyk 120 n i k ó w eksperymentu z 1971 roku przez kilka lat po jego z a k o ń c z e n i u ) . 45 Kolejnym elementem, na k t ó r y warto zwrócić u w a g ę , jest sposób przerwania d o ś w i a d c z e n i a . Podczas badania przygotowanego przez Z i m ­ bardo w i ę ź n i ó w zaprowadzono przed specjalną K o m i s j ę mającą r o z p a t r y w a ć ich prośby o warun­ kowe zwolnienie. W i ę k s z o ś ć z nich była gotowa z r e z y g n o w a ć z wynagrodzenia, byle tylko w y j ś ć z tego fikcyjnego w i ę z i e n i a . Komisja o b i e c y w a ł a w i ę ź n i o m , że ich sprawy zostaną rozpatrzone w bliżej n i e o k r e ś l o n e j przyszłości, co wywołało w nich tak silne poczucie beznadziei, apatii, bez­ radności, że kiedy ogłoszono i m , iż eksperyment został z a k o ń c z o n y nie mogli w to u w i e r z y ć . W e d ł u g u c z e s t n i k ó w d o ś w i a d c z e n i a b y ł to tylko koleiny etap testowania W przypadku filmu m o ż n a w pewnym sensie m ó w i ć o podobnej sytu acii - apel Trayisa k t ó r y kieruje do bezdusznej kamery o otworzenie bramy i wypuszczenie ich zostaie zignorowany (tak tak prośbv s t u d e n t ó w wvar v k u ł o w a n e w 1 971 roku przed Komisia) kiedv brama ie oiwiera otwiera - bohaterowie rPóóżźnniieej! - Kieuy urania się przez jakiś czas zdają się tego nie z a u w a ż a ć M ó w i ą c o sposobie przerwania eksperymentu, nie m o ż n a p o m i n ą ć p o w o d ó w , przez które do tego doszło. W przypadku Z i m b a r d o b y ł to wzrost agresji i upokarzania w i ę ź n i ó w do niebez­ piecznego poziomu. Jednym z p r z e j a w ó w tych z a c h o w a ń było zmuszanie ich do odgrywania a k t ó w homoseksualnych . W przypadku filmu 46 4 5 Przeprowadzone na koniec eksperymentu rozmowy sprawozdawcze (z więźniami i strażnikami) wykazały, że badanie nie pozostawiło na uczestnikach żadnych trwałych skutków. Jeszcze przez kilka lat po ekspery­ mencie przeprowadzano testy kontrolne. Zob. P. Z i n i bardo, Psycholo azła...,op at.,s.6l. powody były znacznie p o w a ż n i e j s z e - przede wszystkim zginął c z ł o w i e k . Poza t y m doszło do a k t ó w zbiorowej przemocy - w i ę ź n i o w i e i strażnicy byli gotowi w a l c z y ć na ś m i e r ć i życie. N a w i ą z a n i e m do odgrywania homoseksualnych s t o s u n k ó w przez badanych z 1971 roku może być ponowna p r ó b a gwałtu, której szóstego dnia eksperymentu chce się d o p u ś c i ć Chase. Przy analizie p o w o d ó w przerwania eksperymentu nasuwa się jeszcze jedno pytanie: o przyczyny tak długiego zwlekania z tą decyzją. Zimbardo, m ó w i ą c o swoim eksperymencie, przyznaje, że prawdopodobnie za bardzo się zaangażował sam poczuł się jak Kierownik W i ę z i e n i a Dopiero jego przyszła żona - Christiana M a s ł a c h - z w r ó c i ł a mu aspekt eksperymentu49 47 48 M o ż n a to p o t r a k t o w a ć jako próbę w y t ł u m a c z e ­ nia, bo przecież nie usprawiedliwienia. Jednak w filmie Scheuringa nie takiej p r ó b y Wielokrotne zbliżenia na czerwoną l a m p k ę każą z a p y t a ć dlaczego milcząco pozwalała na takie noniżenia>Widzdowiadniesie • Stanfordzki Eksperyment Więzienny, nexp.org/polski/38, 27.10.2011. http://www.pnso- 7 w V n " \\ Z 7 a m ,rv "k i osKarzono go srmerc niewinnego cztowieKa. iNie ma jeanak szansy wysmcnac w y t ł u m a c z e n i a ze strony bonatera. Ewolucja przede wszystkim Film Scheuringa, aczkolwiek mocno inspiro­ wany Stanfordzkim Eksperymentem W i ę z i e n ­ nym, nie ogranicza się wyłącznie do prezentacji zła z perspektywy sytuacyjnej, co jest zasadni­ czym celem Zimbardo. Co prawda, Scheuring pokazuje ludzi, k t ó r z y pod w p ł y w e m okoliczno­ ści ze z w y k ł y c h obywateli z a m i e n i a j ą się w sady- 4 7 4 8 gl 46 że nrzeriwko sze fowi „ r „ n v h a d a w c e i o s t a ł v wvsnniete 49 Zapewne celowo wyolbrzymione, aby zwiększyć emo­ cje widzów. Chodzi o Latającego Człowieka, który wykrwawił się na skutek rany głowy zadanej mu przez Barrisa. Stanfordzki Eksperyment Więzienny, nexp.org/polski/38, 27.10.2011. BARBARZYŃCA http://www.pnso- 1 (19) P019 �Koncepcja zła w filmie Eksperyment 121 stów i z w y r o d n i a l c ó w - tak jak to zakłada koncep­ c ó w k ę . Druga sytuacja ma miejsce j u ż w auto­ cja psychologa - dodatkowo pojawia się jednak tutaj pytanie: czy oby na pewno wszyscy z nich są busie, podczas powrotu u c z e s t n i k ó w do d o m ó w . W i ę z i e ń numer 17 jest przekonany, że przez te przeciętni i normalni? Zastrzeżenia m o ż n a m i e ć przynajmniej do k i l k u postaci: w i ę z i e ń numer 17 sześć d n i Travis z m i e n i ł zdanie, co do miejsca człowieka w świecie. Czy s ł u s z n i e . . . ? - j u ż w c z e ś n i e j o d s i a d y w a ł wyrok; Barris - nadal mieszka z m a t k ą ; inny ze s t r a ż n i k ó w - Chase - jest u z a l e ż n i o n y od seksu. W ten sposób cha­ raktery filmowych Nadzieja dla ludzkości b o h a t e r ó w stają się bardziej Wspomniana rozmowa jest j e d y n ą w y m i a n ą wyraziste, ale w pewnym sensie zachwiane zostają założenia eksperymentu Zimbardo. O p r ó c z per­ z d a ń przez u c z e s t n i k ó w eksperymentu t u ż po jego z a k o ń c z e n i u . W i ę z i e ń numer 17 jest zdzi­ spektywy sytuacyjnej, z k t ó r e j m o ż n a a n a l i z o w a ć zło, dla Scheuringa r ó w n i e - jeśli nie bardziej istotna staje się ewolucja. W swojej audiowizual­ nej wizji reżyser stawia tezę, że człowiek jest tylko kolejnym ogniwem w ł a ń c u c h u ewolucji. wiony, że Travis mimo wszystko nie stracił wiary w l u d z k o ś ć . Wierzy, bo: „nadal j e s t e ś m y w stanie coś z t y m zrobić" ( b y ć może m y ś l i , że cywilizacja oprócz reguł w y t w o r z y ł a także swoistego rodzaju c z e r w o n ą l a m p k ę , k t ó r a może się zapalić w naj­ Znaczenie ewolucji dla koncepcji zła, k t ó r ą proponuje widzowi Scheuring, zostaje zasugero­ wane j u ż na początku. U j ę c i a w a l c z ą c y c h zwierząt połączone ze z d j ę c i a m i ludzi, k t ó r z y przynoszą gorszych momentach). Travis to p r z y k ł a d boha­ tera, którego nie da się złamać - ani fizycznie, ani psychicznie. T r i u m f Barrisa, k t ó r y m i a ł miejsce podczas topienia b u n t o w n i k a w toalecie, b y ł tylko pozorny i chwilowy J u ż n a s t ę p n e g o dnia sobie ś m i e r ć i cierpienie, n a b i e r a j ą sensu po obejrzeniu całego filmu - stają się w ten spo­ sób swoistym preludium do całej w y k ł a d n i zła. Podobne obrazy p o j a w i a j ą się r ó w n i e ż w u j ę ­ ciach w y ś w i e t l a n y c h uczestnikom eksperymentu bohater w ramach protestu przeciwko z n ę c a n i u się nad Boschem zaczął ściągać ubranie i a p e l o w a ć o otworzenie bramy U d z i a ł w eksperymencie bez w ą t p i e n i a z m i e n i ł s?o — przede wszystkim u ś w i a d o m i ł m u ' własne słabości i n a u c z y ł go w a l c z y ć podczas rekrutacji. W ciągu sześciu d n i oni sami staną się w a l c z ą c y m i o przetrwanie d r a p i e ż n i k a m i i padlinożercami. W k o ń c o w y c h scenach sam staie 'sie katem p r ó ' buie siła w v m i e r z v ć snrawied iwość N i e ' t r a c i nrrv rvrn kontroli _ nntr.fi n r ^ s r . ć - bi,V W, n k zabija N a w i ą z a n i a do ewolucji p o j a w i a j ą się także w warstwie dialogowej, przynajmniej w d w ó c h scenach. Pierwsza sytuacja ma miejsce w celi, kiedy w i ę ź n i o w i e numer 17 i 77 r o z m a w i a j ą o wydarzeniach, k t ó r y c h są częścią. Numer 17 jest przekonany, że człowiek niczym nie różni się od małpy. W i d z dostaje tego potwierdzenie jakiś czas p ó ź n i e j , oglądając s t r a ż n i k ó w rozdzielających w i ę ź n i ó w , aby u n i k n ą ć b u n t u ( u j ę c i a pozba­ wione słów podkreślają zezwierzęcenie s t r a ż n i k ó w skaczących niczym m a ł p y ) - w i ę z i e n i e zaczyna bardziej p r z y p o m i n a ć zoo n i ż c y w i l i z o w a n ą pla­ 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Travis wydaje się p o s t a c i ą nieco n a i w n ą - u w a ż a , że najważniejsze to b y ć prawym, że trzeba m i e ć zasady, że dobro z w y c i ę ż a . W zderzeniu z w i ę z i e n n ą rzeczywistością wszystkie jego warto­ ści zostają wystawione na p o w a ż n ą p r ó b ę . Barris, będąc katem, staje się j e d n o c z e ś n i e nauczycielem. Uczy , że zło istnieje i że trzeba z n i m w a l c z y ć . Czasem p r a w o ś ć nie wystarczy, trzeba użyć sil­ niejszych środków, tych, które stoją po stronie przeciwnika. N a j w a ż n i e j s z e jednak, żeby u m i e ć p o w i e d z i e ć sobie: „wystarczy". Travis wierzy, że �Agnieszka Barczyk 122 człowiek umie albo przynajmniej ma taką m o ż ­ liwość. M o ż e właśnie dlatego uważa, że człowiek - w p r z e c i w i e ń s t w i e do zwierząt, w przypadku k t ó r y c h przemoc jest uzasadniona chęcią prze­ trwania - potrafi się k o n t r o l o w a ć . B y ć m o ż e - jego zdaniem - ta czerwona lampka to coś, co trzeba w y t w o r z y ć w sobie samym, p o n i e w a ż działania ludzi zawsze p o d l e g a j ą moralnej ocenie, nawet w najbardziej ekstremalnych sytuacjach m o ż n a je r o z p a t r y w a ć w kategoriach dobra i zła. „ o k a l e c z o n e " , a w i ę c pozbawione swojej p e ł ­ nej w a r t o ś c i . Niestety, przynajmniej w pewnym stopniu słowa zamieszczone w recenzji są praw­ dziwe. Jednak do zjawiska tego nie m o ż n a podejść jednostronnie. Warto z a u w a ż y ć , że film, k t ó r y w p r z y w o ł y w a n e j wypowiedzi krytyka filmo­ wego o k r e ś l o n y zostaje jako uproszczenie, jest jednocześnie poszerzeniem - propozycji Philipa Zimbardo (kwestia ewolucji, którą w y r a ź n i e pod­ kreśla reżyser). R ó ż n i c e , które p o j a w i a j ą się m i ę d z y ekspery­ mentem z 1971 roku a jego filmową interpretacją m o g ą b y ć wynikiem koncepcji reżysera polegają­ cej na symplifikacji skomplikowanych z a g a d n i e ń z obszaru psychologii społecznej albo szerzej poję­ tego zjawiska - tendencji we w s p ó ł c z e s n y m kinie a m e r y k a ń s k i m . Na ten czynnik zwraca u w a g ę recenzent „ F i l m u " , pisząc, że film Scheuringa został: „zrobiony zgodnie z niedobrym ani eryk a ń s k i m zwyczajem, k t ó r y każe upraszczać k a ż d y skomplikowany motyw tak, aby nawet najmniej d o ś w i a d c z e n i widzowie byli usatysfakcjonowani i pojęli w czym rzecz" B y ć może to właśnie to zjawisko miało w i ę k s z y w p ł y w na ostateczny kształt Eksperymentu, n i ż wizja Scheuringa Zda niem recenzenta upraszczając pewne elementy zamiast autorskiej wizji m o ż n a osiągnąć dzieło Koncepcja Scheuringa, w y r a ź n i e n a w i ą z u j ą c a do perspektywy sytuacyjnej, zostaje silnie osa­ dzona na założeniach teorii ł a ń c u c h a ewolucyj­ nego. Człowiek skonfrontowany z ekstremalnymi warunkami - podobnie jak zwierzę - zaczyna przestrzegać prawa silniejszego i w a l c z y ć o prze­ trwanie. W wizji reżysera pojawia się jednak cień nadziei dla ludzkości - jest n i m owa czerwona lampka, której istnienie może ocalić j e d n o s t k ę i jej człowieczeństwo. D o f o r m u ł o w a n i a opty­ mistycznych prognoz należy jednak p o c h o d z i ć z p e w n ą ostrożnością - przecież nawet Travis z a m i e n i ł się na c h w i l ę w o p r a w c ę W świetle powyższych rozważań słuszne zatem wydaje sie określenie filmowej propozycji - koncepcji zła jako innej (od zaprezentowane przez Zimbardo) lecz niekoniecznie gorszej. 50 50 M . Niemojewski, „Eksperyment", „Film", 2011, nr 3, s. 93. The idea of evil in the movie The The and and and the differences between the Stanford Experiment and its cinematographic adaptation ExperimenP. author o f the article analyses the empirical and film materiał to ask about borderline between good evil. She analyses Zimbardos Stanford prison experiment (1971) and compares it to popular reception film adaptations of the experiment. The author emphasizes the basie differences between psychological popular view on the interpretation of motivations, morał decisions and human behaviour. I n fact, the author presents various philosophical concepts o f human naturę. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8eec5d30f9c0bc8bba374ad986331f60.pdf b1ac941bc3380376ffdb7c55ae1c6790 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5695 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5294 Title A name given to the resource Kościół i Park Pokoju w Jaworze jako przyklad miejsca (nie)pamięci "Miejsce niczyje bo niemieckie..."/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1(19), s.52-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jakimowicz, Marcelina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARZYŃCA �Marcelina Jakimowicz Ur. w 1988 roku. Etnolog, doktorantka afiliowana przy Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego. Interesuje się antropologią pamięci, prowadzi badania dotyczące wpływu powojennych przesiedleń z byłych Kresów PołudniowoWschodnich na Dolny Śląsk na narracje biograficzne. Wprowadzenie We współczesnych środkach masowego prze­ kazu zauważyć można wyjątkowe natężenie tema­ tów związanych z historią i pamięcią. Odno­ szące się do nich pojęcia na stałe wpisały się już w dyskurs mediów. Zagadnienia takie jak poli­ tyka historyczna, miejsca pamięci, białe plamy historii, jej zamazywanie czy demokratyzacja, są coraz częściej przedmiotem debat, dyskusji oraz zainteresowania całego społeczeństwa. Niemal zawsze tego rodzaju tematy związane są z czasem II wojny światowej, która na stałe zmieniła bieg historii i odcisnęła piętno na życiu wszystkich ludzi którzy jej doświadczyli jednym z tego typu skutków wojny były wielkie migracje które dotknęły szczególnie terenu Dolnego Śląska Tu na miejsce ludności niemieckiej, w ramach siedleń przybyła ludność zza Buga oraz z cen¬ tralnej Polski. Zostawiali swoje miejsca pamięci 1- 1 Za prekursora badań nad miejscami pamięci uznać należy Pierrea Nore. W artykule MLIK collectiv, opublikowanym na początku lat siedemdziesiątych, Nora postulował konieczność badań nad miejscami pamięci. Terminu tego nigdzie dokładnie nie zdefi­ niował, ale jak się wydaje, rozumiał go wtedy przede wszystkim ako zimtytućjonalizowane formy zbio­ rowych wspomnień prze złości Miejscem pamięci m S o być dla niego zarówno archiwum historycz­ ne L pomnik bohatera jak i mieszkanie prywatne w S r y T C t S się' S b T b S k I b c h o E uroclstośc z H t ó S dk Nory S o ^ c h 1 (19) P 0 1 9 w^go wczZnych pfc3 BARBARZYŃCA P domy, gospodarstwa, kościoły, groby bliskich, pola uprawne i znane im od wieków krajobrazy. Wyrwani z własnej przestrzeni, musieli na nowo definiować siebie i zdobywać poczucie bezpie­ czeństwa w miejscach im obcych. Takich grup na terenie Europy było po wojnie wiele. W Polsce główne nurty historii i pamięć o minionych wydarzeniach kształtowała władza ludowa. W ramach tych działań likwidowała ona ślady niemieckiej przeszłości na tzw. Zie­ miach Odzyskanych. W perspektywie bieżącej lieux de memoire należałoby raczej tłumaczyć jako „miejsca wspominania", "miejsca wspomnień', a najlepie „miejsca, w których się wspomina". Koncepc a owych mie sc wspominania, miejsc pamięci, osadzona jest mocno w dwóch tradycjach Pierwsza to tradycja badań nad społecznymi ramami pamięci zbiorowej Maurica Halbwachsa. Badania miejsc wspomnień" to analiza instytucjonalnych ram kreowania podtrzy­ mywania i transmisji pamięci przeszłości f ) L a na­ tomiast wiąże się z praktykami mnemotechnicznymi antycznych! średniowiecznych retorów przypomnia- dzksatTb S ^ « p a S d " 7 S a ^ ? w ^ e i S^23o^V ^SoZ Sn^££ D D �54 Marcelina Jakimowicz chodziło o zdobycie mieszkań i miejsc pracy dla milionów przesiedlonych Polaków. Rozwiąza­ niem problemu miało być usunięcie Niemców, połączone w propagandzie PPR z mitem Ziem Odzyskanych. Powrót tych ziem w granice Pol­ ski przedstawiano w kategorii sprawiedliwości dziejowej, a także jako ukoronowanie polskiej myśli politycznej . W polityce PPR przyłącze­ nie do Polski obszaru około 100 tys. k m , jego „odniemczenie" i oddanie polskiemu osadnic­ twu (z obietnicą przejęcia majątków niemieckich 2 3 2 1 ich podziału w ramach reformy rolnej) miało się stać, w otoczce haseł o budowie Polski jed­ nolitej narodowo, filarem pozyskania zaufania społeczeństwa. Zamykano szkoły, konfiskowano majątki należące do społeczności niemieckiej, niszczono cmentarze. Usuwanie Niemców odby­ wało się dwutorowo: poprzez zorganizowane wysiedlenia oraz tworzenie warunków skłania­ jących Niemców do wyjazdu . nazywany „perłą w koronie miasta" lub „perłą światowego dziedzictwa" . Świetnością cieszy się od roku 2001, kiedy to został wyremontowany i wpisany na listę UNESCO . Wcześniej pozo­ stawał w stanie ruiny i był widomym śladem niemieckiej przeszłości miasta. Obecnie zabytek powinien stanowić pamiątkę skomplikowanej historii Jawora. Do 1972 roku świątynię okalał cmentarz ewangelicki. Zlikwidowany przez wła­ dze Jawora pod pretekstem braku w centrum mia­ sta terenów zielonych, stanowi przykład niszczy­ cielskich działań władzy ludowej w stosunku do poewaneelickieeo mienia Na miejscu cmentarza powstał Park Pokoju - rozległe założenie oeroclowe otoczone przez dawne budynki parafialne. 6 7 8 Artykuł jest pokłosiem badań terenowych prowadzonych w kwietniu i maju 2011 roku na 4 6 http://www.jawor.pl/pl/tresci-435.html, 26.11.2012. W latach 2000-2003 Kościół w Jaworze przeszedł pierwszy od 1906 r. generalny remont. Prace polegały na usunięciu uszkodzonych części konstrukcji kościo­ ła i zastąpieniu ich nowymi Wymieniono pokrycie dachowe nad nawą główną kościoła i nad nawami bocznymi. Wszystkie drewniane elementy poddano impregnacji. Służby konserwatorskie rekonstruowały też zabytkowe malowidła. Renowację zabytku sfinan sowała Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej. Polska Partia Robotnicza Dotacie na ten cel przekazał również Urząd Mar­ W. Borodziej, Wstęp, [w:] W. Borodziej, C. Kraft szałkowski Województwa Dolnośląskiego i Urząd (red.), Niemcy w Polsce 1945-1950, t. 1, Władze i in­ Generalnego Konserwatora zabytków oraz prywatS stytucje centralne. Województwo olsztyńsk e, Wydawnic­ ZorS/^S^zSe pLW two Neriton, Warszawa 2000, s. 56 Jawor, przed wojną Jauer - miasto powiatowe położone na Dolnym Śląsku, na terenie tzw. Ziem Odzyskanych. Głównym zabytkiem miasta, a zarazem jego największą atrakcją turystyczną, jest pochodzący z XVII wieku Kościół Pokoju , 7 5 2 3 ofiWawT t 4 pC3=m 1.02:2013 P. Kasprzak, Polityka władz polskich wobec ludności nieecktj okres efunkcjonowamaM n sterstM Świątynia została wpisana na Listę Światowego Dzie­ mt W t t t zyskanych, „Czasopismo Prawno-Historyczne" 2 2010, s. 217. 5 Kościół Pokoju został zbudowany w latach 1654¬ 1655. Jego powstanie wiąże się postanowieniami pokoju westfalskiego, kończącego wojnę trzydziesto­ letnią (1618-1648) Na jego mocy ce arz musiał wy­ razić zgodę na wzniesienie kościołów ewangelickich w trzech śląskich miastach: Głogowie, JaworŁ i Świd­ nicy. Miały one być zlokalizowane na przedmieściach, zbudowane z materiałów „niegodnych'' Domu Boże^ go- drewna gliny i słomy a także nie posiadać wieży (obecna pochodzi z I ćw. XVIII w ) . 8 dzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO 13 grudnia 2001 r. w Finlandii z racji dużego znaczenia dla kultury i ludzkości. Spełnia kryterium III - przed­ stawia unikatowe albo przynajmniej wyjątkowe świa­ dectwo tradycji kulturowej lub istniejącej albo minio­ nej cywilizacji I V - przedstawia szczególny przykład typuTudowl zespołu architektonicznego lub techno­ ilustrującego ważny etap oraz V I - poJstajf w bezpLre<£ krajobrazu ludzkości logicznego albo w historii żywa ZdyZ^So^da lub^S^rTdbo BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �55 Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie... terenie Parku Pokoju w Jaworze . W badaniach starałam dowiedzieć się, jaki był i jest stosunek do mienia poewangelickiego na terenie mia­ sta . Moich rozmówców pytałam o powojenną historię Kościoła Pokoju i Parku. Starsze osoby - również o wspomnienia związane z cmenta­ rzem i jego likwidacją. Starałam się także dowie­ dzieć, jakie znaczenie mają dziś kościół i Park Pokoju dla młodych mieszkańców Jawora. Istotną rolę w prowadzeniu badań miał fakt, iż Jawor jest moją rodzinną miejscowością. Mieszkając w pobliżu Parku Pokoju dostęp do obser­ 9 10 wacji teeo terenu badania prowadziłam wiec w środowisku mi znanym. Omówienie materiału badawczego dzielę na dwie części. Jedna odnosi się do historii powojennej lawora w niej zamiesz czam wspomnienia i stosunek ludności napływo­ wej do mienia poewaneelickieeo a także pokrótce orzedsrawiam svruacie ewangelików w oierw szvch larach n o w o i e n r l h Naromiasr w druHei części nrzedsrawić dzisiejsze wvobraże ę sraram sieę p j y nia na temat tego terenu wśród mieszkańców mia­ sta Następnie rekonstruuje proces kształtowania sta. n a s t ę p n i e r e K o n s t r u u j ę proces K s z t a ł t o w a n i a n m* * i r7 n n t m t P rlr P Lr i się pamięci jaworzan na temat i arku i OKO u i Dadam jej wpływ na znaczenie tego terenu ma młodszego pokolenia, ^zy rzeczywiście jest to miejsce pamięci, czy może raczej niepamięci. INa to pytanie postaram się odpowiedzieć w artykule. 9 Badania prowadziłam za pomocą obserwacji uczest­ niczącej jawnej, a także swobodnego i pogłębionego wywiadu Wiele informacji było zdobywanych podczas codziennych rozmów, a akże z wywiadu eksperckie­ go w przypadku rozmów z duchownymi. W artykule korzystam także z wiadomości o parafii ewangehcko-aulburskiej w jaworze zdobytych podczas zbierania materiału do pracy konkursowej pf Życie religijne wczasachPRL u Ł s n a p r ó b a r o z L z e m a p r z e s z ł o ci która została napisana pod kierunkiem Dariusza Drżała Zawierzyć słowu mówionemu, pochylić się nad świadectwem, pogłoską, plotką... Ludzka pamięć jest wybiórcza i często zwodni­ cza, a relacja konkretnego człowieka jest zanurzona we współczesnym mu kontekście. Z biegiem lat doświadczenia mogą zmienić swoje znaczenie. To - jak wspominamy - uzależnione jest od wielu czynników, pamięć nie jest stała, lecz elastyczna, zmienna w czasie, zależna od pamięci zbiorowej grupy, z jaką się identyfikujemy, i z dyskursem na temat historii prezentowanym w mediach, z któ­ rymi się stykamy. Jednak pamięć daje nam moż­ liwość dotarcia do informacji niedostrzeżonych przez historię bądź będących opozycją do dyskursu historycznego. Mikrohistorie dają nam możliwość uzyska­ nia wyobrażeń na temat przeszłości i pozwalają dotrzeć do informacji zazwyczaj nie zawartych w dokumentach - do ludzkich historii, do wyobra­ żeń na temat miejsca. Z ich pomocą starałam się udzielić odpowiedzi na pytanie, jak funkcjonują tereny poewangelickie w świadomości jaworzan. Idąc za słowami Tokarskiej-Bakir, w swoich roz­ mowach chciałam zawierzyć słowu mówionemu, pochylić się nad każdym świadectwem, pogłoską, plotką, tym, co do niedawna było przez histo­ rię lekceważone . W moich badaniach stało się to kluczem nie tylko do zrozumienia przeszło­ ści, ale przede wszystkim teraźniejszości. Pamięć stała się pomostem między tym, co było, 3. tym 11 12 11 d s z X r S p o t o c k ą w r o l u 2 0 0 6 wr^chkonkJJn 10 Do mienia poewangelickiego zaliczam świątynię, te­ ren parku - niegdyś cmentarza ewangelickiego, znaj­ dującą się na jego terenie kaplicę oraz byłe ewangelic­ kie budynki parafialne, które okalają p i . 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA Mikrohistorie definiuję za Ewą Domańską jako od­ dające wielkie przemiany historii, opisujące drobne wydarzenia powszechnych dni historii, małe światy innych ludzi przybliżanych przez badaczy po to, by wskazać na ich odmienność. Zob. E. Domańska, W- krohistorie. Spotkania w miedzyświatach, two PoznańsL, Poznań 1999,1 22. 12 A. Wydawnic­ Guriewicz, Historia i antropologia historyczna, tłum. B. Żyłko, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1-2 1997, s. 17. �co jest obecnie. W osobistych wspomnieniach tkwi jednak pułapka subiektywności, gdyż każda z opowieści jest opisana przez konkretną osobę, która na swoje życie patrzy z perspektywy prze­ żytych dotychczas lat, zwraca uwagę na niektóre elementy historii, a o innych zapomina. Jednak każda, nawet najmniej prawdopodobna opowieść, mówi o czymś badaczowi. Już na poziomie doboru historii, które ktoś zechce nam przekazać, można dowiedzieć się, co dla opowiadającego jest ważne, jakimi wartościami kieruje się w życiu, a także jak chce ukształtować swój wizerunek w oczach słuchającego. Jak wspomina Traba, pamięć jest fenomenem działającym historycznie, lecz nigdzie nie jest utożsamiana z historią jako czymś, co rze­ czywiście się wydarzyło. Może pomagać historii, wypełniać luki w materiale badawczym, jednak należy odnosić się do pamięci bez potrzeby wery­ fikacji historycznej, przyjmować przedstawianą nam prawdę jako obowiązującą w danej grupie . Badania pamięci rozpatruje się nie jako „zapis 13 13 R.Traba, Wprowadzenie, [w:] R.Traba, Hans Hennig Hahn (red.) Polsko-memteckte mtejsca pamtect, t. 3 Paralele, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2012, s. 11. FOT. MARCELINA JAKIMOWICZ BARBARZYŃCA �57 Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie... interpretacyjnie skończony", ale raczej umieszcza się je w kontekście możliwych znaczeń . wymazywania pewnych fragmentów historii jest pamięć o ewangelikach, którzy według władzy ludowej mieli być świadectwem przeczącym pol­ skości Ziem Odzyskanych. 14 Kirsten Hastrup przyrównuje historię do mitu. Uważa, iż historia jest tworem europocentrycznym, który stawia dokumenty pisane ponad mity, opowieści „zwykłego człowieka" . Nato­ miast, gdy zmienia się punkt widzenia i pojawiają się nowe fakty, przyjęta dotychczas za pewnik historia zostaje odrzucona jako mit, zaś mit w nowym świetle może stać się historią . Decy­ dującym czynnikiem jest tu fenomen pamięci ludzkiej, która jest dla naszego poczucia Jonie nasze było..." Stosunek jaworzan do ewangelików i ich mienia w czasach powojennych 15 Rok 1945, koniec wojny. Napływowi miesz­ kańcy Jawora wciąż żyją w strachu, że Niemcy wrócą na swoje dawne ziemie. W pierwszych latach po wojnie „osadnicy" nie remontują domów, bo jak mówi pewien mężczyzna: 16 tożsamości. W artykule korzystam także z pojęcia historyczności Nietzschego, który określa ją jako formę świadomości continuum wiedzy. Historyczność według Nietzschego jest zatem sp oso ** bem iaki człowiek wykorzystuje dla budowania zachowywania bądź niszczenia świata kultury' który narodził sie wraz z żvwvmi lecz którego elementem iest wiedza o umarłych Naturalnym procesem jest społeczne zapominanie niektórych faktów, doświadczeń, natomiast sku skupianie siej 17 r ^ e k a ź w a n i n ^ w h ' " ^ l e k ™ o Ł zhiorowei L m i e r i w i . ż e sie często z z . r h w L e m t o ż s . m o i Procesem zmorowej amnezji, i^ia „wygoay wykluczamy z wrasnej przeszyci pewne takty, świadomie Dądz nie, inne natomiast urastają do rangi mitu narodowego, lakim przykładem 14 K. Polasik-Wrzosek, Czy oralność może „odbijać" men­ talność?, [w:] K. Polasik-Wrzosek, W. Wrzosek, L. Zaszkilniak (red.), Historia - mentalność — tożsamość. Studia z historii, historii historiografii i metodolońi Instytut Historii Uniwersytetu im. Adama Mic­ kiewicza w Poznaniu, Poznań 2010, s. 354. storii, 15 Oni [Niemcy]przecież wszystko tu zostawili, to czemu nie mieliby po to wrócić? Pozostała w Jaworze ludność niemiecko-ewangelicka po wojnie z większości staje się mniejszo­ ścią. Jak wspomina ksiądz ewangelicki: „Dodat­ kowo władza stale wpaja napływowym wizerunek Niemca-wroga, mordercy, nazisty" . Napływowa ludność widzi także, jak władza ludowa traktuje Niemców, którzy zostali w Jaworze. Traktowani, jak ludzie drugiej kategorii, często nie posiadają dokumentów, żyją z myślą o wyjeździe. Ci, którzy zostali, nawet dziś nie chcą rozmawiać. Jeden z roz­ mówców opowiada mi o swojej sąsiadce - Niemce. Została Oflcl fis. tych terenach z powodu który w pierwszych latach po wojnie ożenił się z Polką. On się zasymilował, natomiast jego matka, mimo hi­ że rozumiała język polski, do końca swoich dni K. Hastrup, Przedstawienie przeszłości. Uwagi na te­ mat mitu i historii, tłum. S. Sikora, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1-2 1997, s. 24. 16 17 Ibid., s. 23. W. Werner, Świadomość historyczna miedzy wiedzą jednostki a historycznośaa kultury. W poszukiwaniu defimcp, [w:] K. Polasik-Wrzosek, W. wfzosek, L. Za­ szkilniak (red.), op. cit., s. 338. 18 19 K. Hastrup nazywa to roztopieniem tożsamości. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA 19 Rozmowa z ks. Tomaszem Stawiakiem: „Byli oni trak­ towani jak obywatele drugiej kategorii, nie posiadali paszportów, dowodów osobistych (...) Często pada­ ły przykre zdania w stronę wyznawców luteranizmu, wypowiadane przez katolicka ludność cywilna. Nato^ Z s t władze państwowe PRL-u w żaden sposób nie represjonowały ewangelików znajdujących się na tym terenie ale również nie czyniły nic by ich sytuacje zmienić". �58 Marcelina Jakimowicz mówiła tylko po niemiecku. Miała za złe synowi, że nie wyjechali. Wiatach pięćdziesiątych i sześćdzie­ siątych zdecydowana większość Niemców opuściła omawiany teren. Zostało zaledwie kilkadziesiąt osób, które stopniowo się zasymilowały. W trakcie badań okazało się, że moja wieloletnia sąsiadka jest „autochtonką", ale o tym nie mówi. Okazało się, że jest to tajemnica poliszynela - większość znajo­ mych wie o jej pochodzeniu, lecz nikt o tym nie mówi, ponieważ: „Ona nie chce o tym rozmawiać. Określa siebie nie jako Niemkę, ale jako będącą stąd" . Ksiądz ewangelicki opowiedział o pewnej kobiecie, która przez lata przyjmowała księdza katolickiego kolędzie. Dopiero kilka lat wyznała mu że nie należy do kościoła katolickiego Kapłan katolicki powiadomił ówczesneeo księdza ewangelickiego. Tłumacząc sie kobieta powie¬ działa mi Tak sie bałam po wojnie że wolałam udawać [katolika]" Wpierwszych latachpowojennvch nie chciała rzucać sie w oczy swoi a. i nnościa Nanc^ła sie nolskie^ wtoniła w PRT owska rzeczywistość, wychodząc za mąz za „przyjezdnego 20 - W pierwszych latach po wojnie oprócz aktów przemocy ze strony przyjezdnych, ludność nie­ miecką spotkały także represje ze strony państwa . Mimo zapewnień władzy , że dopóki ludność ewangelicka będzie przebywała na terenach Ziem Odzyskanych, kościoły i domy parafialne będą nale­ żały do jej własności, budynki parafialne zostały jej bardzo szybko odebrane. We wrześniu 1945 roku 21 22 2 0 21 Ani razu nie użyła w rozmowie słowa Niemiec, mówi­ ła o Niemcach w 3 osobie: oni. praktycznie z dnia na dzień jaworskim ewangelikom został zabrany budynek przedszkola. Nie potrafiąc mówić po polsku, starali się prosić o interwencję nowe władze pisząc podania. W jednym z nich czytamy: „Podczas biadowa godzinę przybyli dwa mężczyźni i powiedzieli, ze ewangeli schronisko dla dzieci natychmiast ma być zamknięte.. . ". Wysyłali pisma, dokumenty własności, nic jednak nie wskó­ rali. Jeden z rozmówców, pochodzący z byłych Kre­ sów Wschodnich, zaznacza: „Tak naprawdę to mógł każdy wejść do nich tam i coś zabrać, bo człowiek wiedział, że nic oni mu nie zrobią". 23 Następnie przytaczana jest przez jednego z roz­ mówców historia dotycząca konfiskaty przez mili­ cję mebli z biura parafialnego. Polski urzędnik wszedł do biura w czasie nieobecności księdza i zabrał stół i biurko. Od starszych mieszkań­ ców Jawora dowiedziałam się, że meble z parafii zostały przeniesione na komisariat policji. Mimo interwencji u władz, budynki i meble nie zostały zwrócone prawowitym właścicielom. W latach 50. XX wieku zabrano wszystkie budynki nale­ żące do parafii ewangelickiej. Skutkiem tego było między innymi zmniejszenie się liczby wiernych z ok. 3200 (rok 1947) do ok. 1500 (rok 1955) . Trudności, które państwo sprawiało ewangelikom, przyczyniły się do wyjazdu z Jawora w 1947 roku proboszcza. Można więc powiedzieć, że władze 24 23 24 Źródło: Zbiór dokumentów parafii ewangelicko-au¬ gsburskiej w Jaworze, dokument z dnia 15 września 1945 roku (list napisany do starosty powiatu jawor­ skiego przez Ewangelików w języku polskim) Zacho­ wano oryginalną pisownię. Były to zazwyczaj osoby z pobliskich wiosek, w któ­ B. Nitschke, Sytuacja niemieckiej ludności cywilnej na rych wolniej dokonywały się przesiedlenia. Z relacji świadków - Polaków, wiemy ze jeszcze w latach 50. XX wieku w Kościele Pokoju odbywały się msze przyjeżdżali na rowerach, które ustawiali pod ścianam świątyni. Co ciekawe, w pierwszych latach po­ wojennych Kościół Pokoju' był także udostępnimy katolikom np. na śluby. em achpolskich, [w:] W. Borodziej, A. Hajnicz (red.), Zt t Kompleks wypędzema, Znak, Kraków 1998, s. 58. 22 25 W dziennikach urzędowych wiadomości prezydium Ewangelickiego Kościoła na Dolnym Śląska możemy przeczytać, iż na spotkaniu 2 września 1945 roku w Le­ gnicy wojewoda zapewniał, iż majątek gminy ewange­ lickiej jes jej własnością i taką pozostank; B. Skoczylas- -Stadnk,i«V.,s.l7. 25 Dane z ksiąg parafialnych kościoła ewangelicko-augs¬ burskiego w Jaworze. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �„Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie..." powoli osiągały swój cel oparty na polityce polonizacyjnej. Z powodu wyjazdu księdza, a później także innych ewangelików , kościół oraz cmentarz zaczęły powoli niszczeć. 26 Ewangelicyzm dla napływowej ludności stał się tożsamy z narodem niemieckim - agresorem w czasie I I Wojny Światowej. Po wojnie ewan­ gelicy z większości stali się mniejszością, często „wyzywano" ich od hitlerowców. Stali się obcy w swojej małej ojczyźnie. Jak mówi jeden z księży katolickich: 59 który był bardzo zniszczony. Biegała miedzy gro­ bami i chowała się w pobliskiej zniszczonej krypcie, która ukazywała pod podłogą resztki trumien: Tam wchodziliśmy do tej krypty i tam trochę strach było, ale dla dzieciaków to ciekawe takie, to kolega znalazł tam w tej krypcie taki pierścio­ nek z oczkiem mały chyba złoty i miałam go do czasów studiów a potem go zgubiłam nad rzeką, szkoda mi było. Kościół był prowizorycznie zabezpieczony przed włamaniami, jednak chłopcy często niszczyli kamie­ niami kłódkę i wchodzili do świątyni. Ludzie, My mieliśmy problemy przez naszą wiarę w PRL-u, ale ci ewangelicy co tu [ich] została garstka, to którzy jako dzieci bawili się na terenie budowli, nie mieli życia. Potem wyjechali za rodzinami, bo nie traktowali jej jak świątyni, mimo iż widzieli, że nie dość, że nazywano ich Niemcami, hitlerowca­ w pierwszych latach po wojnie odbywały się tam uroczystości kościelne. Traktowali ją, jakby była mi, kazano wracać do swoich, to jeszcze władza należącym do nich - najmłodszych - miejscem nie reagowała na ich prośby o pomoc . zabaw. Mężczyzna, który w dzieciństwie mieszkał Wraz z biegiem lat liczebność ewangelików nie­ w pobliżu kościoła, opowiada o swoich zabawach: ustannie się zmniejszała. Rozmówcy wspominają, że budynku świątyni i terenu cmentarza pilnował po Biegaliśmy tam po tym budynku, tam takie wiel­ wojnie pewien starszy mężczyzna, któremu pozwo­ kie kryształowe lampy były, to nawet do nich sie lono mieszkać w dawnej plebani, jednak i on wyje­ z procy strzelało, kto więcej kryształków zbije. chał w latach 60-tych. Cmentarz zarastał, a kościół niszczał. Dziś Park Pokoju jest terenem znajdującym W roku 1972 władza ludowa rozpoczęła proces się blisko centrum i oddziela starszą cześć miasta „odniemczania" cmentarza w Jaworze. Z całej akcji od nowych osiedli. Jednak w czasach powojennych nie zachowały się żadne dokumenty, nie wiadomo obszar ten mieścił się na krańcu Jawora. Zarówno także, co stało się z nagrobkami. Wydarzeniem, cmentarz, jak i kościół stały się miejscami zapo­ które najczęściej wspominane jest w opowieściach mnianymi, w których jak wspominają rozmówcy: dotyczących cmentarza, jest jego likwidacja. Z rela­ „bawiły się dzieci i wylęgały ptaki". Stanowiły miej­ cji osób, które bawiły się na terenie nekropolii, sca niczyje i raj dla najmłodszych, dzisiejszego dru- a także tych, które mieszkają w obrębie parku, eieeo pokolenia jaworzan dzięki'temu że mieściły możemy dowiedzieć się jak wyglądała likwidacja: w sobie pełno zakamarków i nie pilnował ich nikt dorosły Tedna z kobiet opowiada jak bedac Przyjechał jakiś buldożer czy koparka i w ciągu 11 małą dziewczynką bawiła sie na terenie cmentarza ; 1 W latach 60. XX wieku większość pozostałych po wojnie ewangelików wyjechała do NRE> na mocy po­ stanowienia o łączeniu rodzin. Wypowiedź ks. Walentego Szałęgi. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA dnia zrównała to z ziemią wszystko. Nie wiem, dlaczego tak zrobili. Podobno parku w mieście brakowało. �60 Marcelina Jakimowicz FOT. MARCELINA JAKIMOWICZ Pewna grupa osób, wiedząc o nadchodzącej likwidacji cmentarza, jeszcze przed wjechaniem buldożerów kradła nagrobki i plądrowała kryptę. Relacja mężczyzny mieszkającego obok parku, który oglądał likwidacje ze swoim sąsiadem, Niemcem: Mimo iż większość mieszkańców wiedziała, że na terenie cmentarza znajduje się krypta, nikt oprócz dzieci, dla których cmentarz był terenem zabaw, nie ośmielił się wchodzić do niej przed podjęciem decyzji o likwidacji cmen­ tarza. Wiadomość o rychłej likwidacji „ośmie­ liła" niektórych mieszkańców Jawora, zniknęły pojedyncze nagrobki. Profanacja zwłok z krypy On mi mówił, tu byli pochowane bogate ludzie, stała się lokalną sensacją, bardzo wielu starszych bo tu kaplica, kto móglse pozwolić, to oni tam zeby mieli złote mówi, ałe tam było bogactwo w tej mieszkańców opowiadało mi o tym incydencie. piwnicy hoho, oni pierścienie chowali, naszyjniki mieli. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �61 „Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie..." Jedna z kobiet mieszkających w obrębie parku wspomina: To nawet takie zdarzenie było, że chłopaki wzięli, pobahamowane to wszystko było, wzięli dwóch tych nieboszczyków wyciągnęli, założyli sznurek [im] na szyje, powiązali. Tak z tej piwnicy [wy­ ciągnęli], tu komitet- UB szukało kto to zrobił a tam chłopaki nie przyznali się. Dla żartu sobie zrobili, bo to Niemcy, to tak powiesili. Wielu Jaworzan pamięta ten precedens, jed­ nak ciekawym wydaje się fakt, iż zazwyczaj w nar­ racjach moich rozmówców powieszenie zwłok jest określane jako żart, wygłup młodych, podobnie jak niszczenie wnętrza Kościoła Pokoju i dzie­ cinne zabawy na cmentarzu. Z jednej strony w opowieściach zaznacza się, iż było to miejsce niczyje, zaniedbane, stanowiące zagrożenie dla dzieci, z drugiej - pozwalano dzieciom bawić się na cmentarzu, tłumacząc: „Nie było placu zabaw, to gdzie miały się bawić". Jednocześnie w roz­ mowach często podkreślano dużą wartość histo­ ryczną cmentarza, a także jego bogactwo. Jeden z mężczyzn wymieniał „marmury białe zielone jakie chciałeś, nawet jakieś carskie rodziny tu leżały". Nie wiadomo jakie dokładnie nagrobki zostały zlikwidowane Po likwidacji w miejscu krypty postawiono pergolę, której resztki stoją w parku do dziś nych, rekreacyjnych w Jaworze , inni natomiast zwracali uwagę na zły stan cmentarza, który miał stanowić niebezpieczeństwo dla lokalnej ludno­ ści, a przede wszystkim bawiących się na nim dzieci. Likwidację argumentowano także mała liczbą ewangelików w Jaworze, którzy nie byli w stanie opiekować się nagrobkami. Na terenie cmentarza ewangelickiego było ok. 1500 gro­ bów , epitafia byłyby teraz zabytkami barokowej sztuki sepulkralnej. Co stało się z tak wielką ilo­ ścią kamienia z płyt grobowych? Jedni opowia­ dają o kamieniu wywiezionym „do centrali, żeby naprawiać stolicę" Inni wspominają o kamieniu rozkradzionym przez Jaworzan mieszkających wokół parku i wykorzystanym jako materiał na schody i parapety. Jeszcze inni opowiadają o roli C O M - D w dysponowaniu kamieniem z płyt nagrobnych Jedna z kobiet wspomina 29 30 31 - Mój sąsiad tam z ul. Legnickiej, bo to tez ten UB-owiec taki, (...) On już nie żyje, niech mu zie­ mia lekką będzie, to przywoził z tych pomników te płyty, na podwórko do nas i robił nowe nagrobki, to widziałam. - W grudniu 1972 roku, w przeciągu kilku dni, teren cmentarza został „oczyszczony": nagrobki zostały zrzucone w jedno miejsce, a szczątki przeniesione do zbiorowej mogiły na cmentarzu komunalnym . Na pytanie o powody likwidacji i przeniesienia cmentarza, otrzymywałam różne odpowiedzi. Jedni mówili o braku terenów zielo- Fragmenty pokawałkowanych płyt nagrob­ nych z niemieckimi napisami można znaleźć na miejscu ośrodka rekreacyjnego Jawornik. Poka­ wałkowane płyty zalane betonem tworzą posadzkę pod stolik do gry w warcaby. Jedna z relacji mówi: Kamień wtedy był bardzo drogi, więc ludzie pobrali, a przede wszystkim to COM-D pozabie2 9 28 3 0 31 28 Informacje uzyskane od plebanii kościoła ewangelic­ kiego w Jaworze. Miały być to groby przodków tych którzy zostali na terenie Jawora. ewangelików, 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA Takie argumenty wysuwają także członkowie komisji ds. likwidacji cmentarza. Dane szacowane na podstawie archiwum parafii ewangelickiej w Jaworze. Przedsiębiorstwo Produkcyjne i handlowe - skrót COM-D pochodzi od łacińskiej nazwy communalis dispmsatL, spółka zajmuje się prowadzeniem gospodafki wodno ściekowej, zarządzaniem komunalnymi zasobami lokalnymi, świadczeniem usług komunal­ nych. �62 Marcelina Jakimowicz rato na posadzki w mieście i na nowe nagrobki. Odwracali taką płytę i już można było nowe litery wyrżnąć. remont świątyni sfinansowała Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej. Część dotacji na ten cel prze­ kazał również Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego i Urząd Generalnego Konserwatora Na stronach internetowych miasta i Kościoła Zabytków oraz prywatni ofiarodawcy. Mając na celu ochronę zabytku, władze miasta wraz z parafią Pokoju można znaleźć wzmiankę na temat likwidacji cmentarza ewangelickiego. Nie ma ewangelicko-augsburską ogrodziły cały teren parku. jednak żadnych informacji o tym, w jaki sposób Zamontowano także ogrodzenie wokół kościoła, mające chronić budynek przed dewastacją. Jednak została przeprowadzona ekshumacja szczątków. 0 tym, jak wyglądało przeniesienie szczątków do „niedostępność" i brak oświetlenia tego terenu spo­ grobu zbiorowego, opowiada ksiądz parafii ewan­ wodowały, że - jak mówią mieszkający w pobliżu gelickiej w Jaworze. W gazecie wydawanej w jed­ jaworzanie - jest to „idealne miejsce dla pijącej, bawiącej się młodzieży" Ściany kościoła często są nej z niemieckich miejscowości zamieszczono ogłoszenie o likwidacji cmentarza. Zgłosiło się pokrywane napisami ksiądz ewangelicki skarży się kilka rodzin, które zaoferowały chęć przeniesienia na częste próby włamania lub podpalenia. W cza¬ grobów swoich bliskich. Reszta kości została pod sie prowadzania badań na jednym z ocalonych ziemią, co mieszkańcy Jawora mogli zauważyć epitafiów ktoś domalował wasy postaci kobiecej Park Pokoju miał być zamykany aby ochron ć w trakcie kopania rowów pod kable sieci telefonii kościół przed wandalizmem. Jednak furtki są przez stacjonarnej. Jedna z mieszkanek opowiada: 32 cała noc otwarte ponieważ wedłu? relacji jednej Jak tu sieć kopali, to tak na metr-półtora i tu zinformatorek: normalnie czaszki leżały, nieraz to w piaskownicy słyszałam, że dzieci piszczele znajdują. Jak zamykali je, to te furtki chyba z trzy razy je wyważali i na złom kradli, wiec nie zamy­ Po likwidacji ziemia została wyrównana, posiano kają teraz. trawę, postawiono ławki, pergolę w miejscu dawnej krypty, zbudowano plac zabaw. Jedynymi śladami Według kobiety furtki kradziono „na złość", po całym cmentarzu są obecnie epitafia umieszczone aby dać wyraz niezadowoleniu wynikającemu na ścianach świątyni i pozostałości po ramach epi­ z zamykania terenu parku. Przez park przebiega tafiów na murach otaczających park. najkrótsza trasa łącząca część starego Jawora z nowo wybudowanymi osiedlami, tak więc jego zamknięcie dla przechodniów w nocy powodo­ Kościół i Park Pokoju dzisiaj. Duma wało zamknięcie najkrótszej drogi łączącej te dwie 1 chluba miasta czy może „zemsta części miasta. zmarłych Szwabów"? W grudniu 2001 r. Kościół Pokoju w Jaworze został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO. Generalny 3 2 http://www.jawor.pypl/tresci-435.html, 20.11.2012; httJ://dolnyslask.org/miejscowosci/obiekty/jawor/; 20.11.2012: Analizując używane przez jaworzan nazwy parku można zauważyć, że istnienie byłego cmen­ tarza nie jest fragmentem historii przekazywanej młodym pokoleniom. Drugie pokolenie prze­ siedlonych widziało jeszcze nagrobki, natomiast trzecie pokolenie w ogóle nie zna historii tego miejsca. W 2005 roku na terenie parku stanęła BARBARZYŃCA 1 (19) PD13 �Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie... 63 FOT. MARCELINA JAKIMOWICZ tablica pamiątkowa informująca, że na tym obsza­ rze istniał dawniej cmentarz. Został na niej umiesz­ czony m. in. cytat z Biblii: „Człowieku zdejm z nóg sandały swoje, bo miejsce, na którym stoisz, jest ziemią świętą". Tablica została ufundowana przez burmistrza miasta Jawor, w czasie obchodów 350-lecia Kościoła Pokoju. Mimo tego spośród ok. trzydziestu młodych osób z którymi rozmawiałam, tylko dwie wiedziały, iż dawniej był to teren cmen­ tarza. Zauważyć to można w nazewnictwie parku. Pierwsza i druga generacja jaworzan „parkiem sztywnych", „parkiem trupków". Nato­ miast wśród młodszego pokolenia funkcjonują już „neutralne historycznie" nazwy: Park Pokoju1 Także administracyjna nazwa parku. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA mały park. Drugie pokolenie dodatkowo pamięta cmentarz jako teren dziecięcych zabaw. Kościół Pokoju jest punktem centralnym oma­ wianego terenu. Dla większości moich rozmów­ ców funkcjonuje jako zabytek, punkt turystyczny, duma Jawora i „maszynka do zarabiania pieniędzy od niemieckich turystów", a nie jako świątynia. Jedna z kobiet podkreśla: Kościół Pokoju to taki magnes na turystów z Nie­ miec. Oni przyjeżdżają, jakieś pieniądze zostawia­ ją, dobrze, że coś takiego mamy w tym Jaworze, sami sobie odremontowali Niemcy (...JA tak �64 Marcelina Jakimowicz w ogóle to ja nawet tam nigdy nie byłam, to nie wiem, jak to wygląda w środku. Kościół funkcjonuje więc w świadomości Jawo­ rzan przede wszystkim jako zabytek, do którego przyjeżdżają zagraniczni turyści. Z jednej strony istnieje teren kościoła, naznaczony sacrum dla turystów i grupy ewangelików, a z drugiej park: strefa rozrywki i odpoczynku stanowi dla miesz­ kańców miejsce profanum. Na terenie parku, jak wspominają mieszkańcy okolicznych budynków: „Na ławkach przy kościele pije się piwo, upra­ wia seks..., w niedzielne popołudnia obsikuje budynek...". psy. Jedna z napotkanych starszych kobiet, która przyszła do parku ze swoim wnukiem, mówi, że zawsze gdy wchodzi do parku, odmawia modli­ twę. W rozmowie owa kobieta opowiada, iż: sie, bo pamięta łzy swojej sąsiadki z rodzi­ ny niemieckiej, która widziała teren kilka dni po likwidacji cmentarza (...) Niegodne, żeby tak po szczątkach chodzić. Myślę o tym, że tam szczątki są, Ojcze Nasz odmawiam, bo Zdrowaś Marią oni nie odmawiają. Modli Na terenie Jawora znajduje się także drugi park, zwany Dużym Parkiem, Parkiem Miej­ skim . Spotkani ludzie określają Park Pokoju jako bardziej niebezpieczny od „dużego parku", mimo iż w tamtym istnieje więcej terenów nie­ dostępnych, zaciemnionych, jest on także bar­ dziej zalesiony. Gdy rozmówcy zostali poproszeni o argumentację tego, że teren wokół Kościoła Pokoju jest niebezpieczny, podawali przykłady miejskich legend związanych z patologiami spo­ łecznymi. O tym, że ów teren stanowi zagrożenie, miał świadczyć także fakt, iż kilka lat temu została 34 Teren parku wielu młodych i starszych jawo­ rzan określa jako miejsce niebezpieczne, związane „z elementem Jawora", „spędami libackimi", „jaworską patologią". Analiza wypowiedzi roz­ mówców wskazuje, że w ich świadomości teren okalający kościół należy do sfery rozrywki, nato­ miast parafia ewangelicka jest odbierana czę­ sto jako „dodatek" do kościoła jako zabytku. W opinii niektórych moich rozmówców ksiądz jest raczej „przewodnikiem po kościele", „kusto­ szem", niż proboszczem działającej parafii. Wypo­ wiedź jednego z napotkanych w parku mężczyzn: „Ksiądz ewangelicki ma oprowadzać Niemców i od CZ3.S U. do czasu koncert jakiś zrobi". Niektó¬ rzy Jaworzanie w ogóle nie wiedzą, że w mieście istnieje mniejszość ewangelicka Jedna z kobiet opowiadała: Kiedyś do mnie kuzynka przyjechała, wstaje w niedziele spóźniona, słyszy dzwony i biegnie, i wie Pani co? Pobiegła szybko do Kościoła Poko­ ju, gdzie ona tam dzwony słyszała? Nie wiem, ale chyba o klamkę sie obiła. Śmialiśmy sie, bo tam przecież mszy nie robią. 34 Park Miejski jest największym parkiem Jawora. Wcze­ śniej w miejscu Parku znajdował się tzw Park na kę­ pie Strzeleckiej. Jednak na początku XX wieku pal był już zbyt mail, jak na potrzeby rozwijającego się miasta. Ówczesny burmistrz Jawora Emil Groneberg zdecydował się rozbudować park, zagospodarowując przylegający do niego teren na połuSioWm brzegu Niespodziewanie znalazł sTprywatny sponsor 1911 roku drezdeński kupiec ż y d o S i e i pochodzenia Bruno Fuchs (urodzony w jaworze) wyło­ żył na ten projekt niebagatelną na owe czasy sumJ 0 doS^rek Pok™ac Z Z K NISŁ W 5 H e n i a no^Z^kTlS n o w Z k n Z o Parkiem u S e r T Z S ^SSTob^ Dzwony na wieży Kościoła Pokoju istnieją i co niedzielę dzwonią na poranną mszę. Na terenie parku bawią się dzieci, spaceruje się, wyprowadza BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �65 Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie... wysłana przez policję specjalna grupa, która miała pilnować bezpieczeństwa w parku. Jedna z młodych dziewczyn, gdy dowiedziała się że obszar parku jest dawnym cmentarzem, powiązała ten fakt z dużą przestępczością na jego terenie, żartobliwie określając „dramaty" jakie się tam wydarzyły „zemstą zmarłych, podobną do tych w amerykańskich horrorach". Zmarli mie­ liby być niezadowoleni z braku szacunku wobec ich szczątków i mścić się na żyjących, doprowa­ dzając do tego, iż teren parku stał się miejscem morderstw i gwałtów. Szczególnie często wśród młodych osób opowiada się legendy, które zabar­ wione są elementami tragicznymi i przypominają historie z thrillerów czy horrorów. Spośród usłyszanych historii szczególnie czę­ sto powtarzały się dwie. Jedna z nich mówiła 0 dwóch morderstwach popełnionych na tere­ nie parku, które miały być efektem działalności nożownika. Wedle słów moich rozmówców był to chłopak, który został porzucony przez swoja dziewczynę i mścił się, zabijając nożem mężczyzn, którzy odprowadzali swoje narzeczone. Tę historię udało mi się „zweryfikować" u znajomego poli­ cjanta. Rzeczywiście dwa lata temu znaleziono martwego człowieka przy murze parku, który został zamordowany nożem, a zwłoki zostały nakryte suchymi liśćmi. Policja ustaliła, iż mężbył bezdomny. wie są niedorozwinięci umysłowo. To oni mieli zwabić dziewczynę do domu, lecz według moich rozmówców nie grozi im więzienie z racji niepeł­ nosprawności umysłowej. Historia przypomina jedną z wielu historii miejskich i jest podawana jako argument świadczący „o złej sławie" tej przestrzeni. Podsumowanie Przestrzeń Parku, mimo swojej burzliwej histo­ rii, dla współczesnych Jaworzan stanowi miejsce rekreacji. Niewielu spośród młodych mieszkań­ ców wie, iż na tym terenie istniał kiedyś cmentarz. Pamięć o cmentarzu przetrwała tylko we wspo­ mnieniach osób, które go widziały, ale nie jest prze­ kazywana następnym pokoleniom. Starsi ludzie, mimo że zaznaczają dawne bogactwo i ogrom cmentarza, zazwyczaj starają się usprawiedliwić jego likwidację, podając jako powód takiego cedensu przeważnie brak terenów zielonych, rekre­ acyjnych w Jaworze. Park Pokoju w świadomości mieszkańców funkcjonuje jako miejsce niebez­ pieczne związane z patologiami społecznymi" Mimo iż znajduje się w centrum miasta, jest określane jako jedna z najniebezpieczniejszych części Jawora. Ciekawym wydaje sie także fakt iż również budynek Kościoła Pokoju nie stanowi dla moich rozmówców sacrum. Jest on określany jako zabytek instytucja kultury związana z odby waiarvmi sie w nim Koncertami, koncertami W w a j ą c y m i się w iduaaćc to na n r 7 v t ł a d 7 i e braku ś w i a d o m o ś c i rn do istnienia przyKiaazie DraKU swiaaomosci Następna opowieść także wiąże się z morder­ stwem. W miejscowym klubie „Ex" została upita, a następnie uprowadzona do domu graniczącego z parkiem pewna dziewczyna. Była przetrzymy­ wana w tragicznych warunkach, codziennie bita 1 gwałcona przez kilku mężczyzn. Po dwóch tygo­ dniach zmarła. Historię tę usłyszałam kilka razy, wszystkie opowiadające ją osoby jako miejsce tragedii wskazywały żółty dom na końcu parku. Podobno mieszka tam rodzina, której członko­ 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA fn nkrionn iarei narafii ewancrelirko ancrshnrskiei T rr M Z 7 * ' i k b rH, W n-ł w jaworze. iviozna zauważyć, jak Darozo zmienna się przestrzeń i jej znaczenie w przeciągu lat. amięc o historii ego terenu nie jest przekazywana następnym pokoleniom. Usobom starszym pyta­ nia dotyczące arku i Kościoła okoju nasuwały od razu narracje na temat pierwszych lat powojennych i sytuacji osób wyznania protestanckiego. Druga generacja— ci, którzy znają omawiane tereny z cza- �66 sów swojego dzieciństwa, wspominali cmentarz jako miejsce zabaw Postać ewangelika pojawia się w narracjach o pierwszych latach powojennych na tych terenach; ewangelik w narracji jest utożsamiany z Niemcem wrogiem, nazistą. Powojenna polityka „odniemczania" ziem zachodnich, które po 1945 roku zostały wcielone do Polski powodowała, że także znaki „niemieckości" tych terenów miały być zlikwidowane. Podstawą akcji polonizacji było - oprócz wysie­ dleń ludności niemieckiej - tępienie wszystkiego, co niemieckie, tak więc po wysiedleniu ludności niemieckiej przyszła kolej na likwidację napisów niemieckich, w tym usuwania ich np. z obrazów, restauracji kawiarni nagrobków krzyży przydroż­ nych, kapliczek, kościołów*. Starano się usunąć 35 Marcelina Jakimowicz ślady niemieckości tych ziem. Długoletnie prze­ milczanie historii dało o sobie znać w mentalności młodych Jaworzan. Historia utajana, przemykająca na marginesach rodzinnych opowieści traktujących o pierwszych latach powojennych w Jaworze spowo­ dowała, że młodsze generacje nie traktują budynku Parku i Kościoła Pokoju jako historii, która ma con­ tinuum w dzisiejszym Jaworze poprzez na przykład funkcjonowanie parafii ewangelicko-augsburskiej. Kościół, owszem, jest miejscem sacrum, lecz zwiąświadomości rozmówców z czasami przed­ wojennymi, dziś stanowi dla młodszego pokolenia „tylko" zabytek z listy UNESCO. Jednak przeszłość może zapomniana, może nieprzekazywana, niekiedy realizuje się nadal. Jej ślady odnajdywane są w znaczeniach nadawanych miejscom przez młodych ludzi, wyłaniają się, są B. Nitschke, Wysiedlenie ludności niemieckiej z Polski na nowo interpretowane, niekiedy nawet z perlatach 1945-1949, Wydawnictwo Wyższej Szkoły spektywy kultury popularnej: Pedagogicznej im. Tadeusza Kotarbińskiego, Zielona Góra 1999, s. 120. Czyli to był kiedyś cmentarz?! (...)To nawet wszystko pasuje co mówią o tym parku, że tu gwał­ cą jacyś psychopaci, matka to mi nawet zabrania tutaj wieczorem chodzić, bo tu mordują i gwałcą. A niby Jawor taki spokojny'. A jak teraz mówisz, że to cmentarz [tu był]! To wszystko sie układa, że wieszjak w horrorach amerykańskich, dom budują na starym indiańskim cmentarzu i oni się mszczą. Tylko u nas to Szwaby by się mściły. "Noones place, German/... " Church and Park of Peace in Jawor as an example of a site of commemoration (or oblMon) The article deals with issues of cultural memory, memoriał sites and grassroots initiatiyes to commemorate the historical events. The article focuses on the traces of eyangelical communities which, due to ethnical and political reasons, were forced to leave town Jawor (situated in contemporary Lower Silesian Voivodeship) after the World War I I . The author reconstructs the history and compares it to the recollections of present citizens and their attitudes towards the remainders. Basing on the attitudes towards the objects, buildings and spaces left by eyangelical communities the author presents the grassroots initiatiyes aiming at the destruction of German traces and asks about the social forms of remembrance and obliyion. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35b415fde6aa97f4a094433591c1e1b0.pdf e4d37cebcaeb78302159b7de8dd7b920 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5627 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5231 Title A name given to the resource Kuchenne fascynacje fantastyki grozy/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.130-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nawrocki, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rafał Nawrocki Ur. w I 975 roku. O b r o n i ł pracę magisterską o pisarzu science fiction Adamie W i ś n i e w s k i m - S n e r g u . Niebawem broni pracę doktorską Wokół progu. Problem transgresji w polskiej prozie niesamowitej okresu romantyzmu. Interesuje się klasyczną i współczesną fantastyką grozy, a także sferami pokrewnymi, takimi jak psychologia, funeralia, o b r z ę d o w o ś ć , hard rock, dawne i współczesne przesądy oraz zabobony. Jest miłośnikiem XIX wieku. Kuchenne fascynacje fantastyki grozy 1. Pierwsza z muz? a początku człowiek, a konkretnie homo erectus sprzed około dwóch milionów lat, nauczył się rozpalać i wykorzystywać ogień. Umiejętność ta dała mu nie tylko światło, nmpń T Ti ciepło i obronę, ale po jakimś czasie pozwoliła na kolejne odkrycie. Mięso nadziane na patyk i wetknięte w płomienie wydziela przyjemny za­ pach i znacznie lepiej smakuje niż surowe. A gdy jeszcze natrzeć je którymś z rosnących w okolicy ziół... Ten akt uznać by można za debiutanckie zaistnienie rodzaju homo w kulturze. Powstała Ni 1 gastronomia, zapewne najstarsza ze sztuk, wy­ przedzając o co najmniej milion lat pierwsze znane nam malowidła naskalne i instrumenty . Wobec muzy Gastronomii popełniono chy­ ba największą niesprawiedliwość, całkowicie w y p ę d z a j ą c ją poza Parnas i degradując do poziomu służebnej, zdolnej jedynie w bardziej lub mniej wyszukany sposób zaspokajać proste potrzeby fizjologiczne. Przez długi czas, gdy literatura, teatr, muzyka i plastyka dorobiły się biegłych, wyspecjalizowanych interpretatorów, historyków i badaczy, nikt nie starał się prze¬ niknąć odmienności znaczeń potraw serwowa1 Najstarsze przejawy podobnych działań kulturotwórczych pochodzą j u ż od homo sapiens, datowane są na górny paleolit (40-12 tys. lat p.n.e.). Zob.: pl.wikipedia.org/wiki/Paleolit, 08.11.2009. BARBARZYŃCA 3 - 1 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Kuchenne fascynacje fantastyki grozy nych podczas Wigilii, romantycznej kolacji lub biznesowego lunchu, albo też kiełbasy z grilla czy jajka na twardo, pochłanianego w pociągu natychmiast po rozpoczęciu dalekiej podróży. A przecież o związku sztuki kulinarnej z po­ zostałymi świadczą nawet utrwalone w języku frazeologizmy, takie jak: „zaserwowano nam odgrzewane kotlety" - dotyczące obejrzanego przedstawienia, „uczta kinomana", „nudne jak flaki z olejem", „wysmakowane dzieło", „nie¬ smaczne żarty" i inne związki „smaku" i stu" odnoszące się zarówno do konsumpcji, jak i odbioru utworów artystycznych. Obecnie zapomniane aczkolwiek poczesne mieisce Gastronomn w panteonie staraia sie przywrócić kulturoznawstwo i antropologia zaś coraz większa popularność zdobvwaia programy orezentuiace kulinarne osiągnięcia r u n etnicznych na tle ogółu ich dorobku kulturowego. ? Gastronomia, choć wyrugowana i niedo­ ceniana, powraca jako echo swej pierwotnej potęgi w obszarze rozmaitych sztuk, zwłaszcza narracyjnych i wizualnych. Uczta Trymalchiona, opis obyczajowości za stołem, fragment powie­ ści Petroniusza Satyry {on, to znakomita krytyka gustów i poziomu rzymskich nowobogackich. Pierwszym polskim świeckim utworem poetyc­ kim, a jednocześnie najstarszym znanym pod­ ręcznikiem savoir-vivre'u, jest Wiersz o chlebostole (znany także jako O zachowaniu się przy stole) Przecława Słoty. Kuchenne produkty są nośnikami głębokich sensów w malarstwie zwłaszcza martwych naturach od Flamandów i Rembrandta po pop-art. Kulinarną symbolikę świetnie wykorzystał Juliusz Machulski w filmie Seksmisja. Swoistą klamrę stanowi tu motyw jajka na miękko. Jajko 2 H.P. Lovecraft, Supernatural Horror in Literature, Dover, Nowy Jork 1973, s. 12. 3 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 stanowi tradycyjny symbol życia i mocy prokre­ acyjnej. Na początku filmu, jako plastykowy surogat z odkręcanym wieczkiem, podaje je boha­ terowi dziewczyna - wyhodowana w probówce urzędniczka systemu do cna sfeminizowanej przyszłości. Pod koniec zaś ta sama para wystę­ puje w przeciwstawnych rolach: to mężczyzna uczy kobietę jeść prawdziwe, tradycyjne jajko na miękko, a za chwilę nakłoni ją, by w celach rozrodczych udali się do sypialni. Od antyutopii i science fiction teoretycznie blisko do fantastyki grozy. Teoretycznie, gdyż to teoria literatury łączy te dwa nurty w jeden typ twórczości - fantastykę. W rzeczywistości SF to dziecko oświecenia i jego dalekosiężnych planów, zaś horror i niesamowitość wydają się dużo starsze, sięgające pierwotniej szych pokła­ dów ludzkiej świadomości. Jeden z klasyków gatunku, Howard P. Lovecraft uznawał grozę za najstarsze uczucie ludzkości . Pewnym po­ twierdzeniem mogą być prace Marii Janion i jej szkoły, dostrzegające w opowieściach niesamo­ witych arty kulacie poprzez fantazmaty konflik¬ tów i kompleksów tkwiących w podświadomości i zbyt odrazaiacych bv człowiek mógł wyrazić ie wprost Dlatego za omawianiem sie wampirów i wilkołaków mogą stać tłumione żądze seksu¬ alne i konflikty zaś nonrzez widma ukochanych 2 3 zmarłych nowracaia do nas lek nrzed śmiercią i ,ednoczesne noczucie iei bliskości M o z ę wiec nanrawde niesamowita onowieść hvła nierwsza iaka wykoszono nrzy nrehistorvcznvm oaniskn' k ! d a c h ó w n r z o d l L i lek nrzed nowrotem n m a r W ^ umanycn należą do najpierwotme szycn wyoPrazen. INarracja ducUacn zmarłych mogła ujmować w społeczną konwencję lęki, z którymi nasi praszczurowie nie mogli sobie poradzie pozob. także: eadem, Zlo i fantazmaty, Universitas, Kraków 2001; eadem, Wampir. Biografia symboliczna, słowo/obraz Por. M . Janion, Projekt krytyki fantazmatycznej. O egzystencjach ludzi i duchów, 131 PEN, Warszawa 1991; BARBARZYŃCA terytoria, Gdańsk 2004. �Rafat Nawrocki 132 jedynczo. Uświadamiała również, że przeszłość i historia są ważnymi elementami tożsamości rodzącej się wspólnoty plemiennej. Filozof kul­ tury Rudolf Otto w swojej pracy Świętość dość odważnie wskazywał na współczesne historie z dreszczykiem jako echa dawnego lęku numinotycznego przed pierwotnym, przerażają­ cym wyobrażeniem boskiej i demonicznej siły (numen)\ Claude Lévi-Strauss określił niegdyś kuch­ nię jako „drugą, obok mowy, powszechną formę ludzkiej działalności" . Jeśli więc opowiadanie o duchach jest czynnością niemalże równie starą, to może warto prześledzić łączące je struktury imaginacyjne. Czyli: jak działa kuchnia w fanta­ styce grozy? Albo: jak się odżywiać, by zobaczyć duchy? 5 2. Co przyrządzić? Ebenezer Scrooge w Opowieści wigilijnej Charlesa Dickensa dość bezczelnie punktuje nawiedzające go widmo dawnego wspólnika. Oto co odpowiada, gdy zirytowany j u ż Marley pyta: „Dlaczego nie wierzysz własnym zmy­ słom?" [Scrooge] Ponieważ często błahostka wypro­ wadza je z równowagi. Lekka niedyspozycja żołądka czyni z nich oszustów. W rezultacie, możesz być kawałkiem niestrawionej wołowi­ ny, odrobiną musztardy, okruszyną sera, odro­ biną niedogotowanego ziemniaka... Pomimo wszystko wydajesz się być więcej istotą cielesną, niż duchem . 6 4 Por. R. Otto, Świętość: bóstwa elementy irracjonalne w i ich stosune\ do elementów pojęciu racjonalnych, tłum. Scrooge na pierwszym miejscu wymienia wo­ łowinę, do mięsa przyrównuje także substancję bezcielesnej zjawy! Mięso z całą pewnością związane jest ze sfe­ rą podstawowych wierzeń i struktur wyobraże­ niowych. Lévi-Strauss w Trójkącie kulinarnym udowadniał, iż: surowy - poddany obróbce - ze­ psuty to kategorie adekwatne nie tylko do kuchni i handlu, ale też podstawowych założeń cywili­ zacyjnych w wielu kulturach. To, co przyrzą­ dzone, odnosi się do kultury, surowizna zbliża człowieka do natury, zaś zgnilizna - do dziedzi¬ ny śmierci. W badanych przez sławnego antro­ pologa kulturach przestrzenie, gdzie można było przyrządzić zabite zwierzęta, wyznaczały sfery Z kolei mięso j u ż podane na. stół podzielił badacz na gotowane i pieczone To pierwsze bliższe iest ludom osiadłym o wvz ' szvm poziomie cywilizacyjnym - symbolizuje zvcie i wspólnotę (demokratvcznosc) Pieczvs e przywodzi na mvś raczei koczowniczv trvb zv ciaa także arystokrację i śmierć 7 Wynikałoby z tego, że spożyte mięso, pieczo­ ne lub nieświeże, przenosi nas na powrót w dzie­ dziny chaosu, destrukcji i śmierci. Konsument zbliża się więc do dziedziny, z której przybywają zjawy. By dostąpić podobnych manifestacji, jakie stały się udziałem Ebenezera Scrooge'a, należy więc przyrządzić sobie pokrewną potrawę; ze­ psucie można zapewne zastąpić macerowaniem, najlepiej w czerwonym winie. 3. Jak przyrządzić? W powieści Marka Krajewskiego Widma w mieście Breslau, łączącej kryminalną fabułę 6 Ch. Dickens, Opowieść B. Kupis, Thesaurus Press, Wrocław 1993, s. 51-53, 1949, s. 24. 136-140. 7 5 wigilijna. Opowieść fantastyczna, tłum. anonimowe, Wydawnictwo Feliksa Owczarka, Łódź C. Lévi-Strauss, op. cit., s. 72-74. C. Lévi-Strauss, Trójkąt kulinarny, tłum. S. Cichowicz, „Twórczość" 2 1972, s. 72. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Kuchenne fascynacje fantastyki grozy 133 z elementami niesamowitości, lekarz stara się przekonać głównego bohatera, policjanta Mocka, że nawiedzające go upiorne fantomy mają podłoże czysto fizjologiczne: W sugestywnym i niezwykle zmysłowym opi­ sie uczty u Krajewskiego zwraca uwagę znacząca obecność na stole pieczystego, ale także poja­ wienie się wątroby (drobiowej). Louis-Vincent Thomas, jeden z prekursorów antropotanatoloTo nie jest kwestia wiary (...). Udowodnię ci, gii (antropologii śmierci) zauważał, iż człowiek, ile może zdziałać właściwa dieta. Ale najpierw uciekając powszechnie w kuchni od określeń sugerujących związek przyrządzanego mięsa musisz sam uwierzyć, że koszmary senne mają początek w twoich przeciążonych i ciężko pra­ i ludzkiego ciała, zachowuje jednakże możność spożywania wątroby i serca - „bez wątpienia cujących jelitach. Przekonam cię o tym, jeśli będziesz mi posłuszny. (...) Dzisiaj doświad­ dlatego, że chodzi o narządy szlachetne, któ­ czysz na własnej skórze, a właściwie na własnej rych degustacja odpowiada być może mrocz­ wątrobie strasznych skutków obżarstwa. Twój nym fantazmatom" . Rzeczywiście, wnętrzności mózg odbierze sygnały od utrudzonych trzewi zdaj a sie mieć specyficzny status w kulturze i odpowie tym, czym może cię skarcić — sennym kulinarnei Związane sa z witalnościa i siła ich spożycie wiec zaraz DO zabiciu zwierzyny lub koszmarem... wroJa gwarańtuie orzeiecie tych cech Trądy Jakie danie zaproponował w ramach dowodu evinie stanowią one materie magiczna dla wróz Jarzy i szamanów Do dziś nodrobv zwłaszcza medyk? 9 Na talerzu Mocka wylądowały cztery za­ rumienione gęsie szyje. Pokroił ten specjał w plastry, a następnie poukładał je na chru­ piących talarkach ziemniaków. W otoczce gęsiej skóry zamknięty był farsz z cebuli, wątróbki i gęsiego smalcu. Mock nałożył na te piramidy miękkie pierścienie duszonej cebuli i przypuścił zmasowany atak. Jadł powoli i metodycznie. Najpierw zanurzał sztućce w półmisku, w którym grube kawa­ ły pieczeni wieprzowe, pływały w gęstym zawiesistym sosie podbitym mąką i śmieta­ na Na nabity na widelec kawałek pieczeni nakładał ziemmaczano drobiowy pagórek Po pochłonięciu tei skomplikowana kom' Dozvcii nasuwał na widelec iak na szufle war twe kanusty zasmazanei ze skwarkami Talerze powoli pustoszały . 8 8 M . Krajewski, Widma w mieście Breslau, Wydawnictwo W A B , Warszawa 2006, s. 78, 81. 9 L.-V Thomas, Trup. Od biologii do antropologii, tłum. K. Kocjan, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1991. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA wątróbki serca sstanowią dania m niec uid dla wąuouK.1, cynaderki cyiiduciK.1, scicd i d u o w i ą uanid każdeero u iednvch biesiadników hudza wstręt nie do nrzezwvciezenia u innych zaś - entn złazm donnszczaiacv snozvwanie ich nawet w sr^ie ™ T Z w L h n i Z w stanie surowym. IN a pewno w kucnm grozy nie może zabraknąć potraw podrobów. Mogą byc, na przykład smażona wątróbka wie­ przowa z jabłkami lub, jeszcze lepiej, gęsi pipek kultowe dzieło kuchni żydowskiej, składające się ze ™ y ^ duszonych i zapiekanych gę­ sich żołądków z dodatkiem czosnku oraz curry, cebuli, rodzynków i suszonych owoców. s m a z c 4. Kiedy spożywać? Jak wiadomo, jednym z występków Promete­ usza było pozbawienie bogów mięsa. W odwecie zmuszono go, by ów niedobór zwrócił w postaci własnej wątroby . Ponieważ bogowie, zwłaszcza 10 10 Według Parandowskiego, kaźń Prometeusza była bezpośrednim następstwem ofiarnego oszustwa, por. J. Parandowski, Mitologia. Wierzenia i podania i Rzymian, Czytelnik Warszawa 1967, s. 52. Grelów �Rafał Nawrocki 134 dawni bogowie, pokrewni demonom - istotom 0 nadnaturalnych mocach, lecz ludzkich na­ miętnościach - lubują się w mięsie. Niektórzy, jak aztecki władca podziemi Mictlantecuhtli (który siał grozę w powieści Grahama Mastertona Wyklęty), gustowali wyłącznie w potrawach z ludzi. Ale nawet ci nam bliżsi, jak Jahwe, nie byli wegetarianami, o czym przekonuje historia Kaina i Abla. Z Księgi Rodzaju dowiadujemy się, że Bóg wybrał mięsne dary Abla, odrzucił zaś płody rolne złożone przez Kaina, co doprowa­ dziło do późniejszego bratobójstwa. Większość religii zawiera w sobie świadectwo dawnych, ludzkich ofiar - bogom przygotowuje sie to co naicennieisze Wielka historia iudeochrześciiaństwa pisana od strony kuchni" to onowieść zaczvnaiaca sie od niesnełmonei obiaty Izaaka zastanionei przez symboliczne zwierze ofiarne' kończąca s e zaś na transkornoracii i mece ł e z u ' sa rod mięsa człowieka noswiecone.ro R O P , , no mięso R o i złożone w ofierze rzłowiekowO Tak wania powracających zmarłych, a także rozła­ dowywania lęku przed nimi poprzez opowieści o duchach i przebierance, jest ujęciem w kon­ wencję społeczną bardziej pierwotnej grozy, wiążącej się z zanikiem słońca i wegetacji. Jak podkreślał Rudolf Otto, lęk przed upiorami jest pozostałością dawnego, numinotycznego lęku przed gniewem tajemniczego bóstwa . W tym czasie władające światem istoty mogą ograniczyć dostępność mięsnych potraw. 12 Jeśli w powyższych przypuszczeniach tkwi ziarno prawdy, w kuchni grozy mięso powinno się przyrządzać i serwować w porze postu. Sy­ tuacja taka ma miejsce w klasycznym dla prozy niesamowitej opowiadaniu Kuzyn Passeroux Jeana Raya: Jo Gellert wstał we Wstępną Niedzielę w nieco lepszym humorze niż zazwyczaj. Wielki Post rozciągał się przed nim czterdziestodniową kwa­ rantanną przetykaną suchymi pasztetami z ryby i cienkimi gulaszami. (...) w tych dniach świętej wstrzemięźliwości wiedział, że na lnianej ser­ wecie czeka na niego tylko filiżanka kwaśnego mleka, kromka przaśnego chleba i nie słodzony kompot. Dzisiaj, w niedzielę, surowy ów reżim miał się nieco rozluźnić, gdyż poprzedniego dnia wieczorem dostrzegł kątem oka w ciemnej czeluść, spiżarni tragiczną sylwetę świeżo odar­ tego ze skóry królika którego krwawe członki rozcapierzały się na białych drewienkach". twierdzi Zahiianie w uiierze ofierze iwieruzi Walter waner Rnrkerf ourKeru „z.aui]diiie stanowi nodstawowe doświadczenie świętości" 11 spożywanie mięsa obwarowane jest tabu w ob­ rębie Każde-1 z największych religii, koszernosc specjalny uboj zakaz spożywania określonych gatunków (wołowina, wieprzowina), wreszcie posty. W kościele katolickim dwa najważniejsze posty obejmują czas od jesiennego zamknięcia 1 zaniku światła do odrodzenia się życia wraz z wiosną (z przerwą na Roże Narodzenie dawne święto powracającego słońca - oraz kar­ nawał). Akurat jest to czas, w którym od dawna odnotowuje się zwiększoną aktywność zjaw (jesienne Halloween i Dziady, lutowe obrzędy u Rzymian). Ryć może owa tradycja wypatry­ 11 Cyt. za: B. Ehrenreich, Rytuały krwi. Namiętność Wbrew temu sielskiemu początkowi, opo­ wiadanie Jeana Raya jest niezwykle drastyczne, przepełnione makabrycznymi opisami śmierci, aż do ostatnich stron, gdzie do Jo Gellerta przy­ bywa coś z miejsc nieopisanej grozy: 13 J. Ray, Kuzyn Passerouz, tłum. J. Lisowski, [w:] opr. do wojny, geneza i historia, tłum. P. Kołyszko, Jacek zbiór, O duchach opowieści Santorski & Co, Warszawa 2001, s. 30. 1977, s. 250. 12 prawdziwe, Iskry, Warszawa R. Otto, op. cit., s. 51-53. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Kuchenne fascynacje fantastyki grozy Po raz ostatni odetchnął, niestety na próżno. Potworny smród doszedł do niego z głębi jadal­ ni, wezbrana fala zgnilizny zagęściła powietrze i napełniła mu gardło trucizną. Miał j eszcze siłę wstać, pobiec do schodów, wstrzymując oddech jak nurek, skryć się w swoim pokoju i zamknąć się w nim na trzy spusty. Po czym, dysząc cięż­ ko, zaczął nasłuchiwać. Najpierw cisza stała się gęsta, nieogarniona, w uśpionym domostwie, potem jakiś szelest się zrodził, daleki, niemożliwy do określenia. Długi czas to trwało, zanim się wzmógł na tyle, by można było cokolwiek rozróżnić, ale potem się uwyraźnił. Było to powolne wstępowanie po schodach jakiejś zwiotczałej rzeczy, posuwają­ cej się miękkimi plaśnięciami, niczym olbrzy­ mia gąbka, która zaczęła nagle żyć i wędrować. Uderzyła z obrzydliwym rozpędem o zamknię­ te drzwi i nagle przeniknął przez dziurkę od klucza ostry smród niosący te słowa: - Tak ia Przecięty na pół ziedzony zgnijesz".'" Co jednak p r z y r z ą d z i ć , gdy chcemy za­ kończyć post bez podobnych, g w a ł t o w n y c h p r z e k r o c z e ń ? Otóż europejska tradycja pro­ ponuje - poprzez stół wielkanocny - jajko, być m o ż e najbardziej n i e z w y k ł y z kuchen­ nych produktów, usytuowany idealnie po­ m i ę d z y tym, co jest i co nie jest m i ę s e m . Jak u d o w a d n i a ł Lévi-Strauss w Strukturze mitów, c z ł o w i e k g ł ó w n i e poszukuje p o ś r e d n i k ó w (trickster) p o m i ę d z y zastanymi sprzecznoś c i a m i . Jajko m o ż e zatem stanowić idealne danie mediacyjne. Ułatwia ono przekroczenie granicy miedzy postem a czasem światecznei wyżerki. 15 14 Ibid., s. 264. 15 C. Lévi-Strauss, Struktura mitów, 5. Jak uzupełniać braki w zaopatrzeniu? W w y ż e j cytowanych fragmentach prozy zwraca uwagę niemalże całkowite utożsamie­ nie oprawionego ciała zwierzęcia z powracają­ cym, nadnaturalnym lecz makabrycznie ciele­ snym trupem. Co ciekawe, Alfonso M . di Nola w Triumfie śmierci. Antropologii żałoby zano­ tował także funeralne obyczaje zabraniające spożywania mięsnych posiłków w czasie żałoby, gdyż stanowiłyby przeszkodę w naturalnym roz­ kładzie . W tej projekcji grobowych procesów na stół jadalni odnaleźć m o ż n a symboliczne przeciwstawienie się nadmiernej identyfikacji ze zmarłym To patologiczna żałoba która według Gezy Roheima prowadzić może do introiekcU ukochanei osoby" czyli odzyskania utraconego przedmiotu poprzez przeniesienie jego obrazu do własnepo la" co uznać można za tvnowv nrzvnadek kanibalizmu nsychicznepo- onłaku jacy żałobnik wchłania w siebie utraconą osobę, hv iei nie stracić" W skrainvch nrzvnadkach może to prowadzić do całkowitego zaniku wła 16 17 snei t o ż s a m o ś c i na rzecz n m a r ł e p o 7 w m a r i a c ^ k Z n e i n?/e?FeL7ca ^ Z ^ e p o tatyrtconu dokonanej przez r-edenca Felliniego, lam umarły pozostawił testament zawierający warunek pokaźny spadek otrzymają tylko ci krewni, którzy... skonsumują jego ciało. Jest to dosc wyjątkowa, racjonalna koncepcja agresji trupa poprzez żołądek. Wspomniano tu o tabuizacji mięsnych po­ traw i postach. Warto z a u w a ż y ć , że dotyczą zazwyczaj ciał ciepłokrwistych, wyższych krę­ gowców. Pozwala to podążać nowym tropem, który przez u t o ż s a m i e n i e mięsa ludzkiego 16 tłum. W Kwiatkowski, „Pamiętnik Literacki" 59 1968, s. 260-266. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 135 BARBARZVNCA A. M . di Nola, Tryumf śmierci. Antropologia ialoby, tłum. M . Woźniak, Universitas, Kraków 2006, s. 149. 17 A. M . di Nola, op. cit., s. 20. �Rafał Nawrocki 136 i zwierzęcego prowadzi do koszmaru zamaza­ nia podstawowych granic, gdy kulinarne zabiegi stają się środkami do wywrócenia i zanegowa­ nia porządku kultury Wedle hipotez Barbary Ehrenreich, człowiek nie jest naturalnym dra­ pieżnikiem (jego przodek, jak współczesne na­ czelne, chwytał tylko niewielkie zwierzęta). Stał się nim dopiero poprzez rozwój cywilizacji; po­ czątkowo jednak nauczył się skutecznie bronić, a także rywalizować z wielkimi drapieżnikami . Był to, według Ehrenreich, moment przeło­ mowy. Wcześniej nasz przodek stanowił raczej rodzaj krwistego dania dla istot o ogromnej silejednakże w chwili ich pokonania, sam zażądał miejsca im równego i sięgnął DO mięso Uzyskał status równy najwyższym Było w tym akcie coś ze zrównania z bogami w ich diecie. Niestety człowiek nr7viał także oietno nrzelanei czerwo­ nej krwi stworzeń do niego podobnych. Stał sie wyklętym oprawcą: 18 Ale bez wątpienia pierwszy człowiek, który zabił wołu, uważany był za mordercę; może go nawet powieszono, a już z pewnością wisiałby, gdyby był sądzony przez woły - i niewątpliwie zasługiwałby na to, jeśli jakikolwiek morderca na ową karę zasługuje. Idźcie na targ mięsny w sobotę wieczorem i popatrzcie na tłumy żywych dwunogów przyglądające się długim szeregom czworonogów martwych. Czyliż ten widok nie przypomina po trosze kanibali? odławianej zwierzyny. Z drugiej - rozwijające się społeczeństwa zaczęły poszukiwać wyobra­ żeniowego pośrednika, reprezentanta, którego obciążyłyby odpowiedzialnością za rzeź swych mniejszych braci. Funkcję tę przejął rzeźnik. Jednakże pośrednicy, byty mediacyjne, choć godzą przeciwieństwa, wywołują również nie­ pokój wyobraźni. Zawód rzeźnika chyba zawsze był obarczony brzemieniem zbiorowych fanta­ zmatów. Stanowiąc byt mediacyjny pomiędzy naturą a kuchnią, wyróżniał się spośród innych cechów rzemieślniczych specjalnym traktowa­ niem, honorowymi miejscami w kościelnych emporach, czasem niemalże szlacheckim stro­ jem (małopolscy kijacy). Rzeźnicy nadawali na­ wet herby miastom (Leszno). Ale jednocześnie ich biegłość w zabijaniu musiała budzić niepo­ kój I zdarzały sie eksplozje owego niepokoju gdy nastały czasy społecznych przewrotów chwile graniczne dla cywilizacji i iei porząd­ ków Tak iak podczas insurekcii kościuszkow skiei gdv podług licznych świadectw zwer bowani do ochotniczych oddziałów rzeźnicy budzili wręcz ^rozę Oddał ten mroczny nimb r m U.11L nnt /7Jvy rtlili Jfrwn /A/ Cp/lii t* 11 - Obuch i nóż to broń nasza - szlachtuz, to życie nasze. - Nam jedno: czy bydło, czy panów rżnąć. Dzieci siły i krwi, obojętnie patrzym na drugich, słabszych i bielszych - kto nas powoła, ten nas ma - dla panów woły, dla ludu panów bić będziem . 19 - pisze Herman Melville w Moby Dicku (o którego przewrotnych związkach z fantasty­ ką grozy warto by napisać monografię). Czło­ wiek zasmakował w mięsiwach, lecz próbował ukryć piętno mordercy. Z jednej strony pojawiły się więc skomplikowane obrzędy myśliwskie, mające na celu przebłagać lub oszukać duchy T^raciricki w i ATir Iv 1 a j l l l o J\.l W V IC" I)Rr>cbifi Do KICI poprzez chór r z e ź n i k ó w " 20 Gdy walą się dotychczasowe systemy, może wrócić pierwotność. Człowiek znów stanie się kawałkiem mięsa, a któż oprawi je skuteczniej niż doświadczony masarz? Niestety, bywało, że imaginacje te doganiała rzeczywistość, jak 18 B. Ehrenreich, op. cit., s. 41-52. 2 0 19 H . Melville, Moby Dick, czyli biały wieloryb, tłum. Wydanie jubileuszowe, t. I I I , Kraków - Warszawa 1912, s. 55. Z. Krasiński, Nie-Boska Komedia, [w:] idem, Pisma. B. Zieliński, Mediasat Group S A , Warszawa 2005, s. 363. BARBARZYŃCA 3 - 3 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Kuchenne fascynacje fantastyki grozy 137 w przypadku Fritza Haartmana i Karla Denke, działających w Niemczech w czasach wiel­ kiego kryzysu. Jeden w Hanowerze, drugi na Dolnym Śląsku - dostarczali na lokalne rynki fragmentów ciał pomordowanych przez siebie rodaków. Współcześnie masarskie motywy pojawiły się w Delicatessen, mrocznej fantazji przyszłości reżyserów Jeana-Pierrea Jeuneta i Marca Caro (Francja, 1991). Są tu przedstawione ruiny Pa­ ryża po totalnym, zapewne wojennym katakli­ zmie. Rzeźnik nie tylko zapewnia tu lokatorom ocalałej kamienicy dostawy mięsnych dań, wyko­ rzystując w tym celu podstępem zwabione ofiary. Jest także stróżem nowego, postapokaliptycznego porządku, zapewniającego względny byt, lecz tylko kanibalom. Ale i polskiej literaturze nieobce są mroczne fantazmaty kanibalistyczne. Myślę tu o szcze­ gólnym, a zapomnianym prozaiku, Ludwiku Sztyrmerze, działającym, choć nieco pod prąd, w epoce rodzimego romantyzmu. Jego najlep­ sze dzieła to opowiadania niesamowite wydane w tematycznych zbiorach, spośród których wy­ różniają się zwłaszcza Frenofagiusz i Frenolesty. Po opisanej w historiach Warszawie krążą Frenolesty, diabelskie stwory, których zadanie to porywanie ludzkich mózgów i serwowanie ich na stół swc^o pana Frenofagiusza. Odpo­ wiedź na pytanie o metody tej konsumpci i znów uwalnia fantazmaty rzeźni: Jakim sposobem? Cha, cha, cha! Zabawne pytanie! Takim samym sposobem jak waćpan zjadasz kaczki, barany i woły. Wszak nie poły­ kasz ich, póki żywe, i im większy zwierz, tym na więcej kawałków musisz go rozdzielić . 21 W ten sposób kolejni warszawianie popadają w obłęd, zaś demon zyskuje przysmaki. Sama relacja o Frenofagiuszu pochodzi od jedne­ go ze skonsumowanych pensjonariuszy domu dla szaleńców. Jest on pośrednikiem pomiędzy demonem (być może zrodzonym z obłędu) a pozostałymi ludźmi. Możliwe, że dlatego opo­ wiadania z tomu przesiąknięte są niezwykle su­ gestywną metaforyką, przyrównującą ludzi do „medytujących krwi i mięsa", „z sercem, które można kupić w szlachtuzie". W pochodzących sprzed półtora wieku kanibalistycznych wizjach Sztyrmera pojawiają się j u ż głuche pytania współczesności, której szaleń­ stwo to kres metafizyki, to ustawiczny lęk przed klęską humanizmu, bez którego pozostanie tyl­ ko dwunożne mięso. Z którego można zrobić armatnią rąbankę, z a m k n ą ć w rzeźniach dla ludzi, zatomizować i podporządkować jako ho­ dowlane bydło. Pochłonąć w ramach nadrzęd­ nych procesów cywilizacyjnych. Rzeźnia - po­ przedzająca kuchnię - stała się idealną metaforą kondycji ludzkiej obecnego i (zwłaszcza!) po­ przedniego wieku Ta kwestia staje sie kluczowa we współczesnych' często odrażających horrorach z nurtu gore edzie ciało istoty rozumnej iest sztukowane bez litości, zmuszane do zwierzęce¬ go skowvtu rozbiiane na podstawowe elementy które nie kr'yia zadnei duszy W tych krwawych widowiskach nie ma zadne/o sadystycznego wy zwolenia lest tylko nowracaLe dramatyczne n tanie- czywe wsnółczesnym świecie albo w skrai nych sytnaciach notrafinw nozostac'czvms nonad kiwał r z e ź i a n m i e s a ? Teraz nan w,V" - mówi C Z Z Z Z S T L l w ^ m l Z i , , T Z Z I Z Z Z Z I Z Z Z Z h Z Z T Z jaKova lancia foaroz ao resu K ZZZZZZ ™ S nocy Z TZTZZLZIZT22 zuiiize wreszcie, teraz rna. pan laKis cet 21 L . Sztyrmer, Frenofagiusz i Frenolesta, [w:] idem, nieboszczyka Pantofla z papierów wybrane i ogłoszone przez Eleonorę po nim Powieści pozostałych Sztyrmer, t. I I , Wydawnictwo Adama Zawadzkiego, Wilno 1844, s. 303. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA 22 J. Lind, Podróż do kresu nocy, tłum. C. Karolak [w:] S.H. Kaszyński (red.), Spotkanie poza czasem. Antologia fantastycznej noweli austriackiej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1990, s. 260. l jestem �Rafał Nawrocki 138 Jak można przyrządzić człowieka? Ewentu­ alnych ciekawskich trzeba by odesłać do książek Issei Sagawy . To najsławniejszy obecnie l u dojad, smakosz dań sporządzonych z koleżanki-studentki, którą zamordował w 1982 roku. Obecnie, wypuszczony z zakładu zamkniętego, bryluje w rodzinnej Japonii jako celebryta, grając nawet w fdmach erotycznych . W ten sposób gastronomia, sztuka, która niegdyś wyrwała człowieka ze stanu natury, może też w wyszukany sposób odesłać go tam na powrót, zamieniając w kanibalistyczną be­ stię. Ta pierwotność przejawia się także poprzez 23 24 destrukcyjny charakter: w dziedzinie najstarszej z muz odbiór dzieła sztuki jest jednocześnie jego całkowitym unicestwieniem. Poprzez skrajne imaginacje ludożerstwa, zawarte w dziełach fantastycznych, a także historyczne wyczyny niektórych jednostek, gastronomia ujawnia skry­ w a n ą w sobie grozę. Ciało człowieka także m o ż n a przyrządzić w kuchni, przemieniając odbiorcę sztuki w dzieło. Co najwyżej łaskawa muza uczyni z dania i konsumenta jedność, co uskutecznił dr Lecter \N Hannibalu, częstując policjanta smażonym móżdżkiem, przed chwilą wyjętym z jego własnej, otwartej czaszki . 25 Cuisine Fascinations of Horror Fiction The article takes on the problem of how the art of cooking functions in horror. The author's basic assumption, confirmed by archeological and anthropological research, is that both food processing and belief in the presence of the undead originate in the beginning of human culture. This relation between cuisine and these beliefs resulted in phantasmatic traces in various compositions and movies of the horror and weird genre. The emphasis is put on anxieties and fascinations connected to meat consumption and methods of obtaining it. The authors purpose is to portray the most interesting examples from various works from different periods. He seeks its justification in former sanctity of meat, in demonic beliefs, and man's primeval bond with nature. Since this article is the first to be ever published on such subject, it is largely based on hypothesis and leaves the reader with an open question. 23 Książki Sagawy nie zostały przetłumaczone, spis 24 Cyt. za: http://pl.wikipedia.org/wiki/Issei_Sagawa, oryginalnych (japońskich) tytułów dostępny jest na: 09.10.2009. http://www.goodreads.com/author/list/2795905.Issei_ 25 Sagawa, 09.10.2009. Warszawa 1999, s. 285 i n. Por. T. Harris, Hannibal, tłum. J. Kozłowski, Amber, BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5efb25008104e0092e9837501454cd69.pdf f646bb6c495b61d8e5c3801bf0b06525 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5688 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5288 Title A name given to the resource La frontera, czyli opowieści o" końcu świata"/ Barbarzyńca 2013 nr (1) 19 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1 (19), s.22-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Masłowska, Dagmara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text La Frontera, czyli opowieści o „końcu świata" �Dagmara Masłowska Studentka etnologii i antropologii kulturowej na Uniwersytecie Jagiellońskim. Większość czasu poświęca na podróżowanie, pasjonuje się teatrem, rysunkiem oraz fotografią. D: wa sąsiadujące ze sobą stany - amery­ ( kańska California oraz meksykańska Baja California - są obszarem, gdzie o żela­ zne słupy muru granicznego rozbijają się marzenia o lepszym życiu. To przestrzeń wielokulturowa, wieloetniczna. Przestrzeń zagrożona i niestabilna, niepozwalająca na sen. W świadomości Meksykanów mieszkających w północnej części kraju, los norteńos - „ludzi północy", jak są określani w Meksyku - uchodzą­ cych za nieustępliwych i wulgarnych, granica jest największym ograniczeniem. W większości przy­ padków nie do pokonania. Są to tereny niezwykle wymagające, bowiem poddają nieustannej próbie tak siłę charakteru jak wytrzymałość fizyczną. Wszystko za sprawą pustynnego klimatu. Latem temperatury sięgają 50°C, a życie w mieście staje się nie do wytrzymania. Stąd wieczne nigdy niezaspokajalne pragnienie, które ledwie na chwilę gasi niskoprocentowe piwo Tecate. Stąd pozorne lenistwo i apatia. Stąd zniszczona słońcem skóra. Stąd zawziętość i duma, tak ważne dla talności miejscowych Można bv pokusić sie o wskazanie podobieństwa miedzy powyższymi cechami a Jeżykiem natury trzęsienia ziemi iako porywczość wulgarność ekspresywność- palące słońce-wytrwałość pulsująca enemia ńiezmo ż o n a siła- pustynia czyli stanowczość nieustępli w o ś ć b e ź k o m n r o m i s o w o ś ć Ostatnia'- i a ł o w o ś ć ziemi - zdaje się odzwierciedlać stosunkowo małą 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA produktywność tutejszej kultury nastawionej na import. Trudno rozsądzić, czy to wada, czy zaleta. Najważniejsze, że potrafili i nadal potra­ fią się przystosować do panujących warunków. Tak po prostu jest, czy raczej: tak jawi się to oku podróżnika. Obserwowane w stanie Baja California zja­ wiska kulturowe, a także działania społeczne, świadczą wręcz, że tej części Meksyku daleko do reszty kraju, że kulturowo bliżej jej do Sta­ nów Zjednoczonych. Engringado - mówią, nieco pogardliwie określając białego cudzoziemca, przybysza zza płotu. Wystarczy przespacerować się którąkolwiek z głównych ulic, by zauważyć fastfoodowe kolosy w rodzaju Burger King czy Carls Jr., które w pasie przygranicznym zastąpiły charakterystyczne dla reszty kraju budki z ręcznie robionymi lodami albo tradycyjnymi wyrobami rękodzielniczymi. Właśnie w tych niemal nie­ zauważalnych, bo oczywistych, przekształceniach krajobrazu kulturowego, potwierdza się ot war¬ tość ludzi z północy na wszelkie inicjatywy eko­ nomiczne prowadzące do modernizacji i rozwoju technologicznego. Świadomość istnienia granicy konkretyzuje przestrzeń, nadaje jej określoną formę, oddzielając „nasze" od „obcego", „innego". Problem zaczyna się, gdy granica, owo subtelne rozróżnienie funk­ cjonujące dotąd jedynie w umyśle, ujawni się �24 nagle w materialnej i dotkliwej formie ciągnącego się kilometrami, niemal w nieskończoność, wyso­ kiego, żelaznego płotu. Potrzeba wtedy redefini­ cji. To jedyna możliwa rzecz, jaką da się zrobić, niemal naturalna reakcja na nowy stan rzeczy. Jak w takim razie opisać granicę Mex-U.S.A.? Carlos, 24, Tijuana Dla mnie granica to geograficzny podział mię­ dzy narodami. Jednocześnie reprezentuje ona Dagmara Masłowska podział bogactw. Bogactw, którymi (w wypadku tej granity) Stany Zjednoczone nie maja za­ miaru dzielić się w sposób niekontrolowany co prowokuje niezadowolenie wśród społeczeństwa zarówno na wsi, jak i w miastach. Co więcej, odbija się to na stylu życia niższej klasy (ludzie migrują do Stanów Zjednoczonych, jadą szukać pracy). Myślę, żejest wielepowodów, dla których chce się monitorować przepływ ludności. Jednak granica, o której mowa, to nie tylko to. Mówi się, BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �La Frontera, c z y l i o p o w i e ś c i o „ k o ń c u ś w i a t a 25 że istnieje bardzo silna kontrola Stanów Zjedno­ „koniec świata". Już nie zamykam się na strze­ czonych nad krajami Ameryki Łacińskiej. Tak żonym osiedlu ani nie jeżdżę klimatyzowanymi dopewnego stopniajest to prawĄ. camionetas. Już w tej wypowiedzi pojawia się wątek prze­ kraczania granicy - migracja do Stanów Zjed­ noczonych. Ujawinia się perspektywa, z której jest ona obserwowana. Ktoś się oddzielił murem, ktoś został po jego drugiej stronie. Trzymam się z tymi, od których się odgrodzono, pozostawiając dla nich miejsce w tej narracji. Jeszcze kilka lat temu żyłam w świecie meksykańskim. Potrzebo­ wałam wtedy przewodnika, ale nie było nikogo, kto na bieżąco tłumaczyłby mi ów niezwykły, zło­ żony a zarazem intrygujący świat. Już od pierwdnia nałożono na mnie klosz - wzniesiono wokół mnie mur sztucznych zabezpieczeń. Byłam obwarowana dokumentami i chroniona przez liczących sie w mieście bogatych ludzi którzy roztaczali przede mna wizie cudownego Meksyku należącego tak naprawdę zaledwie do kilku 'pro cent Lo mieszkańców. Bez wątpliwości byłam wtedy w Pozycii uprzywilejowanej- europejski paszport wiza amerykańska wiza meksykańska (na wjazd) i brak znajomych zaangażowanych w wojny gangów dawały niewyobrażalną prze­ wagę. A jednak la frontera kazała mi być nie­ ustannie czujną. Tłumaczę więc także sama przed sobą pewien fenomen. Miałam przecież swobodę w przemieszczaniu się pomiędzy Stanami Zjed­ noczonymi a Meksykiem, a mimo to towarzy­ szyło mi przeczucie, że nie przedostanę się na drugą stronę granicy, że nawet jeżeli spędzę tam dzień lub kilka, będzie to sztuczny świat, który prędzej czy później, z puszką coli w ręce wypluje mnie z powrotem. Określiłabym tę granicę jako Postaram się zatem zagłębić w głos większości stłoczonej w centralnej części miast przygranicz­ nych. Z ponad trzech tysięcy kilometrów wydzie­ lam odcinek niewielki od Tijuany do Mexicali. Bardziej na północ nie można, nie da się - jest żelazna bariera. Nie ma co robić. Ta cała masa gorącego powietrza tkwi pomiędzy ludźmi i czeka na powiew wiatru, który przesunie ją nieznacznie, aby mogła przykleić się do innych ciał. 1 1 I 1 Nie jest wymagane posiadanie wizy meksykańskiej w momencie przekraczania granicy amerykańsko-meksykańskiej (można kupić ja z łatwością, gdy przebywa się już na terenie Meksyku), bramka n e jest zamykana, droga wolna! Natomiast nie jest możliwe przejście do Stanów Zjednoczonych bez ważnej wizy Lerykańskiej i kontroli osobistej. FOT. DAGMARA MASŁOWSKA 1 (19) P019 BARBARZYŃCA �26 Dagmara Masłowska W Mexicali można sprzedawać gumy do żucia, napoje, gazety, raczej się nie kradnie, przynajmniej nie w ciągu dnia - to przez upał. I tak siedzi się godzinami w cieniu budynków albo pod blaszanym dachem trasy do garita vieja, czyli starszego przejścia granicznego w mieście. Tam zawsze widać tłumy, czasami kolejka wykracza poza przejście podziemne i ciągnie się aż do drugiej przecznicy, zakręcając przy aptece. Siedząc pośród staruszków, bez­ domnych, deportowanych emigrantów, czeka się na okazję. Może znowu w granicę wbije się rozpędzony autobus porwany przez kogoś wyjątkowo zdesperowanego i w chaosie zdarze­ nia albo gdzieś między pociskami, uda się uciec za domy po drugiej stronie. I tak trwają latami, marząc i łudząc się. Uśpieni snem czujnym, gotowi do skoku, bo być może to już dzisiaj, może jutro. A jeśli nic się nie wydarzy, to też dobrze, bo do kieszeni wpadnie chociaż kilka pesos. Stare centrum Mexicali jest jak oaza, poza tym miejscem rzadko spotyka się kogo­ kolwiek spacerującego ulicami miasta. Pustka i upał. Lepiej pozostać blisko źródła. fiispl Tijuana es la esąuina donde rebotan lossueńos deun paisnecesitado de paz. HI i f $i. Req liVi A w i,* j 1 t • Ul ' ' i i i l i i i iuariQ g Ti • BARBARZYŃCA I" i 1 (19) PD13 I y �27 La Frontera, c z y l i o p o w i e ś c i o „ k o ń c u ś w i a t a FOT. DAGMARA MASŁOWSKA Aqui en la esąuina De un mundo tierra Penultima calle de Latinoamerica. La linea nos marca Desde afuera El limite entre Pueblo y piedra. 2 Tutaj w kącie Na gruncie Ziemi Przedostatnia ulica Ameryki Łacińskiej Linia wyznacza nam Z zewnątrz Granicę między Ludźmi a kamieniem. Kiedy w 2006 roku doszło do realizacji prze­ głosowanego w Kongresie projektu budowy muru wyposażonego w kamery i czujniki elektroniczne mającego oddzielać Stany Zjednoczone od Mek­ syku, życie na granicy uległo reorganizacji. Trzeba było błyskawicznie przystosować się do nowych warunków, nauczyć się funkcjonować w obli­ czu żelazno-betonowej klatki, która podzieliła świat na zbiór „moje-tutaj" oraz „twoje-tam". Przestrzeń przygraniczna stała się miejscem spo­ rów, a wszelkie działania z nią związane zaczęto postrzegać jako zagrożenie. Takie stanowcze roz­ wiązanie, odcięcie większości Meksykanów od dostępu do świata amerykańskiego, obudziło falę przemocy. Wystrzeliły pociski. sie znajdujesz, w twoim odczuciu może być twoją opiekunką lub wrogiem. Sin cicatrizar Heridas en la tierra Venas abiertas De Latinoamerica Ivan, 24, Mexicali Granica jest dla mnie barierą, która oddziela dwa identyczne światy i przekształca je w totalną nierówność, jest korupcją, strachem, pieniędzmi i, w zależności od tego, po której stronie granicy ' Ten i kolejne fragmenty pochodzą z piosenki zespołu Tijuana No! La esquina del Mundo (1994), tłumaczenie własne. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Bez zabliźniania Ran w ziemi Otwarte żyły Ameryki Łacińskiej ^ > problematykę transgraniczności, opisuje pięć typów pogranicza. Autor M G o l k a �28 Dagmara Masłowska podkreśla, że jego charakter zależny jest od rodzaju granicy, jaka dzieli strony W modelowym ujęciu wyróżnione zostały: granica jako „linia okopów", granica jako „rzeka", granica jako „ściana", granica jako „parkan" oraz granica jako „ulica". O pogra­ niczu amerykańsko-meksykańskim można po­ wiedzieć, że wytworzyła się „linia okopów", gdzie podział jest najbardziej jednoznaczny, a pogranicze funkcjonuje jak „pole minowe". Na tym pograniczu strony spotykają sie jedynie jako przeciwnicy widząc siebie w nieustannym antagonizmie. Wspólne na tym pograniczu są zazwyczaj trupy (bo już nie ranni), jako że ten ro­ dzaj pogranicza jest obszarem dążności do pełnego zniszczenia stron . 5 Nie można zapomnieć o granicy, nie można od niej uciec, bo wyznacza ona niejako sposób, w jaki na co dzień funkcjonujemy. Należy unikać przygranicznych barów, o pewnych godzinach nie powinno się przebywać w okolicy muru i najlepiej nie otwierać drzwi ani okien w samochodzie na­ wet w trakcie postoju - czy wszystko to tylko ze względów bezpieczeństwa? Taki mały instruktaż zachowywania się w obliczu jrontery napędzany jest przez lęk i niepokój wynikających z rozlicznych hi­ storii ludzkich tragedii, które się zdarzyły lub mogły zdarzyć. W prowadzonych przeze mnie rozmowach ze znajomymi, czy też osobami napotkanymi w ko­ lejce al otro lado, czyli drugą stronę", trudno było pomiąć wątek konfliktu amerykańsko mek sykańskiego. Obok słowa granica" pojawiały się natychmiastkoleine- podział" koniec" niespra wiedliwość" Niewątpliwie wraz z budowa muru dyskusje o wzajemnych sposobach traktowania sie sąsiadujących ze soba państw przybrały na sile To właśnie fizyczna separacja spotęgowała wrażenie 3 M . Gołka, Pogranicza - transgraniczność- nierówności i wrogości. Meksyk w oczach własnych obywateli jawił się jako kraj pozostawiony sam so­ bie, niejako wyjęty spod prawa, gdzie fiesty mieszają się z wojnami karteli narkotykowych. A wszystko przepija się złotą teąuilą. Ahora ya estuvo Seacabalaera Puertas abiertas Esa es la mera. 38 especial Bala certera Barrasy estrellas Estdn en guewd. To wszystko już było Kończy się wiek Otwarte drzwi To cała prawda. transkulturo- ŚjjS wość, [w:] L. Gołdyka (red.), Transgraniczność w per­ spektywie socjologicznej - kontynuacje, Lubuskie To­ warzystwo Naukowe, Zielona Góra 1999, s. 14. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �La Frontera, c z y l i o p o w i e ś c i o „ k o ń c u ś w i a t a „38 especial" Celna kula Pręty i gwiazdy Są w stanie wojny. Gdy zbierałam wypowiedzi Meksykanów doty­ czące ich rozumienia „granicy" i „końca świata" wracały do mnie obrazy ludzi i ich zachowania, obserwowane zza szyby klimatyzowanego samo­ chodu przemieszczającego się leniwie w stronę przejścia granicznego będącego bramą do świata, do którego wielu z nich nigdy nie będzie miało dostępu. Można było spokojnie wysiąść i przespa­ cerować po kilka tłustych tacos, a nawet poczytać gazetę w kiosku, zanim samochód przesunął się w sznurze zakurzonych maszyn. Nikt tego raczej nie robił. Za Tylko na kilka sekund otwierało się okno, wyciągało rękę z drobnymi po schłodzony napój i włączało zostawione do odsłu- 29 chania płyty CD, dopóki nie pojawiło się zielone światło oznaczające polecenie podjechania na miejsce kontroli. Pas transmisyjny dla uprzywi­ lejowanych, dla tych, którzy mogą przejechać. Meksyk albo Stany Zjednoczone. Podział mieszkańców Baja California na dwie przeciw­ stawne kategorie - tych „z papierami" i „bez papie­ rów" - ma fundamentalne znaczenie. To podział stanowczy, brutalny i w samej swej istocie nie­ sprawiedliwy. Jednak to właśnie takimi prawami rządzi się la frontera. W wypowiedziach posiada­ jących zezwolenia na legalne przekraczanie granicy uderzająca i wyczuwalna jest odpowiedzialność za tych, którzy takiego przywileju nie otrzymali. Mówiąc o „końcu świata", większość umieszczała go dokładnie tam, na styku państw. Nie miało znaczenia, że za tym końcem jeszcze coś się znajdo­ wało -widmowy nomen o men - american dreaml FOT. DAGMARA MASŁOWSKA 1 (19) P019 BARBARZYŃCA �30 Ograniczenia i niemal klaustrofobiczne poczucie zamknięcia były na tyle przemoże, że dopiero po przekroczeniu granicy wracała świadomość realności świata amerykańskiego, tego, że granicę można i da się przekroczyć. Ludzie „bez papierów" (nieposiadający wizy, bez pozwolenia na pracę, niejednokrotnie bez dokumentów pozwalających na ich identyfikację prawną) nie mają wyboru. Dagmara Masłowska Aby legalnie przedostać się na drugą stronę, spę­ dzają całe dnie w kolejce do biura imigracyjnego, zrezygnowani, z naręczem kartek, czekają na swoją kolej, wypatrują chwili, gdy jakiś urzędnik wresz­ cie rozpatrzy ich sprawę. Niektórzy już dawno się poddali, nie chcąc strawić życia na staniu w kolej­ kach, oddają się zamerykanizowanym rozrywkom w mieście, udając, że płacą dolarami. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �La Frontera, c z y l i o p o w i e ś c i o „ k o ń c u ś w i a t a 31 Tijuana i Mexicali zdają się znajdować na Brutalność to, oprócz przemocy, jałowość. dwóch przeciwległych, a przecież tak do siebie Mexicali jest położonym w strategicznym punk­ podobnych, biegunach „linii okopów". Intensyfi­ cie miastem przemysłowym, pozbawionym atrak­ kują jej cechy. O Tijuanie mówi się, że jest „naroż­ cji turystycznych, dla których warto byłoby je nikiem Ameryki Łacińskiej" - la esąuina de Lati­ odwiedzić. Nie ma zbyt wielu podróżników, nie noamerica. Trafiają tam wszystkie brudy, kumuluje ma wycieczek autokarowych. Miasto ożywia się się kurz, to miejsce rzadko sprzątane. Dokąd prze­ w nocy, wybudzone z letargu powodowanego rzucani są nielegalni imigranci wyłapani na terenie duchotą, gdy nie ma już słońca i młodzi chęt­ Stanów Zjednoczonych? Gdzie czekają na okazję nie wychodzą na ulicę, urządzając „domowe" ci, którzy planują nielegalnie przedostać się do - imprezy pod gołym niebem. Z głośników huczą w ich mniemaniu - lepszego świata? amerykańskie piosenki z list przebojów, a grupki znajomych - tu jedna, tam druga - tańczą nie­ Okazją do wylania żali i pretensji skierowanych strudzenie w rytm popowej muzyki Zadymione bary w starym centrum miasta tuż przy L n i c y w stronę rządu, który rozpoczął budowę muru, jest stanowią terytorium starych'i wykluczonych spotkanie się z bliskimi mieszkającymi po stronie Czasem zdarzy sie strzelanina częściej jednak amerykańskiej. Tam, gdzie nie przejdzie człowiek, przecisną się słowa. Widać więc opartych o mur ktoś przeskoczy przez mur. Nie ma deszczu, który Meksykanów rozmawiających z kimś stojącym mógłby zmyć brud oczyścić sumienie po drugiej stronie. Jeżeli w pobliżu nie ma wozu patrolującego, można nawet podać sobie dłoń albo pocałować się, wciskając usta między pręty. La fron­ tera jest przyczyną licznych dramatów rodzin mek­ sykańskich, które wyemigrowały „na drugą stronę". Ich krewni często nie otrzymali wizy pozwalającej na odwiedziny. Prowadzi to czasem nie tylko do roz­ bratu z prawem, lecz także działalności przestępczej. kradzionych pieniędzy, czy kosztowności pozy­ skanych za okupy ci najbardziej zdeterminowani lub zdesperowani opłacają fałszywe dokumenty Inni jeszcze kopia tunele by tym sposobem prze dostać się do Stanów Zjednoczonych. Tak jak w Tijuanie kolorem pamięci o tych, których zgubiło pragnienie, jest biel, w Mexicali panuje wszelka dowolność, ponieważ historie tego rodzaju trzymają się raczej pamięci tych, którzy pozostali wśród żywych. Jose, 33, Mexicali Miasto, które nazywa się Mexicali, najbardziej wysunięte na północ w Meksyku i całej Ameryce Łacińskiej... Mexicali: epicentrum brutalności. l (19) P019 BARBARZYŃCA lvan, 25, Ciudad de Mexico, Distrito Federal Dla mnie granica jest czymś, co nie powinno ist­ nieć. Świat jest dla wszystkich i nie powinno być ludzi, którzy kontrolują dostęp innych do jakiegoś terytorium. Meksyk wydaje się żyć marzeniami. Im bar­ dziej marzenie jawi się nam jako nierealne, tym częściej do niego powracamy, zupełnie jakby­ śmy chcieli dodać siły losowi. Widzę i próbuję dotknąć, ale jest to poza moim zasięgiem. Po stronie meksykańskiej zostaje ciężka materia życia. „Koniec świata" przybliżył się niebezpiecz­ nie i zamiast myśleć o rubieżach świata - kole podbiegunowym, gdzie Meksykanie je umiej­ scawiają, wystarczy wyjrzeć przez okno. Lokalne media codziennie dają świadectwo tego, że mek­ sykański koniec świata" jest do pokonania nie spada liczba nielegalnych emigrantów z Mek­ syku. Nikomu nie jest jednak zn 3.ri3. długość życia w świecie firmowanym flagą amerykańską Może więc lepiej pozostać po stronie Mex i tylko �32 obserwować to, co dzieje się za murem? Brakuje jednoznacznej odpowiedzi. La frontera postrze­ gana w kategorii „końca świata" stanowi efekt ogromnych ograniczeń, jakie można tam zaob­ serwować. Otwarcie granicy dla Meksykanów nie jest możliwe, bowiem oznaczałoby to roszczenia innych grup narodowych koczujących na terenach przygranicznych. Meksykanie nie są jedynymi, którzy wypatrują okazji do przekroczenia muru. Pozostaje walka o dobre życie i próba leczenia ran. Z bronią w dłoni, czy bez, to już kwestia indywi­ dualnego wyboru. Dagmara Masłowska Sin cicatrizar Heridas en la tierra Venas abiertas De Latinoamerica Bez zabliźniania Ran w ziemi Otwarte żyły Ameryki Łacińskiej La Frontera, or a story about "the end of the world" The author of the essay explores the implications of Mexican - American border on the life of local communities, especially Mexican ones. Thoughts about the changes of the culture and social behavior caused by the raising of the border wali are based on authors personal experiences, participations, observations and conversations with the citizens of Mexicala and Tijuana. Author shows how the efforts made to cross the border are becoming the tool of social stratification and how they preserve the social ineąualities. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �1 (19) PD13 BARBARZYŃCA �BARBARZYŃCA 1 (19) PD13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/76c51db1d7f8c07dc03007327475ea4a.pdf 1d06743dbc3b6e2fc0bebef94eb7c9f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5606 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5212 Title A name given to the resource Ludzie progowi / Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.46-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaczmarczyk, Anita Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anita Kramarczyk Ur. w I 985 r. Ukończyła studia licencjackie z socjologii w Bielsku-Białej (AT-H). Aktualnie studentka drugiego roku studiów uzupełniających magisterskich, specjalizacja - społeczno-kulturowa tożsamość płci (UJ). Interesuje się socjologią rodziny socjologią płci kulturowej, antropologią społeczno-kulturowa, studiami związanymi z seksualnością (sexuality studies). Ludzie progowi Transgenderyści, transseksualiści, t r a n s w e s t y c i Aby móc przełamać barierę między płciami, musimy ją najpierw stworzyć Alicja Strzelecka Atrybuty liminalności czy też liminalnych person („ludzi progowych") muszą być ambiwalentne, ponieważ ten stan i te osoby wymykają się, wyślizgują z siatki klasyfikacji, która zazwyczaj wyznacza stany i pozycje w przestrzeni kulturowej. Byty liminalne to ni to, ni owo; me są ani tu, ani tam, ale znajdują się między stanami definiowanymi i ustanawianymi przez prawo, obyczaj, konwencje i ceremoniały. Victor Turner N ienormatywne tożsamości seksualne podważają takie dychotomie, jak kobie­ ta - mężczyzna, męskość - kobiecość, które budują porządek społeczny. Niewątpli­ wie do takich tożsamości można zaliczyć osoby transgenderowe, transseksualne, transwestytów Nie będę zajmowała się tutaj seksualnością tych­ że osób, ich homoseksulanością, heteroseksualnością czy też biseksualnością. Celem niniej­ 1 A. van Gennep, Obrzędy przejścia. szego artykułu jest zaprezentowanie stanowisk: antropologicznego, socjologicznego i teorii qu­ eer oraz próba odpowiedzi na pytanie, czy nie­ normatywne tożsamości seksualne stanowią fazę liminalną w drodze rytuałów przejścia, które zaprezentował Arnold van Gennep . Słowa Alicji Strzeleckiej stanowią nieja­ ko istotę niniejszego artykułu. Trudno mówić o przekraczaniu pewnych barier, o łamaniu 1 Systematyczne studium ceremonii, tłum. B. Biały, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 47 porządku społecznego bez uprzedniego ich zde­ finiowania. Należałoby w tym miejscu zazna­ czyć, że rzeczywistość społeczna jest bezustan­ nie konstruowana w oparciu o ciągłe negocjacje prowadzone między aktorami życia społeczne­ go. Niekończąca się debata dotycząca wspól­ nych definicji różnych wymiarów świata życia codziennego mieści w sobie również ścieranie się światopoglądów tych wszystkich podmiotów, które podejmują dyskurs w zakresie definiowa­ nia płci. Wypracowane i uzgodnione wspólne kategorie kobiecości i męskości oraz kobiety i m ę ż c z y z n y są utrwalane w społeczeństwie za pomocą socjalizacji i instytucjonalizacji. Tym samym stanowią o porządku społecznym, który jest uprawomocniany przez te praktyki . Kiedy pojawiają się jednostki niemieszczące się w obowiązujących kryteriach, rozpoczyna się debata. Pytanie jednak brzmi, czy dotyczy ona zmiany porządku, czy też tego, jak się w ów porządek wpisać? Niewątpliwie odpowiedzi na to pytanie będzie wiele. Również ja podej­ m ę próbę odpowiedzi na nie, powołując się na stanowiska antropologów i antropolożek, ale również osób zajmujących się socjologią i teo­ rią queer. Otóż myślę, że te rozważania warto roz­ począć od zaprezentowania krótkiej historii ewoluowania kategorii seksualności, tożsamości seksualnej w kontekście antropologii. Ma to na 2 2 P. Berger, T. Luckmann, Społeczne rzeczywistości, tworzenie 3 4 natury i kultury, które w równym stopniu wpływają na tłum. J. Niżnik, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1983. 3 celu również przybliżenie pojęć płci biologicz­ nej, płci kulturowej (będę się posługiwała na­ przemiennie pojęciami płeć kulturowa i gender), które pozwoli zrozumieć (nie)umiejscawianie jednostek posiadających tożsamości seksualne klasyfikowane poza normami obowiązującymi w danym społeczeństwie. W latach 70. pojawiło się rozróżnienie na płeć i gender w praktycznie wszystkich naukach społecznych (prócz filozofii), w którym to gen­ der stanowiło nadbudowę nad płcią biologiczną. Warto w tym miej scu - w kontekście niniej szych rozważań - odnieść się do argumentacji teo­ retyków i teoretyczek antropologii społecznej, którzy twierdzili, że płeć nie musi decydować 0 genderze, podając przykłady trzecich płci 1 innych form transgenderyzmu. Dziesięć lat później nie poprzestawano j u ż tylko na zajmo­ waniu się antropologią kobiet, a podjęto szereg studiów na temat stosunków między kobietami i mężczyznami (antropologia płci kulturowej) i badano relacje między ciałem, przedstawie­ niem tychże ciał a świadomością. To rozszerze­ nie analizy doprowadziło - paradoksalnie - do z a w ę ż e n i a kategorii w ramach antropologii płci kulturowej z powodu odrzucenia biologii. W późnych latach 80. teorie antropologiczne poszły w kierunku zaniechania używania kate­ gorii płci biologicznej, przyjmując tym samym, że ta nie istnieje . życie człowieka. Wydawałoby się, że elementem stałym będzie biologia, z kolei częścią zmienną kultura, jednakże Ann Oakley w następujący sposób definiuje płeć i gender. Według niej płeć biologiczna „określa w kontekście niniejszych rozważań okaże się, że nawet biologia może stać się kategorią płynną. biologiczny podział na mężczyznę (samca) i kobietę 4 H . L . Moore, Co stało się kobietom i mężczyznom? (samicę)", natomiast płeć kulturowa oznacza „równoległy, Pleć kulturowa i inne kryzysy w antropołogii, lecz społecznie odmienny podział na kobiecość A. Kościańska, M . Petryk, [w:] M . Kempny, E. Nowicka i męskość": G. Marshall (red.), Słowniksocjologii społecznych, i nau\ tłum. M . Tabin, PWN, Warszawa 2005, s. 234. Definicja ta zwraca uwagę na trwały związek 1 (14) P009 BARBARZYŃCA tłum. (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, PWN, Warszawa 2004, s. 402-403. �Anita Kramarczyk 48 Sylvia Junko Yanagisako i Jane Fishburne Col­ lier pokazały, że ujmowanie gender jako kulturo­ wego rozwinięcia „naturalnej" dystynkcji płci jest modelem społeczeństwa zachodniego (ponieważ teoretyczne rozważania nad zagadnieniami do­ tyczących definiowania kategorii gender prowa­ dzone były przede wszystkim przez analityczki i analityków reprezentujących kulturę zachodnią i opisujących inne kultury przez jej pryzmat) - owo spojrzenie oparte jest na różnicach płcio­ wych dotyczących reprodukcji. W związku z tym proponują odrzucenie kategorii płci biologicznej z powodu nadawania jej specyficznych znaczeń kulturowych . Shelley Errington, wychodząc od teorii Yanagisako i Collier, proponuje trzy ka­ tegorie: płeć biologiczną (sex) - ciała obdarzo­ ne płcią, innymi słowy kategoryzacja ciał, np. po narodzinach człowiek jest definiowany jako mężczyzna bądź kobieta . Drugą kategorią jest Płeć biologiczna (Sex) - szczególna konstrukcja ludzkich ciał ujmowana w kontekście zachodnim, oraz gender - stanowiąca nadbudowę nad płcią biologiczną (różnie definiowaną w zależności od kontekstu kulturowego). Tym samym sex oka­ zuje się być również konstruowana, dlatego też ani gender, ani sex nie są j u ż kategoriami stałymi i stabilnymi. Henrietta Moore zadaje w związku 5 6 5 Ibid., s. 404. z tym pytanie, czy klasyfikacja do płci biologicznej wystarczy by określić gender? Otóż nie, jak twier­ dzi, o czym świadczą badania na temat trzecich płci. Dlatego też gender staje się dyskursywnym źródłem płci biologicznej, która jest produktem owego dyskursu . W związku z takim pojmowaniem seksual­ ności staje się ona rdzeniem rozważań na temat płci i jako taka pojawia się w kręgu zaintereso­ w a ń m.in. Judith Butler i jej teorii performatywności, czyli najprościej rzecz ujmując, teorii stawania się płci kulturowej (powtarzanie, cyto­ wanie normy, ale w świadomy sposób; imitacja ideału tożsamości heteroseksualnej). Według Butler dychotomiczne kategorie „kobiecości" i „męskości" stanowią fałszywą stabilizację, jednocześnie wzmacniając normę heteroseksualizmu i kontrolę seksualności w ramach repro­ dukcji. Skoro systemy gender/sex normalizują różnice płci, należy je odrzucić. Alternatywą ma być performatywność, dzięki której przekształ­ canie gender pozwala odrzucić heteronormatywność . Jako że teoretyczka nie wywodzi się z kręgu antropologicznego, należałoby się w tym miejscu odnieść do teorii queer , której Judith Butler jest - jak się powszechnie u w a ż a - jedną z matek, 7 8 9 9 „Queer" to termin „odzyskany". Wyraz pochodzenia 6 Ibid., s. 404. germańskiego, j u ż od X I V w. używany w angielszczyźnie 7 Analizy dotyczące kategorii trzeciej pici prowadzą z pejoratywnym zabarwieniem (w znaczeniu do wniosku, iż to, co do tej pory wydawało się trwałym „podejrzany" lub „dziwaczny"), przyjął się jako wulgarne podziałem na biologiczną płeć męską i żeńską, zostało i obraźliwe określenie homoseksualisty. Jednak w latach zakwestionowane i zaczyna funkcjonować jako językowe 90. X X w. nastąpiła niespodziewana nobilitacja tego konwencje służące do opisu zdekonstruowanych kategorii terminu, którym zaczęto określać teoretyczną refleksję płci. Patrz: ibid., s. 405. nad konstruowaniem nienormatywnych orientacji 8 seksualnych w kulturze. Zob. J. Kochanowski, Fantazmat Por. J. Butler, Gender Trouble. Feminism and the subversion of identity, Routledge, London 1999; zróżnicowany. J. Mizielińska, (De) Konstrukcje kobiecości. gejów, Podmiot feminizmu a problem wykluczenia, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2004; J. Mizielińska, Pleć, ciało, seksualność Od feminizmu do teorii queer, Universitas, Kraków 2006. Socjologiczne studium przemian tożsamości Universitas, Kraków 2004, s. 129; J. Kochanowski, Wszyscy jesteśmy odmieńcami. Przyczynki do społecznej teorii queer, [w:] Basiuk, Ferens, Sikora (red.), Parametry pożądania. Kultura odmieńców wobechomofobii, Universitas, Kraków 2006, s. 37. Mizielińska zwraca BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 49 gdyż jej praca Gender Trouble zapoczątkowała tę teorię . Teoria ta , czerpiąc między innymi z pism Butler właśnie, wysuwa na pierwszy plan hasło, że kategoria gender jest niepotrzebna, w takim sensie, iż nie jest ona czymś, co jednost­ ka „posiada", ale czymś, co „uprawia". Skąd takie definiowanie? Otóż zdefiniowanie podmiotu prowadzi zawsze do jakichś wykluczeń, a po­ przez dekonstrukcję podmiotowości otwiera się drogę dla wykluczonych . W związku z tym „kategoria queer powinna na zawsze pozostać miejscem kolektywnej kontestacji" .1 c h o ć - j a k twierdzi Jacek Kochanowski - wszyscy jeste­ śmy odmieńcami , to zdaniem Tima Edwardsa w rzeczywistości wielu ludzi postrzega swoją seksualność jako coś stałego, gdy tymczasem teo­ ria queer mówi zupełnie coś innego . Edwards zwraca uwagę na jeszcze jedną rzecz: teoria queer jest utopijna, gdyż w rzeczywistości nie ma ona zastosowania w praktyce. I wbrew temu, co pisze Butler, twierdzi on, że w polityce queer nie ma miejsca na kolektywne działanie . Na ten sam problem zwraca uwagę Joanna Mizielińska, odnosząc się do kontekstu polskie­ go. Otóż według autorki w Polsce istnieje obok siebie wiele dyskursów (np. feminizm i queer) oraz istnieją pewne przeszkody, aby wprowadzić ową teorię w życie. Pierwszy problem stanowi uwagę na to, że słowo „queer" stało się synonimem dotychczasowego kształtu. W związku z tym, że charakter różnych mniejszości seksualnych, które były wcześniej podmiotu stanowi wstępny warunek działania -dlatego wykluczane, jednak pozostaje ono kategorią otwartą, nie powinien być jeden i niezmienny - należy przekraczać przekraczającą wszelkie granice grupowe, innymi słowy, najbardziej niesprawiedliwe normy i tym samym używać każdy może włączyć się do owej „grupy". J. Mizielińska, kategorii „kobiety" (Butler pisze o lesbijkach, dlatego Płeć, ciało, seksualność.., pojawia się kategoria kobiety) w bardziej świadomy 10 11 12 13 14 15 s. 116. 10 J. Kochanowski, Fantazmat zróżnicowany..., s. 129. 11 We wczesnych latach 80. dominowała polityka 16 17 sposób. J. Mizielińska, (De)Konstrukcje kobiecości..., s. 242-244. afirmatywnej tożsamości budowanej w oparciu o pojęcie 13 J. Mizielińska, (De) Konstrukcje kobiecości..., „prawdziwej lesbijki/kobiety" i „prawdziwego mężczyzny/ 14 Ibid., s. 223. s. 221-222. geja". Nie zwracano uwagi na różnorodność, a w centrum 15 Kochanowski zwraca uwagę na problemy zainteresowań znajdowało się gender. W związku z tym metodologiczne w socjologii, które polegają miedzy centrum zainteresowań przesunęło się z płci kulturowej innymi na tym, że socjologia tworzy uproszczenia, na seksualność. Co za tym idzie, w późnych latach 80. poszukuje „typów idealnych", przez co mocno wikła pojawia się teoria i praktyka queer, która była reakcją na się w procesy przemocy kulturowej. W związku etniczno-mniejszościowy model polityki ruchu gejów z tym proponuje nową perspektywę, która miałaby się i lesbijek Pojawiła się również ze względu na krytykę ze charakteryzować ujęciem inności jako alternatywy, strony marginalizowanych grup, między innymi takich sposobu, w jaki się różnimy od siebie, oraz jako jak kolorowi, biseksualiści, transgenderyści. W centrum procesu (de/re)konstruowania. Zmiana sposobu zainteresowań teorii queer mieszczą się społeczne uprawiania socjologii miałaby między innymi polegać czynniki kategoryzujące zachowania jednostek zgodnie na demaskowaniu wszystkich procesów normalizacji. To z ich seksualnymi preferencjami, analiza dychotomii interesująca teoria, ale niestety, nie miałaby zastosowania homo/hetero (komu służy i czy możliwa jest jej w praktyce, gdyż w odniesieniu do tego, co pisał destabilizacja), tożsamość jako podstawa opresji - dlatego Edwards, ludzie odczuwają potrzebę stabilizacji. Patrz kluczem do wyzwolenia staje się odrzucenie kategorii J. Kochanowski, Wszyscy jesteśmy tożsamości. J. Mizielińska, Płeć, ciało, 16 seksualność..., s. 111-121. 12 „Sexualities", 1, s. 472. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że Butler nie postuluje odrzucenia kategorii podmiotu, ale proponuje zmianę jego 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 17 odmieńcami..., T. Edwards, Queer fears. Against the cułturał Ibid., s. 478. s. 37-50. turn. �Anita Kramarczyk 50 brak polskiego odpowiednika na słowo queer, które przeszłoby odpowiednią drogę (od pogardy po afirmację). Drugi polega na słabości polskie­ go ruchu LGBT, co między innymi związane jest - ponownie - z brakiem przełożenia teorii na praktykę, która w dalszym ciągu odwołuje się wyłącznie do studiów gejowsko-lesbijskich. Z kolei trzecią przeszkodą jest brak zaplecza instytucjonalnego . Te przeszkody stanowią istotny problem w przełożeniu owej teorii na praktykę, a sama Mizielińska zwraca uwagę na jeszcze jedną ważną rzecz. Mianowicie teoria queer nie definiuje, uka­ zuje jedynie płynność i wieloznaczność takich pojęć, jak seksualność i tożsamość. Henrietta Moore twierdzi, że jeśli kategorie te stają się nieokreślone i niejednoznaczne, wtedy miejsce uprzywilejowane zajmuje ciało . Czy w związ­ ku z tym można pokusić się o stwierdzenie, że osoby transseksualne - twierdząc, że urodziły się w niewłaściwym ciele - chcą tak naprawdę wyjść poza to ciało, zapanować nad nim, nadając mu formę, którą same zdefiniują, wybiorą? Czy pragną zawieszenia pomiędzy płciami? A może chcą być ponad nimi, albo wręcz odwrotnie wpasować się w „męskość"/„kobiecość" bezre­ fleksyjnie? Jeśli tak, to czy można je włączyć w teorię queer, skoro powracają do esencji? Czy też paradoksalnie stają się queerowe z samej racji tego, iż narodziły się w „niewłaściwym" ciele? 18 19 (Nie)świadomość ucieleśnienia Bryan S. Turner wskazuje, że ciało może być rozpatrywane z dwóch perspektyw. Z jednej stro­ 18 J. Mizielińska, Płeć, ciało, seksualność..., 19 20 21 s. 126-132. ny kulturowe analizy nad ciałem stanowią sys­ tem znaczeń definiowanych jako pewna struk­ tura odseparowana od świadomości. Z drugiej strony celem fenomenologicznych studiów nad ucieleśnieniem jest zrozumienie ludzkich prak­ tyk i przedstawień ciała. Jednakże nie oznacza to, że obie kategorie są rozłączne i niekompaty­ bilne . Z kolei dwa stanowiska stojące w opozy­ cji do siebie przedstawia Debra Gimlin. W pew­ nym sensie łączą się one z teorią Turnera. Otóż po pierwsze, można mówić o „ciele jako projek­ cie", czyli o zarządzaniu ciałem, zmienianiem, kontrolowaniem go - można odnieść to stano­ wisko do drugiej perspektywy przyjętej przez Turnera. Tym samym staje się ono - według Giddensa - głównym przedmiotem tożsamości, a według Shillinga centralną częścią samoświa­ domości . Jednak w kontekście moich rozważań bardziej istotne będzie drugie podejście, stojące w opozycji do wymienionego powyżej. Leder formułuje kategorię „nieobecności ciała". Ciało jest nieobecne w świadomości, istnieje jedynie w cielesności. Natomiast pojawia się ono w świa­ domości w momencie, w którym fizjologiczne lub społeczne doświadczenie czyni je proble­ matycznym . Na pewno problematyczne staje się dla osób transseksualnych, które potrzebują zmiany płci, gdyż obecne ciało stanowi dla nich „więzienie". Adam Buczkowski podkreśla, że „ciało jest podstawą odgrywania/przedstawia­ nia płci społeczno-kulturowej, jest warunkiem koniecznym funkcjonowania modelu męskości/ kobiecości" . Dlatego wydaje się być słusznym twierdzenie, mówiące o ciele jako „więzieniu". Osoby transseksualne pragną wpisać się w po20 21 22 23 22 Ibid, s. 701-702. H . Moore, op. cit., s. 411. 23 A. Buczkowski, Społeczne B.S. Turner, Body, „Theory, Culture, Society", 23, s. 223. kulturowa i płeć biologiczna, Universitas, Kraków 2005, D . Gimlin, The Absent Body Project. Cosmetic Surgery s. 236. tworzenie ciała. Płeć as a Response to Bodily Dys-appearance, „Sociology", 2006, 40, s. 700. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 51 rządek społeczny, a mogą tego dokonać tylko poprzez zmianę płci biologicznej. Odczuwają tę potrzebę bardzo silnie, gdyż dzięki temu ich ciała staną się na powrót „niewidzialne", bo będą postrzegane jako „normalne". Pomimo tego, że w kontekście ponowoczesnym „granice ciał" kobiet i mężczyzn są ciągle przekraczane - nie tak jak w społeczeństwie no­ woczesnym, gdzie ciała te stanowiły dwa binarne porządki - to są osoby, które nie chcą przekra­ czać tych porządków . Ich pragnieniem jest po­ nowne włączenie do społeczeństwa. Należałoby nadmienić również, że istnieją jednostki, które - wręcz przeciwnie - „bawi" owa sytuacja. Są to kategorie osób, które przekraczają granice, mają świadomość swojego ciała i „grają" nim. 24 Stan psychiczny a i d e n t y f i k a c j a tożsamości seksualnej 25 D . Dzido, Kulturowe kody pici, [w:] J.M. Kurczewski (red.), Praktyki cielesne, Trio, Warszawa 2005, s. 220. 25 A. Kusiak, Pamiętniki 26 27 ń r 7 V Alicja Kusiak zwraca uwagę na to, że począt­ kowo psychologia i seksuologia umieszczały transwestytyzm w ramach homoseksualizmu, a pro­ blemy z uchwyceniem genezy oraz przyczyn tego zjawiska spowodowały, że zdefiniowano je jako „perwersję homoseksualną" . Dopiero począt­ kiem ubiegłego wieku transwestytyzm, transsek24 sualizm i transgenderyzm zaczęły być ujmowane niezależnie od kategorii homoseksualizmu, a to za sprawą Magnusa Hirschfelda oraz Havelocka Ellisa . Kategorie te są tak różne, choć w pew­ nym sensie się przenikają. Jeśli analizowane są z punktu widzenia teorii queer, to można pokusić się o stwierdzenie, że nie do końca ma znaczenie to, jakiego typu jest się „trans". Jednak wydaje mi się, że nie jest ono całkowicie słuszne. Otóż skoro transgenderyzm jest zakwestionowaniem podziału na dychotomie, wychodzeniem poza dystynkcje granice atransseksualizm wręcz odwrotnie iest próba ponownego weiścia" w binarność umiejscowienia siebie w" granicach to czy można mówić o braku różnicy? Nie próbuje tworzyć w tym mieiscu koleinvch nodziałów a e ukazać ze wnolskim kontekście adzie obok ńro hlemów łączenia teorii nneer z nraktvka istnieia nrnblemv InH.i W L i ś ć . limen , p r o D i e m y mazi, K t ó r z y pragną wyjsc z nmenu. U l a t e g o tez skoncentruje swoje rozważania na pojęciu transseksualizmu. Jak zdążyłam j u ż zaznaczyć, popularna defi­ n i c j a transseksualizmu o d n o s i się do pragnienia b y c i a osobą płci przeciwnej, posiadaniem ciała owej płci. Myra J. Hird wskazuje na dwa s t a n o ­ w i s k a ujmowania tej kategorii. Z jednej strony przywołuje psychiatryczne argumenty, k t ó r e Pani de Sancy przebranej za A. Strzelecka, Trudne słowa, n r a m a czyli kilka definicji, http:// transfuzja.org/pl/artykuly/trudne_slowa_czyli_kilka_ definicji.htm, 30.05.2008. Natomiast transseksualizm opata. Transgenderyzm na dworze Ludwika XIV, [w:] oznacza sprzeczność między płcią biologiczną a stanem T. Basiuk, D . Ferens, T. Sikora (red.), Odmiany psychicznym jednostki, która identyfikuje się z płcią Mniejszościowe odmieńca. orientacje seksualne w perspektywie gender, Śląsk, Katowice 2002, s. 25. 2 6 Najszerszym pojęciem jest transgenderyzm - termin, który „zosta! rozciągnięty na wszystkie osoby, które przeciwną. Dopełnieniem ma być operacyjna zmiana płci biologicznej, czyli „uzyskanie" ciała płci przeciwnej. Najwęższą kategorię stanowią transwestyci, którzy tylko czasowo identyfikują się z płcią przeciwną, „przebierając przekraczają granice pici, w jakiej się urodziły, dlatego się" i zachowując się w określony sposób. A. Strzelecka, też w szerszym ujęciu transgenderyzm można rozumieć ibid., A. Weseli, Wszyscy wokół chcą się po prostu jako praktykę przekraczania norm związanych z płcią. O transseksuałistach i toałetach pubłicznych W takim ujęciu transgenderysta to osoba, której A. Zakrzewska (red.), Queerowanie feminizmu. prezentacja płciowości przynajmniej czasami jest polityka czy cos więcej?, odmienna od oczekiwań kultury, w jakiej ta osoba żyje". I (14) P009 BARBARZYŃCA 27 wysikać. w Polsce, [w:] Estetyka, Konsola, Poznań 2006, s. 79. A. Kusiak, op. cit., s. 25-26. �Anita Kramarczyk 52 sięgają X I X wieku i odnoszą się między innymi do tego, że transseksualizm w sytuacji „zmiany" mężczyzny w kobietę miałby wynikać z upadku mężczyzny, a „przeobrażenie" kobiety w m ę ż ­ czyznę byłoby efektem inteligencji i niezależ­ ności kobiet. Kilkadziesiąt lat później zaczę­ to szukać przyczyn transseksualizmu w dysfunkcjonalnej rodzinie, rozwodzie rodziców, zbyt póź­ nym rodzicielstwie, a w latach 80. uzna­ no go za psycholo­ giczne zaburzenie i chorobę, wpisując do American nią, a nie nią/nim czy też nim/nią. Otóż przed operacją zmiany płci osoby transseksualne po­ stępują według wzorów przypisanych do płci, którą odrzucają, ale również do płci, z którą się identyfikują. W związku z tym - jak pisze Mał­ gorzata Bieńkowska-Ptasznik: „dokonują więc na własny użytek pewne­ go połączenia tego, co w kulturze jest na ogół sobie przeciwstawia­ ne. To połączenie cech męskich i żeńskich po­ zwala im funkcjono­ wać w społeczeństwie do momentu podjęcia decyzji o operacyjnej zmianie płci, tak by cia­ ło odpowiadało tożsa­ mości danej osoby" . Psy­ chiatric Association's Diagnostic and Stati­ stical Manual. Z dru­ 29 giej strony wskazuje się na somatyczne argumenty, które miałyby sprowadzić się do twierdzenia, że transseksualizm nie jest chorobą psychiczną, a wy­ nika raczej z bólu, gniewu i depresji, jaką odczuwają oso­ FOT. KRZYSZTOF PĘKOWSKI by transseksualne w związku ze społeczną dyskryminacją . Dla­ tego moje pytanie w tym miejscu brzmi nastę­ pująco: Czy samo społeczeństwo nie umieszcza osób transseksualnych pomiędzy kategoriami? Wykraczają oni/one poza normy, przez co od­ czuwają dyskomfort i pragną stać się nim albo 28 28 M.J. Hird, For a Sociology of Transsexualism, „Sociology", 36, s. 579-581. To zdanie niech posłuży za argument za tym, i ż osoby transseksualne znaj­ dują się w fazie liminalnej, w procesie ry­ tuałów przejścia, tak jak są one rozumiane na gruncie antropo­ logii kulturowej. Między opozycją w o b e c dominującego porządku a podporządkowaniem się n o r m o m Teorią, która ma konstruować ramy dla n i ­ niejszego artykułu, jest trójfazowa koncepcja 2 9 M . Bieńkowska-Ptasznik, Transseksualizm - wyjście poza normę, http://www.unigender. org/?page = biezacy&issue = 02&article = 03, 30.05.2008. BARBARZVNCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 53 rym osoba znajduje się w kolejnym stanie, oczekuje się od niej, że będzie się teraz zacho­ wywała zgodnie z obowiązującymi normami i standardami etycznymi" . rytuałów przejścia wypracowana przez Arnolda van Gennepa. Według niego obrzędy przejścia dotyczą wszelkich sfer życia, w których wystę­ puje zmiana, 32 „poczynając od różnych faz biograficznych (narodziny, dojrzewanie, małżeństwo, macie­ rzyństwo i ojcostwo, śmierć) i zmieniającego się w związku z nimi statusu społecznego, przez awansowanie w hierarchii grupowej, przystę­ powanie do właściwych grup wieku, płciowych czy zawodowych, aż po zmiany w otaczającej przestrzeni wiążące się z przekraczaniem gra­ nic terytorialnych i wszelkich innych [...]. Zda­ niem van Gennepa cykl ten składa się z trzech następujących po sobie sekwencji, rozpoczyna¬ jąc się od rytuałów wyłączenia jednostki z jej dotychczasowego stanu, jej separacji (rites de separation), okresu przejściowego, marginal- Według Turnera w społeczeństwie istnieją jakby dwa modele związków międzyludzkich, które występuj ą obok siebie. Pierwszy j est strukturalizowany - można powiedzieć, że repre­ zentuje hierarchię i strukturę władzy, z kolei drugiemu brak formalizacji, a charakteryzuje się on bliskością współtowarzyszy. Ten drugi model pojawia się w obrębie fazy liminalnej, podczas której jednostki marginalizowane od­ czuwają podobnie i „jednoczą się w bólu". Faza liminalna (w opozycji do stanu statusowego) charakteryzuje się między innymi takimi cecha­ mi jak: przemiana (stan stały), homogeniczność (heterogeniczność), communitas - wspólność (struktura), równość (nierówność), minimali­ (rites de marge), gdy jednostka zacja różnic płciowych (maksymalizacja róż­ jest pozbawiona statusu kończy zaś rytuałami włączenia inteeracii (rites aJegation) p ole- nic płciowych), milczenie (mowa), akceptacja raiacvmi na Drzvsoosobiemu sobie nowego bólu i cierpienia (unikanie bólu i cierpienia) . Powyższe dystynkcje zwracają uwagę na jedną statusu "30 zasadniczą kwestię: te z nich, które związane i nowej tożsamości. By jeszcze bardziej przy­ Si| z limenem, jednocześnie stoją w opozycji do bliżyć ów proces, odwołam się do tego, co w tej porządku społecznego - określonego choćby kwestii pisał Victor Turner. Zaznacza on, że przez jakieś osobę znajdującą się w fazie liminalnej norniy którym muszą podporząd­ „charakteryzuje dwuznaczność: przemierza kowywać się wszyscy. Tym samym można za­ kulturową rzeczywistość, mającą jedynie nie­ ryzykować stwierdzenie, że w fazie liminalnej liczne, albo i żadne, atrybuty przeszłego lub nadchodzącego stanu . W momencie, w któ- jednostki stoją poza. prawem poza władzą po za kryteriami prostych i tradycyjnych klasyfikacji Mary Douglas dowodzi, ze „wszystko, co nie 33 34 31 3 0 J. Tokarska-Bakir, wstęp do: A. van Gennep, przejścia. Obrzędy Systematyczne studium ceremonii, tłum. B. Biały, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006, s. 7-8. 31 Victor Turner używa pojęcia „stan", aby zwiększyć 33 Warto zaznaczyć w tym miejscu, że w fazie liminalnej jednostki zostają w communitas „wyzwoleni od struktury tylko po to, by potem do niej wrócić, odnowieni dzięki doświadczeniu communitas. Pewne jest, że bez tej dystans między kategoriami zarówno owego „stanu", jak dialektyki żadne społeczeństwo nie może funkcjonować i „przejścia". „Stan" w tym ujęciu będzie szerszą kategorią we właściwy sposób". V Turner, Proces rytuałny, niż „pozycja" czy „status". V Turner, Od I . Kurz, [w:] L . Kolankiewicz (red.), Antropologia rytuału tłum. do teatru, tłum. M . Dziekan, J. Dziekan, Volumen, widowisk Zagadnienia i wybór Warszawa 2005, s. 121. Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2005, s. 131. 32 V Turner, Odrytuału 1 ( 1 4 ) nn do teatru..., s. 121-122. BARBARZYŃCA 34 V Turner, Odrytuału tekstów, Wydawnictwo do teatru..., s. 122-125. �Anita Kramarczyk 54 może zostać wyraźnie zdefiniowane w katego­ riach tradycyjnych kryteriów klasyfikacji albo co mieści się pomiędzy granicami klasyfikacji, jest niemal wszędzie uznawane za «nieczyste» i «niebezpieczne»" . Marginalizowane grupy domagają się swoich praw, chcą osiągnąć wyższą pozycję, akceptację, co w istocie przeczy ich walce o własne prawa. Pragnienie zaistnienia w społe­ czeństwie jest jed­ noznaczne z pod­ porządkowaniem się m u (nie m o ż ­ na f u n k c j o n o w a ć w świecie bez w a ż ­ nego dokumentu tożsamości). Hen¬ ri Bergson zwraca przy tym uwagę, że grupa marginali­ zowana „zachowu­ je swoją tożsamość w opozycji do człon­ ków innych grup, chroni się przed za­ grożeniami swojego sposobu życia i bez­ ustannie odnawia wolę utrzymywania FOT. KRZYSZTOF PĘKOWSKI norm, na których opiera się rutynowe zachowanie niezbędne w jej życiu społecznym" . Z jednej zatem strony oso­ by transseksualne stoją w opozycji do dominują­ cej części społeczeństwa. S t a n o w i ą - j a k k o l w i e k by było - grupę marginalizowaną. Jednakże z drugiej strony, pragną zostać w nią włączeni i dlatego poddają się zabiegom zmiany płci. 35 36 Niepewność bodźcem do dopasowania W niniejszej części artykułu opiszę badania, które prowadziła Alicja Strzelecka, Małgorzata B i e ń k o w s k a - P t a s z n i k oraz Agnieszka Wese­ li. Trudno orzec, czy badania były repre­ zentatywne, ale za­ k ł a d a m , ż e nie. W z w i ą z k u z tym nie jest moim zamiarem tworzenie jakichkol­ wiek nieuprawnio­ nych generalizacji, lecz ukazanie kilku głównych wątków jednych i drugich ba­ dań, których wyniki identyfikują istotne kwestie, jakie towa­ rzyszą osobom trans^59b*ti seksualnym, w tym ^fc przede wszystkim • problemy z w i ą z a n e z niepewnością i chę­ cią dopasowania. Jak pisałam wcze­ ś n i e j , transseksualizm jest przekra­ czaniem płci, ale nie wiąże się to z ocze­ kiwanym stanem. Alicja Strzelecka pisze, że „w wewnętrznym doświadczeniu osób transseksualnych nieokreśloność, bycie poza tą dy­ chotomią nie jest czymś pożądanym czy i n ­ tencjonalnym, ale chorobą, cierpieniem, «złym losem»" . Dlatego też nie dziwi w tym kon­ tekście podkreślanie swojej „nowej" płciowości Ł 37 35 Ibid., s. 127. 3 7 36 Ibid., s. 127. w procesie przekraczania barier pici, http://transfuzja. A. Strzelecka, Rola zjawiska transseksualizmu BARBARZVNCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 55 kontrastowaniem i uwydatnianiem atrybutów przypisanych danej płci. Oznacza to również odrzucenie wzorów uniseksualnych, jako że j u ż w swej definicji nie mają one zaostrzonych granic płciowych, a właściwe „postulują" coś, co wykracza poza granice . Osoby transseksualne potrzebują pewności określenia siebie w jakichś kategoriach, dlatego nie dziwi fakt, że „dopiero operacja zmiany płci, odpowiadający identyfika­ cji płciowej wygląd czy dokumenty nadają pew­ ność i spokój w codziennym obcowaniu z ludź­ m i " . Jednak nim dokonana zostanie operacja zmiany płci, owa niepewność staje się bardzo bolesna. Wydawałoby się, że jedynym sposobem, w jaki można od niej uciec, jest ciągłe manifesto­ wanie swojego poczucia płci kulturowej, a tym samym uleganie stereotypom dotyczącym płci . Otóż jak pisze Strzelecka, 38 39 40 „z jednej strony można więc mówić o transseksualizmie jako o kulturowym zjawisku burzenia czy zamazywania stereotypów, z drugiej - w pe­ wien sposób je umacniającym. Transseksualizm pojawia się jako możliwość przekroczenia ba­ rier płci, jako podważenie oczywistości dychotomicznego podziału męskość - kobiecość, ale jednocześnie stwarza tę opozycję" . 41 Wbrew pozorom ta opozycja pozwala się „odnaleźć". Przed operacją osoby odczuwają niepewność tego, k i m są, inni ludzie wokół nich również odczuwają lęk przed niemożliwo­ ścią zaklasyfikowania osób transseksualnych. W związku z tym dychotomiczne, normatywne kategorie niejako wymuszą na osobach trans­ seksualnych podporządkowanie się im. Wynika to między innymi z odczuć, jakie towarzyszą osobom transseksualnym w publicznym, intym­ nym miejscu, jakim jest toaleta, o czym pisała Agnieszka Weseli . Aby uniknąć problemów, osoby te często dopasowują się i korzystają z to­ alet, do których „prowadzą" je/ich inni . Osoby uczestniczące w badaniach negatywne reakcje współużytkowników na osoby nieodpowiadające stereotypowym wyobrażeniom kobiety bądź m ę ż c z y z n y argumentują tym, że Polacy po­ sługują się stereotypami - charakteryzuje ich brak zrozumienia, wścibstwo, ignorancja i lęk przed odmiennością, a w związku z tym żyją we względnie heteronomicznej polskiej kultu­ rze, większej otwartości doświadczają w innych krajach. Uprzedzenia wiążą się również z niską świadomością zjawiska transseksualizmu oraz są wynikiem istniejącego tabu wokół seksu. Weseli jedyne rozwiązanie tej sytuacji widzi w rzetelnej edukacji, poszerzaniu świadomości i zapozna­ waniu społeczeństwa z problemami osób trans­ seksualnych . 42 43 44 Wbrew ponowoczesnym teoriom mieszania się kodów ptci Osoby transgenderowe (w tym transwestyci) pragną zacierać granice, wychodzić poza nie, wychodzić ponad kulturowe kody płci i cia­ ła. Dlatego nie dziwi teza postawiona przez Moore, że osoby mieszczące się w tej kategorii chcą zawładnąć ciałem, przekształcać je. „Gra­ nie" ciałem pozwala im być poza kategoriami, poza granicami. Tym samym oznacza to, że nie pragną oni/one „włączenia". Są zawieszo- org/pl/artykuly/artykuly_i_opracowania/rola_zjawiska_ 41 transseksualizmu_w_procesie_przekraczania_barier_plci. 42 Ibid. htm, 30.05.2008. s. 90. A. Weseli, Wszyscy wokół chcą się po prostu 3 8 M . Bieńkowska-Ptasznik, op. cit. 43 Ibid., s. 90. 3 9 A. Strzelecka, op. cit. 44 Ibid., s. 90-95. 40 Ibid. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA wysikać..., �Anita Kramarczyk 56 ne w stanie „wyłączenia", g d y ż wychodzą poza schematy. Dlatego też śmiem postawić tezę, iż osoby transseksualne znajdują się w fazie liminalnej, w której oczekują na przyjęcie do społe­ czeństwa, do którego chcą należeć, a z którego są w ich uciążliwej „antystrukturalnej" sytuacji wykluczone . Osoby transseksualne chcą przy­ jąć ciało drugiej płci, dlatego są „ludźmi pro­ gowymi". Pragną „włączenia", akceptacji, chcą, by ich ciało stało się niewidzialne. Bo gdyby 45 nie dystynkcje „rządzące" naszym porządkiem społecznym, czy potrzebowaliby zmiany płci biologicznej ? Czy nie pozostaliby właśnie tacy niedookreśleni, płynni? Dlatego też debata dotycząca konstruowania porządku społecz­ nego nie dotyczy jego zmiany, ale możliwości wpisania się w niego. Ten brak struktury może oznaczać cierpienie, które znieść można jedy­ nie dzięki wpisaniu się w strukturę, od której nie ma ucieczki. Social reality sets up norms and rules while at the same time forms barriers and borders. Members of the society continually negotiate norms, especially ones concerning sexuality, identity and gender. To show the process of transformation of the above mentioned concepts the article begins with a short history of their evolution, mainly in the anthropological context. It shows the attitude of cultural relativism, psychological essentialism, gender anthropology and queer theory towards the problem. The queer theory is essential here, as it shows fluctuation, ambiguity, or even indefiniteness of the sexual identities. It seems that body, being visible, became a "prison". The only way to escape it, and at the same time to incorporate transsexual people to the society, is to change sex. That is why transsexuals can be compared to the people being at the liminal phase. They live on the margin, longing for sex change in order to be incorporated into the society, because being between or outside categories is difficult in everyday life. As it is not clear to which category transsexuals belong, an impulse arises to "adjust", or incorporate them to the society, so they could leave the liminal phase. Postmodern theories of gender codes interference cannot be used to explain the phenomenon of transsexuals, as they want to adopt other sex. That is why they can be called threshold people. 45 V Turner, Proces rytualny. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c393f6efa8b15e630e9ab30bf97c75cc.pdf 0d880cc869837f779644a4b30d2e0686 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5551 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5162 Title A name given to the resource Mąka w kościele, grzyby w powietrzu i ciuchy z drugiej ręki / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.30-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Owczarek,Przemysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przemysław I O w c z a r e k Ur. w I 9 7 5 r., antropolog kultur/, d o k t o r nauk humanistycznych. O d p o w i a d a z a Dział Kultur Miejskich w M u z e u m A r c h e o l o g i c z n y m i Etnograficznym w Łodzi. Jest wykładowcą. A u t o r książki o kulcie Jana Pawta II na Podhalu Karol Paweł II. Podhalańska opowieść o świętym. Wojtyta-Jan Artykuły naukowe i krytyczne publikował w „Tyglu Kultur/", „Literaturze Ludowej", „Zeszytach Wiejskich", „Magazynie Sztuki", „Formacie" i w y d a w n i c t w a c h pokonferencyjnych. A u t o r nagradzanych u t w o r ó w poetyckich (m.in. nagroda im. J. Bieriezina w 2 0 0 6 r ) . Interesuje się sztuką współczesną. Mąka w kościele, grzyby w powietrzu i ciuchy z drugiej ręki (Na g r a n i c y r e p o r t a ż u i eseju f o t o g r a f i c z n e g o ) Cóż na tym świecie, jakaż powieść mogłaby dorównać epickiej rozległości albumu z fotografiami? Oby Pan Bóg, który niczym pilny amator, który co niedziela fotografuje nas z góry, a więc w okropnym skrócie, i lepiej czy gorzej eksponowanych wkleja do swojego albumu, oby więc Pan Bóg zechciał poprowadzić mnie pewną ręką - udaremniając wszelką nader rozkoszną, lecz niestosownie długą zwłokę - przez ten album me podsycając zamiłowania [...] do labiryntowych wędrówek. I miałbym ogromną ochotę uzupełnić te fotografie oryginałami . 1 (G. Grass, Blaszany bębenek) Prawdopodobnie ze wszystkich naszych uczuć jedynym me naszym jest nadzieja. Nadzieja należy do życia, nadzieja to samo życie, które się brom . 2 (J. Cortázar, Gra w klasy) 1 2 G. Grass, Blaszany bębenek. Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1991, s. 39. J. Cortázar, Gra w klasy, Wydawnictwo Literackie, Kraków-Wrocław 1985, s. 154. B A R B A R Z E AC ft 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w oowietrzu i ciuchy z drugiej ręki O statnie pięć dni sierpnia 2001 roku spę­ dziłem j ako wolontariusz we wsi Orliska (kilka kilometrów od Sandomierza). Po­ magałem wtedy w porządkowaniu i wydawaniu darów dla powodzian. Parę tygodni wcześniej wzburzone wody Wisły zalały okoliczne wsie, między innymi Sokolniki i Zalesie. Woda wdarła się również do Orlisk. Sztab przeciwpowodzio­ wy postanowił uratować Sandomierz i mieszczą­ cą się tam hutę. Obawiano się katastrofy o wiele groźniejszej w skutkach - eksplozji hutniczego pieca. Ewakuowano ludzi i wysadzono wał (to wersja wydarzeń opowiedziana przez mieszkań­ ców Orlisk). Niejednemu gospodarzowi powódź zniszczyła dorobek całego życia. Kiedy woda opadła, z kraju ruszyły transporty z darami. 3 W u r z ę d z i e gminy w Gorzycach wraz z czwórką przyjaciół otrzymałem przydział do obsługi magazynu darów we wsi Sokolniki. Dojechaliśmy tam nyską dowożącą chleb i zupę dla wolontariuszy - w większości harcerzy ZHP. Chaos organizacyjny, jaki tam napotkałem, we­ sołe hulanki młodzieży po stertach darów, prze­ ważnie używanej odzieży, oraz zabawne sytua­ cje, które kreowali „przebierańcy" - wszystko to sprawiało wrażenie, jakby zagościł tu karnawał. Szefowa wolontariuszy zaproponowała mnie i moim znajomym pracę przy dystrybucji darów W Orliskach. Polegać ona. miała na gospoda­ rowaniu przestrzenią kościoła, zamienioną na m a £ra z vn Wraz z czwórką przyjaciół mieliśmy tam dotrzeć następnego dnia Pierwszy wieczór i nocleg wyznaczono nam w Sokolnikach. Rozejrzałem się po terenie. W przydomo­ wych ogródkach stały jeszcze kałuże cuchnącej wody. Na wiejskim asfalcie buty ślizgały się na cienkiej warstwie grzyba i środków dezynsekcyjnych. Mocniejsze podmuchy wiatru przynosiły Niniejszy tekst powstał w 2004 roku, ma formę w znacznej mierze literacką. Klęska powodzi, zwłaszcza tej z 1997 roku, doczekała się już opracowań opartych na badaniach antro­ pologicznych i obserwacjach. Zob. J. Hajduk-Nijakowska, 3 U l i ) nm BARBARZYŃCA 31 z pól zapach szamba i zgnilizny. Domy, które oglądałem, nosiły ślady powodzi. Dopiero na wysokości mniej więcej dwóch metrów zaczy­ nała się sucha cegła lub tynk. Noc spędziliśmy, śpiąc w śpiworach na stop­ niach pobliskiej szkoły. Powietrze śmierdziało stęchlizną. Myliśmy się wodą mineralną z trans­ portów, ponieważ bieżącej nie mogliśmy uzyskać. Przed chłodem nocy ratowała nas ciepła herbata. Wodę gotowaliśmy na małym turystycznym pal­ niku. Rankiem u miejscowej gospodyni dostali­ śmy śniadanie i skorzystaliśmy z naprawionego prysznica. Wtedy po raz pierwszy zacząłem spo­ rządzać opisy sytuacji i wydarzeń, które zastałem w podsandomierskich wsiach. Chciałem przede wszystkim pomagać ludziom. Ale z drugiej stro­ ny kusiła mnie rola badacza. W konsekwencji przez cały czas pobytu na terenach popowo" dziowych towarzyszyło m i poczucie swoistego dysonansu miedzy dwiema rolami których sie podiałem Miałem meiasne a potem coraz bar dziej' wyraźne wątpliwości natury etvcznei Czv w takiej sytuacji wolno m i zadawać niektóre pytania? Czy nie drażniłbym ran które ieszcze sienie zagoiły? Rola wolontariusza była na tvle wwodna ze ułatwiała ohserwarie i nie zdradza ł / n k r v t v ' r h intenrii 7 m J L m nnnwieść a n a ukrytycn intencji, z a p a m i ę t a ł e m opowieść gospodyni, snutą przy śniadaniu, po cudow­ nym prysznicu, Który zmyt mnie intensywny i drażniący zapach zgnilizny upowiadala, jak to chłopy w sokolnikach pobity się o skarpetki, bo ludzie gdy d w a n o dary, skakali sobie do oczu i z bardziej błahych powodów . 1 odobne lenomeny domagały się zapisu. Następnego dnia dotarliśmy do Orlisk. W j e ż ­ dżając do wsi, zauważyłem stertę porzuconych kanap, łóżek, foteli i innych sprzętów domowych, które tworzyły rodzaj wału. Na łąkach po drugiej r o z a Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem, [w:] „Lud" 2004, t. LXXXVIII, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 13-41. �32 stronie słońce odbijało się w popowodziowym bagnisku. Minęliśmy pierwsze chałupy i wje­ chaliśmy na obszerny plac. Przecinał go kanał, w którym stała zielonkawa woda. Obok piętrzy­ ła się sterta cegieł. Jak się późnej dowiedziałem - budulec na przyszłą remizę Ochotniczej Straży Pożarnej, wielkie marzenie Prezesa strażaków (o tej postaci czytelnik niebawem dowie się więcej). Od placu drogi się rozwidlały. Pierwsza z prawej strony, przy której stały domostwa, pro­ wadziła w stronę wałów przeciwpowodziowych, druga na lewo, w kierunku wsi, której nazwy j u ż nie pamiętam. Przy niej znajdował się kościół. Sceny z rzeczywistości domagały się udoku­ mentowania. Nie miałem jednak aparatu foto­ graficznego, którym mógłbym zarejestrować, ująć w swoistym „niebycie" fotografii obraz najbardziej istotnych dla mnie zdarzeń. Brak naukowej czujności usprawiedliwiałem w my­ ślach pierwotną intencją, z powodu której po­ jawiłem się w Orliskach. Uparte narzucanie się antropologicznych słów kluczy porządkujących obrazy i zdarzenia wedle naukowych schematów było czymś nieznośnym, a zarazem pożądanym i oczekiwanym. Oczywiście gra między tkwią­ cymi w umyśle antropologicznymi kategoriami i zewnętrznym światem fundowała myślenie, które nie mieściło się w ramach odpowiedzial­ nej roli wolontariusza. Tym silniej odczuwałem irytację związaną z brakiem aparatu fotogra­ ficznego. Sytuacja zmieniła się diametralnie, gdy jeden z wolontariuszy wyjął z plecaka starego zenita. Na kliszy było jeszcze parę wolnych klatek. Kierow­ ca nyski dowożącej zupę zadeklarował, że kupi nam następną kliszę. Wtedy obiecałem sobie, że postaram się wszystko uwiecznić na zdjęciach, za­ wrzeć w notatkach, gdy tylko będzie czas. A czasu zabrakło - nie tyle z lenistwa czy nadmiaru pracy, lecz z powodu natłoku wrażeń. 4 5 Zob.Caillois,Zy^/^,PI^Warszawal973,s.l60il83. P. Ricoeur, Symbol daje do myślenia, [w:] M. Philibert, Przemysław Owczarek W tym miejscu przerwę swą opowieść o Or­ liskach. Sposób przybliżania tamtych doświad­ czeń poprzez fotografię wymaga uzasadnienia. Zanim jednak tego dokonam, warto podjąć próbę zrekonstruowania kontekstu, w jakim te antropologiczne doświadczenia zaistniały. Od­ powiedzi wymaga następujące pytanie: czym jest powódź? Jakiego rodzaju jest to zdarzenie i jakie niesie ze sobą znaczenia? Postaram się je wyłowić, brodząc po pozostałościach żywiołu, który nagle zaatakował lokalną kulturę. Sądzę, że klęska żywiołowa pod względem siły mobilizującej społeczność ludzką jest pa­ roksyzmem podobnym do święta i wojny . Po­ wódź nie jest jednak eksplozją ludzkiej energii, która oznacza wtargnięcie sacrum w niezwy­ kłym czasie święta, ani zawierającym pokrew­ ne znaczenia paroksyzmem wojny. Powódź to wybuch żywiołu, niemniej stanowi słup milowy ludzkiej pamięci. W opozycji do wojny i święta współcześnie atak natury nie powołuje zacho­ wań rytualnych, nie domaga się mitycznej wa­ loryzacji. To czysty atak żywiołu, który zabu­ rza dychotomię sacrum - profanum, zawiesza pierwszą z tych kategorii i spycha poza horyzont zdarzeń. To profanum przemieszcza się w sferę SUCYU771. Jedynym nadmiarem - niej ako kompen¬ sacją - staje się dzisiaj rozdawanie darów. O ile dawniej powódź mogłaby powołać wszelkie rytualne zachowania, które na nowo ustaliłyby porządek świata, granicę między sacrum i profa­ num - „potop jest bowiem powrotem do stanu niezróżnicowania" - o tyle obecnie u lilii iy do czynienia raczej z profanum „rozbitym" przez chaos żywiołu. 4 5 W czasach archaicznych (jak powiedział­ by M . Eliade) potop, epidemie, wszelkie klę­ ski żywiołowe tłumaczono wyrokami bogów. Współcześnie, w odczarowanym świecie, szuka Paul Ricoeur, czyli wolność na miarę nadziei, PAX, Warsza­ wa 1976, s. 157. B A RB AR Z!/SC A 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki 33 się innych przyczyn nagłego kryzysu, jaki wywo­ łuje atak natury Wini się pogodę, zmieniający się przez zanieczyszczenia klimat lub urzędni­ ków i ludzi władzy (zwłaszcza gdy zaniedbane zostały wszelkie systemy zabezpieczeń). „Słynne trzęsienie ziemi z roku 1755 - zauważa L. Dupre - które zniszczyło centrum Lizbony i wstrząsnę­ ło niemal deistycznymi przekonaniami Woltera, dziś nie wywarłoby żadnego wrażenia. Nikt nie oczekuje, że wiara dostarczy rozwiązania takich problemów. Tymi rzeczami ma się zajmować nauka" . Ktoś zawsze poniesie odpowiedzialność za zlekceważenie żywiołu. W i n ę należy udowod­ nić, zwłaszcza jeśli ma spaść na głowę polityka. „Ścinają" ją częściej media niż gremia politycz­ ne. W dzisiejszej Europie żadnemu człowieko­ wi, który ponosi odpowiedzialność za brak za­ bezpieczeń przed żywiołem, nie grożą mityczne sankcje. Nikt nie złamał tabu, świat nie chwiał się w posadach, powódź nie objawiła głębokie­ go kryzysu kultury. Wszelkie sacrum raczej się „skurczyło", tak jakby klęska żywiołu przestała być znakiem boskiego gniewu. W Orliskach p o w ó d ź zaburzyła sakral­ ną przestrzeń kościoła, czyniąc z niego ob­ szar sprofanowany przedmiotami codziennego użytku. Również przestrzeń domostw, swojska i zamieszkana, została zaburzona lub zupełnie zniszczona. Powrót do normalności to powrót przez odbudowę, uporządkowanie. Stąd biorą się zabiegi jak najszybszego wyremontowania domostw i oczyszczenia kościoła z darów (nie tylko z powodów czysto ekonomicznych). Te zabiegi, zwłaszcza jeśli chodzi o kościół, inicjo­ wał Prezes OSP w Orliskach, człowiek, którego cechowała siła i mądrość nieformalnego lidera społeczności wioskowej i strażnika jej tożsamo­ ści. Warto przywołać w tym miejscu rozważania E.Wolickiej: „Kiedy realna przestrzeń utożsamień ulega drastycznemu ograniczeniu lub zostaje zburzo­ na, człowiek buduje sobie imaginatywne obsza­ ry swojskości. Radykalna bezdomność jest dla osoby ludzkiej głębokim okaleczeniem, a utrata domu - egzystencjalną katastrofą. »Człowiek jest, o ile mieszka« - powiada Martin Heidegger. Miejsce zamieszkania - w szerokim tego słowa znaczeniu, od własnego domostwa po środowi­ sko naturalne - »opowiada« historię mieszkańca, stanowi w a ż n y element jego tożsamości oraz związków z innymi" . Imaginatywnym obszarem swojskości stał się dla mieszkańców Orlisk plac przykościelny. Tutaj zachodziły szczególne interakcje. Tutaj społeczność wioskowa odnajdywała zbiorową tożsamość pomimo sporadycznych dysonansów i konfliktów, które odzwierciedlały ludzką nie­ moc wobec skutków powodzi. W przeciwień­ stwie do społeczności Sokolnik ludzie z Orlisk byli na tyle zdyscyplinowani, że chętnie udzielali pomocy wolontariuszom, między innymi w pra­ cach porządkowych i dystrybucji darów. Choć - jak powiedział jeden z mieszkańców - „już nigdy nie będzie tak samo". Wiele wioskowych przyjaźni legło w gruzach, po tym jak ogłoszo­ no sposób udzielania rekompensat finansowych stosownie do rozmiarów szkód. Fotografie wykonane przeze mnie w Orli­ skach stanowią swoisty dokument zarysowanych powyżej wydarzeń. Służą jako medium i za­ razem rodzaj dowodu, którego status wymaga krótkiego uzasadnienia. L. Duprć, Życie duchowe i przetrwanie chrześcijaństwa w świeckiej kulturze. Refleksje na koniec tysiąclecia, [w:] Człowiek g"> - > Nomos, Kraków 1999, s. 67. E. Wolicka, Osobowa tożsamości odrębność w perspek­ tywie hermeneutyki dialogicznej, [w:] Tożsamość, od­ mienność, tolerancja a kultura pokoju, red. J. Kłoczowski i S. Łukasiewicz, IESW, Lublin 1998, s. 46. 6 6 w mi) o b nu e c reli r e d K M e c h BARBARZYŃCA 7 W swojej książce Fotografia jakp zjawisko estetyczne Jan Kurowicki zauważa, że z jednej 7 �34 Przemysław Owczarek strony fotografia dematerializuje obiekt, jaki się na niej znajduje - czyni go i jego kontekst czymś nieobecnym, a z drugiej strony sprawia, że obiekty znajdujące się na zdjęciu wydają się czymś rzeczywistym . Aby je rozpoznać, inter­ pretujący powinien w y k a z a ć się znajomością kontekstu, w jakim owe zdjęcia powstały. A to z kolei zakłada swoistą grę między zdjęciem a obrazami zachowanymi w pamięci lub moż­ liwymi interpretacjami wtedy, gdy kontekst nie należy do pamięci oglądającego zdjęcia. Fotografia zawsze jest nierozerwalnie zwią­ zana ze swoim obiektem, odsyła nas do orygi­ nału . Możemy więc mówić tylko o określonych zdjęciach. Pierwsze spojrzenie na fotografię sprawia, że widzimy pewien wycinek rzeczywi­ stości, bo sama fotografia pozostaje jakby niewi­ doczna. Dopiero akt refleksji umożliwia spojrze­ nie na fotografię jako na zdjęcie, medium, które nie jest odniesieniem rzeczywistym (referencją), lecz tym, co semiotyka nazywa znaczącym. Pró­ ba oddzielenia fotografii od jej odniesienia rze­ czywistego powoduje jej „zniszczenie" . Fotografia-medium może zaistnieć w formie dokumentu. Ów swoisty dokument potraktować można jako punkt wyjścia do snucia opowie­ ści, ukazywania znaczeń. W tym sensie zdjęcia mogą się stać momentem procesu poznawczego. Jednak we wszelkim poznaniu podstawową rolę odgrywa teoria. Dane doświadczenia, zmysłowe i dokumentarne, są względem fotografii niesamoistne. Perspektywę poznawczą buduje się niejako „od góry", przyjmując za punkt wyjścia założenia orzekające o tym, jaka jest natura tego, co badamy, a także co w badanym wycinku świata jest istotne (hierarchia ważności). Groma8 9 10 J. Kurowicki, Fotografia jako zjawisko estetyczne, Wy­ dawnictwo Adam Marszałek, Toruń 1999, s. 37. M. Zalewski, Formy pamięci, IBL, Warszawa 1996, s. 42. S. Sikora, Fotografia - pamięćwyobraźnia, PSL Konteksty, 1992, nr 3/42, s. 108. 8 9 10 dzenie danych zakłada, że wiemy, czego dotyczą. Jednocześnie nie traktujemy ich wszystkich tak samo . Zdjęcie możemy więc uznać za swoisty „przystanek w rozkładzie jazdy", za medium dokumentujące trasę perspektywy poznawczej. Zastępuje ono lub uzupełnia obraz wzrokowy, potwierdza lub podważa przyjęte założenia po­ znawczej perspektywy . O tym, że zdjęcie-dokument może być rów­ nież przedmiotem manipulacji, świadczy nie tylko technika fotomontażu. Wystarczy wykonać fotografię osoby, która zmarła, i przedstawić jej ciało w taki sposób, aby oglądający mógł odnieść wrażenie, iż obcuje z obrazem żyjącego człowie­ ka . Pojawia się tutaj problem autorytetu twórcy zdjęć. Ów autorytet może się oprzeć tylko na ak­ cie wiary, że rzeczywistość sfotografowana niesie ze sobą właśnie ta\ie, a nie inne znaczenia. I że właśnie ta\ było - choć to właśnie może być tylko próbą interpretacji. R. Barthes zauważa, że noemat fotografii to ra­ czej proste i banalne to-co-było. Fenomenologicz­ nie rzecz ujmując, obraz jest nicością przedmiotu. Fotografia ukazuje jednak nie tylko nieobecność przedmiotu, ale jednocześnie fakt, że ten przed­ miot naprawdę istniał. Dla Barthesa fotografia staje się dziwacznym medium, niejako formą halucynacji - fałszywą na poziomie postrzegania, prawdziwą na poziomie czasu . Zatem to było odnosi się do porządku czasu, podczas gdy ta\ było odsyła do porządku znaczeń. Barthes wyróżnia dwa sposoby oglądu zdjęć: 11 12 13 14 studium i punctum. Studium należy do porząd­ ku kultury: „To za pośrednictwem studium in­ teresuję się wieloma zdjęciami, bądź odbierając je jako świadectwa polityczne, bądź smakując J. Kurowicki, op.cit., s. 113-114. Ibid., s. 114. Ibid., s. 117. R. Barthes, Światło obrazu. Uwagi o fotografii, Wydaw­ nictwo KR, Warszawa 1996, s. 194. 11 12 13 14 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki je jak dobre obrazy historyczne. Gdyż to właś­ nie poprzez kulturę (to znaczenie jest obec­ ne w studium) uczestniczę w wyrazie twarzy, gestach, realiach działania" . Punctum zaś to element przełamujący studium, wybiegający ku oglądającemu, mieszczący się w porządku ta­ kich znaczeń, jak rana, kropka, użądlenie, małe przecięcie, ale również rzut kości. To nie my je znajdujemy, lecz ono nas znajduje, wystrzeliwu­ je ku nam przeszywa, świadomość, która tkwiła 15 do tej pory w polu studium . Punctum odnosi się 35 przecież dążyć do zrozumienia jego intencji, za którą kryje się jawna pretensja, by traktować serio zaświadczające „ja". Najważniejsze pytanie, które mnie osobiście nurtowało, gdy pracowałem w kościele, spacero­ wałem po wsi lub obserwowałem mieszkańców, brzmiało: czy w zdesakralizowanej przestrzeni kościoła i wsi dostrzec można zjawiska, które w jakiś sposób mieszczą się w porządku sactum r 16 do porządku przeżyć i emocji, jest spoza kultury - ostatecznie studium zawsze przechodzi przez kod punctum nie jest kodowane" — z a u w a ż a Barthes. 17 Punctum to kategoria, którą włada idiosynkrazja. Dogodniejszym sposobem opisu fotogra­ fii z Orlisk (to było) oraz wspomnień, które ukła¬ dają się niejako wokół nich, jest raczej studium u m o ż l i w i a j ą c e z m i a n ę porządku czasowego w porządek znaczeń (ta{ było), traktowane jako własna próba interpretacji. Ważną rolę odgrywa w niej perspektywa poznawcza ufundowana na konkretnych założeniach dotyczących nie tylko zabiegów interpretacyjnych wokół paroksyzmu, jakim jest powódź. Znane antropologii poję­ cia i kategorie odgrywają przecież istotną rolę w podejmowanych ujęciach interpretowanego później materiału i powodują że ruch obiek­ tywu podażą w określona stronę - wycina" z rzeczywistości konkretny obraz zdarzeń lu dzi i przedmiotów. Można powiedzieć jest to jakby pierwotna selekcja treści rzeczywisto¬ ści Wtórna selekcia owych treści byłaby próba odczytania danego zdiecia i e interpretacia 1 tutai właśnie noiawia ieaiitorytet antropologa' któremu można zawierzw hadź nie 7 którvm można dyskutować nie zgadzać się z nim ale TO 15 16 Ibid., s. 46. Ibid., s. 47. m i ) im mminn Kościół Nie sądziłem, że kiedykolwiek w życiu będę pił kilka razy dziennie gorące kubki z Winiar, herbatę i kawę, siedząc przy ołtarzu, dwa metry od Najświętszego Sakramentu. Nie spodziewa­ łem się również, że oprócz drobniaków dzwo­ niących na kościelnej tacy i ryżu rzucanego na ślubną parę u drzwi kościoła usłyszę kiedykol­ wiek syk rozsypującej się po podłodze kaszy. Pamiętam pierwsze wrażenie, jakiego dozna­ łem, gdy zajrzałem do wnętrza kościoła w Orliskach. Chaos. Pomyślałem wtedy, że podobnie mogły wyglądać cerkwie i kościoły zamienione przez czerwonoarmistów na magazyny. Dwa dni minęły zanim ułożyliśmy towary według przeznaczenia i przestaliśmy sie potykać o różne przedmioty na przykład c i ą d e walający sie za ołtarzem akordeon ofiarowany przez i a k i L o ś współczui acego "powodzianom wiejskiego mu zyka ledyna fotografia iaka udało sie wykonać w kościele f b r a k 1 a m ń v , ukazuie przestrzeń noarazona w mroku rozświetlana n,kłvm hla k k • 1 łt ' • • \ h k' ' d • t k h' 1 • tł • d • tk żywności i przedmiotów codziennego uzytKu. tonęliśmy w używanych rzeczach: ubraniach, ' Ibid., s. 89. �36 FOT. 1 . PRZEMYSŁAW OWCZAREK pralkach, szafach. Wszędzie piętrzyły się ster­ ty makaronów, toreb z cukrem, ryżem, kaszą i płatkami. Zamiast dyskretnego aromatu ka­ dzidła otaczał nas zewsząd silny zapach środków czystości - proszków, mydeł, płynów do prania i mycia naczyń - który mieszał się z wonią (to najbardziej neutralne określenie) używanej odzieży (fot. 1). Często zaglądał do kościoła Prezes, który był nie tylko strażakiem, ale też ważną osobą w ra­ dzie parafialnej. Uzgadnialiśmy z nim sposób i kolejność wydawania darów. Jego silne ręce wskazywały nam zadania i łatwo można było odgadnąć, że celem Prezesa jest jak najszyb­ sze przywrócenie kościołowi jego pierwotnej funkcji. Szefowa wolontariuszy ceniła sobie tę współpracę. Reszta załogi też, bo Prezes uroz­ maicał pracę dowcipem, a wieczorem zdarzało mu się przynieść kilka piw. A piwo? Po przerzu­ ceniu sterty ubrań i uporządkowaniu darów, po kolejnych transportach smakowało wyśmienicie i wypełniało gardła prawdziwa rozkoszą przy której kompletnie nieistotna wydawała się obiet¬ nica raju symbolizowana przez święte wizerunki Przemysław Owczarek umieszczone w prezbi­ terium. Prezesa słucha­ liśmy, wioskowi też. Soł­ tys, którego kowbojska grzywka zazwyczaj smętnie sterczała w stro­ nę interesantów, miał zdecydowanie mniej¬ szy posłuch. Trudno mu było się dogadać z ludźmi odbierającymi na placu przykościel¬ nym ziemniaki i zboże. W przeciwieństwie do mego Prezes wkraczał między ludzi zdecydo wanie i łatwo odczyintencje Mozę nomarała I w tvm opinia dzielnego strażaka i determinacia okazywana w ciaałvch zabiegach hv zbudować w Orhskach remizę•OSP. ' W ciągu pięciu dni kościół prawie opusto­ szał, przestały go zagracać kolejne transporty. Posprzątaliśmy ołtarz. Zdążyliśmy to zrobić, ale proboszcz i tak załamywał ręce. Moje wspo­ mnienia ukazują przestrzeń kościoła w Orli­ skach jako kompletnie zdesakralizowaną. W i ­ sząca na krzyżu figura Chrystusa przywodziła na myśl absurdalne skojarzenia, chociaż wiem, że absurd roztaczał się raczej wokół mnie, mię­ dzy stertą dziecięcych odżywek i worków mąki, które wobec sacrum wygnanego z kościoła mogły wydawać się bluźnierstwem. Bluźnierstwem? A może jedyną „ofiarą", jaką mogło z siebie złożyć SCI CYU TYl W miejscu' pozbawionym aur v i symbolicznej mocy. Swoisty stan zawieszenia powoli mijał. Czu­ łem, że pewnego dnia wszystko wróci do normy i magazyn znów przemieni się w kościół i że trochę nieśmiałe „alleluja" odda to miejsce Bogu, ustanowi na nowo wspólną modlitwą zachwiany przez żywioł porządek. BnUBAHZMCIL 1(111 P B D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki 37 Na g r a n i c y wsi Między kompensacją a rytuałem Pierwsze wspomnienie-obraz z Orlisk. Ster­ ty łóżek, szaf, foteli i krzeseł - wał przy drodze wjazdowej do wsi. Przedmioty, które umarły, wchłonąwszy w siebie zgniliznę i grzyby. Stra­ ciły swoją poręczność. Zaskakująca ilustracja Wydawanie żywności i środków higienicz­ nych było zadaniem, z którym wolontariusze radzili sobie bez większych problemów. Przy bocznym okienku kościoła codziennie około południa ustawiała się kolejka kobiet z dziećmi. Do worków, które ze sobą przynosiły, wkładali­ śmy proszki, mydła, szampony, pasty do zębów, szczoteczki i inne rzeczy. Po południu pod przykościelnym krzyżem wyrastała sterta używanych ubrań i czasem no­ wych ciuchów. Jak tylko owa sterta zaczynała rosnąć, rosła też grupka kobiet siedzących na pobliskiej ławce i wypatrujących łakomie wszyst­ kiego, co w przybliżeniu mogło odpowiadać rozmiarom ich ciał. Co dwa dni wydawaliśmy ciuszki dzieciom. To była przyjemna praca. Na­ tomiast niezwykle trudno było upilnować ludzi, by nie wdarli się na stertę ubrań przed wyznaczo­ nym czasem. Codziennie miała być to godzina granicy m i ę d z y orbis interior i orbis exterior. Antropologiczny zachwyt zmieszał się we mnie ze współczuciem. Coś żyło jeszcze w tych rze¬ czach. Ulatujące wspomnienie ciepła ludzkich ciał, domowej, swojskiej przestrzeni. A przecież mocniej tchnęło od tych gratów śmiercią, utratą użytkowej funkcji. Czekały na wywóz w niebyt, na którego granicy j u ż się znalazły. Gdy dosta­ łem aparat natychmiast do nich przybiegłem Zachwycił mnie fotel obsypany stęchłą słomą i zdechła kanapa leżąca tuż za nim. Bez nich dom tracił swa moc także dotykał eranicv nie­ bytu Całe Orhska walczyły o to by tę granicę odsunąć jak najdalej (fot 2). Uli) ?D0a B A R B A R Z Y Ń C A �38 siedemnasta. Ale nigdy nie zdarzyło się tak, aby rozgadany tłumek kobiet wytrzymał do wyzna­ czonej pory. Któraś z nich - starsza czy młodsza - zawsze się wyrywała. Pozostałe ruszały, po­ mimo krzyków wolontariuszy, i rozpoczynał się dynamiczny spektakl, którego nie jest w stanie ukazać żadne zdjęcie (fot. 3). Najpierw miałem opory, czy to fotografować, czy wioskowe kobiety nie poczują się urażone. Potem zauważyłem, że nie ma to dla nich żad­ nego znaczenia. Były całkowicie pochłonięte grzebaniem w ciuchach. W końcu wdrapałem się na słupek przy kościelnej furtce i zrobiłem pierwsze zdjęcie. Zauważył to Prezes i powie­ dział: „Tak, rób zdjęcia, fotografuj ludzką głupo­ tę". Był w nim jakiś rodzaj pogardy wyzierającej poprzez ludzką godność. Zresztą, jak niemal wszyscy mężczyźni we wsi (choć zdarzały się wyjątki), trzymał się od tego z daleka. Mężczyź­ ni podchodzili tylko do kościelnego ogrodzenia, w obrębie którego odbywało się wielkie grzeba­ Przemysław Owczarek nie w ciuchach, i odbierali z rąk kobiet wybrane przez nie rzeczy. Może na wzięcie w tym udziału nie pozwalała im wioskowa duma, a może nie była to sfera męskiej aktywności (fot. 4). Z dnia na dzień owo grzebanie przybierało na sile. Pamiętam, jak chodząca o kulach babcia znalazła w tym bałaganie zapakowaną, nową kurtkę. Zawiesiła ją sobie na przykościelnym płotku. C h w i l ę później kurtki j u ż nie było. Z trudem znosiłem jej rozpacz. Chciała przecież ciepłe zimowe okrycie, a ktoś je ukradł. Był to jedyny moment, gdy gwałtowne emocje odebrały mi chęć do pracy. Grzebanie zamieniło się w codzienny rytuał, babskie święto przypominające bardziej zabawę, w której coraz częściej zaczynały brać udział dzie­ ci. Nadmiar ubrań był najpierw swego rodzaju kompensacją, przesytem, wypełniającym pustkę po tym, co porwała woda. Później wdzierającą się znikąd zabawą, która stała się jednym z za­ uważalnych znaków powrotu do normalności, BARBARZYŃCA 1(111 ?0DB �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki stanu poczucia bezpieczeństwa. Po kilku dniach ubrania, przebrane powtórnie w domach, wracały pod drzwi kościoła. Lud się nasycił. Inaczej było z żywnością. Tu decydowała praktyka. Nadmiar kaszy i ziemniaków zjedzą kury i świnie. Owo babskie święto, zadziwiające codzien­ ną powtarzalnością, miało swój istotny związek z oswajaniem rzeczywistości po powodzi. Jego rytm zaspokajał podstawową potrzebę zamiesz­ kiwania w świecie. Trwania pomimo niedawnej jeszcze groźby utraty domu i dobytku. „Trwa­ nie jest od początku i z istoty swej rytmem" . Urządzać się w świecie (w tym wypadku czynić to niemalże od początku) to ustanawiać sieć schematów działania, nawyków i umiejętności mających ułatwić działanie w powtarzalnych strukturach. Dzięki temu rzeczy nabierają swoj­ skiego charakteru . 18 19 F. Chirpaz, Ciało, Wydawnictwo IFiS Pan, Warszawa 1998, s. 38. 18 Uli) ?D0a B A R B A R Z Y Ń C A 39 Kobiety z Orlisk wracały do swych zawilgoco­ nych i pozbawionych sprzętów domostw, dźwi­ gając worki ubrań. Wracały zadowolone. Jak za­ u w a ż a F. Chirpaz: „[...] doświadczenie dobrego samopoczucia jest doświadczaniem rzeczy" . Rzeczy pomyślanych jako przedmioty wraz z ich życiem w przestrzeni, w której porusza się czło­ wiek. Przymierzanie ubrań, dotykanie ich może rodzić przyjemność kompensującą brak trwałe­ go porządku. Bo przecież świat tych ludzi parę tygodni wcześniej chwiał się w posadach. W Heideggerowskiej fenomenologii ludzkie­ go domostwa rzeczy stanowią sposób zachowy­ wania czworokąta - przestrzeni, którą zamiesz­ kuje człowiek: „Zamieszkiwanie, jako czworakie zachowanie czworokąta, dokonuje się właśnie w ratowaniu Ziemi, w zgodzie na niebo, w oczekiwaniu Istot 20 19 20 Ibid., s. 44. Ibid., s. 35. �Przemysław Owczarek 40 Boskich, w posłuszeństwie Istocie Śmiertelnych. Zachowywać znaczy chronić czworokąt w jego istocie. To, co wzięte w ochronę, musi być ukry­ te. Zamieszkiwanie, tzn. zachowywanie czwo­ rokąta - chroniąc jego istotę - przechowuje ją tedy. Gdzie? Jak mieszkają Śmiertelni, skoro zamieszkiwanie jest owym zachowywaniem? Śmiertelni nigdy nie zdołaliby tak mieszkać, gdy­ by zamieszkiwanie było tylko pobytem na Ziemi, pod Niebem, w Obliczu Istot Boskich, wespół ze Śmiertelnymi. Ale nie jest tym tylko - jest raczej zawsze j u ż pobytem przy rzeczach przy któ­ rych przebywają Śmiertelni, zamieszkiwanie jako przechowywanie przechowuje czworokąt" . 21 Od gromadzenia rzeczy zaczęła się w Orliskach mozolna odbudowa czworokąta, w którym egzystują ludzkie jestestwa. Ów ruch prowadził ku Ziemi, Niebu, Istotom Boskim i Śmiertelnym. Rzecz - ubranie czy inny przedmiot - może stać się jednym z fundamentów ludzkiego trwania, znakiem nadziei, że życie ponownie może biec normalnym torem. Warto w tym miejscu przytoczyć obszerny, ale niewątpliwie trafiający w istotę rzeczy fragment powieści Ernesta Sabato. Jeden z bohaterów - Bruno - wypowiada długą kwestię o bezsilno­ ści rozumu wobec odradzającej się wciąż w lu­ dziach nadziei. „Ot, zaledwie ustało trzęsienie ziemi, które spustoszyło rozległe obszary Japonii lub Chile, zaledwie cofnęła się powódź, która pochłonęła tysiące dzieci znad Żółtej Rzeki, zaledwie minęła krwawa i dla większości ofiar pozbawiona sensu wojna, jak na przykład wojna trzydziestoletnia, która obróciła w perzynę miasta i osiedla, przy­ niosła męki i zagładę kobietom i dzieciom, a j u ż ci, co pozostali przy życiu, bezsilni świadkowie straszliwego wyroku losu lub człowieka, ci sami, CO w chwilach rozpaczy sądzili, że nigdy j u ż nie M. Heidegger, Budować, mieszkać, myśleć ne, Czytelnik, Warszawa 1977, s. 323. 21 Eseje wybra­ nabiorą ochoty do życia, że nie zdołają go od­ budować, chociażby nawet nie chcieli, ci sami mężczyźni i te same kobiety (kobiety zwłaszcza, kobieta bowiem jest życiem, jest matką-ziemią, jest tą, która nigdy nie traci nadziei), te same kru­ che istoty zaczynają od nowa, jak nierozumne a bohaterskie mrówki, wznosić swój mały świat dni powszednich: świat niewielki, to prawda, lecz tym bardziej wzruszający. Toteż nie myśl ocala świat, nie intelekt ani rozum lecz coś wręcz przeciwnego: owa nierozumna nadzieja człowieka, jego wytrwała chęć pozostania przy życiu żądza oddychania jak długo to możliwe jego małe, uparte i śmieszne bohaterstwo co­ dzienne w obliczu niedoli. Jeżeli więc rozpacz odnowiada Nicości ieśli iest ona newnego ro dzaju dowodem onkologicznym Nicości to czyż nadzieja nie jest dowodem Ukrytego Sensu Ist¬ nienia czegoś o co warto walczyć? A Donieważ nadzieia noteźnieisza iest niz roznacz fiako ze zawsze odnosi nad nia tnmmf advhv tak nie lwio wszvscv n o n e ł n i l i h v ś v ' s L o h ó i s t w o ) m czvz'ów T Tkrvtv Sens Istnienia nie iest może har dziej prawdziwy niz owo słynne nic?" . 22 Śmierć i bezsens są oznaką wdzierającej się nicości. Było w podsandomierskich wsiach kilku potencjalnych samobójców (jak wynika z opo­ wieści szefowej wolontariuszy). Chęć przejścia na tamtą stronę mijała jednak wówczas, gdy zdesperowani ludzie chwytali za kilofy i łopaty. Trzymane w dłoni narzędzie stawało się zna­ kiem woli przetrwania, odwracało od śmierci ku życiu. Rytm pracy jest przecież jednocześnie rytmem życia. Ludzie W przykościelnej przestrzeni można było zauważyć, że społeczność Orlisk dzieli się na E. Sabato, O bohaterach i grobach, Wydawnictwo Litera­ ckie, Kraków 1977, s. 181-182. 22 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki 41 łatwe do wyodrębnienia grupy Kryterium tego podziału stano­ wiły wiek i płeć. Kobiety trzymały się w grupach wiekowych, mężat­ ki razem, starsze kobiety razem. Młode mężatki i dojrzałe dziew­ częta również tworzyły przy koś­ ciele łatwo dającą się wyodrębnić w przestrzeni grupkę. Dla nich wolontariusze płci męskiej stano­ wili stały obiekt zainteresowania. O ile w przypadku niezamężnych dziewcząt było to dla mnie cał­ kiem zrozumiałe o tyle w przv— padku młodych mężatek budziło rodzaj miłej konsternacji. Pewnego dnia wraz ze współ­ towarzyszem mojej wolontariackiej doli zostaliśmy zaproszeni przez młode mężatki na piwo. Rzecz wyjaśniła się w rozmowie, w której partnerami dialogu kie­ rowały zapewne różne, może cał­ kiem rozbieżne intencje. Gdzie byli mężowie? Pracowali w Gre­ cji. Nie chodzi tutaj bynajmniej o to, że skryty antropolog mógł stać się obiektem adoracji, lecz o fakt że samotność opuszczonej kobiety była na tyle przytłaczają¬ ca iż właśnie obcy niópł łatwiej znieść iei ciężar bez ponoszenia konsekwencji ze strony miesz­ kańców wsi Mój towarzysz orzvtłoczonv ' a.t~m o sfera osamotnienia zrezygnował z następnych zaproszeń. ' 23 Ciekawość mogła zwodzić na manowce, ale mogła też przynieść zrozumienie. Wydaje mi się, że zrozumiałem, ile wysiłku przynosi walPodobne opisy doświadczeń odnaleźć można w pracy K. Zawistowicz-Adamskiej Społeczność wiejska. Doświadcze­ nia i rozważania z badań terenowych w Zaborowie wydanej 23 m i ) enoe BARBARZYŃCA ka za pomocą kilofa, toczona z zagrzybionym tynkiem i zniszczoną podłogą, zwłaszcza gdy narzędzie nie spoczywa dłoniach mężczyzny. Że samotność gna Bożenę na leśne drogi, na których swoją czerwoną toyotą zakreśla półkoliste smu­ gi wiraży. Że tęsknota za bezpieczną bliskością przez Polski Instytut Służby Społecznej w Łodzi w 1948 roku. �42 Przemysław Owczarek Najstarszy, pięćdziesięciolatek, był czołgistą. Kiedyś to było woj­ sko. Jadąc w czołgu przez mia­ sto, oparł się o dźwignię obrotu wieżyczki. LufaT-55 kompletnie zniszczyła kiosk Ruchu. Trzy­ dziestolatek pijany wrócił do jed­ nostki. Dyżurny złapał go w ja­ dalni z beretem założonym tył na przód. Dwudziestolatek siedział cicho. Może dlatego, że jego wieści były zbyt świeże. ukochanego mężczyzny, pełna rezygnacji i ne­ gatywnych emocji, może się wyrażać w drgającej wskazówce prędkościomierza. Nie mam żadnej fotografii Bożeny, bo in­ stynktownie czułem, że trzask migawki zepsułby atmosferę intymności, w której wyłaniały się jej pełne bólu opowieści o losie osamotnionej ko­ biety i matki. Mężczyźni. Zdarzyło m i się spotkać z przed­ stawicielami trzech pokoleń na wspólnym piwie. Chłopi z Orlisk opowiadali o służbie woj skowej. Nigdy nie spotkałem ich przy kościele. Jeśli jakiś m ę ż c z y z n a wchodził do środka, to był to Pre­ zes lub sołtys. Czasami przycho­ dził wiejski pijaczyna, dla które­ go było obojętne, czy znajduje się za płotem kościoła, czy wewnątrz niego. Szczególnie interesujące było dla mnie obserwowanie dzie­ ci. Może dlatego, że zachwycała mnie ich prostota. Słowo, które kojarzy się z dziećmi, to zabawa. Spontaniczna i całkiem pochła­ niająca zabawa z rzeczywistością. Miała ona miejsce, kiedy używa­ ne ubrania stawały się powodem wesołych igraszek. I wtedy, gdy rozbawione oczy tańczyły w kręgu „graniastego kółka". Była w tych oczach szczera naiwność, która niejednokrotnie zmuszała wolontariuszy do bardziej efektywnych poszukiwań cukierków i chrupek (fot. 5, 6). Tragiczne o b l i c z e w i o s k o w e g o błazna W Orliskach osobą, którą postrzegałem jako wioskowy autorytet, był Prezes. Społeczność Or­ lisk miała także swojego błazna. Nie był to męż­ czyzna. Nie pamiętam jej imienia. Nie pamiętam jej nazwiska. Pamiętam, że każde jej pojawienie BHBARZT&CI 1(111 P O D B �Mąka w kościele, grzyby w powietrzu i ciuchy z drugiej ręki się mogło przynieść kłopoty lub kompletnie roz­ ładować atmosferę. Była to osoba, która czuła się najbardziej pokrzywdzona i zmaltretowana przez żywioł powodzi. I tę „krzywdę" niejednokrotnie widzia­ łem, gdy kobieta kładła się na workach ziemnia­ ków, które należały się innej rodzinie. Czasami opowiadała, że straciła niemal wszystko, choć miała jeszcze dużo. W tej steatralizowanej for­ mie zachowań tkwił swego rodzaju wzorzec wspólnej niedoli, który z powodu nieszczęść, jakie przeżyła, może właśnie jej łatwiej było wyrazić. Straciła syna, który kilka lat wcześniej, wra­ cając z wiejskiej potańcówki, wjechał maluchem w koryto rzeki. Nie uratował się ani on, ani dwóch jego kolegów. Dla wsi był to straszliwy cios. Bo w Orliskach niemal każdy z każdym jest spokrewniony. Bożena straciła w tym wypadku brata, a jej ciotka poczucie rzeczywistości. Odtąd ciotce zdarzało się nader często mówić do ludzi słowami, które układały się w wartki potok trud­ m i ) enoe BARBARZYŃCA 43 no zrozumiałej mowy. Słowo goniło za słowem. Z trudem łączyłem je w zdania - mieszkańcom przychodziło to z łatwością. Po Orliskach krążyły barwne opowieści. Ich kanwą były przeróżne perypetie, jakich doświad­ czała ta starsza j u ż kobieta. Kiedyś przegnała urzędnika, który przyszedł po zapłatę za abo­ nament telewizyjny. Zadarła na niego spódnicę, krzycząc, że chce ją zgwałcić. Po urzędniku pozostała teczka, świadcząca o nader gwałtow­ nej ucieczce. Innym razem z podwórka przy zagrodzie zerwał się byk, który nadziawszy na rogi suszące się na sznurku pieluchy wnuczki, pognał przez wieś, stając się chwilową, ale nie­ zapomnianą sensacją. Jej opowieści porywały słuchaczy jak wartki potok. Wywoływały śmiech i uspokajały emocje zgromadzonych. Jej ciało współgrało z opowieś­ cią, tworząc rodzaj pełnego dowcipu przedsta­ wienia. Ale wszyscy obawialiśmy się żałosnego końca owych eksplozji, w którym przeradzały się one w roszczeniowe postulaty. Powodzian �44 miał niebawem odwiedzić naczelny prezes OSP i były premier Waldemar Pawlak. M i e l i ś m y próbkę podobnych emocji, zaciekłego upomi­ nania się o swoje, gdy wieś wizytował proboszcz zaprzyjaźnionej parafii z Wielkopolski. Nasza bohaterka opętała go siecią prawdziwych i urojo­ nych krzywd. Ksiądz nie tylko załamał ręce nad kościołem i jego „zdewastowaną" przestrzenią. Załamał ręce również nad naszą bohaterką, pragnąc bardziej się od niej uwolnić, n i ż ją wy¬ słuchać. Jej cierpienie było dla niego przykładem popowodziowej traumy, nie zaś przypadkiem szczególnym. Na szczęście Waldemar Pawlak nie dotarł. Barwna postać tej kobiety budziła i budzi we mnie wielką sympatię. Pamiętam, jak pozowała do zdjęcia. Jej twarz, jeszcze przed chwilą wykrzy­ wiona awanturą z Prezesem, nagle złagodniała. Czy to przez ową przemianę wyszła nieostra foto­ grafia, której jakość nie pozwala na zamieszczenie pod niniejszym tekstem? Na innym zdjęciu moja bohaterka znalazła się w grupie kobiet siedzących na schodach kościoła. Zastygła w pozie ze sple­ cionymi ramionami, obok pustego wózka. W jej towarzystwie dziecięcy wózek wydaje się przed­ miotem, któremu można nadać więcej n i ż jedno zwykłe proste znaczenie (fot 7) Pamiętam jak całowała mnie w łokieć, kiedy niosąc zgrzewkę wody mineralnej usiłowałem uciec przed wylewnością Dziękowała za stare kapcie które odłożyłem dla niej ze sterty ciuchów Zakończenie Przemysław Owczarek nym nastrojeniu na rzeczywistość. Współtworzą narrację zakotwiczoną w poznawczej perspekty­ wie. Wsparte komentarzem i osobistym doświad­ czeniem, mogą w istotny sposób wesprzeć wysi­ łek zrozumienia fenomenu Orlisk - fenomenu wciąż otwartego na nowe pytania. Jedno z tych pytań wciąż dopomina się od­ powiedzi. W co wcieliło się przegnane z kościo­ ła w Orliskach sacrum} Czy wsiąkło w rzeczy i produkty, które w tak istotny sposób miały uła­ twić ponowne zamieszkiwanie, czy może tkwiło w powietrzu, w emocjach popowodziowej trau­ my, podobne do rany - niczympunctum.? Z Orlisk wyjeżdżałem w niedzielę. Rozważa­ łem w myślach słynną frazę z Listu jasnowidza Artura Rimbaud -Ja to \tośinny \ Moją świa­ domość wypełniły nowe doświadczenia, towa­ rzyszył im namysł nad własną osobą. Wolonta­ riusze, którzy pozostali na swoich posterunkach, poszli pod kościół. Obładowany plecakiem też ruszyłem w tym kierunku. Proboszcz odprawiał właśnie mszę. Wioskowi z Orlisk modlili się wspólnie na przykościelnym placu. Powracające ominęło wnętrze kościoła. Objawiło się we wspólnej modlitwie, obok murów, w miej¬ scu gdzie jeszcze wczoraj piętrzyła się sterta odzieży Skręciłem w boczną uliczkę, sto metrów od kościoła. Marzyła mi się wanna i znajoma przestrzeń domu Wyjeżdżałem z przeświad czemem że wszystko zostanie umiejscowione w uniwersalnym porządku. Że kościół w końcu stanie sie kościołem a wieś wsia I nie myślałem o tym c z y iest to nówrót do rzeczywistości i iei i snvrh nodziałów r z v t o r a r z e antronoloairzna 2 fl Wykonane przeze mnie fotografie, których jakość pozostawia wiele do życzenia, są tutaj swoistym punktem wyjścia, m a j ą c y m źródło i uzasadnienie w postulowanym antropologicz­ 1 luzia Pozostaw z a ś nadzie,a ze w lei wędrówce n r z e z f n r n a r a f i r z n v a l h n m nndnhnie a k h n h a t e r KJa^nJnhohml c h o ć n r L moment d n t k n . Blaszanego acaenąa, cnoc przez moment aoiKną- Zob. A. Rimbaud, List jasnowidza, [w:] Rimbaud, Apollinaire i inni. Wybór przekładów, red. A. Międzyrzecki, Czytel­ nik, Warszawa 1988, s. 73. 24 BARBARZYŃCA 1(111 F-ODB � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fee862a710221f5771215bcc2f27e32a.pdf b401f84148e0e3bcbcc7f1df1633be6e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5568 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5177 Title A name given to the resource Malarskie próby po śmierci Kazimierza Malewicza/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s. 42-47 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pietrala, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Pietrała > student etnologii UJ. Jego zainteresowania skupiają się g ł ó w n i e na poezji trzech pierwszych dekad X X w. w Polsce i na świecie oraz francuskiej nouveau roman lat 50. U n w 19 8 2 n Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza Witkowi Kiettyce (1984-2007) W nowym budynku Galerii Tretiakowskiej, na ekspozycji poświęconej ro­ syjskim malarzom awangardowyn trzech pierwszych dekad X X wieku, wisi obraz kuriozum. Przeciętny turysta poświęca mu nie więcej n i ż dwadzieścia sekund (wliczając w to przeczytanie skrótowej notki o autorze, czasie powstania dzieła etc), zachwyca się nim jak eg­ zotycznym zwierzęciem obwożonym po prowin­ cji w metalowej klatce. Niewiele tu przecież do oglądania - na pierwszy, i jedyny, rzut oka dwa kolory, dwa elementy, więc to niecałe pół minuty jest jak gdyby rozgrzeszone. Ktoś kupi plakato­ wą reprodukcję, „żeby pokazać znajomym" jako souvenir z podróży. Z drugiej strony wiele j u ż napisano o walorach artystycznych tego obra­ zu, umieszczono go sprawnie w dziejach sztuki malarskiej i tym samym zamknięto mu usta. Co się jednak stanie, jeśli na chwilę wyciągnie się go z zagłuszających się wzajemnie interpretacji, za­ bierze sprzed pobieżnych oczu zwiedzających, sprzed złośliwych uśmiechów? Co powie, kiedy znajdziemy się z nim sam na sam, kiedy będzie j u ż mógł mówić? Mam tu na myśli obraz, który po raz pierwszy zaprezentowano szerszej publiczności w 1915 roku w Sankt Petersburgu - Czarny kwadrat na białym tłe Kazimierza Malewicza. Chciałbym w kilku rozdziałach przytoczyć historię, jaką ten obraz opowiada, a przynajmniej stara się BARBARZYŃCA nn �Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza opowiedzieć. Wszystkie te części wiąże zakoń­ czenie. Zmierzają one do jednego wspólnego finału - śmierci. Tylko to je łączy. Kierując się samym doznaniem oraz narzu­ cającymi się zaraz za nim skojarzeniami, pra­ gnę przysłuchać się historii obrazu, wziąwszy wskazówkę od samego autora, który w swojej książce, mającej charakter teoretycznego mani­ festu, pisze: „Samo zaś przedstawienie [przedmiotów-K.P.] jest w sztuce suprematyzmu bezwartościowe... I to nie tylko w niej, ale w każdej sztuce, po­ nieważ trwała, prawdziwa wartość dzieła (do jakiejkolwiek «szkoły» by nie należało) wyraża się wyłącznie w przeżyciu" . 1 Jest to, otwarta gra w „dużą swobodę interpre­ tacji", która doprowadza „do «pustyni», w której nie można dostrzec niczego prócz wrażenia, do­ znania" . Doznania, które jest niczym innym jak patrzeniem kompleksowym, czynną i poznaw­ czą pracą intelektu, zmysłów (nie tylko wzroku), emocji, wysiłkiem przezwyciężającym trudności w odbiorze równym niemalże wysiłkowi artysty, jak uważał Władysław Strzemiński . Można podejrzewać, że za tą chłodną i inży­ niersko precyzyjną konstrukcją obrazu kryje się coś więcej, jakaś przytłaczająca prawda o czło­ wieku i jego kondycji, i ż jest to coś więcej niż jedynie obraz nieprzedstawiający niczego poza czarnym kwadratem na białym tle. Nie wypada wymawiać się niezrozumiałością albo prostotą dwóch „tylko" elementów. Cieka­ we, że w tym przypadku im jest ich więcej, im większy stopień skomplikowania, tym lepiej, bo 2 3 1 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2001, s. 65. 43 tym łatwiej, bezpieczniej. Zobaczmy, co przed patrzącym skrywa w środku ten obraz, zwróć­ my się w stronę tego, co pozostaje niewidoczne (bo pozornie nieprzedstawione, przynajmniej wprost), ukryte dla pobieżnego spojrzenia. O wi­ dzeniu tego typu dużo pisał Merleau-Ponty: „Malarstwo niczego nie przywołuje, zwłaszcza niczego, co dotykalne. Robi coś całkiem innego, niemal przeciwnego: nadaje widzialne istnienie temu, co pospolite, widzenie uważa za niewi­ dzialne". I jeżeli „malarstwo zawsze celebruje jedną tylko zagadkę: zagadkę widzialności" , to mam zamiar wejrzeć, a może bardziej wedrzeć się, w ten obraz. Przyjrzeć mu się poprzez jego do­ znanie bez chciwej chęci rozwiązania zagadki. W końcu nie idzie o jej rozwiązanie, a podtrzy­ manie, jej istnienia, podtrzymanie do istnienia. Dopóki będę na niego patrzył, pewność, że ona jest, nie zniknie. Co zatem można zobaczyć na tym płótnie o wymiarach 107 cm X 107 cm? Przede wszystkim ruch. Choć może nie do końca ruch - poruszenie raczej, bo przecież de facto żadnego ruchu tam nie ma. Czy istotnie? Coś się wydarzyło, coś nieodwracalnego. Machi­ na widzenia została wprawiona w ruch w mo­ mencie otwarcia powiek na malowidło. Obraz przytłacza jakąś niewysłowioną (nienamalowaną?) przestrzenią, za którą kryją się nieprzebra­ ne rudy energii. Z każdą następną chwilą kwa­ drat wprowadza w coraz głębszy stan hipnozy czy, jak by to powiedział Derrida, halucynacji . Kwadrat porusza się i porusza cały obraz. Jest to, 4 5 4 M . Merleau-Ponty, Oko i umysł. Szkice o malarstwie, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1996, s. 27. 2 Ibid., s. 65. 5 3 Władysław Strzemiński, Wybór pism estetycznych, obrazie Vincenta van Gogha Derrida pisał: „Te trzewiki są Universitas, Kraków 2006, s. 148. W odniesieniu do butów przedstawionych na pewnym halucynogenne". J. Derrida, Prawda w małarstwie, obraz terytoria, Gdańsk 2003, s. 321. W) PD08 BARBARZYŃCA słowo/ �Krzysztof Pietrała 44 wszystkie nasze kategorie, rozpościerając wła­ sny oniryczny świat cielesnych esencji, skutecz­ nych podobieństw niemych znaczeń" . jak pisze o malarstwie abstrakcyjnym (być może nawet myśląc o tym obrazie) Kantor, „PRZESTRZEŃ naładowana E N E R G I Ą . PRZESTRZEŃ kurcząca się i r o z p r ę ż a j ąca " . 6 Jak gdyby ta czarna przestrzeń umieszczo­ na pośrodku obrazu była jego sercem, biła ży­ ciem i biła śmiercią. Żywotna i nieskończona, ograniczona jedynie patrzeniem, a i później, po odwróceniu wzroku, nadal tętniąca. Widziana, a właściwie przeżywana, jakimś wewnętrznym okiem, pozostająca w patrzącym śladem po w i ­ dzeniu, doznaniem. Ruchoma. Można chyba powiedzieć, że charakter tego malowidła jest procesualny, że uchwycono na nim jedno z ostatnich stadiów życia (przyjmując biel za życie, czerń za śmierć). Niebawem wypełni się ono w cało­ ści czarną materią kwadratu - śmiercią. Ciem­ ność kwadratu nadciąga i anektuje, zagarnia całą dostępną statyczną rzeczywistość, podkłada w jej miejsce jakby swoją własną, dynamiczną, zwróconą (a w stosunku do tej podkładanej wy­ wróconą) w jednym tylko kierunku - by stać się jedyną. Dąży do zrównania, eliminacji wszel­ kich wątpliwości. Jest w tym jakaś przerażająca nieuchronność, rozpoczęty j u ż rytm odliczania. Jednocześnie to bardzo spokojny ruch, dostoj­ ny i pewny. Kojarzący się z równie spokojnym najazdem kamery w siedmiominutowej scenie kończącej film Zawód: reporter Michelangela Antonioniego. Dlaczego nie? Śmierć bez śmierci, śmierć nie wprost. Zresztą i tak nie ma pewności, czy nie wprost. Jak połączyć to, co jest, z tym, co zdaje się, że może być; to, co widać, z tym, czego na obrazie nie ma? Na zasadzie podobieństwa: 7 Przed patrzącym rozpościera się unikato­ wy świat stworzony przez obraz Malewicza na gruzach niewidomego widzenia. Można z tego miejsca próbować się zastanowić nad relacją śmierci i jej postrzegania. Śmierć zmienia się w jej widzenie, pozostając śmiercią, nie tracąc nic z siebie. Jest ona w widzeniu siebie, kiedy „na koniec ta sama rzecz jest tam, w sercu świa­ ta, oraz tutaj, w sercu widzenia, taka sama albo podobna, jeśli komuś na tym zależy, lecz po­ dobieństwem skutecznym, które jest párantela, genezą, metamorfozą bytów w ich widzenie" . 8 A więc byty zmieniają się w ich widzenie albo - jak chciałby Malewicz - w doznanie. Nie w śmierci widać śmierć, nie w śmierci przeżywa­ my śmierć. Przeżyć śmierć na obrazie: być może to jedyne, na co stać widza, a to i tak dużo. Dokąd jednak zmierza ów ruch kwadratu? Jaka, jeżeli w ogóle jakaś, teleología nim kieruje? Rozszerza się w biel na obrazie, ale też wydaje się toczyć poza jego ramy. W takich okolicznościach życie bezpowrotnie obraca się wokół również obracającej się śmierci. Jasny otok korzysta wte­ dy z krótkiej chwili jej nieobecności. Sytuacja podobna do tej ujętej w wierszu Mieczysława Jastruna Koło: „W niepowrotnych obrotach szprych. [...] Toczą się w miejscu koła. [...] Wszędzie w gotowe kontury wchodzą barwy oddechy, głosy, Smierc opuszcza je cieniem, jak ktos, „Istota i istnienie, wyobrażone i rzeczywiste, widzialne i niewidzialne - malarstwo burzy 6 T. Kantor, Lekcje mediolańskie, s. 29. Cricoteka, Kraków 1991, 7 M . Merleau-Ponty, op.cit., s. 32. 8 Ibid., s. 28. BARBARZYŃCA E ( 1 E | IUI �Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza Kto przystanął w połowie kurzem okrytej szosy, Aby sprawdzić koła czarną oś" , 9 czy opisanej przez Kantora jako: „RUCH OBROTOWY, wokół os,, rózme nachylone, do płaszczyzny obrazu: pionowej, poziomej, ukośnej... Ruch ten wymaga nieustannego KONTROWANIA" . 10 Oś obraca się własnym ruchem naprzeciw „kontrującym" go szprychom. I tutaj, na obra­ zie, „kwadratu czarna oś" obraca się przeciwnie do ruchu okalającej go otoczki z bieli. Ruchy te, nieschodzące się z sobą, zaprzeczają sobie, choć może właśnie przez swoje przeciwieństwo po­ twierdzają się wzajemnie. Ruch śmierci wymaga drugiego, brakującego elementu, ruchu życia. To jedyne takie spotkanie w czasie, w obrazie. Obydwa te elementy dopełnianiają się. Dwa przechodzi w jeden jako suma. Ale być może ta suma, w której proporcje czynników się zmie­ niają, w pewnym momencie stanie się jednym składnikiem. To, co ubędzie życiu, w pewien sposób zyska śmierć. Czy wtedy uzupełnienie, jakie zagwarantowane jest przez nieustanne wchodzenie z sobą w związek, nie zostanie za­ chwiane? Czy owo jeden jako suma będzie rów­ ne jeden jako składnik tej sumy? A jeśli tak, to który z nich? Czy na krótką chwilę przed speł­ nieniem, czy też wypełnieniem się tego obrazu przez moment zapanuje jedność? Czy jest to właśnie jedność momentu śmierci? Jej zagadka czy jej oczywistość - brak, brak życia? Czy więc jedność? Biorąc pod uwagę założony wcześniej zmienny charakter malowidła, można również zapytać: „Kiedy tak się stanie?". Kiedy nastąpi 9 10 M . Jastrun, Wiersze zebrane, PIW, Warszawa 1956, s. 127. T. Kantor, op.cit., s. 30. W) PD08 BARBARZYŃCA 45 ta nierozdzielność? W chwili fizycznego zaist­ nienia kompozycji barwnej na obrazie, a może w trakcie czy też na końcu jego doznawania? Najważniejsze pytania pozostają bez odpowie­ dzi, pojawia się jedynie przeczucie. Raz wprawiony w ruch czworokąt prowa­ dzi do coraz to nowych skojarzeń. Co, jeśli ten nachylony, toczący się kwadrat jest wprawioną w ruch kością do gry? Jest samym przypadkiem. Przechylającym w swoim obrocie szalę barw raz na jedną, raz na drugą stronę, to do przodu, to do tyłu, raz w przyszłość, a raz w przeszłość. Czarna, otchłanna pustka tocząca się po bieli życia, grająca z nią, grająca w wielką niewia­ domą, której jednakowoż finał być może jest z góry znany. Czy faktycznie? Czy jest to ta kość, której wynik niezależny jest od rzutu? A przecież istnieje możliwość, iż wyrzut po­ zostanie niejawny - ktoś zamalował wszystkie ścianki, a w takim wypadku nie ma żadnej pewności, czy wynik nie będzie rezultatem oszustwa. Kto by chciał nas oszukać? Sam kwadrat, który Kantor równa z „BOGIEM" ? O ile ten kwadrat istotnie jest przypadkiem, to tak. Wyrzucona na sześcianiku liczba, ocala­ jąca od czerni bądź skazująca na nią, byłaby dziełem właśnie niepewności związanej z wiel­ ką niewiadomą takiej gry. Byłyby to wówczas narodziny śmierci w przypadku. Jak w osła­ wionym poemacie Stephane'a Mallarmego: „rzut kości nie usunie przypadku, padający nawet w okolicznościach wiecznych" . A trud­ no chyba o bardziej wieczne okoliczności n i ż okoliczności śmierci. Koniec jest, trawestując jeden z wierszy Paula Eluarda, zrzucony na grę przypadku, na wieczność przypadku. Ale czy to tylko przypadek i ruch, czy może coś jeszcze? A jeśli to taniec? 11 12 11 Ibid., s. 24. 12 S. Mallarmé, Wybór poezji, PIW, Warszawa 1980, s. 113. �Krzysztof Pietrała 46 Jedność tańca, rozkosz tańca i radość śmierci w nim. Subtelny, niemal erotyczny obrót geome­ trycznego danse macabre, który uwodzi, uwodzi kolejny, a jednocześnie ostatni raz. To powolny, stateczny krok korowodu pogrzebowego, a zara­ zem powolna gra wstępna między dwojgiem ko­ chanków. Kwintesencja erotyki śmierci, za sło­ wami poety: „Dla zakochanych to samo staranie - co dla umarłych" . Tańczą na śmierć i życie, tak jak kochają, a więc ten obraz jest czymś wię­ cej niż życiem i śmiercią, jest światem. Jak mówi przywoływany j u ż nie pierwszy raz dramaturg: „Malewicza Czarny kwadrat na białym tłe jest światem" , całym światem. W tańcu jasna au­ reola życia - jedno z kochanków się zacieśnia, pętla gwałtownieje i zaciska się w bezradności znikających ramion i traconego pośpiesznie od­ dechu, jest obręczą, której nie można przerwać, ale która ostatecznie znika w czerni. Tańcząc życie, wytańcowują śmierć. 0 zespoleniu miłości i śmierci jest mowa w jednym z wierszy Ezry Pounda o renesanso­ wym malarzu Jacopo del Sellaio. Przypomnienie go w kontekście rozważań nad obrazem Malewi­ cza, nie będzie chyba wielkim nadużyciem: Sellaio to widział, Pound to dostrzegł. Oczywi­ ście mowa tu o malarstwie figuratywnym, ale co począć z abstrakcją? Jakie oczy przemówią z obrazu, skoro żadnych tu nie ma? Zdaje się, że Kantor też ich nie chciał widzieć: „Ten człowiek zgłębił tajniki miłości, Nikt by tak nie malował, kto by nie zgłębił Co może być tutaj siłą, a co słabością? To zależy od momentu, w którym spojrzymy na po­ stępujące w czasie malowidło. Na obrazie zdaje się jednak dominować czerń i to ona jest siłą (przynajmniej w tej chwili, fizycznie uchwyco­ ną, nie domyślaną później). Dajmy się na to na­ mówić, na ten czarno-biały akt. To, że nie widać człowieka, nie znaczy, że go tam nie ma. Chodzi tu o linię, o płaszczyznę, nie o najwierniejsze zastosowanie się do empiryczno-mimetycznego postrzegania i malowania. Ruchomy akt umie­ rania. Zauważa to Merleau-Ponty: „Wydaje mi się, że cały wielki dramatyzm abstrakcji leży w tym braku przedmiotu. W nieobecności figury ludzkiej" . 16 13 14 [•••] 1 oto jeszcze coś przetrwało wszystko: Oczy tej zmarłej damy do mnie mówią" . 15 Nie zamierzam twierdzić, że Malewicz zgłę­ bił tajniki śmierci, o nie. Niemniej jednak obraz jest na tyle sugestywny, że czasem można odnieść takie wrażenie. Poza tym wobec wspomnianego wcześniej tańca kusi przywołanie w tym miej­ scu tandemu miłość-śmierć. Miłość po śmierci? 13 S. Grochowiak, Wiersze wybrane, Czytelnik, Warszawa 1978, s. 115. 14 T. Kantor, op.cit., s. 27. Czyżby? A jeżeli tam jednak jest człowiek, przedstawiony jako egzystencja komplementar­ na, życie i śmierć? Czy nie do takiego właśnie świata przyrównywał malowidło Kantor? To portret losu ludzkiego złapany in flagranti. Tutaj śmierć jest jak gdyby najbardziej żywotną częścią życia, jest jego kwintesencją i zwieńczeniem, piękną metą. Bo to przecież tańczył człowiek i tkwiące w nim siły, któż inny by mógł. Obraz ten jest doskonałym przykładem, jak można „zawrzeć w jednej unikalnej linii i zwykły ryso­ pis Bytu, i potajemne działanie łączące w nim słabość lub bierność z siłą, ażeby przeistoczył się w akt,twarz" . 1 7 15 E. Pound, Poezje wybrane, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1989, s. 56. 16 T. Kantor, op.cit., s. 19. 17 M . Merleau-Ponty, op.cit., s. 57. BARBARZYŃCA PDQ8 �Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza „Dylemat figuratywności oraz niefiguratywności jest źle postawiony: prawdą jest, nie prowa­ dzącą do sprzeczności, zarazem i to, iż żadne winne grono nie było nigdy tym, czym jest w najbardziej figuratywnym malarstwie, i to, iż żadne, nawet abstrakcyjne malarstwo nie może wyminąć Bytu, i to, iż winne grono Caravaggia jest winogronem samym" . 18 Niewątpliwie obraz Malewicza Bytu nie wy­ mija. Byt jest tutaj, w tym kwadracie, w widzeniu kwadratu. Jest bardzo realny przez to, że właśnie taki odległy. Kwadrat to Byt sam i sama śmierć, obie te rzeczy jednocześnie. Czarna figura jest jakby pierwszą organiczną komórką, punktem wyjścia dla Bytu, ale i jednocześnie jego fina­ łem. Obraz został zbudowany z nieubłaganego napięcia (plastycznie zapewnionego przez kolo­ rystyczne kontrasty) właściwego ostatniej porze człowieka. Drzwi do obrazu otworzono, to nie zaproszenie, ale nakaz, skoro się już zerknęło raz, trzeba tam wejść, za kwadrat — czarny aksamit teatralnej kurtyny, za którą znajduje się tajemnica drugiej strony, o ile taka istnieje. Ten kwadrat nie jest próbą generalną śmierci, to śmierć wcielona. To maska lęków i wszystkich nadziei, to twarz wszystkich bogów ze wszystkich religii, to także ich uczta i ich Jedyne w swoim rodzaju za.ćmienie słońca - czarne, jednorazowe zaćmienie bieli życia. Eksplozja i cisza. Stan czysty, niezmą­ cony, prosty jak wszystkie sprawy pod koniec ży­ cia czerń i biel bez mediatorów życie i śmierć chciałoby się nawet rzec: bez człowieka. Ale czy 18 Ibid., op.cit., s. 63. 19 A. Ważyk, Wiersze wybrane, Czytelnik, Warszawa 1982, s. 158. nu BARBARZYŃCA 47 może być śmierć bez człowieka? Tam musi być człowiek. I jest to właśnie jego portret, dla któ­ rego poruszanie się po ukośnym boku kwadratu ku dołowi, w głębię ciemnego morza Acherontu - jak w wierszu Orfeusz Adama Ważyka - to (są na to duże szanse) „najpiękniejsze schodzenie pochyłością czasu" . W miarę pisania tych słów, patrzenia na ten obraz zmienia się jednakże w sposób nieuchron­ ny jego widzenie. Świadomość wzrokowa, jak twierdził twórca unizmu, czyli praca rozstrzy­ gająca, jaką ilość elementów świata poznaliśmy przy pomocy oka, ma charakter dynamiczny . Obraz świata i świat obrazu ulegają przekształ­ ceniom. Choć pytania, które stawia myśl, a na które próbuje odpowiedzieć widzenie, pozostają te same. A zatem tym razem biały, kolor życia, postawiony naprzeciwko sczerniałego kwadratu śmierci, nie wydaje się j u ż do niego odnosić. Ten wcześniej niemy kolor mówi tak samo jak kolor kwadratu, jest nie mniej martwy jak czarny. Jest śmiertelnym prześcieradłem okalającym teraz żywy, szamoczący się w nim wspominany j u ż rzut ostateczny. Pozostaje pytaniem nierozstrzygniętym, czy Malewicz rzeczywiście skomponował szachow­ nicę zachodzących na siebie najistotniejszych kolorów ludzkiej egzystencji. Stworzył czy od­ tworzył na niej śmierć. Czy w ogóle jest (albo będzie) tutaj cokolwiek, co nazwiemy śmiercią. Na tę właśnie chwilę przyjmuję - niech tak bę­ dzie istotnie, ale być może stoję zbyt blisko tego obrazu, małego zdjęcia w albumie. 19 20 2 0 W Strzemiński, op.cit., s. 148. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e525782e744d1bd7838531ef7af13da.pdf 2c6cd9752cbdce50a7a9f1b78030d505 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5622 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource antropologia miasta Nowa Huta Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5226 Title A name given to the resource Miasto dobrego losu/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.68-83 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nałęcz-Nieniewski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text FOT. Michał Natęcz- N i e n i e w s ki TOMASZ CICHOREK HTTP://TOMEKCICHOREK.WORDPRESS.COM Ur. w 1986 roku. Student piątego roku etnologii i antropologii kulturowej UJ. Jego praca magisterska dotyczy wizerunku pisarza w okresie o d w i l ż y '56. Interesuje się mechanizmami totalitaryzmu, istnieniem mitycznych s t w o r z e ń w w y o b r a ź n i ludzkiej oraz antropologią literatury i filmu. Dziewczynko wybudują miasto, w którym nie będzie innych, niż szkolne, klas Ideowe korzenie Adam Włodek, olegom z 51. ochotniczej brygady ZMP koncepcji Nowej Huty BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Michał Natęcz-Nieniewski 70 I. Fenomen miasta pecyficzny i złożony twór, który nazywa­ my miastem, w ciągu wieków rozwoju stał się niemal synonimem cywilizacji i a k o takiej. tak jako Chodzi o taką osadę ludzką, która jest wyraźnie wyodrębniona w krajobrazie opa­ nowanym przez człowieka, wyróżnia się swoim rozmiarem, gęstością zabudowy i społecznością mieszkańców. Nie trudnią się już oni rolnictwem, które staje się wobec miasta czymś zewnętrznym, podobnie jak myślistwo czy rybołówstwo. W po­ dobny sposób ujął definicję miasta Philip Bagby, prowadząc rozważania na jej temat kontekście zagadnienia cywilizacii: To właśnie uwolnienie od konieczności wytwarzania własnymi rękami swego Dożywienia Dozwoliło należy sadzić mieszkańcom miast poświecić całv swoi czas^ soecializacii i co za tym idzie komplikowaniu kultury'" r ; zdefiniowanie cywilizacji jako „kultury miast" o w i e r e n r o n o n o w a ł 2 Z drugiej strony nietrudno zauważyć, że każ­ de miasto jest przede wszystkim wykwitem myśli ludzkiej, a jego forma i treść wyrastają z konkret­ nej kultury i są od niej zależne. Porządkuje życie zbiorowości i zaspokaja ludzkie potrzeby - ale też stanowi przestrzeń te potrzeby formującą. Można powiedzieć, że nadaje kształt kulturze, która funkcjonuje w ramach określonej miejskiej przestrzeni. Nic zatem dziwnego, że kiedy uto­ piści poszukiwali recepty na idealne społeczeń­ stwo, projektanci kreślili idealne rozwiązania zabudowy miejskiej, 2L wszyscy w swoich pOmyślach ulegali tendencii do regulowania życia ludzkiego na nowo, wedle arbitralnie przyjętych p r z e z siebie zasad. Zanim jednak nadszedł czas projektów ma­ jących za cel przemiany społeczne, trzeba było 1 P. Bagby, Kultura i historia. Prolegomena do porównawczego badania cywilizacji, tłum. J. Jedlicki, PIW, Warszawa 1975, s. 230. 2 Ibid, s. 231. wielu wieków rozwoju myśli urbanistycznej i realizacji coraz to nowych rozwiązań w zmie­ niającym się świecie. Jedno z najstarszych zna­ nych nam miast wzniesionych według planów urbanistycznych to Kahun w Egipcie (z wyzna­ czonymi kwartałami dla robotników; około 1900 p.n.e.). Późniejsze, jak rozpoczęta przez Echnatona nowa stolica (Amarna, około 1340 p.n.e.), również powstawały w państwie faraonów lub rozwijały się j u ż poza tym kręgiem kulturowym (na przykład Marzabotto w Etrurii, około 500 p.n.e). W greckich koloniach, w przeciwieństwie do rozwijających się swobodnie prastarych Aten czy Olimpii powstawały ściśle uporządkowa­ ne ośrodki mieiskie (miedzy innymi Sehnunt na Sycylii około 628 o n e ) Ekspansia Gre ków u m o ż l i w i a ł a rozładowanie p r z e l u d n i ć nvch miast a zasiedlanie obcvch terenów bvło bodźcem dó szukania nowych rozwiązań. Układ urbanistyczny onartv na nrostokatnei siatce ulic nronaaowałHinnodamosz Milen, budowniczy L i a r y w n i e r w s z e i nołowie V w i e k ń Zastosował ao w nianie P i r e , Z Milen, i Thnrioi W e d ł n a stosowane przez niego demoKratycznej zasady isonomn (równego podziału; zaKIadano nowe miasta w Ko oniacn grecKicn przez prawie pięćdziesiąt lat. scentralizowanemu Imperium Rzymskiemu bardziej od demokratycznego sys­ temu nippodamejskiego odpowiadała prostokąt­ na symetria hellenizmu, którą wraz z wzorcem etruskim połączono w castrum Komanum Le­ piej reprezentowało państwo i hierarchię władzy, jednocześnie zapewniając obronność odpowied­ nią dla nowo zakładanych posterunków wojsko­ wych i stolic Prowincji (Kolonia, Strasburg T i m gad w Afryce) . Wymienione przekształcenia urbanistyczne są zgodne z ujęciem miasta jako emanacji kultury wyrażającej wiodące dla niej 3 W. Koch, Style w architekturze. Arcydzieła europejskiego od antyku po czasy współczesne, budownictwa tłum. W. Baraniewski i in., Świat Książki, Warszawa 1996, s. 390-393. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty treści. Wraz z wzrostem migracji i roli średnio­ wiecznego mieszczaństwa następował bardziej żywiołowy rozwój zabudowy, wcześniej niemoż­ liwy ze względu na rygorystyczny plan rzymski. Nowe lokacje powstawały wokół klasztorów i zamków lub w miejscach istotnych dla szlaków handlowych. W sposób ścisły planowano głów­ nie ośrodki spełniające funkcję warowni, a ich potrzeby militarne wciąż na nowo pobudzały rozwój fortyfikacji . 4 II. Miasto idealne 71 święciło swoje triumfy w okresie baroku, bę­ dąc odbiciem megalomanii władców. Dopiero w ustroju monarchii absolutnej realizowane były projekty miasta jako rezydencji, ogrodu, garnizonu, prestiżowego obiektu, czy wreszcie GesamtkunstweĄ Równocześnie zmieniał się sposób myślenia o mieście. W czasach oświecenia wzrastało za­ interesowanie drugim aspektem istnienia mia­ sta - kreacyjnym, sprawczym. Wiązało się to z XVIII-wieczną ideą „architektury jako dzie­ dziny o wyjątkowej społecznej randze, sprzęga­ jącej kwestie estetyki i polityki" . Dostrzegano zawarty w mieście potencjał kulturowy, jego ogromny wpływ na kształtowanie się relacji mię­ dzyludzkich i stosunków społecznych, a także nagły wzrost jego roli gospodarczej w okresie rewolucji przemysłowej. Niektórzy zaczęli po­ kładać nadzieje w nim jako narzędziu metodzie systemie czy tez mechanizmie który ukształtuje nowe społeczeństwo. Taki sam „nacisk padaiacv na 2~l0ba.ln.0sc rozwiązań, będzie charak tervstvcznv dla teorii urbanistyczna w okresie modernizmu. 6 7 Myśl o mieście idealnym zrodziła się naj­ prawdopodobniej w umysłach starożytnych, jednak dopiero w renesansie próbowano wpro­ wadzać ją w życie. Idealnymi rozwiązaniami urbanistycznymi zajmowały się wtedy najwięk­ sze umysły epoki, między innymi Leonardo da Vinci (którego pomysł wielopoziomowych ulic i kanalizacji wykorzystano dopiero na prze¬ łomie X I X i X X wieku w Paryżu), Albrecht Durer i Giorgio Vasari. Dla renesansowych teo­ retyków inspirację stanowiło dzieło O architek­ turze ksiąg dziesięć napisane przez Witruwiusza miedzy 88 a 26 rokiem P.n e. Cele projektów były r ó ż n e - zależnie od nich zwracano większą uwagę na obronność fortyfikacji na parki iako przestrzeń wypoczynkowa i ciesząca oko na odpowiednie dla każdego stanu umiejscowienie dzielnicy i tak dalei Kreślono ie na rozmaitym olanie-koła kwadratu c^iazdy wielokąta ehn sv i innych' nieraz fańfazvinvrh fi«n,r Proiek ty miast idealnych realizowano jednak hardzó r L d k o noniewaz koncentrowano sie na nrze Puuowie juzistniejącycn osrodKow . almanoya twierdza Wenecjan na peanie g ^ z d y była Z biegiem czasu paradygmatem stała się misja cywilizacyjna Europy Zachodniej, wiążąca się z industrializacją i uprzemysłowieniem. Szerząc ideę gospodarczego postępu, podejmowano coraz śmielsze przedsięwzięcia budowlane (moderni­ zacja centrum Paryża w 1852 roku, londyńskie metro w 1854, Kanał Sueski w 1859, Pierwsza Ko­ lej Transkontynentalna w 1862, Most Brookliński w 1870, Statua Wolności w 1884, Wieża Eiffla w 1889, Kolej Transsyberyjska w 1891 i inne). Co­ raz bardziej zmieniał się pejzaż miejski. Nadeszła epoka eksperymentów społecznych, w której roz­ poczęto realizacje różnych utopijnych projektów na miarę X I X wieku. 4 Ibid., s. 397-399. 7 5 Ibid., s. 404. socjalistycznego w planie „propagandy 6 „Racjonalnie przemyślana, funkcjonalną jednolita całość". Wydawnictwo Leopoldinum, Wrocław 1999, s. 41. Ibid 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 8 BARBARZYŃCA W. Tomasik, Inżynieria Ibid. dusz. Literatura realizmu monumentalnej", �Michat Naîecz-Nieniewski 72 Idąc za rozmaitymi wizjonerami, zarówno rządy, jak i bogaci przemysłowcy a n g a ż o w a l i się w tworzenie miast idealnych. Co charak­ terystyczne, rzadko decydowano się ekspery­ mentować na własnym podwórku. Jak więk­ szość ideologii wymyślonych w obrębie kultury zachodniej , tak i miasta idealne były testowa­ ne raczej poza jej granicami. Wiele utopijnych pomysłów starano się uskuteczniać w Nowym Świecie, m i ę d z y innymi wioskę owenowską, falanster Fouriera i Ikarię Cabeta. Jednym z wyjątków było Guise we Francji, gdzie alizowano w 1859 roku koncepcję Charlesa Fouriera - pół wieku po jej ogłoszeniu. E l i ­ sabeth F ö r s t e r - N i e t z s c h e siostra s ł a w n e g o filozofa w 1886 roku wraz z m ę ż e m założyła w Ameryce Południowej kolonię Nueva Ger¬ mania dla czvstei krwi Arviczvkow W latach dwudziestych X X wieku swoich sił na tym polu nróbował też naibosratszv człowiek na świecie Henry Ford Rył pomysłodawca trzyzmiano' Wraz z panem Fordem jesteśmy głęboko prze­ konani, iż gdybyśmy tylko zdołali wniknąć do samych korzeni i serca rodziny i życia domowe­ go (...), udałoby się nam stworzyć doskonalsze przyszłe pokolenia, niż teraz, gdy docieramy do nich jedynie w czasie godzin pracy . 11 9 10 weao trvhu pracy wynalazca taśmy fahrvcznei i pfekJsnrem masnwei nrndnkrif O J r n i e t v nhsesi! n ™ ™ ^ ^ obsesją ograniczania Kosztów zważania wydajności, w n i k a ł w życie prywatne swoich pracowników i marzył o stworzeniu dealnej społeczności, l ewnie dlatego założył na te­ renie Manow Zjednoczonych az trzy miasta. Warto zacytować stówa jego eksperta od siły roboczej: 9 Najbardziej znanym przykładem są losy myśli Chwilowy wzrost zapotrzebowania na g u m ę w produkcji samochodów zaowocował w 1927 roku szalonym pomysłem. Zakładając własną plantację w brazylijskiej dżungli, Ford chciał jednocześnie z a p r o w a d z i ć tam porządek na wzór amerykańskiego miasteczka: z krytymi gontem domami, rynkiem, kościołem i szpita­ lem, z elektrycznością zasilającą sieć telefonicz­ ną, lodówki, pralki i gramofony, z lodziarnią, estradą i dancingiem, z kortami tenisowymi, kursami golfa i wieczorami poetyckimi, z wie­ żą ciśnień, instalacją wodociągową i czerwo­ nymi hydrantami wzdłuż prostych szerokich dróg po których jeździć miały oczywiście słynne Fordy T " . III. Socrealizm Dyktatorzy państw totalitarnych i partyjni guru, podobnie jak inni władcy tego świata, wykorzystują wszystkie sposoby ekspresji, które opanowała ludzkość, jako narzędzia sprawowa­ nia władzy. W odróżnieniu jednak od swoich S. Friedrichsmeyer i in. (red.), The Imperialist Imagination: marksowskiej, wykorzystywanej w Rosji w różnych German Colonialism and Its Legacy, University of Michigan mutacjach, rozplenionej na Bliskim Wschodzie, w Afryce, Press, Ann Arbor 1998, s. 33-39. w Ameryce Środkowej oraz Południowej i nadal wegetującej 11 E. Zaretsky, Sekrety duszy. Społeczna i kulturowa historia jako oficjalna ideologia na terenach Azji. Wyobrażenie psychoanalizy, tłum. M . Trzcińska Prószyński i S-ka, Lenina jadącego z Niemiec do Rosji w zapieczętowanym Warszawa 2009, s. 159, 160. wagonie, niczym nowy koń trojański, jest trafnym skrótem 12 dla tej prawidłowości. Ponadto wielu krwawych dyktatorów in Environmental History, Cambridge University Press, studiowało w Europie Zachodniej, zanim objęło rządy Cambridge 2002, s. 71-86. Por. G. Grandin, Fordlandia: w rodzimych krajach. The Rise and Fall of Henry Ford's Forgotten Jungle City, 10 R.C. Hołub, Nietzsche's ColonialistImagination: Nueva Germania, GoodEuropeanism, andGreatPolitics, W. Dean, Brazil and the Struggle for Rubber: A Study Metropolitan Books, Nowy Jork 2009. [w:] BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty poprzedników likwidują wszystko, co nie repre­ zentuje ideologii państwowej. Ideologia bowiem ma obejmować poszczególne aspekty życia, jako że zgodnie z oficjalną wykładnią jest samowy­ starczalna: stanowi receptę doskonałą na idealne społeczeństwo. Podkreśla się zatem ideę nowości - nie tylko w znaczeniu nowatorstwa czy nowo­ czesności, ale w sensie na nowo ustanawianego FOT. TOMASZ CICH0REK HTTP://T0MEKCICH0REK.W0RDPRESS.COM świata. Nowa epoka oznacza nowego człowieka, nowe społeczeństwo i państwo. Każda dziedzina działalności człowieka miała być tego wyrazem. W ich szeregu, obok malarstwa i rzeźby, również architektura i urbanistyka. Wbrew różnym wizjonerom łączącym przy­ szłe społeczeństwa nowoczesne z futurystyczną aglomeracją, konstruowane od podstaw miasta socjalistyczne nie odznaczają się nowatorską architekturą. Podobnie jak w innych dziedzi­ nach życia, starano się ograniczyć indywidual­ ną inwencję do minimum, wprowadzając je­ W. Tomasik, op. cit., s. 39. 3-1 (1G-11) 3 3 3 3 den obowiązujący styl, którym stał się w końcu socrealizm. Miasto w ustroju socjalistycznym, postrzegane jako państwo w miniaturze, miało być gigantycznym pomnikiem reprezentują­ cym nowy porządek. W pewnym sensie była to idea przeciwstawna wobec rojeń władców ab­ solutnych. Miasto ludu miało być odpowiedzią na zbytkowną rezydencję typu Wersal wznie­ siony dla Króla Słońce, który mógł powiedzieć: „Państwo to ja". Według komunistów nade­ szły czasy by odrzec- Państwo tomy proletariusze" inrzeiśćod mterńacionalistycznych mrzonekdo bardziej konkretnego im­ perializmu. T ł u m a c z ą c założenia swo­ jego planu „propagandy mo­ numentalnej", którego częścią miał być socrealizm, Lenin po­ woływał się w 1918 roku na Miasto słońca Tommaso Cam¬ panella i wspomniane tam „socjalistyczne freski" pełnią­ ce funkcję edukacyjną. Pisał: „Niech to będą choćby towe bloki z inskrypcjami na nich, m o ż l i w i e najczytelniej­ szymi. (...) Za jeszcze w a ż n i e j s z e n i ż i n skrypcie u w a ż a m pomniki- popiersia lub posaJ naturalnei wielkości m o ż e płaskorzeźby ; -,3 d s t a w i a ć antenatów socia izmu" i bohaterów kultury" w e d ł u g wcześniei snorzadzonei listy W czasach sta linowskich idee komunizmu w y r a ż a ć miał j u ż e u D V M i a J ł v b v D r z e każdy fracrment u f o r m o w a n e i nrzez c z ł o w i e ka o r z e c z e n i w s z r z e a n l n n ś r i - założenia a r r h i r e k t n n i r z ń e i r n z w L a n i a urhanistyrz ne"H Arehitekt snnłeezeń <twa hn d n i a Jean i uiic, lecz liizyiiiereiii u BARBARZYŃCA 73 Ibid. QUSZ IUQZICICII. IVIH �Michał Natęcz-Nieniewski 74 on możność o d d z i a ł y w a n i a na masy ludzkie w s z ę d z i e i zawsze" . Realizm socjalistyczny powstawał w opozycji do nowatorskiego konstruktywizmu, który był początkowo wspierany i wykorzystywany przez bolszewików, a następnie, wraz z całą awangar­ dą, potępiony przez Lenina i Trockiego. Pojawiły się takie grupy plastyków, jak utworzona w 1921 roku Nowoje Obszczestwo Żiwopiscew lub za­ wiązana rok później Assocjacja Chudożnikow Rewolucjonnoj Rossiji. Wyeliminowanie wpły­ wów konstruktywizmu końca lat dwudziestych było wyraźnym sygnałem, w jaki sposób będzie kształtowane życie artystyczne w ZSRR. Sztuka miała być jednym z wielu narzędzi w walce o socidizm co oznaczało głównie położenie nacisku na to b'v treść podporządkować funkcji dvdak tyczna lako cześć propagandowa machiny ceł niła wyznaczona role obok mediów i literatury Jej przekaz miał być powszechnie zrozumiały — stad bierze sie nóźnieisza komunistyczna ten denria do dyskredytach innych niz realizm m u tów w sztuce jako „formalistycznych". 15 Tematyka malarstwa i rzeźby socrealizmu siłą rzeczy obracała się wokół etosów proleta­ riusza i rewolucjonisty, później również żołnie­ rza Armii Czerwonej. Przedstawiano doniosłe czyny socjalistyczne, głównie pracę fizyczną, i herosów w postaci portretów konkretnych re­ wolucjonistów, działaczy, przodowników pracy (które swoim wyidealizowaniem zaprzeczały realistycznym założeniom ruchu) lub anonimo­ wych wizerunków robotnika czy kołchoźnicy. W architekturze preferowano budowle o klasycystycznej formie i monumentalnym charakterze, takie jak gmach Uniwersytetu im Łomonosowa Of 3.Z, Ibogate wnętrza, jak wystrój moskiewskiego 15 E. Goldzamt, Zagadnienie realizmu socjalistycznego w architekturze, [w:] O polską architekturę Materiały socjalistyczną. z krajowej partyjnej narady architektów odbytej w dniu 20-21 VI1949 roku w Warszawie, Warszawa 1950, metra. Teorię nurtu sformułował Maksym Gor­ ki. Nazwy użyto po raz pierwszy w 1932 roku, kiedy na mocy postanowienia KC WKPB zlikwi­ dowano wszystkie dotychczasowe organizacje literacko-artystyczne i utworzono jednorodne związki na ich miejsce. Od 1949 roku socrealizm obowiązywał j u ż we wszystkich krajach bloku sowieckiego . Należało wówczas zdecydować przynajmniej orientacyjnie, co właściwie będzie zgodne z tym niespójnym stylem narzuconym polskiej kulturze. M o ż n a było twierdzić, jak Edmund Goldzamt, że wystarczy wybrać „wła­ sną, socjalistyczną w treści, narodową w formie architekturę opierająca sie na postępowych tradyciach naszego narodu kształtująca sie poprzez metodę realizmu socjalistycznego" odrzucając kosmopolityczna konstruktywistyczna archi tekturę burzuazyma w swei istocie odrtwaiaca naród od nostenowe.ro snadku nrźeszłych no 16 koleń i nodnorzadkowuiaca «ro rozkładowym wnływom J k r e i kultury Imneriali stycznego Zachodu" Mnie fanatycznie hrzmia wytycz ne nrzviete nrzez Rade SARP nrzewidmace ze 17 polska architektura otrzyma ,,tormy narodowe bliskie i zrozumiale ludowi dzięki odzwier­ ciedlaniu -ideowego bogactwa epoki budowy socjalizmu -odkrycie, ze stylem typowym dla polskiej architektury jest renesans, było ostat­ nią wskazówką, jaką dano zdezorientowanym architektom . 19 IV. Miasto p r z e m y s ł o w e W sto lat po ogłoszeniu manifestu partii komunistycznej, w którym Marks potępił „krytyczno-utopijny socjalizm i komunizm", zali­ czając doń idee Saint-Simona, Fouriera, Owena 16 B. Osińską Sztuka i czas, WSiP, Warszawa 1986, s. 100, 101. 17 E. Goldzamt, op. cit. 18 W. Tomasik, op. cit, s. 39. 19 E. Goldzamt, op. cit. s. 26; cyt. za: W. Tomasik, op. cit., s. 8. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty i Cabeta , została podjęta decyzja o budowie miasta, które nazwano później Nową Hutą. Najważniej szym j ego elementem miał być kombinat - największa inwestycja Polski Ludowej. Pomysł wzniesienia wielkiego zakładu metalurgicznego pojawił się j u ż w 1945 roku, a prace projektowe prowadzono od pierwszej połowy 1946 roku, kiedy to n a w i ą z a n o kontakt z amerykańską firmą Freyn Engineering Company z Chicago. Miała ona dostarczyć całą niezbędną do budowy huty dokumentację . 20 Mottem towarzyszącym budowie miasta mo­ głaby być jedna z wielu - podobnie brzmiących w całym bloku sowieckim - oficjalnych wypo­ wiedzi odwołujących się do znaczenia postę­ pu technologicznego dla rozwoju socjalizmu. W swoim referacie na piątym plenum KC PZPR, Bierut podkreślał, jakie zadanie stoi przed polską gospodarką: Przesiąść się na konia wyższej techniki na nowe skomplikowane maszyny własnej produkcj i, na nową hutę w przemy śle, na elektryfi¬ kację (...) - dopiero wówczas można zbudować trwałe i niewzruszone podstawy socjalizmu w Polsce. Dopiero bowiem wyższa technika umożliwia wysoką wydajność pracy człowie­ ka i stwarza warunki dla wydatnego wzrostu dobrobytu i kultury całego narodu, dobrobytu i kultury 111 ćl S pracujących, bez nie 1X1 cl 21 Po odrzuceniu Planu Marshalla Polska za­ cieśniła kontakty z ZSRR. W 1947 roku Stalin „zaproponował" współpracę przy wzniesieniu kombinatu metalurgicznego, pod warunkiem że zamiast pół miliona ton stali rocznie wypro­ dukuje a ż półtora miliona. W związku z tym na początku 1948 roku zerwano u m o w ę z Ame­ rykanami, a ZSRR zapewnił dostawę projektów i podstawowych u r z ą d z e ń dla huty. Głów­ nym projektantem został radziecki Gipromez, z i n ż y n i e r e m Chryzantem Dmitrijewiczem Zybinem na czele . Projekt kombinatu powstał w wyniku pierwszych prac nad sześcioletnim planem perspektywicznym rozwoju gospodarki narodowej. W latach 1950-1957 pracowało nad nim a ż kilkanaście radzieckich biur projekto­ wych Wiatach 1949—1960 generalnym oroiek tantem miasta był natomiast Tadeusz Ptaszycki a nroiektantami osiedli miedzy innymi Mar' 22 ta i lanusz Inaardenowie Tadeusz Remhie sa Tadeusz lanowski Adam Fołtyn Rolesław Skrzvhalski Andrzei TInieiewski i Stanisław JuchLwicz. 75 socjalizmu . 23 Cytowane słowa otwierały Kromkę Nowej Huty podsumowującą dzieje wielkiego przed­ sięwzięcia. Miało się na nią składać opraco­ wanie archiwów w posiadaniu Huty im. Le­ nina. W obszernym wstępie dyrektor naczelny Huty, mgr inż. Antoni Czechowicz, wskazywał, że zwycięstwo Związku Radzieckiego w drugiej wojnie światowej i „wyzwolenie Polski przez bohaterską Armię Czerwoną" zapoczątkowało nowej epokę w dziejach narodu. Tym SĆI 111 y 111 zapowiadał, w jakich kategoriach będzie ujęta historia powstania miasta - uniwersalnych i mi­ tycznych . 24 20 K Marks, F. Engels, Manifest komunistyczny, tłum. W. Piekarski, Książka i Wiedza, Warszawa 1976, s. 118-122. 21 A Markowski, Dwie huty, podobna historia: Zakład Słowackiego Powstania Narodowego i Huta im. W I . Lenina - budowa wielkiego socjalistycznego zakładu przemysłowego, aluminium z osiedlem na 16 tys. mieszkańców. 22 T. Gołaszewski, Kronika Nowej Huty. Odutwoizenia działu projektowania Nowej Huty do pierwszego spustu surówki wielkopiecowej, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1955, s. 9, 27. 23 B. Bierut, Referat wygłoszony na Kongresie „Acta Histórica Neosoliensia" nr 10, 2007, s. 214, 215. Zjednoczeniowym. Podstawy ideologiczne PZPR, Książka W swoim artykule autor porównuje Nową Hutę ze słowacką i Wiedza 1949, s. 61; cyt. za: T. Gołaszewski, op. cit, s. 6. miejscowością Żiar nad Hronem, gdzie wybudowano hutę 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑCA 24 T. Gołaszewski, op. cit., s. 7. �Michał Natęcz-Nieniewski 76 Jednym z etapów na „trudnej, lecz pięknej drodze do socjalizmu" miało być wzmożenie sił wytwórczych społeczeństwa dzięki wysokiej technice podporządkowanej ekonomice kraju. W rzeczywistości oznaczało to charakterystycz­ ny dla ideologii komunistycznej przesadny na­ cisk na produkcję, angażującą masy w wyścigi pracy, którą uznawano konsekwentnie za war­ tość samą w sobie. Głównym ce­ lem tak zwanej „planowej polityki gospodarczej" był „stały rozwój sił wytwórczych kraju" . Największą waee przywiązywano do przemysłu ciezkieeo zapewnia) aceeo rzadko wymienianywoficialnych wypowie­ dziach rozwói militarny. To wszyst ko tłumaczy odrórny nacisk na hut niczy charakter nierwszep-o w Polsce socjalistycznego miasta uprzemysłowienie będące okazją do pokazo­ wej industrializacji. Przy wyborze miejsca pod budowę zignorowano całkowicie fakt, że grunt stanowiły w większości żyzne czarnoziemy. O lokalizacji miał zdecydować ogół przyczyn eko­ nomicznych, technicznych oraz polityczno-demograficznych . Pomysł tak bliskiego sąsiedz­ twa (7 k m od Placu Centralnego do Rynku 26 25 V. Satelita B u d o w ą wzorcowego miasta PRL-u, zaplanowanego na 60-80 tysięcy mieszkańców, rozpoczę­ to realizację planu sześcioletnie­ go. Dzielnica powstała na obsza­ rze gminy Mogiła, gromad Ruszczą i Wadów, części gromad Branice i Przewóz. Ziemie te zostały wskazane przez przysłanych z Moskwy architektów - 13 stycznia 1949 roku do Gliwic przybyli specjaliści radzieccy, aby usta­ lić lokalizację odpowiednią dla powiększonego projektu. Okolice Krakowa wybrano ze względu na płaski teren źródła surowców i dostęp do odpowiedniei ilości wody rezerwuar siły roboczei w małopolskich wsiach zaplecze transportowe szkoły i wyższe uczelnie techniczne oraz słabe FOT. TOMASZ CICH0REK HTTP://T0MEKCICH0REK.W0RDPRESS.C0M Głównego) miał nieco odmiennego poprzednika w brytyjskiej koncepcji z lat dwudziestych, która sformułowała miasto satelitę z samodzielnymi rynkami usług i zatrudnienia, ale uzależnione od administracji, instytucji naukowych i kultu­ ralnych większego ośrodka. W przypadku Nowej Huty stosunki te miały przebiegać w sposób bar­ dziej obustronny . Wybór okolic Krakowa sugeruje bowiem jeszcze jeden cel. „Nowe miasta i fabryki miały 27 Ibid. rozwojowe), [w:] J. Dąbrowski (red.), Kraków. 26 Ibid., s. 31-40. rozwojem miasta, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1957, 27 A. Ptaszycka, Oblicze urbanistyczne 25 Krakowa (Rozwój współczesnego Studia nad s. 358. miasta w latach 1945-1955, perspektywy BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty «przekształcać» strukturę społeczną, uwarun­ kowaną przez formację schodzącą właśnie z h i ­ storycznej sceny" . Mieszkańcy pochodzenia robotniczo-chłopskiego mieli stanowić równo­ w a ż n i k dla drobnomieszczaństwa i inteligen­ cji grodu Kraka . Była to część stalinowskiej strategii w konflikcie pomiędzy „postępowymi" siłami komunizmu a „reakcyjnymi" warstwami społeczeństwa. „Nowa Huta świetnie pasowała, by stać się społecznym i ideologicznym labora­ torium stalinizmu" , z a u w a ż a Jerzy Sądecki i cytuje Andrzeja Chwalbę: „Miała stanąć do pojedynku ze starym Krakowem. Zmienić to miasto rozpuścić «błekitna krew» w świeżej i do­ brej, bó «robociarsko-biedniackiej»". Używając dalei ówczesnej nomenklatury zdrowy element proletariacki" miał rozsadzić "ten „zaścianek" i rezerwat" krakowski Rekompensaty wre rżane chłonom za odebrane ziemie stanowiły znikomy procent ich wartości a ponadto docho­ dziło nrzv tvm do nadużyć i machinacii Nano t y k a n o n a r z y n n y o n ó r w y s i e d l a n y r h mieszkań" rów Maiae I d n a k szczvtnv eel nnknnvwanń 28 29 30 31 takie przeszkody Pezsentymentów . zatwier­ dzeniu terenu Mogiły i 1 leszowa rozpoczęto pracę od pomiarów pod zakład metalurgiczny (1 kwietnia IW) .Juz w polowie roku przedłożono rezydmm Rządu plan urbani­ styczny wraz z makietą, jednak władze zdecy­ dowały wówczas o powiększeniu miasta do 1UU tysięcy mieszkańców. 77 VI. Inspiracje i idee Nowa Huta miała być przeciwieństwem „cia­ snych i chaotycznych" ośrodków przemysłowych na Zachodzie. Wytyczono sieć szerokich ulic, place i skwery, miejsca wypoczynku i rozrywki. Budynki mieszkalne nie od razu wpisywały się w narzucony od połowy 1949 roku styl realizmu socjalistycznego. Zanim dociśnięto ideologiczną sztancę, powielano warszawskie domy autorstwa Franciszka Adamskiego: jedno- i dwupiętrowe, ze spadzistymi dachami, ustawione szeregowo na dużej przestrzeni . Dopiero w następnym etapie budowy zastąpione je większymi bu¬ dynkami o profilowanych gzymsach i płaskich dachach ozdobionych attyka Realizując postu­ lat intensyfikacji zabudowy łączono obrzezne budynki w długie ciari Niezależnie od przy ietego stylu osiedla oroiektowano pod woły wem insniraćii amerykańska iednostka sąsiedzka (neiphhourhood unh ronrelt) która w czasach stalinowskich była oflrialnie noteniana Meto da ta noleaała na koncentracii ustalone! liczhy mieszkań wokół obiektów twórz a cvch w i i 34 społeczną przedszkoli, szkol, sklepów .lelen wyraz doktryna socrealizmu znalazła w zespole oraz l l a c u Centralnym, co jednak me prze­ szkodziło projektantom wzorować się na roz¬ wiązaniach i styfach zachodnioeuropejskich (na WTomasik,cp.£«.,s.7. (Osiedle Wandy, Osiedle Willowe, Na Skarpie). 29 A Kaszycka, o/>.«;.,s. 356. W „module Adamskiego" można się dopatrzyć wpływów 3 0 J. Sądecki, O Nowej to Hucie piosenką, [w:] Najnowsza historia „anglosaskiej idei miasta-ogrodu i koncepcji niemieckich 28 Polaków. Oblicza PRL, „Rzeczpospolita" 20.11.2007, s. 5. 31 32 kolonii pracowniczych z przełomu X I X i X X wieku, realizowanych w Krakowie po 1910 roku na Salwatorze Ibid. D . Gut, Nowa Huta w świadectwach jej mieszkańców, oraz w latach 1941-1944 przez Niemców budujących [w:] J. Bujak, A. Zambrzycka-Steczkowska, R. Godula osiedle przy ul. Królewskiej". Może tu leży przyczyna (red.), Kraków. kojarzenia jego projektu z I I I Rzeszą. W Komorowski, Przestrzenie kulturowe, Wydawnictwo Platan, Kraków 1993, s. 119, 120. Zob. też: Urbanistyka i architektura Nowej Huty T. Gołaszewski, op. cit., s. 57 i 65 „Rocznik Krakowski" t. L X X I , Kraków 2005, s. 190, 192; 3 3 3 4 T. Gołaszewski, op. cit., s. 56. Budowano je na terenie całej Polski, ale żaden zespół budynków nie jest większy od nowohuckiego 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA 1949-1959, zob. także: T. Gołaszewski, op. cit., s. 66-67. 3 5 W Komorowski op. cit., 190, 193. Autor przytacza informacje na ten temat za S. Juchnowiczem i A. Lorkiem. �Michał Nafęcz-Nieniewski 78 przykład francuskim, z czasów Ludwika XVI). i był to dialog złożony z kontradykcji oraz konty­ Niemniej jednak dominowały cytaty ze stylów nuacji. Odpowiednikiem Rynku Głównego miał historycznych pochodzących głównie z polskiej być plac z bogato zdobionym ratuszem miejskim, architektury barokowej i renesansowej . a Traktu Królewskiego - Aleja Róż. Plan zakładał Równolegle do osiedli powstawały kolejne powierzchnię ponad dwa razy większą od Starego wydziały kombinatu (nazywanego początkowo Miasta. W przeciwieństwie do bogatego w kościo­ Gigantem): konstrukcji stalowych, mechaniczny, ły centrum Krakowa, w Nowej Hucie nie przewi­ kuźnia, odlewni staliwa, odlewni żeliwa, wal­ dziano miejsca na żadną świątynię. cowni gorącej blach, materiałów ogniotrwałych, Już w renesansie próbowano zwizualizować aglomerownia, siłownia i tak dalej. 22 lipca 1954 architekturę jednocześnie świecką i wzniosłą, uznaje się za początek istnienia Huty im. Le­ 0 formie odpowiedniej do kultu Wiedzy. Bu­ nina . Wzniesiono ją w odpowiedniej odległo­ dowla ukazana na Szkole Ateńskiej Rafaela sta­ ści od osiedli mieszkalnych, za doliną Dłubni. nowi przykład idealnej architektury monumen­ Z Placu Centralnego prowadziła do niej jedna talnej - wzorowanej zarówno na sakralnej, jak z głównych ulic. Oprawę głównego wejścia sta­ 1 świeckiej - będącej pomnikiem nauki i filozo­ nowiły dwa bliźniacze gmachy projektu Janusza fii. Style „świeckich religii", jakimi okazały się Ballenstedta i Janusza Ingardena zbudowane być ideologie totalitarnego państwa, czerpały w nierwszei nołowie lat pięćdziesiątych Sa do- w znaczący sposób z tradycji architektury sa­ brvm przykładem z i ákich elementów oolskiei kralnej. I to dosłownie znaczący: jeśli chodzi architektury renesansowej korzystano: okazałe o detal, to formy architektoniczne miały m ó ­ attvki sugeruia że mamv do czynienia z Draw wić językiem zrozumiałym dla każdego, niczym dziwymi robotniczymi pałacami Motyw attyki biblia pauperum. Podobnie jak w projektach ka­ snełniał wvmopi ideologiczne renesans został tedr i kościołów zakodowano przekaz odnoszący u z n a n y z a styl historyczny «rodn'v naśladowania w się do paruzji, takw budowlach socrealizmu znaj­ architekturze nowego miasta zarówno ze wzele dowała odzwierciedlenie szczęśliwość jutra. d „ na ieo-o nostenowy charakter iak i na J Nowa Huta miała być wizytówką Nowego siedź J o K r a k o w f oiezvznv n o k k l i attvki Z Państwa o bezklasowym ustroju, wyrazem spo­ nesansowej . usiedle mieszkaniowe długo było łecznych przemian i ideowym komunikatem. największym w powojenne] olsce. Ud Krakowa Był to hołd nauce w wydaniu ideologicznie spa­ miały oddzielać je obszary parkowe, a od strony czonym: monumentalna architektura w swej kombinatu wzdtuz doliny IJtubni przewidywano funkcji i formie została podporządkowana jednej izolujący od szkodliwych wyziewów pas zieleni, z gałęzi socjalistycznej władzy. Monumentalizm ze sztucznym jeziorem, plażą i boiskami teren niekoniecznie wskazywał na doniosłość funkcji pomiędzy dzisiejszą aleją Solidarności i ulicą ta- obiektu - ta bywała bowiem skromna w sto­ szyckiego podzielono na działki dla pracowników sunku do jego formy. Częściej przekazywała znamienne treści: wzniosłość epoki (spełniony Kombinatu. Nowe miasto wyraźnie korespondowało z po­ Dostulat sDołeczeństwa idealnego) noteee Dańłożonym na zachód od niego „starym Krakowem" stwa robotniczego. Budynki tego typu miały 36 37 36 Ibid., s. 192-194. op. cit., s. 214. 3 7 T. Gołaszewski, op. cit, s. 14. 39 38 W. Komorowski, op. cit., 202; zob. także: T. Gołaszewski, Warszawa 1966, s. 39. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, t. VIII, PWN, BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty same sobą świadczyć o głębokich przemianach społecznych, a ich zadaniem było zapowiadanie rychłej przyszłości. „Dzieła architektów i urba­ nistów miały kształtować społeczeństwo nie tylko w sposób bezpośredni, ale też pośrednio kierując myśli mieszkańców ku «jasnym dniom» i szczęściu, jakie czeka «o przecznicę dalej»" . Plan urbanistyczny Nowej Huty ma kształt wachlarza i przypomina renesansowe oraz baro­ kowe miasta idealne, kreślone na planie okręgu (przykładami mogą być modele Andrei Palla­ dia, Simone Martiniego lub Giorgia Vasariego, a także te zrealizowane w Wersalu i Peters­ burgu). Waldemar Komorowski wskazuje na jeszcze inne możliwe wzorce; barokowe place del Popolo i św. Piotra w Rzymie, klasycyzujący układ centrum Londynu Christophera Wrena i realizacje paryskie Georges'a Haussmana. Jak stwierdza Woiciech Tomasik geometria prze­ strzeni («bez zaułków») gwarantować miała, iż w strukturze społecznei miasta powtórzy sie harmoniine i proporcjonalne zestroienie cze ści N o w a przestrzeń mieiska formowałaby n o w e ™ człowieka nosłusznep-o - tak iak ona - obiektywnym nrawom nauki" ' Tnsniracie re nesansowymi miastami miały widocznie szcze40 4 aólne znaczenie sknrn ieszcze na nnczatku lat niećdziesiatych krakowski SARP L a n i z o w a ł d l ! architektów trzvdninwe wvcieczki antoka Znaczny wpływ na projekt mogły mieć także miasta przemysłowe o barokowej urbanistyce bu­ dowane na ziemiach polskich pod koniec X V I I I i w X I X wieku. Według założenia w Kunsztowie (1790) gwiaździste place leżą wzdłuż przecina­ jących się osi, natomiast w Białogonie (1816) i Nietulisku (1820) występuje układ trójosiowy: 79 trzy ulice zbiegają się u wejścia do fabryki. Na planie Nowej Huty widać, że starano się w jedną połączyć dwie, zdawałoby się sprzeczne, kon­ cepcje: miasta przemysłowego i miasta-ogrodu. Za punkt odniesienia mogło służyć „rze­ mieślnicze miasto" Furttenbacha (XVII wiek), w obrębie którego nakreślił on szkołę, łaźnię, a przede wszystkim miejsca wypoczynku - staw, lasek i porośnięte drzewami place. Nawet wały obronne miały być obsadzone roślinnością. Na­ tomiast klasycznym przykładem zrealizowanego projektu miasta-ogrodu jest Richelieu autorstwa Lemerciera (na podstawie szczegółowych wskazówekkardynała) w którym wszystkie dziedziń­ ce wewnętrzne podwórza i place sa obsadzone rzędami drzew« Nawet po drugiej wojnie światowej na wy­ obraźnię projektantów wpływała wizja wywo­ dząca się z koncepcji Ebenezera Howarda. Jego książka Garden Cities of To-morrow stanowiła inspirację dla wielu teoretyków i działaczy spo­ łecznych przełomu X I X i X X wieku. Podjęta w niej na nowo myśl o mieście-ogrodzie została wzmocniona żywotną doktryną higieny i eugeniki, a kontynuowała ideę komunalnej własno­ ści ziemi. Przedstawiała rozwiązanie problemu, jak jednocześnie zaspokoić potrzeby związane z udogodnieniami miejskimi i z życiem bliżej natury Odpowiedzią miał być ośrodek o kontro¬ lowanym rozwoiu terytorialnym i limitowanym stanie zaludnienia", którego ziemia stanowiła własność wspólnoty a układ urD3.nisüvcznv ZÜ pewniał równowagę pomiędzy miastem a i ego otoczeniem" . Na w z ó r założonych przez Howarda miast fi etchworth Welwvn^ zaczęły w Furonie nowstawać coraz dalsze od nrototynu realizacie - także na ziemiach nokkich ÍZahki Młociny) Większość tych projektów wiązała się 44 4 0 W. Tomasik, op. cit., s. 7. 43 W. Koch, op. cit. 41 Ibid., s. 6. 44 A. Czyżewski, Trzewia Lewiatana. Antropologiczna 42 Taką wycieczkę opisuje jeden z uczestników: http://www. interpretacja utopii miasta-ogrodu, WUJ, Kraków 2001, s. 11. nh.pl/jak_to_bylo.htm, 7.09.2009. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑICA �Michał Nafęcz-Nieniewski 80 z niepowodzeniami organizacyjnymi lub ekono­ micznymi, które wymuszały odchodzenie od za­ łożeń bądź ich zarzucenie. Otoczone szerokimi pasami zieleni zespoły osiedlowe Nowej Huty nawiązują więc nie tylko do tradycji moderni­ stycznych ośrodków robotniczych Polski przed­ wojennej. Pomimo przygaśniccia entuzjazmu dla konceptu miasta-wsi co pewien czas powraca on w zupełnie nowych projektach zagospodaro­ wania terenów bliskich dużym ośrodkom. zamknięcie go również od południa efektownym gmachem Domu Kultury - odpowiednikiem bu­ dynków opery lub teatru narodowego w miastach zachodnioeuropejskich. Po obu stronach miały­ by mu towarzyszyć okazałe budowle. Na środku Placu, w punkcie zbiegu alei Rewolucji Paździer­ nikowej i alei Lenina, miała stanąć wysoka iglica bardziej przypominająca starożytne obeliski niż zwieńczone gwiazdą pomniki typowe dla krajów Demokracji Ludowej. Jak twierdzi Leszek Sibila, koncepcj a urbani­ styczna Ptaszyckiego z 1949 roku opierała się na największym do dziś mieście przemysłowym Ro­ sji, stalinowskim Magnitogorsku (z którym łączył ją charakterystyczny zbieg trzech osi na placu), i na świeżo wówczas zakładanym Stalinstadt, pierwszym socjalistycznym mieście na niemiec­ kiej ziemi (również hutniczym, i z podobnymi kwartałami osiedli mieszkalnych) . Osiedla centralne odznaczają się od pozostałych wyższymi budynkami, co ma służyć podniesieniu rangi tego miejsca. Wzorowane na warszawskiej MDM, wyróżniają się bogactwem detali archi­ tektonicznych w postaci arkad, gzymsów i attyk szczególnie cztery gmachy wokół Placu Centralne­ go. W pobliżu znalazł się również budynek Straży Pożarnej i biurowiec przeznaczony dla instytucji gospodarczych, społecznych i politycznych miasta. Po 1956 roku zrezygnowano z wielu planów deko­ racyjnych, obejmujących ceramiczne płaskorzeźby na ryzalitach wokół Placu, figury i płaskorzeźby n*ł elewacjach, a także kamienne okładziny na bu­ dynkach wzdłuż głównych arterii . 45 VII. Opór rzeczywistości Założenie urbanistyczne Nowej Huty oparło się o zakole, w którym znajdują się Łąki Nowo­ huckie objęte dziś ramionami osiedli od zachod­ niej i wschodniej strony. Prostopadle do niecki wytyczono główną oś skierowaną na północ . U jej początku powstał główny plac, nazywany do dziś Centralnym, choć nigdy nie znalazł się w rzeczy­ wistym centrum miasta. Ma kształt zbliżony do pięcioboku i odchodzi od niego promieniście pięć szerokich alej. Od północy, wschodu i zachodu otaczają go budynki z arkadami. Zgodnie z pier­ wotnymi projektami parterowe części budynków zostały przeznaczone na pomieszczenia o charak­ terze publicznym. Plan urbanistyczny zakładał 46 45 R. Radłowska, Lenin nie stanąłby nigdzie - 47 Na południe od Placu Centralnego, u podnóża skarpy, projekt zakładał stworzenie Centralnego Zalewu Wodnego o powierzchni 80 hektarów z torami regatowymi, wydzielonymi kąpieliskami, amfiteatrami nad brzegiem, wielkim stadionem sportowym i innymi obiektami rekreacyjnymi. Zdobycie funduszy na takie przedsięwzięcie było niemożliwe . Podobnie plan wykorzystania terenu zielonego nad Dłubnią jako miejsca odpoczynku i rekreacji spalił n<ł pcinewce. 48 Główną oś założenia urbanistycznego, biorącą swój początek na Placu, tworzy Aleja Róż, dzieląca 48 Za stroną Tadeusza Binka, który od 1952 roku pracował rozmowa z Leszkiem Sibilą, http://miasta.gazeta.pl/ jako inspektor nadzoru budowlanego w Dyrekcji Budowy krakow/l,35812,3133844.html, 07.09.2009. Miasta Nowa Huta, a w latach 1956-1959 był tam 46 A. Ptaszycka, op. cit, s. 382. dyrektorem do spraw przygotowania inwestycji: 47 W. Komorowski op. cit., 193. http://tadeusz.binek.pl/6_02.htm, 7.09.2009. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty miasto na dwa skrzydła. Na odcinku znajdują­ cym się jeszcze w obrębie centralnych osiedli aleja rozszerza się, tworząc podłużny plac. Na północ od niego miała przecinać rynek z budynkami partyjnymi po bokach i ratuszem - symbolem sa­ modzielności pełnoprawnego miasta - na środku. Na podstawie makiety widać wyraźnie, że formą nawiązywał do renesansowych ratuszy w Polsce. 81 ciwlotniczych. Projekt budynków mieszkalnych przewidywał też instalację radiofonii przewodowej: montowano głośniki podłączone do osiedlowej cen­ trali. Ponieważ okazało się to anachroniczną kon­ cepcją, uruchomiono centrale nadawcze jedynie na dwóch osiedlach. Wkażdym budynku przeznaczano część piwnicy na wspólne: pralnię i suszarnię (czasa­ mi projektowane na poddaszu). Powszechne zaopa­ trywanie się w pralki i radioodbiorniki przekreśliło jednak sens tych pomysłów. Od wybuchu wojny w Korei w 1950 roku na każdym osiedlu z polecenia władz budowano w piwnicach schrony przeciwlotnicze. Jednak wobec dużych kosztów i dewastowania wyposażenia wykreślono je z nowych projektów. Po­ wstałe schrony, szczególnie pod kombi­ natem, świadczą o strategicznym wymia­ rze i militarnym aspekcie przedsięwzięcia z czasu zimnej wojny. FOT. TOMASZ CICHOREK HTTP://TOMEKCICHOREK.W0RDPRESS.COM Obawiano się jednak, czy kilkudziesięciometrowa wieża (wzorowana zresztą na krakowskiej ) nie stworzy zagrożenia dla samolotów z pobliskiego lotniska w Czyżynach. W związku z przekształ­ ceniem miasta w dzielnicę z budowy ratusza osta­ tecznie zrezygnowano . Nie przewidziano szyb­ kości, z jaką rozwiną się okoliczne przedmieścia. Już po dwóch latach budowy Nowa Huta została włączona do Krakowa . Zarzucono też - częściowo lub całkowicie - stworzenie pralni domowych i schronów prze­ 49 50 Na każdym osiedlu przewidzia­ no podstawówkę, przedszkole, żłobek i przychodnię lekarską. Oprócz tego, na terenie miasta wzniesiono Teatr Lu­ dowy, dwa bliźniacze kina (Świt i Świa­ towid), Szpital im. Stefana Żeromskie­ go. Pojawiły się także dwa stadiony (KS Wanda i KS Hutnik) i nieduży zalew z plażą przy ulicy Bulwarowej. Na osiedlu Szklane Domy, tuż przy głównej trasie przemarszowej Plac Centralny - Kombinat planowano postawić mało socjalistycz­ ny za to kojarzący się z kapitalizmem, jedenastopietrowy hotel Orbis. Nic dziwnego ze z czcisem również z tego projektu zrezygnowano . 52 VIII. Decydujące zderzenie 51 Historia dopisała gorzkie epizody do większości prób zrealizowania „nowego Eldorado". Wszystkie W. Komorowski "/'• <//.. s. 200. 51 A. Ptaszycka, op. cit., s. 358. R. Radłowska, op. cit. 52 R. Radłowska, op. cit. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Michał Natęcz-Nienlewski 82 społeczności „idealne" realizujące w USA pomysły Owena i Cabeta rozpadły się po zaledwie paru la­ tach istnienia, bezradne wobec klęsk żywiołowych i wewnętrznej niezgody. Warunki przyrodnicze w Nueva Germania okazały się nie do pogodze­ nia z niemieckimi przyzwyczajeniami, a kolonia zaciągnęła górę długów. W parę lat po samobój­ stwie męża Elisabeth Fórster-Nietzsche porzuciła mieszkańców i pierwsze pokolenie „nadludzi". Fordlandia, wybudowana na wzór typowej ame­ rykańskiej mieściny, nie zapewniła mieszkańcom ochrony przed szkodnikami i chorobami tropikal­ nymi. Dodatkowym utrudnieniem były drobia­ zgowe zasady reguluiace życie według poglądów pomysłodawcy od programu kulmralnego po wegetariańskie menu W trudnych warunkach Amazonii stalv sie zapłonem buntu pracowników co wraz z orólna norazka nlantacii zakończyło sie zwinięciem interesu który zdazył iuz nochłonać ponad 10 milionów dolarów. W przeciwieństwie do tych eksperymentów, miasto przemysłowe realizowane jako sztanda­ rowy projekt planu sześcioletniego miało oparcie w ustroju tak samo podporządkowanemu ideolo­ gii komunistycznej. Mimo to, ciemna strona No­ wej Huty doczekała się komentarza w Poemacie dla dorosłych Adama Ważyka, przeczącym zresztą dotychczasowemu nastawieniu poety: Ze wsi, z miasteczek wagonami jadą zbudować hutę, wyczarować miasto, wykopać z ziemi nowe Eldorado, armią pionierską, zbieraną hałastrą tłoczą się w szopach, barakach, hotelach, człapią i gwiżdżą w błotnistych ulicach (...) Wielka migracja przemysł budująca, 53 A. Ważyk, Poemat dla dorosłych i inne wiersze, PIW, Warszawa 1956, s. 9. Poeta, mając pełną świadomość nie znana Polsce, ale znana dziejom, karmiona pustką wielkich słów, żyjąca dziko z dnia na dzień i wbrew kaznodziejom w węglowym czadzie, w powolnej męczarni, z niej się wytapia robotnicza klasa. Dużo odpadków. A na razie kasza. 53 Wtórował mu młody Ryszard Kapuściński, analizując temat zaplecza kulturalnego i rekre­ acyjnego Nowej Huty: „dwa maleńkie kina (oko­ ło 400 miejsc łącznie na 80 000 mieszkańców), ani basenu, ani boisk". I pytał: „Kto zatwierdził plan budowy miasta przewidujący dotąd tylko dwa małe kina, a za to wiele knajp?" . 54 IX. Idea i praktyka Można założyć, że na koncepcję Nowej Huty wpłynęły projekty miast idealnych i przemysłowych, idee miasta-ogrodu i miasta satelickiego. Oczywiście wszystkie w interpretacji socjalistycznej, a po części wręcz sowieckiej. W tej perspektywie Nowa Huta jawi się jako owoc konkremych prądów myślowych, permutacji ideologicznej komunizmu, skrzyżowa­ nia rozmaitych czynników kulturowych o zaska­ kującej niekiedy proweniencji. Została zbudowana w wyniku zewnętrznej decyzji politycznej. „Nowe miasto narzucało od początku swoim mieszkańcom «ideologie zamieszkiwania* z góry ustalony podział CZ9.SU- i przestrzeni Czasu - poprzez wypełnienie go obchodzonym, ( ') świętami oraz przestrzeń, - przez wsl^zan,eLwychm,e sc<<adorac ,>!'' zauważa Dorota Gut Gospodarcze p zeds,ewz,ec,e' na zamówienie Moskwy okazu sie być również eksperymentem SPO łecznymlednaLaokolemeetapyzaskoczyłyzarówno twórców miasta, jak , jego wrogów Wszystko dlatego 1 1 55 ie 54 R. Kapuściński, To też jest prawda o Nowej Hucie, „Sztandar Młodych" nr 234, 30.09.1955; cyt. za: utopijnego rodowodu Nowej Huty, umieszcza w tym http://www.kapuscinski.info/page/po_smierci/jezy k/l/kat/2/ samym utworze nazwisko Fouriera, którego wizja „morza txt/36, 07.09.2009. lemoniady" ziściła się jako system kłamstwa i odwracania 55 D. Gut, op. cit., s. 121. pojęć. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty że - jak twierdzi Michel Foucault - żaden projekt nie gwarantuje stałego porządku, bo zawsze jest możliwość sprzeciwienia się mu. Powołując się na francuskiego myśliciela, można zatem zdecydowanie odrzucić kon­ cepcję architektury determinującej lub wyzwalającej człowieka, jako że wolność jest praktyką (h liberté est une pratique) . Pod względem ideologicznym koncepcja poniosła więc prawdziwą klęskę, kiedy dzielnica stała się ośrod­ kiem strajków przeciw władzy i w obronie religijnego aspektu życia mieszkańców. W jednolitej siatce seman­ tycznej miasta zaczęły powstawać wyłomy. Najpierw w postaci placu pod budowę kościoła i słynnego Krzyża Nowohuckiego, który w kolejnych odsłonach pełnił tę funkcj ę przez pół wieku pomimo (z powodu ? ) wybu­ dowania w tym miej scu obiektu reprezentuj ącego j edną z instytucji władzy - szkoły . Następnym dysonansem była „Arka Pana" w Bieńczycach, formą nawiązująca do sztandarowej dla modernizmu kaplicy w Ronchamp projektu Le Corbusiera. Znakiem oporu wobec funda­ mentalnej dla miasta ideoloeii stała sie próba wysadzę ma pomnika Lenina a urwame mu stopy przełamało 56 57 83 nietykalność symbolu dominującego nad hutniczym miastem. Choć „kolos" nie runął, to socjalizm zo­ stał w symboliczny sposób pozbawiony stabilności. Ostatecznym zaprzeczeniem świeckiego charakteru starszej części dzielnicy stał się kościół Matki Boskiej Częstochowskiej na osiedlu Szklane Domy, budowa­ ny tuż przed tak zwaną „zmianą systemową". Nad Nową Hutą poj awiły się wieże kościelne, z których bij ą dzwony, a przez osiedla, zamiast pierwszomajowego pochodu przechodzi procesja Bożego Ciała-wszystko to wbrew planom pomysłodawców „pierwszego socj alistycznego miasta" w Polsce Ludowej . 58 Jednak w odróżnieniu od rozmaitych utopijnych projektów na świecie, społeczność dzielnicy nie roz­ padła się, apo przej ściu historycznych kryzysów, które dotknęły wielemiastwblokuwschodnim,NowaHuta nie przestała funkcjonować. Wprawdzie włączona w organizm „starego Krakowa" utraciła swą autono­ mię urbanistyczną, lecz w świadomości mieszkań­ ców zachowała swoją tożsamość. Ponadto zyskała wewnętrzną równowagę pomiędzy dwiema siłami: ideą i praktyką. City of Good Fate. Ideological Roots of the Concept of Nowa Huta The aim of this article is to present diversity of origins of Nowa Huta. The idea of the socialist city was a continuation of Utopian thinking about the society and the city. We can find the same thought in projects created by some great minds of Renaissance, as well as in English projects like garden cities and satellite towns (especially Howard's projects that were put into practice). The creators of Nowa Huta were inspired also by the examples of workers' estate in Poland and communist industrial cities. The main assumption was to shape a new kind of Soviet man by means of the architectural concept of the city. In this point Nowa Huta failed. In fact, it were the inhabitants who started to transform the town. 56 M. Foucault, Espace, savoir et pouvoir, [w:] D. Defert 57 Była to (zaprojektowana w duchu funkcjonalizmu) jedna i F. Ewald (red), Dits et écrits, 1954-1988, Gallimard, Paryż z tysiąclatek, które były częścią przygotowań do obchodów 1994, s. 275-276; cyt. za: M. Kwiek, Dylematy tożsamości. „Tysiąclecia Państwa Polskiego" organizowanych przez Partię Wokół autowizerunkufilozofaw powojennej myśli francuskiej, między innymi dla zmarginalizowania „Millenium chrztu Polski", Wydawnictwo Naukowe Instytutu Filozofii U AM, Poznań 1999, projektu Kościoła Katolickiego. W. Komorowski, op. cit, s. 209. s. 43. Według Kwieka sformułowanie Foucaulta, którego 58 oryginalne brzmienie podałem w nawiasie, pochodzi z jego strategii zmierzających do jej odzyskania i „uwłaszczenia". D. Gut, rozmowy z Rabinowem. op. cit, s. 120, 124. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA Według Doroty Gut taka sakralizacja przestrzeni jest jedną ze � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b162bb6acd1bd816339126c761a8f243.pdf f481efb822e70573b0606943a575f305 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5640 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5243 Title A name given to the resource Między oralnością a cyrograficznością/ Barbarzyńca 2012 nr 1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.78-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Głowacki, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Głowacki Ur. w 1985 roku.Absolwent kulturoznawstwa (specjalność teoria i historia kultury) oraz pedagogiki resocjalizacyjnej z profilaktyką społeczną na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach. Ukończył również studia na Międzyuczelnianych Indywidualnych Studiach Humanistycznych w Akademii „Artes Liberales". Aktualnie pracuje jako pedagog szkolny. Związany jest z Zakładem Teorii i Historii Kultury na Wydziale Filologicznym UŚ, gdzie pod opieką prof.zw.dr hab. Ewy Kosowskiej przygotowuje rozprawę doktorską. Interesuje się psychologią, historią, filozofią i antropologią medycyny, a także kulturowymi implikacjami przymusowych zsyłek ludności polskiej na Syberię. Analiza antropologiczna baśni 0 krasnoludkach i o sierotce Marysi �Antropologia literaturymetoda badawcza Szeroko rozumiany paradygmat interdyscypli­ narności, jaki stał się udziałem współcześnie rozu­ mianej myśli humanistycznej, zakłada, najogól­ niej rzecz u j m u j ą c , p e w n ą k o r e s p o n d e n c y j n o ś ć p o m i ę d z y o k r e ś l o n y m i dziedzinami naukowego poznania, często takimi, które wcześniej m i a ł y niewiele w s p ó l n y c h płaszczyzn porozumienia. Wieloaspektowe interpretacje zjawisk kulturo­ wych przeprowadzane w perspektywie interdy­ scyplinarnej otwierają zupełnie nowe możliwości podejmowania określonych problemów, wy ma.-* gają jednak od badacza również podwójnej kom­ petencji. Przekroczenie ra.m metod ^yyp ra-cowanych w macierzystej dziedzinie, otwarcie sic na. zupełnie nowe doświadczenia poznawcze, w y m a g a j ą przyjęcia w wielu spornych miejscach komoro misu predefiniowania sprawdzonych i dotychczas funkcjonalnych terminów i poieć Bvć może wiele z nowych metod ooartych na interdyscyolinarności nie przetrwa próby czasu, ale na razie poszukują - własnej tożsamości albo doskonalą się w konkret­ nych zastosowaniach. Jedną z nich jest antropologia literatury, oparta na dorobku klasycznie rozumianego literaturoznaw­ stwa i antropologii kultury. Jak każda nowa metoda, korzystająca z dorobku tradycyjnych metodologii, musi szukać swojej własnej tożsamości, wypracować własne terminy i pojęcia. Nie sposób nie zgodzić się z konstatacją Anny Gomóły: „antropologia jest jedną z nauk. Jednakże j u ż sama nazwa może sprawiać kłopot" . Mamy do czynienia ze swoistego rodzaju dysonansem poznawczym w y n i k a j ą c y m z wielo­ znaczności terminologicznej nazw poszczególnych dyscyplin Pojawia się bowiem problem z precy­ zyjnym określeniem przedmiotu badań poszcze­ g ó l n y c h dyscyplin. Przy czym warto d o d a ć , że antropologia nie jest w tym osamotniona. Podobne problemy z ustaleniem własnej tożsamości może mieć również socjologia czy psychologia (psyche — dusza) które oodmiotem iPrzedmiotem swoiego zainteresowania uczyniły Człowieka, rozumianego indywidualistycznie lub zbiorowo Wszędzie tam gdzie człowiek zaczyna formułować prawdy o sobie' 1 L a r i a sraie sie z noznawrze.o nnnkm widzenia ro n ,mn i d , „ J i L . ' i P najmniej dwuznaczna, zauważyła t w a Kosowska: W pojęciu antropologii upatrywać można swoiste­ go błędu logicznego. Oto człowiek - jakkolwiek rozumiany - podejmuje trud wyjścia poza samego siebie i formułowania prawd o sobie. Stąd badania antropologiczne - jeżeli mają mieć charakter obiektywistyczny - przypominają w pewnym stopniu wolaA . Gomóła, Od antropologii do antropologii literatury, [w:] E . Kosowska, A. Gomóła, E . Jaworski (red.), Antropologia kultury - antropologia literatury. Na tropach koligacji, Wyd. U Ś , Katowice 2007, s. 142. 1 Pomijam w tym momencie kwestię dotyczącą zasadności stwierdzenia, że antropologię można uznać za samodzielną dyscyplinę naukową. Dyskusja, jaka wokół tego tematu toczy się od kilku lat w naukach humanistycznych, jest niezwykle ciekawa, nie stanowi jednak zasadniczego przedmiotu moich rozważań. Zob. K. Brozi, Antropologia wartości. Ujęcie metodologiczne, Wyd. U M C S , Lublin 1989. �Adam Głowacki 80 nie Archimedesa o punkt podparcia, pozwalający na podniesienie ziemi. (...) Każda interpretacja wymaga niemożliwego: dystansu wobec siebie, wobec własnych możliwości poznawczych, wobec nieuchronnych uwi­ kłań aksjologicznych . 2 „Wydaje się, że w Polsce pod pojęciem »antropologia literatury« można wyróżnić trzy podstawowe obszary badań" . Na potrzeby moich rozważań naj­ bliższa jest mi opcja skądinąd o najdłuższej tradycji - zaproponowana i sukcesywnie rozwijana przez Ewę Kosowską koncepcja kulturowej antropologii literatury, która zakłada, że „tekst literacki zawsze celowo lub przypadkowo [podkreślenie - A G ] ilustruje jakieś ważne kulturowo zjawisko, a przede wszystkim rekonstruuje kontekst, w jakim to zja­ wisko funkcjonuje. Stąd każdy wybór materiału może być w pewnym sensie usprawiedliwiony ale nie każdy będzie w równym stopniu reprezenta­ tywny" . Tak rozumiana antropologia literatury traktuje dzieło literackie jako materiał do badań o charakterze antroDoloeicznym Przy jednoczesnym założeniu że sama lokuie sie na styku dwu z Dozoru odmiennych narracji- autor! którvk o n s't r u n i e świar nrzedsrawionv dzieła'literackie™ z dosrennych sobie elementów i badacza - zorientowanecro metodologicznie re k o n s t r n n i a c e c r o model kultury w oparciu o pewną powtarzalność 6 7 Wobec tak zarysowanych wątpliwości, antropo­ logia literatury jako metoda badawcza staje wobec problemu nie tylko zdefiniowania, czym jest sama antropologia jako dziedzina naukowego poznania, ale też innej kwestii, a mianowicie - czym jest literatura? Czym wreszcie jest owo zestawienie - „antropologia literatury" ? Są to pytania skądinąd niezwykle ważkie i inspirujące, podobnie jak spór wokół semantycz­ nego, a momentami wokół ontologicznego wymiaru antropologii literatury , które jednak na potrzeby tego tekstu, a także samej procedury badawczej przezeń proponowanej, należy zawiesić. Niemniej jej praktyczne zastosowanie wydaje się mieć niezwykle istotny walor poznawczy w szeroko rozumianym dys­ kursie antropologicznym, ponieważ pozwala „czło­ wiekowi - w procesie odpowiednio zorientowanej analizy tekstów kultury, w tym przede wszystkim analizy warstwy referencjalnej dzieł literackich zrozumieć kontekst własnego dziedzictwa i dzia­ łanie mechanizmu jego przekształceń; zrozumieć referencie dzieła poprzez konfrontacje z innymi źró¬ dłami a w rezultacie zbliżyć sie do ideału »poznania siebie!"'. 3 4 2 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty konteksty interpretacje, Wyd. U Ś , Katowice 2003, s. 9. „Samazbitka słowna a n t r o p o l o g i a literatury jest dzisiaj pojęciem, któremu należy nadać sens kontekstualny. Nie powstało ono bowiem na oznaczenie realności, którą 3 w określonym momencie nazwano antropologią literatury, ale raczej jako efekt pewnej luki, którą wypełnia pojęcie sugerujące potrzebę badań interdyscyplinarnych; badań, które miałyby być prowadzone na styku antropologii i literaturoznawstwa". E . Kosowska, O niektórych przesłankach uprawiania antropologii literatury, [w:] W. Bolecki, R. Nycz (red.), Narracja i tożsamość, t. 1, Wyd. I B L PAN, Warszawa 2004, s. 104. 4 N a ten temat zob. A. Gomóła, Od antropologii. ..,op. cit., s. 142-157. 5 E . Kosowska, Kulturowa antropologia literatury. 8 Wprowadzenie, [w:] E . Kosowska, A . Gomóła, E . Jaworski (red.), Antropologia kultury - antropologia literatury. Na tropach koligacji, Wyd. U Ś , Katowice 2007, s. 21. 6 A. Gomóła, Od antropologii..., op. cit., s. 154. Efektem prowadzonych przez Ewę Kosowską od lat osiemdziesiątych badań są liczne publikacje, dotyczące zarówno teoretycznych aspektów funkcjonowania antropologii literatury, jako metody badawczej, jak i jej praktycznego zastosowania. Zob. E . Kosowska, „Literatura popularna"- igraszki semiologiczne, [w:] E . Czaplajewicz, E . Kasperski (red.), Poszukiwania teoretycznoliterackie, P W N , Wrocław 1989; E . Kosowska, Postać literacka jako tekst kultury. Rekonstrukcja antropologicznego modelu szlachcianki na podstawie Potopu Henryka Sienkiewicza, Śląsk, Katowice 1985; E . Kosowska, Negocjacje i kompromisy. Antropologia polskości Henryka Sienkiewicza, Wyd. Śląsk, Katowice 2002; E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty, konteksty, interpretacje, Wyd. U Ś , Katowice 2003; E . Kosowska, E . Jaworski (red), Antropologia kultury - antropologia literatury, Wyd U Ś Katowice 2005- E Kosowska A Gomóła E Jaworski (red) Antropologia kultury — antropologia literatury Na tropach koligacji, Wyd U Ś , Katowice 2007. 7 8 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty..., op. cit, s. 39. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością wypowiedzi informatorów, składających się na pewien fakt kulturowy - Jak pisze Kosowska: 9 Gdzieś tutaj, między tymi dwiema konwencjami, etapami myślenia rwórczego, otwiera się przejście, perspektywa swego rodzaju transgresji semantycznej, która z jednej strony może być podstawą antropologizacji dzieła literackiego, a z drugiej fundamentem interpretacji antropologiczno-kulturowej. Jeśli więc te dwa sposoby uprawiania narracji w jakichś miej­ scach się spotykają, przecinają, nakładają, to mamy do czynienia z antropologią literatury — w pewnym jej rozumieniu . 10 81 tak zarysowanej problematyki - której nie sposób w pełni rozwinąć w ramach tego tekstu - warto przejść do praktycznego wykorzystania założeń proponowanych przez a n t r o p o l o g i ę literatury, ponieważ tylko wówczas można odkryć jej pełen walor poznawczy. Między oralnością a cyrograficznością „Dziewiętnastowieczni chłopi należeli do kręgu typowych kultur »oralnych«, formowanych przez słowo mówione, bez udziału pisma" , stwierdza Nikodem Bończa-Tomaszewski, opierając się na badaniach Konrada Prószyńskiego, który wyliczył, że „około 1870 roku analfabetyzm obejmował 90% społeczeństwa polskiego, a do 1907 roku zmalał do 70%" . W ł a d y s ł a w Grabski optymistycznie sza­ cował, że w 1897 roku 59% ludności w Królestwie Polskim nie umiała czytać, a w 1913 roku minimum 5 0 % . Jakkolwiek przychylnym okiem patrzy­ l i b y ś m y na dane zebrane przez W ł a d y s ł a w a Grabskiego, nie zmienia to faktu, że w X I X w. na wsiach analfabetyzm był zjawiskiem powszechnym O wiele bardziej krytyczny w tej kwestii jest Ludwik Stomma który pisze że jeszcze około 1880 analfabeci stanowią około 94% ludności wie. kie Królestwa Polskiego i oonad 95% w Galicii" Rozliczne inicjatyw^ podejmowane naprzest żeni 14 Przy czym warto zaznaczyć, że tak rozumiana antropologia literatury traktuje tekst literacki, jako materiał do „rekonstrukcji kulturowego kon­ tekstu", ale także „winna wykorzystywać, potwier­ dzane w innego typu źródłach, dane kontekstualne pozwalające na odsłanianie nie tylko podobieństw, ale i różnic kulturowych" . G ł ó w n y m zarzutem wobec antropologii literatury jest fikcyjność mate­ riału badawczego, który wykorzystuje w roli źródła zastanego, czyli literatury. Argument, „że ta i m i ­ tacja świata [rzeczywistego - A G I posklejana jest z prawdziwych detali niekiedy tak drobnych że umykających opisom'profesjonalnych antropolo­ gów" zdaje sie w oczach krytyki nie mieć zna­ czenia.'A trzeba wiedzieć że właśnie owe niuanse wsoółtworza nieoowtarzainy c"zesto kontekst kultu rowv w ktorvm fikcvine działania fikcvinvch boha rerów zvskuia sens i w i a r w o d n o ś ć " " T a k k o l w i e k niektóre z założeń antropologii literatury m o g ą budzić onór czv snrzeciw zvsknie sobie ona coraz wiecei z w o l e n n L w sran'owLc niezwvkle ciekawa 11 12 i płodną poznawczo m e t o d ę badawczą. Wobec 9 10 E . Kosowska, O niektórych..., op. cit., s. 109. Ibid., s. 109. 15 16 17 18 1 4 t. 89, 2005, s. 75. 1 5 1 6 E . Kosowska, Negocjacje..., op. cit., s. 19. 13 Ibid.,s. 19. 1 (18) PD1P W. Grabski, O nauczaniu powszechnem i zakładaniu L . Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Tower Press, Gdańsk 2000, s. 53. Jak wspomina Ludwik Stomma, jedną z takich inicjatyw podjęto w Galicji, gdzie już w 1872 r. wniesiono pod obrady Sejmu Krajowego projekt ustawy O zakładaniu BARBARZYŃCA szkól ludowych, Gebethner i Wolff, Warszawa 1913, s. 6. 1 8 1 2 K. Prószyński, Czytelność a nieczytelność narodu. O nauczaniu kilkorakiemi sposobami Promyka, Wydawnictwo Księgarni Krajowej i Gazety Świątecznej, Warszawa 1907, s. 6. 1 7 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty..., op. cit, s. 38. 1 1 N . Bończa-Tomaszewski, Kultura niepiśmienna i jej wrogowie. Problem oralności wsipolskiej w XIX w., „Lud", �Adam Głowacki 82 X I X w., mające na celu szerzenie edukacji wśród chłopów, potwierdzają, że analfabetyzm polskiej wsi był podówczas jedną z „palących" kwestii. Znamienny jest fakt, że „lud wiejski niechętny jest dla oświaty" i „nieprzychylnie usposobiony do szkoły" . Bończa-Tomaszewski, odwołując się do ludowej aksjologii, konstatuje, że „nikłe postępy alfabetyzacji wsi nie wynikały ani z opresji zaborców, ani z opieszałości inteligencji, ani z ubóstwa, tylko z faktu, że chłopi nie chcieli się uczyć pisać i nie cenili pisma" . Przy czym w y m ó w k i w postaci: „Ja nie mam tyle sposobu, abym mógł posyłać swe dzieci do szkoły"; „Posyłałbym swe dzieci do szkoły, ale cóż, kiedy one są m i potrzebne do pomocy w gospodarstwie"; „Po co ma.m swe dzieci posyłać do szkoły kiedy niejeden kilka zim się uczy a jednak nic nie umie więc szkoda czasu i atłasu"' Jeśli ws zvs cv będą uczeni któż będzie trzodę pasł i na chleb pracował" - pozornie tylko uzasadniają niechęć ludności wiejskiej wobec nauki. na znaczenie procesu zetknięcia się „pierwotnej kul­ tury oralnej" , w rozumieniu, jakim nadał jej Walter Ong, z pismem i wynikające z tego konsekwencje dla ludowej oralności, jest cenną wskazówką inter­ pretacyjną, której u k o n t e k s t u a l n i e n i e 23 19 20 21 Istotnym tropem interpretacyjnym, zainicjo­ wanym, ale nie rozwiniętym w pełni przez BończęTomaszewskiego, jest myśl, że „przejście z fazy spo­ łeczeństwa oralnego do cyrograficznego jest jednym z najdonioślejszych zjawisk społecznej historii Polski między 1850 a 1950 rokiem" . Ryzykowne może się w y d a w a ć umieszczanie zjawisk o charakterze kul­ turowym - z natury swej mających charakter długo­ trwały, fragmentaryczny, nigdy c a ł o ś c i o w y - w ścisłe chronologiczne, i nadawanie i m wymiaru totalnego, przełomowego. Jednak zwrócenie uwagi 22 i utrzymywaniu publicznych szkól ludowych, która - w spaczonym zresztą kształcie - uchwalona została w 1884 r. Z . Strzetelska-Grynbergowa, Staromiejskie. Ziemia i ludność, Muzeum im. Dzieduszyckich, Lwów 1899, s. 568; cyt. za L . Stomma, op. cit, s. 53. 1 9 2 0 N . Bończa-Tomaszewski, op. cit, s. 77-78. Wymówki od posyłania dzieci na naukę, [w:] S. Mazurek, Komu nauka potrzebna (opisał dli ludu), druk. Fr. Czerwińskiego, Warszawa 1884, s. 27-46; cyt. za: N . Bończa-Tomaszewski, op. cit., s. 76. 2 1 2 2 N . Bończa-Tomaszewski, op. cit, s. 77. „Jak wspomniano, oralność kultury nie zmienionej znajomością pisma lub druku nazywam »oralnością pierwotną«. Jest ona »pierwotna« (primary) w stosunku do »oralności wtórnej« dzisiejszej kultury wysokiej technologii, w której nową oralność podtrzymują telefon, radio, telewizja oraz inne środki elektroniczne, których istnienie i funkcjonowanie wsparte jest pismem i drukiem. Dzisiaj właściwie nie istnieją pierwotne kultury oralne, ponieważ każda kultura wie o piśmie i jakoś jego skutków doświadcza. A jednak liczne kultury i podkultury, nawet związane z wysoką technologią, zachowują niemało zróżnicowanych nastawień właściwych oralności pierwotnej". W J . Ong, Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, tłum. J Japola, Wyd K U L , Lublin 1992, s 32 2 3 �Między oralnością a cyrograficznością odnajdujemy w dziele Marii Konopnickiej. O tym jednak później. X I X wiek jest okresem, w k t ó r y m rozpoczyna się proces przeobrażania polskiej wsi, bardzo mocno wspartej na filarze oralnego paradyg­ matu myślenia, który zdaniem Onga „przekształca świadomość". Jest to moment, kiedy „pierwotna myśl oralna" styka się nie tylko z pismem, ale także z odmiennym paradygmatem myślenia - paradyg­ matem cyrograficznym. Pismo dla dziewiętnasto­ wiecznego chłopa jawi się jako coś obcego, nieznanarusza dotychczasowe struktury myślenia i przełamuje powszechnie utrwalone w ś w i a d o ­ mości schematy. W opowiastce dla dzieci O krasno­ ludkach i o sierotce Marysi zilustrowany został p roces zetknięcia się dwóch odmiennych p a r a d y g m a t ó w myślenia - oralnego i cyrograficznego.' O t w a r t ą kwestiąpozostajeto,czy opisanie przez Konopnicką 83 niezwykle istotnego faktu kulturowego miało cha­ rakter intencjonalny, czy nie. Warto jednakże pod­ kreślić, że umieściła wspomniany powyżej proces w perspektywie XIX-wiecznej ludowej aksjologii, korzystając przy t y m z przekazów folklorystycz­ nych , które w kulturze ludowej k u m u l u j ą i transponują społecznie akceptowane wartości . 24 25 2 4 A . Łobos, Słowo i muzyka w Śpiewniku dla dzieci - wpajanie postaw i przekazywanie najmłodszym u schyłku dziedzictwa narodowego XIX stulecia, „Chowanna" tom jubileuszowy 2009, s. 25. 2 5 Por. „(...) prawo w kulturach oralnych jest również przechowywane w formułowych powiedzeniach i przysłowiach, które nie są jedynie prawniczymi ozdobami, lecz same prawo stanowią. W kulturze oralnej często wymaga się od sędziego wyartykułowania szeregu stosownych przysłów, które pozwolą mu podjąć decyzję równoważną do konkretnego przypadku, jaki formalnie właśnie rozpatruje". FOT. P. S Z U B A �Adam Głowacki 84 Skoro w kulturze ludowej niezwykle ważną rolę odgrywało słowo mówione, to argument o ograni­ czeniach antropologii literatury ze względu na fikcyjność materiału badawczego wybrzmiewa szcze­ gólnie mocno. M i m o to należy pamiętać, że przyjęta przez niego wersja historii od samego początku nie budzi zaufania czytelnika. Ten, jak zwykle, siedział nad ogromną księgą, w której opisywał wszystko, co się od najdawniejszych czasów zdarzyło w państwie Krasnoludków, skąd się wzięli i jakich mieli królów, jakie prowadzili wojny i jak się im w nich wiodło. Co widział, co słyszał, to spi­ sywał wiernie, a czego nie widział i nie słyszał, to zmyślił tak pięknie, iż przy czytaniu tej księgi serca wszystkim rosły [podkreślenie - A.G.]. On to pierw­ szy dowiódł, iż Krasnoludki, ledwie na piędź duże, są właściwie olbrzymami, które się tylko tak kurczą, żeby im mniej sukna wychodziło rici spencery i płaszcze, bo teraz wszystko drogie . Wyabstrahowanie ze świata przedstawionego danych do rekonstrukcji kulturowego kontekstu jest, oczy­ wiście, zadaniem trudnym, ale nie niemożliwym. Wymaga jednoznacznie wykroczenia w tej materii poza tradycje literaturoznawcze i włączenia w proces interpretacyjny niektórych przynajmniej elementów procedury antropologicznej . 26 28 Koszałek-Opałekijego zmagania z cyrograficznością Nie budzi ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i , że postać Koszałka-Opałka, „nadwornego kronikarza króla Błystka", jest fikcyjna-już choćby z tego powodu, że mamy do czynienia z krasnoludkiem. Jest to postać stereotypowa, a momentami wręcz groteskowa. Cieszy się wśród krasnoludków szacunkiem jako uczony i to jemu zostaje powierzona misja odna­ lezienia zagubionej Wiosny. Jak pisze Konopnicka: Krasnoludki tak dumni byli z kronikarza swego, że gdzie tylko kto jakie zielsko znalazł, zaraz mu wieniec plótł i na głowę wkładał, tak iż mu te wieńce resztę rzadkich włosów wytarły i łysy był jakkolano [pod­ kreślenie - A.G.] . 27 Jako uczonemu, kronikarzowi, zostaje m u powierzone zadanie z a p i s a n i a ! przechowy­ wania dziejów rodu K r a s n o l u d k ó w . Przy czym Fakt z pozoru oczywisty - swobodne konstru­ owanie historii przez „nadwornego kronikarza", w szerszej perspektywie analitycznej obrazuje nie­ zwykle istotny proces, o k t ó r y m Kosowska napisała: Pozostając wierny materiałom źródłowym historyk nie zawsze może być wierny przeszłości, gdyż obraz tej ostatniej rekonstruuje opierając się na selektywnie zachowanych przedmiotach, nierzadko stronniczych relacjach i współczesnym sobie systemie wartości. Na tym tle literatura stawiająca na równi postulat prawdy historycznej i artystycznej znalazła się w sytuacji jakby czystszej moralnie . 29 Jak wspomina Walter Ong, przejście od oralności do cyrograficzności, a w konsekwencji typograficzności, wiązało się ze zmianą statusu pamięci i z możliwością przeniesienia odpowiedzialności za przechowywanie i przekazywanie informacji na jej ekstensję, czyli pismo. W kulturach oralnych W J . Ong, op. cit, s. 60. 2 6 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty..., op. cit, s. 38. 2 7 M . Konopnicka, O krasnoludkach i o sierotce Marysi, Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 1993, s. 11-12. 28 Ibid., s. 11. 2 9 E . Kosowska, Postać literacka..., op. cit, s. 34. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością 85 „doświadczenie jest intelektualizowane mnemonicznie" , ponieważ Drugi raz na jarmarku: 30 Ach, bracie! - jęknie Koszalek-Opałek. - W cóż się obróci cała moja sława, gdy księgi nie mam! - A cóż się z nią stało? - Zaginęła! - A pióro? - Złamane! - A kała­ marz? - Rozbity! - Hm! - rzecze smutnie Podziomek. - Prawda jest, iż cała twoja uczoność przepadła, gdy nie masz ani księgi, ani pióra, ani kałamarza! [podkreślenie-A.G.] Myślenie o czymkolwiek bez pomocy formuł, bez określeń tradycyjnych i mnemonicznych, jeśli nawet jest możliwe, byłoby (...) stratą czasu, bowiem taka myśl raz wypracowana, nie mogłaby być efektywnie odzyskana, tak jak jest to możliwe przy pomocy pisma. Nie byłaby to wiedza trwała, a tylko przelotna myśl, chociaż skomplikowana . 34 31 Wobec tego kultura oralna wypracowała szereg technik mnemonicznych, które pozwalały jej sku­ tecznie nabywać, przechowywać i odtwarzać infor­ macje. Umiejętność względnie wiernego przekazy­ wania faktów była sprawnością wysoko cenioną i gwarantującą prestiż społeczny w kulturach typu oralnego, a taką bez wątpienia była XIX-wieczna kul­ tura chłopska sportretowana w omawianej przez nas lekturze.. Być może dlatego właśnie sierotka Marysia, choć niezwykle mocno naznaczona statusem sieroty i wynikającymi z niego konsekwencjami, „(...) pio­ senek umiała tyle, że cały dzień coraz to inszą śpiewała, a nigdy ich nie brakowało (...) że kto W pobliżu szedł, to stawał i słuchał, a. często i łzy miał w oczach" . O ile wiec głęboko zanurzona w oralnym paradygmacie myślenia bohaterka zyskuie akceotacie i zostai L a grodzona o tyle nieustannie zmagaiacy sie z cyrogra ficznościa Koszałek Ooałek co ru z Donosi kieskę lego n2 magnum aż rrzvkrornie ulega zniszczeniu Pierwszy raz, gdy kronikarz wylewa na nie atrament:' Trzeci, kiedy księga zostaje spalona w norze lisa Sadełko: Na próżno jednak grzebał patykiem w piasku do po­ łudnia prawie; z piór znalazł tylko czarne niedopałki, z księgi - poskręcane w rurki i przepalone karty, z któ­ rych nic już odczytać się nie dało, a kałamarz przepadł bez żadnego śladu . 35 Ponadto przyjęty przez niego system wartości nie znajduje akceptacji wśród towarzyszących mu Krasnoludków. - Iż żadne królestwo bez mądrości byc nie może, a mą­ drości bez spisywania ksiąg nie ma, przeto wnoszę, aby nas ten dobty kmieć tam powiózł, gdzie najwięcej gęsi, iżbym sobie nowe pióto mógł wyszukać i nową sławę uzy­ skać. Ale Podziomek, któty się w siano tak był zapadł, że ledwo mu nos było widać, potwal się na to i tzecze: - Na nic tobota taka! Co mi po mądrości i po sławie, kiedy będę głodny? Pełny żołądek to grunt! Reszta - torby kłaków niewarta! [podkreślenia - A.G.] - Tu zwrócił się do króla i rzeczei — Jeśli chcesz, miłościwy królu, spo¬ kój w państwie mieć, o to najpierw dbaj, żeby głodnych w nim nie było! Więc moja rada taka: jak nas ten chłop ma wieźć, niech nas wiezie tam, gdzie w kominie kasza wre, a skwatki skwierczą! Inaczej nie ma zgody. - Tak, tak! - krzyknęli insi - Nie ma zgody nie ma! 32 Polały się czarne strugi wprost na świeżo zapisane karty; Koszałek-Opalek skamieniał prawie. Na nic proroctwajego!Nanicobliczenia!...Calaksięgazalana rzeką atramentu. Tak mądrze, tak pięknie obrachował wszystko - i wszystko na nic . 33 36 3 0 W J . Ong, Oralność..., 31 Ibid., s. 60. 34 Ibid, s. 67. 3 2 M . Konopnicka, op. cit., s. 106-108. 35 Ibid, s. 259. 33 Ibid., s. 44. 36 Ibid, s. 94. 1 (18) PD1P op. cit., s. 61. BARBARZYŃCA �Adam Głowacki 86 Skrajnie egoistyczna propozycja Podziomka zyskuje większe uznanie. Stąd też szacunek, jakim wśród reszty krasnoludzkiej społeczności cieszy się Koszałek-Opałek, wydaje się powierzchowny. WXIX-wiecznym systemie kultury polskiej wsi pismo, będące czymś obcym, nie­ przewidywalnym, naruszającym ustalony paradygmat myślenia, nie mogło stanowić istotnego elementu ludowej aksjologii. Warto jednocześnie zaznaczyć, że polska kultura ludowa w X I X w. jest kulturą typu magicznego, o której Piotr Kowalski pisał: paradygmatowi myślenia i ludowemu normatywizmowi i zostają wynagrodzeni. W utworze poja­ wiają się sygnały świadczące o tym, że polska wieś była w dalszym ciągu bardzo mocno zakorzeniona w oralnym sposobie myślenia, pomimo podejmo­ wanych akcji edukacyjnych. „Zasadnicza oralność języka jest trwała, niezmienna" - pisze Walter Ong. Nie zaskakuje więc opisana przez Konopnicką reakcja: 38 Słuchał tej pieśni chłop Skrobek i poczuł w sobie nagle moc taką, jakiej nigdy przedtem nie miał. I taką gorącość duszną, i czucie rzewne do tego kawałka ziemi poczuł, jakiej nigdy nie miał . Najważniejszą cechą wyobrażenia świata w kultutze magicznej jest btak wydzielenia odtębnych sfer dzia­ łalności człowieka (komunikacyjnej, praktycznej, świa­ topoglądowej). Myślenie magiczne w takich kikutach Słowo w kulturach typu oralnego odgrywa nie­ rozstrzyga o sensie wszelkich działań człowieka, dostar¬ zwykle istotną rolę - język nie jest w nich odpowied­ czając ptzesłanek do wyjaśnienia jednolitego potządku nikiem myśli, ale swoistym sposobem działania. Jak Kosmosu, natuty i społeczeństwa. Oznacza to, że we pisze Walter Ong: wszystkich działają te same ptawa otaz że sfety te są ze sobą połączone. Wyjaśnia to powód, dla któtego dzia­ Nie dziwi również przekonanie bliskie na ogół ludom łania produkcyjne wymagają jednoczesnych ptaktyk pierwotnym, że słowa mają wielką moc. (...) W tym magicznych i symbolicznych, bez nich te pietwsze nie sensie każdy dźwięk, a szczególnie wypowiedź oralna, być w ogóle zainicjowane. Stąd np. konktetne pochodząca z wnętrza żywego organizmu, jest „dy­ tolnicze i towatzyszące im gesty magiczne są namiczna". Fakt, że ludy oralne uważają zazwyczaj, zintegtowaną całością; opowiadanie mitu wyjaśnia­ a prawdopodobnie powszechnie, że słowo ma moc jącego mityczny początek pewnych działań nie służy magiczną, wiąże się wyraźnie, choćby nieświadomie, pottzebom komunikacyjnym (czy edukacyjnym) lecz ze skojarzeniem słowa z mówieniem, z brzmieniem, stanowi fragment działań ptaktycznych" z używaniem siły . 39 37 40 Z powyższej definicji wyłania się specyficzny obraz kultury ludowej jako sytemu, w k t ó r y m d o m i n u j ą c y m porządkiem myślenia jest magia. Jej wszechobecność powoduje, że każde działanie nace­ chowane jest „magicznością". Do podobnych konstatacji dochodzi Wojciech J. Burszta. Opierając się na badaniach Bronisława Malinowskiego stwierdza, że słowo mówione ma magiczny wymiar w opisywanej przez nas kulturze. Konopnicka w postaciach chłopa Skrobka czy sierotki Marysi wskazuje na te elementy, które w wiej­ skim przekonaniu stanowiły istotną wartość - uczciwą pracę, wierność dotychczasowym strukturom, sza­ cunek dla społecznie akceptowalnego ładu i porządku. Wspomniani bohaterowie pozostają wierni oralnemu Każdy magiczny akt rytualny składa się ze współwystępujących i działających na siebie wzajemnie a k t ó w m o w y (w fotmie wypowiedzi i zaklęć) otaz d z i a ł a ń (manipulowanie ptzedmiotami). Wszelkie czyny magiczne polegają na jednego typu zabiegach: „każdy 3 7 P. Kowalski, Kultura magiczna. Omen, przesąd, znaczenia, P W N , Warszawa 2007, s. 295. 3 8 W J . Ong, op. cit, s. 28. 3 9 M . Konopnicka, op. cit, s. 171. 4 0 W J . Ong, op. cit, s. 56-57. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością rytuał ma bowiem na celu »wyprodukowanie« lub »wytwotzenie« jakiejś siły oraz przeniesienie jej pośrednio i bezpośrednio na jakiś przedmiot, któty zgodnie z wiatą tubylców- pozostaje pod wpływem tej siły". (...) Cechą charaktetystyczną zatówno mówienia, jak i działania (oddziaływania) magicznego, jest ich zasadniczo niekomunikacyjny chataktet . 41 Burszta podkreśla istotny charakter słowa mówio­ nego, którego zadaniem jest wytworzenie magicznej siły i przeniesienie jej na przedmiot. Na temat magicznej roli słowa w polskiej kulturze ludowej pisał również Jan Stanisław Bystroń. W rozdziale poświęconym ludowym formom magii stwierdza: Bardzo ważną rolę odgrywają w magii słowa. Słowo jest dla nas znów tylko konwencją, służącą porozumiewaniu się ludzi; dla umysłowości pierwotnej jest ono czymś batdzo istotnie zespolonym z osobą czy ptzedmiotem, któte oznacza, tak że słowo użyte w odpowiednich wa­ runkach może oddziałać na osobę czy rzecz, z któtąjest związane. Stąd też unika się wymawiania pewnych nazw (np. niebezpieczeństwa, choroby, złych duchów) z oba¬ wy, aby nazwa ta nie sprowadziła oznaczonego przez nie a niepożądanego następstwa; stąd też na odwtót używa się takich określeń, uznanychjako istotna nazwa, abymożna było włączyć je w formuły zaklęć, i näzw 3.WS zy daną rzecz jej właściwym mianem, mieć ją w magicznym posiadaniu i móc na nią oddziałać. Tutaj także leży geneza formuł magicznych zaklęć i zamawiań' wiara w magiczną moc słowa utrzymuje te fotmuły w stanie niezmiennym cza­ sem nawet mało zrozumiałym gdyż wszelkie świadome odchylenia od tradycyjnego tekstu może spowodować jej bezskuteczność 42 Anna Engelking ową magiczność wypowiadanych słów określa mianem stwarzających rytuałów słownych lub zaklinam Mamy z nimi do czynienia wtedy, kiedy 4 1 W J . Burszta, Mowa magiczna jako przejaw synkretyzmu kultury, „Język a Kultura" 4 1991, s. 103. 4 2 J.S. Bystroń, Etnografia Polski, Czytelnik, Warszawa 1947, s. 132. PD1P BARBARZYŃCA �Adam Głowacki 88 nadawca kreujących słów chce poprzez ich wypowie­ dzenie stworzyć „coś" z niczego. A więc dosłownie: „mówiąc to, powoduje, że tak się staje". Najbardziej podstawowym rytuałem stwarzającym jest po prostu nazywanie - nadawanie rzeczom nazw, istotom imion (dla świadomości mitycznej to, co nie nazwane, nie istnieje). Stwarzające słowa w Biblii i w mitach kosmogonicznych innych kultur to właśnie, w moim przeko­ naniu, takie zaklinania. Moc kreacyjna tkwi tutaj bądź w samych słowach, bądź pochodzi od ich nadawcy - demiurga; jest to najbardziej archaiczne (czy też magiczne") rozumienie mówienia - srwarzania" 43 „111.1g11_z.1n_ ) luiuimuii. „niuniuiia jiwaiiaiiia Wobec powyższego nie dziwi więc fakt, że to pieśń motywuje Skrobka do pracy, która w kon­ sekwencji zostaje wynagrodzona. Postać KoszałkaOpałka obrazuje możliwości i ograniczenia zmiany kulturowego paradygmatu myślenia, będące udziałem XIX-wiecznej polskiej wsi. Zmiany na tyle istotnej, że znalazła swój oddźwięk w literaturze, adresowanej do młodego czytelnika. Zastanawiająca jest tu motywacja samej autorki, która ukształtowana w cyrograficznym paradygmacie myślenia, w postaci Koszałka-Opałka dyskredytuje i ośmiesza znaczenie słowa pisanego, zdecydowanie opowiadając się za ideą oralnego prze¬ kazywania historii. Tym bardziej zastanawia ów fakt, edv przyjmiemy założenie że powieść dla dzieci ma mieć walor edukacyjny. Tym też tłumaczyć można współczesny brak zrozumienia i niechęć młodych czytelników do teiże lektury Dzieło n i l d y nie iest całkowicie oryginalne w zakresie i treści/i formy. Akcentowane rttrer c 7 v t e l n i k a novum m u s i odwo ł v w J s i e Ho ™ L ™ i n L n e ™ Jatum- gdy w żarze z ttzaskiem pękać poczną, co jest c a ł k i e m niebieskiemu gtzmotowi podobne, wtedy chłopcy, od pieluch j u ż śmiercią gatdzący, a i m d ł e dziewczątka nawet, w y g t z e b u j ą one pękające z okrutnym h u k i e m kartacze i d y m i ą c e jeszcze wptost do g ę b y kładą. C z e ­ go naocznym bywszy ś w i a d k i e m , a w y d z i w o w a ć się takiemu tycetskiemu animuszowi nie m o g ą c zgoła, k u wiecznej p a m i ą t c e potomnych tzecz tę zapisuję. D a n W polu na. ugorze, o ptzedwieczomej p o r z e . 45 Ewa Kosowska podkreśla: „ Z m i a n y w kul­ turze następują w bardzo zróżnicowanym tempie. Praktycznie rzadko znikają całe formacje - częściej wymianie podlega infrastruktura materialna, rzadziej zachowania czy postawy, najrzadziej - fundamentalne wartości" . Na trwałość takich elementów zwraca uwagę również Walter Ong: „Oralne myśli i wyra­ żenia formułowe zapadają głęboko w świadomość i nieświadomość, dlatego nie znikają w momencie, gdy ktoś przyzwyczajony do nich chwyta za pióro" . Z tego też powodu Koszałek-Opałek 46 47 Wielkiej swojej „Historii K r a s n o l u d k ó w " pewno nigdy j u ż nie napisze. C o m u , co i ś w i a t u po księdze takiej, k t ó r ą o g i e ń spalić, a wiatr r o z w i a ć m o ż e ? O n sobie znalazł lepszą, ż y w ą księgę. O n siada przy łóżeczkach dzieci, gdy u s n ą ć nie m o g ą , w y m berle; 0 skarbach ukrytych, d r u ż y n i e wiernych t o w a r z y s z ó w 1 o M a r y s i sierotce. O n mnie i raz, podczas bezsennej nocy zimowej, » p 144 P n n i ż s r u rvrar nawer nieierlnerrm d n i r z a ł e r r m opowiedział tę całą historię, którą tu spisałam [podkreślenia - A . G . ] . 4 8 ln-k L u d w tej krainie tak jest wojenny i mężny, iż drobne dzieci pieką w g o r ą c y m popiele kartaczowe kule, k t ó t e A. Engelking, Rytuały słowne w kulturze ludowej. Próba klasyfikacji, „Język a Kultura" 4 1991, s. 77. Wprowadzenie do tematu, [w:] E . Kosowska, E . Jaworski (red.), Antropologia kultury - antropologia literatury, Wyd. U Ś , Katowice 2005, s. 32. 4 5 M . Konopnicka, op. cit, s. 22. 4 6 E . Kosowska, Negocjacje..., op. cit, s. 42. 4 7 W.J. Ong, op. cit, s. 49. 4 8 M . Konopnicka, op. cit, s. 276. 4 3 4 4 K r y s z t a ł o w e j Grocie, o wielkiej wiosennej wyprawie n a Skrobkowym wozie, ^chwianie r ! T T TT r czytelnikowi może nastręczyć trudności: on im rozpowiada o o mieczach, o tarczach, o rycerzach; on im mówi t T h n r L o r c i i o r L „ i e n o r L m i e n i e m i od™, L k HJ U, p L r zee z, o aduLi or r cóoww" oLpouKresieme kreślenie 1 c einei emm tI e CK Zr i prawi im o królu Błyst- ku, jego złotej koronie, k r ó l e w s k i e j szacie i brylanto­ E . Kosowska, Antropologia kultury - antropologia literatury. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością Zakończenie P o w y ż s z a analiza pokazuje, że wypraco­ wane w obrębie antropologii literatury narzędzia badawcze pozwalają odkryć zależności kulturowe, które w ramach klasycznie rozumianego literaturo­ znawstwa nie zostałyby dostrzeżone. Interpretacja opowiastki dla dzieci w myśl założeń antropologii literatury pozwoliła wskazać w a ż n y fakt kulturowy implicite zawarty w bajce dla dzieci. Wykorzystanie teorii antropologicznych do analizy przekazów lite­ rackich, z definicji traktowanych jako fikcjonalne, w ś w i a d o m i e zorientowanej interpretacji i przy uwzględnieniu krytyki źródła pozwala traktować dzieło literackie, jako ważne źródło wiedzy antropo­ logicznej Antropologia literatury dostarcza bowiem materiału badawczego wcześniej niewykorzystywa ne^o w rei roli lest n i m intencjonalnie wyselekcio nowana przez badacza literatura która na równych 89 prawach, jak inne źródła, może egzemplifikować pewne wzory kulturowe, ich pojemność czy inwariantność. Jak słusznie podnosi Kosowska „świat przedstawiony zawsze jest efektem wyboru i konfi­ guracji, dlatego też literatura dostarcza niemal nie­ skończonej liczby przykładów na kolejne realizacje tego samego wzorca, odsłaniając tym samym jego pojemność w danej czasoprzestrzeni oraz ilustrując proces zmiany w czasie" . A biorąc pod uwagę fakt, że spośród około 6000 języków wyodrębnio­ nych w bazie U N E S C O , jakie są dzisiaj w użyciu, tylko niewielka ich liczba posiada literaturę warto skorzystać niewątpliwego przywileju jaki stał się naszym udziałem. 49 50 4 9 5 0 E . Kosowska, Antropologia kultury..., op. cit., s. 37. http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index. php?hl=en&page=atlasmap, 02.01.2012. Between Orality and Literacy. A n Anthropological Analysis of the Fairytale O krasnoludkach i o sierotce Mary si The article consists o f two parts. I n the first one, the author attempts to explain the term "anthropology o f literature" and to show methodological and terminological problems which are connected with this method o f interpreting cultural reality. The term "anthropology o f literature" has been used in cultural and philological reflections more often recently. That term becomes gradually broader and more obscure. I n the second part o f the article, the author interprets the children's story O krasnoludkach i o sierotce Marysi {Little Orphan Mary and the Gnomes) in accordance with the principles o f anthropology of literature, thereby demonstrating its capabilities and limitations as a scientific method. 1 (18) PD1P BARBARZYIICA �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/759af467f836959871e9258c30be47f1.pdf f9d743cb1c8941a52762649784a1ef43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5589 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5197 Title A name given to the resource Milczące spotkania dwóch teatrów/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.20-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czapiga, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Małgorzata u n w 19 8 3 n > absolwentka polonistyki UJ, doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ, interesuje się literaturą współczesną, antropologią C Z a p i g a | i t e a t r e m (szczególnie a w a n g a r d o w y m ) . Milczące spotkanie dwóch teatrów „Możesz mnie spokojnie poczęstować śniegiem: ilekroć szedłem przez lato ramię w ramię z morwą krzyczał jej najmłodszy liść" (P. Celan) wiadomość istnienia zaczyna się od po­ czucia osamotnienia i doświadczenia jego tragiczności. Życie wypełnione witalnością, tak często przedstawiane jest w poezji i dra­ macie za pomocą figury - obrazu wiosny, drogi przez wieczną zieloność, wybuchającą feerią skontrastowanych, ostrych barw, przepełnioną pulsującym, rozedrganym rytmem. W pewnym momencie nadchodzi jednak czas na coś innego, dochodzi się do momentu, kiedy ze spokojem można się zgodzić na „poczęstowanie śniegiem" - na katastrofę, odizolowanie, śmierć, gdzie sta­ gnacja, chłód i bezbarwność współgrają ze sobą. Ś 1 A . M . di Nola, Tryumf śmierci. Śmierć w potocznym rozumieniu wywołuje raczej poczucie chaosu, w którym rozpad do­ minuje nad porządkiem i ładem. Alfonso M . di Nola, pisząc o żałobnikach, którzy w obliczu śmierci bliskiej osoby zyskują przeświadczenie, że świat jest bez sensu, smutny i pusty, wspomina również o percepcji śmierci w ogóle: „Nie jest akceptowana ani traktowana jako zjawisko naturalne. W pewnym sensie śmierć zostaje wyłączona poza ramy naturalnego po­ rządku rzeczy, rozumianego jako ruch, działa­ nie, reprodukcja, ciągłość" . 1 Antropologia ialoby, Universitas, Kraków, 2006, s. 186-187. BARBARZYŃCA 3 ("13) P D D ( �21 Milczące spotkanie dwóch teatrów Zgoda na śmierć, izolację przywraca normal­ teatru. Wychodził z przekonania, że współcze­ ny porządek rzeczy i organizuje chaos, który sny mu teatr jest tworem skostniałym i przesta­ może wywołać myśl o unicestwieniu. Doskona­ rzałym. W jednym ze szkiców pisał wprost: łość i harmonia świata pozostają zachowane (od­ „Zupełna ignorancja i całkowita niewiedza zyskane?). Przestają mieć wtedy znaczenie dy­ sztuki teatralnej u nas w Warszawie sprawia, że wagacje dotyczące sprawcy śmierci - demiurga pisanie o tej sztuce kojarzy mi się ściśle z tłuma­ lub nienazwanej wrogiej siły, gdyż pogodzenie czeniem, określaniem i pouczaniem. (...) Gdy owo bierze je w nawias i czyni nieznaczącymi. teatry, jak u nas, nie ukazują żadnych ekspe­ Obrazy literackie przywołują częściej niezgo­ rymentów i nie doświadczają na scenie żadnej dę na śmierć, bunt przeciwko niej i cierpienie idei, żadnej koncepcji - tam wielkie słowa, za­ związane z odejściem ze świata materialnego. W wierające w sobie ideę lub koncepcję teatralną, refleksji na ten temat zupełnie wyjątkowi wydają są wysiłkiem abstrakcyjnym ani czynem, ani się tu dwaj twórcy, odlegli od siebie w sensie cza­ przykładem nie popartym - bajką o kolorach, sowym, ale i — na pierwszy rzut oka — artystycz­ którą się opowiada ślepcom spragnionym nym: Bolesław Leśmian i Leszek Mądzik, wyra­ żeń..." . żający swoją twórczością zrozumienie i zgodę na „poczęstowanie śniegiem". Eksperymentatorskie fascynacje L e ś m i a ­ na nie znalazły zrozumienia ani u ówczesnej widowni, ani u krytyków. Na to nałożyły się Teatralne spotkania w milczeniu niesnaski w zespole - konflikt z Wroczyńskim Bolesław Leśmian, poeta, podejmował rów­ w sprawie repertuaru - oraz kłopoty finansowe, nież próby dramaturgiczne i teatralne. Pozosta­ które musiały druzgocąco wpływać na poetę. wił po sobie kilka prób dramatycznych, z których Jesienią 1911 roku Leśmian, w liście zamiesz­ niewiele zachowało się do naszych czasów . czonym w Nowej Gazecie, ogłosił koniec swojej Szczególnie ciekawym przypadkiem wydają się współpracy z Teatrem Artystycznym. Niemniej dwie realizacje tej samej sztuki - Pierrot i Kojednak kilka prób dramatycznych i wypowiedzi lombina i Skrzypek, opętany. Poeta nazywa je „ba­ teoretycznych, jakie się zachowały, pozwalają śniami mimicznymi" i faktycznie utwory te nie stwierdzić, że Leśmian również i na tym polu przewidują użycia słowa jako materii tworzenia. działalności artystycznej był pisarzem oryginałCały dramat ma mieć postać pantomimy opartej i nowatorskim. 113. ruchu, grze światła, symbolice kolorów i re¬ Na szczególną u w a g ę zasługuje deklara­ kwizytów. Sam Leśmian, zajmując się przecież cja poety, który neguje potrzebę użycia słowa. teatrem (w 1911 roku wraz z Kazimierzem Wro­ Początek Skrzypka opętanego przynosi nam in­ czyńskim i Januszem Orlińskim wynaieli scenę formację o czasie i miejscu akcji, mianowicie: Teatru Małego w Warszawie i założyli teatr zwa„Rzecz się dzieje w owych intermediach istnie­ 3 2 Teatrem Artystycznym) bardzo dobrze znał zarówno ówczesne sceny polskie i światowe nieobce mu tez były tekst/teoretyczne dotyczące 2 Rochelle H . Stone we wstępie do Skrzypka opętanego pisze o istnieniu co najmniej sześciu prób dramatycznych Leśmiana, ale nawet tylko te, o których nam wiadomo, pozwalają umieścić Leśmiana wśród wielkich twórców 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA nia, gdy słów nie bywa, a wszyscy się nawzajem rozumieją". Podkreślony zostaje fakt, że w życiu bywają pewne momenty, wydarzenia, które nie i myślicieli teatru. Zob. B. Leśmian, Skrzypek opętany, PIW, Warszawa, 1985. 3 B. Leśmian, Szkice literackie, oprać. J. Trznadel, PIW, Warszawa, 1959, s. 180-181. �22 Małgorzata Czapiga w y m a g a j ą werbalizacji (a może nawet - nie poddają się takim próbom). Odejście od słów w dramatach zbliża Leśmiana do tworzącego kilkadziesiąt lat później Leszka Mądzika. Mądzik teatrem zaczął się zajmować jeszcze podczas studiów na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim pod koniec lat 60. Początkowo two­ rzył projekty scenograficzne do przedstawień Teatru Akademickiego K U L . Szybko zaczął działać samodzielnie. W roku 1970 założył Sce­ nę Plastyczną K U L . W pierwszym wystawionyni przez zespół spektaklu Ecce Homo pada wprawdzie jedno zdanie (dramatyczne pytanie: „Dlaczego wywiodłeś mnie z łona?"), ale każda kolejna próba jest j u ż odchodzeniem od wer­ balizacji na rzecz ekspresji bezsłownej. W tym miejscu zbiegają się koncepcje Leśmiana i Mą­ dzika których powinowactwo artystyczne sieea znacznie głębiej. Sam Mądzik mówi: „Przez trzydzieści lat sobie i widzom sugeruję i wmawiam, że bez słów można się porozumieć i że można uprawiać teatr, który w milczeniu ma szansę spotkania z drugim człowiekiem w tym, co istotniejsze. Uwierzyłem po wielu latach pracy, że naprawdę to, co najważniejsze, co żyje w naszych emo­ cjach, co intensywnie przeżywamy, nie zawsze potrzebuje nazwania, a nawet boję się, że cza­ sami słowem możemy coś zniszczyć, sprofano­ wać, chyba że wypowiadamy się przez poezję. Przyznam się, że do żadnej z szesnastu premier nie napisałem kartki papieru, nie ma ani słowa, a te spektakle istnieją, sa, grane i niani nadzieję, że do widza docierają" . ważniejszego - to przez teatr ma się odbywać komunikacja międzyludzka i wynikające z tej interakcji porozumienie. Teatr przestaje być tyl­ ko przyjemnością, wrażeniem estetycznym, a zy­ skuje wymiar etyczny. Odzyskać ma perspektywę katarktyczną, choć dopasowaną do współczesnej wrażliwości i potrzeb. Ma temu służyć przede wszystkim forma wizualna dramatu, której za­ daniem jest oddziaływanie na widza - nie należy przecież zapominać o tym, co zakodowane jest nawet w nazwie teatru Mądzika, o plastyczno­ ści. Rezygnacja ze słów może mieć zatem swoją motywację w odwołaniu się do pierwotnych, eks­ tremalnych doświadczeń widza, może również oznaczać wiarę w wyższość i celowość metod wizualnych. Podobnie jest u Leśmiana, który w swoich wypowiedziach teoretycznych i późniejszych działaniach teatralnych proponuje tzw teatr sty­ lizowany. W jego projekcie akcenty postawione są na gest, ruch i taniec. Dzisiaj Leśmianowska stylizacja zostałaby przyporządkowana - zgod­ nie z typologią praktyk teatralnych - do „technik pozacodziennych". Termin ten wprowadził Eu­ genio Barba , analizując zróżnicowane procesy kinestetyczne. Codzienne techniki ciała stosobyły szczególnie w europejskim teatrze realistycznym, w odróżnieniu od nich natomiast istnieje: 5 „(...) pozacodzienna estetyka ciała powstająca w wyniku świadomego kształtowania i wyucze­ nia, jest językiem ciała używanym na scenie, by odcinać się wyraźnie od technik codzienno­ ści. Do tej (...) kategorii należałaby większość form tanecznych, pantomima, akrobatyka i ta­ kie wysoko skonwencjonalizowane gatunki, jak 4 Twórca Sceny Plastycznej, odżegnując się od werbalizacji, mówi w istocie coś znacznie 4 Z wywiadu, którego Leszek Mądzik udzielił dla Ruchu Muzycznego, cytuję za: Leszek Mądzik, czyli pamięć wielokrotnie wyobrażona, czasu „Panorama Polska", vol. 14, nr 7 (153), lipiec 2006, [w:] http://www.panoramapolska.ca/ 5 Eugenio Barba - antropolog teatru, łączy praktykę teatralną z naukową refleksją nad teatrem. Założy! Międzynarodową Szkolę Antropologii Teatru ( I S T A International School of Theatre Anthropology). index.cfm PNoTot = 153&Article = Madzik_7.html BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Milczące spotkanie dwóch teatrów komedia deWarte czy prawie wszystkie formy teatru azjatyckiego" . 6 Stylizacja, zgodnie z założeniami Leśmiana, odrzuca złudzenie czy iluzjonizm, a uwydat­ nia te elementy dzieła, które skierują widza na tory myślenia metafizycznego. Realizuje się ona przede wszystkim w szczegółach, które są dla widza czytelne, znane, a ich podstawową rolą nie jest złudzenie rzeczywistości, ale przeniknię­ cie rzeczy, które będą wzruszały, a w ten sposób przybliżały do tajemnicy istnienia. Widz, przy­ chodząc do teatru staje się elementem „wielkiego ołtarza świątyni zwanego teatrem" . Zarówno u Leśmiana, jak i Mądzika, akcent zostaje przeniesiony z aktora na widza. Aktor jest zaledwie elementem usytuowanym na równi z detalami scenografii, grą świateł czy tłem mu­ zycznym. Odarty ze swej autonomii, zostaje je­ dynie ciałem, którego ruch dostarczać ma aluzji semantycznych i wywoływać wrażenia zbliża­ jące widza do tajemnicy istnienia. Aktorzy stają się marionetkami, manekinami, a sam Mądzik mówi o nich, że: 23 nie, pozbawiając równocześnie indywidualności aktorskiej, o którą przecież tutaj nie chodzi. Rzeczywistość śmierci Zarówno Leśmian, jak i Mądzik posługują się w swojej twórczości (pierwszy - poetyckiej i dramatycznej, drugi - teatralnej, fotograficz­ nej) obrazami - metaforami. Wynika to z od­ rzucenia słowa jako jedynej materii tworzącej. Mądzik przyznaje: „Moj e sceniczne pej zaże, ten spowolniony ruch w moich przedstawieniach, to wyłanianie się z kształtów ciemności - to jest dla mnie taka modlitwa. Ona obdarza mnie spokojem, który pozwala mówić o najtrudniejszych sprawach i myśleć o nich... Nie piszę scenariuszy do spek­ takli, nie robię żadnych notatek. Myślę obraza¬ mi, noszę je w sobie"^. 7 „nie są tu po to, aby współtworzyć, są jeszcze jednym składnikiem wizualnej penetracji cza­ su i wyobrażenia, bez autonomii dramatur­ gicznej" . 8 Mądzik stosuje wiele zabiegów prowadzą­ cych do urzeczowienia postaci - niezwykle suge­ stywne staje się umieszczenie ich pomiędzy pa­ pierowymi korpusami ludzkimi rozstawionymi np. we Włóknach czy monstrualnych postaciach kobiecych z Zielnika. Innym razem twórca każe nałożyć aktorom jednakowe stroje i czepki imi­ tujące ogolone głowy {Wrota, Kir) lub w później­ szych przedstawieniach faktycznie ogolić głowy na łyso, upodabniając ich do siebie prawie zupeł6 Ch. Balme, Wprowadzenie do nauki o teatrze, P W N , Warszawa, 2002, s. 169-170. 7 B. Leśmian, Szkice literackie, op.cit., s. 141. Pole semantyczne owych obrazów jest bardzo zbliżone u obu twórców i mimo różnych reali­ zacji można je określić mianem rzeczywistości śmierci. Śmierć od zawsze pociągała człowieka i urzeczenie to było wielokrotnie silniejsze niż strach. Z jednej strony stanowiła przecież kres wędrówki każdego istnienia, była zwieńczeniem życiowej serii powtarzających się rytów przej­ ścia, ale z drugiej stawała się przejściem ostatecz¬ nym.. Jako problem temat śmierci podejmowany był przez wszystkie typy refleksji kultur. Dzisiejsza kultura popada w paradoksalne pułapki w myśleniu o sprawach ostatecznych. Za sprawą komunikacji medialnej obrazy śmierci stały się wszechobecne, jednakowoż stają się one towarem, przedmiotem konsumpcji, jak każdy inny przedmiot możliwy do sprzedaży. Marek Hendrykowski pisze: 8 Leszek Mądzik, czyli pamięć wyobrażona, 9 czasu wielokrotnie „Panorama Polska", op.cit. Leszek Mądzik sam o sobie, cytuję za: http://www. teatry.art.pl/miasta/lubelskie/lublin/kul/samo.htm 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �24 Małgorzata Czapiga �Milczące spotkanie dwóch teatrów 25 „Przywykliśmy niemal, że jest wystawiona na sprzedaż, przeznaczona do oglądania i że utra­ ciła swój wymiar i głębszy sens. To jedna strona zjawiska - śmierć jako widowisko i ekscytujący spektakl. Jest jeszcze druga - przemilczenie. Śmierc, me ma" . 10 Bardziej przekonują nas filmy fabularne przedstawiające okrutne obrazy wojennej po­ żogi n i ż faktyczny dokument - relacja z ob­ szarów objętych wojną. Dokonująca się estetyzacja śmierci oddala jej prawdziwość, realność i tabuizuje zjawisko. Raczej marginalne wydają się perwersyjne widowiska filmowe zwane snuff movie: „(...) dokumentalna rejestracja autentycznego umierania i śmierci ludzi, którzy sprzedali re­ alizatorom filmu prawo do sfilmowania końca swojego życia. Zabijanie na oczach widza stało się pierwszą z zaspokajanych potrzeb - kwin­ tesencją koszmarnego spektaklu. Temat śmierci utracił w ten sposób dawną powagę i godność, nabierając zdegenerowanego znaczenia" . 11 W dzisiejszej kulturze masowej - szczególnie filmach i grach komputerowych - śmierć jako doświadczenie metafizyczne właściwie nie jest obecna. Jej miejsce zajmuje zabijanie. Niemoż­ liwość zbliżenia się do autentyczności doświad­ czenia w obrazach, kiedy zastrzelona postać z gry wstaje i napis game over w sekundzie traci swe znaczenie, bo pojawia się opcja play again, a żołnierz amerykański czy wietnamski to prze¬ cież tylko aktor-ikona, staje się takim właśnie odwróceniem porządku. Śmierć przez procesy estetyzacji przestaje być prawdziwa. 10 M . Hendrykowski, Kilką refleksji na temat w sztuce, [w:] Strategie śmierciŚwiadectwa literackie i kulturoznawcze, pod red. W Burszty, Wydawnictwo Académica SWPS, Warszawa 2004, s. 70. 11 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA śmierci formy umierania. Ibid., s. 72-73. �Małgorzata Czapiga 26 Wobec pozbawionych refleksji obrazów za­ bijania, wypierających wizerunki śmierci au­ tentycznej, zadziwiająca wydaje się bezustanna popularność Leśmiana jako poety, którego Na­ pój cienisty i Dziejba leśna przesycone są obra­ zami żyjących - zmarłych, obcowania istot ze świata i zaświata, przepełnionych poczuciem losu i ostateczności, ale niepozbawionych życia i nadziei oraz jego dramatów, a także cieszący się niesłabnącym powodzeniem teatr Leszka Mądzika. Skrzypek, opętany - dramat mimiczny Bo­ lesława Leśmiana - to historia Alaryela ogar­ niętego niemocą twórczą, który żyje u boku żony nierozumiejącej zupełnie jego potrzeb artystycznych. Zaskakujące to, bo sama jest malarką, zatem refleksje i trudy twórcze nie powinny być jej obce. Alaryel ma poczucie, że tkwi w nim nieznana, pierwotna melodia, którą musi wygrać, jednakże nie znajduje środków, które pozwoliłyby mu tę pieśń wydobyć. J u ż sam spis postaci jasno określa pochodzenie bo­ haterów: Alaryel wywodzi się z „bajki dawno zapomnianej", a jego żona Chryza z „krainy ościennej bajce". Nieprzyległość tych dwóch światów przełoży się później na dziedziny, któ­ rymi beda sie zajmowali- Chryza to świat wizuahzacji malarstwa ale opartego na mimesis nie wnoszącego w te twórczość żadnych pokładów indywidualizmu Alaryel natomiast iest artysta nrawdziwym z' baik, dawno zanomnianei" nierwotne, nieśrworzonei nozostaiacei w nie' pokoiacym' ruchu Baika sugerowałaby k r a i n ę z w i ą z a n a z T e ś m i a n o w s k a Baśnią stanowić\vnonim która m o ż e zvria nrawHziweao 2 , zvria tŁ™LV n r v h l i ™ ™ nprzez Ho lajemnicy przypinającego r 7 r acaiy ł v r 7czas 9 istnienia, warna ościenna Pajce natomiast jest zaledwie namiastKą owego istnienia, Krainą, jaK Każda inna nierozmącą się znacząco od wszyst¬ kich pozostałych ościennych krain. 7 12 B. Leśmian, S\rzype\opętany, 13 Ibid., s. 184. PIW, Warszawa 1985, s. 180. Świat niemocy twórczej skrzypka zmienia się wraz z pojawieniem się dziwnej, pięknej postaci Rusałki, pochodzącej z Odwiecznego Boru, która: „ma na sobie szatę powłóczystą, koloru indygo, na której mienią się i złocą rzęsiście nuty tajemnicze, niby zawiłe arabeski, tające pieśń nieznaną..." . 12 To właśnie ona daje Alaryelowi szansę na odnalezienie w sobie pieśni, której podświado­ me istnienie nie dawało mu żyć prawdziwie, nie pozwalało na spontaniczną twórczość. Od tego momentu tęsknota za złotym zapisem nutowym stanie się głównym celem wszelkich dążeń ar­ tysty. Wraz z narastającą miłością Alaryela do Rusałki uosabiającej twórczość coraz silniejsza staje się zazdrość Chryzy, w której „zataja się namysł nagły i zdradziecki" . Zazdrosna żona zabija ostatecznie Rusałkę, nie myśląc, że po­ zbawia skrzypka szansy na. realizację swojego artystycznego zadania życia. Chryza, nie odczu­ wał ac podobnych metafizycznych potrzeb nie myśli w tych kategoriach - oślepiona zazdro­ ścią pragnie jedynie pozbyć się rywalki. Zabita Rusałka zostaie złożona w szklana trumnie ale w Odwiecznym Borze, kierującym się wła¬ snymi prawami możliwe było i d zmartwych wstanie Wtedv'to Alarvelowi nonownie dane iest uirzeć nuty do pieśni która nosił w sobie zaczvna arać szaleńcza' onetańcza melodie' N i e n W r z e L 7łoteaoWe'za atrvhntn Rnsałki i n H w i e r y n L Rnrn C r n ™ n l h e n i ™ ń 1 odwiecznego coru. mrożące niepezpieczenstwo nie jest mego wcale w a ż n e . UKąszony, pada martwy^na grop mogiły, Której ponow­ nie scnodziKusa^a. iNa arenie wydarzeń po­ zostaje juz tylKo Uhryza, płacząca nad ciałem zmarłego męża, Który „w głębi swych marzeń spotKawszy się ze śmiercią, piesn swą dospiewai do końca . 13 7 14 B. Leśmian, Skrzype\..., s. 231. BARBARZYŃCA 13 3 D D( �27 Milczące spotkanie dwóch teatrów Śmierć z Leśmianowskiego dramatu połączo­ na jest ze spełnieniem, z dotarciem do Tajemnicy Istnienia, do zrozumienia sensu bytu. Skrzype\ opętany jest nie tylko historią o miłości, niena­ wiści i zbrodni, to również opowieść o artyście, dziele i poszukiwaniu wyrazu własnej sztuki, ale przede wszystkim to opowieść o potrzebie po­ szukiwania transcendencji, Absolutu w pozba­ wionym go na pozór codziennym życiu. Sytuacji tej towarzyszy zaś ekstatyczny, rytmiczny taniec zmysłów, gestów, pozasłownego porozumienia, w którym roztapiają się granice między śmiercią i życiem. Taniec, ruch, gest zawsze związany był ze sferą sacrum. Rytm tańca to równocześnie rytm boskiej energii. Znane są kulturowe obrazy tań­ czących bogów - szczególnie w religiach Wscho­ du: zapewnienie ładu sfer kosmicznych możliwe było dzięki tańcowi Siwy, japońska bogini Ameus - Uzmi tańczyła, aby wymodlić światło i uchro­ nić świat od całkowitych ciemności, spotykamy też tańczącego przed pasterkami Krysznę. Od najdawniejszych czasów przypisywano tańcowi znaczenie magiczne. W kulturach pierwotnych w rytmicznych pląsach miał miejsce akt religijny i ważne działania obrzędowe, ponieważ rytm ogarniał nie tylko ciało ale przenikał ponadto umysł. Irena Turskapisźe, ż e - „Tańczący człowiek prymitywny pragnie wejść w kontakt ze światem duchów. Oczekiwanie tego momentu wywołuje w nim stan potęgują­ cego się z każdą chwilą napięcia psychicznego graniczącego ze stanem hipnotycznym" . 15 Skrzypek opętany jest, jak j u ż zostało powie­ dziane, dramatem mimicznym, stanowi on za­ tem pewnego rodzaju libretto, które jest dopiero podstawą do ewentualnej realizacji scenicznej. Dokładność didaskaliów, określających miejsce akcji, kolory rekwizytów, rozmieszczenie ich na scenie oraz precyzja w opisywaniu zachowań postaci potwierdzałby tezę, że Skrzypek^ jest tek­ stem pisanym z myślą o inscenizacji. Niezbitym dowodem na przyjęcie wyżej wymienionej tezy jest zakończenie dramatu, kiedy mowa o opusz­ czaniu kurtyny: „Zasłona spada powoli i po zapadnięciu zasłony - w ś r ó d ciemności - dobrzmiewają jeszcze trzy brakujące uderzenia zegara, który bije północ. Po czym - wolno kinkietom zapłonąć (...)" . 16 Poza tym Leśmian dołącza do dramatu aneks, który nazywa „uwagami autorskimi". Są to de facto wskazówki pomocne przy realizacji dra­ matu na scenie i dotyczą metod gry aktorskiej, rozwiązań scenograficznych, kostiumów akto­ rów i barw rekwizytów. W wielu miejscach wy­ raźnie zaznacza sposób, w jaki aktorzy mieliby się poruszać. Innym razem Leśmian każe swym postaciom powtarzać ruchy, jak sam to określa, „w zmniejszeniu", co może znaczyć właśnie wolniejszy mniej wyraźny gest. Ruch zyskuje przez to sens znaku. Wszystko poddane jest od­ powiedniemu rytmowi. Rytm nie wiąże się tylko z muzycznością ale iest tu zasada bytu istnienia Towarzyszy p o w i a n i u sie Wiedźmy twórczości Skrzypka i Chryzy ale i śmierci Rusałki. Rytm przenika bowiem wszelkie formy aktywności w świecie i zaświatach Rytm uznawany jest za swoisty wykładnik sacrum a wiec także - bywa w a ż n y m elementem noe'tvki sakrosferv Tan y p y y> J R ł n ń s k i n a z w a ł rvtm w nnieciu T e ś m i a n a ana loaonem k o s m i c z n e ™ nroresn tworzenia" ^ 1 7 L m nie m n a ł n an f . h r . k n . ć n r . v tworzeni,,' ^ X i " o ^ ^ o ^ ^ ^ tworzeniu Zarówno u Mądzika, jak i Leśmiana, rytm pozyskiwany jest w wieloraki sposób, nie tyl­ ko przez grę aktorską. Obaj artyści eksploatują 15 I . Turska, W kręgu tańca, Iskry, Warszawa 1965, s. 110. 17 16 B. Leśmian, Skrzypek,.., s. 231. Przyczynek do poetykj sacrum, M J. Bartmiński, O rytualnej funkcji powtórzenia. i d e m poetyka, Ossolineum, Wrocław 1990. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA , Folklor -język - �Małgorzata Czapiga 28 światło i ciemność, stwarzając iluzję pulsowania i ruchu ku przodowi, co znamionuje upływający czas naznaczony pewnym fatalizmem. Przed oczyma widza płynie czas astronomiczny, towa­ rzyszący czasowi spektaklu, spektaklu, który jest jedną wielką synekdochą życia każdego z nas. W spektaklu Leszka Mądzika Ecce Homo zastosowane zostały witraże symbolizujące ży­ cie, śmierć i Boga. To na ich tle bezimienny człowiek przemierza przestrzeń w niewiado­ mej wędrówce. Kolejnym krokom człowieka towarzyszą zapalające się i gasnące witraże, przerywane chwilami zupełnej ciemności. Kie­ dy zapala się niebieskie światło witraża śmierci, człowiek pada nieruchomy, a jego ciało otaczają maski wykrzywione w dziwnym grymasie. Pul­ sowanie rozświetlanych witraży i rytm tańca po­ staci spowalniają, aż do całkowitego zaniknięcia. Nierównomiernie zapala się tylko witraż śmierci - ciało człowieka nieruchomieje. „Dychotomia „ruch - bezruch" określa w kul­ turze sposób myślenia o życiu i śmierci" . 18 Rytm staje się nie tylko materią spektaklu, ale wciąga również widza, każąc mu uczestniczyć w oglądanych obrazach. Pulsowanie świateł, ope­ rowanie ciemnością, nasycanie i blaknięcie barw, kontrastowanie kolorów obserwowanych w dzie­ łach wspomnianych twórców wywołują wrażenie halucynacji. Tak oceniał jeden z wystawionych przez Leśmiana dramatów ówczesny krytyk: towarzyszących spektaklowi - nie tylko są one kluczowe u Leśmiana, analogię znaleźć można w opiniach krytyków teatru Mądzika: „Ten jedyny w swoim rodzaju teatr wprowadza widza w rodzaj transu przypominającego sta­ ny sprzed zaśnięcia, z pogranicza jawy i snu, czy z medytacji. W medytacjach wszelkich obrządków taki trans określa się czasem jako »ćwiczenie w umieraniu« - wyciszenie funkcji życiowych, wygaszenie »ja«. Nie chodzi w nich jednak o umieranie, tylko o życie. I taki sens ma teatr Mądzika, który »udosłownia« to, co sym¬ boliczne. Tworzy wrażenie, jakbyśmy zaglądali za kulisy życia. Lub inaczej - jakbyśmy patrzyli na życie z drugiej strony, zza kulis" . 20 Widz w czasie spektaklu Mądzika pozostaje zazwyczaj w całkowitych ciemnościach, słysząc bicie własnego serca, a przed jego oczami rozpo­ ścierają się coraz to inne obrazy. Ma się poczucie, że nie istnieje nic poza. Przesłania kolejnych sztuk przynoszą niezmiennie nadzieję, posze­ rzając perspektywę - istnieje widz - człowiek, ale jego byt określany jest wobec Absolutu, którego nie nazywa się tu jednoznacznie. Opis spektaklu Wędrowne „Umęczony kształt ludzkiego ciała. Przesuwa­ ny niby święty obraz znika w oddali. Zostaje ślad umęczonej postaci w trumnie. Tragiczna procesja, pielgrzymka wędrownych postaci. Odchodzą w cierpienie. Powracają, aby dać świadectwo męczeństwu człowieka. Wędrujące postacie. Ich jednostajny ruch przy­ pomina o upływie czasu. Szarość i srebrzystość cierpienia rzeźbiona światłem. W oddali na moment zarys ludzkiego ciała. Łagodne dźwię­ ki fortepianu niosą powolny, chóralny śpiew. „[przedstawienie - wtrącenie M.C.] dało wi­ downi urok halucynacji, przedsmak szalonego delirium tremens, kiedy to w cudownie naiwnym rytmie tańczy, śpiewa i wiruje cały świat" . 19 Wyraźne wydają się swoiste filiacje w bu­ dowaniu wrażenia nierealności i widmowości, 18 J. Kowalska, Taniec drzewa życia. w tańcu, 19 Uniwersalia kulturowe I H K P PAN, Warszawa 1991, s. 61. T. Nalepiński, O stylu w teatrze (zpowodu wystawienia komedii Grabbego), „Kurier Warszawski", 25 V 1911, nr z 1980 roku: 143, cytuję za: D . Ratajczak, Teatr Artystyczny Bolesława Leśmiana, Wrocław 1979, s. 87. 2 0 „Gazeta Wyborcza", 17.04.2008 - cytuję za: http://www. kul.lublin.pl/art_2788.html BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Milczące spotkanie dwóch teatrów Głos ludzi. Powraca nadzieja. W złocistym świetle czysty i jasny łan żywego zboża. Odda­ la cierpienie, przywraca spokój i godność. Jest najwyższym współczuciem" . 21 W Bruździe - znacznie późniejszym spekta­ klu Mądzika (2006) - pojawia się obraz podobny, znów znajdzie się tu miejsce na ruch, cierpienie, ale i nadzieję skojarzoną z życiodajnym zbożem. Spektakl rozpoczyna trud kreatora, który doko­ nuje metamorfozy materii - ożywia nieruchome przywiezione wcześniej bruzdy ziemi przez ob­ sypanie każdej z nich deszczem zboża. Z prze¬ obrażonej bruzdy ziemi wyłania się człowiek, który od razu wstępuje na drogę prowadzącą 29 w niewiadome. Nie jest jednak sam - przez cały czas towarzyszy mu, jak cień, demiurg. Droga nie jest łatwa - miejscami prosta i gładka, gdzie indziej naznaczona przeszkodami, barierami. Człowiek upada, ale stwórca nawet wtedy jest blisko niego, obmywa stopy kojącą, zimną wodą, podnosi obiekt własnego trudu i prowadzi ku ostatecznemu spełnieniu, którym okazuje się ukryty za tajemniczą zasłoną stół, przy którym znajduje się miejsce dla każdego przychodząSam Mądzik mówi: „Gleba jest miejscem bezpiecznym i dającym nadzieję. Ziarno w nią rzucone ma szansę prze- FOT. SŁAWOMIR GUZ 21 W. Sulisz, Portretowanie umarłej. Wielgie obrazy dramatyczne w teatrze Leszka Mądzika, bezsłownej [w:] Teatr prawdy. Scena Plastyczna Katolickiego 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA Uniwersytetu Lubelskiego, pod red. W. Chudego, RW K U L , Lublin 1990, s. 48. �Małgorzata Czapiga 30 trwania. Nie obumiera. Lęk przed śmiercią, choć bardzo ludzki, nie przytłacza. Nadzieja i wiara są silniejsze. Bruzda, z której jesteśmy zrodzeni i po której stąpamy, jest drogowska­ zem, kierunkiem wyznaczającym sens trwania. Siewca zbiera rzucone ziarno. Ludzki spichlerz to ostatnia przystań na drodze pełnej niepokoju, cierpienia, ale i zawierzenia" . wcześniej stracił członków swojej rodziny. Sam napisze później w autobiograficznej elegii: „ K a ż d e z m a r ł o inaczej śmiercią strasznie własną!... C i a ł o matki i ojca i siostry i brata... D z i ś rysy waszych twarzy w p a m i ę c i m i gasną, Umieracie raz jeszcze śmiercią spoza ś w i a t a " . 24 Leszek Mądzik natomiast wspomina: 22 „W dzieciństwie mieszkałem na uliczce blisko szpitala, kostnicy i cmentarza - opowiada. Po­ grzeby były prawie codziennie i przez okna są­ czyły się takie widoki: karawan, wolno człapią­ ce konie, procesja żałobników. Szły kondukty w deszczu i w pełnym słońcu, rano, w południe i o zmierzchu. Czasem grała orkiestra, czasem tylko wiatr. Wychowałem się i bawiłem wśród tego pejzażu" . Patrząc na kolejne obrazy przesuwające się przed oczami widza, ma się wrażenie, że wciąga nas jakiś przemożny, hipnotyzujący wir, od któ­ rego trudno oderwać wzrok. Podniecający urok, fascynacja, być może przemieszana również ze strachem, staje się udziałem nie tylko widza, ale również samego twórcy: „I jednego momentu nie dam sobie nigdy za­ brać, mianowicie spojrzenia w twarze widzów w finale spektaklu. Jest to dla mnie najcudow­ niejszy moment, radosna ekstaza, jeśli to słowo jest odpowiednie. Jest to coś, co rekompensuje mi cały trud tworzenia spektaklu, bo sam proces tworzenia jest dla mnie kłopotem, zmęczeniem i nie mam w nim wielkiej radości. Natomiast finał, kiedy jeszcze wiem, że udało mi się prze­ rzucić jakąś tajemnicę o nas samych na drugą stronę do widza, rekompensuje mi cały trud i sprawia, że po trzydziestu latach ___O^C mieć jeszcze nadzieje że jak zdrowie dopisze będę mógł dalej ten teatr uprawiać" . 23 Obaj artyści - Leśmian i Mądzik - od dziec­ ka stykali się ze śmiercią bezpośrednio. Traumę śmierci poeta przeszedł w dzieciństwie: bardzo 25 Tanatologia inicjowana w teatrze Mądzika i poezji oraz dramaturgii Leśmiana staje się pewnego rodzaju obsesją, która urzeka widza i tworzącego, ale poza tym ma szersze odniesie­ nie. Przez refleksyjne i filozoficzne ujmowanie śmierci zaczyna się ją powoli oswajać, a proces ten dotyczy zarówno widza, jak i twórcy, którzy drążą w ten sposób swoje metafizyczne lęki. Nie da się równocześnie mówić prawdziwie o życiu, pomijając śmierć, wobec której człowiek pozo­ staje bezradny. Cisza Kosmosu, ciemność i prze¬ czuwany Absolut wypełniające obrazy obu tych teatrów o sobie opowiedzieć jedynie przez milczenie. Nam zostaie pogodzić sie z nimi przyjąć je i ze spokojem zgodzić się na poczę' stowanie śniegiem". 22 Cytuję za: http://www.kul.lublin.pl/art_2805.html 2 4 23 Z wywiadu, którego Leszek Mądzik udzieli! dla Ruchu J. Trznadel, Ossolineum, Wrocław 1983, s. 224. Muzycznego, cytuję za: Leszek, Mądzik,, czyli pamięć wielokrotnie wyobrażona, czasu 25 B. Leśmian, Ubóstwo, [w:] idem, Poezje wybrane, opr. Cytuję za: http://www.kul.lublin.pl/art_2788.html „Panorama Polska", op.cit. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/020ec46c3db504d8af07734d17e9f8db.pdf 6fa35fbb0bb5674c76aec1efd7e4c727 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5638 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Subject The topic of the resource Olędzki, Jacek (1933-2004) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5241 Title A name given to the resource Na marginesie Murzynowa Jacka Olędzkiego/ Barbarzyńca 2012 nr 18 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.52-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pietrowiak, Kamil Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K a m i l PietTOwiak -w roku. Doktorant w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego. Prowadzi badania na temat życia młodych osób niewidomych.Wspóteutor błoga internetowego Fonosfera - antropologia zmysłów (fonosferra.wordpress.com). U r 1 9 8 5 Na marginesie Jacka Olędzkiego Ir v Murzynowa �O Małkowski wyłeciałzdomu d k ł a d a j ą c na bok m ą d r e , a czasami wręcz za mądre rozważania, prowadzone w ramach wystarczająco j u ż popularnej odmiany antropologii o antropologii , chciałbym przedstawić pewną próbę, czy też - wyprzedzając nieco tok rozważań - p e w n ą próbkę m o ż l i w o ­ ści s p o ż y t k o w a n i a tak zwanego etnograficznego detalu. Stanowi on w moim przekonaniu jeden z filarów celowej i bliskiej życiu etnografii, czy szerzej - bliskim życiu badaniom s p o ł e c z n y m . Zasadniczą inspiracją prezentowanego tu tekstu jest Murzvnowo lacka Olędzkiego warszawskiego etnografa i antropologa kulturowego w najlepszym - według miary Grzegorza Godlewskiego - tego słowa znaczeń J . Przedmiotem analizy będzie zanotowa.na. orzcz nics?o w trakcie wieloletnich badań terenowych w Murzynowie (wo i mazowieckie oow płocki gm. Brudzeń Duży) Ballada o g napisana w latach sześćdziesiątych X X wieku przez Feliksę (...). Karasiewiczowa wyleciała z rzeszotem G...jużzaZapędowskim płotem Zapędowska zrobiła krzyk wiełki 1 G... jest u nauczycielki Brząkalskażebyg... nie przyszyła Do Kacpra wypędziła Kacper był pijany G... uciekło do Any Anypasła barana (...). 2 Grudzina wołag... guńta G... u Zygmunta i Szvmczakowa iedna z mieszkanek wsi sobie przytoczyć jej fragmenty: Zygmunt chciał wsadzić do wychodka Ałeg... użyło innego środka Ujęło się pod boki I do Fabiszewskich dwa skoki Stefan poznał, żeg... wędruje Myślał, że na statek maszeruje (...). UJabłkowskich myśłełi, że tu bułka Napędzili do podwórka Pozwolę Wszyscy doznali apetytu ' Ale nie mieli sprytu G... śmierci się bało Srał Szatkowski pod wozem Złapać im się dało Wiązał g... powrozem G... mocno śmierdziało G... się urwało Szło po drodze i stękało (...) Do Marciniaka poleciało Tadzio się pyta Marciniak złapał deski Gdzie sięg... urodziło G... u Kazimierskich (...). G... się zamyśliło Stasiak koziołki fika Potem sobie przypomniało G... u Kazika I nad strug powędrowało Kazik tańczy Kozaka Stryjo złapał obręczy G... u Trojaka Niech się więcej nie męczy TrojakprzełĄkłsięg... Wszyscy byli bardzo mili ziehnego I mu pogrzeb wyprawili' G... u Małkowskiego „Coraz bardziej jałowy wydaje mi się nurt w antropologii, z upodobaniem oddający się godnym lepszej sprawy, permanentnej metarefleksji. Przypomina on nieco narcystyczną kontemplację własnego pępka. Antropologia - nauka 1 0 antropologii, tak można by oddać tę sytuację, parafrazując zabawną definicję teologii ukutą przez Leszka Kołakowskiego (»Teologia: nauka o teologii, a zwłaszcza o tym, że teologia jest bardzo mądra«)". D . Czaja, Być tu, pisać tu, [w:] idem, Sygnatura 1 fragment. Narracje antropologiczne, W U J , Kraków 2003, s. 8. Por. A. Wyka, Badacz społeczny wobec doświadczenia, 2 PAN, Warszawa 1993. 3 J . Olędzki, Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości 1 (18) PD1P BARBARZ?ilCA IFiS kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślańskiejXVIII-XX w., W U W , Warszawa 1991. „Jestem antropologiem - to znaczy, że mam za sobą doświadczenie terenu. Mogę rozważać różne kwestie na poziomie antropologicznym, nie definiując siebie jako antropolog. To jest może rzecz trzeciorzędna, ale mnie czasem irytuje, jak wiele osób bardzo pochopnie używa określenia »antropolog« sugerując, że ma za sobą pewien grunt, którego nie ma". D . Hall, T. Rakowski, Potężne zbiorniki znaczeń. Wywiad z Grzegorzem Godlewskim, „(op. cit.,)" 3-4 (24-25) 2005, s. 6. 4 5 J . Olędzki, op. cit.,s. 154-156. �Kamil Pietrowiak 54 Jak powiada Olędzki, historia o w ę d r u j ą c y m przez wieś gównie - p o z w ó l m y sobie na ujawnienie danych osobowych głównego bohatera utworu jest znakomitym przykładem właściwej niektórym z m u r z y n o w i a k ó w „spostrzegawczości i zarazem łatwości formułowania lapidarnych charakterystyk człowieka" . Szczególnie interesujące jest zasto­ sowanie przez Szymczakową symboliki ludzkich ekskrementów, który to zabieg pozwolił jej wyłu­ skać charakterystyczne cechy przedstawianych w balladzie współmieszkańców. Olędzki w y r a ż a to bardzo czytelnie- chodzi tu o zło w swym naiordynarniejszym materialnym wyrazie Autorce udało sie rozpoznać osobowości współmieszkańców stosując niezastąpiony wybiee skonfrontowania ich ze złem" . Celem moich dociekań będzie przyj­ rzenie sie powyższei interpretacji ballady w świetle orólnieiszych filozoficznych założeń Muranowa oraz kore,nońduiacvch z nimi rozważań zawar 6 7 v rvrh J4 y u inż n r a r v M a r v D o n c d a s C?v<;tnśr „ c L n i e dwa i v r a żnne nrzez O l e d z k i e . n snnsrrzeżenia P n n i e Z z e wvsreLiare iakn n i . L 7 n n l . n n w v hnharer balladv w y s t ę p u ą c e j a k o pierwszoplanowybohater ballady gówno £ może bowno.J jest w potocznej opinii czymś złym, czy tez więcej, est „najordynarniejszym materialnym wyrazem zła 1 o drugie prawdę o danym człowieku jego charakterze, wartościach, motywacjach - m o ż e m y poznać w sytuacji, kiedy musi on skonfrontować się z taką czy inną formą zła. Uznając gówno za składnik szerszej kategorii brudu i odnosząc się do wspomnianej pracy Douglas, zakładam ogólnie, że w najprostszym ujęciu jest ono tym, co nie jest na swoim miejscu . Pojęcie bycia i nie-bycia na swoim miejscu zakłada, iż ist­ nieje „zbiór uporządkowanych relacji i naruszenie tego porządku" . Przyjęcie owego twierdzenia jest wskazane z dwóch powodów. Po pierwsze, pozwala w klasvrznei JrmM P u n k t e m onarcia wykroczyć poza, nieprzydatne w tym wypadku, rozumienie czystości i brudu w odniesieniu do ludz­ kiego ciała i związanych z tym praktyk higienicz­ nych . Po drugie, kieruje wprost do bronionej przez Olędzkiego „tezy o warunkowaniu istnienia przez doświadczenia o charakterze dezintegracyjnym (...), związane z tym cierpienie, poczucie nicości czy zła, ale też zdolności miłosierdzia, współczucia" . Konieczne jest jednak w tym miejscu pewne uści­ ślenie. R ó w n o l e g ł e do siebie pojęcia czystości/ brudu, porządku/nieporządku, integracji/dezinte­ gracji nie będą odnosić się tu do sp rawnego funk­ cjonowania zaerożeń i niespójności daneeo systemu społeczneeó lecz do studiowaneeo przez autora kardynalneeo zaeadnienia jakim jest - osobo­ wość sam człowiek albo mówiąc inaczej osobo w o ś ć ' k o n k r e t n y c h osób i osobowość konkretnej zintegrowanej zbiorowości" Co wiecei mimo wvrażonvch wnrosr insniradi wvnikami badań J z o n v r h z k r e L amervkań kiei szkołv knhnrv i osobowości" Olędzki nie anal znie L n o s r k o wego ludzkiego'życia i doświadczenia w odniesieniu 10 11 12 _ 8 9 6 Ibid.,*. 154. 7 Ibid.,s. 156. 8 M . Douglas, Czystość i zmaza, tłum. M . Bucholc, PIW, Warszawa 2007, s. 77. 9 Ibid. i e d v n i e d n f n r m n i a r e i ie k i i l t n r v — 7tn7nnei r a ł n ś r i jedynie do tormu ącej je kultury - złożonej całości mującej ogol n a w y k ó w nabytych w obrębie społeczeństwa . Udnosi je również do wziętych jak sądzę na poważnie, egzystencjalnych i escha­ tologicznych kategorii istnienia i tożsamości, bycia i posiadania . Wzięcie na poważnie oznaczałoby tu rozumienie konkretnych ludzi, czy tez bardziej 1 0 Por. G . Vigarello, Czystości brud. Higiena ciała od średniowiecza doXX wieku, tłum. B. Szwarcman-Czarnota, W.A.B., Warszawa 1996. 1 1 J . Olędzki, op. cit, s. 18. 12 Ibid.,*. 13 Ibid, s. 352-353. 11. A. Kłoskowska, Różnorodność wzorów kultury i funkcje antropologii kulturalnej, [w:] R. Benedict, Wzory kultury, tłum. J . Prokopiuk, P W N , Warszawa 1966, s. 38. 1 4 „ W pracy swej przyjmuję rozdzielność między istnieniem i tożsamością. Tym samym traktuję jako odrębne, chociaż wzajemnie warunkujące się, stany określane przez te pojęcia. Jako tożsamość uznawana będzie integralność i niezawisłość osoby. Jednocześnie stan ten kwalifikowany będzie za niższy w stosunku 1 5 BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Na marginesie Murzynowa Jacka Olędzkiego patetycznie - samego człowieka i jego kulturowych u w a r u n k o w a ń , w świetle przejmującej tajemnicy ludzkiego bycia w świecie, dobra i zła, Absolutu i Nicości, życia i śmierci . M a j ą c w pamięci przyjęte tu założenia, przejdźmy do ogólnego omówienia treści ballady. 16 Idąc za wskazówkami Douglas, można zaryzy­ kować przypuszczenie, że pomieszanie i dezorien­ tacja m i e s z k a ń c ó w Murzynowa, spowodowane niespodziewaną wszechobecnością gówna w ich wsi, wynikło z naruszenia praktykowanego dotychczas porządku dnia codziennego, a także z zagrożenia w e w n ę t r z n e j organizacji i integracji poszczegól­ nych osób, które zostały z g ó w n e m skonfronto­ wane. Jest ono tu czymś szkodliwym i wrogim, bo wyprowadzającym z opartej na rutynie harmonii wartości i zachowań, jest czymś „zakłócającym lub n a r u s z a j ą c y m klasyfikacje do k t ó r y c h jesteśmy przywiązani" podważającym budowana w trudzie i uparcie bronioną tożsamość. Wrażenie zakłócenia porządku potęguje obdarzenie kału animistycz¬ nymi ( uciekło" Doleciało" wędruje") czy wręcz antroDomorficznymi cechami"( uieło sie ood boki" zamvśliło sie" o m r o o m n i a ł o sobie") Bvcie nie 'ńa swoim miei'scu" oznacza ru rakże bvcie czvmś czvm nie n o w i n o sie bvć Fkskremenrl nrzvimn' i J e ludzkie właściwości iawia sie iako no J ć nie z reco świara sraia sie - z a L J n W ro s i e r d z e n i e -lokalna o w i a n a skarolo J . n L L r n h i e Lmi 17 Tl l1 iną sposób okieiznac, Tn T o w a ć , zrozumieć. czego me unn o r m Łączy się to ze wskazanym przez łotra Kowalskiego dwuznacznym statusem taksonomicznym wszelkich n r 55 wydzielin ludzkiego organizmu: „z jednej strony jako produkt ciała człowieka są ciągle jego cząstką, z drugiej zaś - jako że zostały j u ż wydalone, zdają się być zupełnie odrębnym przedmiotem" . W odnie­ sieniu do pojęcia tożsamości owo nieoczekiwane spotkanie stawia wobec konieczności odpowie­ dzenia na pytanie: Czy to jeszcze ja, czy j u ż nie ja? I dalej, idąc za interpretacją Olędzkiego: Czy zło jest we mnie, jest częścią mnie? Czy też jest dla mnie czymś obcym, wobec mnie zewnętrznym? 18 Odwiedzające mieszkańców Murzynowa gówno jest dostępnym doświadczeniu wyrazem nieokre­ śloności, chaosu, a zatem zaprzeczeniem ludz­ kiego, czyli kulturowo ustanowionego i zbudo­ wanego na jednoznacznych kategoriach, ładu. Jak powiada Kowalski, „ekskrementy jako substancje hybrydyczne spełniały w wielu kulturach niezwykle istotną funkcję, ponieważ poświadczały niepokojącą obecność w ludzkiej ekumenie elementów Innego Świata, w k t ó r y m nie obowiązują jedno¬ znaczne zasady taksonomiczne" . Na różnorodne wartościowanie ekskrementów wskazuje również, pracujący na źródłach etnograficznych i folklo¬ rystycznych Zbigniew Libera- defekacja i kał sa traktowane'jako synonimy brudu smrodu nie oorzadku błota nieczystości a stad i grzechu zła szoetoty"- W ludowej wizii świata bywały one rów' nież łączone z uosobieniem zła - diabłem którego naruralnvmi cechami iako złego ducha nrzvbierafa cego ciało sa brud smród i'szpetota Diabeł śmierdzi kałem i kałem obrzuca nn księdza i minisrranrów noH, as e o ™ o w a n f a K a L sa ohrwaane C ITrZZLr, 2s^arowana n i tn ikn a Ttn, Z T^7 .esT piekielnym łajnem śmierdzi A. drugiej strony kal jest widoczną oznaką zdrowia i śluzy zdrowiu. Nie należy dziecku zabraniać jesc kału, bo to na 19 7 do istnienia, które można określić jako zbratanie się z innymi i sobą, a w przypadku omawianej kultury również z Bogiem". J. Olędzki, op. cit, s. 17. „Im więcej wiemy o religiach pierwotnych, tym jaśniej widzimy że w ich strukturze symbolicznej jest miejsce na medytację nad wielkimi zagadkami religii i filozofii. Refleksja nad brudem także wymaga refleksji nad wzajemnymi relacjami ładu O T l 7 TTT 1 6 i nieładu, kształtu i bezkształtu, życia i śmierci. Wszędzie, gdzie idee brudu są wysoko ustrukturyzowane, ich analiza odkrywa splot tego typu głębokich wątków". M . Douglas, op. cit, s. 49. 17 Ibid., s. 77. 1 (18) PD1P 1 8 19 Ibid, s. 125. Z . Libera, Rzyć, aby żyć, Liber Novum, Tarnów 1995, s. 168. 2 0 21 BARHARZYm P. Kowalski, Kultura magiczna. Omen, przesąd, znaczenie, P W N , Warszawa 2007, s. 124. Ibid. �Kamil Pietrowiak 56 jego zdrowie" ; „ekskrementy niosą ze sobą idee - zło, uzupełniona bardziej sprecyzowanymi, usta­ płodności, bogactwa i szczęścia. »Gdzie gówno, tam chleb. I m gówno większe, tym kłos pleńszy«. Obok lonymi podczas badań terenowych orientacjami: „dobroczynienia - złoczynienia, nieoszukiwania - gnoju (...) są one wykorzystywane w magii miłosnej jako afrodyzjaki, jako medykamenty przeciw impo­ - tencji, bezpłodności" . zdarności - niezdarności, dbałości - niedbałości" . 22 23 oszukiwania, mądrości - roztropności, ryzykowania nieryzykowania, nieschlebiania - schlebiania, 26 M a j ą c na uwadze właściwą postrzeganiu eks­ Zasadniczo, nauką, którą m o ż n a by wyciągnąć k r e m e n t ó w ambiwalencję oraz przypisywanie i m danej wartości w zależności od kontekstu ich użycia, z opowiadanej przez autora historii, byłoby stwier­ dzenie, iż to, k i m jesteśmy - k i m jesteśmy jako przejdźmy do drugiej, płynącej z lektury Ballady ludzie - okazuje się dopiero podczas konfrontacji ze o g..., nauki Olędzkiego, a mianowicie do stwier­ dzenia o możliwości czy wręcz niezawodności roz­ złem. Samo zło może być tu rozumiane na wiele spo­ sobów - jako nieszczęście, bieda, choroba, pokusa, poznawania osobowości i cech charakteru danych osób poprzez konfrontowanie ich z bardziej lub mniej konkretnymi przejawami zła. Jak powiada autor, charakterystykę poszczególnych osób wyraża w balladzie „przedmiot schwytany w obronie przed zły zamiar, grzech, kradzież, kłamstwo czy zdrada. Nie jego forma jest jednak najistotniejsza, lecz reakcja osoby, która musi się z n i m zmierzyć. Zło w balladzie murzynowskiej wywołuje sprzeciw, obu­ rzenie („Karasiewiczowa wyleciała z rzeszotem"), nieszczęściem rodzaj okrzyku czy jakieś najbardziej skrótowo przedstawione zachowanie" . Skrótowy opis może o b e j m o w a ć wykonywany przez dana osobę z a w ó d (stolarstwo krawiectwo) poziom iei gosoodarności iei uoodobania i nałogi (oiiań p r z e r a ż e n i e ( „ M a ł k o w s k i w y l e c i a ł z domu", Zapedowska zrobiła krzyk wielki") lek ( Trojak przeląkł sie") szaleństwo ogłupienie' ( Stasiak fika koziołki") zaradność odwagę ( Zygmunt chciał wsadzić do wychodka"' StryiozłaDał obręczy") cie stwo), cechy charakteru (tchórzostwo, gwałtówność ooczucie humotu odwaga") Reakcia na otzv bvcie kału - nottaktowana wnrosr iako reakcia n a kawość i soryt ( Tadzió"sie ovta / Gdzie sie g uro dziło") Zdarza sie iednak że trafia ono naoodatny gtunt ( U labłkowskich mvśleli że ru bułka ») K o n k r e r n a reakcia na zło sraie sie rn z iednei srronv właściwvm każdei z osób snosohem sobie 24 zło - niawnia żarem naihardziei cechv n o s z c z e g ó l n w h króre znane 7 m J 7 i p n n v ( bvłv 4 , w roznoznawalne meszkańców Mnrzvnowa dobrze anrorce balladv z a r ó w n o m , n a H ™ ™ nJwierruwrh z codziennych, wręcz nadzwyczaj przyz emnycn, jak odświętnych sytuacji, ^echy te b a d a ł y się na swoiste stereotypy osobowe i byty, zdaniem Olędzkiego „rozważane przede wszystkim w kate­ goriach spoleczno-etycznych, a następnie sprawno­ ściowych (zdolności motoryczne jednostki) i moż­ liwości kreacyjnych w swym naj bliższym otoczeniu (w obejściu i na polu) . odstawową miarą opi­ sywanych atrybutów charakterologicznych i wyni¬ k a j ą c y c h z nich z a c h o w a ń jest opozycja dobro n ivLk i i 7 wowe cechy charakteru, wady i zalety, słabości i talenty. Mające przed nami zewnętrzne zagrożenie, napotkana sytuacja czy poczucie własnej memoralnosci wymusza bycie_ osobą, wzmaga drama­ tyzm konieczności podejmowania samodzielnych decyzji i działania. Odwołując się do analizowanych przez Winrneda Menmnghausa myśli jean-laula Sartre a i Emmanuela Leyinasa, można zaryzykować stwierdzenie, ze przedstawiony w balladzie wstręt 22 Ibid., s. 163. 23 Ibid, s. 165. 24 J . Olędzki, op. cit., s. 154. 26 Ibid, s. 157. 25 Ibid.,s. 27 M . Douglas, op. cit, s. 80. 156. leni z z a c J I i a c v m i iei wewnerrznei snóiności anoma liami i r n i e i e L ™ W ? Hm.iei iiam przypadkami niejednoznacznymi z drugiej zas, lustrem u w y d a t n i a j ą c y m najbardziej podsta­ BARBARZVHCA 1 (18) PD1P �wobec symbolizujących zło ekskrementów „prze­ staje pełnić funkcję przede wszystkim tamy psy­ chicznej czy negatywnego stymulatora. Jego nieod­ parta obecność odnosi się j u ż tylko do mnie samego »jak coś absolutnego« - jako doświadczenie mojej własnej »egzystencji s a m e j « " . Warto wspomnieć, że Moses Mendelssohn i Immanuel Kant podobnie definiowali wstręt, będący w e d ł u g nich w kon­ tekście estetyki „ » c i e m n y m « doznaniem, które w tak kategoryczny sposób jest wskaźnikiem »rzeczywistości«, że przełamuje rozróżnienie »rzeczywiste - wyobrażone«, a tym samym warunek iluzji artystycznej o d c z u w a m w s t r ę t zatem doświadczam czegoś j a k o 'bezwa¬ runkowo rzeczywistego (nigdy jako 28 - s z t u k i ) " . Rozpatrywanie doświadczenia zła jako swego rodzaju pomostu wiodącego ku rzeczywi­ stości, ku prawdzie, prowadzi na powrót do bro­ nionej przez Olędzkiego, inspirowanej dokonaniami Kazimierza Dąbrowskiego , tezy „o warunkowaniu istnienia przez doświadczenia o charakterze dezintegracyjnym (przede wszystkim dezintegrację pozy­ tywną), związane z tym cierpienie, poczucie nicości czy zła, ale też zdolność miłosierdzia, współczucia" . 2 9 30 31 Pozostaje jednakże pytanie: Dlaczego w murzynowskiej balladzie, wędrujące po wsi gówno omija albo, lepiej powiedziawszy, nie napotyka osób sta­ tecznych? Dla uściślenia, „termin stateczny posiada 2 9 Ibid., s. 16. Podkreślenie w oryginale. K. Dąbrowski, Dezintegracjapozytyuma, PIW, Warszawa 1979; idem, Trud istnienia, Wiedza Powszechna, Warszawa 1986. 3 0 2 8 W. Menninghaus, Wstręt. Teoria i historia, tłum. G . Sowiński, Universitas, Kraków 2009, s. 433. 1 (18) PD1P BARBARZmA 3 1 J . Olędzki, op. cit.,s. 18. �Kamil Pietrowiak 58 najwyższą kwalifikację dodatnią. Oznacza on czło­ wieka zrównoważonego, wiedzącego dobrze, do czego dąży (...). Stateczny uchodzi zdecydowanie za czło­ wieka dobrego, życzliwego innym, nieraz kosztem własnym. Nie należy bynajmniej do lękliwych, to osobnik przez całe swoje życie ryzykujący wciąż nowe przedsięwzięcia. Uchodzi też za uosobienie zarad­ ności i dbałości. Statecznych musi cechować pogoda ducha (optymizm), chociaż nie wesołkowatość" . Do takich postaci należeli, nie pojawiający się w balladzie, Jan Małkowski i Hipolit Kowalski, osoby niezwykle cenione i szs.now3.ne przez Olędzkiego. Dlaczego zostało i m odmówione dobroczynne spotkanie ze złem Dlaczego nie było i m dane stanąć w i ego obliczu przejrzeć sie w nim dowiedzieć sie poprzez nie czegoś o sobie? ' 32 5 Nasuwa się tu pewna odpowiedź. Cechująca nie­ których z mieszkańców Murzynowa stateczność jest wyrazem ich stosunku do życia, ich świadomości istnienia, która „określa stany niewyrażalne, niewy­ powiedzianą rzeczywistość bytu (bycia), przemożnego doświadczania swego j a duchowego ponad przywiązanie materialne i stany pospolitego dysponowania dobrami przyziemnymi" . Osoby stateczne, osiągnąwszy zawczasu najwyższy poziom procesu pozytywnej dez­ integracji, nie potrzebują już negować owej, nigdy nie znikającej, „resztyżycia, która nie mieści się w schludnie przyjętych kategoriach i wciąż domaga sie uwagi" nie potrzebują z nia walczyć czy przed nia uciekać' albowiem jest ona dla nich jednym z przejawów wymy­ kającego sie lorice porządku wszechrzeczy - istnienia Stateczność zatem bedac realizacja społecznego wzoru osobowości byłaby zarazem Jego przekroczeniem wyjściem ku knnacym energie obrzeżom i obszarom pozbawionym społecznie nadanej struktury 33 34 35 Jak referuje Waldemar Kuligowski, wedle poglądów Normana Denzina „etnografia stanie się w najbliższej przyszłości działalnością moralną, ale­ goryczną i terapeutyczną. Jako nauka jest bowiem czymś więcej, niż tylko zapisem ludzkiego doświad­ czenia - etnograf pisze maleńkie historyjki moralne, gawędy, które znaczą jeszcze coś ponad tradycyjną dla antropologów celebrę różnic kulturowych" . W mojej ocenie Murzynowo Jacka Olędzkiego jest doskonałym potwierdzeniem powyższych przewi­ dywań, więcej nawet - jest ich wyprzedzeniem. Badawcza i pisarska metoda Olędzkiego polega na wyszukiwaniu drobnych, z pozoru nie wiele znaczacych szczegółów z życia badanej społeczności oraz czynieniu z nich dających do myślenia detali etnograficznych oglądanych często w perspektywie pytań fundamentalnych ostatecznych ? Wiąże sie to być może z Jego zanotowanym orzez Wojciech! Marchlewskiego nrzekonaniem że doświadczenia wvnikaiare ze snórkań Olędzkiego hadarza z innvmi Z ź m i sranowia asnmnr do mówienia o n r a w d a r h ogólnoludzkich" .1 choć sam Olędzki zaliczałsiebie dn kareonrii h a d a r ™ , fanra.ia knnrrnlnwana nie ka egom badaczy f a n t a z j ą kontrolowana mewybujalą , pytanie, ile opowiadane przez niego historyjki moralne mówią o życiu mieszkańców Murzynowa, na ile zas o jego własnej osobie i poglą­ dach na sprawy istnienia, pozostanie z konieczności bez odpowiedzi, lodobny los musi spotkać wątpli­ wość, na He dobiegająca do końca analiza Ballady og... relacjonuje i od-twarza intencje Olędzkiego, na i e zas jest juz odległą od nich prze-tworczą fantazją (kontrolowaną?) piszącego te słowa autora. 36 3 38 3 6 W. Kuligowski, Antropologia refleksyjna, Wyd. Poznańskie, Poznań 2001,s. 125. „Fakty te o czymś świadczą. D l a badacza poszukującego wielkiej teorii nie mają one większego znaczenia. D l a mnie przedstawiają jednakże godny odnotowania szczegół", Olędzki, op. cit, s. 194. Por. także: W. Caban, Tematy nieobecne: Moje wieczorne spotkania z Jackiem Olędzkim 3 7 32 Ibid., s. 158. 33 Ibid., s. 314. 3 4 M . Douglas, op. cit., s. 192. 35 Ibid, s. 149. w Murzynowie, „Etnografia Nowa" 2 2010, s. 45-50. W. Marchlewski, Wmnichęgo... O metodzie badawczej Jacka Olędzkiego, „Etnografia Nowa" 2 2010, s. 126. 3 8 39 Ibid.,*. 124. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Na marginesie Murzynowa Jacka Olędzkiego Postscriptum W opowiadanej przez Olędzkiego historii uderza jeszcze jeden szczegół, niosący w sobie nieco bardziej sprecyzowaną, a wręcz specjalistyczną nadzieję. Jest nim wypowiedziana nieśmiało wzmianka: mimo iż w latach prowadzonych przez niego badań nie było we wsi szkoły i funkcjonującego w niej zespołu sce­ nicznego, „murzynowska ballada żyje, co i raz wzbo¬ gacana o nowe wiadomości. Na przykład: opiekun wioskowego muzeum przedstawiony zostaje jako 59 osobnik »wielce zdziwiony, po co g... przyszło w te strony«, ale również jako Pan Jacek, co »zapraszag... na ławeczkę, a ono myśli o ucieczce«" . Nie trzeba d o d a w a ć , że opiekunem wioskowego muzeum był sam Olędzki. Jest to dla mnie jeden z wielu odnalezionych w Murzynowie, dodających otuchy d o w o d ó w celowości i zasadności uprawiania tere¬ nowej, gruntownej i rzetelnej, a zarazem bardzo ludzkiej i osobistej - angażującej całą osobę badacza - etnografii . Bo jednak coś z tego zostaje. C h o ć b y na c h w i l ę . 40 41 42 FOT. P. S Z U B A Reflections Around Jacek Oledzki's Murzynowa A fundamental inspiration for this article is Jacek Oledzki's Murzynowa, one o f the most important works in Polish ethnography. By analysing Ballada o g... (BalladAbout Shit), a funny rhyme noted by Olędzki during his long-lasting research in the eponymous village, the author attempts to present a characteristic way o f using and interpreting o f ethnographic detail. The analysis is based on the notions o f purity/dirt, order/chaos borrowed from the classical work o f Mary Douglas, Purity and Danger, as well as on the main existential and philosophical assumptions of Murzynowo: 4 0 J . Olędzki, op. cit., s. 156. Por. J . Tokarska-Bakir, Dalsze losy syna , Projekt etnografii nieprzezroczystej, „Polska Sztuka Ludowa" 1 1995, s. 20-21. 4 1 4 2 Por. M . Machowska, M . Kwiecińska, Murzynowa pamiętają Jacka Olędzkiego? mieszkańcy Raport z badań terenowych, „Etnografia Nowa" 2 2010, s. 143-157. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa6de17ae7eb22865812b917cc36e51d.pdf a160511440e4106feb612344d6c0badd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5635 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5238 Title A name given to the resource Na progu świętości: trickster i kapłan/ Barbarzyńca 2012 nr 18 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.15-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zielińska, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Na progu trickster �ciętości: i kapłan �Ur. w 1986 r. w Warszawie. Absolwentka socjologii w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego oraz studentka cywilizacji śródziemnomorskiej w Instytucie Badań Interdyscyplinarnych „Artes Liberales". Swoje zainteresowania badawcze koncentruje wokół zagadnień związanych z dialogiem społecznym, tak w wymiarze filozoficznym, jak i praktycznym.Wciela je w życie propagując idee konsultacji społecznych i mediacji. W kręgu moich rozważań nie znajduje się bezpośrednio ani trickster, ani tym bardziej kapłan. Wiele miejsca nie poświęcam też postaciom mającym z powyższymi rozmaite konotacje, jak trefniś, błazen, jurodiwy z jednej strony, czy szaman, czarnoksiężnik, mistrz duchowy z drugiej. Zainteresowanych tematem odsyłam do obszernej publikacji Jacka Sieradzana Szaleństwo w religiach świata , w której znajdą oni imponujący katalog tego rodzaju typów osobowych. W moim wywodzie postaram się natomiast spojrzeć na kapłana i trickstera jedynie pod kątem ich uczestnictwa we wspólnocie ludzkiej. Jakie cechy przypisuje im grupa społeczna, z której pochodzą? Jakie wnioski dotyczące ich społecznej roli wynikają z analizy nadanego im przez wspólnotę statusu? I wreszcie, jaką pozycję względem nich przyjmuje człowiek jako członek społeczności? 1 Wymiar boski w człowieku Wykraczanie człowieka poza samego siebie, poszukiwanie sacrum, istoty najwyższej wzbogacającej życie o wymiar sakralny, bez którego według Maksa Schelera ludzie jako byty wyrastające ponad bestiarium dei nie istnieją, a pozostaje tylko homo fab er, zwierzę ponadprzeciętnie wykształ­ cone w używaniu narzędzi. „Zapał, pasja wychodzenia poza samego siebie — czy cel nazwie się »nadczłowiekiem«, czy »Bogiem« — jest to jego jedyne prawdziwe »człowieczeństwo«" . Zgodnie z takim punktem widzenia nie ma w historii gatunku homo sapiens sytuacji, gdy skierowanie ku abso­ lutowi nie zachodziłoby wcale. Jednym z doświadczeń potwierdzających powyższą tezę jest obserwacja indywidualisty, który degraduje wierzących jako ludzi poszukujących opieki, autorytetu i magii, jednocześnie zaś bierze udział w kulcie idoli świeckich. Podobnie miarodajne jest rosnące 2 1 J . Sieradzan, Szaleństwo 2 w religiach świata, M . Scheler, Pisma z antropologii filozoficznej i teorii wiedzy, tłum. S. Czerniak, A. Węgrzecki, P W N , Warszawa 1987, s. 41. Inter esse Wyd. Wanda, Kraków 2007. �Ewa Zielińska 16 na popularności zainteresowanie ruchami klasy­ fikowanymi (co z pewnością jest uproszczeniem) jako New Age. Według ich uczestników i propaga­ torów osiągnięcie absolutu wiąże się z refleksją nad własną jaźnią, której teleologię wyznacza dążenie do nierozerwalnej (pierwotnej i ostatecznej) jedności z całym wszechświatem. W czymkolwiek doszukiwać się źródeł wiary w bożyszcza, konstatacja jest jedna: dla przecięt­ nego członka ludzkiej wspólnoty one po prostu ist­ nieją, a zastanawianie się nad ich początkiem trąci świętokradztwem. Przestrzeń uświęcona: kosmos, dom i świątynia Istnienie bóstw pociąga za sobą konieczność ustanowienia miejsca świętego. Za boskie uznawane są wszystkie te miejsca i przedmioty, które charakte­ ryzują się czymś szczególnym, bądź to przejmujące niewyjaśnionym uczuciem, bądź też niezrozumiałe. Wyobraźmy sobie zatem sytuację społeczeństwa pierwotnego, zasiedlającego nowy obszar. Według Eliadego , każda taka lokalizacja wiąże się z poczu­ ciem obecności w tym miejscu bóstwa, a zawłasz­ czenie obszaru, który ma zostać światem danej wspólnoty ludzkiej, winno być powtórzeniem kosmoeonii jak bóg stworzył kosmos z chaosu tak teraz nowi osadnicy wyznaczają teren swojego gospodarstwa Nadając mu znaczenie wyrywają go światu obcemu i niebezpiecznemu- przestrzeń mityczna [jako wyodrębniona z całości - E.Z.] (...) iest ( ) składnikiem światopoglądu koncepcja okal zacii wartości w której obrebie'ludzie pro wadzą swoie zwvkłe działań a ( ) Świaronoglad ro mniei lub bardzie! svsremarvczna nróha nadania 3 i harmonijne porównania" . Sam dom, jako prze­ strzeń życia rodziny, oikos , rozumiany również jako ognisko domowe', będzie wiązał się teraz ze sferą życia prywatnego , zaś egzystencja jego mieszkańców będzie podporządkowana zarządzaniu głowy rodziny - czyli oikonomia*. Termin ten został w teologii odniesiony do dziedziny bytu najwyż­ szego - do ekonomii zbawienia. To nic innego, jak przejawy boga w jego ziemskiej ingerencji; na przykład w tradycji chrześcijańskiej przyjęło się konotować działalność Chrystusa, między innymi, z uświęcającą mocą sakramentów jeśli porównamy to z ludzkim działaniem, prowadzącym do urze¬ czywistnienia sacrum na ziemi widzimy wyraźnie przenikanie sie świata boskiego i ludzkiego Dom ma prawo stać się mikro-kosmosem, zbudowanym na kształt świata stworzonego przez bvt naiwvższv a bóg ma prawo „zarządzać'na wzór człowieka. 5 6 7 9 Od tej pory dom będzie odzwierciedlał wszech­ świat; jak zauważył Wojciech Jóźwiak: „wszędzie w świecie starano się budować domostwa na planie prostokąta lub koła i orientować je według stron świata", by w swoim otoczeniu urzeczywistnić mandalę . Dlatego szczególnie wyróżniono - do czego jeszcze powrócimy - próg domostwa, który stał się miejscem połączenia, gdzie przestrzeń oswojona zbiega się z przestrzenią obcą, pełną niebezpieczeństw. 10 4 naturze i Lłeczeństwie żebv sensu otoczeniu OLOczemu. W w naiurze spoieczensiwie, zeuy można było w nich żyć trzeba odnaleźć porządek 5 6 4 Ibid.,s. 58. oikos - gr. dom, mieszkanie, ale też plemię, ród, posiadłość, majątek, [za:] R. Popowski, Słownik greckopolski Nowego Testamentu, Oficyna Wydawnicza „Vocatio", Warszawa 1999, s. 226. 7 Por.: H . Arendt, Kondycja łudzka, tłum. A. Łagodzka, Aletheia, Warszawa 2000, s. 19, 29. 8 Oikonomia - gr. zarządzanie, plan, program, też dbałość o dom, [za:] R. Popowski, op. cit., s. 226. 9 M . Eliade, Sacrum aprofanum, tłum. B. Baran, Wyd. Aletheia, Warszawa 2008, s. 27-35. 3 Y i - F u Tuan, Przestrzeń i miejsce, tłum. A . Morawińska, PIW, Warszawa 1987, s. 114-117. Katechizm Kościoła Katolickiego, Pallottinum, Poznań 2002, s. 273. 1 0 W. Jóźwiak, Głupiec i magik-w poszukiwaniu Trickstera w tarocie, „Albo-Albo", 4 1998, s. 61. BARBARZVHCA 1(18) PD1P �Na progu świętości: trickster i kapłan Wznoszenie świątyni przedstawia się podobnie jak budowa mieszkania. Pamiętając o bogu, który stwarzając świat, umieścił w nim ludzi, człowiek, wiedziony potrzebą ustanowienia sacrum, wyznacza w swoim kosmosie miejsce największej świętości. W przestrzeni, którą zajął jako teren życia wspól­ noty, lokuje świątynię. Jej obecność symbolizować ma środek świata, miejsce będące połączeniem nieba, ziemi i krainy podziemia . Jak pisze Eliade: „Stolica władców chińskich znajduje się w środku świata; tam w dzień przesilenia letniego wskazówka zegara słonecznego nie może rzucać cienia. Podobna symbolika wiązała sie ze świątynia jerozolimskaskała na któTei ia zbudowano była »pepkiem świat'a«" Przypomnijmy iż Pytia w wyroczni delfickiei zasiadała na omphalos - kamieniu symbo lizuiacym pępek świata ustanowionym w mieiscu pdz e iak Z i legenda' orzyoadkowy oasterz odu' L n v wwiewami wdobvwaiacepo sie stamtąd Paz» zarżał wvnowiadac meTtoznmiałe słowa TePO zachowanie sZarzono z obecnością sacrum dlatepo na rerenie tvm Lbndowano ś w i a t L e noświecona A n n l l n n n w i - nTLnnwi w W n n l t J P v t i ™li Apollonowi pat onowt wizjonerstwa, lytia, czyli kobieta pełniąca mnkcję wieszczki pod wpływem środków odurzających przekazywała boskie pro­ roctwa kapłanom, ich zadaniem było tak stormułowacjej nieartykułowaną, zagmatwaną wypowiedz, aby wrozba była jak najbardziej wieloznaczna i, tym samym, aby j ej ewentualne niedopełnienie można było wiązać z błędną interpretacją odbiorcy, a me z pomyłką wieszczki. Natrafiamy tu na siad postaci kapłana, lecz pozostaniemy jeszcze przy symbolice świątyni. W wielu kulturach konstrukcja templum orientowana jest na koncentrowanie w jej wnętrzu całości wszechświata, przykładem może być świątynia bizantyńska, w której przód z ołtarzem zwrócone ku wschodowi symbolizują raj, część zachodnia wiąże się z obszarem mroku i śmierci, środkowa to ziemia, wrota świątynne 11 12 a 17 natomiast stanowią moment połączenia, otwarcia na świat i ludzi, na całośćprofanum \ Nas najbar­ dziej interesuje ostatni z wymienionych elementów. x Magiczny wymiar progu Wspominałam już o symbolice progu w gospo­ darstwie domowym. Jest on, jak zaznaczyłam, połą­ czeniem obszaru „własnego" i „obcego", i tym samym zyskuje wymiar metaforyczny. Niektóre z obrzędów inicjacyjnych wymagają względem niego szczegól­ nego zachowania: w euro-amerykańskim kręgu kul­ turowym przeniesienie panny młodej przez próg ma ją uchronić przed potknięciem, jednoznacznym z nieszczęściem sprowadzonym na całe małżeńskie pożycie. Próg i drzwi oddzielają mieszkańców od ludzi spoza własnego mikrokosmosu, tę samą funkcję pełni brama miasta. W świątyni, choć rzecz się ma. podobnie znaczenie proeu przenosi nas w wymiar pozaludzki- próe świątynny oddziela to co boskie rajskie dobre niebiańskie od teeo co ludzkie ziem­ skie, grzeszne,'złe, a nawet diabelskie lub demoniczne. Przekroczenie propu symbolizuje też zmianę pokony wanie życiowvch zakrętów iak w soektaklu EuPenio Rarbv KaoJL, Rvtuał drLi H 9 9 ^ w krórvm w e d ł L I eszka Kolankiewicza reżver nrzedsrTwił nieodwracalność pizeuiouzema nrzerhodzema w Fnronie „meouwidcamosc cuiopie od rra dvrvinvrh kultur lokalnwh do knlmrv masowei" nnst.ć k . f k n w s L r L h n l i J i m m . l m i , T 7 ! T / iiminainym charakterze relacji między tożsamością a wyobcowa­ niem . rogami nazywane są również ludzkie zaha­ mowania, których przezwyciężenie wymaga inten­ sywnej pracy nad własną jaźnią. W zgodzie z naszymi wcześniejszymi rozważaniami prawomocne jest P 1 3 M . Eliade, op. cit., s. 35. 12 Ibid., s. 39. 1 (18) PD1P m H . Sedlmayr, Die Entstehung der Kathedrale, Zurych 1950, s. 119, [za:] ibid.,*. 63-64. 1 4 E . Barba, Teatr. Samotność, rzemiosło, bunt, tłum. G . Godlewski, I. Kurz, M . Litwinowicz-Drozdziel, Instytut Kultury Polskiej U W , Warszawa 2003, s. 374. 1 5 1 1 r L . Kolankiewicz, Barba: życie przez teatr, http:// lartstudio.krakow.pl/web/index.php?option=com_ content&task=view&id=186&Itemid=2, 11.04.2010. BARBARZ?IICA �Ewa Zielińska 18 nazwanie progu miejscem, gdzie kończy się kosmos, zaczyna chaos, a podział na dobrych, złych, swoich i obcych, silnych i słabych staje się widoczny Spełnia on zatem role konsolidatora i strażnika, w przestrzeni poza nim istnieje wszystko to, co zagraża istnieniu jednostki oraz wspólnoty - czy to rodzinnej, czy boskiej. Pozostanie za progiem domostwa wiązać się może z degradacją lub ze szczególną rolą względem społeczności. Pies-dozorca pilnuje obejścia przed nieproszonymi gośćmi, którzy pozostają za drzwiami. Święty Aleksy, według legendy, szesnaście lat spę­ dził nierozpoznany pod schodami własnego domu dosłownie „pod wschodem leżał" bowiem został 16 17 uznany za żebraka- Maryja z Józefem nie dostali sie do JsPody toteż Jezus narodził sie Poza omiskiem domowym, w grocie wśród zwierząt. Podobny charakter jest nadawany rozstajom dróg, są one „obszarami wyjątkowo obciążonymi znaczeniem. Tu dokonuje się wyborów, mieszają się fakty i lęki, po raz pierwszy ukazuje się oblicze obcego" . Toteż nie bez powodu hermy, posążki ku czci Hermesa, pośrednika „w kontaktach z wro­ gami i obcymi" , ustawiane były w starożytności na każdym skrzyżowaniu. Jego odpowiednikowi w kulturze afrykańskich Jorubów, bóstwu Edszu (zwanemu też Eszu, Elegba, Elegbara ), buduje się „domy" ; analogicznie u Fonów - sanktuaria boskiego oszusta Legby spotyka sie u wejścia do wiosek czy też do domostw, na rynkach, skrzyżo¬ waniach dróg" . 18 19 20 21 22 1 6 Trickster- demon czy przechera? Wszystkie wymienione wyżej postacie wiążą się z motywem trickstera, 'tego, kto robi sztuczki' , ale obejmuje również osobników i siły zdolne ingerować w zastany porządek, chociaż nie zawsze bezpośrednio pozytywnie. Niemniej jednak wokół postaci trickstera wyrosło wiele nieporozumień. Pojęciem tym określa się zarówno „obcych", jako osoby całkowicie z zewnątrz, na przykład cyganki-wróżbitki , ucieleśnienia wszelkiego zła, takie jak szatan lub demony w znaczeniu stricte pejora­ tywnym kozły ofiarne jak również wędrowców kojarzonych raczej z molywem pielgrzyma niż prze­ chery czy też heretyków odstepców i szaleńców Uzasadnionym wydaje sie zdecydowanie ograniczyć zakres poiecia trickster (wszystko jedno czy będzie to trefniś paiac klown błazen iurodiwv czy bóstwo kłamca) do postaci'wywodzącej sie ze wspólnotyludzkie) lub boskiei lecz nie przvnależacei iuż do reiże w s p ó l n o t Szczególnie ambiwalentni sto sulek do tricksrera zhndowanv iesr bowiem na iecro nochodzeniir zazwvczai 7 zanomnianecro iuż 23 24 25 26 powodu został odsunktl od powszedniego życia n 7n • 1T 7 n7 V 7 r ł m l społeczności, stan ten zaakceptował, a mysi o próbie wkupienia się w jej laski albo przyjmuje z pogardą, albo traktuje absurdalnym humorem, laka obojętność wobec możliwości powrotu do wspólnoty rodzi szacunek i świadczy o swoistej, „Nigdy trudnej do zlekceważenia wyjątkow->sn- Ni<yHv 2 3 J . Sieradzan, op. cit., s. 95. 2 4 W. Jóźwiak, Głupiec..., op. cit., s. 62. W. Jóźwiak, Głupiec..., op. cit., s. 62. Brakuje im jednak rysu właściwego trefnisiom przewrotności; to, co robią i mówią, wynika z potrzeby Historyczna, http://www.historial .terramail.pl/zrodla/ zaznaczenia własnego zwrotu i błędów grupy do której legenda_o_aleksym.html, 11.04.2010. należeli. Jeśli zaś chodzi o trickstera, błędy obnaża on niejako E. Davis, TechGnoza. Mit, magia + mistycyzm w wieku informacji, przypadkiem, bardziej dla udanego trick, niż uzdrowienia grupy. tłum. J . Kierul, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2002, s. 27. Szaleniec co prawda burzy porządek społeczny podważa J . Sieradzan,^, cit., s. 151. normy wspólnoty, ale robi to nieświadomie, często w amoku. Nie posiada też wyrazistej cechy trickstera - skłonności do S. Piłaszewicz, Religie Afryki, W U W , Warszawa 2000, s. 67. oszustw; „prawda" błazna to kłamstwo, wyolbrzymienie, Ibid. absurd, natomiast „prawda" szaleńca rzeczywiście nią jest 2 5 17 Legenda o świętym Aleksym, Internetowa Biblioteka 1 8 2 6 1 9 2 0 21 22 Ibid, s. 69. w świecie jego fantazji. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Na progu świętości: trickster i kapłan śród bogów gromady takiegom kpiarza nie widział, ani wśród ludzi, choć wielu na ziemi jest różnych oszustów" . Nie bez powodu trickster zostaje oddelegowany na pozycję graniczną: „błazen musi być na zewnątrz dobrego towarzystwa, oglądać je z boku, aby wykryć nie-oczywistość jego oczywistości i nie-ostateczność jego ostateczności; zarazem musi w dobrym towa­ rzystwie się obracać, aby znać jego świętości i aby mieć okazję do mówienia mu impertynencji" . Zło kojarzone z tricksterem ma tylko symbo­ liczny wymiar. Często jego przewiny są trudne do moralnego osądu, a demoniczne cechy są związane raczej z jego wyglądem (jak w przypadku karła) niż ze „stanem ducha". Nie mniej ważny jest fakt, iż szczęście jednych buduje on na nieszczęściu innych, podobnie jak robi to bóg Eszu: „Misjonarze nie­ słusznie identyfikowali go z diabłem. W myśleniu Jorubów nie istnieje jednak dualizm dobro - zło. Pojęcia te są immanentnie ze sobą związane. Eszu chroni swych wyznawców i dba o ich dobro, co często oznacza, że musi naruszać interesy ich wro­ gów" Gdyby postać trefnisia naprawdę zagrażała wspólnocie przebywanie w iego pobliżu słuchanie jego blagierskich rad albo śmianie się z jego żartów sztuczek tylko nielicznym przychodziłoby z łatwo ścia A przecież postać przewrotnego kawalarza przy ciąga wielu Nawet definicja słownikowa hero trick ster dopuszcza traktowanie ludowego przecherę 27 28 19 światło'. Nie łatwo zdefiniować tę postać, jednak powtarzające się wątki „życiorysów" wskazują na jej moralną niejednoznaczność: wygnanie z nieba (do piekła lub „bezczasoprzestrzeni") wskutek kon­ fliktu z Bogiem, pomoc ludziom (jak Prometeusz), patronowanie jutrzence, wschodowi słońca. Warto w tym miejscu dodać, co nie pozostaje bez zna­ czenia dla dalszego wywodu, iż także inne ambi­ walentne bóstwa kojarzone są ze wchodem (Edszu „twarz zawsze zwraca, na wschód" ), słońcem (u Azteków Słońce „było wyrazem ofiary. Był to bóg podobny do człowieka Stał sie słońcem rzucając sie w płomienie ogniska" ) księżycem' (Hermes Trismegistos) lub ogniem ( Niektórzy twierdza że w górach można znaleźć jaskinie w której płonie wieczny ogień Edszu tam przebywa" ) natomiast demonom i bóstwom negatywnym przypisuje sie sferę mroku oraz ciemności. Jeśli w tricksterze znaiduienw zło ro rvlko nod nosracia złośliwości ihnlrasrwa a ńie nikczemności- Nie ma warnli wościcodo'tego,że Edszu był oszustem ale boskim oszustem" 31 32 33 35 29 diabła nółsvmnatvcznep-o oszukiwanego osznsra iako trefni J ale L n i ! szatana^ T r a d L i n i e za trickstera uważa się zresztą Lucyfera, niosącego Oznaki statusu Trickster jest zatem ze swej natury postacią środka, odsyłającą do przebywania na granicy dwóch światów, pomiędzy swojskością a obcością, dobrem a złem oraz między boskością a człowie­ czeństwem. Nawet w nazewnictwie dni tygodnia w niektórych językach zachowane zostało tradycyjne 3 1 Z . Sokolewicz, Mitologia Czarnej Afryki, Wydawnictwa artystyczne i filmowe, Warszawa 1986, s. 215. Apollo o Hermesie na sądzie przed Zeusem. Homerycki hymn do Hermesa, tłum. W. Appel, „Meander" 1 1982, s. 14. 2 7 2 8 L . Kołakowski, Kapłan i błazen (Rozważania o teologicznym dziedzictwie współczesnego myślenia), [w:] idem, Pochwała niekonsekwencji 2. Pisma rozproszone z łat 1955-1968, Nowa, Warszawa 1989, s. 178. 2 9 S. Piłaszewicz, op. cit., s. 67. 3 0 Z . Poniatowski (red.), Mały słownik religioznawczy, Wiedza Powszechna, Warszawa 1969, s. 159. 1 (18) PD1P BARBARZYACA G . Bataille, Cześć przeklęta, 2002, s. 54. 3 2 3 3 tłum. K. Jarosz, K R , Warszawa Z . Sokolewicz, op. cit., s. 217. Prawdopodobnie degradacji przez chrześcijaństwo pogańskich bóstw słonecznych i patronów ognia można przypisać kojarzenie płomieni z szatanem i piekłem. Ogień początkowo należy do sfery sacrum, jest symbolem słońca, odradzania, wiecznego życia, ofiary poświęconej bogu. 3 4 3 5 Z . Sokolewicz, op. cit.,s. 218. �20 przypisywanie środy Hermesowi (zgodnie z legendą, iż tego dnia się urodził), jak chociażby we włoskiej nazwie mercoledi, opartym na wywodzącej się od rzymskiego odpowiednika Hermesa - Merkurego. Jeśli trefniś usuwany jest poza domostwo, to pozwala mu się czuwać na progu, w granicach gospodar­ stwa, nie wypędza się go zupełnie; traktowany jest dystansem, rezerwą, ale też na wszelki wypadek przynajmniej z minimum pokory. Symbolika i sposób przedstawiania trickstera-trefnisia opiera się na motywach związanych z ruchem, zmianą lub połączeniem przeciwieństw. Indyjski Siwa bóg sprzeczności i paradoksu, zasiada na Kajlasie - świętej górze czyli w miejscu stykania sie nieba i ziemi Znakami rozpoznawczymi Hermesa sąlaska opleciona dwoma wężami i zwieńczona skrzy dełkami późniejszy symbol herolda królewskiego posłańca a z czasem atrvbut błazna' oraz s a n d a ł króre pożwalaia niosącemu pomoc ludziom posłań nikowi bogów szybko przemierzać duże odległości. Jak czytamy w Iliadzie' 36 37 Wiec głosi [Zeus] Hermesowi wyrok swojej woli: „Synu, wszak w tobie ludzi największa otucha, Ty na ich prośby chętnie nadstawujesz ucha: Spiesz na ziemię, Pryjama nie odstępuj krokiem, Tak prowadź, by go żaden Grek nie dostrzegł okiem, Póki pod Achillesa namiotem nie stanie". Zlecił, a Hermes pełni ojca rozkazanie. Zaraz do nóg przy wiązał skrzydła złot<?\ wieczne, Na których ziemi, morza krańce ostateczne Równy wiatrom przelata, (...p Nie mniej ważną cechą symboliki trickstera jest przenikanie się motywów cielesnych 3 6 Keksa - „sanskrycka nazwa świętej góry w Himalajach", FOT. P. S Z U i transcendentnych, wskazujące immanentny związek libido, jak nazwałby to Freud , i siły duchowej, zamiast ich dualizmu, będącego zresztą wytworem filozofii chrześcijańskiej. Tę pierwotną jedność zaprezentował zespół „Gardzienice" w spektaklu 40 Metamorfozy albo Zloty Osiol \ gdzie figura Jezusa 4 i Dionizosa przeplatają się ze sobą, a krzyż na ramio­ nach pierwszego zmienia się w przyrodzenie boga winorośli. Jedność ta nie jest wymysłem ruchów Nowej Ery, dążących do szczególnego traktowania człowieka - jako niepodzielnego związku psychiki i ciała, sprzężonych ze sobą oraz zależnych od siebie [za:] Z . Poniatowski (red.), op. cit, s. 205. 3 7 Por. M . Eliade, op. cit., s. 37-39. ,,[W] oryginale tylko sandały" - przypis Tadeusza Sinki, [za:] Homer, Iliada, tłum. F.K. Dmochowski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1968, s. 419. 3 8 3 9 Ibid. 4 0 Z . Freud, Wstęp do psychoanalizy, tłum. s. Kempnerówna, W. Zaniewicki, P W N , Warszawa 2006, s. 293. 4 1 Metamorfozy albo Zloty Osioł, na podstawie powieści Apulejusza, reż. W. Staniewski, Ośrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice", 1997. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �i wszechświata . Już zagadkowa Pieśń nad pieśniami ze Starego Testamentu przedstawia Boga jako oblu­ bieńca (Chrystusa) oczekiwanego przez oblubienicę (Kościół, wspólnotę wiernych) . Hinduski Siwa „łączy w sobie piękno i brzydotę oraz seks i celibat. Jako taki uosabia sacrum, które jest ambiwalentne i zagadkowe" . Przedstawienia Hermesa - hermy, umieszczane, jak pisałam, ku czci boga na skrzyżo­ waniach dróg, opatrzone są wydatnymi genitaliami. Tak samo rzecz ma się z jorubiańskim Edszu, jako 42 43 44 4 2 Por. A. Kubiak, Jednak New Age, Jacek Santorski & C o Agencja Wydawnicza, Warszawa 2005, s. 31; K. Wilber, Niepodziehne. Wschodnie i zachodnie teorie rozwoju osobowości, tłum. T. Bieroń, Wyd. Zysk i S-ka, Poznań 1996, s. 23. 4 3 Pnp 2,8-14, Biblia tysiąclecia, J . Sieradzan, op. cit, s. 362-363. 1 (18) PD1P 45 46 Wyd. Pallotinum, Poznań 1971, s. 751. 4 4 bogiem płodności oraz z Legbą u Fonów: niekiedy usypanym dla niego pagórkom „nadaje się ludzki kształt o głowach zaopatrzonych w rogi i z długim, rzucającym się w oczy fallusem" . Takie połączenie symbolizuje ciągłość między tym, co ludzkie, śmier­ telne, związane z cyklem życia i śmierci a tym, co boskie, wieczne i nieśmiertelne. Jednoznaczne nawiązanie do pośrednictwa między bogami a ludźmi znajdujemy w kolejnym atrybucie boskiego oszusta - znajomości pisma. Jest ona o tyle istotna, iż przyczynia się do wzniesienia komuni­ kacyjnych mostów między człowiekiem a człowie­ kiem lub między ludźmi a bytami nadprzyrodzo­ nymi. Paradoksalnie może się też stać narzędziem burzącym porozumienie, prowadzić do manipulacji BARBARZYŃCA 4 5 S. Piłaszewicz, op. cit., s. 67. 4 6 Ibid, s. 69. �Ewa Zielińska 22 i oszustwa, tym większych, i m mniej ludzi posługuje się pismem. Rola pisma, umiejętnego składania zdań i ich interpretacji unaoczni się szczególnie w związku z funkcją kapłana, zostanę jednak jeszcze chwilę przy tricksterze. Zatem boskim trefnisiom przypisuje się wynalezienie pisma i liczb - tak jest w przypadku Hermesa lub Siwy. Poza tym Hermes i Edszu uwa­ żani są za pośredników i mediatorów między bogami i ludźmi, za interpretatorów, którzy obwieszczają ludziom boską w o l ę . Legba „jest tłumaczem bogów i tylko on zna. mowę swoich rodziców [Mawu i Lisy - EZl" uważany jest też za pośrednika miedzy ludźmi a bytami nadprzyrodzonymi" Jezus wprost nazywany jest Słowem" spełnieniem proroctw na ziemi i najważniejszym punktem styczności z abso¬ lutem. Bogowie C i łączą również ludzi ze :światem zmarłych Psvchopompos przewodnik dusz" to jeden z orzydomków Hermesa Te^o orzedstawienia czasem w o b r a ż a i a c z ł o w i e k a n i o s a L o baranka a ro 47 48 4 9 50 51 52 odsvła Z wizerunku do z a k o r z e n i o n e ^ w k n l r n r z e e n r o n e k k i e i Chrvsrnsa nasrerza l u d z k o ś c i r o w a r z v s z e m 1 , 1 s v m b o l e m iesr króreJ właśnie'baranek r b r v s r n s , , w a * a n v iesr r e s t a L t e . n k r o n n d w a ^ ł 7 7 r r mTr Z * n T r R starotestamentowe wyobrażenie karzącego Boga, a naukami i sposobem działania sprowadzi! na siebie gniew wspólnoty żydowskiej, czego konsekwencją była smierc na krzyżu oraz, co isotne, ostateczne ubóstwienie, często znamienne dla losu trickstera. Przeciwieństwo trefnisia? Po tym przydługim opisie boskiego kawalarza p r z e j d ź m y do p o r ó w n a n i a go z figurą kapłana. Narzucająca się zbieżność obu postaci może być 4 7 Z . Poniatowski (red.), op. cit., s. 159. 4 8 J . Sieradzan, op. cit., s. 151; s. Piłaszewicz, op. cit., s. 67. 4 9 S. Piłaszewicz, op. cit., s. 69. 50 Ibid. myląca i wieść do bezkrytycznego szukania analogii. Niech podstawą podobieństw będzie więc tylko fakt przebywania na granicy sacrum i profanum. Jednak zdecydowane odrzucenie zgodności również może doprowadzić do błędu; jak się za chwilę okaże, kapłana i trickstera czasem różnią przyczyny zmargi­ nalizowania oraz sposoby i cele działania, zaś skutki postępowania pozostają podobne. Kapłan, tak jak trickster, jest ulokowany na gra­ nicy światów. Ten pierwszy został jednakże wyróż­ niony, zajmuje miejsce honorowe, ma prawo strzec świętości i bezpośrednio kontaktować się z sacrum, trickster zaś został zdegradowany przez w s p ó l ­ notę ludzką, ewentualnie boską, z powodu jego nieprzystosowania, ułomności lub trudnej natury (Hermes „za kradzież p i o r u n ó w Zeusa został wypę¬ dzony z Olimpu" ). Degradacja pozorna, bowiem jego niejednoznaczność moralna bywa przyjmo­ wana z większym nabożeństwem niż nieskazitelność kapłana- aztecki bóe-słońce powstał dzięki ofierze Nanauatzina, buboso, mało znaczącego trędowatego boga, który zgodził się spłonąć, by n astepnie zajaśnieć jako słońce dla dobra ogółu . 53 H Kapłan jest strażnikiem ołtarza, miejsca tra­ dycyjnie skierowanego k u wschodowi i często poświęconego właśnie boskiemu tricksterowi; dba o wieczny płomień przed tabernakulum, nadzo­ ruje składanie ofiar lub, jako szaman, posługuje się ogniem jako narzędziem kontaktu z absolutem: „Kapłani zabijali ofiary na szczytach piramid. Rozciągali je na kamiennym ołtarzu, aby obsydianowym nożem rozpłatać klatkę piersiową. Wyrywali z niej bijące jeszcze serce i wznosili je k u słońcu" . 55 Teleologią trickstera nie jest co prawda kon­ takt z bogami, jednak rolę taką musiał przyjąć z racji liminalnego charakteru p r z y p o r z ą d k o ­ wanej m u siedziby. Kapłan zaś obejmuje stano­ wisko na w e j ś c i u do ś w i ą t y n i „z urzędu", jest Wprawdzie później tam powrócił, by stać się posłańcem Zeusa. Z . Poniatowski (red.), op. cit., s. 159. 5 3 5 1 J 1, 1-14, Biblia..., op. cit., s. 1216. 5 4 G . Bataille, op. cit., s. 55-56. 5 2 J . Sieradzan,^, cit., s. 151. 55 Ibid, s. 57. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Na progu świętości: trickster i kapłan strażnikiem najwyższego sacrum, zajmuje centrum, pępek świata; dla trickstera mieszkaniem są tego świata obrzeża. Jest to oczywiście miejsce umowne; w momencie, gdy trickster doznaje deifikacji, jego posągi m o ż n a znaleźć również w świątyni, lecz jak p r z e k o n a l i ś m y się wcześniej, zazwyczaj zamiesz­ kuje rozstaje dróg lub wejścia do miast i domostw; jest tym, k t ó r y łączy swojskość z obcością, bezpie­ czeństwo z zagrożeniem. Kapłan to interpretator boskich przekazów, jak kapłani towarzyszący Pytii, k t ó r y c h zadaniem, 0 czym w s p o m i n a ł a m , było u k ł a d a n i e przepo­ wiedni wieszczki w dwuznaczne heksametry. Jako łącznik m i ę d z y sferą profanum a sacrum staje się nauczycielem boskich znaków, na wzór hierofanta, który, będąc „ k i e r o w n i k i e m misteriów", wpro­ wadza „adeptów w tajemnice kultu misteryjnego 1 ukazuje wtajemniczonym święte symbole pod­ czas dramatu misteryjnego" . Teraz to właśnie kapłan staje się zwodzicielem; co prawda służy dobrej sprawie, ale jego postępowanie zmierza do p o d p o r z ą d k o w a n i a sobie dobrodziejstw zesłanego przez b o g ó w pisma i umiejętności komunikacji. Za p o m o c ą ich odrealnienia i zawoalowania może sprawić, iż k a ż d y jego przekaz będzie u w a ż a n y za prawdziwy, a t y m samym u p r a w o m o c n i a j ą c y dla zajmowanej przez niego wysokiej pozycji względem społeczności. Posługuje się narzędziami trickstera dla uzyskania większego prestiżu. 56 Żart i rytuał Dlaczego jednak kapłan dąży do objęcia najwyż­ szych szczebli wspólnotowej hierarchii? Ponieważ, tak jak boski błazen, jest duszpasterzem, przewod­ nikiem ku świętości. Trickster nie musi się martwić o grono wyznawców, pociąga je za sobą siłą swej niejednoznaczności i przewrotności. By nie szukać odległych przykładów: kawiarniany trickster, Witold 23 Gombrowicz, przyciągał do swojego stolika literacką elitę. Mimo, iż „robił teatr", poddawał próbie swoich rozmówców, by demaskować ich „słabości i praw­ dziwe oblicza" , ponieważ ludzie, wbrew pozorom, z dwuznacznym mrowieniem zaciekawienia i lęku, chcą usłyszeć o sobie prawdę, nawet jeśli później mieliby się jej wstydzić. A najlepszym z trików kawa­ larza, jego numerem jeden, jest udawanie samego kapłana, „wpadanie w styl kaznodziejski", gdy jedno­ cześnie taka „apostolska persona" podszyta jest „chochlikowatym, mefistofelejskim diabełkiem, duchem przekory, ironii i nagłych wolt". Tak jak Grotowski, 57 0 którym Jacek Dobrowolski pisze: „Był w nim kapłan 1 błazen, a właściwie kpiarz w stylu Gombrowicza. Lubił robić wrażenie, że zna wszystkie odpowiedzi na pytania egzystencjalne, stąd wielu ludziom jawił się jako mędrzec, mag, mistyk, prorok. Wykorzystywał to niemiłosiernie, często nimi się bawił" . Doprowadzał swoich aktorów do granic wytrzymałości; jak praw­ dziwy trickster, nie liczył się z kosztami, byleby prze­ mycić „oszustwo": „Trening i praca w Laboratorium były mordercze i eksploatujące, często po całych nocach. Jerzy mówił im, że potrafi nie spać w nocy i przez tydzień. Nie dodawał natomiast, że odsypiał to za dnia co sie kiedyś wydało" Wykrycie podstępu nie jest dla trickstera zabójcze' wręcz przeciwnie nadaiemuwłaśnietenkaśliwymktóryprzyciaeanie tylko abneeatów ale również wrażliwców rozumieją­ cych, iż nawet mistrz ma prawo do słabości. 58 59 Natomiast k a p ł a n , w zamian za w i e r n o ś ć w y z n a w c ó w , musi u d o w o d n i ć swoją siłę. Taką legitymizacją mocy jest wprowadzenie wiernych w r y t u a ł . Rytuał konsoliduje wspólnotę; dekla­ ratywnie sprowadza ją na drogę do boskości, de facto jednak umacnia jej w e w n ę t r z n ą spójność. Umiejętność odprawiania rytuałów odróżnia spo­ łeczność od grup obcych, a osobą, która naucza, jak tę 5 7 5 8 5 6 Gr. heros - święty ifanai - pokazywać. Z . Poniatowski (red.), op. eit.,s. 161. 1 (18) PD1P J . Dobrowolski, Wspomnienie o Grotowskim, „Res Publica Nowa", 3 2005, s. 77. 59 BARBARZYACA J . Siedlecka, Jaśnie panicz. O Witoldzie Gombrowiczu, Prószyński i S-ka, Warszawa 2003, s. 140. Ibid, s. 83. �Ewa Zielińska 24 odrębność podkreślić, jest właśnie kierownik rytuału - kapłan. Rytuał nie musi być u p o r z ą d k o w a n y w potocznym rozumieniu tego słowa. U Azteków na przykład składanie ofiar było „gorączką, w której odnajdują intymność ci, którzy tworzą system wspól­ nego działania". Niemniej jednak przemoc, jaka się z nią wiązała, „stanowiła zasadę rytu ofiarnego", którego „działanie ograniczone jest w czasie i prze­ strzeni; p o d p o r z ą d k o w a n e jest trosce zespolenia i zachowania rzeczy wspólnej. Jednostki ulegają rozpasaniu, lecz rozpasanie, które stapia je i jednoczy z bliźnimi przyczynia sie także do okiełznania ich w działalności właściwej dla czasu świeckiego" . Chaos zostaie uiety w pewne ramy a iako taki prze¬ staje być chaosem w całym znaczeniu tego słowa. ładem. Jako konstruktor i strażnik tego porządku, „który utrzymuje kult dla ostateczności i oczywi­ stości uznanych i zawartych w tradycji" , dba on przede wszystkim o przekazanie zasad stworzonego przez siebie status quo wspólnocie; buduje konstrukt, którego trwałość musi być przypieczętowana pieczołowitością uczestników rytuału. 64 Natomiast trickster, którego cel, czyli nauczanie ludzkości d o ś w i a d c z a n i a absolutu, pokrywa się z zadaniem kapłana, działa na drugim krańcu kon­ tinuum. Jak boski Hermes „podkreśla, że w takiej doskonałej architekturze zawsze znajdą się jakieś pęknięcia i szczeliny; inteligencja może się posuwać naprzód, tylko zachowując czujność, otwierając się wciąż na świat, który jest nieuładzony, nieprzewi­ Nie miał racji Wojciech Jóźwiak, pisząc, iż „droga dywalny i daleki od równowagi" . Jego rola jest do boskości wiedzie poprzez strefę płodnego, cha­ doniosła, ponieważ jednym z najgorszych wrogów otycznego pomieszania" , stwierdzenie to trzeba na drodze do poznania jest pozorne oświecenie. bowiem opatrzyć indeksem: chaotyczne pomie­ Kapłan może wyznaczyć kierunek w drodze ku ilu­ szanie to tylko jedna ze ścieżek dojścia do świętości, minacji może uczyć jak ia osiaenać ale to trickster równoległą jest u p o r z ą d k o w a n y ceremoniał. Na jest falsyfikatorem obrane ścieżki Dlateeo Don luan straży pierwszej stoi trickster, inicjator uzdrawia­ przestrzeea Castanede przed obojętnością jaka rodzi jasność umysłu"- Zmusza ona człowieka żeby jącego ś m i e c h u , kontrolę nad drugą z nich n wuje kapłan, spiritus movens obrzędu. Dlatego - jak L ł y w siebie nie wątpił Obdarza eo pewnością że pisze Leszek Kołakowski - „w niektórych okresach nie ma dla nie^o rzeczv niemożliwych « ł v ż potrafi konflikt między filozofią błazna i filozofią kapłana wszvsrko przeniknąć" Taki człowiek do końca żvcia przypomina ścieranie się nieznośnych cech wieku zachowa swoia przenikliwość ale nićze.o sie h / n i e dojrzewania z nieznośnymi cechami starczej demen- nauczy ani niczego nie będzie żarliwie pragnął" . 60 65 61 62 66 cii" Buntowniczy entuzjazm walczy z postawa zachowawcza Zresztą kilkanaście w i e k ó w temu mam na myśli na przykład misteria eleuzyńskie! konflikt taki w opole nie miałbv mieisca chaos i porządek koe zvstowałvbv ze soba iako przeplata iace sie dro,owskazv w drodze do poznania Irrum Od momenrn w krórvm nasranił ich rozdział' w interesie kapłana leży obstawanie za ustalonym 63 P 6 0 G . Bataille, op. cit., s. 68. 6 1 W. Jóźwiak, Cyrk-świątynia Por. H . Bergson, Esej o komizmie, tłum. s. Cichowicz, W L , Warszawa 1977, s. 229. 6 3 Kapłan instruuje jak kontaktować się z abso­ lutem, trickster podważa jego działania, uświada­ miając, że wiedza nie jest równoznaczna z poznaniem i prawdziwym doświadczaniem. Walczy on z ludzką tendencją „do mylenia delikatności z ceną życia, jego spokojnego trwania z właściwym m u poetyckim Trickstera, „Albo-Albo", 4 1998, s. 65-70. 6 2 Czwarta droga L . Kołakowski, op. cit., s. 179. 64 Ibid., s. 178. 6 5 E . Davis, op. cit, s. 27. 6 6 C . Castañeda, Nauki Don Juana, tłum. A . Szostkiewicz, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2000, s. 94-95. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Na progu świętości: trickster i kapłan 25 dynamizmem" . Próbuje człowiekowi uświadomić, iż „dokładna znajomość rzeczy, jaką na ogół posiada, nie może stać się pełną wiedzą o sobie. To, co uważa za pełną ludzkość, wprowadza [go] (...) w błąd: jest to ludzkość pracująca, która żyje, aby pracować, nie ciesząc się swobodnie z owoców swojej pracy" . Jednak starania trickstera ulatywałyby w próżnię, gdyby nie fundament budowany przez kapłana; oni ze sobą nierozerwalnie związani, mimo pozornego konfliktu zawdzięczają sobie istnienie. Kapłan daje nadzieję dojścia do boskości, w tricksterze znajdują zaś ujście resentymenty związane z niemożliwością j j osiągnięcia. Są oni zobrazowaniem doświadczeń ludzkości związanych z różnorako rozumianym abso¬ lutem - kapłan symbolizuje sferę pozytywna moż­ liwości poznania wiedze- trickster zaś kumuluje w sobie L e k t y negatywne reprezentuje ułomności ale też intuicvinv w l a d w sedno rzeczv Umożliwia on o d p o w i e d ź n a piranie d l a c z e . o mimo o.rom nego potencjału człowieka wszystkie jego starania siły i słabości, intuicji i wiedzy, swojskości i obcości - a jego strażnikami, czego dowodziłam powyżej, są reprezentanci dwóch krańców sfery poznania: kapłan i trickster - usytuowani w tym miejscu przez samego c z ł o w i e k a . Czy właśnie przekraczanie bariery p o m i ę d z y tricksterem i kapłanem miał na myśli Piotr Demianowicz Uspienski, pisząc o czterech drogach poznania wskazanych przez Gurdżijewa? Trzy z nich są drogami kapłana — praca nad ciałem (wolą), emocjami i umysłem, wymaga przestrzegania rygorów i , w przypadku dwóch ostatnich, pokory wobec nauczyciela Istnieje również czwarta drogadroga człowieka przebiegłego" Wbrew pozorom nie jest to droga trickstera Działanie tricksterskie polega jedynie na osłabieniu roli pierwszych trzech dróg Ale' istota wyboru czwartej drogi jest inna Podażą nia człowiek który sam wie czego potrze' buie Nie napotvka on iuż przeszkód w P o s t a c i obracaia sie w n i e h v r osiągnięcia samoświadomości która będzie prowa dzić go w nieustającym procesie poznawania siebie i świata. 67 68 e I robi ro z w ł a ś c i w a sobie n r z e w r o t n o ś c i a - d o i ś c i e d o n a i w v ż s z e i n r a w d v iest nienWliwe nnniei* Hrn.a I Z l . i e n L Z l - o n l ó w p o n i e w a ż i c h s t r a ż n i k ó w - k a p ł a n a i rrick srera p o k o n a ł w czasie swei w ę d r ó w k i 6 9 Człowiek raki n o r z n c a p o r r z e b e p o z n a n i a a b s o l n r n n a rzecz memoznwe, pomewaz arogawteazie przez prog P. Uspienski, Fragmenty nieznanego nauczania. W poszukiwaniu cudownego, tłum. M . Złotowska, Wyd. Pusty Obłok, Warszawa 1991, s. 69-73. 6 9 6 7 G . Bataille, op. cit., s. 54. 68 Ibid. O n the Verge of Holiness: Trickster and Priest Tricksters and priests have long been the subject o f interest for anthropologists and philosophers alike. As watchers o f sacred areas and the family hearth, o f homeliness and foreignness, they have been attributed with both positive and negative characteristics. Despite all apparent differences, both figures are linked by the role they play in human societies, which is to bring the human being to the divinity. A priest achieves this through the initiation into the ritual, while a trickster challenges an apparent Illumination with the use o f his jokes and tricks. Both ways are indispensable to touch the Absolute, but it is only by departing from them that a man can reach self-awareness. Overcoming the trickster and the priest becomes a real challenge which a man should undertake. 1 (18) PD1P BARBARZYflCA �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/055db50ebb79dcdd7690ceee3839cf79.pdf b324876e9b408d12e61a34de577c503c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5611 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5217 Title A name given to the resource Natknięcia /Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.96 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 96 natknięcia Koza trafiła do kozy Dezorganizacja zakupów W styczniu, w nigeryjskim mieście Ilorin, po udaremnie­ niu kradzieży samochodu, nocny patrol straży obywatelskiej zlapal tylko jednego złodzieja. Kozę. Rankiem, pod naci­ skiem tłumu, podejrzaną o napad z bronią przejęła policja. Zwierzę znalazło się w areszcie, ponieważ stwierdzono, ze jest to jeden z kryminalistów przemieniony dzięki czar­ nej magii. Transformacja miała nastąpić podczas ucieczki, kiedy przestępca został zapędzony w (nomen omen) kozi róg. Wiadomość stała się w Nigerii hitem prasowym. Wokół więzienia koczowały uzbrojone w kamery grupki gapiów wśród których znaleźli się również przyjezdni z innych krajów Afryki. Nawet po zdystansowanym oświadczeniu rzecznika prasowego policji, ze jest to problem, który należy wyjaśnić naukowo, sluzbiści nie stracili rezonu. Tymczasem koza od­ mawiała jedzenia trawy, pijąc jedynie wodę. Po paru dniach sprawa zakończyła się wystawieniem aresztantki na sprzedaż - zgodnie z prawem umożliwiającym opłacenie w ten sposób policyjnych procedur. Tam, gdzie rzadko łapią winnego, kozły ofiarne to co­ dzienność. W Polsce panuje obecnie osobliwa fobia, która co pewien czas ujawnia się na różnych szerokościach geograficznych, i to juz od kilkudziesięciu lat . Jest to lęk matek przed czyhającymi na ich dzieci handlarzami organów i kidnapingiem w super­ marketach. Portale internetowe i prasa, m.in. „Polska. Dziennik Bał­ tycki", doniosły o przypadkach porwań, do jakich dochodzi w sklepowych alejkach, wśród rzędów zapełnionych półek. Z wiadomości wynika, ze nie wszyscy przychodzą do hipermar­ ketów, by kupować lub kraść. Według podawanych z ust do ust plotek uprowadzone ze sklepów dzieci są poddawane dziwnym zabiegom, które w najlepszym wypadku polegają na uśpieniu i przebraniu (po czym ofiara zostaje uratowana), a w najgor­ szym - na pozbawieniu jednej z nerek. Odzywa w ten sposób powszechnie znany i wykorzystywany w mrocznych opowie­ ściach wątek handlu organami. Wersja pozbawiona happy endu kończy się znalezieniem przed domem zaginionego dziecka z dobrą radą w załączniku- Jedźcie do szpitala dziecko nie ma jednej nerki". Na wiele kobiet padl strach, strach, który zaowocował dramatycznymi ostrzeżeniami i doniesieniami na forach dla rodziców, np. netmama.pl, e-dziecko.pl. Wszystkie doniesie­ nia są dementowane przez policję i prasę, ale historie krążą na nowo, zyskując kolejne życie w coraz to innych miejsco­ wościach. Gdynia, Warszawa, Poznań, Głogów, Racibórz, Rybnik, Bielsko-Biała, Katowice, Kraków... Paradoksalnie, powtarzalność zdarzenia utwierdza niektórych w przekonaniu o jego realności. Milczenie telewizji i radia skutkuje natomiast powstawaniem teorii spiskowych przedstawiających w takim stanie rzeczy rękę mafii. Miejsca zorganizowanej konsumpcji wszelkiego rodzaju są przesuwane w obszar grozy i podyk­ towanej zyskiem przemocy. Po ciemnej stronie mocy zna dą się wszystkie sieci hipermarketów Tesco Carrefour Auchan a także IKEA. Promenada w Warszawie.'Galeria Krakowska! Zwraca uwagę fakt że sceneria całej historii pozostaje ta sama zmieniają się jedynie nazwy identyfikujące zdarzenie w prze strzeni bliskiej dla rozmówców. Dr Filip Graliński z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu ocenia, ze jest to aktualnie „najpopularniejsza polska legenda miejska". Warto zapoznać się z jego stroną: atrapa.net. Źródło: www.vanguardngr.com Zła pierś? Wśród internautów prawdziwą dysputę wywołały w ostatnich miesiącach kontrowersje wokół matek publicz­ nie karmiących piersią. Na tle innych popularnych tematów - o z pewnością istotniejszych reperkusjach - ten raczej za­ skakuje swą popularnością. Akcja użytkowników największego portalu społecznościowego „Hej Facebooku, karmienie piersią nie jest obsce­ niczne" stała się odpowiedzią na usunięcie przez admini­ stratorów serwisu kilku zdjęć umieszczonych przez dumne mamy. Internauci wskazują w niej, że w przeciwieństwie do wielu innych tematów obecnych na portalu karmienie piersią dziecka nie jest czynnością wulgarną. Aktualnie pod petycją krytykującą decyzję adminów podpisało się ponad 200 tysięcy użytkowników Rzecznik prasowy Facebooka odwołuje się natomiast do regulaminu w którym fotografie ukazujące całą pierś nie są tolerowane. Uzasadnieniem jest dobro użytkowników, a szczególnie dzieci (!). Źródło: k o p a l n i a w i e d z y . p l , facebook.com 1 Źródło: w i a d o m o s c i . g a z e t a . p l Pierwszy na świecie przeszczep nerki mial miejsce w 1954 r. jeśli wierzyć portalowi pl.wikipedia.org. W Polsce - w 1966 r , na dodatek pobranej uprzednio ze zwłok. 1 W i a d o m o ś c i z e b r a t i o p r a c o w a ł Michał N a ł ę c z - N i e n i e w s k i GARBARZVNCA 1 (14) P009 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c076919c43b292020c6f28708d78213.pdf 8c6307aa08eed7b58fe662a33cc39eab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5581 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5190 Title A name given to the resource Natknięcia/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne;s. 107 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 108 6TMOW\65C\ TRANS-AKCJA W styczniu przed sądem stanęła czarodziejka, która w Przegini zdejmowała klątwę z małżeństwa. W wyniku magicznych zabiegów Romki z Częstochowy, podającej się za „jasnowidzkę" z Chorwacji, zniknęło ponad 8 tys. złotych. W kwietniu 2007 podjechała samochodem pod dom Bronisława i Danu­ ty S., pytając, czy mają do sprzedania stare garnki, koce lub opony. Do transakcji nie doszło, ponieważ przerażona kobieta dostrzegła urok, który miał grozić śmiercią mieszkańcom domu. Bronisław S. po­ myślał, że klątwę mogła rzucić teściowa, z którą się pokłócił. Zaproszona do środka czarodziejka rozbiła przyniesione jej jajko w celu wypędzenia z domu kołtuna - oznaki klątwy, która objawiła się obecnym w postaci czarnych włosów pośród skorupek. Wyniesionej z kurnika kurze dała się napić święconej wody ze swojej butelki. Zabieg się udał, pacjent zmarł - ptak zdechł w gwałtowny sposób. Miał zostać później zakopany za stodołą. Ostatnią czynnością było schowanie wszystkich pieniędzy gospodarzy w jednym miejscu. Wieszczka nakazała małżeństwu modlić się na klęczkach twarzami do ściany, kiedy ona będzie chować zawiniątko z ośmioma tysiącami złotych pod wersalką. Następnie zabroniła tam zaglądać przez trzy dni. Za zdjęcie klątwy chciała tylko jedzenie; dostała więc królika, kolejną kurę i jajka. Gospodarze mieli jednak chwilę zwątpienia: Bronisław S. zapisał numery rejestracyjne samochodu, którym Romka odjechała, a Dorota S. uparła się, żeby od razu zajrzeć pod wersalkę, w wyniku czego zdecydowali się po­ wiadomić policję o przestępstwie. Bronisław S. rozpoznał poszukiwaną osobę, notowaną za wielokrotne oszustwa, jednak już w sali sądowej zarówno pokrzywdzeni, jak i podejrzana zaprzeczyli, by przebywała ona kiedyś w Przegini. W czasie trwania śledztwa małżeństwo odwiedził wójt gminy romskiej, którego córka była przez chwilę w kręgu podejrzanych, i dla uniknięcia kolejnego „konfliktu z Polakami" dał im taką sumę, jaką stracili. Przed sądem Bronisław S. stwierdził, że „nie rozróżnia Cyganów i nic do nich nie ma" i poprosił o uniewinnienie oskarżonej. Jednak proces trwa. [źródło: gazeta.pl] DUCHOWA OBSTRUKCJA Klątwa nałożona na kenijskich złodziei zmusiła ich do oddania skradzionego mienia. Wszystko zaczęło się od zamieszek po ogłoszeniu 27 grudnia 2007 wyników wyborów prezydenckich, których wiarygodność podważyła opozycja i obserwatorzy zewnętrzni. Nic dziwnego, skoro w jednym z okrę­ gów frekwencja podobno wyniosła 115%. Rozruchom, w których zginęło około 350 osób, towarzyszyła fala kradzieży w całej Kenii. Jeden z okradzionych, pewien handlarz drewnem z Mombasy, zwrócił się z prośbą do członka starszyzny o obłożenie złodziei klątwą. Podobno dał im dziesięć dni czasu na zwró­ cenie skradzionych przedmiotów. Na efekty nie trzeba było długo czekać: plotka o przekleństwie szybko się rozniosła. A szabrownikom zaczęła podobno dokuczać choroba uniemożliwiająca wypróżnianie. Złodzieje obawiali się wręcz o swoje życie, zagrożone działaniami duchów wezwanych przez czarowni­ ka. Już 8 stycznia w kenijskich stacjach telewizyjnych pojawiły się zdjęcia złodziei zwracających różne przedmioty, m.in. drewno, łóżka i kanapy. Dla uniknięcia większego upokorzenia przynoszono je także pod osłoną nocy. Z działania duchów najbardziej zadowolona jest miejscowa policja. Ma nadzieję, że pomogą stróżom prawa nie tylko w Mombasie. My także... [źródło: fakty.interia.pl, BARBARZYŃCA wprost.pl] E(1E) ? D 0 8 �109 PASTERZ Z DYPLOMEM Zazwyczaj zarówno umiejętności, jak i obowiązki związane z hodowlą owiec przechodzą z ojca na syna. Wprawdzie hodowla owiec jest ważnym elementem gospodarki Karpat Południowych (Rumu­ nia), jednak nigdy nie organizowano tam kursów pasterskich, a profesja bacowska nie była zawodem dyplomowanym... Aż do tej pory. Pomysł wprowadza w życie rumuńska Izba Przemysłowo-Handlowa, zainspirowana prawdopodobnie prowansalskimi kursami pasterskimi, bo to na nich będą wzorowane szkolenia. Zostaną zrealizowane w lipcu, w miejscowości Fogarasz (rum. Fdgdrac) w centrum Rumu­ nii. Uczestnictwo ma być darmowe, a pomysłodawcy starają się o dofinansowanie ze środków unijnych. Kurs trwał będzie 720 godzin, z czego 240 godzin zajmą wykłady prowadzone przez wykładowców z uczelni rolniczych, natomiast zajęcia praktyczne poprowadzą pierwszorzędni bacowie z okolicy. Kur­ sanci dowiedzą się, jak wytresować psa pasterskiego, jak zareagować na atak niedźwiedzia, a także jak zgodnie z prawem europejskim wyrabiać i sprzedawać przetwory mleczarskie. Szkolenie jest dostępne dla wszystkich, niezależnie od płci, wieku i dotychczasowego doświadczenia w hodowli owiec. Dyplom bacy, który otrzymają absolwenci kursu, będzie respektowany we wszystkich krajach Unii Europejskiej. Ciekawe, co na to polscy juhasi? [źródło: onet.pl] DAROWANEMU SŁONIOWI... Opublikowane w kwietniu podsumowanie wykopalisk potwierdza legendę, według której słonie kar­ łowate mogą zawdzięczać swoje przetrwanie na Borneo pewnemu sułtanowi. Najmniejsze z istniejących słoni zostały zidentyfikowane w 2003 roku jako podgatunek słonia azjatyckiego. Według jednej z teorii na budowę tych zwierząt wpłynęła izolacja z powodu odłączeniu się wyspy od lądu 18 000 lat temu. Jednak część badaczy uważa, że zostały sprowadzone z Jawy pomiędzy XVI a XVIII wiekiem. Oznaczałoby to, że uznane za dawno wymarłe słonie jawajskie przetrwały na Borneo. Za drugą hipotezą przemawia za­ równo brak wykopalisk świadczących o ich długotrwałej obecności na wyspie, jak i fakt, że nie zasiedliły jej w całości. Należałoby uznać za prawdziwe miejscowe przekazy opowiadające o sprowadzeniu słoni przez jednego z władców sułtanatu Sulu, muzułmańskiego państwa istniejącego w latach 1450-1899 (dziś Filipiny). Zwierzęta mogły wówczas stanowić rodzaj dyplomatycznych upominków przesyłanych statkami. Oprócz małych rozmiarów borneańskie słonie cechuje wyjątkowa uległość i pasywność, co może wskazywać, że pochodzą z udomowionej kolekcji sułtana. Dziś populacja liczy nie więcej niż tysiąc osobników i znów jest zagrożona, gdyż zamieszkiwany przez nią las równikowy kurczy się w bły­ skawicznym tempie. [źródło: sciencedaily.com, en.wikipedia.org] PROJEKTOWANIE DUSZY 12 kwietnia ruszyły prace nad sztucznymi osobowościami finansowane przez Unię Europejską. Inży­ nierowie reprezentują dziesięć uczelni z siedmiu krajów. Na realizację czteroletniego projektu Lirec (od ang. Living with Robots and Interactive Companions) przewidziano 6,6 miliona funtów. Prace skoncen­ trują się na długotrwałym kontakcie robotów z ludźmi w różnych sytuacjach życiowych. Każdy ochot­ nik może zamieszkać z maszynami w wybudowanych w tym celu pomieszczeniach w Hatfield. Jednym z głównych celów projektu jest wyodrębnienie takich cech maszyny, które powodują przywiązywanie się do niej ludzi. Funkcjami przyszłych automatów (czy jeszcze automatów?) będzie pomoc w pracach domowych, dostarczanie towarzystwa, zakupy on-line, opieka nad starszymi osobami. Ostatnią z tych W) PD08 BARBARZYŃCA �110 funkcji już teraz pełnią japońskie roboty. W planach naukowców jest stworzenie „duszy domu", która będzie mogła kontrolować stan zdrowia podopiecznego, sprawdzając, czy zażył leki i czy nic mu się nie stało. Dzięki zdolności do przyswajania cech właściciela będzie mogła nawiązać z nim bardziej „osobistą" relację. Innym pomysłem jest wykorzystanie nowej generacji maszyn w procesie rozwojowym niepeł­ nosprawnych dzieci. Przykładem takiego robota jest humanoidalny KASPAR o wyglądzie dwuletniego chłopca, skonstruowany przez naukowców z uniwersytetu w Hertfordshire. Projekt zdaje się odpowiadać na rosnące zapotrzebowanie na to, by w przedmiotach już kiedyś mecha­ nicznie ożywionych znajdować obdarzonych inteligencją i charakterem towarzyszy. Ich wszechobecność w naszym życiu i czas, jaki im poświęcamy, mogą powodować, że nie wystarcza już samo personifikowanie ich, nadawanie im imion czy przypisywanie cech charakteru. Tak u Tima Danta (patrz s. 1 0 1 ) . m [źródło: kopalniawiedzy.pl] CURRE-MECUM'. 13 kwietnia, jak co roku, odbył się Maraton Londyński. Dzięki pomocy brytyjskiej organizacji chary­ tatywnej Greenforce wśród ponad 35 tysięcy biegaczy znalazło się sześciu masajskich wojowników z pół­ nocnej Tanzanii. Wzięli udział w biegu, by kwestować na rzecz rodzinnej wioski Eluai, która nie ma dostępu do czystej wody. Najbliższe i niestety zanieczyszczone źródło jest oddalone dziesięć kilometrów od osady, a ponieważ w kulturze Masajów zaopatrywanie domu w wodę nie jest obowiązkiem mężczyzn, dystans ten codziennie pokonują kobiety wraz z dziećmi. W londyńskim maratonie wojownicy pobiegli w swoich codziennych strojach, w kraciastych tunikach ozdobionych biżuterią, trzymając kije i podłużne tarcze oraz śpiewaj ąc masaj skie pieśni. Na nogi włożyli sandały zrobione z opon samochodowych. Jeszcze przed przyjazdem do Wielkiej Brytanii otrzymali specjalny czterostronicowy poradnik napisany przez wolontariuszy z Greenforce. Wśród różnych ostrzeżeń i rad w tekście pojawiły się następujące punkty: - nie trzeba przejmować się nadąsanymi minami przechodniów, którzy mogą wyrażać w ten sposób niechęć do swojej pracy w biurze, a nie do cudzoziemców, i choć uśmiechają się mniej, niż powinni, to są bardzo przyjaźni; - lepiej polegać na zegarku niż na słońcu, które wschodzi i zachodzi o różnych porach; - w Anglii nie można pluć na ulicach, lepiej zrobić to dyskretnie lub do umywalki; - w nagłej potrzebie powinno się znaleźć toaletę publiczną, a nie korzystać z krzaków i drzew; -Anglicy są serdeczni, ale nie należy im zabierać przedmiotów, które nam się spodobały; - jeżeli przy łapaniu złodzieja zrobi mu się krzywdę, odpowiada się za to przed sądem; -warto pamiętać, że wszystkie zwierzęta gospodarcze mają swoich właścicieli; - trzeba uznać krótkie spodenki za rzecz normalną i nieobraźliwą, a pod ubraniem należy nosić bie­ liznę; - kiedy Anglicy piją alkohol, zachowują się głupio i dziwnie, a przykładem tego może być już znane Masajom zachowanie wolontariuszy w Tanzanii... Pozostaje tylko mieć nadzieję, że również Europejczycy będą w stanie dostosować się do tych zasad podczas zagranicznych wizyt. [źródło: onet.pl] Wiadomości zebrali i zredagowali Michał Nieniewski i Agnieszka Bukowczan 1 W odróżnieniu od vademecum („idź ze m n ą " ) , znanego określenia na poradnik, ta nowa zbitka słowna ma oznaczać „biegnij-ze-mną"... BARBARZYŃCA E(1E) ? D 0 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9700aacedaf337641bce1139f1e5f4b2.pdf e751791d2757b40340aa1eebf1c4fb29 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5599 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5206 Title A name given to the resource Natknięcia/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.87 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 87 natknięcia Ekwador w Krakowie Na początku września na ulicach Krakowa pojawiły się jaskrawożółte plakaty zapowiadające kolejną wystawę czasową w Muzeum Etnograficznym im. Udzieli. Wydrukowane na nich zoomorficzne rysunki przywodziły na myśl coś egzotycznego. Do tego jeszcze tytuł, „Ekwador", działał tak, że z perspektywy deszczowego środkowoeuropejskiego miasta ta wystawa wydawała się nierealna. Bo czym właściwie jest dla nas Ekwador? Co o nim wiemy poza tym, że to oj czyzna bananów, oddalona od naszej strefy wpływów i zainteresowań niczym egzotyczna wyspa? Niewiele. Może więc dlatego przyciąga nas nie tyle świetnie zaprojektowany plakat, co wizja Całkiem Innego Życia. Wystawa w MEK-u trochę ten mit podtrzymuje, ale robi to tak jak każda narracja: odpowiadając na zadane przez nas pytania, powoduje, że rodzą się następne. W naszej wyobraźni powstaje zamorska kraina, tworzą się nowe obrazy - dużo bardziej już sprecyzowane i bogatsze w szczegóły. Budzi się też ciekawość. Można przez chwilę poczuć bliskość tamtej kultury, a właściwie kultur, bo Ekwador jest bardzo zróżnicowany. Eksponaty, na pierwszy rzut oka zagadkowe, szybko ujawniają swoją funkcję i kontekst dzięki bardzo czytelnej strukturze wystawy. Stosunkowo niewielka liczba pokazanych przedmiotów jest wbrew pozorom zaletą, ponieważ tworzy bardzo kameralną i łatwą do objęcia przestrzeń. Poruszamy się od prehistorii, gdzie kilka ciekawie wystawionych figur uświadamia nam głębokie korzenie tego kraju, przez salę podzieloną na rejony geograficzne, dalej przez pomieszczenie ze współ­ czesnymi eksponatami, po salę poświęconą wybitnemu badaczowi rdzennych Ekwadorczyków Boryso­ wi Malkinowi (z którym wywiad zamieściliśmy w poprzednim numerze „Barbarzyńcy"). Z projektora, wśród zdjęć i indiańskich eksponatów, wyświetlane są dwa filmy dokumentalne, które bardzo trudno jest gdziekolwiek indziej zobaczyć. Jest to kawałek czystej, surowej etnografii, interesującej nawet dla ludzi, którzy nie są specjalistami w dziedzinie kultury materialnej Indian południowoamerykańskich. Ale tego, jakie myśli przywołuje, trzeba doświadczyć samemu. Artur Karwat n ^ t k n i ę c i a Archeologia niejedno ma imię Choć zdarzyło się to w maju, nie możemy pominąć tak znaczącego faktu: z uwagi na swoje osiągnięcia na polu pro­ mowania archeologii Harnson Ford został wybrany do zarzą­ du Amerykańskiego Instytutu Archeologicznego. Bostoński instytut zajmuje się prowadzeniem prac wykopaliskowych, badaniami i edukacją na całym świecie. 66-letm dziś aktor urzekł członków organizacji swoją najsłynniejszą kreacją ak­ torską. Mozę była niegdyś dla nich inspiracją, by zająć się ar­ cheologią? Tym bardziej w ostatnim czasie, skoro Ford wcielił się z powodzeniem po raz czwarty w postać Indiany Jonesa. Komentując nominację, prof. Jones... pardon, Harnson Ford 3 (13) 3DD8 BARBARZVNCA stwierdził, ze dzięki zrozumieniu przeszłości można sprostać zarówno teraźniejszości, jak i przyszłości... Źródło: naukawpolsce.pap.pl Odejdą do krainy wiecznych meczów... Jak donosił w lipcu „The Guardian", w Niemczech powstał cmentarz kibiców klubu Bundesligi, HSV Hamburg. Inspira­ cją dla tego niecodziennego projektu było zapotrzebowanie ze strony fanów zespołu, pragnących, by ich doczesne szczątki �natknięcia 88 mogły spocząć w obrębie boiska drużyny. Prośby o rozrzucenie prochów nad murawą lub pogrzebanie pod polem karnym były wcześniej odrzucane m.in. ze względu na przepisy prawne. Jako ze w Niemczech nie można rozrzucać prochów, a rozko­ pywanie boiska nie wchodzi w grę, za dobre wyjście uznano stworzenie specjalnego cmentarza tylko dla kibiców klubu w pobliżu stadionu Nordbank. Budowa kosztowała kibiców i sponsorów zaangażowanych w przedsięwzięcie 100 tys. euro. Pokryty murawą cmentarz ma kształt trybun, bramkę piłkarską zamiast wej ścia 1500 miejsc, z czego każde kosztuje 2,5 tys. euro i może być spłacane przez 25 lat. Dodatkowo w ofercie są trum­ ny i urny w barwach klubowych, pomalowane na mebieskobialo, kosztujące, odpowiednio, 23331350 euro. Parę zakładów pogrzebowych ma juz licencję klubu i organizuje ceremonie zgodne z potrzebami kibiców - z odśpiewaniem hymnu klubo­ wego i postawieniem nietypowego nagrobka włącznie. Kolejny dobry interes zbity na zaślepiającej miłości do piłki czy konsekwencja religijnego traktowania sportu? Pewnie jedno i drugie. Bo juz są pierwsi chętni... Źródło: w i a d o m o s c i . g a z e t a . p l Wakacje pod paragrafem Wioska prasa zwróciła uwagę na przekraczającą normę ilość absurdalnych zakazów, utrudniających wakacyjny od­ poczynek. Jeśli mają być one odzwierciedleniem walki rządu Berluscomego ze wzrostem przestępczości, to jest to odbicie w krzywym zwierciadle. Oto niektóre z zarządzeń nadgor­ liwych burmistrzów, którym dano wolną rękę w stanowieniu lokalnych przepisów: § Za noszenie bikim na Capn poza plażą grozi grzywna; § Zabronione jest koszenie trawy w weekend w Forte dei Marmi; § W Olbii za palenie na plaży płaci się 360 euro kary; § Do 500 euro może wynosić mandat za publiczne okazy­ wanie sobie uczucia w miej scowości Eboli; § W Eraclei obowiązuje zakaz budowania zamków z pia­ sku, ponieważ stanowią przeszkodę w swobodnym chodzeniu po plaży; § Na terenie parków Novary po godzinie 23 przebywać mogą najwyżej dwuosobowe grupy; § Grzywną 50 euro ukarano mężczyznę za leżenie i czy­ tanie książki na trawie w parku w Yicenza... Źródło: p l a z e . o n e t . p l , wiadomosci.wp.pl Małpi bóg dyrektorem uczelni W Lucknow (północne Indie) uczestnicy odbywającej się w czerwcu narady w Wyższej Szkole Handlu i Technologii im. Sardara Bhagata Singha zdecydowali, ze na stanowisko pre­ zesa najlepiej będzie mianować małpiego boga - Hanumana. Wiceprzewodniczący nowej uczelni oświadczył telewizji FOX News, ze wybór padl po rozpatrzeniu wielu znanych w branży nazwisk. Wśród tych osobistości bóg okazał się bezkonkuren­ cyjny. Wszakże jest jednym z najpopularniejszych bóstw w hin­ duskim panteonie - każdy Hindus wie, ze Hanuman potrafi przenosić góry i przeskakiwać oceany. Jest uosobieniem odwagi, nadziei, mądrości i poświęcenia. Ramayana opisuje, jak dowo­ dząc armią małp, zwyciężył króla demonów i uratował porwaną księżniczkę, narzeczoną Ramy. .Wierzymy, ze każde przedsię­ wzięcie pobłogosławione przez boga Hanumana skazane jest na sukces", powiedział wiceprezes. Z drugiej jednak strony, bóg jako dziecko bywał niesforny, wykorzystywał swoje moce do zadręczania innych, a przed pożarciem słońca powstrzymał go dopiero Indra, który nadwerężył mu szczękę piorunem. Na stronie internetowej uczelni ten najważniejszy urząd nazwany jest „symbolicznym". Jednak z nowym stanowiskiem wiąże się dysponowanie własnym biurem, wraz z laptopem i sekretarką. Należy pamiętać, by przed wejściem do biura Hanumana zdjąć buty, a następnie pokłonić się prezesowi. Nazwa szkoły odwołuje się do jednego z bohaterów naro­ dowych, patrioty i bojownika o wolność Indii, skazanego przez brytyjskiego okupanta za ekstremizm na powieszenie. Praw­ dziwą ironią losu jest wyjątkowa niezgodność poglądów panu­ jąca pomiędzy patronem szkoły a jej nowym dyrektorem. Tak się bowiem składa, ze Sardar Bhagat Singh (1907-1931), jak każdy zafascynowany komunizmem i anarchizmem szanujący się rewolucjonista, był tez zagorzałym ateistą. Podejrzewamy, ze w tej kwestii Hanuman może mieć inne zdanie... Źródło: e d i t i o n . c n n . c o m , sbsctm.com, kamat.com, r r t d . n i c . i n , en.wikipedia.org Jak Obama Hanumanowi, tak Hanuman Obamie O wpływach, jakie ma dziś Hanuman, niech świadczy fakt, ze wybory w USA wygrał Barack Obama. W pewnym momencie kampanii nadmieniono o talizmanach przyno­ szących szczęście kandydatowi Demokratów: wśród nich nie zabrakło również małej podobizny świętej małpy. Ujęci tym faktem Hindusi postanowili pomóc mu w zwycięstwie. Jak pod koniec czerwca podała Informacyjna Agencja Radiowa, w Del­ hi odbyły się specjalne modlitwy dwunastu hinduistycznych kapłanów przed pozłacanym wizerunkiem Hanumana, który następnie został przesłany Obamie w prezencie. Wedle indyjskich mediów, kandydat Demokratów mógł mieć kontakt z hinduistami w czasie, kiedy wychowywał się w Indonezji. Wprawdzie Hindusi nie stanowią nawet jednego procenta mieszkańców Stanów Zjednoczonych, jednak hindu­ skie korzenie, do których przyznaje się 10 procent amerykań­ skich milionerów, mają duze znaczenie dla tamtejszych elit. Źródło: p o l s k i e r a d i o . p l W i a d o m o ś c i zebrat i o p r a c o w a ł Michał Nieniewski BARBARZVÑCA 3 (13) 3DD8 �Władysław N a j s t a r s z y działkowicz (zmarł w l u t y m 2 0 0 8 r., mając 9 2 lata) To j e s t grzeczne m i e j s c e i są t u d o b r z y ludzie Jako dziecko część wakacji spędzałam na działce moich dziadków. Wydarzenia nabierają tam jakiegoś magicznego i nieco absurdalnego wymiaru, który zaczął mnie niesamowicie fascynować, kiedy uświadomiłam sobie, że jest to teren ogrodzony wielką siatką. To małe miasteczko: są tam alejki mające nazwy, są władze gospodarz i prezes, co jakiś czas działkowicze zwołują zebranie, na którym omawiają bieżące sprawy. Ogródki najczęściej uprawiają emeryci mieszkający w blokowiskach, którzy nie mieli możliwości wybudowania własnego domu z ogrodem czy sadem. Na typowej działce stoi prowizorycznie zaaranżowany domek, zazwyczaj pomalowany na fantazyjne kolory, oraz mała szklarnia zwana foliakiem, gdzie uprawia się pomidory, paprykę, ogórki. W każdym ogródku jest także miejsce na kwiaty i różne rośliny stanowiące dumę działkowiczów. Sezon rozpoczyna się wczesną wiosną porządkowaniem działek, a kończy późną jesienią, kiedy pogoda nie sprzyja już pracy. Wśród działkowiczów są jednak i tacy, którzy czuwają nad ogródkiem także zimą. Każda działka jest inna, różni są także właściciele. Mają swoje małe radości i smutki związane z działkowymi sprawami. Wszyscy zgodnie przyznają, że nie wyobrażają sobie nie mieć takiego miejsca. Oszaleliby. Ogródki działkowe na fotografiach są własnością zakładów metalowych im. Szadkowskiego. Mieszczą się na krakowskiej Nowej Hucie. Uważa, że w całym wszechświecie chodzi tylko o świadomość wszystkiego, co się robi. „Jem dużo szpinaku, serów i nałogowo słucham muzyki". �Anto Uważa, że jeśli się lubi pracować i dbać o rośliny, działka n i g d y się nie z n u d z i . „Hodują kury, ponieważ zawsze j e s t jakieś świeże j a j e c z k o , a p o t e m nawóz do kwiatków". �, V A BHttM nisła Dziesięć lat t e m u przejął działką po s w o i m teściu „Wszystko zmieniłem na t e j działce. Kiedyś był odgórny nakaz u p r a w i a n i a w a r z y w kach działkowych, t e r a z j e s t pełna dowolność. U m n i e dominują k w i a t y i rośliny ozdobne". Terenia Jej d o m e k t o s t a r y kiosk Ruchu d o s t o s o w a n y do p o t r z e b działkowego życia. „Byłabym psychicznie c h o r a , g d y b y m nie miała działki i nie mogła na nią chodzić". ��„Ze względu na pomieszanie działkowych logik praca staje się tu zabawą; zabawa - czynieniem użytecznego; powtarzalne i typowe odbierane jest jako jedyne, istniejące wyłącznie tu i teraz. Ozdoba staje się czymś użytecznie funkcjonalnym, stare narzędzie staje się ozdobą". „Bricoleur nie ogranicza się do działań i dokonań; rozmawia on nie tylko z rzeczami (...), lecz i przy pomocy rzeczy: mówi o swym charakterze i życiu poprzez wybór wśród ograniczonych możliwości. Nigdy nie spełniając swych zamierzeń, bricoleur wkłada w nie zawsze coś z siebie". Roch Sulima, Antropologia codzienności Claude Lévi-Strauss, Myśl nieoswojona �nina Jako j e d n i z nielicznych mają m u r o w a n y d o m e k z b a l k o n i k i e m . „Lubimy szczepić d r z e w a o w o c o w e , m a m y jabłonie, g r u s z e , śliwy i b r z o s k w i n i e - t a k i mały sad . Mana i Krzysztof I c h d o m e k spłonął 14 l u t e g o 2 0 0 7 r., obecnie budują nowy. ,Lubiliśmy t u przychodzić przed pożarem, t e r a z rzadko b y w a m y , p i l n u j e m y naszych wnuków" �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9af96b3d7bdcd55a52f1c14fb8050882.pdf 0e280511505f39e2aa7beec34913918b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5629 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5233 Title A name given to the resource Natknięcia/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.151 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text natknięcia 151 n a tknięcia GOŚCIE, GOŚCIE... NIEPROSZENI EUROPEJSCY LUDOŻERCY Istnieje grupa włamywaczy w Małopolsce, którzy wcale me są zainteresowana biżuterią, srebrnymi sztućcami czy sprzętem RTV Jej przedstawiciel szybko zlokalizuje kuchnię i przyrządzi sobie ucztę zakrapianą znalezionym alkoholem, napuści gorącej wody do wanny, a po ciężkim dniu pracy utnie sobie drzemkę w sypialni właścicieli. Z mieszkania oprócz konserw i przetworów zabierze co najwyżej papierosy i wszystkie znalezione lekarstwa. Nie ruszy natomiast cennych przedmiotów - laptopów, naszyjników, wieży hi-fi - które z jego punktu widzenia są bezużyteczne, gdyz me ma kontak­ tu z paserami. Takich włamywaczy kuszą domki letniskowe poza sezonem i nowe, jeszcze słabo zabezpieczone budynki, w których mogą się spodziewać wygodnej łazienki i pełnej lo­ dówki. Prawdziwi koneserzy szukają jacuzzi i zaopatrzonego w drogie trunki barku. Jedno jest pewne: mieszkania studenc­ kie nigdy nie będą ich celem. W kręgu naszej cywilizacji trudno o bardziej szokujące wiadomości, niz morderstwo połączone z kanibalizmem, cho­ ciaż wegetarianie od stuleci wskazują na podobne traktowanie przez homo sapiens innych gatunków. Z zasady me zjadamy się nawzajem, jeśli me jesteśmy do tego zmuszeni desperacją w walce o przetrwanie. Dawna moda na opowieść o kaniba­ lach me ustaje: newsy na ten temat ukazują się częściej niz „Barbarzyńca" w Empiku. W październiku niemiecki inżynier przegrał apelację od wyroku dożywocia za zabicie informatyka i stopniowe zjadanie jego zamrożonych szczątków. Rok wcze­ śniej na 30 lat skazano w Anglii kucharza, który przyrządził w ziołach pieczeń ze swojego kochanka. W tym samym czasie zwycięzca pierwszego konkursu na najpiękniejszego geja w Wielkiej Brytanii zadźgal i poćwiartował swojego partnera. Rok 2009 wypełniły wieści z Rosji: w Petersburgu kwiaciarz wraz z rzeźnikiem zabili w lutym nastolatkę, w listopadzie bezdomni z Permu sprzedali ludzkie mięso na kebab, a od marca bezskutecznie szukano pewnego ludojada w Izewsku. Środki przekazu w informowaniu o kolejnych przypadkach ludozerstwa starają się o dokładny opis zbrodni ze szczególnym uwzględnieniem momentu przyrządzania zwłok. Budzącymi grozę obrazami są w nich m. in.: rozczlonkowywanie nożem, skalpowanie, czaszka w garnku, mózg smażony na patelni, widelec wbity w ludzkie mięso, włosy ofiar wokół ogniska... Co ciekawe, z doniesień nie wynika jasno, która z czynno­ ści - zabicie czy zjedzenie człowieka - jest bardziej godna potępienia... Źródło: g a z e t a . p l SAVE THE PLANET (ANG.) - SIKAJ POD PRYSZNICEM Do europejskich mediów dotarła akcja społeczna... sikania pod prysznicem. Obyczaj ten promuje od pól roku brazylijska organizacja SOS Mata Atlantica poprzez animowane spo­ ty, w której dobry przykład dają autorytety wyjęte z historii i popkultury: od Gandhiego przez Statuę Wolności i King Konga po Hitchcocka. Trick musiał zadziałać, bo do takie­ go panteonu z chęcią dołączyły gwiazdy: Madonna i Kelly Clarkson. Komentatorzy i forowicze w sieci zaczynają się prześcigać w osobistych deklaracjach - „tez sikam", „w cudzym się krępuję, ale pewnie niesłusznie", „Polacy nieświadomymi ekologami". Co ciekawe, jednym z argumentów są dane statystyczne, obrazujące powszechność takiego zachowania - okazuje się, ze juz działamy na rzecz lasów tropikalnych. Czy okaże się rewolucją coś, co juz od dawna ma być normą dla większości ludzi? Źródło: x i x i n o b a n h o . o r g . b r , n a t u r a l n a s p r a w a . blox.pl, t i e r r a l a t i n a . b l o x . p l , femia.pl 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA Źródło: „Dziennik" BYĆ JAK KAZIMIERZ NOWAK Na początku listopada ruszyła wyprawa śladami podróżnika i reportera Kazimierza Nowaka, który w latach 1931-1936 pierwszy na świecie samotnie przemierzył Afrykę z północy na południe i z powrotem. 40 tysięcy kilometrów pokonał w różny sposób: głównie rowerem, ale tez pieszo, konno, czółnem. Przedmiotem jego zainteresowania była mentalność mieszkańców, problemy i stosunki społeczne. Na bieżąco publikował w prasie polskiej i zagranicznej re­ portaże opisujące pięcioletnią podróż. Kapuściński stawiał go w tym samym rzędzie, co Livingstone'a i Stanleya. �natknięcia 152 Celem naśladowców raczej zapomnianego podróżnika jest przede wszystkim popularyzacja jego osoby i dokonań. Ponadto wzorem obu wymienionych reporterów chcą kon­ tynuować gromadzenie, aktualizowanie i porównywanie informacji o kontynencie, na którym można dziś podobno znaleźć alternatywę dla globalizacji i komercjalizacji świata. Dlatego zależy im na wspieraniu lokalnych społeczności. Zamierzają m.in. skompletować i opublikować przysłowia „pralądu". Nie porywają się na powtórzenie wyczynu N o ­ waka, podróż ma bowiem charakter sztafety, w której każdy zespół zrealizuje jeden etap - a weźmie w mej udział łącznie dziewięćdziesiąt osób! Oddając hołd Nowakowi, korzystają z tej samej trasy i środków transportu, co on. Nawet rowery są tej samej niemieckiej firmy. Specjalnie na tą okazję skon­ struowała ona nowy model, Casimiro Bike, o wzmocnionej konstrukcji i drutowanych oponach. Oby działały dzięki temu dłużej niz model z lat 30., który po kilku tysiącach kilometrów zupełnie się zepsuł. Szczególnie, ze uczestnicy wozą na nich cały swój sprzęt i zapasy. Wyruszyli z Boruszyna, rodzinnej miejscowości re­ portera, do Poznania, gdzie uroczyście ich zegnano. Przy tej okazji wiceprezydent miasta wyraził radość, ze przy­ pomina się o wielkim poznaniaku, promując jednocześnie miasto i zdrowy, sportowy tryb życia. Nawiasem mówiąc, Kazimierz Nowak 10 miesiący po powrocie z Afryki zmarł na zapalenie płuc, osłabiony licznymi chorobami tropikal­ nymi. Jak widać, pamięć bywa wybiórcza. Po wylądowaniu w Trypohs rowerzyści udali się asfal­ tową drogą do Ghadames, by przesiąść się na wielbłądy, zdolne przemierzyć 650 km pustynnych terenów aż do Ghat. Na granicy Ugandy z Demokratyczną Republiką Konga - w górach Rwenzon - wędrowcy zamierzają uży­ wać własnych nóg, aby z kolei na łodziach pokonać rzeki Kongo i Kasai. Namibię przejadą konno. Po osiągnięciu punktu najbardziej wysuniętego na południe (Przylądka Igielnego) rozpocznie się droga powrotna - az do Algieru, gdzie dopiero zakończy się afrykańska wycieczka. Na całe przedsięwzięcie przeznaczono dwa lata. Wieści z trasy pojawiają się regularnie na stronie podróżników. Źródło: a f r y k a n o w a k a . p l , mmpoznan.pl, t v p . i n f o , naukawpolsce.pap.pl ZMIERZCH JUTRZENKI Rosyjskie Ministerstwo Obrony bierze pod uwagę możli­ wość przekształcenia ważnego dla historii Rosjan krążownika w muzeum. Ostatni raz brał udział w walkach ponad sto lat temu, a mimo to słowa „rozbrojenie" używają niektóre źró­ dła tej wiadomości. Większość z nas nie zna dziejów słynnej Aurory po tym, jak wystrzał z jej działa dziobowego odegrał rolę symbolu w propagandzie bolszewickiej w 1917 roku. Podobnie jak mało kto pamięta o opublikowanym wówczas w Prawdzie sprostowaniu załogi, której celem miało być postawienie w gotowości pozostałych okrętów, a nie wezwa­ nie do szturmu na Pałac Zimowy. Od tamtego wydarzenia krążownik był używany w celach szkoleniowych i tylko raz zmierzył się z pociskami - podczas ataku Niemców na port w 1941 roku. Dwukrotnie restaurowany, wystrojem zbliżył się do pierwotnego wyglądu. Burzliwa historia związana z kontrowersyjną rewolucją, została wzbogacona o epizody co najmniej wstydliwe. Do decyzji ministerstwa miał bowiem przyczynić się czerwcowy bankiet wydany na 150 osób przez pismo „Russian Pioneer". Wśród zaproszonych VIP-ów znaleźli się: pani minister rozwoju gospodarczego, pani prezydent Petersburga, pełnomocnik prezydenta w Północno-Zachodmm Okręgu Federalnym. Towarzyszyli im właściciele takich firm, jak Tinkoff, Odnoklassniki.ru, czy Russian Standard. Dolny pokład służył jako restauracja, górny jako miejsce występów aktor­ skich i baletu. W czasie koncertu Leningradu kilku gości - czy to z powodu oburzenia tekstami piosenek, czy odurzenia alko­ holem - zdecydowało się wskoczyć do wody. Był to oczywisty sygnał, ze należy zakończyć bankiet. Impreza na Aurorze złamała jednocześnie regulacje woj­ skowe (pod które okręt wciąż podlega) i prawo ochrony zabytków. Nic dziwnego, ze śledztwo w sprawie wykazało, ze pozwolenie na bankiet wydano nielegalnie. Odpowiedzialni oficerowie (wraz z kapitanem statku i Dowódcą Floty Bałtyc­ kiej) zostali pociągnięci dyscyplinarnie do odpowiedzialności i dostali reprymendę. To me pierwszy raz krążownik został wykorzystany w nie­ typowy sposób. Parę lat temu nakręcono na nim film pornogra­ ficzny, którego leitmotivem był wystrzał z armaty. Choć przyszłość Aurory jest wciąż niepewna, to wydaje się, ze jej służba dobiega końca w niechlubny sposób. Źródło: w y b o r c z a . p l , rusnavy.com Zebrali i opracowali: M i c h a ł N a t ę c z - N i e n i e w s k i i Antonina Lisiecka BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/92e6bd99f171c9828426dc4ace786549.pdf d8d7cdca72ce4af4098b981a84cad564 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5644 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5247 Title A name given to the resource Natknięcia/ Barbarzyńca 2012 nr1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.113 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 113 POD TĄ MASKĄ KRYJE SIĘ IDEA, A I D E E SĄ KULOODPORNE Ostatnie wydarzenia związane z ustawą ACTA to świetna okazja, by zaobserwować niezwykłe życie symboli, ich funkcjonowanie w pol­ skim dyskursie publicznym. Najważniejszy z nich nawiązuje do motywu pochodzącego z mającego już trzydzieści lat komiksu „V jak Vendetta". Jednak maska kojarzona dziś z grupą Anonymous ma bardziej skomplikowaną historię niż losy typowego artefaktu herosa popkultury. I znacznie dłuższą: wszystko zaczęło się 5 listopada 1605 roku, kiedy w piwnicach brytyjskiego parlamentu pojmano Guya Fawkesa, gotowego, by wysadzić budynek. Torturowany, wydał wspól­ ników spisku, odtąd zwanego prochowym, zrodzonego w umysłach fanatycznych katolików, chcących po zamachu stanu zmienić panującą religię. Fawkes, skazany wraz z innymi pojmanymi spiskowcami na karę śmierci przez powieszenie i ćwiartowanie, skręcił kark, skacząc w ostatniej chwili z szafotu. W dniu udaremnienia zamachu zachę­ cono poddanych do palenia ognisk i sztucznych ogni wyrażających radosne świętowanie, które szybko przekształciło się w doroczny zwy­ czaj. Z czasem do ognia zaczęto wrzucać kukłę przebraną za Fawkesa, wyposażoną w maskę z papier-mäche. Dając upust antykatolickim nastrojom zastępowano ją wizerunkiem papieża. Dla biedoty święto 5 listopada stało się okazją do żebrania (penny for the Guy) i wyrażania społecznego sprzeciwu. Postać zamachowca już wtedy musiała być inspirująca, jednak pełna rehabilitacja jego wizerunku dokonała się dopiero w komiksie Alana Moore'a i Davida Lloyda. Główny bohater, bezwzględny anarchista szukający zemsty na rządzących, kryje się za strojem i maską katolickiego fanatyka. Motyw został spopularyzowany przez ekranizację opowieści w 2005 roku - równo 400 lat po śmierci Fawkesa - jako symbol oporu wobec znienawidzonej władzy. Szybko stał się też znakiem rozpoznawczym „haktywistów" z grupy Anony­ mous, sprzeciwiających się w ostatnich latach m.in. regulacjom sieci internetowej. Za wizerunkiem Fawkesa ukryli się również „Oburzeni" okupujący Wall Street. Kiedy w Polsce wybuchł protest wobec nowej ustawy ACTA, charakterystyczne maski zdominowały większość demonstracji. Internet wyszedł na ulice. A wraz z nim - podobnie jak wcześniej w innych krajach - maska Guya Fawkesa, wracając w znany sobie kontekst przestrzeni publicznej i kodów społecznych, ale już przewartościowana, jako symbol szlachetnego buntu przeciw władzy. „Remember, remember, the fifth of November, Gunpowder Treason and Plot". Źródła: p a r l i a m e n t . u k , uk.wikipedia.org, polsJcatimes.pl UFOLODZY ATAKUJĄ! Choć naukowcy wielokrotnie wskazywali, że należy rozróżniać kwestie życia pozaziemskiego od UFO (unidentified flying objęci), zainteresowanie latającymi talerzami wcale nie zmalało. Przynajmniej tak można sądzić, zestawiając fakty z ostatnich lat. Pod koniec 2009 roku brytyjski resort obrony zamknął funkcjo­ nującą od ponad pół wieku komórkę zajmującą się niezidentyfikowa­ nymi obiektami latającymi. Ze wszystkich doniesień, jakie przez ten czas odebrano od świadków UFO, żadne nie zostało potwierdzone. Nie znaleziono dowodów na zagrożenie, jakie miałyby stanowić dla Wielkiej Brytanii ani dowodów na istnienie istot pozaziemskich. Do podobnego oświadczenia zmusiła Biały Dom petycja, którą w listopa­ dzie ubiegłego roku poparto wystarczająco dużą ilością podpisów. Co bardziej natarczywi obywatele domagali się potwierdzenia, że doszło do kontaktu kosmitów z ludźmi. Odpowiedź nie mogła być dla nich satysfakcjonująca: rząd USA takich dowodów nie posiada. Nie ma też podstaw, by sądzić, że takie informacje są ukrywane. Na pocieszenie została statystycznie duża szansa na istnienie życia poza Ziemią i eks­ tremalnie mała na możliwość kontaktu z nim. W czasie, gdy anglosaskie rządy starają się rozwiać złudzenia swoich obywateli, zainteresowanie UFO wzrasta na Ukrainie. Organi­ zacja UFODOS (Ufologiczieskoje Dosje) uruchomiła linię telefoniczną odbierającą wszelkie doniesienia o niezidentyfikowanych obiektach latających. W analizie zebranego materiału może liczyć na wsparcie naukowców z kijowskiego Centrum Badań Anomalii. Jak jednak przy­ znają ufolodzy, duża część z zaobserwowanych zjawisk to w rzeczywi­ stości np. puszczane w niebo chińskie lampiony. Nic dziwnego: każdy nieznany obiekt w powietrzu podpada pod definicję UFO, dopóki nie zostanie rozpoznany (IFO - identifiedflying objęci). Jak podobno mawiał Einstein, jedynym dowodem na istnienie inteligencji pozaziemskiej jest fakt, że się z nami nie kontaktuje... Źródła: n e w s w e e k . p l , onet.pl, gazetakrakowska.pl, rp.pl �O radiofoniaim SPOtECZNO KULTUROWY pis™ fo ko w e z G a d k i ^ Chatki �HTTP://BARBARZVNCA.CDM archipelagi kultury �